LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Qay Yuli Sezar

Oktavian Avqust (Gaius Julius Caesar), varisi, qan bağı ilə böyük bacısı oğlu. Yulia və Qney Pompeyin doğulduqdan bir necə gün sonra ölən adsız uşağı. Sevgililəri VII Kleopatra; Servilia Kaepionis (Brutun anası); Eunoë, Mavritaniyanın kraliçası və Mavritaniya kralı Boqudesin həyat yoldaşı. Mühüm qohumluq əlaqələri Qayus Marius (bibisi Yulia ilə evli idi); Mark Antonius (Sezarın bacısı qızı Oktavia ilə qısa siyasi evliliyi olub); Lucius Yulius Caesar; Yulius Sabin. Siyasi rəqibləri və homoseksuallığı ilə əlaqəli şayələr Roma cəmiyyətinə görə cinsi əlaqə zamanı cinsiyyət nə olursa olsun passiv rolda olmaq boyun əymək ya da bayağılıq işarəsi hesab olunurdu.
Qay Yuli Sezar

Suetonius Sezarın əsgərlərinin Qalliya zəfəri üçün təşkil olunan zəfər alayı zamanı "Sezar Qalliyanı fəth etmiş ola bilər, amma IV Nikomedes də Sezarı fəth etdi" deyə mahnı oxuduqlarını deyir. Siseron, Bibulus, Qayus Memmius və digərlərinə görə (çoxu Sezarın düşmənləridir) Sezar, Vifiniya kralı IV Nikomedes ilə münasibət yaşamışdı. Sezarla Vifiniya kraliçasından bəhs edən bu hekayə bəzi romalı siyasətçilər tərəfindən onu alçaltmaq üçün çox zaman dilə gətirilirdi. Kassius Dioya görə Sezar bu ittihamların doğru olmadığına and içərək rədd etmişdir. Romanın bu dövründə siyasi rəqibləri alçaltmaq və gözdən salmaq üçün bu cür hadisələrdən tez-tez istifadə olunurdu.
Qay Yuli Sezar

Rəqiblər tərəfindən istifadə olunan ən məşhur taktikalardan biri siyasi rəqibini, köklərini Yunanıstan və şərq mədəniyyətindən alan, Romanın mühafizəkar yaşam tərziylə qarşılaşdırıldığında homoseksuallığa daha xoş münasibət göstərən Helenistik yaşam tərzinə sahib olmaqda günahlandırmaq idi. Katullus Sezar və onun ordu memarı olan Mamurranın sevgili olduqlarını bildirən şer yazsa da, sonradan buna görə üzr istəmişdir. Mark Antonius Oktavianın Sezar tərəfindən övladlıq götürülməsinin altında yatan səbəbin onun Sezara göstərdiyi cinsi xidmətlərlə əlaqəli olduğuna söz vurmuşdur. Suetonius, Mark Antoniusun bu iddiasını siyasi şər kimi təqdim etmişdir. Fəxri adları Sezar ölümündən sonra ilahlaşdırılmış və ona Divus (Tanrı) adı verilmişdir. Həyatda ikən aralarında Pater Patrae, Pontifex Maximus və Diktator adlarının da olduğu xeyli sayda fəxri ada layiq görülmüşdür.
Qay Yuli Sezar

Müasirləri tərəfindən, təşkil edilən sui-qəsdin başlıca səbəbi kimi ölümlü bir insana bu qədər fəxri ad vermənin yersiz olduğunu düşünən senatorlar olduğu göstərilir. Hələ çox gənc ikən Kiçik Asiya döyüşlərində göstərdiyi cəsarətə görə ona Korona Cikika fəxri adı verilmişdi. Sezarın kagnomeni zamanla bir fəxri rütbə halına gəlmiş, bu fəxri rütbə dəyişərək almanca Kaiser (Kayzer) və slavyan dillərində Çar ünvanına dönüşmüşdür. Çar ünvanı daşıyan son şəxs, Sezarın ölümündən iki min il sonra belə onun adını daşıyan dövlət rəhbəri olaraq 1946-cı ilə qədər taxtda qalmış olan bolqar çarı II Simondur. Bu ünvan məşhur zərb-məsəl olan "Sezarın haqqını Sezara, Tanrının haqqını Tanrıya" nümunəsində görüldüyü kimi Bibliyada da özünə yer tapmışdır.
Pele

Edison Arantes do Nascimento (Pelé) (23 oktyabr 1940[…], Tres-Korasoyns[d], Minas-Jerays – 29 dekabr 2022[…], Morumbi[d]) — dünya futbol tarixinin ən böyük futbolçularından biri. Braziliya milli futbol komandası ilə 3 dəfə Dünya Kubokunu qazanmışdır. İlk Dünya Kubokunu 1958-ci ildə İsveçdə keçirilən çempionatda almışdır. Bütün zamanların ən böyük oyunçularından biri kimi qəbul edilən və FİFA tərəfindən "ən böyük" adlandırılan Pele, 20-ci əsrin ən uğurlu və populyar idman xadimləri arasında idi. 1999-cu ildə Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi tərəfindən Əsrin idmançısı seçilib və Time siyahısına 20-ci əsrin 100 ən mühüm adamı kimi daxil edilib. 2000-ci ildə Pele Beynəlxalq Futbol Tarixi və Statistikaları Federasiyası (IFFHS) tərəfindən Əsrin Dünya Oyunçusu seçildi və FİFA Əsrin Oyunçusu mükafatının iki birgə qalibindən biri oldu.
Pele

Onun 1363 oyunda 1279 qolu, Ginnesin Rekordlar Kitabına düşüb. Pele 1940-cı ilin 23 oktyabrında Braziliyanın Minas-Jerays ştatının elə də böyük olmayan Tres-Korasoyns şəhərində kasıb bir ailədə anadan olub. Futbol Edison üçün sevimli əyləncələrdən biri idi. Atası Dondino da keçmişdə futbolçu olduğundan oğlunun ilk müəllimi də məhz o olub və futbol haqqında bəzi sirləri də ona uşaqlığından ötürmüşdür. 7 yaşında Edson artıq yerli uşaq komandasında çıxış etməyə başladı və hücumda çox məhsuldar və möhtəşəm oyunu ilə seçilirdi. Bir müddət komandanının məşqçisi Braziliya yığma komdasının əvvəlki oyunçusu Valdemar de Brito idi. Onun Pelenin gələcək həyatında, taleyində böyük rolu oldu.
Pele

Müəllimi Pele üçün "Santos" klubunda baxış təşkil etdi. Ardından 15 yaşlı Pele dünya tərəfindən məşhur olan kluba daxil oldu. Peşəkar Karyerası 1956-cı ilin sentyabr ayında hələ 16 yaşı tamam olmayan Pele ilk dəfə klubun rəsmi maçının sahəsinə çıxdı və qol vurdu. "Santos" klubunda çıxışları zamanı 1956–1974-cü illərdə 11 dəfə San Paulu ştatının çempionu titulunu qazanmışdı. 6 dəfə Braziliya kubokunu və 2 dəfə Libertadores və qitələrarası kuboku qazanmışdır.
Pele

Milli yığmada debütü İsveçrədə keçirilən dünya çempionatında etdi. "Santos"da olduğu kimi təsirli, yadda qalan oyunu ilə fərqləndi. Baxmayaraq ki, o, tam sağlam halda deyildi. SSRİ –nin yığma komandasına qarşı oyuna öz komandasının başlanğıc heyətində çıxdı. Uelsə qarşı dördəbir finalda həlledici qol vurdu.
Pele

Fransa komandasıyla yarımfinalda het-trik edərək finala keçdi. Finalda isə Turnirin ev sahibinə 2 qol vuraraq 17 yaşında Pele mütəxəssislər tərəfindən tanınaraq , izləyicilər və rəqin komanda tərəfdən dünya çempionatının ilk ən cavan çempionu kimi qəbul edildi. 1962 və 1966-cı ilin Dünya Çempionatlarında zədələrə görə özünü tam göstərə bilmədi. 1970-ci ilin final turniri isə şəxsən Pele üçün zəfərlə bitdi, həmçinin komadası üçün də. Ekspertlərin rəyinə əsasən, bu çempionatda olan yığma Braziliya tarixində ən güclü yığma olmuşdur.
Pele

Pele Meksikadakı qələbəsindən sonra tarixdə futbol üzrə yeganə 3 dəfə Dünya Çempionu olmuş futbolçu oldu. O bu turnirdə 14 oyunda 12 qol vurmuşdu. Ümumilikdə yığma komanda üçün 92 oyunda 77 qol vuran Pele misilsiz futbolçu kimi tarixə öz adını yazıb. Nyu-York Kosmos Santos futbol klubu və milli yığma ilə çıxışları bitirəndən sonra Pele futbol aləmində sensasion addım ataraq 1975-ci ildə Şimali Amerikanın peşəkar klubu olan "Kosmosla" müqavilə bağladı. Böyük idmana qayıdışı qərarını Pele maliyyə problemlərini həll etmək və həmçinin Amerikada inkişaf etmək arzusu ilə verdi.
Pele

Belə bir maliyyə problemi onda 1960-cı ilin ortalarında da baş vermişdir. O, Santos klubunun təklifini qəbul etməyə məcbur olub. Şərtlərə əsasən 3 illik müqavilənin 1 ilini Pele tamamilə pulsuz oynamalı idi. Amerikaya gəlməmişdən öncə qoyulmuş hər iki məqsədinə Pele uğurlanail ola bildi. Kosmosla müqavilə bağlayaraq Pele o zaman üçün dünyanın bahalı, ödənilmiş idmançısı oldu. 1977-ci ilin 1 oktyabrında özünün böyük mükafat toplusuna Amerika çempionu titulunu əlavə edərək sonuncu oyununda bir taym Kosmos üçün, bir taym da Santos üçün oynayaraq futbol karyerasını bitirdi.
Pele

Oyundan sonra verilmiş müsahibədə deyirdi ki, — Mən çox xoşbəxtəm ki, həyatımın bu böyük anında sizləyəm. Mən inanıram ki, sevgi – bu zaman gözləri yaşararaq – Sevgi həyatda ən vacib bir hissdir – deyir. Əgər siz mənlə razısızsa, bu cümləni mənlə birgə təkrarlayın. Peşəkarlığı Pelenin peşəkarlığının sirri – fenemenal fiziki bacarıq və böyük əməksevərliyində idi. Məlumdur ki, o, idman karyerasının pik vaxtlarında 100 metrlik məsafəni 11 saniyəyə qaçaraq demək olar az fərqlə peşəkar yüngülatletlərdən geridə qalırdı. Öz dövründə aparılan araşdırmalara əsasən Pele çox geniş bucaq altında baxa bilir və bu da ona tez-tez dəyişən vəziyyəti qiymətləndirməyə və optimal qərar verməyə kömək edirdi.
Pele

Təbiətin qeyri-adi bəxş etdiyi bacarığa görə Pele uzun müddət futbol texnikasının ayrı-ayrı komponentlərinə vaxt ayıraraq hər iki ayağı ilə qol vurmaq bacarığına malik olub. Pele həmçinin qolu hiss etmə qabiliyyəti, müstəsna intuisiya və oyunu iti anlama bacarığı ilə fərqlənirdi. Yüksək individual sənətkar oyununa baxmayaraq, Pele hər zaman komanda oyununun tərəfdarı idi. "Ümumi səy olmadan futbolda qələbə mümkün deyil" . "Futbol – komanda və kollektiv deməkdir, bir-iki ulduz oyunçu demək deyil" – deyirdi. Pele həmçinin qolun qrossmeysteri kimi məşhur idi. Onun tərəfdarlarına atdığı paslar dəqiq, vaxtında olurdu və tez-tez də öz rəqib komandasını gözlənilməz və standart olmayan tupiklərə salırdı.
Pele

Ekspertlərinə fikirlərinə əsasən Pelenin futbol texnikasında heç bir boşluq, zəiflik yox idi. Meydançada etdiyi bir çox möcüzələr əfsanəyə çevrilib. 1961-ci ildə Fluminenze komandasına Marakana stadionunda rəqib futbolçuları keçərək vurduğu qol – əsrin qolu adlandırılaraq əbədiləşdirib və qolun şərəfinə Marakana stadionunda xatirə işarəsi qoyulub. Pele Santosda, yığma komandada və Kosmosda 1363 oyun oynayaraq ümumilikdə 1281 rəsmi qol vurub. Onun karyerasında Ən parlaq nəticəsi 1959-cu ildə – 126 qol ilə yadda qalıb. Dünya futbolu tarixində bombardirin 92 het-triki, bir oyunda 4 qol vuraraq 30 oyunu və 6 oyundan az olmayaraq oyun ərzində 5 qol vurduğu maşlar olub.
Pele

Futbol kralının daha bir uğuru isə 1964-cü ildə keçirilən oyunda Botafoqa ya 8 qol vurması olub. Pele 1000-ci yubiley qolunu 19 noyabr 1969-cu ildə penalti ilə Santos futbol klubunda oynayarkən rəqib komanda Vasko de Qama –ya vurmuşdur. Braziliyanın rabitə naziriyi bunla bağlı futbolçunun fərdi nailiyyətinə əsasən dünyada yeganə olan Poçt markası buraxdı. Santos futbol klubu hər il noyabrın 19-unu Pele günü kimi qeyd edirlər. Pelenin məşhurluğu o dövrdə də, indi də fenomenal xarakter daşıyır.
Pele

Onun peşəkarlığı bəzən fərqli tərəfdən özünü büruzə verirdi. Müqaviləyə görə, Santos klubunun sahibləri beynəlxalq oyunların təşkilatçıları ilə müqavilə bağlayarkən Pelenin oyunda oynamadığı halda komandanın qonorarı 2 dəfə aşağı salınırdı. 1970-ci ildə Nigeriyada daxili müharibə gedərkən, Pelenin iştirakı ilə Santos klubunun Laqosda keçiriləcək oyunu baş tutmalı idi. Bu oyuna görə hətta Nigeriyada 2 günlük barışıq elan oldundu. Pele özünün avtobioqrafi xarakterli "Mən, Peleyəm" kitabını yazandan sonra bir çox savadı olmayanlar oxumağı və yazmağı öyrənməyə başladılar ki, məşhur həmyerlilərinin memuarlarını oxuya bilsinlər.
Pele

Beləliklə Braziliyanın Təhsil Nazirliyi futbolçunu qızıl medala layiq gördü. Pele ölkəsinin simvollarından birinə çevrilib və orijinal qara mirvarisi adlanır. 1970-ci ildə Dünyanın bütün regionlarında keçirilən xüsusi sorğunun nəticələrinə əsasən hər 100 nəfərdən 95-i Pelenin kim olduğunu bilirdi. Bəzi məlumatlara əsasən Pele foto və müsahibə sayına görə rekord göstəriciyə malikdir. Adından və Pele imicindən müxtəlif vaxtlarda və hazırda da müxtəlif məhsulların reklamında – idman inventarları, kofe və qol saatlarında istifadə edilir.
Pele

Braziliyanın Maseyo şəhərində 30 minlik stadion Kral Pele adını daşıyır. 1981-ci ildə Pelenin uğurlarına həsr olunmuş "Qələbəyə doğru qaçış" filmi çəkildi. 1999-cu ildə heç bir zaman olimpiya oyunlarında iştirak etməməsinə baxmayaraq Beynəlxalq Olimpiada Komitəsi Peleni əsrin böyük idmançısı kimi adlandırdı. FİFA isə onu Argentinanın məşhur futbolçusu Dieqo Maradona ilə eyni səviyyədə dəyərləndirərək ən yaxşı futbolçu kimi adlandırmışdır. 1990-cı ilin ikinci yarısı Braziliyada Gənclərin Turizm və İdman naziri kimi fəaliyyət göstərib.
Pele

O, ictimai fəaliyyət üçün az vaxt ayırmamışdı. BMT-nin və YUNİSEF-in xoşməramlı səfiri kimi fəaliyyət göstərib. Dünyanın bir çox yerlərində futbolun inkişaf etməsinə dair təbliğatlarda iştirak edirdi. Uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş maarifləndirici filmin yaradılmasında iştirak etmışdir. O həm kinoaktyor, həm xəbər spikeri, eyni zamanda biznesmen və həmçinin tanınmış olan Pele kofesi ilə məşhurdur.
Pele

O, öz mahnılarının müəllifi və ifaçısıdır. Pelenin işini oğlu Edino davam edir. O da Santos klubuna daxil olub, amma atasından fərqli olaraq qapıçı olmağı seçib. Braziliyalı futbolçu, hücumçu, "Santos" və "Nyu-York Kosmos" klublarında oynayan, Braziliya milli komandasında 92 maç keçirərək 77 qol vuran Edison Arantis du Nasimentu — ən çox isə Pele adı ilə tanınan futbolçu 21 oktyabr 1940-cı ildə Braziliyanın Minas-Jerays ştatında anadan olub. Pele dünyada yeganə oyunçudur ki, 3 dəfə oyunçu kimi Dünya çempionu olub.
Pele

(1958, 1962 və 1970-ci illərdə). 4 dünya çempionatının iştirakçısı olub. 1970-ci ilin ən yaxşı futbolçusu adını qazanıb. 1958-ci ilin ən yaxşı cavan oyunçusu kimi adlanıb. 1973-cü ildə Cənubi Amerikada ilin futbolçusu adını qazanıb.
Pele

İkiqat qitələrarası kubokun və Libertadores kuboklarının sahibi, Qitələrarası çempionatın qalibi, San-Paulu ştatının 10 qat çempionu olmuşdur. Təşkilatın rəsmi saytda verdiyi Səsverməyə əsasən isə Pele XX əsrin ikinci futbolçusu adlandırılmışdır. World Soccer jurnalının versiyasına əsasən XX əsrin ən yaxşı futbolçusudur. France Football versiyasına əsasən XX əsrin ən yaxşı oyunçusudur. Guerin Sportivonun versiyasına əsasən XX əsrin ən yaxçı futbolçusu.
Pele

The Times qəzetinə əsasən Dünya Çempionları Tarixində 2-ci yeri tutur. FİFA-nın ən yaxşı 100 f futbolçusu siyahısına daxil ediliur. 1995–1998-ci illərdə O, Braziliyanın İdman Naziri vəzifəsində çalışıb. Şəxsi həyatı Pele 1966-cı ildə Rozemeri dos Reys Şolbi ilə ailə qurublar. Və bu ailədən 3 övladları var.
Pele

Kelli Kristina , Edson və Jennifer, amma buna baxmayaraq 1982-ci ildə bu ailə dağılır və onlar ayrılırlar. 1994-cü ildə Pele ikinci dəfə ailə həyatı qurur. Onun ikinci seçimi Assiriya Lemos Seyşas olur. Daha sonralar onların əkizləri dünyaya gəlir. Və bu ailə həyatı da uzun sürmür.
Pele

2008-ci ildə onlar ayrılırlar. 2016-cı ilin iyul ayında Pele 3-cü dəfə Yaponiya mənşəli Braziliya sahibkarı olan 50 yaşlı Marsii Sibeli Aoki ilə ailə həyatı qurur. Pele 29 dekabr 2022-ci ildə 82 yaşında çoxlu orqan çatışmazlığı, kolon xərçənginin ağırlaşması səbəbindən vəfat etdi. Vida mərasimi yanvarın 3-dək davam elədi və 230.000-dən çox insan iştirak etdi. Dəfn mərasimindən sonra Pele Memorial Necrópole Ecumênica'da dəfn edildi.
Qafqaz İslam Ordusu

Qafqaz İslam Ordusu — Osmanlı Dövlətinin 1918-ci ilin mart-avqust tarixləri arasında yaratdığı Şərq Orduları Qrupuna daxil olan hərbi birliklər. Hərbi nazir Ənvər Paşanın əmri ilə yaradılmış və tamamilə müsəlmanlardan ibarət idi. Birinci dünya müharibəsi zamanı Qafqaz cəhbəsindəki döyüşlərdə iştirak etmişdir. Nuru Paşa rəhbərlik edirdi. 12–14 min osmanlı əsgərindən ibarət olan Qafqaz İslam ordusu, Azərbaycan türklərindən və Dağıstan müsəlmanlarından ibarət könüllülərin qatılması ilə təqribən 20 min sayında olmuşdur. Bakı qırğınından sonra Azərbaycanın türk-müsəlman əhalisinə qarşı həyata keçirilən kütləvi qırğınların qarşısını almaq və Dağıstan müsəlmanlarına yardım etmək məqsədi ilə Osmanlı dövləti tərəfindən təşkil edilmiş hərbi struktur olan Qafqaz İslam Ordusu, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan edildiyi günlərdən 1918 noyabrına qədər fəaliyyət göstərmişdir. Osmanlı dövlətinin Qafqaza ordu göndərmək qərarı İnqilab nəticəsində Çar Rusiyasındakı vəziyyət haqqında rus əsirliyindən Mosula qaça bilmiş avstriyalı bir yarbayın 6-cı Ordu komandanı Xəlil paşanın köməyi ilə baş komandan vəkili Ənvər paşa ilə İstanbulda görüşərək ona məlumatlar vermişdir. Kazan türkləri Milli İdarə rəisi Sədri Məqsudi Arsal 10 may 1918-ci ildə Osmanlı dövlətinin Moskva böyük elçisi Qalib Kəmali bəyi ziyarət etdiyi zaman Türküstanın birinci qapısının Bakı olduğunu, buranın hər tərəfdən bir anbar xüsusiyyəti daşıdığını və irəli hərəkatı üçün baza olaraq istifadə oluna biləcəyini bildirmişdi.
Qafqaz İslam Ordusu

Kazan, Türkistan və Azərbaycan türkləri, rus işğalının sona çatması və müstəqilliklərini qazana bilmələri üçün Qafqaz və Bakının bir an öncə ələ keçirilməsinin vacibliyi görüşünü hərarətlə müdafiə edirdilər. Bu və buna bənzər nümunələrin artması nəticəsində türk ellərinin müstəqilliyini qazanması üçün hərəkətə keçilməsi haqqındakı görüş, Hərbiyə naziri və baş komandan vəkili Ənvər paşa ilə ziyalılar və siyasətçilər arasında getdikcə güc qazandı. Dövlət heyətləri Türkçülük və Turançılıq cərəyanını tətbiq etməyə başlamaq üçün şərtlərin yetərli olduğunu düşünürdülər.Ənvər Paşa, başqa bir çox bilgiləri və savaşın gedişini də dəyərləndirərək, Qafqazda fəaliyyətə keçmək üçün uyğun şərtlərin doğurduğu nəticələrə vardı. 3 fevral 1918-ci ildə 6-cı Ordu komandanı Xəlil Paşaya bir məktub göndərdi. Göndərilən əmr bu məzmunda idi: "Qafqaz, Dağıstan, Türkistan, Əfqanıstan və Rusiyanın əsarəti altında olan türk və müsəlmanların yaşadışı bölgələrə, möhtac olduqları dəstəyin verilə bilməsi üçün mərkəzi Tehranda olan bir təşkilat qurulması, bu bölgələrə çalışqan və işini yaxşı bilən zabitlərin göndərilməsi, yarbay Nuru bəyin (Ənvər paşanın ögey qardaşı) Tehran Mərkəz Təşkilatının sədri olması, yarbay Şövkət bəyin Dağıstana, minbaşı Naim Cavad bəyin Əfqanıstana göndərilməsi və Xəlil paşanın uyğun görəcəyi zabitlərin də Azərbaycan və Türkistanda vəzifələndirilməsi, bu bölgələrə gedəcək zabitlərin yanına, alt heyətləri təşkil etmək üzrə ən azı 5–6 zabitin da qatılması. "Başkomandanlıq Vəkaləti, Azərbaycanda hər birində üç piyada alayı olan üç piyada diviziyasından əmələ gələn bir korpus qurulmasını qərarlaşdırdı. 1-ci və 2-ci diviziyaların təşkili ilə görəvli olacaq iki heyətin zabitlərinin 6-cı Ordu Komandanlığının olduğu Mosula, 3-cü diviziyanın zabit heyətinin də 3-cü Ordu Komandanlığının yerləşdiyi Trabzona göndəriləcəyini bildirdi.
Qafqaz İslam Ordusu

Başkomandanlıq Vəkalətinin 2 mart 1918-ci ildə əlaqəli komandanlıqlara göndərdiyi əmrə görə, Qafqazda xidmət edəcək general, üst zabit və zabitlər bir üst rütbə (fəxri rütbə) daşıyacaq və bu rütbənin hüququna sahib olacaqdılar. Bütün vəzifəlilər rütbələrinin maaşının bir misli dəyərində artışını alacaqdılar.Qafqaz hərəkatının, böyük torpaq və bu səbəbdən prestij itkisinə uğrayan Osmanlı dövlətinin etibarını yenidən yüksəldəcəyini düşünən Ənvər paşa bölgədəki qətliamları dayandırmaq və Qafqazda ruslara qarşı bitərəf bir bölgə təşkil etmək üçün hərəkətə keçdi və Qafqaz hərəkatı üçün gənc, enerjili, dinamik, öz düşüncəsini qavrayan və bunu tətbiq edə biləcək zabitlərlə görüşməyə başladı. Qafqaz hərəkatı üçün ilk öncə albay Kazım Qarabəkir bəy ilə görüşdü. Ancaq Kazım bəy o aralarda Ərzurum və ətrafının azad edilməsi üçün çalışdışını bildirərək, bu vəzifədən əfvini istədi. Kazım bəy Ərzurumun qurtarılmasından sonra Qafqaz Təşkilatı Komandanlığı vəzifəsini almağa hazır olduğunu bildirdi. Ancaq Ənvər paşa aradan keçəcək zamanın boşa getməməsi üçün tez qərar vermək məcburiyyətində olduğunu, bu vəzifəyə ögey qardaşı yarbay Nuru bəyin təyin olunduğunu, əgər istərsə Şimali Qafqazda vəzifə verə biləcəyini bildirdi. Albay Kazım bəy yarbaylıqdan general-leytenant rütbəsinə yüksəldilən Nuru bəyin əmrində çalışacağını öyrənincə bu vəzifədən əfvini istədi.
Qafqaz İslam Ordusu

Ənvər paşa Qafqazda yaşayan türk və müsəlman xalqların yaşadığı bölgələrdə gərək olan təşkilatlanmanı yaratması və onlardan əmələ gələcək bir "İslam Ordusu" qurması üçün qardaşı yarbay Nuru bəyi vəzifələndirdi. Nuru bəy iki tümənlik bir korpus və bəzi milis süvari alaylarından təşkil ediləcək Qafqaz İslam Ordusuna əmr edəcəkdi.18 Zabit heyətləri də buna görə təyin olunacaqdı. Nuru bəyin belə bir orduya yarbay rütbəsilə əmr etməsi mümkün deyildi. Bu üzdən iki rütbə yüksəldilərək fəxri general-leytenant rütbəsinə yüksəldildi. Nuru paşa ilə Qafqaza gedəcək zabitlərə də fəxri olaraq bir üst rütbə verildi.Osmanlı dövlətinin müttəfiqi olan Almaniya Qafqazda Brest-Litovsk müqaviləsi ilə müəyyən olunan sərhədlərin Şərqinə keçilməsini istəmirdi. Almanların Gürcüstan və xüsusilə Bakı nefti üzərində də gizli hesabları var idi. Bu üzdən türk ordusunun Azərbaycana girməsinə kəskinliklə qarşı çıxırdı.
Qafqaz İslam Ordusu

Bu və buna bənzər səbəblərə görə Ənvər paşa bu təşkilatlanmanı son dərəcə gizli bir şəkildə yürüdürdü. Başda Almaniya və Rusiya olmaq üzrə böyük dövlətlərin diqqətini çəkməmək üçün qurulacaq ordunun Azərbaycanda yaşayan türk və müsəlmanlardan təşkil edilmiş kimi göstərilməsinə cəhd edirdi. Bu üzdən orduya da "Qafqaz İslam Ordusu" adının verilməsi uyğun görülmüşdü. Başkomandan vəkili Ənvər paşa bu ordunun qurula bilməsi üçün şəxsən çalışmışdı. Geniş bir qismin marağını çəkməmək və qarşı tədbir almalarını əngəlləmək üçün qardaşı, əmisi və çox yaxın özəl əməkdaşlıq içində olduğu dostları ilə çalışmalar aparmışdı. Osmanlı sultanı V Mehmet Rəşad tərəfindən Nuru paşanın Qafqaz İslam Ordusu komandanı olduğuna və bütün Qafqazda Sultan adından hərbi və siyasi fəaliyyət göstərəcəyinə dair bir fərmanda verilmişdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunması Rusyadakı inqilabdan sonra yaranan Cənubi Qafqaz Cümhuriyyəti məclisi — Seym, daha çox gürcü və erməni mənafelərini qoruyan bir təşkilat durumundaydı.
Qafqaz İslam Ordusu

Seym Məclisində önəmli vəzifələr gürcü və ermənilərə verilmişdi, Azərbaycanlı türklərə isə yalnızca sosial yardım məsələləri ilə əlaqəli sahələr saxlanmışdı. Bundan başqa Birinci dünya müharibəsində türklərin müttəfiqi Almaniya, Qafqaz məsələsində Osmanlı dövləti ilə fərqli bir mənafe toqquşmasına girmişdi. Qafqazın zənginliklərini ələ keçirmək istəyən Almaniya, xüsusilə Bakı neftində söz sahibi olmağı hədəfə alırdı. Bu mülahizələrlə almanların dəstəyini təmin edən gürcülər 26 mayda Cənubi Qafqaz Cümhuriyyətindən ayrılaraq, müstəqilliyini elan etmişdilər. Osmanlı dövləti Gürcüstan, Ermənistan və Azərbaycan ilə ayrı-ayrı dostluq və əməkdaşlıq müqavilələri imzalamaq üçün çalışırdı. Türkiyə Qafqazda edəcəyi hərbi hərəkatın təhlükəsiz bir şəkildə yürüdülə bilməsi üçün bəzi strateji bölgələrlə dəmir yollarını nəzarəti altına almaq və erməni və gürcü qüvvələrinin türk hərbi hərəkatına müdaxilə edə bilməyəcək bir vəziyyətə gətirilməsini təmin etmək istəyirdi. Türklərin gürcü və ermənilərə qəbul etdirməyə çalışdığı bu istəklərə almanlar şiddətlə qarşı çıxdı.
Qafqaz İslam Ordusu

Almanlar gürcülərlə Potidə imzaladıqları müqavilə ilə Batum-Tiflis dəmir yolunun nəzarətini ələ keçirdilər. Bununla da kifayətlənməyən almanlar ruslara əsir düşən əsgərlərindən birliklər qurmağa başladılar. Ermənilər isə Tiflis-Culfa dəmir yolunun nəzarətini almanlara vermək istəyirdilər. Osmanlı dövləti bu dəyişikliklər qarşısında lazım gələn çalışmaları sürətlə tamamlayaraq, istəklərini qəbul etdirdi. Batumda 31 may 1918-ci ildə ermənilərlə, 3 iyun 1918-ci ildə də gürcülərlə dostluq və əməkdaşlıq müqavilələri imzaladı.Bu yenilik Almaniya ilə Osmanlı dövlətinin arasını açmaqda gecikmədi. Başkomandan vəkili Ənvər paşa Türkiyə ilə Almaniya arasında ortaya çıxan bəzi anlaşılmazlıqları çözmək üçün Osmanlı Orduları kurmay başqanı alman generalı Von Seeckt ilə Batuma getdi. Məsələ burada gen-bol araşdırıldı.
Qafqaz İslam Ordusu

Fəqət almanlar daha sonra bildiklərini tətbiq etməyə çalışdılar. Buna görə 3-cü Ordu komandanı Vəhib paşa Gümrüdəki türk hərbi birliklərinin Tiflis üzərinə yürüməsini əmr etdi. 10 iyun 1918-ci ildə irəli hərəkata başlayan birliklər qarşılarına çıxan gürcü-alman birləşmiş qüvvələrini dağıtdı. Bəzi alman zabit və əsgərlərini də əsir etdilər. Alman baş Qərargahının Ənvər paşa nəzdində dövrəyə girməsi nəticəsində əsirlər sərbəst buraxıldı, türk əsgəri də irəli hərəkatı dayandırdı. Bu dəyişikliklərə rəğmən almanlar qısa bir müddət sonra türk əsgərinin Gürcüstandakı dəmir yollarından faydalanmasına müxtəlif əngəllər çıxarmağa davam etdilər.Batumda bu dəyişikliklərin yaşandığı günlərdə Nuru paşa geniş səlahiyyətlərlə təchiz olunaraq, 25 mart 1918-ci ildə 6-cı Ordunun yerləşdiyi Mosula getdi. Buradan seçdiyi iyirmi nəfərlik qərargah zabiti və gərəkli hərbi personalla birlikdə 8 apreldə Mosuldan hərəkətlə Revandiz, Soucubulaq, Təbriz üzərindən Zəngəzura çatdı və 20 apreldə Osmanlı sultanının ona verdiyi fərmanı yayınladı.
Qafqaz İslam Ordusu

Qara dəniz-Tiflis-Bakı quru və dəmir yolu xəttinin üzərində olması və ətrafında sıx olaraq türklərin yaşaması kimi bəzi əlverişli səbəblərə görə Nuru paşa ordu mərkəzinin Gəncədə qurulmasına qərar verdi.Türk Qafqaz İslam Ordusu komandanı Nuru paşa 25 may 1918-ci ildə coşqun sevgi nümayişi altında Gəncəyə girdi. Nuru paşanın yanında Qafqaz İslam Ordusu təşkilatı ilə bu ordunun vəzifələrini açıqlayan və "Hərbiyə naziri Ənvər" imzalı 22 mart 1918-ci il tarixli bir də təlimatnamə vardı.Nağı Şeyxzamanlı xatirələrində Nuru paşa ilə yanındakı türk əsgərlərinin Gəncəyə girişini belə anlatmışdı: "Gəncə xalqı türk ordusunu qarşılamaq üçün şəhər meydanına toplanmışdı. Dövlət dairələri və məktəblər tətilə çıxmış, tələbələr əsgərlərin gələcəyi yolun iki tərəfinə düzülmüşdülər. Müharibədə rusların işğal etdiyi Şərqi Anadolu bölgəsindən Cəmiyyəti-Xeyriyyə tərəfindən toplanan kimsəsiz uşaqlardan dörd yaşı olanlar da qarşılama mərasiminə aparılmışdı. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindəki uşaq evlərindən gətirilən bu yavrular, meydanda hazır idilər. Yolun və meydanın hər iki tərəfinə toplanan qadın, kişi, yaşlı, gənc bütün xalq, əsgərləri coşquyla alqışlayırdı. Sevincdən hər kəsin gözlərindən yaş gəlirdi.
Qafqaz İslam Ordusu

Uşaq evlərindən gətirilən bu uşaqlar əsgərlərə yaxınlaşaraq əllərindən tutur və haralı olduqlarını soruşurdular. O əsnada bir bağırış, çağırış qopdu. Doqquz yaşındakı bir uşaq atasını tanıyıb, ona doğru qaçmağa başladı. Bu qovuşmanı görən Gəncəli türklər Anadoluda bir-birini itirən və Qafqazda yenidən qovuşan ata-oğulun sevincinə ortaq oldular. Bütün meydan hıçqıra-hıçqıra sevinc göz yaşı tökürdü." Nuru paşanın 25 mayda Gəncəyə girməsindən bir gün sonra Tiflisdəki Cənubi Qafqaz Cümhuriyyəti məclisi — Seym fəaliyyətini dayandırdı. Seym Məclisinin Azərbaycanlı üzvləri Gəncəyə gedərək qurucu mahiyyətdə xidmət edəcək Milli Şura yaratdılar.
Qafqaz İslam Ordusu

Gəncə paytaxt olaraq müəyyən olundu və 28 may 1918-ci ildə Azərbaycan Cümhuriyyəti elan edildi. Müstəqil Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elanından sonra Qafqaz İslam Ordusu komandanı Nuru paşa vaxt itirmədən çalışmalara başladı. Qurulmaqda olan ordu Azərbaycanın hərbi təşkilatını əmələ gətirəcəkdi. Nuru paşa ilk olaraq Qafqaz İslam Ordusunun quruluş, çalışma üsul və əsasları ilə bağlı bir təlimat təsdiqlədi. Ölkənin müxtəlif bölgələrindəki mülki və hərbi vəzifəlilərin işlərini davam etdirə bilmələri və mərkəzə bağlı olaraq çalışa bilmələri üçün bəzi düzənləmələr apardı. Beləcə önəmli şəhər və qəsəbələrdə asayiş və dövlət sistemi təmin edilməyə başladı. Azərbaycanda dövlət avtoriteti sürətlə təsis edilirdi.
Qafqaz İslam Ordusu

Nuru paşa Azərbaycandakı insan qaynağı, yetişmiş kadr və imkanların məhdud olması səbəbindən, düşmən işğalından qısa müddətdə qurtulmanın asan olmayacağını gördü. 31 may 1918-ci ildə Ənvər paşa və 3-cü Orduya bölgədəki durum haqqında bir məktub göndərdi: "Bolşeviklər Dağıstan və Şimali Qafqazı tamamən ələ keçirmək üzrədirlər. Hər yerdə ermənilərin təcavüzü artmaqdadır. Bakı sürətlə zəbt edilməzsə buralarda durum daha təhlükəli bir hal alacaqdır. Müsəlmanların təşkil etdiyi korpusda əsgərdən çox zabit vardır. Korpusun tərkibi minə qədər olub, bunun yarısı türk sıraviləridir. Bakı məsələsinin yardımsız həlli mümkün deyildir.
Qafqaz İslam Ordusu

İngilislərin Bakını gücləndirdiyi zənn edilir. Burada taxıl məhsulları, ixrac ediləcək qədər çoxdur. Əhali türk ordusunun gəlməsini səbirsizliklə gözləməkdədir. Gəncə vilayətində bəzi yerlərdə gürcülər binalara alman bayrağı ilə birlikdə öz bayraqlarını da çəkmişlər." Nuru paşa, ordunun quruluşu üçün kifayət qədər personal və mühimmatın təmin edilməsi üçün 3-cü Ordu Komandanlığı və Ənvər paşa ilə davamlı ünsiyyətdəydi. İlk olaraq Gəncədə təxminən min nəfərdən əmələ gələn bir Milli Korpus təşkil edildi. Şərqi Anadoluda ruslara əsir düşən, ancaq daha sonra bir yolunu taparaq xilas olan və ölkənin müxtəlif bölgələrində dirəniş güclərini idarə edən Osmanlı zabitləri ətraflarına bəzi könüllüləri toplamışdılar.
Qafqaz İslam Ordusu

Bu milislər də hərbi təlimə tabe olmağa başladı. Ancaq nizamlı hərbi birliklərin təşkil edilə bilməsi üçün kifayət qədər pul, silah və uniforma üçün parça tapılmırdı. Nuru paşa silah və cəbbəxana ilə bərabər təxminən on min dəst hərbi forma göndərilməsi halında əsgər alımına başlayacaqlarını bildirdi. Bundan başqa kifayət qədər tərbiyəçi zabit və serjantın da göndərilməsini istədi.Qafqazdakı durumun ciddiyyətini təxmin edən Vəhib paşa istənilən silah, cəbbəxana və digər ehtiyacların təmin edilərək yola çıxarılacağını, bundan başqa bir müfrəzənin də ən qısa müddətdə göndəriləcəyini bildirdi. Qafqaz İslam Ordusunun quruluşu və güclənməsi Osmanlı dövləti ilə Azərbaycan Cümhuriyyəti arasında 4 iyun 1918-ci ildə Batumda bir Dostluq və Əməkdaşlıq müqaviləsi imzalanmışdı. Müqaviləyə Osmanlı Dövləti Ədliyyə naziri Xəlil bəy və Şərq Orduları komandanı Vəhib paşa ilə Azərbaycan Şurayı Milli rəisi Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Xariciyyə naziri Məmməd Həsən bəy imza atmışdılar. Rəsulzadə, bu müqavilə hökmlərinə görə, Qafqazdakı türk və müsəlman xalqa qarşı qətliamın bir an öncə dayandırılması üçün Osmanlı Dövlətindən hərbi yardım istədi.
Qafqaz İslam Ordusu

Başkomandan vəkili Ənvər paşa isə gələn raportlara istinadən durumun ciddiliyini anladı və Şərq Orduları Komandanlığı tərkibində olan 5-ci Qafqaz piyada diviziyasının Qafqaz İslam Ordusu sıralarına qatılması üçün əmr verdi. Ənvər paşanın Azərbaycanla bağlı planı burada yerli qüvvələr hesabına türk zabitlərinin köməyi ilə tərkibində 3 piyada diviziya (hər) birində 3 piyada alay) olan 1 korpus yaratmaq idi. Bundan sonra 5-ci Qafqaz piyada diviziyası, albay Mürsəl bəyin komandirliyi ilə Gəncəyə hərəkət etdi. Bu diviziyada 9, 10 və 13-cü Qafqaz piyada alayları, 19-cu və 42-ci süvari alayları, 5-ci Qafqaz səhra topçu alayı, 1-ci və 2-ci batareyalardan ibarət olan Şnayder topçu taboru ilə 4-cü və 5-ci batareyalardan əmələ gələn dağ topçu taboru vardı. Bundan başqa xəbərləşmə, istehkam, tibbi, səyyar xəstəxana, nəfəsli orkestr, çörəkçi kimi dəstək qolları və yardımçı bölüklər ilə qruplar xidmət edirdi. 5-ci Qafqaz piyada diviziyasının tərkibində 257 zabit, 5575 əsgər və 1266 heyvan var idi. 5-ci Qafqaz piyada diviziyasından ilk olaraq Gəncə Müfrəzəsi adı verilən və minbaşı Cəmil Cahid bəyin (sonradan general Toydəmir) əmrindəki 9-cu Qafqaz alayı ilə minbaşı Zihni bəyin komandanlığındakı mürəttəb 2-ci süvari alayı, 4 iyunda Qarakilsənin şimalındakı Cəlaloğlundan Gəncəyə hərəkət etdi. Bu hərbi birliklər yollarına çıxan bəzi alman birliklərini zorla Tiflisə dönməyə məcbur etdilər. Bölgədəki erməni silahlılarından da təmizlədilər.
Qafqaz İslam Ordusu

Xalqın sıx sevgi nümayişləri altında Qazax və Tovuz bölgəsindən keçərək, 9–10 iyunda Gəncəyə çatdılar və Qafqaz İslam Ordusunun əmrinə girdilər. Diviziyanın geridə qalan hissəsi isə 15 iyuna qədər dalbadal Gəncəyə çatdı. Xalq Gəncədə türk əsgərlərini qurbanlar kəsərək böyük bir coşqu ilə qarşıladı. Şəhərin hər yanı qurtarıcı olaraq görülən Osmanlı dövləti və Azərbaycan bayraqları ilə bəzədildi. Beləcə artıq müsəlmanlar tərəfində savaşa biləcək həqiqi bir nizami ordu var idi. Nuru paşa paytaxtdakı ermənilərin itaət altına alınması üçün əllərindəki silahlarının toplanması gərəkdiyinə qərar verdi. Minbaşı Cəmil Cahid bəy komandasındakı 9-cu Qafqaz alayı ilə minbaşı Zihni bəy komandasındakı 2-ci süvari alayı Gəncəyə çatınca bunlara Gəncə Müfrəzəsi adı verilmişdi. Sovet tarixçisi A. Kadişev QİO tərkibində azərbaycanlıların sayının 5 min nəfər olmasını göstərir.
Qafqaz İslam Ordusu

Bolşevik-erməni, ingilis kəşfiyyatının məlumatlarını, eyni zamanda Osmanlı hərbi sənədlərini və mövcud tədqiqat materiallarını təhlil edərək M. Süleymanov göstərib ki, 1918-ci ilin iyul ayında QİO tərkibində azı 4–5 min azərbaycanlı var idi. Digər araşdırmalar göstərir ki, artıq 1918-ci ilin iyun-iyul döyüşlərində ümumi sayı 10 min nəfər olan Qafqaz İslam Ordusunun 6 min döyüşçüsü osmanlı, 4 mini isə azərbaycalı türkü idi. Sentyabrın əvvəllərində bu rəqəm daha da artmışdı.Gəncə Müfrəzəsi ermənilərin silahlarını buraxmasını və idarəyə itaət etməsini təmin etmək üçün hərəkətə keçdi. Bunun üçün 10 iyunda gecə yarısından sonra Gəncəçayı keçərək şərq tərəfdə olan erməni məhəlləsini arxadan mühasirəyə aldı. Beləliklə, daha arxadakı erməni kəndləri ilə məhəllənin əlaqəsi kəsilmiş və 11 iyun sabahından etibarən mühasirə başlamış oldu. Erməni məhəlləsinin çox yaxınında olan Yelenendorfda (indiki Göygöl) isə almanlar yaşayırdı. Bunlar da ölkədəki anarxiya vəziyyətindən zərər görməmək üçün əli silah tutan gənclərdən bir milis təşkilatı qurmuşdular. Əllərində yüngül silahlarla bərabər dörd də pulemyot var idi. Gəncə Müfrəzəsi komandanları, alman milislərin başındakı səlahiyyətlilərlə görüşərək, onlarla əməkdaşlıq aparmalarını, əks halda silahlarının alınacağını bildirdilər. Almanlar türklərlə mücadilə etmələri halında zərərli çıxacaqlarını anlayınca, bu təklifi qəbul edərək Gəncə Müfrəzəsinə qatıldılar.
Qafqaz İslam Ordusu

Alman milislər Zurnabad-Hacıkənd xəttinə yerləşdirildi. Beləliklə bu kəndlərin ermənilərlə əlaqəsi kəsilərək, Gəncə Müfrəzəsinin arxası əmniyyətə alındı. Alman milis taborunun vəzifəsini layiqincə yerinə yetirə bilməsi və nəzarət altında saxlanılması üçün başçılıq etməyə komandir olaraq türk zabitlər gətirildi.Şəhərin cənubundakı bəzi kəndlərdə nəzarət təmin edildikdən sonra 2-ci süvari alayı erməni məhəlləsinin girişinə yerləşdirildi. Burada yaxaladıqları bir neçə ermənidən məhəllənin durumu və silahlı milislər haqqında bilgi aldılar. Bundan sonra baş leytenant Səlahəddin bəy ilə Səməd bəy erməni məhəlləsinə gedərək silahlarını təslim etmələrini istədilər, ancaq ermənilər bu istəyə atəşlə qarşılıq verdilər. Bununla da kifayətlənməyib daha öncə bağların izinə yerləşdirilən militanlar yaylım atəşi açdılar və hücuma keçdilər. Heç gözlənilməyən bu hücum qarşısında 9-cu Qafqaz alayının bəzi qüvvələri geri çəkilmək məcburiyyətində qaldı.
Qafqaz İslam Ordusu

Bu hücumda Gəncə Müfrəzəsindən 13 əsgər şəhid oldu, biri zabit 7 əsgər də yaralandı. Gəncə ermənilərinin itaət altına alınmaları və silahlarını təslim etmələri üçün başladılan hərəkata qatılan türk zabitlərdən Mucip Kemalyeri, daha sonrakı illərdəki xatirəsində belə söyləyir: "Ermənilərə təslim olmaları üçün verilən müddət dolunca ertəsi gün hərbi hərəkat başladı. Küçəyə yenicə girmişdik ki, birdən ətrafımız sarıldı. Ağacların üzərindən belə üzərimizə atəş açılırdı. İçində olduğumuz pis vəziyyətdən istifadə edən 20–30 erməni üzərimizə atıldı. Qarşı tərəf atəşi kəsmişdi. İndi heç alışqın olmadığımız küçə boğuşması başlamışdı.
Qafqaz İslam Ordusu

Zabitlərimiz tapançaları ilə atəş açır, Mehmetçik isə hələ süngü taxmağa belə fürsət tapmadan hücum edən erməniləri əzişdirirdi. Qısa sürən vuruşmada basqınçılar ortadan qeyb oldular. Biz də bu fürsətdən istifadə edərək 10-a qədər yaralımızı da götürərək yavaş-yavaş geri çəkildik. Ən öndə gedən manqanın şəhid düşən 4 əsgərinin cəsədini orada qoymağa məcbur olduq. Ermənilər isə 15-ə qədər ölü qoymuşdular". Bu hücumdan sonra erməni məhəlləsi tamamən mühasirəyə alındı. Mühasirənin başlamasından sonra bir keşiş ilə bir sivil və bir zabit minbaşı Cəmil Cahid bəyin yanına gələrək silahlarını təslim edəcəklərini, ancaq Gəncənin yerli sivil əhalisinin hücumundan qorxduqlarını bildirdilər.
Qafqaz İslam Ordusu

Cəmil Cahid bəy erməni heyətə can və mal təhlükəsizliyi təminatı verdi və silahların təslim edilməsi üçün axşama qədər vaxt qoydu. Bu arada məhəlləni mühasirəyə alan türk birliklərindən 15-ə qədər əsgərin erməni bağlarında eyni Anadolunun bir çox yeriylə Bakı, Şamaxı və başqa bölgələrdə də olduğu kimi, amansızcasına parçalanaraq qətl edildiyinə dair xəbərlər ordu qərargahına çatdı. Nuru paşa Yelenendorflu bir alman vasitəsiylə ermənilərə bir məktub göndərərək atəşi kəsmələrini və artıq müqavimət göstərmədən təslim olmalarını, əks halda məhəllənin topa tutulacağını bildirdi. Ermənilər bu məktubu da diqqətə almadılar və bir yarma hərəkatına girişdilər, ancaq süvarilər tərəfindən geri oturduldular. Ermənilərin axşam saat 17.00 – a qədər təslim olması bir daha istənildi, ancaq ermənilər müqavimət göstərdi. Bundan sonra, silahlarını vermədikləri təqdirdə saat 18-dən etibarən top atışının başlayacağı və hər kimdə silah yaxalanırsa dərhal edam ediləcəyi bildirildi. Saat 18.00 olunca, axşam olması səbəbindən hərəkatın sabah qaldığı yerdən davam etməsinə qərar verildi.
Qafqaz İslam Ordusu

Səhər günəş çıxınca mühasirə yaxşıca daraldıldı və məhəlləyə doğru bir neçə topçu atışı atıldı. Həqiqətdə türk əsgərində top mərmisi də azdı. Nuru paşa məhəllədəki erməni irəli gələnlərinə göndərdiyi məktubda silahların ən qısa müddətdə təslim edilməsini, gün batmadan iki saat öncə silahların verilməməsi halında hərbi hökmlərin tətbiq olunacağını sərt bir dillə ifadə etdi. Türk Qafqaz İslam Ordusu Komandanlığı məhəllənin təxrib olunmasını istəmirdi. Ermənilər də silahlarını təslim etmirdi. Daha müqavimətin bir fayda gətirməyəcəyini anlayan ermənilər, nəhayət təslim olmağa qərar verdilər. Gəncə Müfrəzəsi erməni məhəlləsinə girərək 13 və 14 iyun günlərində tamamən nəzarəti ələ aldı və silahları topladı.Gəncənin erməni məhəlləsində meydana gələn bu hadisə türk əsgərlərinin Azərbaycandakı ilk silahlı vuruşması oldu.
Qafqaz İslam Ordusu

Mehmetçik Qafqazda ilk dəfə Gəncədə torpağa tapşırıldı. Şəhidlər, silahdaşları və xalqın qatıldığı təntənəli bir mərasimlə Gəncə məzarlığında torpağa verildi. Sovet İttifaqı dövründə bu şəhidlərin məzarları dağıldığı üçün bu gün harada olduqları bilinmir. Bolşevik-daşnak qüvvələrinin hücumu Türk hərbi qüvvələri və Nuru paşanın 25 mayda Gəncəyə çatması, üç gün sonra da Azərbaycan Cümhuriyyətinin elan edilməsi, Gəncənin də müvəqqəti paytaxt olması Bakıdakı Şaumyan idarəsini təlaşlandırdı. Nuru paşa Cümhuriyyətin elan edilməsindən dərhal sonra Azərbaycanın bir çox bölgəsinə hərbi kadrlar göndərərək, əyalətlərdəki mülki və hərbi təşkilatlanmanı gözdən keçirdi, mövcud olanların da Gəncə idarəsinə bağlanmasını təmin etdi. Türk ordusu paytaxt Gəncədə hakimiyyəti təsis etmiş, erməniləri itaət altına almışdı. Azərbaycan Cümhuriyyəti və Milli Məclisi ilə Nuru paşa, bir dövlətin hakimiyyət və hökmranlığı nəyi lazım bilirsə, onları bir-bir gerçəkləşdirdi.
Qafqaz İslam Ordusu

Geriyə Qafqazda yaşayan türklərin milli ordusunun qurulması və vətən torpaqlarının işğalçılardan təmizlənməsi vəzifəsi qalmışdı. Gəncədəki bu irəliləyişlər işğal altında olan paytaxt Bakıda böyük əks – səda doğurdu. Bakıda idarəni qəsb edən bolşevik ruslar və erməni daşnaklar ittifaqının başında duran Stepan Şaumyan, durumu Moskvada olan Leninə bildirdi və təcili olaraq Qızıl Ordunun yardıma gəlməsini istədi. Qafqazdakı gedişatı və türk ordusunun hərəkatını diqqətlə izləyən bolşeviklər Bakının türklərin əlinə keçməsindən də əndişələnirdi. Bolşevik Sovet idarəsinin Xarici İşlər komissarı Çiçerin Moskvadakı səfir Qalib Kamali bəyə bir nota verdi. Çiçerin notada Sovetlərin Brest-Litovsk müqaviləsi gərəyi Qars, Ərdahan və Batuminin böyük fədakarlıqlarla Osmanlı dövlətinə buraxdığını, ancaq bundan sonra türklərə heç bir torpaq parçası verilməyəcəyini bildirdi. Türk hərbi qüvvələrinin Gümrünü ələ keçirdiyini, bununla da kifayətlənməyib Azərbaycanın daxilində Bakıya doğru irəlilədiyini, zatən yetəri dərəcədə ağır olan Brest-Litovsk müqaviləsi hökmlərinin bu şəkildə sürəkli pozulmasına etiraz etdiyini, hərbi hərəkatın təcili sürətdə dayandırılması gərəkdiyini qeyd etdi.Bu yeniliklər yaşanarkən Azərbaycan Milli Şurasının sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə İstanbula getdi.
Qafqaz İslam Ordusu

Ənvər paşa ilə apardığı görüşmələrdə iki ölkə arasındakı anlaşmalar çərçivəsində türk ordusunun Azərbaycana yardım etməsini rəsmi olaraq istədi. Almaniya türk ordusunun Azərbaycana hərbi yardım göstərməsinə qarşı çıxırdı. Bu sıxıntını aşmaq üçün qurulacaq təşkilatın "Qafqaz İslam Ordusu" adını daşıması uyğun görüldü. İstanbulda bu hazırlıqlar görülərkən ingilislərin Azərbaycana girməsini və Bakı neftini ələ keçirmək üçün aparacağı hərbi hərəkatın qarşısını almaq üçün də Yaqub Şövqü paşa komandasında 9-cu Ordu adı altında yeni bir hərbi təşkilatlanmaya gedildi. Türk ordusu Təbriz, Xoy və Urmiya gölü ətrafına hərbi qüvvələr göndərdi və beləcə ingilislərin Azərbaycana girməsinin qarşısını almış oldu.Qafqazdakı bu yeniliklərə görə bolşevik Sovet rəhbərləri Almaniya və Osmanlı dövlətindən məsələ haqqında bilgi istədilər. Sovet idarəsinin Xarici İşlər komissarı Çiçerin Qafqaz neftində gözü olan almanları Osmanlı dövləti əleyhinə qaldırmaq üçün təşəbbüslər göstərdi. Almaniyanın İstanbul səfiri Bernsdorff, Sədrəzəm Tələt paşa, Başkomandan vəkili və Hərbiyyə Naziri Ənvər paşa, Xariciyyə vəkili Nəsimi bəy ilə görüşmələr apardı.
Qafqaz İslam Ordusu

Türk səlahiyyətliləri bu görüşmələrdə gündəmdə olan hərbi hərəkatı ilk dəfə eşidirmiş kimi davranmış və Qafqazdakı hərbi fəaliyyətin Osmanlı dövləti ilə bir əlaqəsnin olmadığını bildirmişdilər. Qafqazda aparılan hərbi çalışmanın, Nuru paşanın, bəlkə heç kimdən əmr almadan girişdiyi şəxsi bir təşəbbüsü və Azərbaycandakı türk könüllülərlə yürütdüyü bir fəaliyyəti olaraq dəyərləndirilməsinin vacib olduğunu bəyan etmişdilər. Alman səfir Osmanlı rəhbərləri tərəfindən əmin edilmiş olmalı idi ki, Berlinə göndərdiyi bilgiləri və qənaəti bu doğrultuda olmuşdu. Berlində aparılan analizlər və bu intibalar Çiçerinə də ötürülmüşdü. Moskva, Berlin və İstanbulda bu yeniliklər yaşanarkən Ənvər paşa, Qafqaz İslam Ordusu Komandanlığına göndərdiyi açıq əmrdə Gəncədəki hərbi hərəkatın bir an öncə dayandırılmasını istəyirdi. Şərq Orduları Qrupu komandanı Xəlil paşa va Qafqaz İslam Ordusu komandanı Nuru paşaya göndərdiyi gizli və şəxsi əmrlərdə isə Bakının düşmən tapdağından bir an əvvəl qurtarılması üçün çox sürətli hərəkət edilməsini istəyirdi. Ənvər paşa Qafqazda aparılan hərbi hərəkatdan qısa müddətdə nəticə alınması üçün davamlı olaraq təlimatlar verirdi.
Qafqaz İslam Ordusu

Sovet ixtilal idarəsi, Sankt-Peterburq və Rusiyada qayda-qanunu təmin etmək üçün menşeviklərlə mücadilənin davam etdiyi və ölkədə xaosun hakim olduğu bir dövrdə Bakıya ciddi bir hərbi yardım göndərə bilmədi. Qafqazdakı rus bolşevik hərbi qüvvələrini bəzi zabitlərlə gücləndirərək Bakı idarəsinin əmrinə verməklə kifayətləndi. Azərbaycandakı erməni daşnak qüvvələri də zatən ayrı hərəkət etmədikləri rus bolşevik qüvvələri ilə birləşərək Gəncədə qurulmağa çalışılan Qafqaz İslam Ordusuna qarşı hərbi hərəkat üçün hazırlıqlara başladı. Həmçinin Bakıdan Gəncədəki Azərbaycan hökumətinə 19 iyun 1918-ci il tarixində çatan bir məktubda bolşevik liderlərdən Hamazaspın maiyyətində 20 min nəfərlik bir hərbi qüvvə olduğu və bu qüvvənin böyük bir hissəsinin ermənilərdən ibarət olduğu bildirilirdi. Bakıda türklərin xaricində 15–50 yaş arasındakı kişilər silahlandırılmışdı. Bunlar məcburi hərbi təlimə cəlb olunmuşdu. Hamazaspın qüvvələri arasında rus yəhudiləri və iki minə qədər də müsəlmanlardan ibarət əsgər var idi. Şəhərdə yaşayan türklərin əfvalı isə son dərəcə pis idi, böyük bir qorxu və həyəcan içində çarəsiz gözləyirdilər.
Qafqaz İslam Ordusu

Bakıdan kənara çıxılmasına qəti izin verilmirdi. Şəhərin kənarındakı önəmli çıxış yerlərinə və strateji bölgələrdə torpaq altına partlayıcı maddələr yerləşdirilmişdi. Erməni və ruslar arasında ingilislərin Bakıya yardıma gələcəyinə dair söyləntilər də gedərək yayılırdı.Azərbaycandakı hadisələri diqqətlə təqib edən İngiltərə Bakı neftinin bolşeviklər ilə Osmanlı dövləti və Almaniya arasında maraq toqquşmasına səhnə olduğunu və bunlardan birinin əlinə keçməsi halında, özləri əleyhinə nəticələr doğuracağını düşünürdü. İngiltərə Başkomandanlığı bu hadisələr səbəbindən İraqdakı qüvvələrdən bir hissəsini Fars körfəzi üzərindən Cənubi Azərbaycanda Xəzər dənizi sahillərinə göndərmə qərarı aldı. Çünki Bakı neftinin türklərin və bilavasitə almanların əlinə keçməsi halında neftin borularla Batum limanına çatdırılması mümkün olacaqdı. Bundan da Alman savaş iqtisadiyyatı böyük bir qazanc əldə edəcəkdi. Bundan başqa, Osmanlı dövləti pantürkist əməlləri üçün önəmli bir mövqe əldə edərək, Bakıdan İran və Türkistana və oradan da Əfqanıstana keçmələri halında, Hindistandakı ingilis müstəmləkə idarəçiliyinin böyük bir təzyiq altına girəcəyini hesabladı.
Qafqaz İslam Ordusu

Bunun üçün Bakının türklərin əlinə keçməməsi lazım gəlirdi. İngilis hərbi qüvvələri Cənubi Azərbaycandakı Ənzəli limanına asanca çatdı. Bu bölgədə olan rus kazakı albay Biçeraxov çarlıq yanlısı və bolşeviklərə düşmən olduğu üçün ingilislərlə əməkdaşlıq etmişdi. İngilis hərbi qüvvələrinin komandiri general Denstervil, Biçeraxov ilə anlaşdı və rus kazaklarının əvvəlcədən gəmilərlə yola çıxaraq Bakının cənubundakı Ələtə daşınmasını və arxadan da özünün ingilis hərbi qüvvələri ilə Bakıya getməsini qərarlaşdırdı.Bakıdakı bolşevik Şaumyan idarəsi isə Gəncə üzərinə yerimək üçün 30 tabordan ibarət olan bir hərbi dəstə yaratmışdı. Bu hərbi dəstənin təxminən 60 faizini ermənilər təşkil edirdi. Bolşevik rus və erməni daşnaklarının qurduğu ordunun Bakıda təşkil etdiyi hərbi qüvvələrin gücünü Gəncəyə çatan məktub və başqa bilgilər də təsdiq edirdi. Bu hərbi qüvvələr Bakı və ətrafında olan neft və sənaye müəssisələrində çalışan işçilər və erməni könüllülərlə də gücləndirildi.
Qafqaz İslam Ordusu

Kommunist Şaumyan idarəsi "Bakı ilə Gəncə arasındakı bölgələrdə yaşayan erməni və rusları türk əsgərindən qorumaq üçün" hərbi hərəkata başladıqlarını elan etsə də, əslində daha çox yerli müsəlman əhali qətl edilərək etnik təmizləmə yolu ilə müvazinəti qeyri-müsəlmanların leyhinə dəyişdirilmək istənilirdi. Qafqaz İslam Ordusunun irəliləməsi Gəncədə yerləşən Qafqaz İslam Ordusu Qərargahı, bolşeviklərin irəli hərəkata başlaması ilə birlikdə, qarşılarında heç bir fiziki əngəl qalmadığını və dəmir yoluna da hakim olduqlarını görüncə bu durumun paytaxt üçün böyük bir təhlükə yaradacağı nəticəsinə gəldi. Nuru paşa Gəncə üçün əsl təhlükənin Göyçay yaxınlıqlarındakı düşmən qüvvələrindən gələcəyini hesabladı. Çünki Göyçay bölgəsində aparılan müharibələr, strateji əhəmiyyətə malik idi.5-ci Qafqaz piyada diviziyasının bütün qüvvələri hələ Gəncəyə çatmamışdı. 10-cu Qafqaz alayı Qarakilsə – Dilican yolunu yeriyərək keçmiş və Qazax yaxınlığındakı Ağstafaya daxil olmuşdu. Bakıdan çıxıb şimaldan irəliləyən bolşevik qüvvələrinə qarşı qoymaq üçün bölgəyə yeni gələn 10-cu Qafqaz alayı uzun bir yol gələrək Azərbaycan torpaqlarına yeni girmiş olmasına rəğmən, Mehmetçik dincəlməyə belə vaxt tapmadan Ağstafadan qatara mindirildi və Ucara göndərildi. Oradan da 15 iyunda Göyçaya çatdı.
Qafqaz İslam Ordusu

Qafqaz İslam Ordusu qərargah rəisi yarbay Nazim bəy komandanı ələ almaq üçün Müsüslü və Kürdəmir cəbhəsinə göndərildi. Yarbay Osman bəy komandasındakı 10-cu Qafqaz alayı isə Göyçaya çatdıqdan sonra Qaraməryəm qəsəbəsində olan düşmən qarşısında cəbhədəki yerini aldı. Osman bəy 10-cu alaya bağlı 30-cu taboru Sultankənd, Mollaishaqlı və Veysəlli kəndləri ətrafında olan silahlı erməni dəstələrini bölgədən uzaqlaşdırmaqla vəzifələndirildi. 30-cu taborun şiddətli hücumu nəticəsində erməni dəstələri Qalakər kəndinə doğru qaçdı.Müsüslüdə olan Qafqaz İslam Ordusu qərargah rəisi yarbay Nazim bəy Osman bəyə bolşevik qüvvələrinə qarşı bir kəşfiyyat hücumu aparması üçün təlimat verdi. Osman bəyin əmrinə görə 28-ci tabor Qaraməryəmin qərbindəki düşmən qüvvələrinə qarşı 17 iyunda hərəkətə keçdi. Yol boyu irəliləyən 28-ci tabor lazımi tədbirləri vaxtında almadığı üçün bolşeviklərin pusqusuna düşdü. Cəbhədən və yandan düşmən təcavüzünə uğradı.
Qafqaz İslam Ordusu

Bir an çaşqınlıq keçirdi və məğlub olaraq geri çəkilmək məcburiyyətində qaldı.Durumun təhlükəli bir hal aldığını görən Osman bəy 28-ci taboru yandan qorumaq üçün 30-cu taboru hərəkətə keçirdi, 29-cu taboru da yardıma göndərdi, ancaq son dərəcə dik vadilərin və təpələrin olduğu bölgədə bu qüvvələr də bolşevik qüvvələrin hücumuna uğradı. İki tərəfdən də mühasirəyə alınan 29-cu tabor olduqca qanlı müharibədən sonra Veysəlli kəndinə çəkilə bildi.Tərəflər gün boyunca isti havada aparılan bu müharibədə bir-birinə üstün gələ bilmədi və axşam qaranlıq düşdükdə vuruşmalara ara verdilər və mövqelərinə çəkildilər. Türk Qafqaz İslam Ordusunun Azərbaycandakı bu ilk ciddi savaşı Qaraməryəm yaxınlıqlarında uğursuzluqla nəticələndi. Boışeviklərə bağlı 3-cü diviziyanın və onun başındakı Hamazaspın əfvalı isə olduqca yüksəlmişdi. Beləcə işğal altındakı Qaraməryəmdə daha da gücləndilər və Göyçaya hücum üçün bəzi önəmli mövqeləri ələ keçirdilər. 10-cu Qafqaz alayı komandiri kurmay yarbay Osman bəyə, düşmənin Göyçay üzərinə yeriməsini əngəlləmək üçün Qaraməryəm yaxınlıqlarında onların başını qatmaq vəzifəsi verilmişdi. Osman bəy Gəncədən gələcək əsl qüvvələrin cəbhəyə çatmasını gözləməmişdi.