LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
İran azərbaycanlıları

Bu fraksiyanın üzvləri azərbaycanlı və Cənubi Azərbaycan ərazisindən olan deputatlar olmaqla birlikdə, əsas maraqlandıqları məsələ Azərbaycan Respublikası ilə yaxın əlaqələr qurmaq, Cənubi Azərbaycanın problemlərini həll etmək idi. Fraksiyadan olan deputatlar tək öz seçildikləri bölgənin yox, bütün Azərbaycanı maraqlandıran problemlərə diqqət çəkirdilər. Məsələn, 1993-cü ilin iyulunda İbrahim Saraf mərkəzi hökuməti qeyri-azərbaycanlıları Azərbaycana vəzifələrə təyin etməkdə və azərbaycanlılara qarşı diskriminasiyaya yol verməkdə ittiham etdi.Azərbaycan Respublikasındakı mətbuat və Azərbaycanın millətçi təşkilatları tez-tez iddia edirdilər ki, İranda xeyli sayda azərbaycanlı millətçi təşkilatlar mövcuddur. Bunlara misal olaraq Azərbaycan Fədai Təşkilatı, Cənubi Azərbaycan. Xalq Cəbhəsi və Azərbaycan Qurtuluş Təşkilatı göstərilirdi.1990-cı illərin ən maraqlı hadisələrindən biri 1996-cı ildə baş verdi. Milli Məclisə keçirilən seçkilərdə Təbrizdən namizəd olan Dr. Məhəmməd Çöhrəqanlı açıqladığı platformasında açıq bir şəkildə Azərbaycan türkcəsinin gücləndirilməsinə çağırış edirdi.
İran azərbaycanlıları

Onun platformasında sadalanan məqsədlər arasına daxil idi: İslam milli mədəniyyətinin dirçəlişi, xüsusən də ədəbiyyatın, adət-ənənələrin və ana dilinin (Azərbaycan Türkcəsi) möhkəmləndirilməsi və dirçəldilməsi istiqamətində daimi fəaliyyət. İranda yeni Respublikaya bitişik ərazilərdə böyük azərbaycanlı icmasının mövcudluğu Bakı ilə Tehran arasında münasibətlərə təsir edən mühüm amildir. İranın güclü və cəlbedici Azərbaycan Respublikasının qurulmasının öz azərbaycanlı azlığının şəxsiyyətinin yüksəlməsinə səbəb ola biləcəyi qorxusu İranı Qarabağ üçün Azərbaycanla münaqişədə Ermənistanı faktiki dəstəkləmək siyasətini qəbul etməyə vadar etdi; halbuki Bakı tez-tez sərhədlərin bağlanması kimi Azərbaycan Respublikası ilə bağlı bəzi siyasətini dəyişməsi üçün İrana təzyiq göstərmək cəhdlərində daxili Azərbaycan kartını nümayiş etdirir.Brenda Şafferin bildirdiyinə görə, Çöhrəqanlının seçki platforması İran üçün qeyri-adi hesab edilə biləcək xüsusiyyətlər ehtiva etməkdə idi. O, dağıdılan platforma broşürlərinin üzərində Azərbaycandan olan seçicilərə İranda qəhrəman hesab edilən "Məhəmməd Xiyabaninin və Səttarxanın vətənpərvər və cəsur övladları" deyə xitab edirdi. Platformada Azərbaycan ailələrinə öz xalqlarının ruhunda uşaq böyütmələri tövsiyə edilmiş, eyni zamanda broşürün örtük qismində Cənubi Azərbaycanın önəmli simvollarından hesab edilən Ərk qalası yerləşdirilmşdi. Çehreqanlı öz keçmişindən bəhs edərkən onun İranda Azərbaycan türkcəsinin istifadəsinin genişləndirilməsi istiqamətində gördüyü işləri vurğulayırdı O, doktorluq dissertasiyasının türk sözlərinin və fars dilinin təsirinə həsr olunduğunu və onun nöqteyi-nəzərindən müasir fars dilində 4000 türk sözünün olması olduğunu qeyd edirdi.
İran azərbaycanlıları

Brenda Şaffer bunu belə dəyərləndirir: Beləliklə, Çehregani Azərbaycan dilinin fars dilinə təsirini vurğulayaraq, deyəsən, farsların dillərinin daha inkişaf etmiş olması ilə bağlı tez-tez səsləndirdikləri iddiaları və fars dilinin yüksək statusunu mübahisələndirir. 1996-cı ilin aprelində baş tutan seçkilərdə Çöhrəqanlı böyük dəstək qazandı. Lakin təhlükəsizlik qüvvələri onu 2 həftəlik həbsə saldılar və sonda o, milli məclisə olan yarışdan əl çəkməyə razı oldu. Bu xəbər 12 may tarixində Təbrizdə böyük etirazlar keçirilməsinə yol açdı. Etirazlarda bir çox etirazçı həbs edildi və bir çox mətbuat məlumatlarına görə, hadisələrdən sona həbs edilənlərin bir qismi edam edildi.
İran azərbaycanlıları

Tehran iddia edirdi ki, 5 nəfər narkotik qaçaqmalçılığına görə edam edilmişdir. Edam edilənlərin bədəni o dövrdə İranda qeyri-adi bir şəkildə asılmışdı. Onlar tikinti kranlarından asılmışdı və Brenda Şaffer bunu açıq şəkildə hakimiyyətin azərbaycanlıları hədələməsi kimi dəyərləndirir. Həbsdən çıxandan sonra Çehregani tez-tez məhkəməyə çağırılır və İran təhlükəsizlik orqanları tərəfindən dindirilirdi. O, 1996-cı ilin sentyabrında yenidən 60 gün həbs edildi.
İran azərbaycanlıları

Çehregani 2000-ci ilin fevralında İranda keçiriləcək parlament seçkilərində namizəd kimi qeydiyyatdan keçməyə cəhd etsə də, iştirakdan imtina edildi.Çöhrəqanlıdan başqa digər azərbaycanlılar da düşünürdülər ki, Təbrizin və Azərbaycanın tərəqqisi gözardı edilməkdədir. Onlar açıq bir şəkildə Azərbaycan əyalətlərinin inkişafdan yoxsun olduğunu və daha çox resursa ehtiyac duyduğunu ifadə edirdilər. 1994-cü ildə iran rəhbərliyinə azərbaycanlı tələbələr tərəfindən göndərilmiş məktublarda bu əyalətlərdə iqtisadi inkişafın enişdə olmasına diqqət çəkir və məclisdəki azərbaycanlı nümayəndələrə onlar üçün daha çox resurs əldə etmək üçün çalışmağa çağırırdılar. Tehrandakı azərbaycanlılarda özlərinin iqtisadi vəziyyətlərinə görə etiraz edirdilər. 1995-ci ilin aprelində Tehranın əsasən azərbaycanlıların məskunlaşdığı İslamşəhr bölgəsində rejimə qarşı şiddətli etirazlar baş verdi.
İran azərbaycanlıları

Etirazçıların tələbləri əsasən iqtisadi idi, lakin rejim siyasətinə bu zorakı reaksiyanın azərbaycanlılar tərəfindən səsləndirilməsi faktı onların rejimdən uzaqlaşmasının artmasından xəbər verə bilər. "Ölkə universitetlərində təhsil alan meşkinşəhrli tələbələr" tərəfindən yazılmış məktubun müəllifləri regional məmurların yerli şəxslər arasından seçilməsini istəyirdilər. Tələbələr ərdəbilə təyin edilmiş yeni başçının "yerli sakinlər arasından seçilməməsini" tənqid edirdilər, o, hətta azərbaycanca danışa da bilmirmiş: Təəssüf ki, bir neçə ay gözlədikdən sonra, biz bizim dilimizi anlamayan öz ostandarımıza "xoş gəldin" dedik. Bu əhalimizin yarısının fars dilini başa düşməməsi faktına rəğmən baş verdi. Doğrudan da, təəssüf doğuran məsələ deyilmi, yoxsa Ayətullah Meşkininin doğma şəhərinin sakinlərindən və ərdəbillilər arasından vali seçmək mümkün deyilmi???
İran azərbaycanlıları

Tələbələr yerli olmayanların Ərdəbildəki əyalət bürokratiyasına cəlb edilməsi siyasətini "yerli fiqurları alçaltmağın bir növü kimi" təqdim edirdilər. Tələbələr deyirdilər: Yeni ostandarın təyin edilməsi ilə eyni vaxtda bəzi çox aktiv, sadiq və inqilabi şəxslər öz inzibati vəzifələrindən azad edildilər və onlar yerli olmayan, bizim regionumuzda kifayət qədər təcrübəyə sahib olmayan şəxslər ilə əvəz edildilər. Onlar bizim mədəni və coğrafi xüsusiyyətlərimizi, dilimizi və s. bilmirlər. Biz əminik ki, belə addımlar təhsil və mühit sahələrindəki uğursuzluqların davam etdirilməsinə səbəb olacaq. Sərhəd hərəkatı və hər iki tərəfdəki azərbaycanlıların əlaqələri 31 dekabr 1989-cu ildə saat 12-də Naxçıvanda İranla sərhəddəki tikanlı məftillər söküldü.
İran azərbaycanlıları

Bundan daha əvvəl isə ssərhədlərin sökülməsi hərəkatı 12 dekabr tarixində, yəni Cənubi Azərbaycanda Seyid Cəfər Pişəvəri tərəfindən Azərbaycan Milli Hökumətinin yaradılmasının ildönümündə başlamışdı. 12-dən 31-ə qədər davam edən etirazlarda şimallılar onları cənubdakı soydaşlarından ayıran sərhədin sökülməsini tələb edirdilər. 1989-cu ildə Naxçıvanda yaradılmış Sərhəd Hərəkatı Təşkilat Komitəsinin sədri olmuş Asəf Quliyev 2011-ci ildə Azadlıq Radiosuna müsahibəsində demişdi: Əbülfəz Elçibəy bizə göstəriş verdi ki, sərhədlər sökülməlidir. Təşkilat komitəsi olaraq biz də bununla bağlı qərar qəbul etdik. Xalq da bizi dəstəklədi.
İran azərbaycanlıları

Xalqın gücü nəticəsində 1989-cu il dekabrın 31-də biz sərhədləri sökməyə nail olduq. Bizdən iki gün sonra digər rayonlarda sərhədlər söküldü. Naxçıvanın qorunması baxımından Sərhəd Hərəkatının böyük rolu oldu. 16 dekabr 1991-ci ildə Heydər Əliyevin rəhbərliyi altında Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisi 1991-ci il dekabrın 31-ni "Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü" elan edib. Bu tarixdən etibarən hər il bu gün bayram olaraq dövlət səviyyəsində qeyd edilir.
İran azərbaycanlıları

Bu günün əhəmiyyəti barədə Azərbaycanın sabiq prezidenti Əbülfəz Elçibəy çıxışında belə deyirdi: Sovet azərbaycanlıları arasında 1980-ci və 1990-cı illərin əvvəllərində İranda öz etnikləri ilə əlaqələr qurmaq istəyi geniş şəkildə müşahidə olunurdu ki, bu da öz azərbaycanlı milli mənsubiyyəti və mədəniyyətləri ilə qürur hissini ifadə etmək üçün əsas mərkəz rolunu oynayırdı. Həm mədəni, həm də siyasi sahədə genişlənmiş təmas üçün bu həvəs SSRİ-də məhdudiyyətlər götürüldükcə və Moskvanın nəzarəti zəiflədikcə artdı. Brenda Şaffer Qərb tədqiqatçılarının Sovet dövründə İrandakı azərbaycanlılarla əlaqələrə olan "həsrətləri" sırf Moskvanın "İranda nüfuz qazanmaq kampaniyasının bir hissəsi kimi" göstərməyə meyilli olduqlarını bildirdikdən sonra əlavə edir ki, Moskvanın Bakının bu istiqamətdə fəallığından şübhəsiz xəbərdar olduğu və öz maraqlarına xidmət edən siyasətini çox vaxt məqsədyönlü şəkildə təşviq etdiyi halda, sovet hakimiyyətinin dağılmasından sonra bu istəyin artması onu göstərir ki, əlaqələrə can atmaq həm də həqiqi və köklü şimalda mövcud olan hisslərə əsaslanırdı. Yeni respublikadakı azərbaycanlıların marağını Bakı muzeylərinin İrandakı azərbaycanlıların tarixini və mədəniyyətini öz xalqlarının ümumi tarixinin ayrılmaz hissəsi kimi təqdim etməsi də sübut edir. Şaffer buna misal kimi Nizami Gəncəvi adına Azərbaycan Milli Ədəbiyyat Muzeyindəki İran Azərbaycanından olan müəlliflər, tarixi fiqurlar və ədəbi əsərlər Azərbaycan milli ədəbi irsinin bir hissəsi kimi təsvir edilməsini göstərir və əlavə edir:Azərbaycanlı etnik mənşəli olsa da, əsərlərinin çoxunu fars dilində yazmış Nizami kimi müəlliflər azərbaycanlı müəlliflər kimi təqdim edilir və onların əsərləri milli ədəbiyyatın bir hissəsidir.
İran azərbaycanlıları

Şimaldan və İran Azərbaycanından olan müəlliflər arasında heç bir fərq yoxdur. Eynilə, Milli Xalça Muzeyində, Təbrizdən olan xalçalar Azərbaycan məhsulları kimi yarlıqlanmışdır. Əlaqələrin yenilənməsinə yönəlmiş populyar emosiyaların yayılması 1989–1990-cı illərin qışında sərhəd hadisələri ilə yekunlaşdı. Şafferə görə, İranda sərhədin o tayında şimaldan gələn azərbaycanlıların həmvətənləri tərəfindən coşğuyla qarşılanması onu göstərir ki, mentalitet, həyat tərzi və milli kimliyin inkişaf dərəcələrində böyük fərqlərə baxmayaraq, azərbaycanlıların əksəriyyəti hələ də Arazın o tərəfindən gələnlərlə eyni xalqa mənsub olduqları hissinə sahibdirlər. 1991–1992-ci illər ərzində həm Bakıda, həm də İranda Azərbaycan qəzetlərində itirilmiş azərbaycanlı qohumlarının axtarışı ilə bağlı tez-tez elanlar dərc olunurdu.
İran azərbaycanlıları

Təxminən 70 illik ayrılıqdan sonra sərhədin hər iki tərəfindən çoxlu qohum-əqrəbanın bir-birini axtarması və bir-birini tapa bilməsi onu göstərir ki, ailələr daxilində, "qarşı tərəfdəki" qohumların hekayələri və onlar haqqında nəsildən-nəslə ötürülən məlumatlar var idi. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan mədəniyyətində qohumluq əlaqələrinin dəyəri güclü şəkildə vurğulanır və azərbaycanlıların əksəriyyətinin sərhədin o tayında müəyyən dərəcədə qohumları var. Şafferə görə, bu ailə bağları, görünür, iki icma arasında yaranan fərqlərə baxmayaraq, özünü bir xalqa mənsubiyyət dərkinin qorunmasında mühüm rol oynamışdır. İranlı müxbir 1990-cı ilin yanvarında sərhədin hər iki tərəfindəki azərbaycanlıların qarşılıqlı əlaqəsini belə təsvir edir: Onlar həmçinin, çayın o biri sahilində dayanan qohumları ilə məktublar dəyişdirməkdədir. Məlumatda çayın o tayına atılan kiçik daşlara bükülmüş və kağız qırıntılarına yazılan ünvanlar, telefon nömrələri və şəxsiyyətlər var idi. 50 ildən çox vaxt keçdikdən sonra yaxınlarının izinə düşə bilənlər emosiyaya o qədər çökmüşdülər ki, sevincdən sinələrini, başlarını döyürdülər. Azərbaycan Respublikası müstəqillik əldə etdikdən sonra sərhədin hər iki tərəfindəki azərbaycanlılar arasında təmas və münasibətlərin xarakterində və intensivliyində dramatik dəyişikliklər baş verdi və bu, identiklik prosesinə təsir göstərə biləcək əhəmiyyətdədir.. Astara valisi Həsən Rzainin sözlərinə görə, 1992-ci ildə təkcə Astara sərhəd-keçid məntəqəsində İran və Azərbaycan Respublikasından həftədə orta hesabla 400 ailə bir-birini ziyarət edib.
İran azərbaycanlıları

İrandakı Azərbaycan əyalətləri ilə Azərbaycan Respublikası arasında rabitə və nəqliyyat əlaqələrində də təkmilləşmələr baş verdi. 1993-cü il iyulun 11-də Təbrizlə Bakı arasında birbaşa aviareyslər açıldı. Bundan əlavə, İran və Azərbaycan Respublikasının Azərbaycan vilayətlərinin müxtəlif şəhərləri arasında müntəzəm gündəlik avtobus reysləri yaradılmışdır.Ən əlamətdar hadisələrdən biri Tehrandan yan keçərək İran və Azərbaycan Respublikasındakı Azərbaycan vilayətlərinin yerli hökumətləri arasında formal, birbaşa əməkdaşlıq və mübadilələrin qurulması idi. Azərbaycanın hər üç vilayətinin nümayəndə heyətləri Bakıda olub və bir çox sahələrdə, o cümlədən ticarət, təhsil və elmi tədqiqatlar üzrə rəsmi birbaşa əməkdaşlıq ediblər. İran azərbaycanlısı məclis üzvləri Tehran və Bakı arasında əlaqələrin asanlaşdırılmasında oynadıqları roldan əlavə, İran və Azərbaycan Respublikasındakı Azərbaycan vilayətləri arasında əməkdaşlıq və təmasları təşviq ediblər.Bu birbaşa mübadilələr və əməkdaşlıq səyləri, görünür, Azərbaycan vilayətlərində, xüsusən də Şərqi Azərbaycan vilayətində işlər üzərində yerli nəzarətin genişləndirilməsi istəyinin artmasına səbəb olub. Azərbaycan Respublikası ilə birbaşa ikitərəfli əməkdaşlıq presedent rolunu oynadı və Azərbaycan əyalətlərini xarici dövlətlərlə, xüsusən də digər türk xalqları ilə müstəqil fəaliyyətlərini genişləndirməyə sövq etdi.
İran azərbaycanlıları

Məsələn, 8 may 1994-cü ildə Şərqi Azərbaycan vilayətinin qubernatoru İstanbula səfər etmiş, burada türk sənayeçiləri ilə Şərqi Azərbaycandakı həmkarları arasında ticarət fəaliyyəti və texniki məlumat mübadiləsi haqqında danışıqlar aparmışdır. Bundan əlavə, Qərbi Azərbaycan vilayəti 1996-cı il fevralın 14-də Rusiyanın Tatarıstan Muxtar Respublikası ilə ticarət müqaviləsi imzalamışdır. Ən mühüm hadisələrdən biri İran gömrük orqanlarının müdaxiləsi olmadan Azərbaycan Respublikasına yardımın təşkili üçün Şərqi Azərbaycan vilayətinin məmurlarına daha çox müstəqil səlahiyyət verilməsi üçün Məclis müavini Sərəfin tələbi oldu.Azərbaycan vilayətləri ilə Azərbaycan Respublikası arasında bağlanan müqavilələr və əməkdaşlıq bütün Pəhləvi dövründə və İslam Respublikası altında iqtisadi vəziyyəti İranın digər hissələri ilə müqayisədə pisləşən bu vilayətlərin əhəmiyyətini artırdı. Bu vilayətlərdən xaricə ticarət kəskin şəkildə artdı və onlar İranla keçmiş Sovet İttifaqının yeni müstəqil respublikaları arasında genişlənən mübadilə üçün mühüm tranzit nöqtəsinə çevrildi. İrandakı azərbaycanlı Milli Məclis üzvləri tez-tez Azərbaycanın üç vilayətinin Azərbaycan Respublikası ilə əlaqələrin qurulmasında rolunu Tehrandan resurs tələblərini əsaslandırma üçün vurğulayırlar.Brenda Şaffer bu ilkin qaynaşma dövrünün müsbət nəticələri ilə yanaşı, bəzi mənfi nəticələrin olduğunu da qeyd edir: …Buna baxmayaraq, Azərbaycan Respublikasının yaranmaslndan və əlaqələrin yenilənməsini izləyən ilkin "bal ayı"ndan sonra sərhədin hər iki tərəfindən olan azərbaycanlılar görünür qarşı tərəfdə üstünlük təşkil edən münasibət və mədəniyyət normalarında çoxlu fərqlər aşkar edərək qarşılıqlı məyusluq hissi yaşamışdır.
İran azərbaycanlıları

Azərbaycan Respublikasından bir çoxları İrandakı azərbaycanlıların həddən artıq dindar və mühafizəkar olduqlarını, bir çox İran azərbaycanlıları isə respublikadakılara çox "ruslaşmış" və Azərbaycan və ya müsəlman mədəniyyətini itirmiş insanlar kimi baxırdılar. Müsahibələrdə çox azərbaycanlı digər tərəfdən olan soydaşına qarşı "üstünlük" hissini dil əgətirmişdir, şimallılar özlərini cənublulardan daha kosmopolitan görməyə meyil edərkən, cənublular da özlərini şimallı soydaşlarından mədəni olaraq daha zəngin və daha "sivilləşmiş" görməyə meyilli idilər. Müsahibələrin bir çoxunda rəqabət hissi aşkar edilmişdi, hər bir tərəf özünü mərkəz, digər qrupu isə periferiya olaraq görürdü. Həm Azərbaycan Respublikasından, həm də İrandan müsahibə alan bir çox insan ayrılıq nəticəsində iki tərəf arasında yaranmış fikir ayrılıqlarına paralel olaraq Şərqi və Qərbi Almaniya metaforasından istifadə edib. Bununla belə, hətta böyük fərqləri dərk edənlər belə, bütün azərbaycanlıların bir xalqın bir hissəsi olduğu fikrini ifadə edirdilər.
İran azərbaycanlıları

Respublikada bir çox qruplar və şəxslər açıq şəkildə "Cənubi Azərbaycan"la birləşməkdə maraqlı olduqlarını bildirsələr də, cənubdan daha az birləşməkdə maraqlı olduqlarını açıq şəkildə bəyan ediblər. Beləliklə, şimalda bu mərhələdə məhdud irredentist hərəkat mövcuddur, lakin cənubda fəal tərəfdaş yoxdur. Aydındır ki, bu tip fəaliyyət Tehran tərəfindən ciddi şəkildə məhdudlaşdırılacaq. Azərbaycan əyalətlərinin bölünməsi 1992-ci ilin oktyabrında İran hökuməti Şərqi Azərbaycan ostanını bölmək qərarını verdi. Yeni yaradılan ostan üçün Savalan, Səhənd və Ərdəbil adları təklif edilməkdə idi.
İran azərbaycanlıları

Bu adla gündəmdə ikən bəlli oldu ki, bir çox Azərbaycan türkü — hətta, rejimi dəstəkləyənlər belə açıq şəkildə bu bölgüyə və Azərbaycan adının dəyişdirilməsinə qarşıdır. İnsanlar yeni əyalət adından Azərbaycan adının silinməsinə etiraz edirdilər. Ərdəbildən göndərilmiş və Varlıq jurnalında yayımlanmış məktubda bildirilirdi: …Bizim vətənimizin adı olan Azərbaycan adından başqa bir adı yeni yaradılmış ostana vermək məntiqə daha uyğundur?…Doğrudur ki, Savalan Azərbaycanın ən yüksək dağıdır və dünyanın ən gözəl dağlarından biridir. Yenə də Azərbaycan kimi şanlı və ünlü bir ölkənin adının yerini bir dağın alması yaxşıdırmı?…Azərbaycanın tarixi mərkəzi olan Ərdəbilin adı Azərbaycanın əvəzedicisi ola bilməz…Yeni ostan Sərab, Meşkinşəhr, Astara və Xalxal kimi bölgələrdən ibarətdir…Onların sakinləri ərdəbillilər deyillər, azərbaycanlılardır. Beləliklə, mərkəzi Ərdəbil olacaq yeni ostan üçün Şərqi Azərbaycan adının götürülməsi daha məntiqlidir.
İran azərbaycanlıları

Mərkəzi Ərdəbildə – vətənimizin böyük oğlu – olan vilayət adından Azərbaycan sözünün çıxarılması biz ərdəbillilər üçün bizimlə və anamızla mübarizə və zülm kimidir, elə deyilmi? 15 oktyabr 1992-ci ildə hökumət ilk öncə yeni əyalətin adını Savalan kimi elan etdi, lakin ada qarşı müxalifət olduğu üçün müzakirələr davam etdirildi. 1993-cü ilin yanvarında İran Milli Məclisinin daxili məsələlər komitəsi mərkəzi Ərdəbil olan yeni əyalətin Şərqi Azərbaycan, mərkəzi Təbriz olan köhnə əyalətin isə Mərkəzi Azərbaycan adlandırılacağını bildirdi. Bu dəyişiklikləri həyata keçirən komissiyanın üzvü qanun layihəsini təqdim edib qeyd etmişdi: Hökumət təqdim etdiyi qanun layihəsində yeni əyalət adı kimi Səbalan vilayətini seçib, lakin komissiyada gedən müzakirələri və Azərbaycan adının igid üsyanların işıqlı tarixi ilə bağlı olduğunu nəzərə alaraq Azərbaycanın hər yerində igid, fədakar, inanclı, fədakar insanların olduğunu və bu adın bu torpağın nəcib insanlarında həmişə yaddaşlarda qaldığını, bu epik yaddaşı yaşatmaq üçün yeni əyalətə Azərbaycan adı verilmişdir — Mərkəzi Urmiya olan Qərbi Azərbaycan, mərkəzi Təbriz olan Mərkəzi Azərbaycan və mərkəzi Ərdəbil olan Şərqi Azərbaycan. Lakin hökumət Azərbaycan adının yeni əyalətdən çıxarılmasında israrlı idi və bu məqsədə inadla nail oldu, müxtəlif azərbaycanlılar isə bu hərəkətə qarşı çıxmaqda davam etdilər.
İran azərbaycanlıları

Sonda hökumət qalib gəldi və 11 aprel 1993-cü ildə təsdiq edilmiş qanunvericilik aktının yekun formasında yeni əyalət Ərdəbil vilayəti adı ilə elan edildi. Qanunvericiliyin yekun təsdiqinə cavab olaraq, Ərdəbildən olan məclis deputatı Nurəddind No’i-Eqdam yeni vilayətin yaradılmasını Azərbaycan Respublikasından gələn siyasi təsirlərə qarşı mübarizə istəyi ilə əlaqələndirdi. O, yeni vilayətlə bağlı yekun qərarın "siyasi bəhrələrindən" biri kimi Azərbaycan Respublikasını nəzərdə tutaraq "sərhəddən kənarda formalaşan eybəcər fenomen olan pantürkçülüyün cinayətkar və cansız xəyalının dağıdılması"nı irəli sürmüşdü. Bu bəyanat göstərir ki, Şərqi Azərbaycanı parçalamaq qərarı və açıq-aydın hökumətin Azərbaycanla bütün onomastik əlaqələrin aradan qaldırılması ilə bağlı qətiyyəti müəyyən qədər onun İran əyalətləri ilə Azərbaycan Respublikası arasında potensial əlaqələrin qarşısını almaq istəyinə əsaslanır.Hətta ad dəyişikliyindən sonra da bəzi azərbaycanlılar yeni əyalətdən "Azərbaycan" adının çıxarılmasına etirazlarını bildirməkdə davam etdilər. 1994-cü ildə azərbaycanlı tələbələrin İran rəhbərliyinə məktub yazması kampaniyasında bu məsələ yenidən gündəmə gəldi.
İran azərbaycanlıları

Özünü "Tehran Universitetlərinin Azərbaycanlı Tələbələri" adlandıran bir qrup Azərbaycan əyalətlərindən olan məclis deputatlarına ünvanladığı açıq məktubda yeni əyalətin adında "Azərbaycan" sözünün olmamasından şikayətlənmişdilər. "Bölgə universitetlərində təhsil alan Meşkinşəhr tələbələrindən İran İslam Respublikası hökumətinə" ünvanlanan və orijinal olaraq Zəncandakı yerli həftəlik Omid-e Zencanda yayımlanan açıq məktubda, artıq yeni əyalətin şəhərindən olan tələbələr yeni əyalət adından Azərbaycan sözünün götürülməsindən formalaşan narazılıqlarını ifadə edirdilər. Qarabağ müharibələri və İran azərbaycanlılarının reaksiyası İrandakı xeyli azərbaycanlı Tehranın Qarabağ münaqişəsinə yanaşmasını dəyişdirməsi və daha azərbaycanpərəst mövqe tutmağı üçün ona təzyiq edirdilər. Görünür ki, bu daxili fəaliyyət 1993-cü ilin yazında İranın ritorikasının və Tehranın modifikasiyasının dəyişməsinə təsir etmişdir. İranın güclü və cəlbedici Azərbaycan Respublikasının yaradılmasının öz azərbaycanlı azlığının kimliyinin yüksəlməsinə səbəb ola biləcəyindən qorxması İranı Qarabağ üçün Azərbaycanla münaqişədə Ermənistanı faktiki dəstəkləmək siyasəti yürütməyə vadar edib.
İran azərbaycanlıları

İran məclisinin Azərbaycandan olan deputatları Tehranın Ermənistan ilə olan münasibətlərini minimallaşdırması üçün kompaniyalar həyata keçirmiş və İrəvana qarşı etirazlar etmişdirlər. Milli məclisdə azərbaycanlı nümayəndələr Tehrana Azərbaycana yardım etmək üçün açıq müraciətlər ünvanlamış və Ermənistana qarşı həyata keçirdilən etirazlara qatılmışdırlar. Nümayəndələr Tehranın münaqişə ilə bağlı mövqeyinin dəyişdirilməsini tələb edən petisiyada məclis üzvlərinin əksəriyyətinin imzasını qazanmağa müvəffəq olublar. 13 aprel 1993-c2 ildə, Xoydan seçilmiş azərbaycanlı deputat Kamal Abidinzadə məclisdə azərbaycanca danışaraq Ermənistanı Azərbaycana qarşı etdiklərinə görə qınamışdır. Bundan əlavə, o, Həmşəhri və digər jurnallarda bu məsələ ilə bağlı ictimaiyyət üçün press-relizlər yayınlamışdır.
İran azərbaycanlıları

6 aprel 1993-cü ildə, Təbrizdən olan deputat Məhəmmədəli Nejad-Sərxani Azərbaycan Məclis Deputatları Assambleyası adından Ermənistanın Azərbaycana hücumlarını qınayan bəyannamə oxumuş və İranı Azərbaycan Respublikasını dəstəkləməyə çağırmışdır.Bundan əlavə, aşağı səviyyədə İrandakı bir çox azərbaycanlılar Qarabağın nəzarəti uğrunda Ermənistanla apardığı mübarizədə Azərbaycan Respublikası ilə həmrəy olduqlarını bildiriblər və Tehranın bu münaqişədə Ermənistana dəstəyini tənqid ediblər. 1992-ci il mayın 25-də Təbriz Universitetində nümayişə çıxan 200 tələbə "Ermənistana ölüm" şüarları səsləndirib və Tehrana işarə edərək, ermənilərin "cinayətkar fəaliyyətləri" qarşısında "müsəlmanların susmasını" "Qurana xəyanət" kimi qiymətləndiriblər. İranın Salam qəzetinin məlumatına görə, Təbrizdəki azərbaycanlı nümayişçilər "millətçilik şövqü və şüarları" ilə yadda qalan yürüşdə Tehranı bu mübarizədə Azərbaycan Respublikasına dəstək verməyə çağırıblar. Ayətullah Musəvi-Ərdəbili özünün cümə xütbələrində tez-tez Qarabağ münaqişəsindən bəhs etmiş və digər qeyri-azərbaycanlı din xadimlərindən daha iddialı bir şəkildə Azərbaycan Respublikasını dəstəkləmişdir. Bundan başqa, İrandakı azərbaycanlılar Azərbaycan Respublikasındakı etnik soydaşlarına yardım çatdırılmasına başlamışdırlar.
İran azərbaycanlıları

1992–1993-cü illərdə, İrandan Azərbaycan Respublikasına göndərilən humanitar və qaçqın yardımlarının çoxu birbaşa Azərbaycan əyalətləri tərəfindən təşkil edilmişdir.2020-ci ilin oktyabrında Tehran və Təbriz şəhəri də daxil olmaqla bir çox şəhərlərdə azərbaycanlıların etiraz nümayişləri keçirildi. Etirazların əsas məqsədi Qarabağ müharibəsində Azərbaycan Respublikasını dəstəkləmək, İrandan Ermənistana doğru gedən rus silahlarının qarşısını kəsmək idi. Nümayişçilər Azərbaycan lehinə şüarlar səsləndirmiş və İranın təhlükəsizlik qüvvələri ilə toqquşmuşdurlar. Xeyli sayda insan saxlanılmış və həbs edilmişdir. Müharibənin bitməsindən sonra 2020-ci ilin dekabr ayının dekabrın 10-da Bakıda keçirilmiş Zəfər Paradına qatılan Rəcəb Tayyib Ərdoğanın oxuduğu “Arazı ayırdılar” şeiri və bundan bir qədər sonra İrandan qeyri-qanuni yollarla Azərbaycan ərazilərinə yüklərin daşınması məsələsi yeni problemlət yaratdı. Bir qədər sonra dövlətlərin rəsmi şəxslərinin səfərləri ilə bir qədər yumşalan gərginlik İran Azərbaycanında yeni həbslər və ya əvvəlcə həbs olunmuşlara oxunan məhkəmə qərarları ilə müşayiət olundu.Birinci Qarabağ müharibəsində Azərbaycan Respublikasının məğlubiyyəti İrana daxilində onu zəif, qeyri-demokratik idarəetməyə əsaslanan bir ölkə kimi təqdim etməsinə, bununla da şimaldakı soydaşların müstəqilləşməsinin cənuba təsirini minimumlaşdırmağa çalışmışdı.
İran azərbaycanlıları

İkinci Qarabağ müharibəsində qazanılmış qələbə ilə bu dəyişdi. Bunda İranın müharibədə açıq şəkildə Ermənistanı dəstəkləməsi ilə birlikdə, Azərbaycan Respublikasının da qələbəsi də rol oynadı. Siyasət və cəmiyyət İslam inqilabına qədər akademik araşdırmalarda İrandakı Azərbaycan türkləri dövlətə "yaxşı inteqrasiya etmiş linqivistik azlıqlar" hesab ediirdilər. Bəzi çəkişmələrə baxmayaraq, onlar dövlətin "bütün səviyylərində — siyasi, hərbi və intelektual, eləcə də dini iyerarxiyada yüksək səviyyədə təmsil edilməkdə idilər". Həmçinin, bəzi iddialara görə, hal-hazırkı ali dini lider Əli Xamaneyi yarı Azərbaycan türküdür.
İran azərbaycanlıları

Hal-hazırda Azərbaycan türklərinə qarşı de-facto diskriminasiyanın olması iddialarına qarşı dövlət bildirir ki, inqilabdan sonra onun siyasəti dini əsaslara dayanmaqdadır və heç bir qrupa öz milli, etnik və dil mənsubiyyətinə görə ayrı-seçkilik qoyulmamaqda, həmçinin say baxımdan çox olan farsların lehinə də üstünlük təmin edilməməkdədir. Fars dilinin yayılması üçün dövlət tərəfindən edilən işlər barədə isə hakimiyyət bunun yalnız İranın ənənəvi mərkəziləşdirilmiş hökumət modelinin davam etdirilməsinin bir parçası kimi təqdim edir. Bundan başqa, hazırkı konstitusiyanın 15-ci maddəsində qeyd edilmişdir: Fars dilindən əlavə, regional və tayfa dillərinin mətbuatda və kütləvi mediyada, eləcə də [həmin qrupların] ədəbiyyatlarının məktəblərdə tədris edilməsinə icazə verilir. UCLA-dan Professor Nikki R. Keddienin bildirdiyinə görə: Hər bir şəxs həm azərbaycanca, həm də kürdə qəzetlər, kitablar, musiqi kasetləri və videoları əldə edə bilərlər, orada etnik bölgələrdə radio və televiziya stansiyaları vardır ki, hətta daha çox dillərdə xəbər və əyləncə verilişləri yayımlamaqdadırlar. İslam inqilabından sonra ümumən Azərbaycan türklərinin millətçiliyi güclənmişdir.
İran azərbaycanlıları

2006-cı ildə azərbaycanlıları təhqir edən karikaturanın çap edilməsi kütləvi etirazlara səbəb olmuşdur. Mana Neyestani tərəfindən hazırlanmış karikatura nəticəsində etirazlar meydana çıxmış, Mana neyestani ilə birlikdə onun redaktoru da işdən çıxarılmışdır.2015-ci ilin noyabrında bir digər kütləvi etirazlar olmuşdur. Cənubi Azərbaycanın Təbriz, Urmiya, ərdəbil və Zəncan kimi böyük şəhərlərində ayağa qalxan insanlar məşhur uşaq proqramı olan Fitilədə Azərbaycan türklərinin təhqir edilməsinə etiraz edirdilər və bu aktı irqçilik kimi dəyərləndirirlər. İran Radio Televiziya Qurumunun rəhbəri Məhəmməd Sərəfraz və ictimaiyyətlə əlaqələr şöbəsinin müdiri Davud Neməti-Anarki proqramda yayımlananlara görə üzr istəmişdir. Digər etirazlar isə 2016-cı ilin iyulunda baş verdi.
İran azərbaycanlıları

Yenə də Tehranda, təbrizdə, Urmiyada, Marağada, Zəncanda, Əhərdə, Xoyda və Ərdəbildə Azərbaycan türklərinin "ləkələnməsinə" etirazlar edildi. Etirazçılara qarşı polis plastik güllələrdən istifadə etdi və xeyli sayda insan həbs edildi.1991-ci ildə Şimali Azərbaycanın müstəqilləşməsi və Azərbaycan Respublikasının yaradılması iki sahildəki etnosun yenidən bir-birinə marağının artmasına səbəb olmuşdur. Endryu Burke yazır ki: Azərilər [Azərbaycanlılar və ya Azərbaycan türkləri] bütün İran ərazisində maliyyədə və bazarlarda aktivdilər və onların gur səsləri eşidilir. Yaşlı Azəri kişisi ənənəvi yun papaq geyinir və onların musiqiləri, rəqsləri əsas mədəniyyətin bir hissəsi olmuşdur. Azərilər yaxşı inteqrasiya etmişdirlər və bir çox Azəri farsca ədəbiyyatda, siyasətdə, dini dünyada görkəmli rola məxsusdur.
İran azərbaycanlıları

Bülənt Gökaya görə: Azərbaycan da adlandırılan İranın şimal hissəsi sayları 17 milyon olan azərilər [Azərbaycan türkləri] tərəfindən məskunlaşdırılmışdır. Bu əhali ənənəvi olaraq çox etnoslu İran cəmiyyətinə yaxşı inteqrasiya etmişdirlər. Riçard Tomas, Rocer East və Alan Con Day bildirir: Şimali İranda 15–20 milyon Azəri türkü yaşamaqdadır…Şiə olan azərilər İran cəmiyyətinə yaxşı inetqrasiya olmuşdurlar. Maykl P. Kroissanta görə: İranın on beş milyonluq azəri əhalisi İran cəmiyyətinə yaxşı inteqrasiya etsə də və ayrılmaq istəyini çox az göstərsə də, Tehran buna baxmayaraq, iki Azərbaycanı birliyə çağıran əhval-ruhiyyənin artması perspektivindən hədsiz narahatlıq nümayiş etdirir. İran azərbaycanlıları daha böyük dil hüquqlarına can atsalar da, onların çox azı separatçı meyllər nümayiş etdirir.
İran azərbaycanlıları

İranlı azərbaycanlı alim Afşin Molavinin İranın üç böyük Azərbaycan vilayətində, eləcə də Tehrandakı İran azərbaycanlıları arasında apardığı geniş reportajlar göstərir ki, İran azərbaycanlıları arasında separatçılıq əhval-ruhiyyəsi geniş yayılmır. Çox az adam öz həqiqi siyasi, sosial və iqtisadi məyusluğunu — iranlıların əksəriyyətinin paylaşdığı hissləri — etnik kontekstdə izah etdi.Brenda Şafferə görə, İranda fərqli azərbaycanlı kimliyi xeyli sayda azərbaycanlı tərəfindən qorunmuşdur. O qeyd edir ki, XX əsr boyunca ifadə azadlığı üzərində mərkəzi nəzarətin zəiflədiyi zamanlarda — məsələn İslam inqilabının ilkin başlanğıc mərhələsində — azərbaycanlılar bundan yararlanaraq, azərbaycanlı kimlik ifadələrini gücləndirib, mədəni və dil hüquqlarının genişləndirilməsi tələblərini artırıblar. Eyni zamanda İranda azərbaycanlılar arasında ilkin kimlik baxımından böyük müxtəliflik mövcuddur. Bu gün İranda hakim elitanın əhəmiyyətli bir hissəsini təşkil edənlər kimi bir çoxları öz əsas kimliklərini iranlı və müsəlman olaraq görürlər, baxmayaraq ki, bu qrupun bir çox üzvləri Azərbaycan etnik mədəniyyəti və dili ilə bağlılıqlarını ifadə edir və özlərini azərbaycanlı kimi tanıdırlar.
İran azərbaycanlıları

Digərləri, o cümlədən İslam İnqilabı dövründə fəallıq göstərən bir çox ziyalılar, ilkin kollektiv azərbaycanlı kimliyini daşıyırlar, lakin etniklərüstü İranda iranlı kimi dövlət kimliyini qoruyub saxlamağa çalışırlar. Əksəriyyət həm azərbaycanlı, həm də iranlı kimliyini qoruyub saxlamaqda heç bir ziddiyyət görmür. Digərləri öz əsas kimliklərini azərbaycanlı kimi görürlər, lakin onların heç də hamısı bu kimliyin siyasi təzahürü üçün fəal şəkildə təzyiq göstərmir. Bununla belə, xüsusilə 1990-cı illərin əvvəllərindən başlayaraq az sayda azərbaycanlı öz azərbaycanlılığını təzahür etdirmək üçün siyasi fəaliyyətə cəlb olunub. İrandakı azərbaycanlı tələbələr bu sahədə xüsusilə fəallaşıblar.
İran azərbaycanlıları

Əsas kimliyi iranlı olan azərbaycanlılarla əsas kimliyi azərbaycanlı olan azərbaycanlılar arasında nisbət aydın deyil və kifayət qədər dəyişkən görünür.470 Bununla belə, İranda islam inqilabının demokratikləşmə gətirməməsindən məyusluq və gözləntilərdən fərqli olaraq, qeyri-fars etnik azlıqlara mədəni və dil hüquqlarının genişləndirilməsi ilə qidalanan İranda konkret azərbaycanlı kimliyinin açıq ifadəsi artmaqdadır. Bu tendensiya İrandakı azərbaycanlı əhalinin sərhədlərində Azərbaycan Respublikasının yaradılması və sərhədin hər iki tərəfindəki azərbaycanlı əhalinin qarşılıqlı əlaqəsi ilə daha da təkan almışdır. 1992-ci ildən Türkiyədən televiziyaya geniş baxılması nəticəsində İrandakı azərbaycanlıların özünü dərk etməsində əlavə dəyişikliklər baş verib.Şaffer öz məqaləsində İranda fərqli azərbaycanlı kimliyinin əhəmiyyətli səviyyədə mövcud olması qənaətinə gəldiyini və bu qənaətin İranda ayrı-ayrı azərbaycanlı kimliyindən çox az şeyin qaldığını iddia edən əsas müasir iranşünaslığın irəli sürdüyü fikrə qarşı çıxdığını yazmaqdadır. O, əsərində vurğulyır ki, Azərbaycan etnik faktoru İran cəmiyyəti ilə bağlı araşdırmaların və İranda rejim sabitliyinin qiymətləndirilməsinin tərkib hissəsi olmalıdır. Bundan əlavə, o, İranda etnik kimlik təkcə daxili məsələ deyil və onun hüdudlarından kənarda baş verən hadisələrin, məsələn, Azərbaycan kimi etnik əsaslı dövlətlərin yaradılmasının təsirlərinə əhəmiyyətli dərəcədə məruz qaldığını yazır.Şaffer məqaləsinin nəticə qismində bunları yazır: İran azərbaycanlılarının nümunəsi göstərir ki, ilkin kollektiv kimlik çox vaxt qrupun bir çox üzvləri üçün aydın deyil.
İran azərbaycanlıları

İrandakı azərbaycanlıların çoxu özünü həm azərbaycanlı, həm də iranlı kimi tanıyır və onların az bir qismi hansı kimliyin əsas olduğu barədə dəqiq təsəvvürə malikdir. Əksəriyyət bu kimlikləri bir arada mövcud hesab edir və onların bir-birinə zidd olmayacağına ümid edir. Üstəlik, bir qrupun ilkin kollektiv kimliyi zamanla dəyişə bilər. Tədqiqatçılar tez-tez azərbaycanlıların və farsların paylaşdıqları iranlılar kimi tarixi bağlara və ümumi millətə işarə edir və bundan ayrı-ayrı Azərbaycan milli kimliyinin mövcudluğunu rədd etmək üçün istifadə edirlər. Tarixi əlaqələr bir millətin bugünkü seçiminə təsir etsə də, onu diktə etmir və yeni şərait yeni kimlik üstünlüklərini doğura bilər.
İran azərbaycanlıları

Əksər azərbaycanlılar mədəni hüquqların genişləndirilməsi istəklərini öz iranlı kimliklərinə uyğun hesab edirlər. Bunun əksinə olaraq, bütün iyirminci əsrdə Tehrandakı müşahidəçilər və İrandan kənar tədqiqatçılar müxtəlif Azərbaycan hərəkatları və ya digər etnik qruplar tərəfindən genişlənmiş mədəni və dil hüquqları tələblərinin hər hansı ciddi ifadəsini ayrılma cəhdləri və ya xarici müdaxilə ya da müdaxilənin nəticəsi kimi şərh etməyə meyilli olmuşlar. Bu izahatlar etnik qrupların iddialarını qeyri-legitim etməyə və onların yatırılmasına dəstək toplamağa kömək etdi. Bu hərəkatlara iftira atmaq və onları separatçı kimi qələmə vermək üçün həm alimlər, həm də siyasətçilər ardıcıl olaraq hərəkatların heç vaxt istifadə etmədiyi terminologiyadan istifadə etmişlər; məsələn, Təbrizdəki Əyalət Hökumətini (1945–1946) "Azərbaycan Demokratik Respublikası" adlandırırdılar. Beləliklə, İrandakı hökumət etnik azlıqları öz xüsusi etnik kimliyi ilə İranlı kimliyi arasında seçim etməyə məcbur edir.
İran azərbaycanlıları

Bu, bəzilərinin azərbaycançılıq kimliyini gücləndirib, digərlərinin isə fars çoxluğuna assimilyasiya olunmasına səbəb olub. İrandakı bir çox azərbaycanlılar arasında mühüm siyasi əlaqələr şəbəkələri mövcuddur. Təbriz, Tehran və İranın digər azərbaycanlı əhali mərkəzlərindən olan tələbələrin iştirak etdiyi məktub kampaniyaları və nümayişlər onların yaxşı təşkil olunduğunu və şəbəkələrin İrandakı müxtəlif Azərbaycan icmalarını birləşdirdiyini göstərir. 1990-cı illərin əvvəllərində İranın bütün universitetlərində oxuyan azərbaycanlı tələbələr İranda mədəni hüquqlarının genişləndirilməsinə yönəlmiş siyasi fəaliyyətdə aparıcı rol oynayırdılar. Etnik amil İrandan boyunca çoxdan qurulmuş əlaqələrin mövcudluğuna görə müxtəlif bölgələrdən olan insanların əməkdaşlığını asanlaşdırır.Şafferə görə, Məclis müzakirələrinin analizi üzə çıxarır ki, İranda regionalizm ümumi yüksəlişdə olan trendə sahibdir.
İran azərbaycanlıları

Nümayəndələrin böyük hissəsinin danışıqları öz əyalətləri üçün resurs və vəsaitlərin əldə edilməsinə həsr edilir. Onların bəyanatları və müsahibələri regional kimlik hissini əks etdirir və İrandakı bir çox azərbaycanlılar, o cümlədən özlərini ilk növbədə iranlı hesab edənlər və oradakı rejimlə əlaqəli olanlar, məsələn, Məclis nümayəndələri Azərbaycan ərazisinə bağlılıq hiss edir və onun firavanlığı ilə maraqlanırlar. Bu regionçuluq cərəyanı digər vilayətlərdən olan məclis nümayəndələrinin bəyanatlarında da özünü göstərirdi. Artan əyalətçilik mərkəzi hökumətə əlavə təzyiq və çağırış kimi inkişaf edir.Şaffer gələcək mümkün ehtimallar barədə bunları yazmaqdadır: Fərqli qruplar dövlət daxilində sərhədlərin və resursların demarkasiyası məsələsində bir-biri ilə qarşı-qarşıya qalacaqsa, artan etnik tələblər İran daxilində etniklərarası qarşıdurmanı təzələyə bilər. Gələcəkdə Tehran və İrandakı etnik azlıqlar arasında hansısa konfederativ və ya federativ münasibətlərin qəbulu müxtəlif azlıq qrupları arasında münaqişələrə səbəb ola bilər.
İran azərbaycanlıları

Bu tip toqquşmaların çox güman ki, əsrlər boyu mübahisəli torpaqlar və əraziyə nəzarət üçün Qərbi Azərbaycanda bir-biri ilə zorakılıqla məşğul olan azərbaycanlılarla kürdlər arasında baş verə bilər və bu, digər regional aktorlara da təsir edə bilər. Tez-tez belə bir fikir irəli sürülür ki, alt qrupların üzvləri dövlətin güc vasitələrinə nə qədər çox çıxış əldə etsə, bir o qədər də həmin dövlətlə eyniləşdirməyə meyilli olacaqlar. İrandakı azərbaycanlıların nümunəsi onu göstərir ki, hakimiyyətə yiyələnmək və peşəkar bərabərlik əslində yeni əldə edilmiş struktur statusu ilə mövcud sosial status arasında tez-tez yaranan boşluqlar səbəbindən dövlət kimliyi ilə rəqabət aparan kollektivlərlə eyniliyi stimullaşdıra bilər. Bu müşahidə, qəbul edilmiş bir çox sosial mühəndislik siyasətinin potensial effektivliyinə şübhə yaradır. İranda azərbaycanlılar peşəkar və iqtisadi cəhətdən nə qədər yüksəklərə qalxıb, dövlətdə yüksək vəzifələrə sahibləniblərsə, keçmiş ədalətsizlikləri və boşluqları aradan qaldırmaq və İranın dövlətaltı qruplara münasibəti məsələsini gündəmə gətirməkdə bir o qədər maraqlı olublar.
İran azərbaycanlıları

İslam Respublikası dövründə İranda azərbaycanlıların çoxu maddi sərvət, ali təhsil və hakimiyyət mövqeləri əldə edib; buna baxmayaraq, onlar İranın bir çox ictimai dairələrində hələ də kənar şəxslərdir və onların dilləri hələ də bir çox iranlılar tərəfindən fars dilindən aşağı hesab olunur. 1990-cı illərin birinci yarısı azərbaycanlıların İranda əldə etdikləri nəzərəçarpacaq siyasi və iqtisadi uğura əsaslanan öz imicinə zidd olan sosial statuslarının aşağı olması ilə bağlı bir çox qəzəb ifadələri ilə əlamətdardır. Azərbaycanlı kimliyinin yüksəlişi indiki mərhələdə İrandan ayrılma çağırışlarına səbəb kimi görünməsə də, o, rejimə daha çox azadlıq və mərkəzləşməni azaltmaq üçün əlavə tələblər qoyub. Siyasi qüvvələrin bəziləri bu tələblərə reaksiya verir və prezident Hatəmi kimi bu tələblərdən siyasi mənada yararlanıb. Hatəminin əsas tərəfdarları kimi tez-tez qadınlar və gənclər göstərilir, lakin belə görünür ki, bu siyahıya etnik azlıqları da əlavə etmək lazımdır.
İran azərbaycanlıları

Azərbaycanlı kimliyinin bu yüksəlişi və onun həm mərkəz-çevrə münasibətlərinə, həm də İranda rəsmi fars dil və mədəni hökmranlığına meydan oxuması İranın siyasi arenasında mühüm məsələ olacaq və oradakı rejimin sabitliyinə təsir göstərə bilər. Üstəlik, Hatəminin İrandakı etnik hisslərə və əyalətdəki güc mənbələrinə məhdud müraciət siyasətinin İranda uzunmüddətli nəticələri ola bilər. Üstəlik, Hatəminin İrandakı etnik hisslərə və əyalətdəki güc mənbələrinə məhdud müraciət siyasətinin İranda uzunmüddətli nəticələri ola bilər. Bu siyasət qısa müddətdə onun dəstək bazasının qurulmasında faydalı olsa da, bu qruplar səlahiyyətləndirildikdən sonra onlar Hatəminin əmri ilə ikinci dərəcəli statuslarını yenidən qəbul etməyə razı olmaya bilərlər və İranda islahat mübarizəsinin bir hissəsi olaraq tələbələrə müraciət etməsi kimi, bu, İranda mübahisənin artmasına səbəb ola bilər. Qulamhüseyn Məmmədovun bildirdiyinə görə, 1991-ci ildən sonrakı dövr İrandakı azərbaycanlıların dil, federasiya, muxtariyyət və s. kimi tələblərinin yeni bir mərhələyə qədəm qoyması xarakterizə edilə bilər.
İran azərbaycanlıları

O, bunda 3 amilin rol oynadığını bildirir:- Azərbaycanın müstəqil olması: 1991-ci ildə Azərbaycanın müstəqilliyi İranda İslam inqilabından sonra oyanan türk və ya Azərbaycan milli şüurunun daha da inkişafına təkan verdi. Bu proses həm də ondan irəli gəlir ki, əhalisinin əksəriyyəti 30 yaşdan aşağı olan İranda yaşayan azərbaycanlı gənclər özlərini teokratik dövlətə bağlamaq istəmirlər. Xüsusilə Qərbə heyranlıq kontekstində (müstəqil və dünyəvi Azərbaycan da müəyyən qədər həmin sivilizasiyaya aiddir) Azərbaycan və Türkiyə nümunəsi xüsusi yer tutur. - İslam inqilabına olan gözləntilərin özünü doğrultmaması: - Qloballaşma: tədqiqatçının fikrincə son 30 ildə geniş şəkildə yayılan kommunikasiya vasitələri İrandakı azərbaycanlılara xarici dünya ilə əlaqəyə girməyi rahatlaşdırır. Bu kommunikasiya nəticəsində tədricən Pəhləvi dövründə formalaşdırılan türklüyün ikrah doğuran bir şey olması fikri də ortadan qalxır.
İran azərbaycanlıları

Bu işdə o, Türkiyənin rolunu xüsusilə vurğulayır. Türklüyün rəsmi şəkildə ən yüksəkdə olduğu bir ölkə olaraq Türkiyə, İrandakı azərbaycanlıların türklük mərkəzli kimlik təkamülünə stimul verir. Bu prosesdə diasporadakı azərbaycanlı mətbuat orqanlarının izlənilməsi də mühüm rol oynayır. İran azərbaycanlıları türkcə danışmaqdadırlar. Onlar həm digər İran, Qafqaz və digər qonşu xalqalrdan təsirlənmiş, eyni zamanda da onlara təsir etmişdirlər.
İran azərbaycanlıları

İrandakı azərbaycanlıların musiqisi İran musiqisindən ayrılmaqdadır, onunla müəyyənə laqəyə sahib olsa da, şimaldakı Azərbaycan musiqisi ilə daha yaxından əlaqəlidir. Uzun müddətdir Azərbaycan türklərinin dillərinin İranın rəsmi dillərindən biri olması yönündəki tələblərinə baxmayaraq, bu reallaşmamışdır. Buna baxmayaraq, türk dili İran daxilində hər sferada istifadə edilməkdə, onu danışanların əsas ünsiyyət vasitəsi olmağa davam etməkdədir. Qara Qoyunlu dövlətinin hökmdarlarından biri olan Cahanşah (1438–1467) həm də böyük şair idi. , Həqiqi təxəllüsü altında türkcə divan yazmışdı. Bundan başqa, bir digər hökmdar — Səfəvi imperiyasının qurucusu Şah İsmayıl da görkəmli şair idi. O, türk dilində divandan əlavə, bir çox məşhur digər əsərlərin də müəllifidir.
İran azərbaycanlıları

Həmçinin XVII–XVIII əsrlər boyunca aşıq şeiri ədəbiyyatı da yayqınlaşmağa başlamışdır. Bu musiqilərdən və ya ədəbiyyat nümunələrindən toy və ya digər mərasimlərdə istifadə edilmişdir. Bu tipdəki ədəbiyyat nümunələrindən ən məşhurları Koroğlunu, Aşıq Qəribi, Əsli və Kərəmi və s. misal göstərmək olar.Cənubi Azərbaycanda Qacar sülaləsinin hakimiyyəti qurulduqdan sonra burada ədəbiyyat çiçəklənməyə başladı və XIX əsrin sonlarından etibarən özünün ən yaxşı dövrlərindən biri yaşadı. Bu dövrdən etibarən Azərbaycan türkcəsində hazırlanan jurnalistika materiallarında, ədəbiyyat əsərlərində sosial aktivizm əsas mövzuya çevrildi. Bu dövrün əsas təsirli müəllifləri Mirzə Fətəli Axundov və Mirzə Şəbüstəri idi.Pəhləvi hakimiyyəti Azərbaycan türkcəsinin və ədəbiyyatının ən qaranlıq dönəmlərindən biri oldu.
İran azərbaycanlıları

Azərbaycan türkcəsi bütün rəsmi sferalardan qadağan edildi və bu dildə dərsləri tədris edən məktəblər bağlandı. Bu qadağalar İslam inqilabından sonra nisbətən yumşaldılsa da, bundan sonra da azərbaycanlılar mədəni azadlıq ala bilmədilər, xüsusən Xomeyninin 1983-cü ildə hakimiyyətinin möhkəmlənməsindən sonra bu proses azərbaycanlıların əleyhinə daha da sürətləndi Buna qədər və bundan sonrakı bir dönəmdə də Qulamhüseyn Səədi, Səməd Behrəngi və Rza Bərahani kimi azərbaycanlı müəlliflər əsərlərini fars dilində yazmağa məcbur oldular. Yeganə istisna Məhəmmədhüseyn Şəhriyar idi. Onun "Heydərbabaya salam" şeiri o qədər möhtəşəm hesab edildi ki, senzuradan belə qurtula bildi. Şəhriyarın əsəri mədəni kimliyin qısa poetik formada ümumiləşdirilməsinin yenilikçi yolu idi və az tanınan şairlər nəsli, xüsusən də Qaradağ bölgəsindən olan şairlər tərəfindən onların şifahi ənənələrini qeyd etmək üçün uyğunlaşdırılmış və onlara stimul vermişdir. Bunun aşkar nümunələrindən biri də Bariz ləqəbi ilə şeirlər yazan Abbas İslamidir (1932–2011).
İran azərbaycanlıları

O, "Savalan" adlanan əsərində öz vətəninin həzin ölümünü təsvir etməyə çalışmışdır. Bir digər nümunə isə Məhəmməd Gülməhəmmədidir. O, özünün "Mən Qaradağı dəlicəsinə sevirəm" adlı uzun poemasında regionun mədəni mənzərəsini yığcam təsvir etmişdir.Uzun sürən sıxışdırma nəhayət, Azərbaycanın heyrətamiz mənzərəsinə alleqorik eyhamlarla misralar yazan inqilabçı şairlər nəslinə gətirib çıxardı: Səhənd, ey saf qar dağı,Zərdüştlə birlikdə Cənnətdən enmişdir, Qəlbində od, çiyinlərində qar, əsrlərin fırtınası ilə, Və sinənizdə tarixin ağ saçları… — Yadulla Məftun Amini 1979-cu il İslam inqilabından sonrakı dövr ərzində XVI-XVII-ci əsrlərdəki möhtəşəmlikdə əsərlər meydana çıxmamışdır. Mövcud siyasi mühitə görə müasir ədəbiyyat şifahi xalq ədəbiyyatına sıxışdırılmaqda və özünü bayatı kimi janrlarda göstərməkdədir. Cənubda ənənəvi Azərbaycan musiqisini iki hissəyə ayırmaq mümkündür — aşıq və muğam musiqiləri.
İran azərbaycanlıları

Muğam klassik İran musiqisinə bənzərliyinə və Şimali Azərbaycanda çox populyar olmasına baxmayaraq cənubdakı azərbaycanlılar arasında o qədər də məşhur deyildir. Aşıq musiqiləri Cənubi Azərbaycanın xüsusən şimal dağlıq zonasında yerləşən Qaradağ bölgəsində daha da inkişaf etmişdir. Aşıq musiqisi özünəməxsusluğuna görə, Azərbaycan türklərinin milli kimliyinin bir simvolu kimi qəbul edilir. Bu aşıq ifalarının urbanistik cəhətlərini artırmaq məqsədi daşıyan son innovativ inkişaflar aşıq musiqisinin statusunu kəskin şəkildə yüksəltmişdir. Aşıq İmran Heydəri və Aşıq Çingiz Mehdipur kimi ustad aşıqların Təbrizdə akademik üslubda musiqi dərsləri açması davam edən imic quruculuğuna böyük töhfə verib.
İran azərbaycanlıları

Bir çox sivilizasiyaların qovuşuğunda yaşayan Azərbaycan sənətkarları xalça, krujeva, çap məmulatları, zərgərlik məmulatları, misdən qablar, həkk olunmuş metallar, taxta məmulatlar, keramika kimi zəngin dekorativ sənət ənənələrini inkişaf etdirmişlər. Bunların arasında xalçaçılıq Azərbaycan incəsənətinin zirvəsi kimi seçilir. Təbrizdə hələ də mühüm xalçaçılıq mərkəzlərindən biri olaraq qalmaqdadır. Hal-hazırda İranın xaricə satdığı xalçanın 40 faizi təbrizdə hazırlanmaqdadır. Bu xalçalar ümumi olaraq Təbriz xalçaları deyə bilinməkdədir.
İran azərbaycanlıları

Bir digər xalçaçılıq mərkəzi Ərdəbil şəhəridir. Bu şəhərin xalçalarının Təbriz şəhərində istehsal edilənlərin kölgəsində qalmasına baxmayaraq, yaxın keçmişə qədər Təbrizdəki qədər gözəl olan xalçaları ilə məşhur idi. Hal-hazırda İranın dünyadakı ən məşhur iki xalçası 1540-cı ildə ƏRdəbildə hazırlanmışdır. Onlardan biri Londondakı Viktoriya və Albert Muzeyində, digəri isə Los Ancelos County İncəsənət Muzeyində saxlanmaqdadır. Bu xalçaların ipək əyilmələri var və otuz milyondan çox düyün ehtiva edir.Xalçaçılıq sənətinin zirvəsi Dağlıq Qarabağda yaranan Vernidə[153][154] özünü göstərir. Verni köçəri qadın və qızların yaradıcılıq istedadları sayəsində əvvəlki eskizsiz toxunan, zərif və incə əyilməli, xalçaya bənzər kilimdir.
İran azərbaycanlıları

Verni toxucuları qədim dövrlərdə məşhur olan saxsı naxışları təqlid edərək sadə həndəsi formalarda quş və heyvanların (maral, xoruz, pişik, ilan, quş, ceyran, qoyun, dəvə, canavar və qartal) təsvirindən istifadə edirlər. Bir çox Vernilərə xas olan əsas dekorasiya xüsusiyyəti S elementidir. Onun forması müxtəlifdir, həm 5 rəqəminə, həm də S hərfinə bənzəyir. Bu element köçərilər arasında "əjdaha" deməkdir. Hazırda Verni çox vaxt köçəri tayfaların yaşadığı bir otaqda olan Arasbaran tayfalarının qızları tərəfindən toxunur və Qaradağ bölgəsindəki 20 000-ə yaxın ailə üçün əhəmiyyətli gəlir mənbəyidir.
İran azərbaycanlıları

Verni toxucuları qədim dövrlərdə məşhur olan saxsı naxışları təqlid edərək sadə həndəsi formalarda quşların və heyvanların təsvirindən istifadə edirlər. İrandakı Azərbaycan türkləriin əksəriyyəti şiədirlər. Onlar şiələr üçün müqəddəs olan Məhərrəm ayını və Aşura gününü xüsusi olaraq qeyd edirlər. Azərbaycan türkləri ilə digər etnosların qarışıq şəkildə yaşadıqları böyük şəhərlərdə, məsələn, Tehranda onların digər etnoslara nisbətən belə dini rituallara daha çox bağlı olduqları düşünülür. Lakin onlar islamçılığa daha az meyilli hesab edilirlər.
İran azərbaycanlıları

Bu fikri sübut etmək üçün bəziləri onların İslam inqilabından qısa müddət əvvəl onların əksəriyyətinin ənənəvi din hüquqşünasları hesab edilən Ayətullah Məhəmməd Kazım Şəriətmədariyə və ya Xoyiyə təqlid etdiklərini, onların əksinə farsların çoxunun daha radikal islamçı hesab edilən Rujullah Xomeynini izlədiklərini göstərirlər. Həmçinin Azərbaycan türkləri arasında Bəhailik inancına etiqad edən insanlar da vardır. Son illərdə isə, bəziləri xristianlığa keçmişdir. Bu din dəyişdirmə hal-hazırda İranda qadağandır və buna hüquqi olaraq ağıq cəzalar müəyyən edilmişdir.İran azərbaycanlıları arasında çox az sayıda olsa da, Yarsanizm dininə etiqad edənlər də vardır. Bəzi regionlarda Yarisanizmə etiqad edənlərə Şamlı deyə xitab edilməkdədir.