LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Kosmik fəza

Beləliklə marağını aradan qaldırmağa başlayan insanlıq bununla kifayətlənməyib uçaraq daha çox məlumat toplamaq istəmişdir. İnsanlığın uçmağı kəşf etməsi ilə Yeri əhatələyən yaxın kosmos haqqındakı məlumatlar, daha da artmağa başladı. Nəhayət güclü raket silahları, süni peyklər, Aya pilotlu və pilotsuz raketlər göndərilməsi, süni peyklərin inkişaf etdirilməsi, çox güclü radio teleskoplar ilə kosmosun dərinliklərinin araşdırılması, XX əsrin ikinci yarısında insanlığın kosmos haqqındakı məlumatlarını önəmli səviyyədə genişlətdi. Həmçinin insanlar kosmosu araşdırmaq üçün "Astronomiya" elmini yaratdı. Həmçinin nəzəri fizik və astronomiya mövzusunda inqilab yaradacaq fikirlər ortaya atan A. Eynşteyn kimi alimlərin kosmos mövuzusunda ortaya atdıqları bir çox nəzəriyyə, müşahidəçilərin kosmos üzərinə verdikləri kəşflərin məntiqli bir şəkildə açıqlamasını təmin etdi.
Kosmik fəza

Kosmos haqqında ilk dəqiq məlumatlar, XIX əsrin sonu ilə XX əsrin əvvəlində, xüsusilə şimal ölkələrində qurulan rəsədxanalar sayəsində əldə edildi. ABŞ-nin Kaliforniya ştatında olan Palomar rəsədxanası, Dünyada mövcud rəsədxanaların ən böyüyüdür. Buradakı reflektorlu teleskopun diametri 5, yüksəkliyi isə 40 metrdir. Bu rəsədxanalarda göy cisimlərinin kütləsi, həcmi, işığın şiddəti və b. fiziki proseslər araşdırılmaqdadır. Praktiki fizikanın inkişaf etdirdiyi tayf (spektr) analizi, kosmosdan gələn işıqlardan, cisimlərin hansı elementlərdən ibarət olduğunu göstərməkdədir.
Kosmik fəza

1932-ci ildə Karl Guthe Jansky adlı bir mühəndisin təsadüf nəticəsində tapdığı kosmosdan gələn radio yayımları, daha sonrakı illərdə radio teleskopların yaranmasına və kosmosun dərinliklərinin dinlənməsinə, bu radio yayımlarının qaynaqlarının və səbəblərinin kəşf edilməsinə yol açdı. İkinci dünya müharibəsi əsnasında almanların inkişaf etdirdiyi V-1 və V-2 silahlı roketləri daha sonrakı illərdə kosmosun kəşfi üçün ediləcək layihələrdə böyük bir addım oldu. 1947–1956-cı illər arasında xüsusilə ABŞ, kosmik çalışmalara böyük önəm verdi. Edilən kosmik uçuş sınaqlarının heç biri kosmik gəminin orbitdə yerləşdirməyi bacara bilmədi. Bu əsnada SSRİ, 1957-ci ildə üç pilləli Vostok raketləri ilə Suputnik adındakı ilk süni peyki Yer ətrafında orbitə yerləşdirərək, kosmik yarışda önə keçdi.
Kosmik fəza

Peyklərdən əldə edilən kosmik məlumatlar, canlıların, xüsusilə insanların, kosmosda yaşaya bilmələri üçün hansı şərtlərin yerinə gətirilməsi lazım olmasını ortaya qoydu. Beləliklə "kosmos tibbi" quruldu və inkişaf etdirildi. Kosmosda ilk insan isə 12 aprel 1961-ci ildə SSRİ-nın kosmosa göndərdiyi Yuri Qaqarin oldu. Yeri gəlmişkən, insanların kosmos boşluğuna yerləşmələrini təmin etmək, kosmosu kosmosdan izləmək və Yer üzərində xəbərləşməni asanlaşdırmaq üçün həm minlərlə peyk orbitə yerləşdirildi həm də kosmosun boşluğuna göndərildi. Nəhayət 1969-cu ilin iyun ayında Ayın amerikalı astronavtlar tərəfindən fəth edilməsi, kosmik çalışmalarda ən önəmli addımlardan biri oldu.
Kosmik fəza

Günümüzdə kosmos yarışı böyük bir sürətlə davam etməkdədir. Xüsusilə də ABŞ, Rusiya və Çin bu yarışda amansız bir rəqibdirlər. Super boşluqlar 2004-cü ildə alimlər Böyük Partlayışdan artıq qalan kosmik arxa fon radiasiyasını tədqiq edərkən, gözlənilməyən böyüklükdə soyuq bir bölgə kəşf edirlər. İlk öncələr hesablama xətası ehtimalı olduğunu fikirləşsələrdə 2013-cü ildə Plank kosmik peykinin məlumatlarında da eyni nəticə əldə olunur. İlkin Kainat modellərini nəzərdən keçirsək bu qədər böyük bir soyuq sahənin var olması gözlənilmirdi.
Kosmik fəza

Bu soyuq sahəni açıqlamaq üçün "Böyük Super Boşluq" nəzəriyyəsi ortaya atılır. Kosmik boşluqlar nəhəng ulduz topalarının arasında yerləşən nəhəng boş sahələrdir. Kosmik boşluqlar çox az miqdarda qalaktikaya və ya heç bir qalaktikaya sahib olmayan əraziləri əhatə edir. Bu ərazilər kosmosun digər sahələrinə nisbədən 1/10 qədər az maddə ehtiva edən sahələrdir. Əgər Kainatımızı İsveçrə pendirinə bənzətsək kosmik boşluqlar pendirdəki boşluqlar olardı.
Kosmik fəza

Kosmik boşluqlar ilk dəfə 1978-ci ildə "Kitt Peak" Milli Rəsədxanasında Stephen Gregory və Laird Thomson tərəfindən kəşf edilib. 2015-ci ildə bizdən 3 milyard işıq ili uzaqlıqda soyuq bölgə ilə eyni istiqamətdə nəhəng Super Boşluq qeydə alınır. Eridan adlı bu Super Boşluq 1.8 milyard işıq ili genişliyində idi. Bu boşluqda hətta qaranlıq maddə belə yox idi. Eridan Super Boşluğu, Kainatda ən böyük boşluqlardan biridir. Bu kəşfdən sonra yeni suallar ortaya çıxdı; necə ola bilərdi ki belə nəhəng ölçülərdə boşluq yarana bilərdi?
Kosmik fəza

Bu boşluğun yaranmasına səbəb olan nə idi? Boşluqların adətən Böyük Partlayışdan sonra yaranan kvant rəqsləri ilə yarandığı düşünülür, lakin bir çox kosmoloqa görə bu qədər böyük bir boşluğun kvant rəqsləri ilə meydana gəlməsinin ehtimalı çox azdır və əlimizdə olan tək nəzəriyyə budur, lakin Eridan Super Boşluğundan daha böyük və Kainatın ən böyük boşluğu 2 milyard işıq ili genişliyindəki "KBC" super boşluğudur. Bu boşluq Kainatın ən böyük boşluğu olması ilə yanaşı bizim üçün də önəmlidir çünki həyatımızı bu boşluğun içində davam etdiririk. Sistemimizin də yerləşdiyi Südyolu qalaktikası bu boşluğun mərkəzindən bir neçə milyon işıq ili uzaqlıqdadır. "KBC" super boşluğunun ölçüləri hələ də müqayisəli olsa da həqiqət budur ki, qorxunc dərəcədə böyük bir boşluğun içindəyik.
Əl qumbarası

Əl qumbarası — içi partlayıcı və ya kimyəvi maddələrlə doldurulan və bir partlama xüsusiyyəti daşıyan kiçik bir partlayıcı növüdür. Bu partlayıcı əksər hallarda əl ilə atılır. Əl qumbaraları 3 növdən ibarətdir: Ziyanverici qumbaralar Kimyəvi qumbaralar Təlim qumbaraları Məhv etmə xüsusiyyətli qumbaralar Bu qumbaralar tərkibində çoxlu plastik partlayıcı və çox qəlpə mövcuddur. Kimyəvi qumbaralar Kimyəvi qumbaralarda , ednatol (etilen di nitro amin)və pirik asit turşusu mövcuddur . Bombanın qəlibini civə fülminat və ya qurğuşun azodürden əmələ gətirilir və partlamanın təsirini artırır. Təlim qumbarası Təlim qumbarası hərbi təlim zamanı istifadə olunur. Tərkibində çox vaxt barıt və ya C2 olur ziyanverici gücü digərlərinə nisbətən daha azdır .
Əl qumbarası

Müdafiə və hücum tipli qumbaralar Müdafiə tipli qumbaralar hücum tipli qumbaralara nəzərən daha təsirlidir və tərkibində çoxlu metal olduğuna göre daha ağırdır. Hücum tipli qumbaralarının qəlpə təsiri demək olar ki yoxdur. Hücum tipli qumbaralar mudafiə tipli qumbaralara nisbətən daha çox səs çıxarır və ses düşməniöldürməkdən daha çox ses üzündən şoka salamaqdır . Bunula da şok keçirən düşmən müdafiəyə keçmədən mahv edilməsi hədəflənir. Əksər hərbi taktikalarda hücum və müdafiə tipli qumbaralar eyni anda atılır və həm düşmənin təşviçə salınması həm də itki verməsinə səbəb olur. Xarici keçidlər RUAG — Əl bombası, ingilizce Arxivləşdirilib 2007-10-24 at the Wayback Machine Patlayan Əl bombası Arxivləşdirilib 2008-12-26 at the Wayback Machine Əl bombaları nasıl çalışır, inglizce www.youtube.com
Tullantılar

Tullantılar – istehsal, məişət, nəqliyyat və başqa sahələrdə əmələ gələn və bilavasitə yerində istifadə edilməyən tullantılar. Lakin tullantılardan təsərrüfatın qeyri sahələri üçün real və potensial məhsul kimi istifadə etmək olar. Yararsız tullantı zibil sayılır. Tullantıların fiziki zərərsizləşdirilməsi Təhlükəli və zərərli komponentləri məhv etmək məqsədilə tullantıla ra fiziki agentlərlə (radiasiya, işıq və s.) təsir göstərilməsi. Tullantılar haqqında məlumat asan Tulantılar haqqında geniş mılumat Tullantıların neytrallaşdırılması Tullantıların turş və qələvi xassələrini neytrallaşdırma prosesi. Tullantıların norması Müəssisənin ətraf mühitə atılacaq maye və ya qaz tullantılarının icazə verilən ümumi miqdarı. Tullantıların norması elə hesablanır ki, müəyyən regionun bütün müəssisələri tərəfindən atılan zərərli tullantıların miqdarı yol verilən konsentrasiyanı keçməsin.
Tullantılar

Tullantıların susuzlaşdırılması Texnoloji üsul tətbiq etməklə tullantılardan suyun ayrılması və onun yenidən istifadəsi. Tullantıların bioloji zərərsizləşdirilməsi, tullantıların zərərli komponentlərinin, çirkab sularında isə mikroorqanizmlərin və üzvi maddələrin yox edilməsi. Tullantısız texnologiya Təbii resurslardan səmərəli istifadə etmək məqsədilə ayrı-ayrı təsərrüfat və sənaye kompleksindən tullantısız məhsul almağa yönəldilən texnologiya. Tullantısız texnologiya bütün sənaye və kənd təsərrüfatı istehsalının ekoloji strategiyası hesab olunur. Tullantısız texnologiyanın inkişafının əsas istiqamətləri aşağıdakılardır: tullantıların utilləşdirilməsi, xammal və materiallardan kompleks istifadə edilməsi, qapalı siklli istehsalın təşkili, çirkab suların atılmaması, zərərli maddələrin atmosferə buraxılmaması. Xarici keçidlər BƏRK SƏNAYE TULLANTILARININ TƏKRAR EMALININ İQTİSADİ SƏMƏRƏLİYİ" Həmçinin bax Radiaktiv tullantılar
Hüquqi dövlət

Hüquqi dövlət – dövlətin təşkilinin və fəaliyyətinin elə bir formasıdır ki, burada insan və vətəndaşın hüquqları və azadlıqları təmin olunur, dövlət hakimiyyətinin fiziki şəxslər və onların müxtəlif birlikləri ilə əlaqələri hüquq əsasında qurulur. Hüquqi dövlət ("Rechtsstaat") termini də, "polis dövləti" termini kimi, Almaniyada ortaya çıxıb. Bununla belə, bu termin Fransada inkişaf edib və Fransa bu məsələdə həm Almaniyaya, həm də Avropa ölkələrinə örnək olub. Çağdaş ictimai həyatda və siyasi sistemdə "hüquqi dövlət" çox önəmli prinsipdir. Konstitusiya qurumu olan "hüquqi dövlət" prinsipi xüsusilə kontinental Avropa ölkələrində yayğın anlayışdır.
Hüquqi dövlət

Anqlo-sakson ölkələrində "hüquqi dövlət" isə "hüququn hegemonluğu" mənasına gələn "rule of law" termini ilə ifadə olunur. Hüquqi dövləti bəşəriyyətin nail olduğu ən yaxşı, ən ideal nizam olaraq qəbul etmək mümkündür. Sosial dövlət, demokratik dövlət, dünyəvi dövlət hüquqi dövləti tamamlayan xüsusiyyətlərdir.Siyasət elmi də zaman keçdikcə makiavelist məntiqdən ayrılaraq hüquqilik zəmininə əsaslanmaq məcburiyyətində qalıb. Çağdaş dövlət idarəçiliyi hüquqi qaydalara bağlıdır. Totalitar-avtoritar sistemlər, diktaturalar hələ də mövcud olsa da, bunların fəaliyyəti geniş ölçüdə hüququn xaricindədir.
Hüquqi dövlət

Ancaq bunlar da legitimlik axtarışları səbəbindən hər zaman hüquqa dayanıqlı fəaliyyət göstər-diklərini iddia edirlər. Hüquqi dövlət olduqlarını onlar avtoritar dövlətin əhalisinə KİV-lər vasitəsi ilə təlqin etməyə çalışırlar. Lakin hüquqi dövlətdə siyasi iqtidarın akt və hərəkətləri hüquqla məhdudlaşdırılır, Konstitusiya və qanunlara bağlıdır. Demokratiya da hüquqi dövlətin conditio sine qua non şərtindən biridir. Prinsipləri Siyasi cəmiyyətdə hüquqi dövlətin varlığı üçün bəzi qurumlar olmalıdır.
Hüquqi dövlət

Bu qurumlar məsələsində doktrinada fikir birliyi olmasa da, hüquqi dövlətin müəyyən sine qua non şərtlərinin olduğunu demək mümkündür. Çünki hüquqi dövlətin bəzi "bünövrə daşları" var ki, bunlar olmadan hüququn üstünlüyündən danışmaq mümkün deyil. Bunlar aşağıda incələnib. Bununla bərabər, qeyd etmək lazımdır ki, hüquqi dövlətin varlığı üçün fərqli cəmiyyətlərdə siyasi ehtiyaclar bəzi qurumların da olmasını tələb edə bilər. Bunlar aşağıdakılardır: Hakimiyyət bölgüsü prinsipi; Demokratiya; İnzibati aktlar üzərində məhkəmə nəzarətinin olması prinsipi; Hüquq və azadlıqların üstünlüyü prinsipi; İnsan və vətəndaşın hüquq və azadlıqlarının real təminatı prinsipi; Qarşılıqlı məsuliyyət, yəni şəxsin dövlət qarşısında və dövlətin şəxs qarşısında məsuliyyəti; Məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyi prinsipi.
Hüquqi dövlət

Tarixən hakimiyyət və qanun həmişə yanaşı mövcud olmuş və inkişaf etmişdir. Əksər hallarda hakimiyyət qanunu üstələmişdir. Belə bir halda qanunujn aliliyi, təbii ki, hər şey üzərində onun mütləq üstünlüyü demək deyildir. Dövlət hakimiyyəti qanunla deyil, mübarizə ilə yaranır və yalnız sonra qanunla təsbit olunur. Bu mənada, yəni mənbəyinə, təkamülünə görə üstünlük hakimiyyətə məxsusdur.
Hüquqi dövlət

Bununla belə, özbaşınalığın qarşısını almaq üçün qanun hakimiyyətə nəzarət etməlidir. Qanunun aliliyi onda öz ifadəsini tapmış xalqın ümumi iradəsinin suverenliyinə əsaslanır. Lakin dövlət hakimiyyətinin ali nümayəndəli orqanının fəaliyyəti buna heç də təminat vermir. Qanunun ümumxalq iradəsindən kənara çıxması, birincisi, o, qəbul edilən məqamda mümkündür: ikincisi, qanun köhnələ bilir və artıq əhalinin iradəsini adekvat əks etdirə bilmir. Nəhayət, qanunun aliliyi yalnız dövlət aparatı tərəfindən onun təmin edilməsinin dönməzliyində ifadə olunmur, o, habelə onun sərəncamlarında vətəndaşların əməl etməsinə inamın olmasını nəzərdə tutur.
Hüquqi dövlət

Hələ XVIII əsrdə böyük alman alimi İ. Kant "hüquqşünaslığın metafizik əsasları" adlı kitabında "vətəndaşların və dövlət hakimiyyətinin qarşılıqlı məsuliyyətini necə təmin etmək olar?" – sualınna cavab verərək yazırdı ki, bütün sınanmış idarə formalarından ən yaxşısı respublikadır, lakin əgər hakimiyyət bölgüsü yoxdursa, hətta onun özü də hakimiyyətin özbaşınalığının və korlanmasının qarşısını almağa təminat verə bilmir. Onun fikrincə, burada qanunverici orqana ilkin mövqe məxsusdur, çünki yalnız burada vətəndaş özü üçün səmərəli müdafiə tapa bilir və tapmalıdır. O yazırdı ki, məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyi təcrübədən irəli gəlir: "Hakimiyyət başında olanlar həmişə qanunu öz mənafeyinə uyğun şərh etməyə can atırlar. Buna yol verməmək üçün konstitusiya məhkəməsi təsis etmək lazımdır."
Niger

Niger — rəsmi surətdə -Niger Respublikası — Qərbi Afrikada dövlət. Ölkə ərazisindən axan Niger çayının adı ilə adlanır. Niger tuareqlərin danışdıqları tamaşek dilində "Böyük çay" və ya "Çaylar çayı" deməkdir. Ölkə ərazisinin 80 %-i Saxara səhrasında yerləşir. Nigerin paytaxtı Niamey şəhəridir. Niger 7 ölkə ilə həmsərhəddir — Əlcəzair, Liviya, Çad, Nigeriya, Benin, Burkina Faso və Mali ilə. Tarixəqədərki dövr Müasir Saxara səhrasının ərazisində əlverişli rütubətli iqlim şəraiti olduğu dövrdə Nigerin sakinləri indikindən xeyli fərqlənirdi. E.ə.
Niger

8–6-cı minilliklərdə Higerdə Kiffiy mədəniyyəti mövcud olmuşdur. Kiffiy mədəniyyətinin nümayəndələri hündürboylu və möhkəm bədən quruluşuna malik idilər. E.ə. 5–3-cü minilliklərdə Kiffiy mədəniyyətini Teneriy mədəniyyəti əvəz etdi. Bu mədəniyyətin nümayəndələri artıq digər bir irqə- Avropoid irqinin Aralıq dənizi bölgəsinə xas olan xüsusiyyətlərə malik idilər. Saxara səhrasında yenidən quraqlıq baş verdiyi dövrdə Teneriy mədəniyyəti məhv oldu və onun nümayəndələri digər əlverişli yaşayış ərazilərinə köçdülər. Afrika dövlətləri VII əsrdən Niger çayı vadisindəki ərazilər Sonqay knyazlığının tərkibinə daxil oldu. XV əsrin sonlarında bu knyazlıq güclənərək imperiyaya çevrildi.
Niger

Lakin 1591-ci ildə Sonqay dövlətinin ərazisi Mərakeş sultanının ordusu tərəfindən işğal olundu. Bununla yanaşı müasir Nigerin ərazisində yerləşən cənub regionlar öz müstəqilliyini saxlamağa nail oldular. Bu ərazidə hakim Lulanilər sülaləsindən olan Askiya Nuxanın başçılığı ilə Dendi knyazlığı yaradıldı. Bu dövlətin Mərakeşlə sərhədləri indiki Mali və Niger sərhədinə uyğun idi. Sonralar Dendi knyazlığı Askiya nəslindən olanların idarə etdikləri bir neçə kicik knyazlıqlara parçalandı. XVIII əsrdə Nigerin ərazisinin xeyli hissəsi hələ VII əsrdən müasir Nigerin şimalında məskunlaşmış köçəri Tuareq tayfasının hakimiyyəti altına düşdü. Onlar burada Aqades sultanlığının əsasını qoydular və Niamey ticarət bazasını yaratdılar. Tuareqlər mərkəzləşdirilmiş dövlətə malik deyildilər, həyatları təhlükə qarşısında qalanda onlar azad konfederasiya halında birləşirdilər. İndiki Nigerin cənubunda oturaq həyat tərzinə malik əkinçi xalqlar məskunlaşmışlar.
Niger

Niger çayının vadisi Dendi və Doso knyazlıqları arasında bölüşdürülmüşdü. Nigerin şərqində xausalarin yaratdıqları Maradi və Damaqara şəhər-dövlətləri mövcud idi. XIX əsrin əvvəllərində Afriada islam bayrağı altında baş vermiş fulanilərin cihadı hərəkatı nəticəsində Sokoto xilafəti yaradıldıqdan sonra xausaların yaratdıqları şəhər-dövlətlərin əhalisi işğal olunmuş cənub şəhərlərindən qaçanların hesabına xeyli artdı. Müstəmləkə dövrü Niger ərazisinə gələn ilk avropalı 1805–1806-cı illərdə Niger çayını tətqiq edən şotlandiyalı Munqo Park olmuşdur. Henrix Bart və Eduard Fogel 1853–1855-ci illərdə Niger çayından Çad gölünə qədər ərazini tətqiq etmək üçün ekspedisiya təşkil etmişlər. Onlar Sey, Sokoto, Zinder, Qure və Bornu ərazilərinə də səyahət etmişlər. 1870-ci ildə Qustav Naxtiqal Saxara səhrasından keçərək Kane-Bornoya səyahəti zamanı Bilmu və Nqiqmi ərazilərində də olmuşdur. 1884-cü ildə keçirilən Berlin konfransının qərarına əsasən Niger Fransanın nüfuz dairəsinə daxil edilmişdir. 1946-cı ildə Niger Fransa İttifaqının tərkibində dənizarxası ərazi statusunu aldı.
Niger

Ölkədə seçkili Baş Şura-yerli özünüidarə orqanı yaradıldı. Baş Şurada yerli tayfaların rəhbərləri əsas yer tuturdular. Əhalinin sayı — 15,3 mln. (2009-cu il iyul ayına olan məlumat). İllik artım — 3,7 % (2009); Doğum — 51,6 hər 1000 nəfərə; Ölüm — 14,8 hər 1000 nəfərə; Emiqrasiya — 0,6 hər 1000 nəfərə; Orta yaş — 52; Uşaq ölümü — 117 hər 1000 nəfərə (dünya üzrə dördüncü).
Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər

Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər-Böyük Qafqazın şimal-şərq hissəsinin- Azərbaycan Respublikasının Qırmızı kitabına adları düşmüş bitkilər. Adi nar (lat. Punica granatum L.) - nadir, təbii sahələrdə miqdarı azalan relikt növdür. Quraq yamaclarda, çay vadilərində bitir. Siyəzən rayonunun Məsrif kəndi və Beşbarmaq dağı ərazilərində rast gəlinir. Alp vudsiyası Alp vudsiyası (lat. Woodsia alpiba Gray) Çox nadir növ olub arkto-alp reliktidir. Yuxarı dağlıq və alp qurşaqlarında, qaya çatlarında və kölgələrində, daşlı və qayalı yerlərdə bitir.
Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər

Quba rayonunun Xınaqlıq kəndi ətrafında yayılmışdır. Ağıriyli ardıc Ağıriyli ardıc (lat. Cuniperus fhetidissima Willd) nadir növ olub, dəniz səviyyəsindən 1000 m yüksəkliyə qədər aşağı və orta dağlıq qurşaqların daşlı-qayalı, quru yamaclarında bitərək Quba rayonunun Xaltan kəndi ətrafında yayılmışdır. Azərbaycan ağgülü Azərbaycan ağgülü (lat. Rosa azerbacdzhanica Novopokr et Rzazade) Azərbaycanın nadir endemik növü olub orta dağlıq qurşağın daşlı, çınqıllı yamaclarında bitir. Göstərilən Quba rayonunun Atuc kəndi ətrafında rast gəlinir. Barmaqvarı qovqaç Barmaqvarı qovqaç (lat. Pseudovesicaria digitata C.A.Mey.Rupr) Alp qurşağının çınqıllı və daşlı yamaclarında bitərək Qafqazın nadir az öyrənilmiş və endemik növüdür. Quba rayonunun Xınalıq və Dərk kəndləri ətrafında, Qusar rayonunda Tufandağın cənub-qərb hissəsində yayılmışdır.
Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər

Biberşteyn dağlaləsi Biberşteyn dağlaləsi (lat. Tulipa Biebersteiniana Schult) Arealı tükənən növ olub quru otlu yamac və kolluqlarda bitir. Samur-Dəvəçi ovalığında yayılıb. Çoxillik bitkidir. Soğanağı 1-2 sm diametrdə, uzunsov-yumurtavari, tünd-qonur və ya qara-qonur qınla örtülmüşdür. Gövdəsi düz, silindrik, çılpaq, 15-30 sm hündürlükdədir. Yarpaqları çılpaq, xətvari, aşağıdakılar daha çox enli, enli-xətvari və ya uzunsovlansetvaridir. Çiçəkləri tək, 2,5-3,5 sm uzunluqdadır. Çiçəkyanlığının yarpaqcıqları sarı, iti, az və ya çox sivri, lansetvari, xarici tərəfdə bənövşəyi ləkəli, daxildə uzunsovyumurtavari, əsası kirpikciklidir.
Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər

Erkəkciklər çiçəkyanlığından nisbətən qısadır; tozcuğu 2-3 dəfə erkəkcik sapından qısadır. Qutucuq 1,5-2,5 sm uzunluqdadır. BQ Quba sahəsi, Samur-Dəvəçi və Xəzər sahili ovalıqları, Qobustanın rayonlarında arandan orta dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Otlaqlarda, əkinlərdə, quru-otlu yamaclarda və kolluqlarda bitir. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilmiş nadir növdür. Fır-fır səhləb Fır-fır səhləb (lat. Orchis purpurea Huds) Nadir bitki növü olub orta dağlıq qurşağa kimi kolluqlarda, meşədə, meşə talalarında rast gəlinir. Quba şəhəri və rayonun Qonaqkənd qəsəbəsi ətrafınd, Qusar şəhəri ətrafında rast gəlinir. Giləmeyvəli qaraçöhrə Giləmeyvəli qaraçöhrə (lat.
Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər

Taxus baccta L.) Nadir relikt bitki növü olub, dəniz səviyyəsindən 1900 m yüksəkliyə kimi fıstıq-vələs meşələrində meşəaltı kimi, müxtəlif fıstıq meşə tiplərində təsadüf edilir. Quba, Altıağac, Qusar və Şabran rayonlarının fıstıq meşələrində rast gəlinir. İriyarpaq kövrək mürdəşər İriyarpaq kövrək mürdəşər (lat. Frangula grandifolia Fisch.et Mey.) Nadir relikt növ olub, orta dağlıq qurşağa qədər olan sahələrdə, çay sahillərində və dərələr boyunca, enliyarpaqlı meşələrdə, açıqlıq sahələrdə, meşə çətiri altında, istisevən torpağa tələbkar növdür. Keçmiş SSR məkanında, ancaq Azərbaycanda yayılmışdır. Qusar rayonunun Kalunxur kəndi yaxınlığında Samurçay vadisi ərazilərndə yayılmışdır. Kox şamı (lat.
Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər

Pinus kochiana Klotz.ex C.Koch. (P.hamata Stev.) Sosn) . Nadir Qafqaz növü olub, dəniz səviyyəsindən 1800–2000 m yüksəklikdə daşlı qayalı sahələrdə bitir. Subalp qurşaqda reqresiv yamaclarda edifikator olmaqla yanaşı, çılpaqlaşan ərazilərin pioneridir. Qusar rayonunun Quzun kəndi ətrafında yayılmışdır. Kuznetsov söyüdü Kuznetsov söyüdü (lat. Salix Kuznetzowii Laksch.Ex Goerz) Qafqazın endemik nadir bitki növü olub, meşə qurşağının yuxarı hissəsində, subalp və qismən də alp qurşaqlarındakı kolluqlarda, daşlar arasında, seyrək meşələrdə bitir. Quba rayonu Qudyalçayın başlanğıc əraziləridə, Qusar rayonunda Laza və Şahdağ silsiləsi arasında bitir.
Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər

Qafqaz xanımotu Qafqaz xanımotu (lat. Atropa caucasica kreyer) Nadir Avropa mənşəli növ olub, fıstıq meşəliyində, meşə talalarında, yol kənarında, dərələrdə, dağ çayı yataqlarında bitir. Qusar şəhəri ətrafında bu növə rast gəlinir. Qafqaz xədicəgülü Qafqaz xədicəgülü (lat. Galanthus caucasicus (Baker), A.Grossh) Arealı azalmaqda olan nadir növ olub, meşələrin nisbətən açıq hissələrində, və kənarlarında, ağac və kolların ətrafında bitərək, Quba rayonunun Rustov, Dəvəçi rayonunun Mumlu kəndi ətrafında rast gəlinir. Qafqaz qaş səhləbi Qafqaz qaş səhləbi (lat. Ophrys caucasica Woronow ex Grossh) Nadir Qafqaz növü olub, orta dağlıq qurşağın qayalıqları arasında otlu yamaclarda meşə kənarında kolluqlarda bitir. Qəşəng qayışləçək Qəşəng qayışləçək (lat. Himanthoglossum formosum (Stev.
Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər

)C.Koch) Nadir Qafqaz endem növü olub, meşə kənarında aşağı dağlıq qurşağın kolluqları arasında bitərək, Qusar şəhəri ətrafında rast gəlinir. Qırmızı tubulqa Qırmızı tubulqa (lat. Pyracantha coccinea Roem) Şərqi Aralıq dənizi sahillərinə məxsus nadir növdür. Çayboyu çınqıllıqlarda, seyrək meşələrdə, kolluqlarda, dəniz səviyyəsindən 1800 m-ə qədər daşlı yamaclarda rast gəlinir. Qusar rayonunda Qusarçay boyu yayılmışdır. Quba gəvəni Quba gəvəni (lat. Astragalus kubensis Grossh) Ölkəmizin nadir və məhdud endem növü olub, alp çəmənliklərində və cənub yamaclarının otlaqlarında yayılmışdır.Quba rayonu Qırız kəndi ətrafında rast gəlinir. Qusar gülxətmisi Qusar gülxətmisi (lat. Alcea kusariensis İlcin) Azərbaycanın yoxa çıxmaqda olan endem növü olub, aşağı dağlıq qurşağın kolluqlarında, meşə kənarları və talalarda bitir.
Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər

Göstərilən ərazidə Qusar şəhəri, Quba rayonunun Çimi kəndi ətrafında yayılmışdır. Laqodex acıçiçəyi Laqodex acıçiçəyi (lat. Gentiana lagodechiana (Kusn.) Grossh) Az öyrənilmiş nadir endem növü olub, alp qurşağında qayaların rütubətli sahələrində rast gəlinir. Quba rayonunun Xınalıq kəndi ərazisində yayılmışdır. Meşə üzümü (lat. Vitis silvestris Gmel) Arealı azalmaqda olan nadir olub, çay subasarları və düzən meşələrində rast gəlinir. Göstərilən ərazidə Quba rayonunun Alpan kəndi ərazisində və Yalama meşəsində yayılmışdır. Sarı şternbergiya Sarı şternbergiya (lat.
Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər

Sternbergiya lutea (L)Spreng) Aşağı dağlıq qurşağın quru yamaclarınad bitərək, göstərilən ərazidə Xaçmaz rayonu Samurçayı mənsəbində yayılmışdır. Pastuxov daşsarmaşığı Pastuxov daşsarmaşığı (lat. Hedera Pastuchowii) Ovalıqdan başlamış orta dağlıq qurşağına qədər olan ərazidə meşələrdə, əsasən açıqlıq və talalarda torpaqboyu sürünməyərək ağaclara sarmaşmış şəkildə rast gəlinən bu bitki nadir relikt növ olub, Quba və Xaçmaz rayonları ərazilərində yayılmışdır. Parlaq kladotexa Parlaq kladotexa (lat. Cladochaeta candidissima (Bieb) DC.) Qafqazın endem növü olub, ovalıqdan subalp qurşağına kimi çay kənarı çınqıllıqda və dəniz sahili qumluqda rast gəlinən Qubanın Qonaqkənd, Xaltan və Yerfi kəndləri ətrafında yayılmışdır. Radde tozağacı Radde tozağacı (lat. Betula Raddeana Trautv) Nadir, relikt və endem növ olan bu bitki subalp qurşağının aşağı hissəsində dəniz səviyyəsindən 1500–2100 m yüksəklikdə karbonatlı dağ süxurları əmələ gələn meşələrdə yayılaraq, Quba rayonunun Susay kəndi, Qusar rayonunun Kuzun və Ləzə kəndlərində rast gəlinir. Sosnovski ağgülü Sosnovski ağgülü (lat.
Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər

Rosa Sosnowskyi chr-shan) Azərbaycanın endem növü olub, dağətəyi sahələrdə yemişanlı quru yamaclarda bitərək, Qusarın Çiləgir kəndi ətrafında yayılmışdır. Şamaxı tıs-tısı Şamaxı tıs-tısı (lat. Acantholimon schemachense Grossh) Azərbaycanın məhdud endem növüdür. Aşağı dağ qurşağının quru, daşlı yamaclarında bitir. Şabran rayonunda Ərəblər, Gülə, Siyəzən rayonunun Daşlı, Çalğan kəndləri ətrafında rast gəlinir. Torlu süsən Torlu süsən (lat. İris reticulata Bieb) Otlu, daşlı və çınqıllı yamaclarda yayılmış, ölkəmizdə az rast gəlinən bitkidir. Xaçmaz rayonunun Qusarçay kəndində rast gəlinir. Uzunyarpaq tozbaş səhləb Uzunyarpaq tozbaş səhləb (lat.
Nəsli kəsilməkdə olan bitkilər

Cephalanthera longifolia (L) Fritsch) Arealı kiçilməkdə olan, az rast gəlinən növ olub, aşağı və orta dağlıq qurşaqların meşələri və kol pöhrəliklərində yayılmışdır. Xaçmaz rayonunun Qusarçay və Dədəli kəndləri ətrafında yayılmışdır. Yuliya dağlaləsi Yuliya dağlaləsi (lat. Tulipa culia C.Koch) Şimali İran mənşəli nadir növ olub. Siyəzən rayonunun Soğulcanlı kəndi ətrafında quru əhəngli və xaçmazda bitir Eyxler dağlaləsi Eyxler dağlaləsi (lat. Tulipa eichler Begel) Samur-Dəvəçi düzənliyində step yaylada kolluqların və otlaqların tərkibində yayılıb. Xarici keçidlər NADİR VƏ NƏSLİ KƏSİLMƏKDƏ OLAN BİTKİLƏR Arxivləşdirilib 2017-06-01 at the Wayback Machine QIRMIZI KİTAB Həmçinin bax Azərbaycan Qırmızı Kitabı Nəsli kəsilməkdə olan növlər Qırmızı kitaba düşmüş bitkilər
4-cü Ordu Korpusu (Azərbaycan)

4-cü Ordu Korpusu — Bakı korpusu olaraq da adlandırılan Azərbaycan Quru Qoşunlarının regional bir hərbi birləşməsi. Bölmələrinin əksəriyyəti Bakı və Abşeron yarımadasında yerləşir. Hal-hazırda korpusa general-mayor Münasib Babayev rəhbərlik edir. Korpus üç motoatıcı briqadadan ibarətdir. Digər hərbi korpuslardan fərqli olaraq, korpusun rolu əsasən strateji ehtiyat kimi xidmət etməkdir.
4-cü Ordu Korpusu (Azərbaycan)

Nəticə baxımından Quru Qoşunlarında olan ən kiçik korpusdur. 3-cü Ordu Korpusu kimi 1-ci Ordu Korpusu sıralarını doldurmaq üçün istifadə edilir. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsinin başlanğıcında Azərbaycan ehtiyatda olanlar səfərbər edilərək 4-cü korpusdan cəbhə xətti boyunca altı əlavə motoatıcı briqadası düzəldilir. Azadlıq meydanında keçirilən 2020-ci il Bakı Qələbə Paradında korpus polkovnik İlham Məmmədovun rəhbərlik etdiyi bir parad kontingenti ilə təmsil olunmuşdur. Komandanları General-leytenant Rövşən Əkbərov (may 1998 – 23 noyabr 2020) General-mayor İlqar Lətifov General-mayor Münasib Babayev
Fəxrəddin Səmədov

Fəxrəddin Səmədov — Azərbaycan Respublikası Daxili Qoşunları Komandanının müavini — Maddi-texniki Təminat İdarəsinin rəisi, general-mayor. 2002-ci ildə Silahlı Qüvvələrin Hərbi Akademiyasının Strateji Tədqiqatlar və Dövlət Müdafiəsini İdarəetmə Akademik kursunu bitirmişdir. Respublikanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü uğrunda döyüşlərdə iştirak etmişdir. Xidməti fəaliyyətindəki uğurlu nəticələrinə görə müxtəlif mükafatlara layiq görülmüşdür. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2005-ci il tarixli 06 may və 2014-cü il 08 mart tarixli Sərəncamları ilə "Vətən uğrunda" və "Hərbi xidmətlərə görə" medalları ilə təltif edilmişdir. Ailəlidir, bir övladı var.
Məktub

Məktub — xəbər, vacib məlumat çatdırmaq üçün ənənəvi vasitədir. İnsanlar arasında informasiya mübadiləsi üçün nəzərdə tutulmuşdur. Məktublar müxtəlif formalarda — daş üzərində, ağac qabığı üzərində, kağız üzərində, elektron (e-mail) formada və s. olurlar. Dünyadakı ən böyük məktub XVI əsrdə 10 m uzunluğu, 7 m eni olan perqament üzərində yazılan, Səfəvi şahı tərəfindən Türk sultanı Sultan Süleymana göndərilən hesab olunur. Bu məktub Ankara Milli Muzeyində (Ankara Etnografya Müzesi) saxlanılır. Məktubun tərtib olunma qaydası Müraciət hissəsi (başlıq).
Məktub

Məktubun ünvanlandığı şəxsə xitabı əhatə edir; Ümumi hissə. Hal-əhval tutulur, yazan özünün vəziyyəti haqda məlumat verir; Fərqləndirici hissə. Bu hissə məktubun əsasını, məzmununu əhatə edir. Yekunlaşdırıcı hissə (məktubun sonluğu. Bu hissədə sağollaşmaq və axırda tarixi qeyd etmək lazımdır. Məktub formalarının mənası Burulmuş — xoşuna gəlirsən Üçbucaq — hörmət edir Kvadrat — dostluq təklif edir Çevrilmiş — görüş təyin edir Əzilmiş — sevmir Düzbucaqlı — ayrılıq Ümumdünya Poçt Günü
Odnoklassniki

Odnoklassniki — rusdilli internetin ən populyar sosial şəbəkələrindən biri. Odnoklassniki sözünün Azərbaycan dilində mənası "sinif yoldaşları"dır. Bu sayt Albert Popkov tərəfindən 4 mart 2006-cı ildə Rusiyada yaradılıb. Saytda 45 milyondan artıq istifadəçi qeydiyyatdan keçib, 10 milyona qədər ziyarətçiyə sahibdir. Alex statistikalarına görə bu sayt dünyanın ən çox ziyarət edilən 67-ci, Rusiyanın isə 7-ci saytıdır. Bu saytda Azərbaycan, rus, ukrayna, özbək, qazax, erməni, rumın, türk, ingilis, gürcü, tacik, qırğız dilləri olmaqla ümumilikdə 12 dil var. Xarici keçidlər
Ramiz Quliyev

Ramiz Əyyub oğlu Quliyev (30 aprel 1947, Ağdam) — Azərbaycan musiqiçisi, görkəmli tarzən, Azərbaycan SSR xalq artisti (1988), Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatı laureatı (2014). 1947-ci il aprelin 30-da Ağdamda qulluqçu ailəsində anadan olub. 1954-cü ildə Ağdam şəhər 7 illik musiqi məktəbinə, 1960-cı ildə Üzeyir Hacıbəyov adına Ağdam orta ixtisas musiqi məktəbinə daxil olub. 1964–1969-cu illərdə Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında tar və dirijorluq ixtisasları üzrə təhsil alıb. Ağdam musiqi məktəbi illərində "Şur" xalq çalğı alətləri ansamblının tərkibində bir çox müsabiqə və festivallarda iştirak etmişdir.1957-ci ildə Respublika musiqi kollektivləri arasında Bakıda keçirilən Festivalda (Azərbaycan Dram teatrında keçirilmişdir; münsiflər heyətinin sədrləri – Əfrasiyab Bədəlbəyli və Səid Rüstəmov) I yer qazanmışdır, 1961-ci ildə isə Moskvada keçirilən "Xalq təsərrüfatı nailiyyətləri sərgisində" iştirak edib, medal və fəxri fərmanlarla təltif olunmuşdur. Bu illər ərzində Ağdam rayon pionerlər evində tar ixtisası üzrə dərnək rəhbəri və Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev adına Ağdam dram teatrında musiqi hissə müdiri olub. 1963–1964-cü illərdə Ağdam 1 saylı orta-ixtisas müsiqi məktəbində, 1965–1974-cü illərdə isə Bakı şəhəri 1 və 20 saylı musiqi məkləblərində təhsil almışdır. 1974–1992-ci illər ərzində Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının Xalq çalğı alətləri kafedrasında tar ixtisası üzrə müəllim, baş müəllim, dosent, professor kimi pedaqoji fəaliyyət göstərib.
Ramiz Quliyev

1992–2002-ci illərdə həmin kafedraya rəhbərlik edib. Türkiyə, Əfqanıstan, Suriya, Hollandiya, İsveçrə, ADR, Pakistan, Əlcəzair, Tunis, AFR, Hindistan, ABŞ, Kanada, Danimarka, İran, İraq, Fransa, İngiltərə, İsrail, Norveç və s. ölkələrdə konsertlər verib. 1978-ci ildə Ukraynada, 1980-ci ildə Özbəkistanda və 1981-ci ildə Tümendə keçirilən Azərbaycan Mədəniyyəti və incəsənəti günlərində iştirak etmişdir. 1989-cu iidə "Böyük İpək yolu" festivalı çərçivəsində 40 gün ərzində Yaponiyanın 30-dan artıq şəhərində konsertlər verib. 1964–1994-cü illərdə M.Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının və Dövlət konsert birliyinin solisti olub. 1994-cü ildə Türkiyənin İzmir şəhərinin Ege Universitetində, 1997-ci ildə İsrailin Yerusəlim şəhərində və 2002-ci ildə Tehran Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində "ustad dərsləri" verib. R.Quliyev respublikada keçirilən bir çox müsabiqə və festivallarda münsiflər heyətinin sədri kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1980-ci, 1982-ci, 1986-cı, 1992–94-cü illərdə musiqi məktəbləri arasında xalq çalğı alətləri üzrə keçirilən Respublika müsabiqələrinin təşkilində iştirak etmiş və münsiflər heyətinin sədri olmuşdur.
Ramiz Quliyev

1986-cı ildə Bakıda keçirilən Orta Asiya və Qafqaz Respublikaları arasında müsabiqənin təşkilat komitəsinin və münsiflər heyətinin üzvü kimi iştirak etmişdir. 1997-ci ildə isə bilavasitə onun təşəbbüsü ilə tarzən Mirzə Sadıq Əsəd oğlunun anadan olmasının 150-liyinə həsr olunmuş xalq çalğı alətləri ifaçılarının Respublika müsabiqəsi keçirilmiş və Ramiz Quliyev həmin müsabiqənin münsiflər heyətinin sədri və təşkilat komitəsinin üzvü olmuşdur. 1981 və 1984-cü illərdə XVIII və XIX çağırış Nəsimi rayonu Xalq Deputatları Sovetinə seçilib. Ramiz Quliyev, hazırda Ü.Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyasında öz pedaqoji fəaliyyətini davam etdirir. Onun xarici və Azərbaycan bəstəkarlarının tar ilə fortepiano üçün işləyib, köçürdüyü bir çox, olduqca dəyərli əsərləri çapdan çıxmışdir. Bir sıra dərsliklərin, proqramların, elmi məqalələrin və metodiki tövsiyələrin müəllifidir. Onun sinfini bitirmiş tələbələr Azərbaycanın ali və orta ixtisas tədris müəssisələrində, orkestr və ansambllarda, eləcə də xarici ölkələrdə fəaliyyətlərini davam etdirir, ölkənin yüksək fəxri adları və elmi dərəcələri ilə təltif olunmuşlar. Dünyanın 30-dan artıq ölkəsində, həmçinin Azərbaycanda, R. Quliyevin ifasında muğamlar, xalq musiqisi nümunələri, Azərbaycan və xarici ölkə bəstəkarlarının əsərləri müxtəlif orkestrlərin müşayiətilə lentə alınaraq, DVD, VCD, videokasset, kompakt-disk və audio kasset formasında, kütləvi tirajla çap olunaraq, nümayiş etdirilir.
Əkrəm Əylisli

Əkrəm Nəcəf oğlu Naibov (Əkrəm Əylisli; 6 dekabr 1937, Yuxarı Əylis, Ordubad rayonu) — nasir, dramaturq, tərcüməçi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sabiq üzvü, Azərbaycan Respublikasının sabiq xalq yazıçısı, Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı (1968), Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1984), M.F.Axundov adına ədəbi mükafat laureatı (1991), Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin III çağırış deputatı. Əkrəm Əylisli 6 dekabr 1937-ci ildə Ordubad rayonunun Yuxarı Əylis kəndində anadan olmuşdur. Burada orta məktəbi qurtardıqdan sonra ADU-nun filologiya fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir. M.Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutunun nəsr şöbəsini bitirdikdən sonra Azərnəşrin tərcümə redaksiyasında redaktor (1965–1968), "Gənclik" nəşriyyatında baş redaktor (1968–1970), "Mozalan" satirik jurnalında baş redaktor (1970–1971) olmuşdur. 1974–1978-ci illərdə Azərbaycan Nazirlər Soveti Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsinin baş redaktoru işləmiş, sonra "Azərbaycan" jurnalının baş redaktoru kimi çalışmışdır (1978–1983). Azərbaycan Sovet Yazıçıları İttifaqının katibi (1987–1991), "Yazıçı" nəşriyyatının direktoru olmuşdur (1992-ci ildən).
Əkrəm Əylisli

Gənc yazıçıların Moskvada keçirilən Ümumittifaq müşavirəsində (1962), Belorusiya, Moldova və Özbəkistanda sovet ədəbiyyatı günlərində və digər tədbirlərdə iştirak etmişdir (1968–1980). "Ulduz" jurnalı redaksiya heyətinin üzvü (1967–1978), SSRİ Yazıçılar İttifaqı bədii şurasının üzvü (1968–1976) olmuşdur. SSRİ Yazıçılar İttifaqı İdarə Heyətinin və Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı rəyasət heyətinin, eyni zamanda "Azərbaycan" və "Drujba narodov" jurnalları redaksiya heyətlərinin üzvü seçilmişdir (1978–1990). Sovet yazıçılarının nümayəndə heyətinin tərkibində Macarıstan, Polşa və Şimali Yəməndə səfərdə, Əziz Nesinin şəxsi dəvətilə Türkiyədə olmuşdur. Polşanın Poznan şəhərinin Fəxri vətəndaşıdır. Belorusiya SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı, "Şərəf nişanı", "İstiqlal", "Şöhrət" ordenləri və medallarla təltif edilmişdir.
Əkrəm Əylisli

Bədii yaradıcılığa şeirlə başlamış, lakin ilk mətbu hekayəsi "Qəşəm və onun kürəkəni"dir ("Azərbaycan" jurnalı, 1959, N 7). Əsərləri xarici ölkə xalqlarının dillərinə tərcümə olunmuşdur. Özü də bədii tərcümələr edir, Vasili Şukşinin, Qabriel Qarsiya Markesin, V.Korolenkonun, İ.Turgenevin, Ç.Aytmatovun, H.Məlikin əsərlərini dilimizə çevirmişdir. Yaradıcılığında dram əsərlərı xüsusi yer tutur. "Quşu uçan budaqlar", "Mənim nəğməkar bibim", "Bağdada putyovka var","Vəzifə", "Anamın pasportu", "Ata mülkü", "Bir cüt badmüşk ağacı", "Yastı təpə" pyesləri Bakı, Naxçıvan, Gəncə və İrəvan dram teatrlarında tamaşaya qoyulmuşdur. Ssenariləri əsasında "Gilas ağacı", "Ürək yaman şeydir", "Sürəyya" filmləri çəkilmişdir.
Əkrəm Əylisli

2005-ci ildə Azərbaycan Milli Məclisinə üzv seçilmişdir. Əkrəm Əylisli "Daş yuxular" əsərində Azərbaycanın tarixi ilə bağlı gerçəklikləri Azərbaycan yazıçısı adına yaraşmayan şəkildə təhrif etməsi ilə ittiham edilərək, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 fevral 2013-cü il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdündən və "Xalq yazıçısı" fəxri adından məhrum edilmişdir. Amerikalı ədəbiyyatşünas Malihe Tayrelın fikrincə, Əylisli "Sovet cəmiyyətinin soyuqluğu və biganəliyindən doğan özgəlik hissini" təsvir edir. Əylislinin prozası səmimi və alovlu, ancaq eyni zamanda müstəqil fikirlidir. Onun əsərləri ədəbi və siyasi cərəyanlardan eyni dərəcədə uzaq durur və "soyuq, yad cəmiyyətə qarşı mübarizə apararaq, onun öz şəxsiyyətini ifadə edir".Ə.Əylisli 60-cı illərdə milli nəsrin yenilik axtarışlarını yaradıcılığında özünəməxsus şəkildə təmsil edən ilk yazıçılardan oldu. O, əsəsrlərində əsasən müharibə dövründəki və müharibədən sonrakı kəndi göstərirdi.
Əkrəm Əylisli

Onun nəsrinin əsas qəhrəmanı bu dövrün kəndində dünyaya gəlmiş, xaraktercə formalaşmış, dünyanı və insanları tanımağa başlamışdır. Gilas ağacı. Bakı: Uşaqgəncnəşr, 1961, 47 səh. Dağlara çən düşəndə. Bakı: Azərnəşr, 1963, 56 səh. Atalar və atasızlar.
Əkrəm Əylisli

Peyğəmbər tükü. Bakı: Qanun, 2019, 80 səh. Filmoqrafiya Bağdada putyovka var... (film, 2000) Çay daşının göz yaşı... (film, 1971) Əkrəm Əylisli. İşıq həsrəti (film, 2003) Gilas ağacı (film, 1972) Həmyerli (film, 1989) Hörmətli alim yoldaşlar (film, 1971) Kimdir Məmməd Məmmədov? (film, 1973) Kür – dostluq çayıdır (film, 1985) Müşavirə (film, 1971) Sürəyya (film, 1987) Şəbih (film, 1971) Tənha narın nağılı (film, 1984) Ulu diyar (film, 1984) Üçüncü zəng (film, 2006) Ürək yaman şeydir... (film, 1992) Vətəndaş sərnişinlər... (film, 1971) "Yüz vədə bir borcu ödəməz" (film, 1971) Xarici keçidlər Əkrəm Əylislinin "Daş yuxular" romanı. (rus.)
Anesteziologiya

Anesteziologiya (yun. ἀν-an (inkar), yun. αἴσϑησις- hisiyyat, lat. logos- elm) keyləşdirmə, ağrısızlaşdırma mexanizmini, üsul və metodlarını öyrənən, tətbiq edən tibb sahəsi. Hesab edirlər ki, yunan filosofu Dioskorid ilk dəfə e.ə. I əsrdə mandraqorun narkotik təsirini təsvir etmək üçün anesteziya terminindən istifadə etmişdir. 1721-ci ildə universal etimoloji ingilis lüğətində (ing. Bailey`s) anesteziya "hissiyat qüsuru", Britaniya ensiklopediyasında (1771) "hissiyatdan məhrum olma" kimi göstərilir.
Anesteziologiya

Cərrahi əməliyyatların aparılmasına imkan verən yuxuya bənzər hal haqqındakı Oliver Uendel Holmsin (ing. Oliver Wendell Holmes) fikirləri bu sahəni elm kimi öyrənməyə və onu anesteziologiya termini ilə adlandırmağa səbəb olmuşdur. Müasir anesteziologiya elmi öz tədqiqat və tətbiqat dairəsini daha da genişləndirmişdir. 1989-cu ildə Amerika Anesteziologiya Şurası (ing. American Board of Anesthesiology) bu sahə üzrə mütəxəssislərin hazırlanması və onların sertifikatlaşdırılması təklifini irəli sürür. Bu ixtisas digər tibbi (cərrahiyyə, daxili xəstəliklər, pediatriya, mama-ginekologiya, kliniki farmakologiya, fiziologiya, patologiya) ixtisas biliklərini özündə cəmləşdirərək, dərin bilik tələb etdiyinə görə unikallığı ilə seçilir. 1989-cu ildə Amerika Anesteziologiya Şurası tərəfindən aşağıdakı vəzifələr təyin edilmişdir: Anesteziya öncəsi xəstəyə baxış, məsləhət və hazırlıq; Cərrahi, mama-ginekoloji, terapevtik və diaqnostik invaziv müdaxilələrdə ağrısızlaşdırma və ya keyləşdirməni təmin etmək; Pasientin manitor nəzarəti, əməliyyat öncəsi hemostazların (qanaxmaların dayandırılması) aparılması, kritik şok, koma və s. kimi halların aradan qaldırılması; Reanimasion və intensiv müalicə tədbirlərinin təşkili və icra edilməsi; Tibb personalına ürək-ağciyər reanimasiya tədbirlərini öyrətmək; Tənəffüs çatışmazlığının qiymətləndirilməsi və onun süni tənəffüslə idarə edilməsi; Müalicələrin keyfiyyətini və effektivliyini artırmaq məqsədilə fundamental elmi tədqiqatların aparılması; Xəstəxananın təşkilatçılıq işində, tibb personallarının rasional idarəçiliyində, təcili yardım sisteminin təşkilində iştirak etmək. Anstiozoloqun üzərinə düşən vəzifə böyükdür .
Anesteziologiya

Anestezioloji tədbirlər hələ qədim zamanlardan tətbiq edilməsinə baxmayaraq bu sahə ixtisas kimi XIX əsrin ortalarından formalaşmağa başlamışdır. Qədim dövrlərdə tiryəkdən, kok yarpaqlarından, mandraqorun kökündən, spirtdən, flebotomiyadan — huşun itməsinə qədər venanın kəsilməsi ilə qanburaxma metodlarından istifadə edərək tibbi müdaxilələr aparılırdı. Maraqlıdır ki, qədim misirlilər tiryək və hiossiamus — skopolamin kombinasiyasından istifadə edirdilər. Bu kombinasiya indinin özündə də vena daxilinə premedikasiya məqsədi üçün istifadə edilməkdədir. Məqsəd tiryəkin səbəb ola biləcək arzuolunmaz halların (bradikardiyaların — ürək döyüntüsünün kəskin azalması, hypersalivasiyaların — ağız suyu ifrazının hədsiz artması) qarşısını almaq olmuşdur. Qədimdə sinirlərin sıxaca almaqla sıxılması və ya onların buz vasitəsilə soyudulması regional anesteziyaya səbəb olurmuş. İnklər yerli anesteziya metodundan istifadə etmişlər. Belə ki, kok yarpaqlarını çeynədikdən sonra, tüpürcəklə qarışmış kütlə yaraların üzərinə məlhəm kimi qoyulurdu.
Anesteziologiya

Bu üsulların kamil olmaması ağrı şokundan, ürək-damar, tənəffüs çatışmazlığından xəstələrin tələf olmaları cərrahiyyənin inkişafını ləngidirdi. Adekvat anesteziya metod və preparatlarına ehtiyac yeni axtarışlara səbəb olmuşdur. İnhalyasion anesteziya İlk inhalyasion anestetiklər: efir, "şənləndirici qaz" — N2O, xloroform maddələri olmuşdur. Efir ilk dəfə Valerius Kordus ing. Valerius Cordus tərəfindən 1540-cı ildə kəşf edilmişdir. Lakin 1842-ci ilə kimi ondan təbabətdə istifadə olunmamışdır. ing. William E. Clark və ing.
Anesteziologiya

Crawford W. Long bir-birindən xəbərsiz efirdən xəstələr üzərində işlərkən istifadə etmişlər. Dörd il sonra 16 oktyabr 1846-cı ildə Bostonda Uilyam T. C. Morton ilk dəfə ictimaiyyətə efir vasitəsilə ümumi anesteziyanı nümayiş etdirmişdir. 1960-cı illərə yeni inhalyasion anestetiklərin: etilxlorid, etilen, siklopropan, trixloretilen və fluroksenin kəşf olunmasına qədər efir yeganə alternativsiz anestetik kimi tətbiq edilmişdir. N2O — "şənləndirici qaz" Yozef Pristli tərəfindən 1772-ci ildə analoji olaraq alınmışdır. Yalnız 1800-cü ildə Hemfri Devi , 1844-cü ildə isə Qardner Kolton və Horasi Uells N2O-dan insan üzərində ümumi anesteziya məqsədilə istifadə etmişlər. Xloroform ilk dəfə bir-birindən xəbərsiz von Leybiq (ing. von Leibig), ing. Guthrie tərəfindən 1844-cü ildə və Soberian (ing.
Anesteziologiya

Souberian) tərəfindən 1847-ci ildə aşkar edilmişdir. Klinikada ilk olaraq xloroformdan ümumi anesteziya məqsədilə Holms Kut (ing. Holmes Coote) 1847-ci ildə istifadə etmişdir. Xloroformdan ilk dəfə olaraq Ceyms Simpsom (ing. James Simpsom) akuşerlikdə doğuş zamanı ağrıları azaltmaq məqsədilə istifadə etmişdir. Xloroform aritmogen təsirə malik olduğundan ondan uyun müddətli əməliyyatlarada istifadəsindən imtina edilir. Siklopropan efirlə rəqabətə girəbiləcək anestetik olmuşdur. Lakin onun da efir kimi tez alışma qabiliyyəti təhlükəsiz baxımından əlverişsiz edirdi.
Anesteziologiya

Lakin sonralar istehsal olunan tərkibində ftor olan halotan, ftorotan (1951), enfluran (1963), izofluran (1973) inhalyasion anestetiklər efirlə və siklopropanla müqayisədə tam təhlükəsiz və xoşagəlməz təsirlərin az olmaları ilə fərqlənərək geniş tətbiqlərini tapmışdırlar. Desfluran yeni dövr anestetiklərindən olub, 1992-ci ildən sintez olunmağa başlanılmışdır. Sələflərindən tez təsirli, bədəndən tez xaric olma, Həlim anestesiya effektliliyi, minimal toksikliyi ilə müsbət şəkildə fərqlənir.Bu hər üç anesteik preparatlardan yalnız N2O tzəif təsirli və boğucu xüsusiyyətə malik olmağı 1868-ci ilə kimi geniş tətbiqini taomır. Lakin Edmund Anryus (ing. Edmund Andrews) N2O-nu oksigenlə qarışıq şəkildə anesteziyada tətbiq edir. Beləliklə də xoşagəlməz hal aradan qaldırılmış olunur. N2O tezliklə məşhurlaşaraq günümüzə kimi tətbiqini taomışdır. Lakin hal hazırda Avropa klinikalarında artıq N2O-dan imtina edilməyə başlanılmışdır.
Anesteziologiya

Yerli və regional anesteziya Göz həkimi Karl Koller (1857–1944) öz üzərində təcrübə apararaq müəyyən etmişdir ki, kokainin dadına baxdıqda dilin ucunun keyiyir. Heyvanlar üzərində tədqiqatlarını genişləndirdikdən sonra 1884 ildə ilk dəfə olaraq insanda apardığı göz əməliyyatında kokain məhlulundan müvəffəqiyyətlə keyləşdirmə məqsədilə istifadə etmişdir. Bubunla da Carl Koller yerli keyləşdirmənin atası kimi elm tarixinə daxil olmuşdur. 1885 ildən Uliyam Halsted (1852–1922) diş əməliyyatlarında kokaindən infiltrativ anesteziya məqsədi üçün istifadə etməyə başlamışdır. 1888-ci ildə Maksimilian Oberst barmağın nəqli anesteziyasını həyata keşdir. Belə ki, Maksimilian Oberst barmaq oynağından bir qədər yuxarıda hər iki tərəfdə dəri dezinfeksiya edildikdən sonra nazik kanüle vasitəsilə 1–2 ml yerli keyləşdirici inyeksiya etməklə müvafiq sinirlərin (lat. N. digitalis palmaris proprius, N. digitalis dorsalis proprius) cavabdeh olduqları nahiyəni keyləşdirməyə nail olmuşdur. Alman həkimi Karl Lüdviq Şlerx (1859–1922) 1892 ildə yerli keyləşdirici preparat inyeksiya etməklə keyləşmiş nahiyyədə cərrahi müdaxilə etməklə ifiltrativ anesteziyanı təqdim etmişdir.
Anesteziologiya

İlk dəfə olaraq Almaniyanın Kil şəhərində Henrix İreneus Kvinke diaqnostik punktat almaq üçün 1891 ildə lumbal punksiyanı icra etmişdir. Bu məqsədlə o, itibucaqlı "Kvinke iynəsini" icad etmişdir. İlk dəfə olaraq Avqust Bir (1861–1949) assistenti Avqust Hildebrant ilə 1898 ildə Kildə kokain məhlulunu onurğa kanalına yeridərək, regional anesteziyanın bir növü olan spinal (onurğa beyni) anesteziyasını icra etmişdir. Lakin anesteziya kəskin başağrıları, öyümə, qusma əlamətli fəsadlara səbəb olmuşdur. 1885 ildə amerikalı Ceyms Leonard Korninq eini sınağı – onurğa kanalına kokain inyeksiyasını icra etmişdir. Lakin müdaxiləlin Korinq tərəfindən nə dərəcədə düzgün icra edildiyi hələdə şübhə doğursa da onu metodun ilk icraçısı sayırlar. 1908 ildə isə avqust bir regional anesteziyahın bir növü olan venadaxili regional anesteziyanı sınaqdan keçirdmişdir.XX əsrin əvvəllərindən sinal anesteziya sezar kəsiyində istifadə edilmişdir. 1930 ildə spinal anestiziya zamanı ilk ölüm halı qeydə alınmasından sonra bu metoddan istifadə edilmir.
Anesteziologiya

lakin 1950-ci illərdən başlayaraq bu metoda daim müraziət edilmiş və inkişaf etdirilmişdir. Günümüzdə bu metod demək olar ki, sezar əməliyyatları üçün anesteziyanın ən məğbul metodu sayılır. * 1931 ildə Doqliotti peridural boşluğu əldə etməyin "müqavimətin itməsi" metodunu tətbiq etmişdir. 1933 ildə isə Qutierrez peridural boşluğu əldə etməyin "asılmış damcı" metodunu tətbiq etmişdir. 1945 ildən peridual boşluğun kateterizasiyası üçün Tuohy – iynəsi tətbiq edilməyə başlanılmışdır. 1949 ildə Çurbelo ilk dəfə olaraq fasiləsiz peridural anesteziya metodunu tətbiq etmişdir. Vena daxili anesteziya Anestiziyanın bu üsulu 1855-ci ildə Aleksandr Vud (ing. Alexander Wood) tərəfindən şprist və iynə icad edildikdən sonra tətbiqini tapmağa başlamışdır.
Anesteziologiya

Vena daxili anestetiklərdən barbituratların sintezinə 1916-cı ildən Fişer alm. Fischer və fon Merinq ing. Nering tərəfindən başlanılmışdır. Anesteziya üçün istifadə olunan ilk barbiturat dietilbarbitur turşusu (barbital) olmuşdur. 1927-ci ildə heksobarbital sintez edildikdən sonra onların tətbiqi geniş vüsət alır. Tiopental 1932-ci ildə Volviler (yun. Volwiler) və Tabern tərəfindən sintez edilmiş, ilk dəfə Con Landi (ing. John Lundy) və Ralf Uoters (yun.
Anesteziologiya

Ralph Waters) tərəfindən 1934-cü ildə klinikada giriş narkozu — induksiya məqsədilə tətbiq edilmişdir. Bu preparat günümüzdə də giriş narkozu — induksiya üçün geniş tətbiq olunmaqdadır. Metoheksital ilk dəfə 1957-ci ildə V. K. Steltinq (ing. V.K. Stoelting) tərəfindən klinikada tətbiq edilmişdir. Bu preparat da günümüzdə giriş narkozu — induksiya üçün geniş tətbiq olunmaqdadır. Midazolam 1976-cı ildə sintez olunmuş, premedikasiya, induksiya, potensiya edici anesteziyalarda geniş istifadə olunur. Ketamin 1962-ci ildə Stivenson tərəfindən sintez olunmuş, klinikada 1965-ci ildə Korssen (ing.