LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Arşın mal alan (operetta)

1922-ci ilin avqustun 29-da Sidqi Ruhulla (Sultanbəy), Xədicə-xanım (Gülçöhrə), Əmir Dadaşlının (Vəli) rol aldığı operetta Xocəntdə göstərilir. 1923-cü ilin yanvarında Ələkbər Hüseynzadə komediyanı Aşqabadda səhnələşdirir. 1923-cü ilin mayın 31-də isə Səmərqənddə qoyulur və burada baş rolu Hüseynqulu Sarabski oynayır. 1934-cü ildə Leninabad teatrı ilk dəfə Stalinabadda (hazırkı Düşənbə) qastrol səfərində olur və özünü ən yaxşı quruluşları olduğu Üzeyir Hacıbəylinin "Arşın mal alan" operettasını göstərir. 1935-ci ildə operetta Almatıda Uyğur dövlət teatrının səhnəsində nümayiş etdirilir. Qeyd edirlər ki, teatrın səhnəsində "dəbdəbəli musiqili komediya" uzun illər boyunca "uğurla nümayiş etdirilir" və uyğur tamaşaçılarının "böyük rəğbətini" qazanır.
Arşın mal alan (operetta)

1938-ci ildə operetta növbəti dəfə Daşkənddə, 1940-cı ildə isə Frunzedə səhnələşdirilir. 1955-ci ildə "Arşın mal alan" Stalinabadda tacik dilində səhnələşdirilir. 1939-cu ildə Calal-Abad teatrının özbək bölümü kolxoz-sovxoz teatrlarının Moskvada keçirilən Ümumittifaq festivalı ərəfəsində "Arşın mal alan" komediyasını Qırğızstanda nümayiş etdirir. Komediya qırğız dilində səhnələşdirilir və "qırğız musiqili teatrının qardaş respublikalarının zəngin mədəniyyətinin öyrənilməsi istiqamətində ilk genişmiqyaslı işi sayılır". Gülçöhrə obrazını isə Qırğızıstan SSR-nin xalq artsiti Maynur Mustayeva canlandırır. 2011-ci ilin martın 11-də Azərbaycanın Özbəkistandakı səfirliyinin dəstəyi ilə Daşkən Dövlət musiqili komediya teatrında operettanın rus dilində təqdimatı baş tutur.
Arşın mal alan (operetta)

Spektaklın səhnələşdirilməsini teatrın bədii rəhbəri və baş rejissoru Sergey Kapriyelov həyata keçirir. Baş rolları Özbəkistanın xalq artisti Zinaida Solovyova və əməkdar artist Surat Artıkov ifa edirlər. 2013-cü ilin sentyabrında TÜRKSOY-un 20-illiyinin qeyd edilməsi çərçivəsində operettanın premyerası Qazaxıstan Milli İncəsənət Universitetin orqan zalında baş tutur. 2014-cü ilin uyun ayında komediyanın premyerası Aşqabadda Puşkin adına rus dramatik teatrın səhnəsində baş tutur. 2014-cü ilin oktyabrın 15-də operetta Azərbaycan musiqisi gecəsi çərçivəsində Bişkekdə Maldıbayev adına Qırğızıstan milli akademik teatrında nümayiş etdirilir. Sultanbəy rolunu Qırğızıstanın əməkdar artisti Kayımbek Kuskakov ifa edir, dirijorluğu isə ölkənin xalq artisti Jumakadır Kanimetov həyata keçirir.
Arşın mal alan (operetta)

ABŞ-də səhnələşdirilməsi "Arşın mal alan" operettasının ABŞ-də səhnələşdirilməsi də böyük uğur qazanır. Səhnələşdirmə 1917-ci ildə baş tutur. "Molla Nəsrəddin" jurnalının 1917-cilin fevralın 16-dakı buraxılışında qeyd edilir: Amerikanın Nyu-York şəhərinin qəzetlərinin birində "Arşın mal alan" operettasının ABŞ şəhərlərində səhnələşdirilməsi barədə yazılır. 1918-ci ilin sentyabrın 15-də "Millət" qəzetində Yusif bəy Vəzirov bu faktı təsdiq edir. O yazırdı: Üzeyir bəyin "Arşın mal alan"ı hətta Amerika səhnələrində böyük uğur qazandı. Çində səhnələşdirilməsi 1959-cu ilin mayın 30-da "Arşın mal alan" ilk dəfə olaraq Pekində, paytaxtın Mərkəzi eksperimental teatrında nümayiş etdirilir.
Arşın mal alan (operetta)

Minlərlə insan spektakl izləmək istəyir. İnsanların sakitləşdirilməsi üçün teatrın direktoru operettanın bir həftə ərzində hər gün nümayiş etdiriləcəyinə söz verir. Premyera möhtəşəm uğur qazanır. Yerli mətbuat yazırdı ki, spektakl tamaşaçılara Azərbaycan operettasının özünəməxsusluğunu və gözəlyyini açır: Bizi operettanın dərin milli xarakteri valeh etdi. Möcüzəvi musiqi tamtamına, aydın olaraq hər bir obrazı ayrılıqda önə çıxarır və eyni zamanda onları süjet xəttində bir-birinə bağlayır. 1959-cu ilin sonuna operettanı Çində artıq 3 peşəkar truppa səhnələşdirir.
Arşın mal alan (operetta)

Yuxarıda qeyd edilən teatrdan başqa Uxan eksperimental opera teatrı və Tyanczin milli bədii teatrı bu əsəri nümayiş etdirir. Yerli mətbuat qeyd edirdi ki, operetta tamaşaçılar tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanır. "Arşın mal alan" operettası Çində həmçinin 1991-ci ildə səhnələşdirilir. 2010-cu ilin 26 və 27 noyabr tarixlərində Azərbaycanın ÇXR-kı səfirliyinin təşəbbüsü və Azərbaycanın mədəniyyət və turizm naziriliyi, Azərbaycan opera və balet teatrı və Çin milli operasının dəstəyi ilə ölkədə komediyanın yeni səhnələşdirilməsi işıq üzü görür. Azərbaycan opera və balet teatrının baş rejissoru Hafiz Quliyev deyirdi: İki həftə ərzində ABŞ, İtaliya və Rusiya kimi ölkələrdə təhsil almış çinli müğənnilərin iştirkaı ilə spektaklı çin dilində səhnələşdirməyi bacardıq… Spektakldan sonra Pekin operasının direktoru bizə yaxınlaşdı, və təşəkkür bildirərək, bundan sonra "Arşın mal alan" operettasının Çinin gənc nəsli tərəfindən tanınacağı ilə bağlı şad olduğunu bildirdi. Digər ölkələrdə səhnələşdirilmələr 1940-cı ildə operetta Odessada nümayiş etdirilir.
Arşın mal alan (operetta)

1944-cü ilin noyabrın 7-si İkinci Dünya müharibəsi dövründə Misirin Ceneyfi (Qineyfa) adlı bölgəsində, Kiçik acı gölün yaxınlığında yerləşən 307 nömrəli tranzit düşərgəsində mayor Karasovun iştirakı ilə Sovet repatriantları tərəfindən formalaşdırılan alayın şəxsi heyəti Oktyabr inqilabı ilə bağlı parad təşkil edir. Bayramdan öncə isə, aralarında, böyük ehtimalla, çoxlu sayda azərbaycanlı olan repatriantlar düşərgədə Ü.Hacıbəylinin "Arşın mal alan" operettasını səhnələşdirirlər. Bu addım nəinki repatriantlar, həmçinin misirlilər arasında böyük uğur qazanır. Düşərgədə olmuş azərbaycanlı yazıçı Süleyman Vəliyev yazırdı: Bizim spektakllara ətraf kəndlərin sakinləri toplaşırdı. Biz ərəblərin küçədə gəzərkən Əsgər və Gülçöhrənin ariyalarını züm-zümə etdiklərini eşidirdik. Hətta balaca uşaqlar populyar Azərbaycan operettasının mahnılarını oxumağa çalışırdılar.
Arşın mal alan (operetta)

1954-cü ildə Venqers adına Belostok dövlət teatrında operetta polyak dilində nümayiş etirilir. Burada baş rolları Poreda və Voloşina ifa edirlər. 1985-ci ilin yanvarın 30-da Ankara dövlət opera və balet teatrında rejissor Həsənovun türkcə quraşdırdığı "Arşın mal alan" spektaklı göstərilir. 1993-cü ildə Mersin dövlət opera teatrında Nemətzadənin rejissor traktovkasında səhnələşdirilən "Arşın mal alan" Türkiyənin mədəni həyatında böyük bir hadisəyə çevrilir. 2006-cı ildə operetta ilk dəfə olaraq Vyanada nümayiş etdirilir. Səhnələşdirilmələr 27, 28 və 30 sentyabr tarixlərində həyata keçirilir.
Arşın mal alan (operetta)

Səhnələşdirilmənin rəhbəri qismində Bakı musiqi akademiyasının rektoru Fərhad Bədəlbəyli, quruluşçu-rejissor qismində isə amerikalı rejissor Maykl Şnak çıxış edir. Rolları avstiyalı aktyorlar Aişa Lindsey (Gülçöhrə), İohano Lüto (Asya), Ramin Dustdar (Əsgər), Lin Yakus Russ (Sultanbəy), Volfqanq Şeyla (Vəli), Mixael Eberle (Süleyman) ifa edirlər. Ariyalar türk, rollar isə alman dilində ifa edilirdi. Tədbir Azərbaycanın mədəniyyət və turizm, gənclər və idman nazirlikləri və həmçinin ölkəmizin Avstriyadakı səfirliyinin dəstəyi ilə baş tutur. Həmin ildə Avstiryada həmçinin Üzeyir Hacıbəylinin heykəlinin açılışı olur. 2011-ci ilin yanvar ayında operetta Minskdə Belorus dövlət akademik teatrın səhnəsində nümayiş etdirilir.
Arşın mal alan (operetta)

2013-cü ilin sentyabrın 13-də isə operettanın nümayişi Ukraynanın Simferopol şəhərində yerləşən Qrım-tatar akademik musiqili-dramatik teatrın səhnəsində həyata keçirilir. Operettanın qəhrəmanları Birinci akt Olay XIX əsrin sonunda Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yerləşən Şuşa şəhərində baş verir. Gənc tacir Əsgər darıxır və sıxılır. Xalası Cahan Əsgərin dərdinin nə olduğunu anlamır. Yalnız qulluqçusu Vəli, Əsgərin evlənmək istədiyini başa düşür. Bu arada müsəlman adət-ənənəsinə görə bəy gəlini toydan əvvəl görə bilməzdi.
Arşın mal alan (operetta)

Lakin Əsgər gələcək həyat yoldaşını görüb onu sevəcəyi təqdirdə evlənməyə razıdır. Dostu Süleymanın məsləhəti ilə o arşın malçı libasını geyinib küçələri gəzir və müştəriləri "arşın mal alan" qışqıraraq cəlb edir, evlərə girir və orada qadınlar və qızlar üzlərini gizlətmədən satılan parçalara baxır. Əsgər bir çox ev gəzir, çoxlu sayda qız görür, lakin onların heç biri onun xoşuna gəlmir. Nəhayət o Sultanbəyin evinə gəlir. Bəyin qızı Gülçöhrə və Asya azadlığa çıxmağı arzulayır, lakin tanımadıqları adamlara ərə getməyi istəmirlər. Gülçöhrəni gördükdə Əsgər məhz bu qızı axtardığını anlayır.
Arşın mal alan (operetta)

Öz növbəsində, Gülçöhrə də Əsgərə vurulur. Sultanbəyin isə Əsgərin xalası Cahandan xoşu gəlir, və Əsgər Sultanbəyin Gülçöhrəni ona verəcəyi təqdirdə xalasının Sultanbəyin həyat yoldaşı olmasına razılıq verəcəyini bildirir. Bu təklif Sultanbəyi hiddətləndirir və o arşın malçını həyətindən qovur. Suleyman yenə çıxış yolu tapır. O Sultanbəyin evinə gələrək Gülçöhrəni varlı tacir Əsgərə verməyi tövsiyə edir. Burada o Asyanı görür və ona vurulur.
Arşın mal alan (operetta)

Sultanbəy qızını Əsgərə verməyə razılaşır, lakin arşın malçını sevən Gülçöhrə atasının sözündən çıxır. Təsadüfən Süleymanı görən Asya da, öz növbəsində ona vurulur. Əsgərin qulluqçusu Vəli isə Telli ilə görüşür və onu sevdiyini başa düşür. Dördüncü akt Gülçöhrəni Əsgərin evinə gətirirlər. O çadrasını çıxarır, boynuna dolayaraq özünü asmaq istəyir. Bu zaman səhnə arxasından arşın malçının mahnı sədaları gəlir.
Arşın mal alan (operetta)

Gülçöhrə çaşbaş şəkildə musiqiyə qulaq asır, sonra isə çıxış tapa bilmədiyi otaqda vurnuxmağa başlayır. Gözlənilmədən otağa Əsgər daxil olur və Gülçöhrə onun arşın malçı olduğunu başa düşür. Dostların fərasətini qiymətləndirən Sultanbəy yenə Cahan üçün elçiliyə gedir, Telli isə Vəliyə ərə gəlməyə razılıq verir. Süleyman isə Asyanı istəyir. Sonda 4 toy mərasimi keçirirlir. Tənqidi rəylər İncəsənətşünas Fərəh Əliyevanın fikrinə görə, Ü.Hacıbəylinin çağdaşları musiqili komediyanı ölən adət-ənənələrə qarşı çağırış, azərbaycanlı qadınlarının müasirləşməsinə ismarış kimi qəbul etdilər.
Arşın mal alan (operetta)

Əliyeva qeyd edir ki, "Arşın mal alanın" maraqlı süjeti görməkdən, sevməkdən və yalnız bundan sonra evlənməkdən ibarət motivə sahibdir. Hacıbəyliyə ən zidd mövqe tutan tənqidçilərdən biri Əhliyev-Mehdiyev "Arşın mal alanı" tənqid edərkən yazırdı: Əgər biz uşaqlarımızı musiqili komediyalar üzərində tərbiyyə etsək bunun nəticəsi əxlaqsızlıqdan başqa bir şey olmayacaq. Üzeyir Hacıbəyli 1938-ci ildə "Arşın mal alan" haqda yazdığı məqaləsində etiraf edir ki, onun işi kəskin şəkildə islama və onun ənənlərinə qarşı idi. Lakin, eyni zamanda, görkəmli bəstəkar qeyd edirdi ki, əsərin yazıldığı dönəmdə Azərbaycan qadını hətta ən elementar insan haqlarından məhrum idi. Musiqişünas Viktor Qorodinski isə yazırdı: Üzeyir Hacıbəyli tərəfindən milli musiqi tərzi və ladlarında bəstələnmiş şənlik və iti yumor hissinə malik mahnı motivləri qısa zamanda əsl xalq motivlərinə çevrilməyinə bacarır, özündə partlayıcı güc içərir və hər cür reaksionistə qorxu hissi yaşadırdı. Musiqişünas Qubad Qasımovun fikrincə "Arşın mal alan" bu janr üzrə dünya klassikası nümunələri ilə eyni pillədə durur. İncəsənətşünaslar Nigar Əliyeva və Boris Zabolotskix hesab edirlər ki, "Arşın mal alan" Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılıq fəaliyyətində yeni keyfiyyətli dövrün başlanğıcı olur. Məşhur polşalı dramaturq Sergey Povolotski yazırdı: Mən ilk dəfə Əsgərin ariyasını möhtəşəm müğənni Rəşid Behbudovun ifasında qulaq asmışam.
Arşın mal alan (operetta)

Sonra isə R.Behbudovun baş rolda çəkildiyi "Arşın mal alan" filminə baxdım. Mən bu əsərə vurulmuşdum. Bir müddət sonra hamı tərəfindən sevilən müğənni növbəti dəfə Polşaya qastrola gəlir. Bu dəfə mən Əsəgrin ariyasına artıq polyak dilində qulaq asdım. Növbəti konsertdən sonra Rəşid Behbudova yaxınlaşdım və ona "Arşın mal alanı" polyak dilinə çevirmək istədiyimi bildirdim. Müğənni mənim istəyimi müsbət qarşıladı… Operettada musiqi İncəsənətşünas Fərəh Əliyeva qeyd edirdi ki, "Arşın mal alan" komediyasında Üzeyir Hacıbəyli xalq-mahnı və muğam havalarını sintez edən parlaq, özünəməxsus vokal stili yaratmışdı.
Arşın mal alan (operetta)

Komediyada Avropa klassikasından gələn kantilentlik ənənəsi və milli melodika uzlaşır. F.Əliyevanın fikrincə, "Arşın mal alan" operettasının bədii-ifadəli başlanğıcını musiqi təşkil edir, onun dramaturji rolu isə müəyyən edici xəttdir. Arşın malçının II aktdakı məşhur nəğməsinə əsaslanan sevginin leytmotivi musiqinin təsviri-yüksələn vahidliyinə zəmin yaradır. Dahi bəstəkar əsas musiqili-səhnə forması qismində ariyanı seçir və ənənəvi bəndlikdən imtina edir. Musiqişünas Elmira Abasovanın sözlərinə inansaq, "Arşın mal alan" operettasında musiqinin dramaturji funksiyası bəstəkarın əvvəlki komediyaları ilə müqayisədə daha mürəkkəb və genişdir. O aktı arxasınca aparır və aparıcı rolların açılmasına xidmət edir.
Arşın mal alan (operetta)

Bu komediyada Ü.hacıbəyli ilk dəfə lirik sahəni geniş və çoxşaxəli tərzdə istifadə edir. Abbasova qeyd edir ki, "Arşın mal alanı" bəstəkarın ənənəvi oprettalarından təsviri tərkibin dərinliyi və, baş qəhrəmanları xarakterizə edən musiqinin inkişafının miqyasları fərqləndirir. Bitmiş musiqili hissəciklərin cəmləşdirilməsindən imtina edən dahi bəstəkar, buna baxmayaraq, operettada "nömrə" strukturu prinsipini qoruyub saxlamağa nail olur. Əsərdə Ü.Hacıbəylinin intonasyon-tematik vahidliyi əldə etmək istəyi sezilir. Əsərdə baş rollardan biri, Abasovanın sevgi nəğməsi adlandırdığı, Əsgərin II aktda ifa etdiyi nəğməsinə aiddir. Digər komediyalarından fərqli olaraq, bəstəkar bu əsərində fəal olaraq sevgi mövzusunu inkişaf etdirir.
Arşın mal alan (operetta)

Əsgərin nəğməsinin intonasiya bünövrəsini Hacıbəylinin təşəbbüsü sayəsində oxumalı, lirik xarakterə bürünmüş mal satanların qışqırıqları təşkil edir. Üzeyir Hacıbəyli "Arşın mal alan" operettasında bir qəhrəmanın partiyası çərçivəsində intonasiya bağlılığı üslubundan istifadə edir. Bunu, Elmira Abasovanın qeyd etdiyi kimi, birtipli intonasiyalara bürünmüş, Gülçöhrənin xüsusiyyətinə aid etmək olar. Musiqişünas Xanlar Məlikov isə "Üzeyir Hacıbəylinin musiqili komediyalarının üslubunun və dramaturqiyasının xüsusiyyətləri" kitabında Gülçöhrə və Əsgərin musiqi xüsusiyyətlərinin intonasiya ümumiliyinə diqqət yetirir. Qalan qəhərəmanların obrazları janr-məişət üslubunda ifadə edilib. Burada şən mahnılar və rəqslər, şənlik, komik kolorit və səhnə olayını görmək olar.
Arşın mal alan (operetta)

Onların içində Cahanın bəndlərini, Süleyman bəyin mahnısını, Vəli və Tellinin duetini, qulluqçuların gülməli sevgi açıqlaması səhnəsini qeyd etmək olar. Qulluqçuların bir-birinə sevgilərini açıqlaması səhnəsini Elmira Abasova unikal sayır. Komediyanın hadisəsi dinamik inkişaf edir. Komediyada fon, şərh nömrələri yoxdur. Milli ruhu isə yalnız II aktdakı qızların xoru yaradır. Elmira Abasovanın fikrincə buna səbəb, Hacıbəylinin ilk növbədə lirik xətti önə çəkmək istəyi idi. Hətta klavirdə toy səhnəsi tək rəqs epizodu ilə təqdim edilib və üvertura onun materialı üzərində qurulur.
Arşın mal alan (operetta)

"Arşın mal alan" operettasının musiqisinin milli folklorla mühüm və dərin bağları var. Dahi bəstəkar çox incə tərzdə Azərbaycan milli rəqslərinin və musiqilərinin intonasiyalarını əsərində canlandırır. Məsələn, "Qalanın dibində" xalq mahnısı II aktında qız xoru tərəfindən ifa edilir, "Canlar içində canım ay" mahnısı – Sultanbəyin bəndlərində səslənir, "Tərəkəmə"rəqsinin intonasiyası Asyanın rəqsində sezilir, üvertüranın əsas mövzusunda isə "Boynunda var sarılıq" mahnısının intonasiyaları canlandırılır. Musiqisi muğam üslubunun əsasında yaranan "Canlar içindəki canım ay" mahnısı Hacıbəylinin tam olaraq istifadə etdiyi yeganə xalq musiqisi sayılır. Musiqişünas Zemfira Səfərovanın fikrinə görə, "Arşın mal alan" komdeiyasında bəstəkarımız peşəkar şəkildə milli musiqinin ruhunu canlandırır. Əsəri komik opera adlandıran musiqişünas Abram Qozenpud yazırdı: Hacıbəylinin operasında orqanik olaraq milli melos, lirika,canlı və tipik xarakterlərin canlandırılmasında janr rəngləri uyuşur.
Arşın mal alan (operetta)

Musiqi xalq mənbəsindən çıxdığı üçün, onun melodiyaları da milliləşir. Bəstəkar-dramaturq həqiqətə uyğun şəkildə köhnə Bakının özünəməxsusluğunu ifadə etməyi bacarıb. Və, janra əsasən hər şeyin yaxşı qurtarmasına baxmayaraq, müəllif göstərir ki, əks halda qəhrəmanların aqibəti bu qədər də ürəkaçan olmaya bilərdi. "Arşın mal alan"-ın melodiyaları konsert transkripsiyalarının yaranmasına da töhfə verir və onların içində ən yaxşısı Nina Karnitskyanın "Skripka və fortepiano üçün fantaziya" əsəri sayılır. Qəhrəmanların xarakterləri Komediyada mənfi qəhrəman yoxdur. "Arşın mal alan" operettasının qəhrəmanları cütlüklərə ayrılıb.
Arşın mal alan (operetta)

Bu cütlüklərdən hər biri cəmiyyətin müəyyən təbəqəsini təmsil edir. Onlar bir-birindən bir çox xüsusiyyətə görə fərqlənirlər. Bununla birgə, musiqişünas Elmira Abasovanın fikrinə əsasən, onların hamısı evlilik və ailə probleminin çözülməsində iştirak edirlər, fəal olaraq və ya altdan bilikli olaraq dinin ənənələrinə qarşı çıxırlar. "Arşın mal alan"-ı "O olmasın, bu olsun" və "Ər və arvad" əsərlərindən fərqləndirən ideya budur. Əsgər və Gülçöhrə Önə əsərin baş qəhrəmanları olan Əsgər və Gülçöhrə çəkilir. Onların aqibəti və sevgisi operettanın süjet kanvasında baş xəttin əsasını təşkil edir.
Arşın mal alan (operetta)

İncəsənətşünas Fərəh Əliyeva iddia edir ki, Əsgər və Gülçöhrə iradəli şəkildə qarışılıqlı sevgi haqlarını müdafiə edirlər: Onlar ilhamlanıblar, romantikdirlər, zümrə mövhumatlarından uzaqdırlar. Öz sevgiləri yolunda hər şeyə hazırdırlar. Əsgərin yeniləşmənin tərəfdarı kimi qələmə verilməsini yanlışlıq sayan Üzeyir Hacıbəyli 11 aprel 1938-ci il tarixində "Kommunist" qəzetində çap edilmiş "Arşın mal alan" haqda qeydlər" məqaləsində yazırdı: Bu əsərdə öz hərəkətlərinin ifşa olunmasını sezən cəmiyyətin başında duran burjuaziya, zərbəni özündən uzaqlaşdırmaq üçün, camaata "Arşın mal alan"-ın ideyasının tamamilə əksini izah etməyə başlayır. Bəziləri Əsgəri aydın müasirləşmə tərəfdarı kimi qələmə verərək ideallaşdırırdı. Amma bu tamamilə yanlış izahdır. Əsgər hər şeyə tacir gözü ilə yanaşan bir adamdır.
Arşın mal alan (operetta)

Musiqişünas Elmira Abasova yazır ki, dərin və vəfalı sevgi yaşayan Asgər və Gülçöhrə öz xoşbəxtlikləri uğrunda mübarizə aparır. Onun fikrincə, Əsgər və Gülçöhrə Sərvər və Gülnazın ("O olmasın, bu olsun") fəal "varisləridir". Əsgər, Sərvər kimi qəti və qorxmazdır, lakin daha daha xəyalpərəstdir, öz zəngin evində darıxır. E.Abasovanın sözlərinə görü, onun həyatındakı boşluğu yalnız əsl, böyük sevgi doldura bilər. Əsgər şikayət edir: Biz çətinliksiz böyüdük, Allaha şükür, varlıyıq, lakin ürək sakitləşmir: daha nə isə istəyir. Gülçöhrəni isə dərin sıxıntı, ata evində bağlı qapılar arxasında davam edən həyatdan məmnun olmamaq fərqləndirir.
Arşın mal alan (operetta)

Abasovanın fikrincə, incə və poetik Gülçöhrə özündə oturuşmuş zümrə mövhümatına qarşı mübarizə aparmağa böyük, qarşısıalınmayan bir güc tapıır. O kasıb və əsilsiz arşın-malçıya qarşı sevgisini gizlətmir. Qız ölümü məcburi evlilikdən üstün tutur. Süleyman və Asya Fərəh Əliyeva qeyd edir ki, daha sakit və təmkinli Süleyman və Asya da xoşbəxtlik haqda xəyallara dalırlar, lakin ailə ənənələri çərçivəsində. Süleyman və Asya da qarşılıqlı xoşbəxtlik haqda düşünür, amma əsas qəhrəmanların romantik cəhətdən qalxınmasını balansda saxlayır. Musiqişünas Elmira Abasovanın fikrinə görə, Asya hələ də müsəlman dünyasının ənənələrinin ağuşunda qalır.
Arşın mal alan (operetta)

Lakin o he, vaxt səfil arşın malçını sevə bilməzdi. Üzeyir Hacıbəyli Süleymanın xarakteri haqda yazırdı: Əsgərin dostu Süleyman da tacirdir. Amma daha bacarıqlı, işbaz, kələk ustası olması ilə fərqlənir. Vəli və Telli Fərəh Əliyeva, digərləri kimi sevgi və xoşbəxtlik arzusunda olan Vəli və Telli obrazlarını, ağıllı, şən, gözüaçıq və tədbirli qulluqçu kimi alqılayır. Telli obrazının kəşfinə müəyyən töhfəni aktrisa Həqiqət Rzayeva verib. Qubad Qasımov onun elçilik və toy haqda hekayəsini, həmçinin nişanlısı üçün darıxan qızın darıxması haqda gülməli vokal ifasını spektaklın ən maraqlı səhnələrindən biri sayır.
Arşın mal alan (operetta)

Elmira Abasova qeyd edir ki, Vəli və Telli fərasətli, ürəyiaçıq və gülərüzlü qulluqçulardır. Onun sözlərinə inansaq, dahi bəstəkarımız bu obrazları janr dəqiqliyi və bədii koloritlə kəşf edib. Obrazlarında mahiranə və özünəməxsus şəkildə sezilən xalqımızın fərdlərinin xüsusiyyətləri onları publikanın sevimlilərinə çevirir. Bu cütlük komediyanın məğzinə daha dərin məna əlavə edir: üçüncü zümrənin insanların da sevgi və azad hisslər yaşamaq haqqı var. Məsələn, bəstəkarımızın ilk iki musiqili komediyasında qulluqçular Gülpəri və Sənəm özlərini qurban verərək uğursuz evliliyə razılaşırdılar. Sultanbəy və Cahan Fərəh Əliyeva Cahan və Sultanbəy obrazını "köhnə dönəmin" nümayəndələri kimi önə çəkir.
Arşın mal alan (operetta)

Onlar uzun əsrlər boyu sürən həyat tərzinin dəyişməsi mümkünlüyün belə ağlından keçirmirlər. Amma, bununla birgə, onlar da ailə sədəti və rahat bir yuva arzulayırlar. Bunu Sultanbəyin 3 manat pul, bir molla və bir kəllə qənd, vəssalam cümləsi təsdiq edir. Qubad Qasımov Cahan xalanı feodal həyat tərzinin təcəssümü kimi qəbul edir. Hacıbəylinin, Sultanbəyi, müəllimlərə, həkimlərə, mühəndislərə yuxarıdan aşağı baxan konservativ və ən adi zadəgan bir obraz kimi yaratmağına baxmayaraq, bu rolu ifa edən artistlər bu obrazı gülünc obyekti etməyə çalışmır, mənfi cəhətlərlə birgə əsl bəyə xas olan müsbət xüsusiyyətləri də əks etdirirdilər. Üzeyir Hacıbəyli "Arşın mal alan" haqda qeydlər" adlı məqaləsində yazırdı: Sıravi Qarabağ zadəganının konservatizmi o həddə çatır ki, o müəllimlərə, həkimlərə, mühəndislərə yuxarıdan aşağı baxır.
Arşın mal alan (operetta)

Bu insanların yüksək dairələrdə olmalarına baxmayaraq, nəcib olmaya bilərdilər. Məhz buna görə Sultanbəy onlardan uzaq durur və vaxtını ətirçi Mirzə Hüseynin dükanında keçirir. Onun Hacı Mürsəl kimi tacirlər daha xoşdur. 1919-cu il yanvarın 10-da Üzeyir Hacıbəyli "Azərbaycan" qəzetində Mizrab təxəllüsü altında Ələkbər Hüseynzadənin Sultanbəy rolunu ifa etməsi haqda yazırdı: Artistik istedadı danılmaz olan cənab Hüseynzadə, Azərbaycan bəylərin əksər hissəsinin xüsusiyyətini əks etdirən Sultanbəy obrazını elə canlandırdı ki, müəllif tərəfindən şərh edilən "tip" tamamilə yox oldu. Əzazil, şıltaq, dardüşüncəli Sultanbəyi və Cahan xalanı Elmira Abasova da köhnə dövrə bağlı olan bir obrazlar kimi qəbul edir. Cahan Əsgərin kədərini anlamır.
Arşın mal alan (operetta)

Lakin onun fəndcil hoqqası Cahanın xoşuna gəlir. Sultanbəyi gördükdə isə, Cahan xala tələb olunan qaydalara zidd olaraq öz üzünü açıb ona göstərir. Abasova bu səhnəni komediyanın ideyasının açılmasında mərkəz səhnələrdən bir sayır, çünki o barışmaz satirik gülüşlə doludur. Operettanın ekranlaşdırılması İlk ekranlaşdırılmalar "Arşın mal alan" operettasını 4 dəfə ekranlaşdırıblar. Birinci ekranlaşdırma 1916-cı ildə Rusiyada Piron qardaşlarının "Film" adlı səhmdar cəmiyyətinin studiyasında həyata keçirirlib. Rejissoru Boris Svetlovun olduğu bu filmdə Hüseynqulu Sarabski (Əsgər), Əhmədağa Ağdamski (Gülçöhrə), Mirzə Ağa Əliyev (Süleyman), Ələkbər Hüseynzadə (Sultanbəy), Y.Nərimanova (Cahan xala) və s. çəkiliblər.
Arşın mal alan (operetta)

Film səssiz olub, səhnənin arxasında müğənillər və Azərbaycan musiqi alətləri ansamblı yerləşdirilmişdi. Cabbar Qaryağdıoğlu və digər məşhur müğənnilər pyes gedişatında mahnılar ifa edirlər. Növbəti ekranlaşdırma 1917-ci ildə Peterburqda baş tutur. Onun aqibəti qalmaqallı olur. Peterburqlu rejissor Belyakov operettanı Üzeyir Hacıbəylinin icazəsi olmadan çəkir. 1917-ci ilin ilk günlərindən qəzetlərdə yanvarın 3-dən başlayaraq "Arşın mal alan" filminin Bakının "Forum" kinoteatrında nümayiş etdiriləcəyi barədə elanlar çap edilməyə başlayır.
Arşın mal alan (operetta)

Birinci nümayiş baş tutur, lakin bu haqda xəbər tutan bəstəkar vəkili Əlimərdan bəy Topçubaşovla birgə qradonaçalnik Kovalyovun yanına gələrək müəllifin icazəsi və razılığı olmadan çəkilən filmin nümayişinin dayandırılmasını xahiş edir. Kovalyov "Forum" teatrının direktoru Andreyevin adına əmr imzalayaraq filmi nümayişdən çıxarmağı tələb edir. 1917-ci ilin yanvarın 4-də bütün biletlərin satılmasına baxmayaraq film nümayiş etdirilmir. 1918-ci ildə "Xanjonkov və KO" firması operettanı çəkmək istəyir, lakin Üzeyir Hacıbəyli buna razılıq vermədiyi üçün bu təşəbbüs baş tutmur. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin dönəmində "Pate qardaşları" fransız firması İstanbul vasitəsi ilə Azərbaycanın incəsənət xadimlərinə yol taparaq "Arşın mal alan" operettasını ekranlaşdırmağı təklif edirlər. Lakin Sovet istlası səbəbindən bu birgə layihə uğursuzluğa düçar olur.
Arşın mal alan (operetta)

1945-ci il ekranlaşdırılması 1943-cü ildə Tehran konfransı zamanı İrana mədəni proqramla azərbaycanlı artistlər də gəlirlər. Onlar təsadüfən Hollivudda çəkilmiş "Arşın mal alan" filminin nümayişində olurlar. Filmdən sonar onlar titrlərdə filmin rejissorunun Tiqranov, ssenari və musiqi müəllifinin isə Maqalyanın olduğu haqda yazıları oxuyurlar. Artistlər bunu Üzeyir Hacıbəyliyə çatdırırlar. O isə, "Arşın mal alan" operettasının Stalinin xoşuna gəldiyini bilərək, onun adına etiraz ünvanlayır. Qısa zamanda dahi bəstəkar Stalindən Təklif edirəm bizim öz, əsl Sovet "Arşın mal alan" filmini çəkək yazılı teleqram alır.
Arşın mal alan (operetta)

1945-ci ildə Stalinin göstərişi ilə Azərbaycanda əsər ekranlaşdırılır. Filmin ssenarisini Sabit Rəhman yazır, quruluşçu-rejissor vəzifələrinə isə Rza Təhmasib və Nikolay Leşenko təyin olunur. Bu işə cavabdehlik Mircəfər Bağırova həvalə edilir. Baş rollara artistlərin axtarışı başlayır. Bu zaman Rəşid Behbudov Bakıya qastrol səfəri ilə gəlir. Üzeyir Hacıbəyli, Rza Təhmasib və Nikolay Leşenko onun konsertində olurlar.
Arşın mal alan (operetta)

R.Behbudov öz konsert repertuarına "Arşın mal alan"-dan iki musiqi nömrəsi — etmişdi – Əsgər və Vəlinin ifa etdikləri mahnıları daxil etmişdi. Əsgərin ariyasını Rəşidin ifasında qulaq asandan sonra (müğənni başına atasının qarakül papağını taxaraq ifa edərdi) onlar müğənnini kinoda çəkmək qərarına gəlirlər. Konsertdən sonra ona yaxınlaşan yaradıcı qrupun iştirakçıları, sevinərək "Axır ki tapdır…qarşımızda əsl tacir Əsgər durur!" deyirlər. Gülçöhrə roluna Leyla Cavanşirova dəvət edilir. Lakin ilk öncə 20 yaşlı rəqqasə çəkiliş qrupunun xoşuna gəlmir.
Arşın mal alan (operetta)

Lakin Leyla filmdə çəkilməyi çox istəyirdi və bu səbəbdən Üzeyir Hacıbəylinin yanına gələrək, gözünün yaşını tökür, Gülçöhrə rolunda çəkilməyi arzuladığını və bunun üçün hər bir çətinliyə qatlanmağa, gecə-gündüz işləməyə hazır olduğunu bildirir. Bəstəkar isə rejissorlardan qızı təkrar "baxmağı" xahiş edir. Filmin ssenarisi 1944-cü ilin martın 22-də Moskvada təsdiq olunur. Film Bakı kinostudiyası tərəfindən türk və rus dillərində çəkilməyə başlayır. Filmin çəkilişləri Mərdəkanda aparılmışdı. Rəşid Behbudonun sözlərinə görə, Bakı camaatı film çəkildiyini eşitdikdə sandıqlraından ailə relikviyalarını –bəy interyeinə layiq olan qab-qacaqları, paltarları çıxararaq çəkiliş meydançasına gətirirdilər.
Arşın mal alan (operetta)

Buna görə də, bütün rekvizitlər – qızıl portsiqar, dəbdəbəli paltarlar, bəzək əşyaları, mebel, qab-qacaq hamısı doğurçu idi. Sonralar Behbudov yadına salırdı: Mən bu şən komediyada böyük həvəslə çəkilməyə başladım. Məni həddindən artıq öhdəlikli iş gözləyirdi…öz rolumu iki dildə ifa etməyə məcbur idim. Elə günlər olurdu ki, mən çəkilişlərdə iştirak etmirdim, lakin çəkiliş meydançasına gələrək bacardığım köməyi etməyə çalışırdım. Amma əsas məqsədim bu deyildi: mən özümü Əsgərin düşdüyü vəziyyətdə hiss etmək istəyridim. Atam deyərdi: "Oğul, mən balaca olarkən, atam məni parça satmağa göndərərdi…". Təsadüfə baxın, atam uşaqlıqda əsl arşın malçı olmuşdu, mən isə ekranda… Asya roluna Gənc tamaşaçılar teatrının cavan aktrisası Rahilə Məlikova təyin olunur.
Arşın mal alan (operetta)

Filmdə qalan rolları Lütfəli İmanov (Vəli), İsmayıl Əfəndiyev (Süleyman), Fatma Mehrəliyeva (Telli), Münəvvər Kələntərli (Cahan) və Ələkbər Hüseynzadə (Sultanbəy) ifa edirlər. "O olmasın, bu olsun" filmində isə Məşədi İbad rolunu Mirzə Ağa Əliyev ifa edir. İlk olaraq film sovet senzurası tərəfindən bəyənilməmişdi və onun nümayişinə qadağa qoyulmuşdu. 1945-ci ilin iyulun 5-də filmin yoxlanması zamanı Moskva komissiyasının üzvləri arasında münaqişə yaranır. Üzvlərdən biri filmi tənqid edərək yaradıcı qrupu Sibirə sürgünlə hədələyir. Toplantıda "bu bəy-xan həyat tərzini ideallaşdırılmasıdır", "çəkiliş rəklama bənzəyir", "bu filmi çəkməklə nə məqsəd güdürdünüz?
Arşın mal alan (operetta)

", "demək istəyrisiniz ki inqilabdan öncə həyat bu qədər gözəl idi?" kimi ifadələr səslənirdi. Lakin, bəddi şuranın fikri ilə razı olmayan və filmin dünya miqyasında məşhur olacağını hesa b edən Sergey Eyzenşteyn, filmn Stalinə nümayiş etdirilməsinə nail olur və o, filmi bəyənir. Stalin bəyəndikdən sonra film SSRİ səviyyəsində nümayiş etdirilməyə başlayır və əsərin yaradıcı kollektivi Stalin premiyası ilə mükafatlandırılır. Bu film 136 ölkədə nümayiş olunur və 86 dilə dublyaj edilir. Təkcə SSRİ-də filmə 16 milyondan çox tamaşaçı baxır.
Arşın mal alan (operetta)

Filmin büdcəsi 5 milyon 807 min rubl təşkil etdiyi halda, gəliri 5 milyard rublu aşır. Amerikalı tarixçi Maykl Smit öz "Sovet şərqinin" kinematoqrafı" məqaləsində yazırdı: Xalq respublikalarında tamaşaçılara orta əsrlərin şair və müğnilləri, uğursuz sevgi haqda gözəl hekayələr nümayiş etdirilirdi. Bu filmlər gec stalinizmin neo-folklor üslubunda idilər. Xəlqili yenə təsdiqini tapmışdı. Azərbaycan bu janra "Arşın mal alan" musiqili şedevri ilə töhfə vermişdi. Film Mao Tszedunun da xoşuna gəlir və o Çində filmin "Yorğan altında sevgi" (çinlilər çadranı yorğan adlandırırdılar) adlı öz versiyasını çəkməyi əmr edir.
Arşın mal alan (operetta)

Film 1952-ci ildə çəkilir. Rəşid Behbudov Çinə qastrol səfərinə gələrək çin dilində oxuduqdan sonra Mao o qədər təsirlənir ki, müğənnidən qastrollarını daha 3 ay ərzində uzatmağı xahiş edir. O zaman konsertlərə 8 milyondan çox insan gəlir. 2013-cü ildə Heydər Əliyev Fonunun təşəbbüsü və dəstəyi ilə film restavrasiya edilir və rəngli versiyaya keçirilir. Hollivud mütəxəssisləri 1 il ərzində bərpa ilə məşğul olurlar. 1965-ci il ekranlaşdırılması 1965-ci ildə SSRİ-nin "Soyuzeksportkino" təşkilatı, Rəşid Behbudovun da çəkildiyi 1945-ci ilin "Arşın mal alan" filminin böyük gəlir gətirdiyini nəzərə alaraq, Bakı kinostudiyasına filmin yeni, rəngli variantını sifariş edir.
Arşın mal alan (operetta)

Beləliklə, əsər rejissor Tofiq Tağızadə tərəfindən Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında bir daha ekranlaşdırılır. Bu film öncəki versiyası qədər rəğbət qazanmır, lakin texniki təminat baxımından daha mükəmməl olur. Bu filmdə baş rolları Həsən Məmmədov (Əsgər), Leyla Şıxlinskaya (Gülçöhrə), Hacımurad Yagizarov (Süleyman), Ağadadaş Qurbanov (Sultanbəy), Nəcibə Məlikova (Cahan), Tələt Rəhmanov (Vəli), Mövsün Sənani və başqaları ifa edirlər. Filmin musiqi redaktoru Fikrət Əmirov olur. Həmçinin bax O olmasın, bu olsun Ər və arvad Xarici keçidlər Arşın mal alan Səda — "Arşın mal alan" talış dilində oynanılacaq (30.05.2016)
Azadlıq heykəli

"Azadlıq heykəli" (ing. The Statue of Liberty) və ya "Dünyanı işıqlandıran azadlıq" (ing. Liberty Enlightening the World; fr. La Liberté éclairant le monde) — Nyu-York, Manhettendə, Nyu-York limanında yerləşən Azadlıq adasında ucaldılmış nəhəng neoklassik heykəl. Frederik Ogüst Bartoldi tərəfindən hazırlanmış heykəl 28 oktyabr 1886-cı ildə Fransa xalqı adından ABŞ-yə hədiyyə edilmişdir. Heykəldə təsvir olunan ayaq üstə dayanmış xələtli qadın Roma azadlıq ilahəsi Libertası təcəssüm etdirir. O bir əlində azadlıq məşəli, digərində isə üzərində ABŞ Müstəqillik Bəyannaməsinin elan edildiyi 4 iyul 1776-cı il tarixinin yazıldığı tabula ansata (qanunların yazıldığı tablet) tutmuşdur.
Azadlıq heykəli

Qırılmış zəncir onun ayağının üstünə sərilmişdir. Azadlığın və ABŞ-nin simvollarından biri olan heykəl, xaricdən gələn qonaqları salamlayan siqnaldır. Bartoldi, 1865-ci ildə ona ABŞ-nin azadlığının elan edilməsinə həsr ediləcək abidənin Fransa və Amerika xalqlarının ortaq layihəsi olmalı olduğunu deyən fransız professor və siyasətçi Eduard Rene de Labuledən təsirlənmişdir. Fransadakı qarışıq siyasi vəziyyətlə əlaqədar olaraq heykəl üzərində işlər 1870-ci illərə kimi başlamamışdır. 1875-ci ildə Labule təklif etdi ki, Fransa heykəlin hazırlanmasının maliyyə xərclərini üstlənsin, ABŞ isə heykəl üçün yer ayırsın və postament inşa etsin. Heykəlin tam dizaynının hazırlanmasından əvvəl Bartoldi onun başını və məşəl tutan əlini hazırlamışdı və bu detallar beynəlxalq sərgilərdə göstərilmişdir. Məşəl tutan əl 1876-cı il Filadelfiya Beynəlxalq Sərgisində, 1876–1882-ci illərdə isə Medison Squeə Parkında göstərilmişdir.
Azadlıq heykəli

Heykəlin hazırlanması üçün maliyyə bəxşişlərinin toplanması xüsusilə, amerikanlar üçün çətin keçmişdir və 1885-ci ildə postamentin inşasının dayandırılması təhlükəsi yaranmışdır. Bundan sonra "New York World" jurnalının naşiri, publisist Cozef Pulitser tərəfindən işlərin tamamlanmasına dəstək olmaq məqsədiylə kompaniya başlanmış və 120,000-dən çox iyanəçi bu işə cəlb olunmuşdu ki, bunların da əksəri 1 dollardan az iyanə vermişdi. Heykəl Fransada hazırlanmış, daha sonra isə ABŞ-yə daşınaraq, əvvəl Bedloe adası adlandırılan adada inşa edilmiş postament üzərində ucaldıılmışdır. Heykəlin tamamlanması birinci Nyu-York "Əsas xətt paradı" ilə qeyd edilmiş və mərasimə ABŞ prezidenti Qrover Klivlend rəhbərlik etmişdi. 1901-ci ilə kimi heykəl ABŞ Mayak Xidmətinin tabeliyində olmuş, daha sonra Müharibə Departamentinin tabeliyinə verilmişdir; 1933-cü ildən sonra heykəl Milli Park Xidmətləri idarəsinin tabeliyinə verilmişdir. 1938-ci ildən sonra heykəl bir neçə dəfə yenilənmə işləri üçün bağlanmışdır. 1980-ci illərin əvvəllərində heykəlin vəziyyətində əmələ gəlmiş pisləşmələr, onun əsaslı təmirinə ehtiyac olduğunu ortaya çıxardı.
Azadlıq heykəli

Beləcə, 1984–1986-cı illərdə heykəlin bağlandığı müddətdə, heykəlin məşəl hissəsi və daxili strukturu yenilənmişdir. 2001-ci il 11 sentyabr terrorundan sonra təhlükəsizliyin təmin edilməsi məqsədi ilə heykəl ziyarətçilər üçün bağlanmışdır; 2004-cü ildə postamenti, 2009-cu ildə taca çıxan ziyarətçilərin sayına limit qoyulması şərti ilə heykəl özü ziyarətçilər üçün açılmışdır. 28 oktyabr 2012-ci ildə heykəl və postamenti bir illik müddətə ziyarətə bağlanmış, bundan sonra ikinci pilləkan və digər təhlükəsizlik qurğuları inşa edilmiş, bindan sonra Azadlıq adası açılmışdır. Lakin açılışdan bir gün sonra, Sendi qasırğası səbəbiylə Azadlıq adası yenidən ziyarətçilərin üzünə qapadılmış, 4 iyul 2013-cü ildə isə yenidən açılmışdır. 1916-cı ildən etibarən təhlükəsizlik səbəbiylə məşəl ətrafındakı eyvana çıxışlar məhdudlaşdırılmışdır. Dizayn və quraşdırılma Azadlıq heykəlinin yaradılması ideyasının mənşəyi fransız hüquq professoru və siyasətçi Eduard Rene de Labulenin 1865-ci ilin ortalarında səsləndirdiyi fikirlərlə əlaqələndirilir. Özünün Versal yaxınlığında yerləşən evində verdiyi nahardan sonra çıxış edən Labule demişdir: "ABŞ-nin müstəqilliyinin elan edilməsinin şərəfinə bir abidə ucaldılacaqsa, məncə bu abidə yalnız amerikan və fransız xalqlarının ortaq işi olduğu zaman təbii olacaq."
Azadlıq heykəli

Milli Park Xidmətləri 2000-ci ildə yaydığı məlumatda qeyd edir ki, əgər bu məlumatın əfsanə olduğu qəbul edilərsə, o zaman, heykəlin yaradılması fikrinin 1870-ci ildə meydana çıxdığını güman etmək olar. Hadisəni nəql edən heykəltaraş Frederik Bartoldi qeyd edir ki, Labulenin nitqi heykəlin yaradılması üçün əsas olmasa da, onu ilhamlandırmışdır. III Napoleon rejiminin təzyiqçi xüsusiyyətini nəzərə alan Bartoldi heykəlin yaradılması ideyasını Labule ilə daha çox müzakirə etməmişdir. Həmin dövrdə Bartoldi həm də digər layihələrlə məşğul idi; Misir xədivi İsmayıl paşa ona Süveyş Kanalının şimal girişindəki Port-Səiddə kəndli Misir qadını formasında və əlində məşəl tutmuş nəhəng mayak layihəsi hazırlamağı sifariş etmişdi. Eskizlər və modellər əslində həmin layihə üçün hazırlansa da, həyata keçirilməmiş qalmışdı. Süveyş üçün isə klassik bir nümunə təklifi var idi: Rodoslu Koloss – Qədim yunan Günəş tanrısı Heliosun nəhəng bürünc heykəli. 100 fut (30 metr) hündürlüyündə olduğuna inanılan heykəl də liman girişində ucaldılmışdı və əlində tutduğu məşəl gəmilərə işıq salırdı.
Azadlıq heykəli

Bundan sonra isə Bartoldi Fransa–Prussiya müharibəsində iştirak etmişdi. Müharibə zamanı III Napoleon işğallar həyata keçirir və tutduğu yerləri dağıdırdı. Bartoldinin doğma vilayəti olan Elzas isə müharibədə Prussiyanın əlinə keçmiş və bu vəziyyət III Fransa Respublikası dövrünə kimi davam etmişdi. Həmin dövrdə Bartoldi ABŞ-yə səfər etməyi planlaşdırır, Labule ilə birgə tanınmış amerikanların layihə ilə bağlı fikir və məsləhətlərini almağı düşünürdülər. 1871-ci ildə Bartoldi, Labulenin yazdığı göndəriş məktubu ilə birgə Atlantik okeanını keçdi.Nyu-York limanına çatan Bartoldinin diqqətini heykəli üçün yer kimi gördüyü Bedloe adası cəlb edir və o, şəhərə gələn bütün gəmilərin bu ada ilə qarşılaşdığına diqqət yetirir. O, öyrənir ki, 1800-cü ildə Nyu-York limanının müdafiəsi üçün Birləşmiş Ştatlar hökuməti adanı özəlləşdirib və Nyu-York Dövlət Qanunvericiliyi ilə idarə edir. Labuleyə yazdığı məktubda o deyir: "torpaq bütün ştat ərazisi ilə bir vahid təşkil edir."
Azadlıq heykəli

Bir çox nüfuzlu Nyu-Yorkerlə görüşdükdən sonra, nəhayət ki, ABŞ prezidenti Uliss Qrant ilə görüşür və prezident ona, heykəl üçün yer təyin etməyin çətin olmayacağını deyir. ABŞ-ni iki dəfə qatarla keçən Bartoldi heykəlin böyük simpatiya doğuracağını hiss edir. Lakin o, Atlantik okeanın hər iki tərəfində kütlənin bu təklifi kifayət qədər dəstəkləmədiyini düşünür və beləcə Labule ilə birgə qərara gəlirlər ki, insanların bu mövzu ilə bağlı daha sərrast düşünəcəyi vaxta kimi gözləsinlər. Bartoldi heykəlin ilk modelinin layihəsini 1870-ci ildə hazırlamışdı. Bartoldinin dostunun oğlu, ABŞ rəssamı Con LaFarc sonradan qeyd edirdi ki, Bartoldi ilk eskizini ABŞ səfəri zamanı LaFarcın Rod-Aylenddəki studiosunda işləmişdi. Fransaya dönərkən Bartoldi layihəsini bir qədər də inkişaf etdirir. O, eyni zamanda Prussiya üzərində qələbədən sonra fransız patiotizmini əks etdirən bir neçə heykəl üzərində də işləyirdi.
Azadlıq heykəli

Onlardan biri də üç ay Prussiya mühasirəsinə davam gətirmiş Belfort qalasının qarşısında qumdaşından yonulmuş iri monumental heykəltaraşlıq abidəsi olan "Belfort şiri" idi. 73 fut (22 metr) uzunluğunda olan dikbaş şir heykəli Romantizmin emosianal xüsusiyyətlərini əks etdirir və Bartoldi bu xüsusiyyətləri daha sonra Azadlıq heykəlində də tətbiq etmişdi. Dizayn, stil və simvolizm Bartoldi və Labule Amerikanın azadlığı ideyasının ən yaxşı şəkildə necə təsvir edilə biləcəyi mövzusunda fikir mübadiləsi aparırdılar. Erkən Amerika tarixində iki qadın fiquru xalqın əsas mədəni simvolu kimi istifadə olunurdu. Britaniya obrazının Birləşmiş Krallıq, Marianna obrazının isə Fransa üçün şəxsləndirilmiş simvol olduğu kimi, ABŞ-də istifadə olunan iki qadın heykəlindən biri olan Kolumbiya da ABŞ-nin şəxsləndirilmiş simvolu idi. Kolumbiya obrazı amerikanların qeyri-sivil və alçaldıcı xüsusiyyətlərini təcəssüm etdirən "Hindu şahzadəsi" obrazının yerinə istifadə olunmağa başlamışdı. Digər məşhur qadın obrazı isə, Qədim Romada azadlıq ilahəsi olmuş və əsasən azad edilmiş qulların sevimlisi olan Libertasın şərəfinə yaradılmış və azadlığı simvolizə edən Liberti idi. Liberti obrazını həmin dövrün bir çox ABŞ sikkələrində, həmçinin incəsənət nümunələrində, o cümlədən Tomas Krovfordun müəllifi olduğu və Kapitoli binasının qübbəsi üzərində ucalan "Müstəqillik heykəli"ndə (1863) də görmək mümkündür. XVIII – XIX əsr sənətkarları xüsusilə respublikaçılıq dəyərlərini qabartmağa çalışırdılar və bu məqsədlə də daha çox Liberti obrazından istifadə edilirdi. Liberti obrazının təsviri həmçinin, Böyük Fransa Möhüründə də əks edilmişdir.
Azadlıq heykəli

Lakin, Bartoldi və Labule Ejen Delakruanın məşhur "Xalqı istiqamətləndirən Azadlıq" (1830) əsərindəki inqlabçı azadlıq obrazından qaçmağa çalşırdılar. 1830-cu il Fransız inqlabına həsr edilmiş bu əsərdə yarımçıq geyimli Libertinin cəsədlər üzərində hərəkət edən silahlı əsgərlərə yol göstərməsi təsvir edilib. Labule heç də inqlaba simpatiyası olan bir adam deyildi və buna görə də, Bartoldinin fiquru, Delakruanın obrazından fərqli olaraq tamamilə xalata bürünmüşdür. Delakruanın əsərindəki zorakı görünüş əvəzinə, Bartoldi öz əsərinə daha çox sülhpərvərlik görünüşü verməyə çalışmış və inkişaf simvolu kimi məşəldən istifadə etmişdir.Kravfoldun "Müstəqillik heykəli" 1850-ci illərdə dizayn edilmişdi. Onun başında Qədim Romada azad edilmiş qulların istifadə etdiyi pilus dəbilqəsi vardır. ABŞ-nin Müharibə Naziri, sonradan Amerika Konfederativ Ştatlarının prezidenti olmuş cənublu Cefferson Devis pilusun abolisionist simvolu kimi qəbul ediləcəyindən narahat olmuşdu. O, göstəriş vermişdi ki, pilus dəbilqə ilə əvəz edilsin.
Azadlıq heykəli

Delakruanın fiqurunun başında da pilus var və Bartoldi də ilk öncə öz fiqurunun başını belə bir örtüklə tamamlamağı düşünmüşdü. Lakin bunun əvəzində heykəlin başı üçün diadem və ya tacdan istifadə etmişdir. Bundan başqa, o, başında pilus olan Mariannaya istinad etməkdən də çəkinmişdir. Heykəlin başındakı diademadan çıxan yeddi şüa sanki nimb formalaşdırır. Günəşin doğması, yeddi dəniz və yeddi kontinenti təmsil edir, məşəldən başqa, Liberti onunla da dünyanı işıqlandırır. Bartoldinin bütün ilkin modelləri bir-birinə oxşayırdı: neoklassik üslubda işlənmiş, əynində stola və pella (bu cür paltarlarda adətən Roma ilahələri təsvir edilirdi), əlində məşəl tutmuş qadın fiquru azadlığı təmsil edirdi. Heykəlin üz cizgiləri isə, heykəltaraşın anası Şarlotta Beysser Bartoldinin üz cizgiləri əsasında işlənmişdir.
Azadlıq heykəli

O heykəli, güclü, lakin sadə bir siluetə malik formada dizayn etmiş, Nyu-York Körfəzinə girən gəmilərin və gələn qonaqların dəyişən prespektivləri hiss etməsi üçün Manhettenin qarşısında ucaltmışdır. Heykəlin təntənəli məqsədinə baxmayaraq, o, heykələ qalın klassik konturlar vermiş və sadə modelləşdirmə tətbiq etmişdir. Bartoldi öz texnikası haqqında yazır: "Heykəlin səthi sadə və aydın olmaqla, qalın və düzgün dizaynla vurğulanmışdır. Detalların böyüklüyü və çoxluğu bir qədər hürküdücü idi. Quruluşları müəyyənləşdirərkən, mümkün qədər aydın formalara üstünlük verdik və zənginləşdirici detallardan istifadə etdik ki, bu da işin proporsiyaslarını pozdu. Nəhayət, dizayn kimi modeli də ümumiləşdirməyə çalışdıq. Yalnız buna əmin idim ki, mövzunu yaxşı araşdırmalı və tədqiq etməli idim, bir sənətkar kimi mövzuya ən uyğun formanı seçməklə ən uyğun və anlaşılan obrazı yaratmalı idim." Bartoldi layihəni və dizaynı daha da inkişah etdirmişdir.
Azadlıq heykəli

Bartoldi əvvəlcə Libertinin əlində zəncir tutmuş olmasını nəzərdə tutsa da, sonradan yaşanmış Vətəndaş müharibəsindən sonra, bunun separatçı detal kimi qəbul edilə bilinəcəyini düşünmüşdür. Əvəzinə zəncirlər sınmış halda onun ayaqları altında yerləşdirilmiş və bir hissəsi də xələtin altında gizlədilmişdir. Bartoldi Libertinin sol əlində nə yerləşdirmək haqqında da dəqiq fikrə malik deyildi; o qanunun aliliyini diqqətə çatdırmaq üçün seçimini tabula ansata üzərində saxlayır. Bartoldi ABŞ Konstitusiyasına üstünlük versə də "JULY IV MDCCLXXVI" yazısına üstünlük vermiş və ABŞ Müstəqillik Bəyannaməsinin tarixi ilə asossasiya edilmişdir. Gaget, Gauthier & Co metal şirkəti ilə məsləhətləşmələrdən sonra, Bartoldi heykəlin dərisinin repoussé üsulu ilə işlənmiş mis təbəqəsindən hazırlanması qərarına gəlmişdir. Bu seçimin verdiyi əsas üstünlük, heykəlin istənilən ölçüdə hazırlanma imkanının yaranması idi. O, heykəlin hündürlüyünün 151 fut (46 metr) olmasını qərara almışdır ki, bu da eyni üsulla hazırlanmış İtaliyanın Arona şəhərindəki, Sankarlone heykəlindən və Almaniyanın Şərqi Vestfaliya-Lippe ərazisində ucaldılmış Armini heykəlindən iki qat hündürdür. Bartoldi bu məsələ ilə bağlı, müəllimi Ejen Violle le Dyukun fikirlərini də öyrənmişdir.
Azadlıq heykəli

Violle le Dyuk heykəlin möhkəmliyinin təmin edilməsi üçün mərkəzində sütun yerləşdirilməsini təklif etmişdir. Elanı və ilkin işlər 1875-ci ildə Fransa siyasi vəziyyətin stabilləşdirilməsinə və müharibədən sonra iqtisadiyyatın bərpasına daha çox diqqət yetirirdi. Filadelfiyada keçirilən Beynəlxalq sərgiyə artan marağı nəzərə alan Labule bu sərgidə iştirakın kütlənin dəstəyinin alınması üçün yaxşı addım olacağını düşünür. 1875-ci ilin sentyabrında o, layihənin başladılmasını elan etdi və heykəlin yaradılması üçün Fransız-Amerikan Birliyi adlı bir təşkilat yaratdı. Elanla yanaşı ucaldılacaq heykələ bir ad da verildi – "Dünyanı işıqlandıran azadlıq". Fransız tərəfi heykəlin yaradılması üçün maddi məsələləri həll etməli, amerikan tərəfi isə heykəlin ucaldılması üçün yer ayırmalı və postament inşa etməli idi. Lakin heykəllə bağlı verilmiş elan, ABŞ-nin Prussiya ilə müharibədə onlara kömək etmədiyini düşünən fransızların narazılığına səbəb oldu. Fransız monarxistləri heykələ qarşı çıxdılar və bunun səbəbi layihənin liberal Labule tərəfindən təklif edilməsi idi. Labule heykəlin təqdimatı üçün zəngin və diqqət çəkən bir neçə mərasim təşkil etdi və 25 aprel 1876-cı ildə Paris Milli Operasının iştirakı ilə keçirilmiş bir mərasimdə həm də məşhur bəstəkar Şarl Qunonun yeni kantatasının təqdimatı olmuşdur.
Azadlıq heykəli

Kantata "La Liberté éclairant le monde" (Dünyanı işıqlandıran azadlıq) adlandırılmışdır.Elita arasında yaranmış ilkin narazılıqlara baxmayaraq, Birlik heykəlin yaradılması üçün lazım olan məbləği toplaya bildi. Məktəbli uşaqlar da daxil olmaqla 181 fransız bələdiyyəsində sadə vətəndaşlar bu məqsədlə bəxşişlər ödəmişlər. ABŞ İstiqlal müharibəsində iştirak edən fransız kontingentini nəzərə alan Labulenin siyasi müttəfiqləri də bu layihəni dəstəkləyirdilər. Daha bir qrup isə ABŞ-nin, Fransanın Panama kanalının inşası haqqında təşəbbüsünü dəstəkləməsinə ümid edirdi. Heykəlin hazırlanmasında istifadə olunmuş misin müxtəlif mənbələrdən əldə edildiyi bilinir və hər nə qədər testlərdən sonra bu haqqda dəqiq bir söz deyilməsə də, istifadə olunmuş misin bir hissəsinin Visnes, Norveçdən gətirildiyi güman edilir. Kara Suterlandın "Nyu-York Şəhər Muzeyi" üçün heykəl haqqında yazdığı kitabda, heykəlin hazırlanması üçün 90,800 kiloqram (200,000 pud) misə ehtiyac olduğunu, fransız mis sənayeçisi Yugen Sekretanın isə yalnıız 58,100 kiloqram (128,000 pud) mis tədarük edə bildiyi qeyd edilir. Tarixçi Yasmin Xanın 2010-cu ildə heykəl haqqında yazdığı kitabda isə qeyd edilir ki, mis ticarəti ilə məşğul olan Japy Frèresin firması 64,000 frank (o zamankı pulla $16,000 , 2013-cü il ekvivalenti ilə $ 351,000) dəyərində mis bəxşiş etmişdir.Lakin heykəl haqqında olan planlar tamamlanmamışdır, çünki, Bartoldi heykəlin başının və məşəl tutmuş sağ əlinin daha əvvəl hazırlanmasını istəmişdir.
Azadlıq heykəli

İşlər Gaget, Gauthier & Co. emalatxanasında başlamışdır. 1876-cı ilin mayında Bartoldi fransız nümayəndə heyətinin tərkibində ABŞ-yə səfər etmiş və heykəlin özü ilə gətirdiyi böyük şəklini Sentennial şənliklərində nümayiş etdirmişdir. Sağ qol avqusta kimi Filadelfiyaya çatdırılmadığından festival kataloquna daxil edilməmiş, bəzi mənbələr heykəlin festivalda sərgilənən bu detalını səhvən "Kolosun qolu" və ya "Bartoldinin Elektrik Dirəyi" adlandırmışlar. Sərgidə müxtəlif monumental incəsənət əsərləri sərgilənirdi ki, bunların da arasında Bartoldi tərəfindən hazırlanmış fəvvarə də vardı. Lakin heykəlin qolu sərgilənən sənət əsərləri arasında daha çox məşhurlaşmış və insanlar sərgini izləmək üçün qoldakı məşəl eyvanına çıxmaqdan ötrü növbəyə durmuşlar. Filadelfiyadakı sərgi bitdikdən sonra, heykəlin qolu Nyu-Yorka aparılmış və bir neçə il Medison Squeə Parkında sərgilənmiş, daha sonra isə heykələ quraşdırılması üçün yenidən Fransaya aparılmışdır.
Azadlıq heykəli

ABŞ-yə ikinci səfəri zamanı Bartoldi, Frank-Amerikan Birliyinin Amerika komitələrinin yaradılması üçün müxtəlif qruplara müraciətlər etmişdir. Komitələr postamentin inşa edilməsi üçün Nyu-York, Boston və Filadelfiyada bəxşişlər toplamalı idilər. Nyu-York komitəsi daha uğurlu fəaliyyət göstərərək digərləri ilə müqayisədə daha çox bəxşiş toplamağa nail olmuş və buna görə də bəzən "Amerikan Komitəsi" də adlandırılmışdır. Həmin komitənin üzvlərindən biri, sonradan Nyu-York qubernatoru və ABŞ prezidenti olacaq 19 yaşlı Teodor Ruzvelt idi. 3 mart 1877-ci ildə özünün vəzifədəki son günündə Prezident Qrant bir qətnamə imzalayaraq, heykəlin tamamilə hazırlanıb Fransada təqdim edildiyi dövrdə, ABŞ-də onun ucaldılacağı yeri seçmək hüququnun yalnız ABŞ prezidentinə aid olacağını bildirdi. Fransada quraşdırılması 1877-ci ildə Parisə qayıdan Bartoldi, 1878-ci ildə Parisdə Dünya Yarmarkasında sərgilənəcək heykəlin başı üzərində işləməyə başladı. Bua arada heykəlin tamamlanması üçün maddi vəsait toplanışı davam etdirilir, Gaget, Gauthier & Co. şirkətində heykəlin hazırlanmasına baxmaq üçün bilet satışı təşkil edilir və heykəl üşün model axtarılırdı.