LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
II Mehmed

Bosniya ilə müharibə Albaniya ilə müharibə Trabzon imperiyasının süqutu Ağqoyunlularla və Qaramanlılarla mübarizə Qaramanoğlu İbrahim bəyin ölümündən sonra (1469) mərhum bəyin oğullarından Pir Əhməd bəy (Sultan Mehmedin bibisi oğlu) və qardaşları Konyada, vəliəhd seçilən İshaq bəy isə Silifkədə bəyliyi idarə etməyə başlamışdı. Bəyliyin birləşməsi üçün İshaq bəy Uzun Həsəndən, Pir Əhməd bəy isə Sultan Mehmeddən kömək istədi. Sultan Mehmedin Bosniyada olması səbəbilə 1464-cü ilin payızında Uzun Həsən Dulqədiroğulları üzərinə səfərə çıxdı və qalib gələrək İshaq bəyin qardaşları ilə mübarizəyə başladı. Nəticədə ələ keçirdiyi Kayseri, Dəvəli, Aksaray, Konya və Beyşəhər bölgəsini İshaq bəyə təslim etdi. Bu əsnada Pir Əhməd bəy və qardaşları qaçıb Sultan Mehmedə sığındılar. Bu səbəblə Sultan Mehmed 1444-cü ildə Qaramanoğullarına bağışlanan torpaqların geri alınmasını istədi.
II Mehmed

İshaq bəy isə taxtını gücləndirmək üçün bir tərəfdən Misir sultanı ilə, digər tərəfdən isə Sultan Mehmedlə danışıqlara keçmişdi. Sultan Mehmed isə sülh şərti olaraq 1391-ci ildə Qaramanoğlu Mehmed bəylə İldırım Bəyazidin bağladığı sülh şərtlərinin eynilə təsdiqlənməsini istəyirdi. Bu səbəblə sülh təmin olunmadı. Digər yandan Dulqədiroğlu Arslan bəy Osmanlılarla sülh bağladığı üçün Məmlük sultanın təhriki ilə gizlicə öldürülmüş, yerinə Məmlük tərəfdarı Şahbudaq bəy gətirilmişdi. Buna cavab olaraq Sultan Mehmed Dulqədiroğullarından Şahsüvar bəyi əhdnamə bağlayaraq bəy elan etdi. Şahsüvar bəy qazandığı Osmanlı dəstəyi ilə 1467-ci ildə bəyliyi birləşdirdi.
II Mehmed

Osmanlı qüvvələrinin köməyilə irəliləyən Pir Əhməd bəy İshaq bəyi məğlub edərək Silifkə istisna olmaqla, bütün bəyliyi öz hakimiyyəti altında birləşdirdi (iyun 1465). Qaçaraq Uzun Həsənə sığınan İshaq bəy isə çox keçmədən vəfat etdi (avqust 1465). O tarixə qədər bir yandan səlibçilərin hücum təhlkəsi, digər yandan Qaramanoğlu İbrahim bəyin Məmlük torpaqlarına hücum etməsi səbəbilə Osmanlı-Məmlük münasibətləri yaxşı idi. Ancaq Sultan Mehmedin 1461-ci ildən sonra şərqə yönəlməsi Məmlükləri narahat etdi. Misir sultanı Uzun Həsəni, Qaramanoğulları və Dulqədiroğullarını himayəsinə almış, Uzun Həsənin xanımı vasitəsilə özünə tabe etdiyi Trabzon imperiyasının 1461-ci ildə fəthindən sonra Osmanlıları təbrik etməmişdi. 1463-cü ildə xristian dünyasına qarşı qəti qalibiyyət qazanan Sultan Mehmed bu münasibətlə Misir sultanına göndərdiyi məktubda özünü, İslamın qoruyucusu hesab edilən Misir sultanı ilə bərabər saydı. Bu isə Misir sultanı Sultan Xoşqədəmi narazı saldı.
II Mehmed

Qaraman bölgəsində başlayann siyasi hadisələr, 1465-ci ildə Misir sultanının Venesiyaya elçi göndərməsi, Uzun Həsənin Fərat çayı sahilinə ordu ilə yaxınlaşması isə bu iki dövlət arasındakı münasibətləri daha da gərginləşdirmişdi. Nəhayət, Misir sultanı elçisi Nurəddin Kuşeyrini dostanə bir məktubla Sultan Mehmedə göndərdi. Bu elçi Osmanlılar tərəfindən də yaxşı qarşılandı. Ancaq 1467-ci ildə Şahsüvar bəyin Osmanlı himayəsində Dulqədiroğlu taxtına keçməsi və Məmlüklərlə mübarizəyə başlaması Məmlük-Osmanlı münasibətlərini yenidən pisləşdirdi. Sultan Mehmed 1468-ci ildə Anadoluya səfərə çıxmış, bu səfərin Məmlüklər üzərinə olduğu şayələri yayılmışdı. İshaq bəyin ölümündən sonra Qaramanoğlu taxtına tam olaraq sahiblənən Pir Əhməd bəy sülh şərtlərini pozmağa başlamış, hətta sərhəd bölgəsindəki bəzi torpaqları geri istəməyə başlamışdı.
II Mehmed

Qərb cəbhəsində İskəndər bəy vəfat etmiş (17 yanvar 1468), Sultan Mehmed isə Venesiya və macarlarla ikinci sülh müzakirələrinə başlayaraq onları məşğul etdi. Həmin ilin yazında Afyona gələn Sultan Mehmed Pir Əhməd bəy və Şahsüvar bəydən bağlılıq əlaməti olaraq ordugaha gəlmələrini istədi. Ancaq may ayında sultana Pir Əhməd bəyin ordugaha gəlməyəcəyi xəbəri verildi. Nəticədə Osmanlı ordusu Konya şəhərini aldı. Sultan Mehmed, o əsnada Manisada olan oğlu Şahzadə Mustafanı Konyaya çağıraraq onu sancaqbəyi təyin etdi və özü İstanbula qayıtdı. Sultan Mehmed çəkildikdən sonra, Pir Əhməd bəy Konyaya hücum etmiş, ancaq uğur azana bilməmişdi.
II Mehmed

1469-cu ildə Qaramanoğulları Konya düzünün şərq hissəsini yenidən ələ keçirdi. Sultan Mehmed 1470-ci ildə Əyriboğaz səfərində ikən Qaramanoğlu Qasım bəy Ankaraya qədər irəlilədi və buradakı yerli qüvvələri məğlub etdi. Nəhayət, Osmanlı ordusu 1471-ci ildən etibarən bütün Qaraman elini özünə tabe etmək üçün ard-arda səfərlərə çıxdı. Bu səfərlərdən ilki 1471-ci ilin yazında sədrəzəm İshaq Paşa tərəfindən idarə olundu; nəticədə Larəndə və Niğdə ələ keçirildi. Həmin il Gədik Əhməd Paşa sahil bölgəsindəki Alaiyəni təlim aldı. 1472-ci ildə səfər dağlıq bölgələrə yönəldi.
II Mehmed

Gədik Əhməd Paşa, Pir Əhməd bəyin ailəsini və xəzinəsini gizlətdiyi Mokan hasarını, sahildə Kurku və Gülək qalalarını ələ keçirdi. Bu əsnada qərbdən yaxınlaşan səlib donanması və şərqdən yaxınlaşan Uzun Həsən Qaraman torpaqlarına girdilər. Beləliklə, Qaraman məsələsi dövlətlərarası bir səviyyəyə yüksəldi və Sultan Mehmed səltənətinin ən böhranlı dövrü başlamış oldu. Uzun Həsən Təbrizdə taxta oturduqdan sonra özünü Anadolu bəylərinin ən böyüyü elan etdi. Sultan Mehmedin imperiyanı böyütməsi və aldığı iqtisadi tədbirlər nəticəsində Ağqoyunlu dövləti təhlükəyə düşmüşdü. Osmanlılar, Ağqoyunlulara məxsus olan Qoyluhisar və Trabzonu ələ keçirmişdi.
II Mehmed

İpək yolu üzərindəki Tokat şəhərində ipəyə qoyulan ikinci gömrük vergisi isə əsas münaqişə səbəbi oldu. 1471-ci ildə Osmanlılar, Qaramanoğullarına qarşı ciddi tədbirlər gördü və nəticədə bəylikdən qaçanlar Uzun Həsənə sığındılar. Bu səbəblə Rodos cəngavərlərinə, Kipr kralına və Alaiyə bəyinə məktub göndərərək oğlu Zeynal bəy idarəsindəki 30 minlik ordunu Osmanlılar üzərinə göndərəcəyini bildirən Uzun Həsən bu ölkərlərdən Osmanlılara qarşı dəstək istədi. Uzun Həsənin yanında İsfəndiyaroğlu, Gərmiyanoğlu, Dulqədiroğlu və İnaloğlu bəylərindən qaçan bəylər toplanmışdı. Uzun Həsənin Sultan Mehmeddən ilk istəyi Trabzon, Sinop və Qaramanın azad edilməsi idi. Uzun Həsən əvvəlcə 1472-ci ilin yazında keçmiş Trabzon imperatorunun ailəsindən olan bəyləri Trabzona göndərdi. Ağqoyunlu dəstəyini alan İsfəndiyaroğlu Əhməd bəy və Pir Əhməd bəylə Qasım bəyin Tokata hücum edərək şəhəri darmadağın etməsi nəticəsində Sultan Mehmed bu məsələyə birdəfəlik son qoymaq istədi.
II Mehmed

Əvvəlcə, Vəli Mahmud Paşa yenidən sədarətə gətirildi. Şahzadə Mustafaya isə Afyon və ya Kütahyaya çəkilərək Anadolu bəylərbəyi Qoca Davud Paşa ilə birlikdə Bursa şəhərini müdafiə etməsi tapşırıldı. Beyşəhər yaxınlığında önü kəsilən Ağqoyunlular ağır məğlubiyyətə uğradı. Uzun Həsənin qardaşı oğlu Yusif Mirzə əsir düşdü, Qaramanoğulları qaçdı. Nəticədə Sultan Mehmed İstanbula qayıdaraq müharibə hazırlığına başladı. Uzun Həsən Anadolunun və öz imperiyasının gələcəyini müəyyən edən bu müharibə üçün böyük hərbi və siyasi hazırlıq görməkdə idi. 1471-ci ildə 4 elçisi Venesiyaya gedərək Sultan Mehmed və Misir sultanı əleyhində ittifaq qurmaq istədi.
II Mehmed

İttifaqa görə, Venesiyagəmiləri odlu silahlarla dolu bir neçə gəmini Qaraman sahillərinə gələrək burada Ağqoyunlu qoşunu ilə birləşməli idi. Venesiyanın qurduğu plana görə, Uzun Həsən Anadolunu ələ keçirəcək, zəifləyən Osmanlı Moreya, Midilli, Əyriboğaz və Arqos qalalarını Venesiyaya təhvil verəcəkdi. Venesiya, Napoli, Rodos, Papa dövləti və Kipr donanmasından ibarət böyük bir səlib donanması 1472-ci ilin yayından bəri Osmanlıların Aralıq dənizi sahillərinə hücum edirdi. Antalya (avqust 1472) və İzmir (13 sentyabr 1472) qalaları ələ keçirilərək yandırılmışdı. Bu donanma 1473-cü ilin yazında Qaramanoğlu Qasım bəylə ittifaq quraraq Qoriqos, Sıqın və Silifkə qalalarını ələ keçirdi. Ancaq Sultan Mehmed bu donanmanın bölgəyə gəlməsinin əsas səbəbini anlamışdı və bu səbəblə hələ qış aylarından böyük bir axıncı dəstəsini Sivasa göndərmişdi. Beləliklə, Uzun Həsən Qaraman sahili ilə olan əlaqəsini itirdi.
II Mehmed

Hər şey Fərat çayı sahilində baş tutacaq döyüşün nəticəsindən asılı idi. Otluqbeli döyüşü Sultan Mehmed meydan müharibəsi edərək qəti qələbə qazanmaq istəyirdi. Uzun Həsən isə geri çəkilərək Osmanlı ordusunun ərzaq ehtiyatının azalmasını və əsgərlərin yorulmasını gözləmək niyyətində idi. Sultan Mehmedin ordusu təxminən 70–100 min əsgərdən ibarət idi. Tərcan və Ərzincan arasındakı bir düzdə Fəratın digər sahilinə keçən Rumeli qüvvələri Ağqoyunlu ordusu tərəfindən tərtiblənən ani basqınla məhv edildi. Rumeli bəylərbəyi Has Murad Paşa bu basqında həlak oldu. Sultan Mehmed bu məğlubiyyətin ordudakı əsgərlərin mənəvi zəifləməsinə səbəb olmaması üçün tədbirlər gördü. Uzun Həsən, oğullarının da təhriki ilə Otluqbeli adlanan yerdə meydan müharibəsinə girməyi qəbul etdi (11 avqust 1473). Osmanlı ordusunun yalnız 8 günlük ərzaqı qalmışdı.
II Mehmed

Qoca Davud Paşa və Mahmud Paşa isə strateji yüksəklikləri ələ keçirmişdi. Sol cinahda Şahzadə Mustafanın idarəsindəki Anadolu birliklərinin uğurlu basqınları və Uzun Həsənin oğlu Zeynal bəyin öldürülməsi döyüşün nəticəsini müəyyənləşdirdi. Sultan Mehmedin idarəsindəki qapıqulu ordusunun döyüşə girməsinə ehtiyac belə qalmamış, Uzun Həsən döyüşdəki bütün ümidlərini itirərək döyüş meydanından qaçmışdı. Döyüşün ardından 4 min türkmən edam edildi və 2 min əsir alındı. Ardından Girəsun bölgəsinə irəliləyən Sultan Mehmed burada Şəbinqarahisar qalasını təslim aldı. Bu əsnada Uzun Həsənin elçisi Əhməd Bəkri sülh təklifi ilə sultanın hüzuruna girdi.
II Mehmed

Sultan Mehmed bir daha Osmanlı torpaqlarına hücum edilməməsi və Qarahisardan əl çəkilməsi şərtilə sülhü qəbul etdi. Uzun Həsən yenə eyni elçini İstanbula göndərərək bu şərti ikinci dəfə qəbul etdi. Buna baxmayaraq qısa müddət sonra Uzun Həsənin xristian dünyasını Osmanlı əleyhinə təhrik etməsini öyrənən Sultan Mehmed, Teymuri Hüseyn Bayqaraya məktub yazaraq Uzun Həsənə qarşı ittifaq təklif etdi. Sultan Mehmed Uzun Həsənə qarşı o qədər nifrət bəsləmişdi ki, Ağqoyunlularla sülh bağlamağı təklif edən sədrəzəm Mahmud Paşa İstanbula döndükdən dərhal sonra sədarətdən alındı. Uzun Həsənin vəfatından sonra (1478), Sultan Mehmed Trabzon və Gürcüstan arasındakı bölgəni də zəbt edərək Trabzonun fəthini tamamladı. Otluqbeli qələbəsi nəticəsində, Sultan Mehmed Fərat çayı sahilinədək olan Anadolu torpaqlarında tam idarəni ələ almış, xristianların, xüsusilə də Venesiyanın Osmanlılar üzərində qələbə qazanma ümidlərini aradan qaldırmışdır.
II Mehmed

Daha sonra 1472-ci ildən bəri Qaraman elində hakimiyyəti ələ alan Qasım bəyi aradan qaldırmaq üçün 1474-cü ildə Gədik Əhməd Paşa yeni bir səfərə çıxdı. Səfərin sonunda bu bölgə tamamilə zəbt edilmiş, səfərin davamı isə Şahzadə Cemin lələsi Rum Mehmed Paşa tərəfindən idarə olunmuşdur. Venesiya və Macarıstan krallığı ilə müharibə Osmanlıların şərq cəbhəsi ilə məşğul olması, xristian dünyasını daim ümidləndirmişdir. Sultan Mehmed 1468 tarixli Qaraman səfəri əsnasında Venesiya və macarları sülh müzakirələri bəhanəsiylə məşğul etsə də, növbəti ilin yayında Venesiya donanması Rumeli sahillərinə gəlmiş, Limni və İmroz adaları ələ keçirilmiş, bir çox şəhər və qala yandırılaraq məhv edilmişdi. Bu əsnada Osmanlı donanması Qara dənizdə idi. Bütün bu hadisələr nəticəsində Sultan Mehmed əks hücuma keçdi və hədəf olaraq Əyriboğaz qalası seçilmişdi.
II Mehmed

Gəlibolu sancaqbəyi Mahmud Paşa donanma ilə dənizdən hücuma keçmiş, digər yandan ada istiqamətində bir körpü inşa etdirərək adaya əsgər çıxarmış, ard-arda edilən hücumlarla 11 iyul 1470 tarixində qala ələ keçirilmişdi. Qapıqulu əsgəri ilə birlikdə ordunu Qaramana göndərən Sultan Mehmed, Əyriboğaz qalasının ələ keçirilməsindən sonra yeni bir səlib səfərinin qarşısını almaq üçün 1471-ci ilin iyul ayında Venesiyaya elçi göndərərək sülh təklif etdi. Ancaq Sultan Mehmedin Egey adaları və Moreya yarımadasındakı istəkləri və tələb etdiyi illik xərac miqdarı sülh müzakirələrinin uzanmasına səbəb oldu və nəticədə müzakirələr dayandırıldı (mart 1472). Bir il sonra çıxılan Ağqoyunlu səfəri əsnasında Rumeli və İstanbul təhlükəyə düşdü. İshaq Paşa ilə Rumeli mühafizəsi üçün Ədirnəyə göndərilən Şahzadə Cem isə şərq cəbhəsindən gələn məğlubiyyət xəbərləri qarşısında çətin vəziyyətə düşmüşdülər. Dənizdən gələ biləcək hər hansı bir hücuma qarşı şəhərin qala divarları təhkim edildi.
II Mehmed

Bu əsnada Rumelidə kiçik üsyanlar başlamış, hətta Şahzadə Cemə taxta keçməsi məsləhət görülmüşdür. Bu məsləhəti görən Süleyman bəy və Nasuh bəy Sultan Mehmed İstanbula döndükdən sonra dərhal edam edildilər. Digər yandan Sultan Mehmed macarlara qarşı müdafiə tədbirləri gördü. Macar kralının hücumları nəticəsində Bosniya torpaqlarını qorumaq üçün Dunay çayı sahilində Böyürdələn qalası inşa edildi. Macarlar sülh təklifi ilə sultana müraciət etsələr də, Ağqoyunlu cəbhəsində davam edən müharibə səbəbilə göndərilən elçilər gözlədildi. Qələbənin ardından elçi qəbul edildi.
II Mehmed

Belqrad qalası yaxınlığındakı Havalə qalası ilə Göyərçinlik qalasının tərk edilməsi və ya dağıdılması tələb edilirdi. Ancaq bu təkliflər Sultan Mehmed tərəfindən qəbul edilmədi və Yaytse qalasının Osmanlılara verilməsini istədi. Bu əsnada Mihaloğlu Əli bəyə Macarıstan üzərinə axınlara çıxmasını əmr etdi. Mihaloğlu Əli bəy 1474-cü ilin qışına qədər böyük hücumlar tərtiblədi. Macar kralı isə 14 fevral 1476-cı ildə uzun müddətdir mühasirəyə aldığı Böyürdələn qalasını ələ keçirdi. Sultanın göndərdiyi sülh məramlı elçiləri qəbul etməyən Macar kralı Dunay çayı üzərində 3 hisar inşa etdirdi.
II Mehmed

Ancaq Boğdan səfərindən dönən Sultan Mehmed bu xəbəri eşitmiş, əsgərin yorğun olmasına baxmayaraq qış ortasında Səməndirəyə gəldi. 1477-ci ildə isə bütün qüvvələr Venesiyaya yönəldi. Venesiya ilə sülh bağlandıqdan sonra (1479) Macarıstana qarşı Osmanlı hücumları yenidən artdı. Sultan Mehmed 1474–1478-ci illərdə Venesiya torpaqlarına qarşı böyük bir səfərə başladı. Rumeli bəylərbəyi Hadım Süleyman Paşa, Albaniyanın ən güclü qalası olan İşkodranı mühasirəyə almış, ancaq ələ keçirə bilməmişdi (15 iyul-28 avqust 1474). 1475-ci ildə ordunu Kəfəyə göndərən Sultan Mehmed Venesiya ilə yeni bir sülh müzakirələrinə başladı.
II Mehmed

Ertəsi il isə Boğdan səfərinə çıxdı. 1477-ci ildə Venesiyaya qarşı yenidən hücuma keçdi. Süleyman Paşa bu dəfə də Venesiyaya aid İnəbaxdı qalasına hücum etdi. Dənizdən yardım qüvvələri alan qala bu səbəblə alına bilmədi. Həmin tarixdə Venesiya tərəfindən qorunan Akçahisar qalası Evrenesoğlu Əhməd bəy tərəfindən mühasirəyə alındı. Əhməd bəy qalaya yardım üçün dənizdən gələn bir Venesiya donanmasını qarşılayaraq məğlub etdi.
II Mehmed

Yenə həmin ilin payızında Bosniya bəyi İsgəndər Paşa idarəsindəki bir ordu Venesiyanın şimali İtaliyadakı torpaqlarına hücum etdi. Osmanlı süvariləri bölgəni darmadağın edib geri çəkildi. Növbəti il bölgəyə yenidən hücum edildi. 1478–1479-cu illərdə Moreyada Venesiyaya aid qalalara hücum edən Turhanoğlu Ömər bəy donanma ilə gələn bir Venesiya ordusunu məğlub etdi. 1478-ci ilin yazında şəxsən padşah Albaniyada Venesiyaya qarşı bir səfərə çıxdı. Birbaşa hərəkət edərək İşkodraya gələn Sultan Mehmed qalanı mühasirəyə aldı.
II Mehmed

Mühasirə davam edərkən ətrafdakı digər 3 qala ələ keçirildi. Qalanı dənizdən təcrid etmək üçün Boyana çayının hər iki sahilində 2 qala tikdirdi. Qalanın mühasirəsi davam edərkən Sultan Mehmed geri döndü (8 sentyabr 1478). Evrenesoğlunun mühasirəyə aldığı Kruya qalası isə daha tez ələ keçirildi (16 iyun 1478). Həmin ilin əvvəlində İstanbulda başlayan sülh müzakirələri Sultan Mehmedin İşkodra səfərindən sonra yenidən gündəmə gəldi və 25 yanvar 1479-cu ildə 16 illik müharibəyə son qoyan bir sülh bağlandı. Sülhə görə, Venesiya İşkodra, Akçahisar, Limni, Əyriboğaz adaları və Mayna bölgələrini təslim etdi.
II Mehmed

Qarşılığında isə Osmanlılar Moreya, Albaniya və Dalmatsiya bölgəsində ələ keçirdiyi digər yerləri geri qaytardı. Azad ticarət hüququ ilə yanaşı illik 10 min qızıl xərac ödəməyi qəbul edən Venesiya borclu olduğu 100 minlik xəracı da gələcəkdəki 2 ildə ödəyəcəyini qəbul etdi. Venesiya İstanbula bir səfir (balyos) göndərməyi və bu səfir vasitəsilə burada yaşayan vətəndaşlarının hüquqlarını qorumağa başladı. Bu sülh ilə Sultan Mehmed Rumeli sahillərindəki bəzi qalaları almamaqla birlikdə, Venesiyalıları Albaniyadan, Moreyadan və Egey dənizi sahillərindən uzaqlaşdıraraq onları illik xəraca bağlamış oldu. Ardından Sultan Mehmed Rodos, İtaliya və Roma papasını hədəf aldı. İtaliyada Napoli, Venesiya və Milan arasında davam edən rəqabət və Venesiyanın Osmanlıları Napoli krallığına qarşı təhrik etməsi nəticəsində 1480-ci ilin yazında Sultan Mehmed bir yandan vəzir Məsih Paşa idarəsindəki donanma ilə Rodosa, digər yandan isə Gədik Əhməd Paşa idarəsindəki orduyla cənubi İtaliyaya səfərə başladı.
II Mehmed

Rodos qalası önlərində 90 gün davam edən uğursuz mühasirədən onra Osmanlı ordusu ağır itkilər verdi və geri çəkildi (mühasirə 23 may 1480-ci ildə başlamışdı). Gədik Əhməd Paşa isə 1479-cu ildə Ayamavra, Kefalinya və Zanta adalarını almış, Napoli krallığının daxil işlərinə qarışmağa başlamışdı. Ardından 132 gəmi və 18 minlik bir orduyla Avlonyadan irəliləyərək (26 iyul 1480) Otrantoya hücum keçdi və qalanı ələ keçirdi (11 avqust 1480). Qalanı təhkim edərək burdan ətraf bölgələrə hücumlara başlayan Osmanlı ordusu növbəti hədəfi Roma seçilmişdi. Papa qorxaraq şəhəri tərk etmişdi. Otranto qalasının xilas edilməsi üçün İtaliyadakı xırda dövlətlər arasında və hətta Macarıstan və Fransada yeni bir səlib ruhu canlanmışdı.
II Mehmed

Gədik Əhməd Paşa yorğun düşən orduya yeni birliklər toplamaq üçün Rumeliyə gəlmiş, bu sənada Sultan Mehmedin vəfat etdiyini və iki oğlu arasında taxt mübarizəsinin başladığını eşitdi. Ardından Sultan Bəyazidin əmriylə Gədik Əhməd Paşa Otrantoya doğru yola çıxsa da, Otrantodakı Osmanlı qüvvələri birləşən səlib ordusu tərəfindən məhv edilmişdi (10 sentyabr 1481). Qara dəniz hakimiyyəti İstanbulun fəthindən sonra 1 iyunda Qalata sahilləri Genuyalılardan təslim alındı və onlara Osmanlı ölkəsində azad ticarət hüququ verildi. İstanbul boğazına sahib olan Sultan Mehmed Qara dənizdə də hakim olmaq istəyirdi. Bu məqsədlə 1454-cü ilin yayında böyük bir donanma Qara dənizə açıldı. Genuyanın Qara dənizdəki müstəmləkələrinin mərkəzi olan Kəfə bölgəsi Krım xanı I Məngli Gərayın müttəfiq ordusuyla sıxışdırılmışdı.
II Mehmed

Uzun müzakirələrdən sonra Genuyalılar Osmanlı padşahına 3 min və Krım xanına 1200 qızıl xərac verməyi qəbul etdi. Həmin ilin yayında Osmanlı donanması Akkirman qalasına da hücum etmiş, Boğdan çarından xərac istəmişdi. Şimal ticarət yolunun əsas mərkəzi hesab edilən Boğdan çarlığı 5 oktyabr 1455 tarixində Osmanlı himayəsini və illik 2 min qızıl xərac verməyi qəbul etdi. Qarşılıq olaraq Boğdanlılara Osmanlı ölkəsində azad ticarət icazəsi verildi. Trabzon imperiyası da 1456-cı ildə Osmanlı himayəsini qəbul etdi. Beləliklə, Qara dəniz sahillərindəki bütün dövlətlər Osmanlı hakimiyyətini tanımış oldu.
II Mehmed

Sultan Mehmed 1479-cu ilədək bütün bu dövlətləri (Boğdan çarlığı istisna olmaqla) fəth etdi. Əvvəlcə 1459-cu ildə Amasranı, 1461-ci ildə Sinop və Trabzon bölgəsini alaraq Qara dənizin Anadolu sahillərini Osmanlı torpaqlarına qatdı. Digər tərəfdən şimal sahillərində yerləşən Kəfə və digər Genuya koloniyaları Osmanlı işğalına qarşı Krım xanı, Manqup bəyi və Boğdan çarlığı ilə ittifaq qurmağa çalışırdı. O illərdə Litva və Lehistana hakim olan Jagiellon ailəsi Qara dəniz sahillərində möhkəmlənmək və Krımla Boğdan çarlığı üzərində güclü nüfuz qurmaq istəyirdi. Bu səbəblə Qara dəniz üzərindəki nüfuz mübarizəsində Jagiellonlar Sultan Mehmed üçün ən mühüm rəqib olmuşdu. Krım xanı da Osmanlıların Kəfədə möhkəmlənməyini istəmirdi.
II Mehmed

1469-cu ildə Yaqub bəy idarəsindəki Osmanlı donanmasının Kəfəyə hücumunu, Krım xanı I Məngli Gəray Sultan Mehmedə "qardaşım" xitabıyla yazdığı məktubla etiraz etdi. Bütün bunlara baxmayaraq Sultan Mehmed öz siyasətini davam etdirdi. 1470-ci ildə Kəfənin xəracını daha da artırdı. Bölgədə baş verən siyasi hadisələr isə Sultan Mehmedin Qara dənizin şimal sahillərini ələ keçirməkdə səbəb oldu. Jagiellonların Krım xanlığını ələ keçirmək üçün Qızıl Orduyla ittifaq qurması Krım xanının həm Osmanlılara, həm də Rus knyazlığına yaxınlaşmasına səbəb oldu. Boğdan çarı Böyük Stefan isə Jagiellonlardan asılı hala düşmüş, illərdir Osmanlılara ödədiyi xəracı dayandırmışdı.
II Mehmed

Çar 1469-cu ildə Boğdana hücum edən Krım qüvvələrini məğlub etmiş, Əminək Mirzə əsir düşmüşdü. 1473-cü ildə Osmanlı ordusunun Uzun Həsənə qarşı səfərə çıxmasından istifadə edən çar Valaxiyaya hücum edərək Osmanlı tabeliyində çar radunu ölkədən qovdu və öz adamını Valaxiya çarı elan etdi. Sultan Mehmed isə onu sülhə dəvət etdi və Rumeli bəylərbəyi Hadım Süleyman Paşa idarəsindəki ordunu bölgəyə göndərdi. Ancaq bu ordu 1475-ci ilin yanvarında məğlub edildi. Sultan Mehmed yazda şəxsən özü Boğdana getmək istəsə də, ağırlaşan xəstəliyi buna mane oldu. Bu əsnada Krımda baş verən hadisələr ordunun istiqamətini dəyişdi.
II Mehmed

Belə ki, Osmanlı tərəfdarı olan Əminək bəy ölən qardaşının yerinə Krım xanlığının başbəyi olmuşdu. Ancaq Genuyanın artan təzyiqi səbəbilə Məngli Gəray onu bu vəzifədən uzaqlaşdırmış, nəticədə Əminək Krım xanına qarşı üsyan qaldırmışdı. Krım xanı məğlub edildi və qaçıb Genuyalılara sığındı. Əminək bəyin çağırışı ilə Osmanlılarla birləşən Krım ordusu Kəfədəki Genuyalılara qarşı mübarizəyə başladı. Digər yandan Boğdan çarı 300 nəfərlik hərbi dəstə ilə Manqubu işğal etmişdi. Krım regionunu özünə tabe etməsi üçün lazımi şəraitin yarandığını görən Sultan Mehmed dərhal sədrəzəm Gədik Əhməd Paşanı güclü bir donanma ilə bölgəyə yolladı.
II Mehmed

4 günlük mühasirədən sonra Kəfə şəhəri Əhməd Paşaya təslim oldu (6 iyun 1475). Daha sonra Kəfəyə bağlı olan Genuya koloniyalarını ələ keçirən Gədik Əhməd Paşa ardından Azak qalasını ələ keçirdi. alınmazlığı ilə məşhurlaşan Manqup qalası mühasirəyə alındı və bir müddət sonra ələ keçirildi. Trabzon imperatoru və Boğdan bəyinin qohumu olan Manqup bəyi və ailələri Yeddiqüllə zindanlarında uzun müddət həbs edildi və daha sonra padşahın əmriylə edam edildilər. Gədik Əhməd Paşanın Genuyalılar tərəfindən 3 qardaşıyla birlikdə əsir alınan Məngli Gərayı azadlığa buraxması nəticəsində Krım xanı Osmanlılara tabe olması haqda bir sənəd imzaladı. Krımı özünə tabe edən Sultan Mehmed artıq Qara dənizin şimalında daha sərbəst hərəkət etməyə başladı.
II Mehmed

1476-cı ilin iyulunda Boğdana gələn Sultan Mehmed, digər yandan Əminək bəy idarəsindəki Krım qüvvələrini də bura gətirdi. Nəticədə Boğdan ordusunu məğlub edən Osmanlı ordusu mərkəz şəhərləri dağıdaraq yandırdı, ancaq Çar Stefanı ələ keçirə bilmədi. Osmanlı ordusu geri çəkildikdən sonra çar yenidən bölgəyə gələrək hücumlara başladı. O əsnada şərq cəbhəsində Məngli Gəray məğlub olmuş, Qızıl ordu xanı onu təqib edərək Krım bökgəsinə gəlmiş, Kəfə qalası önlərində möhkəmlənmişdi. Krımın işğal olunduğunu öyrənən Əminək bəy yorğun ordusuyla Boğdandan Krıma qayıtdı. İstanbulda gizlənən Məngli Gəray isə Yeddiqüllə zindanlarında həbs edildi və qardaşı Nur Dövlət Gəray yeni Krım xanı oldu.
II Mehmed

Sulta Mehmed Qızıl Ordu xanı Seyid Əhmədə məktub yazaraq Krım xanlığının və xanının Osmanlı himayəsində olduğunu xatırlatdı. Ancaq daha sonra xanlıq yenidən qarışdı. Əminək bəyin təklifi ilə Məngli Gəray yenidən Krıma göndərildi. 1478-ci ildə Məngli Gəray ikinci dəfə Krım taxtına oturdu. Sultan Mehmed bir il sonra Qara dənizdəki hakimiyyətini tamamlamaq üçün Taman və Çərkəzistan sahillərinə yeni bir donanma göndərdi. Göndərilən donanma bölgəni Osmanlı torpaqlarına birləşdirdi.
II Mehmed

Daxili siyasət Fateh Sultan Mehmedin daxili siyasətindəki əsas məsələlər bir yandan İstanbulun abadlaşdırılması və yüksəlməsi, digər yandan isə səfərlər və fəth olunan bölgələrin qorunması üçün mərkəzləşdirilmiş hərbi sistemin yaradılması idi. Bu iki məsələ xərclərin artmasına və bu səbəblə yeni vergilərin qoyulmasına yol açmış, nəticədə əhali arasında gizli və açıq narazılıqlar yaranmışdı. İstanbulun abadlaşdırılması və yüksəlməsi cəhdləri bir çox problemləri də özüylə birlikdə yaratdı. Bir imperiya yaratmaq niyyəti olan Fateh Sultan Mehmed, Bizans əsilzadələrindən olan gəncləri Osmanlı sarayına alaraq Osmanlı bürokratı olaraq yetişdirmişdir. Rum Mehmeddən başqa, Paleoloqlardan Has Murad Paşa və qardaşı Məsih Paşa bunlardan ən tanınmışları idi. Bundan başqa Avropaya qaçdıqdan sonra orada yaşaya bilməyən və səfalətə düşən bəzi Bizans əsilzadələri sonralar yenidən İstanbula qayıtdı. Daxildə gedən əsas canlanma maliyyə sahəsində baş verdi.
II Mehmed

İstanbulun paytaxt olaraq bərpası və sıxlaşan səfərlər səbəbilə məsrəflər artmışdı. Sultan Mehmed yeni axca çıxarmaq və keçmiş axcaları beşdə bir dəyərində dəyişmək üçün fəaliyyətə başladı. Belə ki, 1451, 1460, 1470, 1475 və 1481-ci illərdə yeni axcalar kəsildi. Tez-tez yeni axcaların kəsilməsi o qədər narazılığa səbəb olmuşdu ki, II Bəyazid taxta çıxanda ona qoyulan ilk şərt bir dəfədən çox olmamaqla yeni axca kəsdirməməsi idi. Bundan başqa Sultan Mehmed duz, sabun və şam kimi gündəlik ehtiyac mallarını ayrı-ayrı şəxslərdə inhisarlaşdırdı. 1458-ci ilin payızında Anadolu sipahilərini döyüş meydanında saxlamaq üçün Anadoludakı əhalidən toplanan verginin miqdarını 22 axcadan 33 axcaya yüksəltdi. Bütün torpaqlar nəzarətə alındı və 20 mindən çox kənd və torpaq sahəsi iqta olaraq sipahilərə paylandı.
II Mehmed

Nişançı Mehmed Paşanın sədarəti dövründə baş tutan bu torpaq islahatı ölkədə narazılığa səbəb olmuşdu. Bu islahatın əsas məqsədi isə timarlı sipahilərin sayını artırmaq idi. Bir müddət atasıyla münasibətləri pisləşən Şahzadə Bəyazid bu qanunun öz sancaqbəyliyində (Amasya, Tokat və Trabzon) tədbiq edilməsinin qarşısı aldı və bununla da əhalinin rəğbətini qazandı. Digər taxt namizədi olan Şahzadə Cem isə atasının fəth siyasətini davam etdirməyə namizəd sayılırdı və Nişançı Mehmed Paşa tərəfindən dəstəklənirdi. Fateh Sultan Mehmedin xəstəliyinin artdığı son illərdə Şahzadə Bəyazid və Cem arasında taxt üçün başlayan mübarizə ölkədə geniş bir sosial təsir yaratdı. Sultan Bəyazid taxta çıxdıqdan dərhal sonra əmlakı əlindən alınan şəxslərə mülklərini geri qaytardı. Fateh Sultan Mehmed İstanbul ətrafında Anadolu-Rumeli mərkəzli bir imperiya qurarkən mühüm ticarət tədbirləri də gördü.
II Mehmed

Osmanlı imperiyasının müxtəlif bölgələri arasında formalaşan ticarətdə italyanların yerinə, türk əsilli müsəlmanlar, yəhudi, yunan və erməni yerli tacirlər gəlmişdi. Yeni bir imperiyanın həqiqi mənada qurucusu olan Fateh Sultan Mehmed yeni bir səfər üçün Üsküdara keçdikdən sonra Üsküdarla Qəbzə arasında Maltəpə yaxınlığındakı ordugahında 3 may 1481-ci ildə 49 yaşında vəfat etdi. Ölüm səbəbi olaraq nikris xəstəliyi göstərilsə də, zəhərlənərək öldüyü də bəzi mənbələrdə göstərilir. Məzarı öz adına inşa etdirdiyi məsciddəki türbəsinə (Fateh Sultan Mehmed türbəsi) dəfn edilmişdir. Fateh Sultan Mehmed Osmanlı türkcəsi, latınca və slavyanca olmaqla 3 dil bilirdi. Çağdaşı olan ərəb mənbələrində "üləmaya qarşı yaxınlıq göstərən, onlarla görüşərkən təzim edən, kafirləri dəf etmək yolunda atasından geri qalmayan" olaraq qeyd olunur.
II Mehmed

Taxta keçdiyi ilk illər siyasi olaraq çətin bir dövr idi. Bu məqsədlə İstanbulun fəthindən dərhal sonra iqtidarını məhdudlaşdıran Çandarlı Xəlil Paşa ilə bir müddət taxta mübarizəsi apardığı Orxan Çələbini aradan qaldırdı. Çandarlı Xəlil Paşadan sonra sədarətə gətirdiyi sədrəzəmlərdən Nişançı Mehmed paşa istisna olmaqla, hamısı dəvşirmə idi. Bu sədrəəmlərdən Vəli Mahmud Paşa və Rum Mehmed Paşanı edam etdirmişdir. Beləliklə, dövlət idarəsində olan keçmiş türk ailələrini iqtidardan uzaqlaşdıran Sultan Mehmed padşahın vəkili olaraq sədrəzəmlərinin səlahiyyətlərini artırmışdır. Molla Gürani başqazıların təyinatında sərbəst hərəkət etdikdə isə, onu istehfa etməyə məcbur etmiş, onun səlahiyyətlərini də sədrəzəmə vermişdir.
II Mehmed

Fateh Sultan Mehmed birbaşa özünə tabe olan qapıqulu ordusunu yenidən təsnifləşdirdi və saylarını artırdı. Nüfuzunu məhdudlaşdıran yeniçəriləri və uc bəylərini özünə tabe etdi. Sultan Mehmed taxta çıxar-çıxmaz hələ südəmər qardaşı Şahzadə Əhmədi boğdurmuş, "Karındaşlarını nizâm-ı âlem için katletmek câizdir" hökmü ilə şahzadələrin dövlətin bölünməsində istifadə olunmasının qarşısını aldı. İstanbulun fəthindən sonra şəhərdəki 8 kilsəni mədrəsəyə çevirdi (Ayasofya mədrəsəsi başda olamqla). 1470-ci ildə öz məscidinin ətrafında məşhur Sahn-ı səman mədrəsələrini inşa etdirdi. Bundan başqa Sultan Mehmedin 1461-ci ildən bəri öz portretini hazırlaması üçün İtaliyadan rəssam gətirtmək istədiyi bilinir.
II Mehmed

Nəhayət, məşhur Venesiyalı rəssam Bellinini İstanbula dəvət etdi (onun İstanbulda qaldığı dövr: sentyabr 1479 – yanvar 1481). Bellini bundan başqa yeni sarayın (Topqapı sarayı) divarlarını Rönesans üslublu freskolarla bəzəmişdir. Hərəmxanası Əminə Gülbahar Xatun Helena Xatun — Son Bizans imperatoru XI Konstantinin qardaşı Demetrusun qızıdır. Alexias Xatun — Bizans şahzadələrindəndir. Gülşah Xatun Sitti Mükrimə Xatun Çiçək Xatun Anna Komnini Xədicə Xatun — Zağanos Paşanın qızıdır. Oğlan uşaqları Şahzadə Mustafa Qız uşaqları Gövhərxan Sultan Ayşə Sultan Qəmərxan Sultan
Pifaqor

Samoslu Pifaqor ya da Pithaqoras, Pisaqor, Pitaqor (yun. Πυθαγόρας ὁ Σάμιος, lat. Pythagoras, təxminən m. ö. 570 – 490) — ilk qədim yunan filosoflarından biri olmuşdur, Pifaqorçuluğun yaradıcısı idi. Həyatı və fəaliyyəti Pifaqor haqqında bütün bilgilər onun ardıcılları tərəfindən verilmişdir. O, Samos şəhərində dünyaya gəlmişdir. Sonra isə Cənubi İtaliyanın Krotona şəhərinə köçmüşdür.
Pifaqor

Bir çox araşdırmaçılar hesab edirlər ki, onun öz əsərləri olmamışdır. Ancaq antik tarixçi Diogenes Laertius yazmışdır ki, o "Tərbiyə haqqında", "Dövlət haqqında" və "Təbiət haqqında" adlı dövrümüzə gəlib çatmayan kitabların yazarı olmuşdur. Pifaqorun elmi bilgiləri qədim Babil və Misir kahinlərindən alması haqqında rəvayətlər də vardır. Belə ki, o, uzun illər səyahətdə olmuş, 30 il Misirdə kahinliyin sirlərini və hikmətini mənimsəmişdi. O, vətənə yetkin yaşında qayıtmış və Delfadakı Apollon məbədinin ali kahini olmuşdur. Bu, Qədim Yunanıstanda baş məbəd idi. Delfa alimləri bütün Yunanıstanda tanınmışdı.
Pifaqor

Daha sonra Pifaqor Krotonada "Pifaqorçular ittifaqı (ya da məktəbi)" adlı dini-fəlsəfi cəmiyyət yaratmış və ona başçılıq etmişdir. Ancaq bir sürə sonra Krotonada siyasi durum gərginləşmiş, şəhər sakinləri pifaqorçuların fəaliyyətindən ehtiyat edərək, bu məktəbi darmadağın etmişdirlər. Pifaqorun da o hadisələrdə öldürüldüyü güman edilir. Ancaq başqa xəbərlərə görə o, baş vermiş hadisələrdən üzülərək özünü aclığa məruz qoyaraq ölmüşdür. Fəlsəfəsi və elmi Pifaqorun ideyaları bir çox məqamlarda mistikaya yaxın idi. Ona görə də, sonralar onun məktəbinin ənənələrini yeni-platonçu filosoflar davam etdirmişdilər. Pifaqor bir sıra mənəvi və əxlaqi prinsiplər də irəli sürmüşdür.
Pifaqor

Onun təliminə görə insanlar yetkinliyə doğru inkişaf etməlidir. Buna da yalnız gözəlliyə, eləcə də faydalı şeylərə yönəlməklə çatmaq mümkündür. Pifaqor həm də ruhların bir bədəndən başqasına köçməsinə (reinkarnasiyasına) inanırdı. Onun fikrincə, hər şey müəyyən vaxtdan sonra dünyaya yenidən gəlir və əslində yeni olan heç nə yoxdur. Ruh günahların ağırlığına görə bədəndə qalmağa məhkumdur. Məqsəd də onu bədəndən azad etməkdir.
Pifaqor

Buna görə də, mənəvi həyat yaşamaq üçün ət və paxla kimi bəzi yeyəcəklərdən çəkinmək lazımdır. Burada isə qeyd etmək lazımdır ki, Pifaqorun bu kimi yanaşması ilə hind dünyagörüşü arasında bənzərliklər vardır. Siyasi baxışları Pifaqor və onun ardıcılları hakimiyyət məsələlərinə də diqqət yetirirdilər. Onların fikrincə, cəmiyyət hakimiyyətsiz yaşaya bilməz. Bu baxımdan da ən yüksək hakimiyyət tanrılara məxsusdur. Onlara hamı ibadət etməlidir.
Pifaqor

Tanrılardan sonra hökmdarlar, hörmətli insanlar, valideynlər və ən sonda qanunun aliliyi gəlir. Beləliklə, hakimiyyət iyerarxik sistemlə qurulmalıdır. Dünyanın quruluşu haqqında Pifaqorun və onun ardıcıllarının kosmoqonik baxışlarına görə, hər şey 4 ünsür: od, su, yer və havadan yaranmışdır. Yer isə kürə şəklindədir. O, sonsuz və əbədi boşluqdan yaranıb, o, boşluqla nəfəs alır. Bunun nəticəsi olaraq dünya genişlənir və daralır.
Pifaqor

Bu səbəbdən məkan, zaman, göy cisimləri və onların hərəkəti yaranır. Dünyanın mərkəzində od, baş tanrı Zeusun məbədi və təbiətin qanunu ("fatum" və ya "loqos") durur. Sonra isə oddan yaranmış və onun ətrafında fırlanan yer, planetlər və ulduzlar gəlir. Beləliklə, Pifaqor və onun ardıcılları yeri kürə şəklində təsəvvür etmiş və onu kainatın mərkəzində yerləşdirmişdirlər. Bu baxışlar isə orta əsrlərin sonuna qədər dünya elmi və fəlsəfəsində qüvvədə olmuşdur. Ancaq sonra Nikolay Kopernik (XVI yüzillik) yer kürəsinin dünyanın mərkəzində olması inancını şübhə altına almışdır.
Pifaqor

Sonralar isə inkişaf edən elm sübut etmişdir ki, yer dünyanın mərkəzində yerləşmir. Pifaqor, həm də "kosmos" anlayışını müasir anlamda, bütün dünyanı əhatə edən sonsuzluq mənasında işlətmiş, onun ahəngini və qanunauyğunluqlarını göstərməyə çalışmışdır. Riyazi bilikləri Pifaqorun çox maraqlı rəqəmlər fəlsəfəsi olmuşdur. O, hesab edirdi ki, dünya və çevrəmizdə olan şeylər heç də bizim gördüyümüz və duyduğumuz kimi deyildir. Onlar duyğularımızla yox, düşüncəmizlə qavranıla və anlaşıla bilər. Hər şeyin arxasında bir birlik durur.
Pifaqor

Əlbəttə, dağ dağdır, insan insandır, daş daşdır. Ancaq, bu kimi müxtəlifliyin bir başlanğıcı, birləşdirici nöqtəsi vardır. Bu da rəqəmlərdir. Onlar hər şeyin pərdə arxası və başlanğıcıdır, çünki istənilən şeyi rəqəmlə göstərmək mümkündür, hər şeyin rəqəmlə ölçülən ölçüsü vardır. Məsələn, suyun miqdarını litrlə, ağırlığın çəkisini kiloqramla, bitkilərin sayını ədədlə göstərmək olar. Deməli, rəqəmlər hər şeyin əsasında durur.Beləliklə, dövrünün başqa filosoflarından fərqli olaraq Pifaqor hər şeyin ilkin səbəbini maddədə deyil, dərk olunmayan şeylərdə axtarırdı.
Pifaqor

Sonralar bu fikri Platon daha da inkişaf etdirərək ideyalar haqqında təlimlə çıxış etmişdir. Bu baxımdan Pifaqoru fəlsəfi idealizmin yaradıcısı hesab etmək olar. Ancaq onu da qeyd etmək lazımdır ki, bu kimi fikirlər ondan öncə Misir və Babil kahinlərinin arasında da yayılmışdır. Ehtimal olunur ki, Pifaqor mistikanı məhz onlardan öyrənmişdir. Daha sonra rəqəmlər fəlsəfəsini Pifaqorun ardıcılları daha da inkişaf etdirmişdirlər. Pifaqor teoremi: Düzbucaqlı üçbucağın katetlərinin kvadratlarının cəmi hipotenuzun kvadratına bərabərdir Həndəsi bilikləri Eyni zamanda, rəqəmlər həndəsi mənada da anlaşılırdı.
Pifaqor

Nöqtə Bir rəqəmini ifadə edirdi. Bu rəqəm isə hər şeyin başlanğıcı və əsası hesab edilirdi. Pifaqor üçün Bir rəqəmi həm də Tanrıdır. Başqa şeylər isə müxtəlif rəqəmlərin cəmidir. Belə ki, iki nöqtədən düz xətt alınır, üç nöqtə isə artıq düz müstəvidir. Dörd nöqtə isə fəzadır.
Pifaqor

Bu rəqəm dörd ünsür olan od, yer, su və havanın təməlində durur ki, bu da hər şeyin başlanğıcında duran səbəbdir.Həmçinin, bu nöqtələrdən üçbucaq, dördbucaq və s. fiqurlar yaranır. Üçbucaq dünyaya gəlmənin və hər şeyin yaradılmasının səbəbidir. Dördbucaq Tanrı təbiətinin təcəssümüdür. Pifaqor, dövrünün ən bilikli adamlarından biri olmuş, bir çox elmi nəzəriyyələrin yaradıcısı idi. Onun ən məşhur elmi kəşfi "Pifaqor teoremi" adlanan düzbucaqlı üçbucağın hipotenuz ilə katetlərinin nisbəti qanunudur. Cüt və tək ədədli rəqəmlər haqqında riyaziyyat təlimini, rəqəmlərin həndəsi anlamı nəzəriyyəsini də Pifaqor kəşf etmişdir. Düzbucaqlı üçbucağın tərəfləri arasındakı əlaqə həndəsənin əsas teoremlərindən biri: ayaqların uzunluqlarının kvadratlarının cəmi hipotenuzun uzunluğunun kvadratına bərabərdir.Hipotenuza düzəldilmiş kvadratın sahəsinin ayaqları üzərində qurulmuş kvadratların sahələrinin cəminə bərabər olması həndəsi bir həqiqət kimi də ifadə edilə bilər.
Pifaqor

Qarşı tərəf ifadəsi də doğrudur: iki tərəfinin uzunluqlarının kvadratlarının cəmi üçüncü tərəfin uzunluğunun kvadratına bərabər olan üçbucaq. Aydın Əlizadə. Antik fəlsəfə tarixi (PDF). 3 saylı Bakı Mətbəəsi ASC. 2016. s. 42-48. ISBN 5-89968-061-X.
Pifaqor

2016 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 2016-08-16. Adil Əsədov. Fəlsəfə tarixindən etüdlər: İdeal və reallıq arasında ziddiyyət və onun Qərb, rus və Şərq təfəkküründə həll imkankarı. Bakı: Təknur, 2007. – 116 s. Adil Əsədov.
Pifaqor

Yunan fəlsəfəsiindən etüdlər: yunan fəlsəfəsiində idealin və realliğin münasibətlərinə dair. Ön sözün müəllifi – fəlsəfə elmləri doktioru Tahirə Allahyarova. Bakı: Təknur, 2008. Aydın Əlizadə. Antik fəlsəfə tarixi (PDF). 3 saylı Bakı Mətbəəsi ASC.
Hidrosfer

Hidrosfer (q.yun. Yδωρ — su və σφαῖρα — sfera-kürə, təbəqə) – Yerin su təbəqəsi. Bura okean və dənizlər, qurudakı su obyektləri olan buzlaqlar, yeraltı sular, çaylar və göllər daxildir. Hidrosferin mənşəyi Su yerdə ən çox yayılmış mineraldır. Su ilə zənginlik Yerin kosmik xüsusiyyətidir. A.P.Vinoqradova görə Yer böyüyərək təqribən müasir kütləsinə çatdıqda qızmağa başlamış, mantiyadan maddələr əriyərək uçucu, tezəriyən və çətinəriyən komponentlərə ayrılmışdır. Çətin əriyən komponentlər mantiyada qalmış, tezəriyənlər bazalt şəklində Yer qabığını əmələ gətirmişdir. Uçucu komponentlərlə su buxarı da Yer səthinə qalxmışdır.
Hidrosfer

Yer səthi tədricən soyuduqca su buxarından su təbəqəsi — hidrosfer formalaşmışdır. İlk vaxtlar mantiydan ayrılan maddənin 92%-ni bazalt və 8%-ni su kütləsi təşkil etmişdir. Su müasir vulkan lavalarında da təqribən o qədərdir. Paleozoyun əvvəlində Yerin hodrosferi müasir həcminə yaxın olmuş və o zamandan bəri çox dəyişməmişdir. Mantiyadan indi də su ayrılır (ildə 1 km³-ə yaxın), ona ''yuvenil su'' deyilir. Su mantiyadan ayrılıb buxar halından damla-maye halına keçən zaman digər uçucu maddələri də həll etmişdir. Ona görədə Dünya okeanı meydana gəldiyi vaxtdan minerallaşmışdır. Eyni zamanda rütubət dövranı yaranmışdır.
Hidrosfer

Su atmosferə və materikə nüfuz etmişdir. Çaylar, göllər, yeraltı sular və buzlarqlar meydana gəlmişdir. Hidrosferin yaranması Müəyyən edilmişdir ki, planetdəki maye suyun ümumi miqdarı 2 milyard km3-dən çoxdur. Həcminə görə birinci yer okean suları, ikinci yeri buzlaq və daimi qar suları, üçüncü yeri yeraltı sular və nəhayət dördüncü yeri göl və çay suları tutur. Sonuncuların miqdarı az olsa da onlar tez bərpa olunduğuna görə, su dövranının əsas həlqəsini təşkil edir. Su dövranının əhəmiyyəti nədir? Tədqiqatlar göstərir ki, su atmosferdə 8 gündən, çaylarda 16 gündən, axrlı göllərdə 17 il, axarsız göllərdə 350 il, daimi buzlaqlarda 15min ildən, yeraltı sularda isə 250 min ildən sonra bərpa olunur və yaxud təzələnir. Yerdə suyun əsas mənbəyi onun daxili təbəqələri, o cümlədən mantiya hesab edilir.
Hidrosfer

Belə ki, Yerin planetar inkişaf mərhələsinin "Ay erası"nda kütləvi surətdə püskürərək yer səthinə çıxan qızmar mantiya maddəsinin soyuması nəticəsində, həmin maddələrin tərkibində ayrılan müxtəlif qazlar və su buxarı yerətrafı məkana daxil olmuşlar. Yerdə və yaxud su planetində maye suyun yaranmasının ikinci mənbəyi kosmik fəzadan yer atmosferinə daxil olan su hesab edilir. Müasir tədqiqatlar göstərir ki, Günəşdən baş verən püskürmələr nəticəsində ondan ayrılan hidrogen və oksigen molekulları birləşərək Yerdən 250 km yüksəklikdə yeni su molekulları əmələ gətirir və bunun bir qismi planetə daxil olur. Digər mənbə isə meteroidlərdən ayrılan su hesab edilir. Hidrosferin inkişafı Yerin su təbəqəsi litosfer, atmosfer və canlı təbiətlə birlikdə inkişaf etmişdir. Arxeydə su dövranı qısa okean-atmosfer-okean sxemi üzrə getmişdir. Yaşıl bitkilər olmamışdır, su fotosintezlə parçalanmırdı. Proterozoydan etibarən canlı maddələrin kütləsi artmağa başlamışdır.
Hidrosfer

Hidrosferin(həm də atmosferin) inkişafında fotosintez fəal iştirak etmişdir. Paleozoyda Lavrasiya və Qondvana şiddətli dağ əmələgələ inkişafı keçirmişdir. Okean və dənizlərin sahəsi böyümüşdür. Mezozoyda və paleogendə Lavrasiyanın və Qondvananın parçalanması nəticəsində müasir okeanlar yarandı. Okeanların yaşı müxtəlifdir. Ən qədimi Sakit okean, daha cavanı isə Atlantik okeandır. Hidrosferin həcmi barəsində üç fikir vardır: həcmi sabit qalmışdır. həcmi böyümüş.
Hidrosfer

həcmi kiçilmişdir.Hidrosferin sabitliyi hipotezinə görə suyun əmələ gəldiyi hidrogen və oksigen atomlarının sayı geoloji dövür ərzində sabit kəmiyyətdir. Bu müddəa ümumi məlum faktlara: 1) Yer ilə kosmos arasında maddələr mübadiləsi faktına, 2) təbiətin inkişafı faktına ziddir. Alimlərin çoxu hidrosferin fasiləsiz böyüməsi konsepsiyasına tərafdardır. Təxmini hesablamalara görə hidrosferin 1000 il ərzində orta hesabla 1 mm böyüyür. Hidrosferin kiçilməsi fərziyyəsi Yerin təkindən su gəlməsi prosesinin qurtarmasına, onun litosferdə gedən fiziki və kimyəvi proseslər nəticəsində fasiləsiz və sonsuz olaraq bağlı hala keçməsinə əsaslanır. Yerin tədricən quraqlaşmasına Böyük Səhra və Mərkəzi Asiyanın aridləşməsi ilə təsdiq olunur. Hidrosferin həcmi və hissələri Hidrosfer Dünya okeanından, qurunun sularından (çaylar, göllər, buzlaqlar), habelə belə yeraltı sulardan ibarətdir. Beləliklə, litosfer və atmosfer kimi hidrosfer də arasıkəsilməzdir.
Hidrosfer

Hidrosferə, adətən, atmosferin buxarşəkilli və damla-maye suyunu aid etmirlər. Son hesablamara görə hidrosferin həcmi təqribən 1,5 mlrd.km³-ə bərabərdir. Suyun əsas kütləsi-1 370 322 min km³-i(94%-ə yaxın)okeanlarda cəmlənmişdir. Hazırda hidrosferin yeraltı hissəsinin həcmi aşağıdaki kimi qiymətləndirilir: suyundan istifadə üçün əlçatan üst beş kilometirlik layda 60–61 mln.km³ su vardır. bu miqdar sudan 4 mln.km³ fəal sirkulyasıya edən su bir kilometirlik üst qatda yerləşir. litosferin 10–15 kilometrlik qatında kimyəvi və fiziki cəhətdən bağlı halda 150 mln.km³-ə yaxın su vardır. O, rütubət dövranında iştirak etmir, lakin coğrafi təbəqə üçün maye su ehtiyatıdır.Antaraktida, Arktika və dağalıq ölkələrin buzlaqlarında 24 mln.km³-ə yaxın şirin su toplanmışdır. Avropa ölkələri artıq ondan istifadə edirlər.
Hidrosfer

Buzlaqlardakı suyun həcmi hidrosferin 1,65%-ni və Yerdə şirin su ehtiyatının 90%-ə qədərini təşkil edir. Qurunun səth suları planetin suyunun kiçik bir hissəsidir (0,04–0,06%). Göllərdə 230 min km³, su anbarlarında 5 min km³ su vardır. Çaylarda cəmi 1,2 min km³ su və ya bütün hidrosferin təqribən 0,0001%-i toplanmışdır və onun rolu xüsusi həcmi ilə yox, əvəzolunma tezliyi ilə müəyyən edilir. Beləliklə, Yerdə eyni zamanda şirin su ehtiyatı 32 mln.km³-ə yaxındır (buzlaqlar, şirinsulu göllər, çaylar və yer qatının yeraltı suları) Canlı orqanızimlərdəki suyu da hidrosferə aid etmək olar. Bioloji bağlı su təqribən 50 km³-dir. Quruda yaşayan orqanizimlərin 80%-ni, su orqanizimlərinin 90%-ni.sporların 50%-ni su təşkil edir. Aşağıdakı rəqəmlər təbiisuların təzələnmə müddəti haqqında təsəvvür yaradır: Antaraktidanın və Qrelanadiyanın buzları 15 min il ərzində, üst bir kilometirlik qatdakı yeraltı 300 il ərzində.
Hidrosfer

Göl suları 3,5 il ərzində, torpaq suları 8–11 ay ərzində, çay suyu isə 12 günə təzələnir. Dünya okeanı Dünya okeanını okeanologiya elmi öyrənir. Dünya okeanının arasıkəsilməz su səthi planetimizin səthinin 70,8% sahəsini tutur. Coğrafi təbəqənin ən mühüm cəhətləri maddənin və enerjinin planetar mübadiləsi ilə müəyyən olunur. Mübadilə okean-atmosfer-materik sistemi ilə yerinə yetirilir. Dünya okanının bizim planetin təbiətində çox böyük rolu olduğundan hidrosferlə yanaşı, okeanosferi də ayrıca öyrənmək düzgün olardı. Dünya okeanının hissələri "Okean" adı mifik Okean çayının adındandır. Babilistanlılar və misirlilər görüşlərinə görə bu çay qurunun yastı diskini əhatə edirmiş.
Hidrosfer

1650-ci ildə coğrafi kəşflər düvüründən sonra beş okean müəyyən olundu: Böyük, yaxud Sakit, Atlantik, Hind, Şimal Buzlu və Cənub Buzlu okean. 1845-ci ildə bu bölgü London coğrafiya cəmiyyəti tərfindən tasdiq olundu. XIX əsrin sonunda Şimal və Cənub Buzlu okeanlarının müstəqilliyi şübhə altına alındı. Şimal Buzlu okeanı Atlantik okeanının Aralıq dənizi oldu. Cənub Buzlu okeanı Sakit, Atlantik və Hind okeanları arasında bölündü. XX əsrin 30-cu illərində Arktika Öyrəniləndən sonra Şimal Buzlu okeanın müstəqilliyi qəbul olundu. Və cənub qütüb dairəsinin sularının öyrənilməsi Cənub okeanının da müvcud olmasını söyləməyə əsas verir. Dəniz okeanın fiziki-coğrafi, əsasən hidroloji və iqlim xüsusiyyətlərilə fərqlənən əlahiddə hissəsidir.
Hidrosfer

Materiklərin və okeanların təmasetmə xarakterindən asılı olaraq dənizlər üç qrupa bölünür: Kənar dənizlər. Okeandan ya adalar arxipelaqı ilə və ya yarımadalarla ayrılır. Daxili dənizlər. Bunlar materiklərin içərilərində və ya materiklər arasında olur.. Adalararası dənizlər. Adalarla əhatə olunur.Dənizlərlə bərabər Dünya okeanının hissələrinə körfəzlər və boğazlarda aiddir. Körfəzlər — okeanın və ya dənizin quruya daxil olmuş, lakin su hövzəsilə sərbəst su mübadiləsi olan hissəsidir. Körfəzin hidroloji və hidrobioloji xüsusiyyətləri, mənsub olduğu hövzənin xüsusiyyətlərindən nadir hallarda fərqlənir. Boğazlar — iki quru sahəni bir-birindən ayıran və ya iki su hövzəsini birləşdirən ensiz su zolağıdır.
Hidrosfer

Quru suları Göllərdə, çaylarda, bataqlıqlarda, su anbarlarında, buzlaqlarda, habelə yeraltında olan sulara quru suları deyilir. Quruda özünün əmələ gətirdiyi yataq üzrə hərəkət edən su axını çay adlanır. Hər bir çay uzunluğu, dərəsinin eni, düşməsi, meyilliliyi, axın sürəti, su sərfi, asılı maddələrin miqdarı, suyunun kimyəvi tərkibi, hövzəsinin sahəsi ilə səciyələnir. Qurunun, suyu durğun və ya az axarlı olan, okeanla ikitərəfli qarşılıqlı əlaqəsi olmayan, özünə məxsus həyat şəraiti və spesifik orqanizimləri olan daxili sututarlarına göl deyilir. Göllər yarandıqları çuxurlarının mənşəyinə görə aşağıdakı qruplara bölünür: Tektonik göllər. Uçqun göllər. Vulkanik göllər. Meteorit göllər.
Hidrosfer

Buzlaq mənşəli göllər. Kars gölləri. Eol gölləri. Su-erozion-akkumlyativ göllər. Bataqlıqlar Yer səthinın ifrat nəmlənmiş və 30 sm-dən az olmayaraq torf qatı ilə örtülmüş əraziləri bataqlıq adlanır. Bataqlıqlar quru və su obyektləri arasında keçid vəziyyətdə olan ərazilərdir. Bataqlıqlar Avrasiya və şimalı Amerikanın şimal hissəsində və çöl zonlarında, eləcə də Brazıliya və Hindistan yarımadasında geniş yayılmışdır. Buzlaqları öyrənən elm qlyasilogiya adlanır.
Hidrosfer

Qurunun 11%-dən çoxunu tutan buzlaqlar Antaraktida materikini və Qrelandiya adasını, Şimal və cənub qütüb ətrafındakı adaları tamamilə örtən örtük buzlaqlardan (buzlaqların 98%-i) və qar xəttindən yüksəkdə yerləşən dağ buzlaqlarından ibarətdir. Elmdə qar və buz təbəqəsini xionosfer (yun.xionos-qar) adlandırırlar. Su anbarları Buraya su anbarları və həm də su kanalları daxildir. Hal — hazırda dünyada 60 mindən çox su anbarı mövcuddur. Ümümi həcmi 6,6 min km³, sahəsi isə 400 min km²-dir. Yeraltı sular Yeraltı suya həm hidrosferin, həm də Yer qabığının bir hissəsi kimi baxılmalıdır. Yeraltı su bir-birindən fərqlənən iki hissədən ibarətdir: həcmi 60 mln.km³-ə yaxın olan, müasir rütubət dövranında iştirak etməyən dərinlik suyu. həcmi təqribən 4 mln.km³ olan damal-maye su.Qalınlığı tayqa zonasında 2–3 m, çöl zonasında 20–30 m və savanna zonasında 50 m-ə qədər olan aerasiya qatından altda həmişə sulu ilk horizont yerləşir.
Hidrosfer

Onun suyu qrunt suyu adlanır. Qrunt sulardan altda artezian suyu yerləşir. Hidrosferdə su dövranı Yer səthində suyun dövranı dairəvi olaraq baş verir, bütün əraziləri və su hövzələrini əhatə edir. Bu dövranda hidrosferin bütün elementləri iştirak edir, eyni zamanda onlar üçün qidalanma mənbəyidir. Günəş şualarının təsiri altında okeanlardan, dənizlərdən, quruda olan su obyektlərindən, torpaqdan və bitkilərdən il ərzində 520 min km³ su buxarlanır. Bu qədər də su Yer səthinə yağıntı formasında düşür. Dünya okeanından buxarlanan 448 min km³ suyun çox hissəsi, yəni 411 min km³-i yağıntı halında suyun kiçik dövranı prosesində yenidən okean və dənizlərə qayıdır. Ümumən Yerdə 3 formada su dövranı müşahidə edilir: Okeanda suyun kiçik dövranı Quruda suyun kiçik dövranı Okean və quru üzərində suyun böyük dövranı.Okeanlardan buxarlanan suyun 109 min km³-i daima və mövsümü küləklər vasitəsilə materiklərə gətirilir, yağış və qar şəklində düşür.
Hidrosfer

Okeanlardan gətirilən sulara, məhz, burda qurudakı hövzələrdən buxarlanan sular qoşulur. Onların xeyli hissəsi bitkilərdən olan transpirasiyanın payına düşür. Torpağa düşən suyun bir hissəsi aşağı hopur(infiltirasiya olunur), torpaqda su ehtiyatını artırır, yeraltı suları qidalandırır, bir hissəsi Yer səthi ilə çaylara və digər su hövzələrinə axır. Torpağa hopan suyun bir hissəsi sonradan bitkilərin qidalanmasına sərf olunur. Bitkilərdəndə atmosferə buxarlanır. Digər qismi isə yavaş-yavaş yeraltı sular kimi çayılara axır. Çaylar öz suyunu Dünya okeanına axıdaraq buradan buxarlanan və gedən suyu bərpa edir.Düşən yağıntıların 102 min km³-i axarlı sahələrin, qalanı daxili axarlı hövzələrin payına düşür. Daxili axarlı hövzələrdən sular buxarlanaraq atmosferə daxil olur.