LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

Bunlardan yüz milyonlarla insan Afrikanın Böyük Səhradan cənubda yerləşən hissəsi və Cənubi Asiyada yaşayır. • 1–1.5 milyard insanın etibarlı telefon xidmətlərinə çıxışı yoxdur. • Keyfiyyətli infrastrukturun mövcudluğu sosial, iqtisadi və siyasi məqsədlərə nail olunmasına müsbət təsir göstərir. • İnfrastrukturun qeyri-adekvat səviyyədə olması bazarlara, iş yerlərinə, informasiya və təlim imkanlarına çıxışın olmamasına gətirib çıxarır ki, bu da bizneslə məşğul olmaq üçün başlıca maneələrdən birini təşkil edir. • İnfrastrukturun lazımi səviyyədə inkişaf etməməsi səhiyyə xidmətləri və təhsilə çıxışı məhdudlaşdırır. • Bir çox Afrika ölkələrində, xüsusilə də aşağı gəlirli ölkələrdə, infrastrukturla bağlı mövcud məhdudiyyətlər şirkətlərin məhsuldarlığının təqribən 40% azalmasına səbəb olur. • Emal sənayesi önəmli məşğulluq sahələrindən biridir.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

2009-cu ildə dünya miqyasında təxminən 470 milyon iş yeri və ya dünyanın təxminən 2.9 milyard nəfərlik işçi qüvvəsinin 16 faizi bu sahənin payına düşür. 2013-cü ildə emal sənayesində təxminən yarım milyard iş yerinin olduğu hesablanıb. • Sanayeləşmənin iş yerləri ilə bağlı multiplikasiya effekti cəmiyyətə müsbət təsir göstərir. Emal sənayesindəki hər bir iş yeri digər sektorlarda 2.2 iş yeri yaradır. • Emal sənayesində və istehsalatda kiçik və orta ölçülü müəssisələrin mövcudluğu sənayeləşmənin erkən mərhələləri üçün çox vacibdir və adətən ən böyük iş yeri mənbəyidir. Dünyada biznes əməliyyatlarının 90 faizindən çoxu, məşğulluğun isə 50–60 faizi onların payına düşür. • Müvafiq məlumatların mövcud olduğu ölkələrdə bərpa olunan enerji sektorunda çalışanların sayı hazırda 2.3 milyona yaxındır.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

Məlumatlardakı mövcud boşluqları nəzərə alsaq, şübhəsiz ki, bu çox mühafizəkar bir rəqəmdir. Alternativ enerjiyə marağın sürətlə artması səbəbilə, 2030-cu ilə qədər bərpa olunan enerji ehtiyatları sahəsində mümkün ümumi məşğulluq 20 milyon iş yeri səviyyəsində ola bilər. • Ən az inkişaf etmiş ölkələr qida və içki (aqro-sənaye), toxuculuq və geyim məhsulları sahəsində böyük sənayeləşmə potensialına malikdir və burada dayanıqlı məşğulluğun yaradılması, daha yüksək məhsuldarlıq üçün yaxşı perspektivlər mövcuddur. • Orta gəlirli ölkələr beynəlxalq miqyasda tələbatı sürətlə artan bir sıra məhsullar təklif edən əlvan metallar və metal məmulatları sənayelərinə daxil olaraq böyük fayda əldə edə bilər. • İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə kənd təsərrüfatı məhsullarının yalnız 30 faizi sənayedə emal olunur. Yüksək gəlirli ölkələrdə isə bu göstərici 98 faizdir. Bu onu göstərir ki, inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün aqrobiznes sahəsində böyük imkanlar mövcuddur.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

Bundan əlavə, ölkələr arasında gəlir bərabərsizliyi azalsa da, ölkələrdaxili bərabərsizlik artıb. İqtisadi inkişafın inklüziv olmadığı və dayanıqlı inkişafın üç aspektini – iqtisadi, sosial və ətraf mühit aspektlərini özündə birləşdirmədiyi təqdirdə yoxsulluğun azaldılması üçün yetərli olmadığına dair konsensus getdikcə güclənir. Bərabərsizliyi azaltmaq üçün əlverişsiz vəziyyətdə olan və təcrid olunmuş icmaların ehtiyaclarına diqqət yetirilməsi baxımından siyasətlər prinsip etibarilə universal xarakter daşımalıdır. Faktlar və rəqəmlər • İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə əhalinin sayını nəzərə almaqla, 1990–2010-cu illərdə gəlir bərabərsizliyi orta hesabla 11 faiz artıb. • İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə ailələrin böyük əksəriyyəti – əhalinin 75 faizindən çoxu 1990-cı illərə nəzərən gəlirlərin daha qeyri-bərabər paylandığı cəmiyyətdə yaşayır. • Elmi dəlillər göstərir ki, müəyyən bir həddi keçdikdən sonra, bərabərsizlik inkişafa və yoxsulluğun azaldılmasına, ictimai və siyasi sahələrdə münasibətlərin keyfiyyətinə və fərdlərin xoşbəxtlik və özünüqiymətləndirmə hissinə mənfi təsir göstərir. • Gəlirlər üzrə bərabərsizliyinin artması heç də qaçılmaz deyil.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

Yüksək inkişaf göstəricilərinə nail olan bir neçə ölkə gəlir bərabərsizliyinin artımını dayandırmağa və ya onu azaltmağa müvəffəq olub. • Gəlirlərin bərabərsizliyi yalnız o zaman effektli şəkildə aradan qaldırıla bilər ki, onun özülündə dayanan imkanların bərabərsizliyi faktoru aradan qaldırılsın. • BMT-nin İnkişaf Proqramı tərəfindən aparılan qlobal sorğuda dünyanın müxtəlif ölkələrindən olan siyasətçilər ölkələrində bərabərsizliyin yüksək dərəcədə olduğunu və bunun uzunmüddətli perspektivdə sosial və iqtisadi inkişafa potensial təhlükə olduğunu təsdiq ediblər. • İnkişaf etməkdə olan ölkələrə dair faktlar göstərir ki, əhalinin ən yoxsul 20 faizindən olan uşaqların 5 yaşadək ölmə ehtimalı ən zəngin təbəqədən olan uşaqlarla müqayisədə 3 dəfə yüksəkdir. • Dünyada sosial müdafiənin əhatəsi əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilmişdir. Lakin əlilliyi olan insanların böyük sağlamlıq xərcləri ilə üzləşmə ehtimalı orta göstəricidən 5 dəfəyə qədər yüksəkdir. • İnkişaf etməkdə olan ölkələrin əksəriyyətində ana ölümü göstəricisində ümumi azalmalara baxmayaraq, kənd yerlərində yaşayan qadınların doğum zamanı ölmə halları şəhərlərdə yaşayan qadınlarla müqayisədə hələ də 3 dəfə daha yüksəkdir.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

Şəhərlərin üzləşdiyi problemləri aradan qaldırmaq üçün resurslardan daha səmərəli istifadə, ətraf mühitin çirklənməsi və yoxsulluq səviyyəsinin azaldılması ilə yanaşı, onların inkişaf etməsinə və böyüməsinə imkan verən üsullardan istifadə oluna bilər. Hamı üçün imkanlar yaradan, o cümlədən əsas xidmətlərə, enerjiyə, mənzil təminatına, nəqliyyata və digər imkanlara çıxış imkanı yaradan şəhərlər arzu etdiyimiz gələcəyin bir parçasıdır. Faktlar və rəqəmlər • Bu gün, bəşəriyyətin yarısı – 3.5 milyard insan şəhərlərdə yaşayır. • 2030-cu ilə qədər dünya əhalisinin təxminən 60 faizi şəhərlərdə yaşayacaq. • Qarşıdakı onilliklərdə qlobal urbanizasiyanın 95 faizi inkişaf etməkdə olan ölkələrin payına düşəcək. • Bu gün 828 milyon insan xarabalıqlarda yaşayır və bu göstərici artmaqda davam edir. • Şəhərlərin ümumi sahəsi Yer kürəsinin quru ərazisinin yalnız 3 faizini təşkil etsə də, enerji istehlakının 60–80 faizi və karbon emissiyasının 75 faizi onların payına düşür.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

Onun həyata keçirilməsi ümumi inkişaf planlarına nail olmağa, gələcək iqtisadi, ekoloji və sosial xərcləri azaltmağa, iqtisadi rəqabətliliyi gücləndirməyə və yoxsulluğun azaldılmasına kömək edir. Dayanıqlı istehlak və istehsalın məqsədi həyat keyfiyyətinin artırılması ilə eyni zamanda, resurslardan istifadənin, deqradasiyanın və çirklənmənin azaldılması yolu ilə iqtisadi fəaliyyətlərdən əldə olunan xalis qazancları yüksəldərək "daha az resursla daha çox şeyə daha yaxşı şəkildə nail olmaq"dır. Bunun üçün müxtəlif maraqlı tərəflərin, o cümlədən sahibkarlar, istehlakçılar, siyasətçilər, tədqiqatçılar, alimlər, pərakəndə satıcılar, media və inkişaf sahəsində əməkdaşlıq edən qurumların və başqalarının iştirakı zəruridir. Bunun üçün həm də istehsalçıdan son istehlakçıya qədər tədarük zəncirində fəaliyyət göstərən bütün iştirakçılar arasında sistemli yanaşma və əməkdaşlıq da tələb olunur. Buraya istehlakçıların dayanıqlı istehlak və dayanıqlı həyat tərzləri ilə bağlı maarifləndirilmə tədbirləri və təlim vasitəsilə cəlb olunması, standartlaşdırma və etiketləmə ilə bağlı zəruri məlumatlarla təmin edilməsi və dayanıqlılıq prinsipini nəzərə alan dövlət satınalmalarının həyata keçirilməsi və digər tədbirlər daxildir. Faktlar və rəqəmlər • Hər il istehsal olunan bütün qida məhsullarının üçdə birinə yaxın – təqribən 1 trilyon dollar dəyərində 1.3 milyard ton ərzaq məhsulu istehlakçıların və pərakəndə satıcıların zibil qutularında çürüyür, ya da məsuliyyətsiz daşınma və məhsul yığımı səbəbindən korlanır. • Dünyada insanlar enerjiyə qənaət edən edən lampalara keçsələr, hər il 120 milyard dollara qənaət olunardı.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

• Əgər 2050-ci ilə qədər dünya əhalisi 9.6 milyard nəfərə çatsa, cari yaşayış tərzini davam etdirmək üçün zəruri olan təbii ehtiyatları təmin etməkdən ötrü demək olar ki, üç planetin ekvivalenti tələb oluna bilər. • Dünyada su ehtiyatlarının 3 faizindən azı şirindir (içməlidir), onlardan 2.5 faizi Antarktida, Arktika və dağ buzlaqlarında donmuş vəziyyətdədir. Buna görə də, bəşəriyyət bütün antropogen ekosistemlərin və özünün şirin suya olan tələbatını ödəmək üçün 0.5 faiz təşkil edən su mənbələrinə arxalanmalıdır. • İnsanların suyu çirkləndirmə sürəti təbiətin çaylarda və göllərdə suyu təkrar dövr etdirmə və təmizləmə sürətindən yüksəkdir. • 1 milyarddan çox insanın hələ də içməli suya çıxışı yoxdur. • Sudan həddən artıq istifadə qlobal su defisitinə səbəb olur. • Təbiət suyu pulsuz bəxş edir, lakin onun çatdırılması üçün lazım olan infrastruktur baha başa gəlir.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

• Enerji səmərəliliyinin yüksəlməsinə gətirib çıxaran texnoloji nailiyyətlərə baxmayaraq, İƏİT-ə üzv olan ölkələrdə enerjidən istifadə 2020-ci ilədək daha 35 faiz artmaqda davam edəcək. Kommersiya və yaşayış sektorunda enerjidən istifadə nəqliyyatdan sonra qlobal səviyyədə enerji istehlakının ikinci ən sürətlə böyüyən sahəsidir. • 2002-ci ildə İƏİT-ə üzv olan ölkələrdəki avtonəqliyyat vasitələrinin sayı 550 milyon təşkil edib (bunların 75%-ni şəxsi maşınlar təşkil edib). 2020-ci ilədək nəqliyyat vasitələrinin sahiblərinin sayında 32 faiz artım gözlənilir. Eyni zamanda, avtonəqliyyat vasitələri ilə səyahətin 40 faiz artması proqnozlaşdırılır və eyni dövrdə qlobal hava nəqliyyatı ilə səyahətin isə üç dəfə artması gözlənilir. • Ev təsərrüfatları qlobal enerjinin 29 faizini istehlak edir və müvafiq olaraq nəticədə əmələ gələn CO2 emissiyasının 21 faizini təşkil edir. • 2013-cü ildə dünyada enerjinin son istehlakının beşdə biri bərpaolunan enerji mənbələri hesabına təmin olunub.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

• Ərzaqların ətraf mühitə təsiri əsasən istehsal mərhələsində baş versə də (kənd təsərrüfatı, ərzaq emalı), ev təsərrüfatları da bu təsirlərə öz qida seçimləri və vərdişləri vasitəsilə təsir edir. Bunlar nəticə etibarilə qida ilə əlaqədar enerji istehlakı və tullantıların əmələgəlməsi vasitəsilə ətraf mühitə təsir göstərir. • Təxminən 1 milyard insanın kifayət qədər qidalana bilməməsi və daha 1 milyard insanın ac qalmasına baxmayaraq, hər il 1.3 milyard ton ərzaq israf olunur. • Həddən artıq qida istehlakı həm öz sağlamlığımız, həm də ətraf mühit üçün zərərlidir. • Dünyada 2 milyard insan artıq çəkidən və ya piylənmədən əziyyət çəkir. • Torpaqların deqradasiyası və məhsuldarlığının azalması, suyun dayanıqlı şəkildə istifadə olunmaması, həddən artıq balıq ovu və dənizlərin deqradasiyası təbii resurs bazasının ərzaqla təminetmə qabiliyyətini azaldır. • Dünyanın ümumi enerji istehlakının təxminən 30 faizi və "istixana" effekti yaradan qazların ümumi emissiyasının təxminən 22 faizi qida sektorunun payına düşür.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

İndi bu göstərici tarixdəki ən yüksək səviyyəyə çatmışdır. Heç bir tədbir görülməzsə, XXI əsrdə dünyanın orta səth temperaturunun yüksələcəyi proqnoz olunur. Bu əsrdə temperaturun Selsi şkalası ilə 3 dərəcə artacağı ehtimal olunur, dünyanın bəzi ərazilərində isə daha kəskin istiləşmə gözlənilir. Ən çox təsirə məruz qalanlar məhz ən yoxsul və ən həssas qruplar olur. Ölkələrin ekoloji cəhətdən daha təmiz, daha möhkəm iqtisadiyyata keçməsini təmin etmək üçün xərc baxımından münasib, miqyası tənzimlənə bilən həll yolları artıq mövcuddur. Alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrinə və bir sıra üsullara daha çox insanın yönəldiyinə görə iqlim dəyişikliyinin tempi sürətlənib. Bu isə emissiyaların azalmasına və uyğunlaşma səylərinin artmasına səbəb olacaqdır.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

Lakin iqlim dəyişikliyi sərhəd tanımayan qlobal problemdir. Bir yerdə baş verən emissiya istənilən yerdə yaşayan insanlara təsir göstərir. Bu, beynəlxalq səviyyədə əlaqələndirilməli tədbirlər tələb edən bir məsələdir və inkişaf etməkdə olan ölkələrin az karbonlu iqtisadiyyata keçmələrinə kömək etmək üçün beynəlxalq əməkdaşlıq tələb olunur. İqlim dəyişikliyi ilə mübarizə aparmaq üçün ölkələr 2015-ci il dekabrın 12-də Parisdə Tərəflərin 21-ci Konfransında Paris Sazişini qəbul etdilər. Saziş qısa müddət sonra – 2016-cı ilin 4 noyabr tarixində qüvvəyə mindi. Müqavilədə bütün ölkələr qlobal temperaturun artım səviyyəsinin 2 dərəcə Selsini keçməməsini təmin etmək və ciddi riskləri nəzərə alaraq, bu göstəricinin 1.5 dərəcə Selsidən aşağı olması üçün tədbirlər görmək barədə razılığa gəldilər. Saziş haqqında daha ətraflı məlumatı buradan əldə edə bilərsiniz.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

Paris Sazişinin həyata keçirilməsi Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinə nail olmaq üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir və emissiyaların azaldılmasına və iqlimin davamlılığının artırılmasına imkan verə biləcək iqlim tədbirləri üçün yol xəritəsi kimi çıxış edir. Faktlar və rəqəmlər • 1880-ci ildən 2012-ci ilə qədər orta qlobal temperatur 0,85 °C artıb. Bunun təsirini başa düşmək üçün aşağıdakı faktlara nəzər salaq: temperaturun hər 1 dərəcə artımı taxıl məhsuldarlığının təxminən 5 faiz azalmasına səbəb olur. 1981–2002-ci illər ərzində isti iqlim şəraitinə görə qarğıdalı, buğda və digər əsas məhsullarda qlobal səviyyədə hər il 40 meqatonadək əhəmiyyətli dərəcədə azalma müşahidə olunub. • Okeanlarda istiləşmə, qar və buzun miqdarının azalması nəticəsində dəniz səviyyəsi yüksəlmişdir. 1901-ci ildən 2010-cu ilədək buzların əriməsi və istiləşmə nəticəsində okeanlar genişlənmiş, qlobal orta dəniz səviyyəsi 19 sm-dək artmışdır. Şimal Buzlu okeanında buz səthi buzların əriməsi səbəbilə 1979-cu ildən etibarən hər onillikdə 1.07 milyon km² kiçilmişdir.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

• "İstixana" effekti yaradan qazların mövcud səviyyəsini və davamlı emissiyalarını nəzərə alsaq, yeganə mümkün ssenaridən başqa bütün ssenarilərdə bu əsrin sonunadək qlobal temperaturun artımı 1850–1900-cü illərlə müqayisədə 1,5 °C-i ötə bilər. Dünya okeanlarının temperaturu yüksələcək və buzlar əriməyə davam edəcək. Orta dəniz səviyyəsinin 2065-ci ilə qədər 24–30 sm, 2100-cü ilədək isə 40–63 sm artacağı proqnozlaşdırılır. İqlim dəyişikliyinin nəticələrinin əksəriyyəti hətta qaz emissiyaları dayandırılsa belə, əsrlər boyu davam edəcəkdir. • Karbon dioksid qazının (CO2) qlobal emissiyası 1990-cı ildən bəri, təxminən 50 faiz artmışdır. • Emissiyalar 2000–2010-cu illər ərzində əvvəlki üç onilliyin hər biri ilə müqayisədə daha sürətlə artıb. • Geniş spektrli texnoloji tədbirlərin tətbiqi və davranış modellərinin dəyişdirilməsi yolu ilə, qlobal orta temperatur artımını sənayeləşmə erasından öncəki göstəricidən 2 °C yüksək həddə saxlamaq hələ də mümkündür.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

Bu mühüm qlobal resursun diqqətlə idarə olunması dayanıqlı gələcəyin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Faktlar və rəqəmlər • Okeanlar Yer səthinin dörddə üç hissəsini əhatə edir. Yer kürəsinin su ehtiyatlarının 97 faizi okeanlardadır. Həcminə görə planetin yaşayış məkanının 99 faizi okeanların payına düşür. • Üç milyarddan çox insanın dolanışığı dəniz və sahil biomüxtəlifliyindən asılıdır. • Dünyada dəniz və sahilboyu resursların və sənaye sahələrinin bazar dəyəri təxminən il ərzində 3 trilyon dollar və ya qlobal ÜDM-in təxminən 5 faizi həcmində qiymətləndirilir. • Okeanlar təxminən 200 000 müəyyən edilmiş bitki və heyvan növlərinə malikdir, lakin faktiki rəqəmlər milyonlar ola bilər.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

A: Okeanların təmizliyini yaxşılaşdırmaq və dəniz biomüxtəlifliyinin inkişaf etməkdə olan ölkələrin, xüsusən də kiçik adalarda yerləşən inkişaf etməkdə olan dövlətlərin və ən az inkişaf etmiş ölkələrin inkişafına töhfəsini artırmaq məqsədilə, Hökumətlərarası Okeanoqrafiya Komissiyasının Meyarlarını və Dəniz Texnologiyalarının Ötürülməsi üzrə Rəhbər Prinsipləri nəzərə alaraq, elmi bilikləri artırmaq, elmi tədqiqat potensialını inkişaf etdirmək və dəniz texnologiyalarını paylaşmaq Hədəf 14. B: Xırda fərdi balıqçılıq təsərrüfatlarının dəniz resurslarına və bazarlarına çıxışını təmin etmək Hədəf 14. C: BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf üzrə Konfransının yekun sənədi olan "Arzu etdiyimiz gələcək" adlı sənəddə qeyd olunduğu kimi, "Dəniz hüququ haqqında Konvensiya"ya uyğun olaraq, beynəlxalq hüququ tətbiq etməklə okeanların və onların ehtiyatlarının mühafizəsini və dayanıqlı istifadəsini gücləndirmək Məqsəd 15: Torpaq ekosisteminin mühafizəsi "Meşələri dayanıqlı şəkildə idarə etmək, səhralaşmaya qarşı mübarizə aparmaq, torpaqların deqradasiyasına son qoyaraq onları bərpa etmək üçün tədbirlər görmək və bioloji müxtəlifliyin itirilməsinin qarşısını almaq" Yer səthinin 30 faizini əhatə edən meşələr insanlar üçün ərzaq və sığınacaq təmin etməklə yanaşı, iqlim dəyişikliyinə qarşı mübarizə, biomüxtəlifliyin saxlanması və aborigen xalqların evlərinin qorunmasında mühüm rol oynayır. Hər il 13 milyon hektar meşə sahəsi itirilir. Quraq ərazilərin davamlı deqradasiyası 3.6 milyard hektar sahənin səhralaşmasına gətirib çıxarıb. İnsan fəaliyyəti və iqlim dəyişikliyi nəticəsində meşələrin qırılması və səhralaşma dayanıqlı inkişafın qarşısında böyük əngəllər yaradır və yoxsulluğa qarşı mübarizədə milyonlarla insanın həyatına və dolanışığına təsir göstərir. Meşələri idarə etmək və səhralaşma ilə mübarizə aparmaq üçün səylər göstərilir.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

Faktlar və rəqəmlər • Təxminən 1.6 milyard insanın dolanışığı meşələrdən asılıdır. Buraya 70 milyona yaxın aborigen əhali də daxildir. • Quruda yaşayan bütün heyvan, bitki və həşərat növlərinin 80 faizindən çoxu meşələrdə məskunlaşıb. • 6 milyard insanın dolanışığı kənd təsərrüfatından birbaşa asılıdır. Lakin kənd təsərrüfatında istifadə olunan torpaqların 52 faizi yüngül və ya ağır dərəcədə deqradasiyaya məruz qalır. • 2008-ci ilə olan məlumata görə, torpağın deqradasiyası bütün dünyada 1.5 milyard insana mənfi təsir göstərir. • Əkinə yararlı sahələrin itkisi əvvəlki illərdə olduğundan təqribən 30–35 dəfə yüksəkdir.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

• Quraqlıq və səhralaşma ilə əlaqədar olaraq, hər il 12 milyon hektar torpaq sahəsi itirilir (dəqiqədə 23 hektar). İtirilən bu torpaqlarda 20 milyon ton taxıl bitkiləri becərmək olar. • Dünyada yoxsul insanların 74 faizi torpaqların deqradasiyasının birbaşa mənfi təsirinə məruz qalır Biomüxtəliflik • 8300 məlum heyvan cinsinin 8 faizi tükənib, 22 faizi isə tükənmə riski altındadır. • 80 mindən çox ağac növünün 1 faizindən azı potensial istifadə üçün öyrənilib. • Balıqlar təqribən 3 milyard insanın heyvan mənşəli zülal istehlakının 20 faizini təmin edir. Dənizdən tutulan balıqların 30 faizini 10 növ təşkil edir və bu 10 növ balıq akvakultura vasitəsilə əldə olunan məhsulların 50%-ni təşkil edir. • İnsanın qida rasionunun 80%-dən çoxunu bitkilər təşkil edir.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

Faktlar və rəqəmlər • Korrupsiyanın ən çox yayıldığı təsisatlar məhkəmə və polis orqanlarıdır. • Korrupsiya, rüşvətxorluq, oğurluq və vergidən yayınma hər il inkişaf etməkdə olan ölkələrə 1.26 trilyon ABŞ dolları məbləğində zərər vurur. Bu məbləğ günə 1.25 ABŞ dollarından az gəlirlə yaşayan insanların gəlirlərini ən azı altı il müddətinə 1.25 ABŞ dollarından yuxarı qaldırmaq üçün istifadə oluna bilərdi. • 2011-ci ildə münaqişə zonalarında yerləşən ölkələrdə ibtidai təhsili dayandıran uşaqların xüsusi çəkisi 50 faizə çatmışdır ki, bu da 28.5 milyon uşaq deməkdir. Bu, qeyri-stabil cəmiyyətlərin 2015-ci ildən sonrakı dövr üzrə gündəliyin başlıca məqsədlərdən biri olan təhsilə necə təsir göstərdiyini əks etdirir. • Qanunun aliliyi və inkişaf mühüm qarşılıqlı əlaqəyə malikdir və bir-birini qarşılıqlı surətdə gücləndirir. Bu isə milli və beynəlxalq səviyyədə dayanıqlı inkişaf üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri

Dövlət sektoru aydın istiqamət müəyyən etməlidir. İnvestisiya cəlb etmək və dayanıqlı inkişafı möhkəmləndirmək üçün investisiyaların qoyulmasına münbit şərait yaradan yoxlama və monitorinq çərçivələri, hüquqi normalar və güzəşt mexanizmləri müasirləşdirilməlidir. Ali audit təşkilatları və qanunvericilik orqanlarının nəzarət funksiyaları kimi milli nəzarət mexanizmləri gücləndirilməlidir. Faktlar və rəqəmlər • 2014-cü ildə inkişaf naminə rəsmi yardımın miqdarı 135.2 milyard dollar olub. Bu, indiyədək qeydə alınmış ən yüksək səviyyədir. • İnkişaf etməkdə olan ölkələrdən inkişaf etmiş ölkələrə ixrac olunan məhsulların 79 faizi həmin ölkələrə rüsumsuz daxil olur. • İnkişaf etməkdə olan ölkələrin borc yükü ixrac gəlirlərinin təxminən 3 faizi səviyyəsində olmaqla, sabit qalır.
Kriptovalyuta

Kriptovalyuta və ya qısaca kripto - mübadilə vasitəsi olaraq istifadə etmək üçün yaradılan rəqəmsal aktiv. Burada fərdi koin sahiblərinin qeydləri əməliyyat prosesini mühafizə etmək, əlavə koinlərin yaradılmasına nəzarət etmək və koin mülkiyyətinin ötürülməsini təsdiq etmək üçün güclü kriptoqrafiya istifadə edərək hazırlanan, komputerləşdirilmiş verilənlər bazası formasında mövcud olan ledcerdə saxlanılır. Bu valyuta növü fiziki formada mövcud deyil (kağız pul kimi) və hər hansısa bir mərkəzi hakimiyyət tərəfindən dövriyəyə buraxılmır. Kriptovalyutalar tipik olaraq mərkəziləşmiş rəqəmsal aktivlərin və mərkəz bankçılıq sistemlərinin əksinə, desentralizasiyadan istifadə edir. Kriptovalyuta buraxılmadan əvvəl zərb edildikdə və ya yaradıldıqda və ya tək bir emitent tərəfindən verildikdə, ümumi olaraq mərkəzləşdirilmiş sayılır. Desentralizasiyalaşdırılmış nəzarət prinsipi ilə tətbiq edilən hər bir kriptovalyuta bölüşdürülmüş ledcer vasitəsi ilə işləyir. Ən çox istifadə edilən ledcer vasitələrindən biri ictimai maliyyə əməliyyatı verilənləri olan blokçeyn texnologiyasıdır.Bitkoin ilk dəfə 2009-cu ildə açıq mənbəli proqram təminatı kimi buraxıldıqda ilk desentralizasiyalaşmış kriptovalyuta oldu. Bitkoin yaradıldıqdan sonra digər kriptovalyutalar da yaradıldı.
Kriptovalyuta

1983-cü ildə amerikalı kriptoqraf Deyvid Çom e-pul olaraq adlandırılan, anonim, kriptoqrafik elektron pul barədə fikirləşdi. Daha sonra o, Digicash vasitəsi ilə bunu reallaşdırdırdı. E-pulun ilk formasında kriqtoqrafik elektron ödəmələr bankdan nağd pul çıxarmaq və alıcıya bunu göndərmədən əvvəl xüsusi şifrələnmiş kodlar hazırlamaq üçün istifadəçinin proqram təminatını tələb edirdi. Bu, rəqəmsal valyutanın emitent bank, hökumət və ya hər hansı üçün tərəfin təqibi olmadan istifadəsinə şərait yaratdı. 1996-cı ildə ABŞ Milli Təhlükəsizlik Agentliyi "Pulu necə zərb etmək olar: Anonim elektronik pulun kriptoqrafiyaı" başlıq məqalə nəşr etdi. Kriptovalyuta sistemini təsvir edən məqalə ilk dəfə MIT poçt siyahısında, daha sonra 1997-ci ildə ABŞ Qanun Yenilənməsində nəşr edildi.1998-ci ildə Vey Day "b-money"-in təsvirini nəşr etdi. "b-money" anonim kimi xarakterizə edildi və təsvirdə elektron pul sisteminin necə bölüşdürdüyü göstərildi. Az sonra, Nik Zabo "bit gold"-u təqdim etdi.
Kriptovalyuta

Bitkoin və bitkoindən sonra yaranan digər kriptovalyutalar kimi "bit gold" da elektron valyuta sistemi kimi xarakterizə edildi. "bit gold" istifadəçilərdən kriptoqrafik olaraq bir araya gətirilmiş və nəşr edilmiş həlləri olan iş sübutu funksiyasını tamamlamağı tələb edirdi. İlk desentralizasiyalaşmış kriptovalyuta - bitkoin Satoşi Nakamoto təxəllüslü anonim biri tərəfindən 2009-cu ildə yaradıldı. Bitkoin içində iş sübutu sxemi olan, kriptoqrafik heş funksiyası SHA-256-dan istifadə etdi. 2011-ci ilin aprelində internet senzurasını çətinləşdirən desentralizasiyalaşmış DNS yaratmaq üçün Neymkoin istehsal edildi. Bir az sonra, 2011-ci ilin okytabrında Laytkoin buraxıldı. O, SHA-256 əvəzinə, öz heş funksiyası kimi skript istifadə etdi. Digər çox bilinən kriptovalyuta Peerkoin iş sübutu və pay sübutu hibridindən istifadə etdi.6 avqust 2014-cü ildə Birləşmiş Krallıq öz Xəzinəsinə kriptovalyutaların öyrənilməsi və əgər olacaqsa, ölkə iqtisadiyyatında hansı rolu oynayacaqlarını tədqiq etməyi tapşırdığını elan etdi.
Kriptovalyuta

Tədqiqatın nəticəsində nizamlamaların edilib-edilməməsi ilə bağlı izahat da verməli idi. Rəsmi izahı Yan Lanskiyə görə kriptovalyuta aşağıdakı 6 şərti qarşılayan sistemdir: Sistem mərkəzi iqtidarı tələb etmir: onun vəziyyəti bölüşülmüş konsensus vasitəsilə davam etdirilir, Sistem kriptovalyuta vahidlərini və onların mülkiyyətinin icmalını saxlayır, Sistem yeni kriptovalyuta vahidlərinin yaradılıb-yaradılmayacağını izah edir. Əgər yeni kriptovalyuta vahidi yaradılırsa, sistem onların mənşəyini n və yeni vahidlərin mülkiyyətinin necə təyin olunacağını izah edir, Kriptovalyuta vahidlərinin mülkiyyəti müstəsna və kriptoqrafik olaraq sübut edilə bilər, Sistem kriptoqrafik vahidlərinin mülkiyyətinin dəyişdiyi yerdə əməliyyatın aparılmasına icazə verir. Əməliyyat icmalı sadəcə bu vahidlərin hal-hazırkı mülkiyyətini sübut edən varlıqlar tərəfindən göstərilə bilər. Əgər eyni anda, eyni kriptoqrafik vahidin mülkiyyətinin dəyişdirilməsi ilə bağlı əmr daxil olarsa, sistem bunlardan maksimum birini icra edir.2018-ci ilin martında kriptovalyuta (ing. cryptocurrency) sözü Vebster lüğətinə daxil edildi. Həmçinin bax Kriptovalyutaların siyahısı Chayka, Kyle. "What Comes After Bitcoin?". Pacific Standard.
Kriptovalyuta

2 July 2013. İstifadə tarixi: 18 January 2014. Guadamuz, Andres; Marsden, Chris. "Blockchains and Bitcoin: Regulatory responses to cryptocurrencies" (PDF). First Monday. 20 (12). 2015. doi:10.5210/fm.v20i12.6198.
Tısbağalar

Tısbağalar (lat. Testudines) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin sürünənlər sinfinə aid heyvan dəstəsi. Su tısbağalarının ayaq pəncələrində barmaqlarının arasında pərdə vardır. Bu, suda üzməyi asanlaşdırır, sürəti artırır. Bu pərdə quru tısbağalarında olmur. Müasir tısbağaların ölçüləri və çəkiləri Tısbağaların ölçüləri böyük diapazonda dəyişir. Dəniz tısbağaları quruda yaşayanlardan böyükdür. Ən böyük müasir tısbağa dərili tısbağalardır (Dermochelys coriacea), uzunluğu 2 m, kütləsi 900 kq. Ən kiçiyi namaklavend tısbağası (Homopus signatus) olub, uzunluğu 10 santimetrdir.
Ereksiya

Ereksiya və ya sərtləşmə — penisin böyüdüyü və daha da sıxlaşdığı fizioloji bir anlayış. Ereksiya, adətən cinsi ehtiras və ya cinsi cazibə nəticəsində yaranır; Psixoloji, sinir, damar və endokrin amillərin mürəkkəb qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir. Qadınlardakı oxşar xəbərdarlıq klitoral ereksiyadır. Fiziologiyası Erektil disfunksiya (Ereksiya yəni) parasimpatik sinir sisteminin stimullaşdırılması nəticəsində baş verən penisin corpus cavernosum və Corpus spongiosum hissələrinə qan dolması ilə əlaqədar baş verən fizioloji hadisə kimi də təyin edilə bilər. Fizioloji olaraq, oyanma zamanı arterial damarlar vasitəsilə qan sürətlə penisə vurulur, cinsiyyət orqanının kavernoz kameralarının divarları getdikcə böyüyür və genişlənir və daha çox qan qəbul edərək şişir və həcmini artırır. Beləliklə, penis qanla dolaraq böyüyür və sərtləşir. Ən xaricdəki sərt qabıqlar və pərdələr gərilir, vena damarları bağlanır və cinsiyyət orqanının öz sərtliyini uzun müddət saxlaması təmin edilir. Yəni cinsiyyət orqanını dolduran qan yenidən dövr etmir, bir müddət orada qalır.
Ereksiya

Penis sərtliyini itirdikcə bu damarlar açılır, qan penisi tərk edir, kavernoz sistemlərinin divarları büzülür və balacalaşır. Penis əvvəlki vəziyyətinə qayıdır. Ereksiya növləri Ereksiya vəziyyətindəki penisin bucağı; Aşağı, yuxarı, yan tərəfə və ya əyilmiş formada dəyişir. Yuxu zamanı və ya oyanarkən baş verən erektil disfunksiyaya tibb dilində gecə penis şişməsi və ya qeyri-rəsmi olaraq səhər ereksiyası deyilir. Penis az və ya çox sərtləşib, lakin tam dikləşməyibsə, ona yarı sərtləşmiş penis deyilir. Ereksiya vəziyyətində olmayan boş bir penis qeyri-iradi vəziyyətdədir. Tibbi əhəmiyyəti Priapizm, penisin heç bir fiziki və ya psixoloji stimullaşdırılmadan ən azı dörd saat ereksiya vəziyyətində qalması və əvvəlki boş vəziyyətinə qayıtmaması kimi təyin olunan ağrılı tibbi vəziyyətdir. Ereksiya pozğunluğu isə müxtəlif amillərə görə ereksiya vəziyyətinin alınmaması və ya ereksiya vəziyyətini davam etdirə bilməmək kimi müəyyən edilmişdir.
Bəsit maddə

Bəsit maddə — eyni element atomlarından təşkil olunur. dəmir, mis, alüminium, civə, qalay, qurğuşun, qızıl, gümüş, kükürd, fosfor, yod, hidrogen, oksigen, almaz, qrafit və s. bəsit maddələrdir. Onlar bərk halda həm molekulyar (kükürd, ağ fosfor, yod və s.), həm də qeyri-molekulyar (dəmir, mis, almaz, qrafit və s.) quruluşa malik olduğundan müxtəlif xassəlidir. Xassələrinə görə bəsit maddələri 2 qrupa bölürlər: metallar və qeyri-metallar. Metallar:adi şəraitdə bərk (civədən başqa) halda olur, elektrik cərəyanını və istiliyi yaxşı keçirir, istiliyi pis keçirir, elektriki isə əsasən, keçirmirlər, Adi şəraitdə bərk halda olan qeyri-metallar (almaz, qrafit, yod, kükürd, fosfor və s.) kövrək xassəlidir — döyüldükdə asanlıqla qırılır. O, H, N, P, Cl, Br, J və s. qeyri-metallar eyniadlı müxtəlif aqreqat halında olan bəsit maddələr əmələ gətirir. Həmçinin bax Allotropiya
Baykal

Baygöl gölü 600 km-dən artıq məsafədə uzanan çökəkliyi tutur. Gölün eni 25 km-dən 80 km-ə qədərdir. Dünyanın ən dərin gölü hesab olunan Baykalın dərinliyi 1620 metrdir. Bu göl Avrasiyanın ən böyük şirin su anbarıdır. Geniş yayılmış fərziyyələrə əsasən qədim türk dilindən tərcümədə "Bai-kul" yəni, Bəy göl anlamını verir.
Baykal

Gölün şərqində yerləşən Svyatoy Nos yarımadasını materikə Civırkuy bərzəği birləşdirir. Etimologiyası Qədim Türklər əsasən Baykal gölü ətrafında yaşamışlar. Oradan uzaqlaşmağa doğru getdikdə, "Bayqal" deyə adlandırmışdırlar. Tərcümə olaraq Bay-Varlı deməkdir. Qal - isə Qalmaq felindəndir.
Baykal

Yumru buz kütlələri Baykal gölü üzərində hər qış yaranan böyük yumru buz kütlələrinin necə meydana gəldiyi elm insanlarını tam 128 ildir məşğul edirdi. Ancaq yeddi illik bir çalışma gerçəyi ortaya çıxardı.Yumru buzları ilk dəfə 1882-ci ildə bir Rus alimi gördü. Yumru buz kütlələrinin necə meydana gəldiyini araşdırmağa başlayan Rus alim, o dövrkü məlumatla bir nəticəyə çata bilmədi və bu vəziyyəti "sirrli bir hadisə" olaraq xarakterizə etdi.Bu hadisədən 121 il sonra 2003-cü ildə Baykal Gölünün peyk fotoşəkillərində eyni yumru buz kütlələrinə rast gəlindi. Kilometrlərcə yumru buz kütlələri meydana gəlmişdi. Rus alimləri, buzun necə meydana gəldiyini anlamaq üçün bir daha qolları çirmələdi.
Baykal

Bu dəfə işlər 7 il davam etdi. Uzun sürən işlərdən sonra buz kütlələrinin yumru şəkildə meydana gəlməsinə gölün altında olan təbii qaz qaynaqlarının səbəb olduğu ortaya çıxdı. Qış aylarında suyla qarışan qaz isti buxar meydana gətirir və bu da yumru dalğalara səbəb olur. Bu yumru dalğalar yuxarıya doğru çıxdığında yaxşıca soyuyaraq buz kütləsinə çevrilir. Göl daxilində yerləşən adalarla sahil arasında bir sıra boğazlar vadır: Olxon darvazası.
Sudan

Sudan (ərəb. السودان; ing. Sudan) və ya rəsmi adı ilə Sudan Respublikası (ərəb. جمهوریة السودان; ing. Republic of the Sudan) — Şimali Afrikada dövlət. Sudan şimaldan Misir, şimal-qərbdən Liviya, qərbdən Çad, cənub-qərbdən Mərkəzi Afrika Respublikası, cənubdan Cənubi Sudan, cənub-şərqdən Efiopiya, şərqdən Eritreya ilə həmsərhəddir. Şimal-şərqdən isə Qırmızı dənizlə əhatə olunmuşdur. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Xartum, ümumi sahəsi 1,886,068 kvadrat kilometr, əhalisinin sayı 41 milyon nəfərdən çoxdur.
Sudan

Sudan 2011-ci ildə Cənubi Sudan ondan ayrılmasına qədər Afrika qitəsinin və ərəb dünyasının ən böyük ölkəsi olmuşdur. Sudan 1956-cı il yanvarın 1-də müstəqilliyini elan edib. 1983-cü ildə ölkədə baş verən vətəndaş müharibəsi Sudanı iki hissəyə – müsəlmanlardan ibarət şimal və xristianlardan ibarət cənub hissəsinə böldü. Bölgəyə böyük maraq göstərən ABŞ əvvəlcə Xartumdakı hökumətə, yəni nəzarətləri altında olan ərazilərdə şəriət qanunlarını tətbiq edən müsəlmanlara dəstək verdi ki, bu da mübarizəni daha da şiddətləndirdi. 22 ilə qədər, yəni 2005-ci ilədək davam edən müharibə "İkinci vətəndaş müharibəsi" adını aldı. Bu illər ərzində aclıqdan, xəstəlikdən, işgəncələrdən və döyüş əməliyyatlarında 2 milyondan çox insan həlak oldu, 4 milyondan artıq insan isə qaçqın düşdü. Sudanda baş vermiş bu hadisələr ölkəni böhrana sürükləyirdi. 1989-cu ildə müsəlmanlardan ibarət olan şimalda hərbi çevriliş baş verdi.
Sudan

Hakimiyyəti əvvəlkindən daha radikal qüvvələr ələ keçirdi. Bu dəfə ABŞ cənubdakı qiyamçılara dəstək verməyi qərara aldı. 1990-cı ildə ABŞ-nin "Chevron" şirkəti tərəfindən Sudanda neft yataqlarının aşkar edilməsi problemi daha da qızışdırdı. Məhz neftlə zəngin rayonlarda müharibə ən şiddətli xarakter aldı. Tərəflərdən hər biri onların üzərində nəzarəti ələ keçirməyə çalışırdı. Döyüş əməliyyatları ABŞ-nin neft sənayeçilərinə neft hasilatını nizama salmağa mane olurdu. Ona görə də 1994-cü ildə ABŞ-nin təzyiqi ilə Sudanın İslam hökuməti ilə Cənubi Sudandakı qiyamçılar arasında ölkənin yeni dövlət quruluşu haqqında bəyannamə imzalandı. Lakin bu sənəd yalnız 1997-ci ildə – yenə də ABŞ-nin və onun NATO üzrə müttəfiqlərinin təzyiqi altında qüvvəyə mindi.
Sudan

Ancaq şimal rəhbərləri danışıqlara getmədilər. Buna dərhal reaksiya verən ABŞ-nin xüsusi xidmət orqanları şimali Sudanda xalq üsyanlarını təşkil etdi. Bu etirazlara Qərbdən xeyli dəstək alan güclü müxalifət rəhbərlik edirdi. Hökumət bu üsyanları çox sərt şəkildə yatırırdı. Narazılıqların arası kəsilmirdi. 1998-ci ildə Amerika aviasiyası şimali Sudanın paytaxtı olan Xartum şəhərini bombardman etdi. Bundan sonra Xartumda parlament çoxpartiyalılığı təsbit edən yeni Konstitusiyanı qəbul etdi. Müxalifətə seçkilərdə iştirak etməyə icazə verildi.
Sudan

Lakin müharibə davam edirdi. Yalnız 2005-ci ildə cənubla şimal silahlı qarşıdurmaya son qoymaq haqqında razılığa gəldi. Keçid dövrü haqqında razılıq əldə edildi. Sülh prosesi kifayət qədər uzun çəkdi. 2011-ci ildə keçirilmiş referendumundan sonra Cənubi Sudan müstəqillik əldə etdi. ABŞ isə hər iki tərəfə dəstək, o cümlədən hərbi dəstəyini davam etdirir. Çünki neft cənubi Sudanda hasil olunur, lakin neft kəmərləri və terminalları şimali Sudanın ərazisində yerləşir ki, bu da hər iki ölkənin hökumətlərini ABŞ-nin iqtisadi və hərbi yardımından asılı vəziyyətə salmışdır. 2019-cu il aprelin 11-də Sudanda ötən ilin dekabrında çörəyin qiymətinin bahalaşmasına qarşı keçirilən aksiyalar 1989-cu ildən ölkəni idarə edən Ömər əl-Bəşirin devrilməsi ilə nəticələndi.
Sudan

Silahlı Qüvvələr onun 30 illik hakimiyyətinə son qoydular. Ömər əl-Bəşirin hazırda ev dustaqlığında olduğu bildirilir. Sudanın müdafiə naziri və vitse-prezident Avad ibn Auf ölkənin idarə edilməsinə nəzarət edəcək müvəqqəti hərbi şuranın başçısı kimi and içib. Sudan Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahının rəisi Kamal Abdul Maaruf isə onun müavini olub. Coğrafiyası Ölkənin ərazisi 2.505.810 km² – dir. Ərazisinin böyük hissəsi Şimali Afrikada yerləşir. Nil çayı ölkəni iki hissəyə ayırır, həmçinin Nil çayının qolları olan Ağ Nil və Mavi Nil ölkə ərazisində qovuşur. Ərazisi Nil çayı sahilləri istisna olmaqla əsasən səhralardan ibarətdir.
Sudan

Sudan şimal şərqdən Qırmızı dənizlə sərhəddir. 2008-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən ölkə əhalisinin sayı 39.154.490 nəfərdir . Sudan əhalisi rəngarəng etnik tərkibə malikdir . Ölkədə təxminən 134 dilidə danışan xalq və tayfa yaşayır . Onların içərisində ən böyük saya malik etnik qrup ərəblərdir və onlar Sudan əhalisinin 51%-ni təşkil edirlər . Dövlət quruluşu Məhdud hakimiyyətli prezident idarəetmə üsuluna malik federativ respublikadır. Milli bayram günüolan müstəqillik günü (1956) 01 yanvar tarixində qeyd olunur.2005-ci ildən etibarən ölkədə keçid Konstitusiyası qüvvədədir. Dövlət başçısı Mövcud Konstitusiyaya əsasən dövlət vəhökumət başçısı, habelə silahlı qüvvələrin ali baş komandanı sayılan Sudan Prezidenti ümumxalq səsverməsi yolu ilə 5 il müddətinə seçilir.Çox geniş səlahiyyətlərə malik olan prezidentə dövlətin idarə edilməsində vitse-prezident (09 iyul 2011-ci ildən etibarən Sudan Respublikasının vitse-prezidenti Əli Osman Məhəmməd Tahadır) bilavasitə köməklik göstərir.
Sudan

Vitse-prezident və hökumət üzvləri, habelə silahlı qüvvələrin ali hərbi zabit heyəti və digər yüksək vəzifəli məmurlar dövlət başçısı tərəfindən təyin edilirlər. Bundan əlavə, Prezident ölkədə müharibə hazırlığı və fövqəladə vəziyyət elan etmək, məhkəmənin qərarı ilə ölüm hökmünün icrasını təsdiq və cəzadan azad etmək səlahiyyətlərinə malikdir. Sudanın hazırkı prezidenti 16 oktyabr 1993-cü ildən etibarən Ömər Həsən Əl-Bəşirdir (2010-cu il 11–15 aprel tarixlərində keçirilmiş son Prezident seçkilərində 68,24% səs toplayaraq yenidən dövlət başçısı seçilmişdir). Qanunverici hakimiyyət Nümayəndələri dolayısı ilə ştatların qanunverici orqanları tərəfindən 6 illik müddətə seçilən 50 üzvlük Ştatlar Şurasından və tərkibində hökumət üzvlərinin, keçmiş qiyamçıların, müxalifətçilərin yer aldığı 450 yerlik Milli Assambleyadan ibarət iki palatalı Parlamentölkədə qanunvericilik hakimiyyətini həyata keçirilir.Qanunların hazırlanması və qəbulu ilə yanaşı, illik dövlət büdcəsinin təsdiqi, beynəlxalq müqavilələrin ratifikasiyası, Konstitusiyaya düzəlişlər edilməsi və icra hakimiyyətinin fəaliyyətinə nəzarət olunması Parlamentin səlahiyyətlərinə daxildir. Məhkəmə hakimiyyəti Mövcud Konstitusiyaya uyğun olaraq, hakimləri ölkə Prezidenti tərəfindən təyin edilən və onun qarşısında məsuliyyət daşıyan Ali Məhkəmə və Xüsusi İnqilab məhkəmələri, habelə aşağı instansiya məhkəmələri tərəfindən həyata keçirilir. Cənubi Sudan 2011 ildə Sudan 2 ölkəyə bölünüb: Şimalı Sudan və Cənubi Sudan. Ə.Həsənov, A.Vəliyev. Dünya ölkələrinin müasir siyasi sistemləri, Bakı, 2013.
Vaşaq

Vaşaq (lat. Lynx) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinin yırtıcılar dəstəsinin pişiklər fəsiləsinə aid heyvan cinsi. Təhlükə həddinə yaxınlaşır, yaxın gələcəkdə təhlükəli vəziyyətə düşə bilər. Geniş yayılmış, bəzi yerlərdə adi, lakin antropogen təsir altında sayı azalan həssas növdür. Xarici görünüşü Bədəninin uzunluğu 82-109 sm, quyruğunun uzunluğu 20-24 sm, çəkisi 8-21 kq olur. Ayaqları qüvvətli, nisbətən uzun, pəncələri çox enlidir. Qulaqlarında fırçayabənzər uzun tüklər var.
Vaşaq

Açıq-sarı, kürən və ya xallı olur. Avropa, Qafqaz, Sibir, Orta Asiya, Uzaq Şərq, Şimali Himalayda yayılmışdır. Azərbaycanda tarixi arealı bütün dağların meşə qurşağını, dağətəyi alçaqdağlı silsilələri, Naxçıvanı və Zuvand yaylasını əhatə edirdı. Meşə sahələrinin azalması nəticəsində bir çox ərazilərdə artıq yoxa çıxmışdır. Son 10 ilin tədqiqatları vaşaqın Hirkan meşələrində, Zəngəzur silsiləsində, Mingəçevir su anbarının ətrafındakı arid landşaftlarda yaşayıb qalmasını müəyyən etmişdir. Kiçik Qafqazın işğaldan azad edilmiş ərazilərində də yayılması güman olunur. Daha stabil və sıx populyasiya Axar-baxar silsiləsində mövcuddur.
Vaşaq

Yaşayış yerləri və həyat tərzi Yaşayış yerləri həm meşəli, həm də qayalı çılpaq əraziləri əhatə edir. Ardıc və saqqız ağacları üstünlük təşkil edən seyrək meşəlikdə də rast gəlinir. Qidasını orta və kiçik ölçülü məməlilər (cüyür, köpgər, tur, maral və donuz balaları, dovşan, siçankimilər və s), quşlar (tetra, ular, qırqovul, kəklik və s) təşkil edir. Cütləşmə dövrü fevral-mart aylarına təsadüf edir, 3-3.5 aylıq hamiləlik dövründən sonra 2-3 bala doğurlar. Dəqiq sayı məlum deyildir. Çalalarda, ağac köklərinin altında, qayaların dərələrində yuvasını qurur. Balaları böyütmək prosesində dişi və erkək iştirak edirlər.
Vaşaq

Əsasən dovşan, gəmiricilər və quşları yeyir; bəzən dırnaqlı heyvanlara (cüyür və s.) hücum edir. Çox vaxt gecələr ova çıxır. Məhdudlaşdırıcı amillər Yaşayış yerlərinin azalması, insan tərəfindən birbaşa təqib olunması və qida obyektlərinin sayının azalmasıdır. Tətbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri IUCN siyahısına salınmışdır. Növün yaşayış yerləri Türyançay, Korçay, Zaqatala, İlisu qoruqlarında, Şahdağ, Hirkan, Zəngəzur, Göygöl, Altı-ağac milli parklarında, Zuvand, Ordubad, Qax, Korçay, Qızılca, Şəmkir, Şəki, Qəbələ mühafizə olunur. Qida bazasının möhkəmləndirilməsi məqsədilə Acınohur düzündə və ətraf ərazilərdə ceyranın, Hirkan Milli Parkında nəcib maralın tarixi arealını bərpa etmək, XMOTƏ-lər arasında ekoloji dəhlizlər təşkil etmək. Kanada vaşaqı (Lynx canadensis) Adi vaşaq (Lynx lynx) Kürən vaşaq (Lynx rufus)
Kalsium qlükonat

Kalsium qlükonat Preparatı almaq üçün qlükozanı qlükon turşusuna qədər oksidləşdirib, sonra ona kalsium-karbonat vasitəsilə kalsium duzuna çevirilər. Qlükozanı xlorun, bromun təsirindən mikrobioloji üsulla - Penicillium luteim, penicillium citrinum və s. kif göbələklərinin köməyi ilə oksidləşdirmək olar. Sənayedə bu proses elektrokimyəvi üsulla yerinə yetirilir. Bunun üçün tərkibində kalsium-karbonat və kalsium-bromid olan qlükoza məhlullarını elektroliz edirlər. Elektroliz zamanı kalsium-bromiddən sərbəst brom əmələ gəlir, o isə qlükoza oksidləşdirib qlükon turşusuna çevirir, kalsium-karbonat isə onu neytrallaşdırır. Fiziki - kimyəvi xassələri Kalsium qlükonat ağ dənəvari və ya kristalik toz olub, iysiz və dadsızdır. Suda həll olur, spirtdə və efirdə praktiki həll olmur.
Kalsium qlükonat

Kalsium qlükonat metabolik prosesləri tənzimləyən vasitə olub, orqanizmdə kalsium çatışmazlığını aradan qaldırır, hemostatik, allergiyaəleyhinə təsir göstərir və kapillyarların keçiriciliyini azaldır. Kalsium ionları sinir impluslarının ötürülməsində, saya və skelet əzələlərinin yığılmasında, miokardın fəaliyyətində, qanın laxtalanmasında iştirak edir, onlar sümük toxumasının formalaşmasında, digər sistem və orqanların fəaliyyətində lazımdır. Qanda kalsium ionlarının konsentrasiyası bir çox patoloji proseslər zamanı azalır, aydın hipokalsiemiya isə tetaniyanın yaranmasına səbəb olur. Kalsium qlükonat hipokalsiemiyanı aradan qaldırır, damarların keçiriciliyini azaldır, allergiyaəleyhinə, iltihab əleyhinə, qanaxmanı dayandırıcı təsir göstərir. Qalxanvariətraf vəzilərin funksional çatışmazlığı, orqanizmdən kalsiumun xaric olunmasının artması, allergik xəstəliklər (zərdab xəstəliyi, övrə, angionevrotik ödem) və dərman müalicəsindən allergik ağırlaşmalar zamanı köməkçi vasitə kimi, müxtəlif mənşəli patoloji proseslər zamanı (iltihabi prosesin ekssudativ fazası, hemorragik vaskulit, şüa xəstəliyi) damarların keçiriciliyini azaltmaq üçün, parenximatoz hepatit, qaraciyərin toksiki zədələnmələri, nefrit, eklampsiya, hiperkalemiya, paroksizmal mioplegiyanın hiperkalemik forması, dəri xəstəlikləri (dəri qaşınması, ekzema, psoriaz), hemostatik (qanaxmanı dayandırıcı) vasitə kimi, maqnezium duzları, turşəng turşusu və ya onun həllolan duzları ilə zəhərlənmələr zamanı antidot qismində istifadə olunur. Xarici keçidlər
Faşizm

Faşizm (lat. fascio, it. fascismo, tərc. "dəstə", "birlik") — Birinci dünya müharibəsindən sonra meydana gəlmiş siyasi cərəyan. Faşizm İtaliyada yaranmışdır. 1919–1945-ci illərdə İtaliyada totalitar tipli sağ radikal siyasi hərəkat. Xalqın maddi vəziyyətinin pisləşməsi, cəmiyyətin müxtəlif qruplarının gəlir səviyyəsi arasında artan fərq, 4 il davam edən və milyonlarla insanın həyatına son qoyan qanlı ümumavropa müharibəsinin qeyri-insaniliyinin və mənasızlığının dərki kütləvi narazılığa səbəb olmuşdu.
Faşizm

Müharibənin nəticələrinin və müharibədən sonrakı sosial reallığın doğurduğu dərin məyusluq hissi keçmiş döyüşçüləri zorakı hərəkətlərə sövq edirdi. İtaliyada sosialist partiyasının sol qanadının sabiq lideri, hələ o zamanlar duçe (rəhbər) titulu daşıyan B. Mussolini onların maraqlarının carçısına çevrildi. O, 1919-cu ilin mart ayından onları faşilərdə birləşdirməyə (əvvəlcə Milanda) başladı; faşi üzvləri özlərini faşist, hərəkatı isə faşizm adlandırırdılar. İtalyan faşistlərinin proqramı bütün sosial qruplara ünvanlanmışdı: kəndlilərə torpaq, fəhlələrə müəssisələrin texniki rəhbərliyində iştirak, xırda burjuaziyaya ucuz kredit, qadınlara seçkilərdə iştirak hüququ, əməkçi italyanlara iri korporasiyaların hərbi gəlirlərinin 85%-nin müsadirə olunması və kapitala mütərəqqi vergi tətbiqi vəd edilirdi. Bu şüarlar xaosa və liberal hökumətlərin və parlamentin gücsüzlüyünə son qoymaq, güclü hakimiyyət qurmaq və İtaliyaya əvvəlki qüdrətini qaytarmaq vədləri ilə müşayiət olunurdu. Mussolini iddia edirdi ki, qayda-qanunu və sosial ədaləti təmin etməyən köhnə liberal quruluş yenisi ilə əvəzlənməlidir, bunu isə italyanlara faşizm verməyə hazır idi. Faşist hərəkatı bütün İtaliyaya yayıldı.
Faşizm

Şəhər və kəndin xırda burjuaziyası, sinfi simasını itirmiş elementlər, fəhlə, məmur və ziyalıların bir hissəsi hərəkata qoşuldular. Onları faşistlərin antikapitalist demaqogiyasından ehtiyat etməyən və faşistlərə inqilabi hərəkatın qarşısını ala biləcək real qüvvə kimi baxan iri maliyyə strukturları və sənaye qrupları dəstəkləyirdi. B. Mussolini hakimiyyət uğrunda mübarizədə həm zorakılığa, həm də demokratik mexanizmlərdən istifadəyə əsaslanırdı. Faşistlər əvvəl döyüş dəstələri (skvadralar) formalaşdıraraq fəhlələrə, demokratik təşkilatlara və onların liderlərinə qarşı bütün ölkədə kütləvi terrora başladılar. 1921-ci ildə faşistlər parlamentə keçə bildilər və öz partiyalarını yaratdılar. 1922-ci ilin oktyabr ayında silahlı faşistlərin dörd dəstəsi "Romaya yürüş"ə çıxdı, lakin ordu ilə birbaşa toqquşmalar baş vermədi, çünki kral III Viktor Emmanuil mühasirə vəziyyəti haqqında dekreti imzalamadı və Mussolinini baş nazir təyin etdi. "Faşist inqilabı"nın uğurunu liberal dövlətin zəifliyi və fəhlə partiyaları olan sosialistlərlə kommunistlər arasındakı düşmənçilik şərtləndirdi.
Faşizm

1922-ci ildə burada Benito Mussolininin rəhbərliyindəki faşist partiyası hakimiyyətə gələ bilmişdir. Sonralar bu hərəkat dünyanın bir sıra ölkələrinə yayılmışdır. Benito Mussolininin hakimiyyətə gəlişindən sonra İtaliyada intotalitar rejimə transformasiyası başladı. Duçenin rəhbərliyi altında faktiki olaraq qanunverici hakimiyyət rolunu oynayan Böyük faşist şurası (BFŞ) və faşist skvadraları əsasında Könüllü milli təhlükəsizlik milisi yaradıldı. Dövlətin transformasiyası Faşizmin sərt siyasi böhranı ("Matteotti böhranı") dəf etməsindən və 1926-cı ildə "fövqəladə qanunlar"ın qəbulundan sonra daha da sürətləndi. İtaliyada vətəndaşların demokratik hüquqları və mətbuat azadlığı ləğv edildi, qeyri-faşist təşkilat və partiyaları dağıdıldı, tətillərə qadağa qoyuldu, vətəndaş cəmiyyəti üzərində sərt polis nəzarəti bərqərar edildi, müxalif əhvali-ruhiyyəni və fəaliyyəti əzmək üçün xüsusi dövlət sistemi yaradıldı. Antifaşistləri məhkəməyə cəlb etmək üçün Xüsusi tribunal və gizli siyasi polis təsis edildi.
Faşizm

Dövlət quruluşu islahatlarının əsas istiqaməti hakimiyyət institutlarının faşistləşdirilməsi oldu. Dövlət aparatı mütləq qaydada faşist partiyasının üzvlərindən formalaşdırılır, Mussolinin başçılıq etdiyi hökumət parlament qarşısında deyil, kral qarşısında cavabdehlik daşıyırdı. Parlament də islahatlara məruz qalmışdı: deputatlığa namizədlərin siyahısı BFŞ tərəfindən təsdiqlənir, onların irəli sürülməsi hüququ yalnız faşist təşkilatlarına verilirdi. 1939-cu ildə parlamentin seçkili olması ləğv edildi, əvəzində isə Faşist partiyası milli şurasının və Milli korporasiyalar şurasının təyin edilən üzvlərindən ibarət faşi və korporasiyalar palatası yaradıldı. Faşistlərin fikrincə, dövlət korporativ olmalıdır, yəni sinfi qarşıdurma istehsal sahələri üzrə korporasiyalarda birləşən istehsalçıların maraqlarının harmoniyası ilə əvəzlənməli və belə korporasiyalarda fəhlədən tutmuş mülkiyyətçiyə qədər bütün üzvlər "ümumi milli maraqlar" naminə işləməlidir. Korporativlik dövlətin bazar iqtisadiyyatına və sosial münasibətlərə fəal müdaxiləsi üsuluna çevrildi və xüsusi mülkiyyət prinsiplərinə toxunmadan onlar üzərində nəzarət yaratmağa imkan verdi. Dövlət sənaye rekonstruksiyası institutunun yaradılması, ictimai işlərin təşkili, fəal tarif siyasəti, milli monopoliyalara maliyyə yardımı, qarışıq dövlətözəl müəssisələrinin yaradılması və digər tədbirlər İtaliyaya da ağır zərbə vurmuş dünya iqtisadi böhranının nəticələrini aradan qaldırmağa yönəlmişdi.