LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Mozambik

IX və X əsrlərdə Ərəb və İranlı dənizçilər tərəfindən bilinməkdə idi. Avropalıların bura gəlişləri 1498-ci ildə Vasco da Qəmənin Hind səyahəti əsnasında olmuşdur. Avrapadan ilk gələnlər portuqaliyalılardır. Sahil bölgəsindən iç sahillərə giriş XVI əsrin sonlarında olmuşdur. Portuqaliyalılar başlıca rəqibləri Hollandiyalıları və Asiyalı Ərəbləri çətin də olsa bölgədən uzaqlaşdırmışlar. Sonra, XIX əsrdə Angola ilə buranı birləşdirmək istəmiş, amma İngilis müdaxiləsiylə qarşılaşmışlar. II Dünya Müharibəsini izləyən dövrdə müstəqillik uğrunda mübarizə aparmışdır. Portuqaliya rəhbərliyinə qarşı verilən döyüş nəticəsində və Portuqaliyada 1974-cü ildə reallaşan Qərənfil İnqilabıyla birlikdə FRELIMO təşkilatı öndərliyində müstəqilliyini qazanmışdır.
Mozambik

Su və enerji Ölkədə 60 çay vardır. Bu çayların debisi yüksəkdir. Zambezi 8 ölkədən keçən və dünyadakı əhəmiyyətli çaylardan biridir. Dünyanın ən böyük anbarlarından biri olan Cahora Bass da Zambezi Çayı üzərindədir. Ölkənin 13%-ni çay və göllər təşkil edir. Ölkədə elektrik enerjisi çətinliyi yoxdur. Ancaq iç seqmentlərə qeyri-kafi infrastrukturdan ötəri tam çatmamışdır.
Mozambik

Roman Katolik Kilsəsinin qurduğu başlıca 20 başpsikoposluk bölgəsi mövcuddur (Beira, Chimoio, Gurue, Inhambane, Lichinga, Nampula, Pemba, Qeulimane, Tete və Xai-Xai; ayrıca Maputo və Nampula Başpsikoposluğun ana rəhbərlik bölgəsidir). Müsəlmanlar xüsusilə, şimal bölgələrində məskundur. Müxtəlif təriqət və camaatlar olaraq mütəşəkkil olmuşlar (xüsusilə Qədr/qadiri və Şadhili qolları olaraq). Bunun yanında bəzi digər böyük islami təşkilatlar bunlardır: İslahatçı olan Mozambik İslam Şuras(n)ı (Conselho Islamico da Moçambique) və Sufilik yanlısı Mozambik İslam konqresi və Müsəlman Komitəsi (Comunidade Muçulmana). (Congresso Islamico da Moçambique). Aynı zamanda İsmayılılar, Şiələr və hind-Pakistan mənşəli islami təşkilatlarda əhəmiyyətli təşkilatlardandır. Əhali və dil Əhali: 19,371,057 (İyul 2001 məlumatları), Əhali artım nisbəti: %1.3 (2001 məlumatları), Mühacir nisbəti: 0 mühacir/1,000 əhali (2001 təxmini), Körpə ölüm nisbəti: 139.2 ölüm/1,000 doğan körpə (2001 təxmini), Ortalama həyat sürəsi: Cəmi əhali: 36.45 il, kişilərdə: 37.25 il, qadınlarda: 35.62 il (2001 məlumatları), Ortalama uşaq sayı: 4.82 uşaq/1 qadın (2001 təxmini), HIV/AIDS – xəstəliklərinə tutulan yetkin sayı: %13.22 (1999 məlumatları), HIV/AIDS – xəstəliyi olan insan sayı: 1.2 milyon(1999 məlumatları), HIV/AIDS – xəstəliklərindən ölənlərin sayı: 98,000 (1999 məlumatları), Xalq: Mozambikli, Əhalinin etnik dağılımı: Yerli qəbilə qrupları %99.66 (Shangaan, Chokwe, Manyika, Səna, Makua və digərləri), Avropalılar %0.06, avropa-Afrikalı qarışığı %0.2, Hindlilər %0.08, Dillər: Portuqalca (rəsmi), təxminən 26 yerli dil və ləhcələr (Xangana, Ronga, Macua, Cisene vs.)Güney Afrika və qonşu ölkələrin rəsmi dillərinin İngiliscə olması və o dövlətlərlə olan ticari və ictimai əlaqələr səbəbiylə İngiliscə etibarlı bir dildir.
Mozambik

Oxucu yazar nisbəti: 15 yaş və üzəri üçün məlumatlar, cəmi əhalidə: %42.3, kişilər: %58.4, qadınlar: %27 (1998 məlumatları) Oxuma-yazma nisbəti olduqca aşağı olan ölkədə yeni yeni məktəblər açılmaqdadır. Paytaxt Maputoda xüsusi məktəb olaraq Cənub Afrika, Portuqaliya, Amerika, Filipin, Fransız, İtalyan və Aga Khan məktəbləri kimi 65 ətrafında xüsusi məktəb vardır. Türk iş adamları və təhsil könüllüləri tərəfindən açılan Uluslararasi Söyüd Kolleci (Willow International School) da ölkənin təhsilinə qatqı təmin etməkdədir. 2003-cü ildə təhsilə başlayan Willow, 2008-ci ildə ikinci binasıyla ibtidai təhsil və orta təhsil olmaq uzere iki məktəb binasında xidmət etməkdədir. Təhsil dili İngiliscə olan bu məktəb, Portuqalca və Türkcə təhsiliylə də ölkənin üç dildə təhsil verən tək məktəbidir. Amerika, Rumıniya və Polşadakı proyekt olimpiadalarında al/götürdüyü medallarla, ölkə diametrində hər il təşkil edilən Kompüter Olimpiadalarında ilk üç dərəcəni əldə etmişdir. İkisi dövlət universiteti olmaq üzrə (Universidade Eduardo Mondlane (UEM) Universidade pedagogica cəmi 7 universitet və peşə yüksək məktəbi var.
Mozambik

Ölkənin ən böyük universiteti olan Universidade Eduardo Mondlane (UEM) Mühəndislik, Tibb, Hüquq, Təhsil, İqtisadiyyat, Uluslararasi Əlaqələr kimi hissələrdə təhsil etməkdədir. Universidade Pedagogica isə daha çox pedaqoji sahələrində təhsil etməkdədir. Mozambik, turizm baxımından potensialı yüksək olan bir ölkədir. Ölkənin şimal cənub istiqamətində uzanan Hind okeanı sahilindəki təxminən 2500 kilometr uzunluğundakı sahil şeridi hər istiqamətiylə turistlər üçün fürsətlər təqdim etməkdədir. Təmiz dənizi və beynəlxalq sahədə ün etmiş dalış nöqtələri dəniz turizmi sevənləri bu ölkəyə çəkməkdədir. Paytaxt 'Maputoda' 5 ulduzlu otel sayı dörddür. 4 ulduzlu otellər də vardır.
Mozambik

Med-cezirin ən gözəl izlənilə bilən yerlərdən biri Maputoda 'Costa Do Sol' (Günəş Kürəyi) mövqesindədir. Dəmiryolları: 3,131 km (1994) Karayolları: 30,400 km (1996) Kanallar: 3,750 km Boru xəttləri: Xam neft 306 km; neft məhsulları 289 km Limanları: Beira, Inhambane, Maputo, Nacala, Pemba, Quelimane Aeroportlar: 168 (2000 məlumatları) A) Aerodromlar: Ölkədə beynəlxalq 3 havalanını vardır. Bunlar paytaxt Maputo, Beira və Nampulada var. B) Limanlar: Ölkənin ən böyük limanı paytaxt Maputoda var. Liman ölkənin sahili ol/tapıldığı Hind Okeanı üzərindədir. Bu istiqamətiylə qiymətləndirildiyində Türkiyədən Mozambikə çatmaq asandır. Aralıq dənizi, Qırmızıdanıq və Hind Okeanı yoluyla bu ölkəyə nəqliyyat edilə bilər.
Mozambik

Maputo limanının illik tutumu təxminən olaraq 12 milyon tondur. Bu liman üzərindən başda Cənub Afrika Respublikas(n)ı, Zimbabwe və Esvatini olmaq üzrə ətraf ülkelerede nəqliyyat edilməkdədir.Beira Limanı: Beira limanı mövqes(n)i etibarilə hinterlandında olan ölkələrin ixracat və idxalatında əhəmiyyətli bir yer tutmaqdadır. Bu liman xüsusilə dənizə sahili olmayan və qitənin iç bölgələrində qalan Zimbabwe, Zambiya, Malawi, Botswana və Zaire kimi ölkələrə edilən nəqliyyatda əhəmiyyətli bir yer tutmaqdadır. Limanın illik tutumu 7,5 milyon tondur. Bu iki əhəmiyyətli limanın xaricində Nacala, Quelimane və Pemba da nisbətən daha kiçik limanlar var. c)Quru yolu: Johanessburg ya da Durbandan avtobuslarla paytaxt Maputoya çatmaq mümkündür.Viza Əməliyyatları; Mozambikə Azərbaycandan gəlişdə quru və hava sərhədində viza alınamalıdir. Ancaq Cənub Afrika yoluyla Avtobus vasitəsiylə gəlmək istenildiyinde Johannesburgda olan Mozambik konsulluğundan viza almanıq lazımdır.
Tanzaniya

Tanzaniya (rəsmi adı Tanzaniya Birləşmiş Respublikası) — Şərqi Afrikada dövlət. Siyasi və coğrafi mövqeyi 1964-cü ildə iki müstəqil respublikanın-Tanqanika və Zanzibar, həmçinin Hind okeanında yerləşən Pembi adalarının birləşməsi nəticəsində yaranmışdır. Şimalda - Keniya və Uqanda, qərbdə - Ruanda, Burindi və Konqo Demokratik Respublikası (Tanqanika gölü ilə), cənubda - Zambiya, Malavi və Mozambiklə, şərqdə Hind okeanı ilə həmsərhəddir. Ərazisi 945,203 kv. km.,(Ərazisinə görə dünyada 31-ci yeri tutur), 2013-cü ildə aparılmış siyahıya almanın rəsmən elan olunmuş yekunlarına əsasən əhalisi 48 261 942 nəfərdir ( əhalisinə görə dünyada 27-ci yeri tutur). Tanzaniyanın tərkibinə Zanzibar, Pemba, Mafiya adaları daxildir. Ən böyük ada Zanzibar (sahəsi 1,7 min kv. km) adasıdır.
Tanzaniya

Adın etimologiyası "Tanzaniya" sözü bu dövlətin tərkibinə daxil olan iki keçmiş müstəmləkənin - Tanqanikanın və Zanzibarın adlarının kombinasiyası nəticəsində yaranmışdır. Tanzaniyanını iki paytaxtı var. Ölkənin inzibati mərkəzi kimi tarixi paytaxt Dar-es-Salam şəhəri, qanuni paytaxtıisə hələ XX əsrin 70-ci illərində hökumətin əsas orqanlarının köçürüldüyü Dodoma şəhəridir. Tanzaniya bəşəriyyətin ən qədim ərazilərindən biri sayılır. Tanzaniya ərazisində e.ə.3 mln. il bundan əvvələ aid qədim insan məskənləri, onların istifadə etdikləri əmək alətləri arxeoloqlar tərəfindən müəyyən olunmuşdur. E.ə. I minillikdə əhalinin əksəriyyəti buşmen, hottentot və kuşit dillərində danışır, ovçuluq və yığıcılıqla məşğul olurdular.
Tanzaniya

Eramızın əvvəllərində ölkə ərazisində bantular məskunlaşmış, yerli əhali ilə assimilyasiya olunmuş etno-ərazi qrupları yaranmışdı. Təxminən I minilliyin ortalarında müasir Tanzaniyanın dəniz sahillərində qul ticarəti ilə məşğul Sasani, az sonra isə ərəb tacirləri göründülər. Məhz bu dövrdə bu ərazidə yeni suaxili etnik birliyi formalaşmağa başladı. Bu etnik birliyin tərkibini yerli tayfalarla yanaşı İrandan, Ərəbistandan və hətta Hindistandan gələnlər təşkil edirdilər. Suaxililər beynəlxalq ticarətlə məşğul olur, Afrikadan qul, qızıl, fil dişi aparır, buraya Asiya ölkələrindən sənətkarlıq məhsulları, parça, ərzaq məhsulları gətirirdilər. Orta əsrlərdə Tanzaniyanın dəniz sahillərində, yaxın adalarda şəhərlər salınmış, ticarət, kustar sənətkarlıq inkişaf etmişdir. XV-XVIII əsrlərdə Tanzaniya portuqaliyalılarla ərəblər arasında müharibə meydanına çevrilmişdir. Portuqaliyalılar Tanzahiya ərazisindəki şəhər-dövlətləri əsarət altına almışlar.
Tanzaniya

XVII-XVIII ölkə ərazisində bir neçə etnik konselidasiya zonaları formalaşmışdır. Bunun nəticəsində şambala, çaqqa, xexe, xaya xalqlarının ittifaqları yarandı. Bu ittifaq Klimancaro yamaclarından başlayaraq Hind okeanı sahillərinə qədər olan əraziləri birləşdirirdi. Tanzaniyanın iqlimi subekvatorialdır. Şimalda ildə iki dəfə (mart-may və sentyabr-noyabr ayları), cənubda ildə bir dəfə (noyabr-aprel) yağışlar mösümüdür. Adalarda iqlim rütubətlidir, gündəlik orta temperatur müsbət 28-30 dərəcədir. Hind okeanında suyun temperaturu 24-26 dərəcədir. Ölkənin mərkəzi hissəsində (dəniz səviyyəsindən 1200-1700 metr yüksəklikdə) orta temperatur müsbət 22-25 dərəcədir.
Tanzaniya

2014-cü il məlumatına görə əhalinin sayı 50 mln. nəfərə yaxındır. Əhali kifayət qədər qeyri-bərabər yerləşmişdir. Ölkə əhalisinin 80 faizə yaxın kənd yerlərində yaşayır. Tanzaniyanın ən iri şəhəri Dər-es-Salam şəhəridir. Ölkədə 120-yə yaxın müxtəlif etnik qruplaşmalar yaşayır, onlardan ən çox saylıları - sukuma, nyambezi,caqqa, nqonde, xaya, xeke, bena, qoqo və makonde etnik qruplarıdır. Etnik qrupların çoxu bantu xalqına, bir hissəsi isə nilot və koysan xalqlarına aiddir. Tanzaniyada əhalinin bir hissəsini də hindlilər, ərəblər, avropalılar, çinlilər və digər xalqların nümayəndələridir.
Tanzaniya

15 yaşa qədər olanlar əhalinin 44,3 %-ni, 65 yaşdan yuxarı olanlar 2,6 % təşkil edir. Əhalinin orta yaşı 17,8 ildir. 2011-ci il məlumatına görə orta ömür müddəti 58 ildir. Əhalinin orta təbii artımı 2 %-ə yaxındır. Hər 1000 nəfərə düşən doğum - 32,64, ölüm-12,09 faizdir. Dövlət quruluşu Məhdud hakimiyyətli prezident idarəetmə üsuluna malik federativ respublikadır. Milli bayram günü olan Respublika günü 26 apreldə (1964) qeyd olunur. Tanzaniya Birləşmiş Respublikasının Konstitusiyası 25 aprel1977-ci ildə qəbul edilmişdir.
Tanzaniya

Dövlət başçısı Dövlətin və hökumətin başçısı, habelə silahlı qüvvələrin ali baş komandanı sayılan Prezident, ümumxalq seçkilərində ardıcıl iki dəfədən çox olmamaqla 5 il müddətinə seçilir. Dövlət başçısı Baş Naziri və Parlamentin üzvləri arasından seçdiyi Nazirlər Kabinetinin üzvlərini təyin edir. Bundan əlavə, Prezident Milli Məclisə üzv olmayan 10 nəfərin Hökumətdə təmsil olunması üçün təyinat vermək səlahiyyətinə malikdir. Dövlətin idarə edilməsində dövlət başçısına vitse-prezident köməklik edir. Qanunverici hakimiyyət Konstitusiyaya görə üzvləri 5 illik müddətə seçilən, bir palatalı 357 yerlik Milli Məclisdir. Parlamentə 260 üzv ümumxalq səsverməsi yolu ilə, 5 deputat isə Zanzibar Nümayəndələr Palatası vasitəsilə seçilir, habelə dövlət başçısının səlahiyyətinə aid olan 81 yer qadınlar üçün nəzərdə tutulur və 11 üzv Prezident tərəfindən təyin edilir. Qanunvericilik hakimiyyətini Nazirlər Kabineti ilə birlikdə həyata keçirən ali qanunverici orqan həm Federasiya, həm də xüsusi olaraq ölkənin materik hissəsi üçün qanunlar qəbul edir. İcraedici hakimiyyət Prezidentin, vitse-prezidentin, Baş nazirin, Zanzibar Muxtar Respublikası Prezidentinin və bütün nazirlərin üzv olduğu Nazirlər Kabinetinə (26 nazirlikdən ibarətdir) Prezidentin təyin və Parlamentin təsdiq etdiyi Baş nazir rəhbərlik edir.
Tanzaniya

Nazirlər Kabineti və ona rəhbərlik edən Baş nazir nazirliklərin fəaliyyətini əlaqələndirmək, habelə ölkə Prezidentinin fərman və sərəncamlarını icraya yönəltmək səlahiyyətlərinə malikdir. Məhkəmə hakimiyyəti Britaniya, islam və qəbilə məhkəmə-hüquq sisteminə əsaslanan Tanzaniyanın məhkəmə sistemi, hakimləri Prezident tərəfindən təyin edilən Ali Məhkəmədən, Apelyasiya Məhkəməsindən, habelə hərbi və digərixtisaslaşmış yerli məhkəmələrdən ibarətdir. Xarici keçidlər [http:/ eb.archive.org/web/20030413193730/ Arxivləşdirilib 2009-07-16 at the Wayback Machine 2002 census results in Tanzania (official)] A. Qurbanzadə. Dünya ölkələri. Siyasi-iqtisadi və dialektik coğrafiyası. Bakı, 2013. Ə.Həsənov, A.Vəliyev. Dünya ölkələrinin müasir siyasi sistemləri, Bakı, 2013.
Cəngi (rəqs)

Cəngi rəqsi - Azərbaycan milli rəqsi. Etimologiyası Cəngi sözü irandilli xalqlarda - cəng sözü, savaş deməkdir. Cəngi adlı qəsəbə var. Bəzi mütəxəssislər "Cəngi" sözünün "zəngi"dən törəməsini deyirlər. Zəngi əski Oğuz türk tayfaları olub: "Zəngilan", "Zəngibasar" toponimləri bu tayfalarla bağlıdır.
Cəngi (rəqs)

"Cəngi" cəngavərlik yerişini, meydan oxumanı, döyüşə çağırışı ifadə edir. "Cəngi"nin yaranma tarixi çox qədimdir. Azərbaycan ərazisində Cəngi adlanan ərazi də var: Şamaxı rayonunda (indiki Qobustan rayonunun ərazisi). Qədim oğuz tayfalarında qəbilələr arasında döyüş, güləş zamanı, yarışlarda, hərbi mərasimlərdə Cəngidən istifadə edilirdi. Bir çox aşıq melodiyaları kimi, bu da Şur muğam ladındadır (kökündədir); ölçüsü 2/4–dir.
Mübariz Rzayev

Mübariz Balağa oğlu Rzayev (20 may 1968, Lənkəran) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-mayoru, 3-cü Ordu Korpusunun sabiq komandanı, 2020-ci il Vətən müharibəsinin komandanlarından biri. Mübariz Rzayev 1968-ci il mayın 20-də Lənkəran şəhərində anadan olub. Hərbi xidməti Polkovnik Mübariz Rzayev Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24 iyun 2003-cü il tarixli 887 nömrəli Sərəncamına əsasən "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif edildi.Polkovnik Mübariz Rzayev Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24 iyun 2016-cı il tarixli 2176 nömrəli Sərəncamına əsasən "Hərbi xidmətlərə görə" medalı ilə təltif edildi.General-mayor Mübariz Rzayev Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25 iyun 2020-ci il tarixli 2127 nömrəli Sərəncamına əsasən "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.General-mayor Mübariz Rzayev Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15 dekabr 2020-ci il tarixli 2348 nömrəli Sərəncamına əsasən 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edildi.Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun, Xocavənd rayonunun, Zəngilan rayonunun və Qubadlı rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Mübariz Rzayev Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə, 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə, 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən "Zəngilanın azad olunmasına görə" medalı ilə, 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən isə "Qubadlının azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.2021-ci il martın 21-də 3-cü Ordu Korpusunun komandanı təyin olunub. Mübariz Rzayev 17 dekabr 2021-ci ildə vəzifəsindən azad olunub. Rzayev öz istəyi ilə ordu sıralarından ehtiyata buraxılıb.
Pirallahı rayonu

Pirallahı rayonu — Bakı şəhərinin 12 inzibati rayonundan biri. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 21 dekabr 2012-ci il tarixli, 519-IVQ saylı Qərarı ilə Bakı şəhəri Xəzər rayonunun inzibati ərazi bölgüsündə qismən dəyişikliklər edilərək yeni Bakı şəhəri Pirallahı rayonu yaradılmış və Azərbaycan Respublikasının ərazi vahidlərinin Dövlət reyestrinə daxil edilmişdir. Bakı şəhəri Pirallahı rayonunun inzibati ərazi bölgüsünə Bakı şəhəri Xəzər rayonunun Pirallahı, Çilov və Neft Daşları qəsəbə inzibati ərazi dairələri tərkibindəki Pirallahı, Çilov və Neft Daşları qəsəbələri daxil edilmiş, Pirallahı, Çilov və Neft Daşları qəsəbə inzibati ərazi dairələri Bakı şəhəri Xəzər rayonunun tabeliyindən çıxarılaraq Bakı şəhəri Pirallahı rayonunun tabeliyinə verilmişdir. İqtisadiyyat və turizm Rayon 4 inzibati-ərazi vahidinə malikdir: Neft Daşları GürgənPirallahı rayonunun Çilov qəsəbəsi neftlə zəngindir. Ümumi məlumat
İsmayıl bəy Qutqaşınlı

Qutqaşınlı İsmayıl bəy Sultan Nəsrullah oğlu (14 iyul 1806, Qutqaşın – 14 avqust 1861, Şamaxı) — Azərbaycan yazıçısı və Rusiya İmperiyasının hərbi xadimi, Rusiya imperator ordusunun general-mayoru və Müqəddəs Georgi ordenini qazanan ilk azərbaycanlı. İsmayıl bəy Qutqaşınlı 27 yanvar 1806-cı ildə Qurban bayramında, keçmiş Qutqaşın mahalında (indiki Qəbələ) anadan olmuşdur. Adı da bu bayrama görə verilmişdir. Atası Nəsrullah Sultan Qutqaşın mahalının son sultanı olmuş, Azərbaycan Rusiya tərəfindən işğal edildikdən sonra həmin mahalın başçısı təyin edilmişdir. Həmin dövrdə keçmiş xan və bəyləri daima itaətdə saxlamaq üçün çar Rusiyası onların uşaqlarını çar ordusunda zabit kimi əsir saxlayırdı.
İsmayıl bəy Qutqaşınlı

Nəsrullah sultan Çar Rusiyasına etibar etmirdi. Bu inamsızlıq qarşılıqlı idi. Belə təklif Nəsrullah sultana da gəlmişdir. Qutqaşınşünaslığın banisi Salman Mümtaz "Rəşid bəy və Səadət xanım" hekayəsi mühərriri Qutqaşınlı İsmayıl bəyin həyatı" məqləsində yazırdı: "Özünün böyük və görkəmli oğullarını dürlü-dürlü bəhanələrlə evdə saxlayıb aciz və fərsiz zənn etdiyi kiçik yaşlı İsmayıldan çarnaçaq əl-çəkməyə məcbur oldu.Fərsiz nəzərə gələn İsmayıl təhsilini ikmal etdikdən sonra elə bir kamallı, qabiliyyətli igid oldu ki,əqill və bacarıqlı sayılan qohum və qardaşları onun yanında hər bir cəhətdən heç mənziləsində qaldılar" O, 1822-ci ildə rus ordusunda xidmətə başlamışdır.Peterburqda dörd il orada kadet məktəbində oxumuşdur.1822-ci ildə bu məktəbi bitirib, Əlahiddə Qafqaz Korpusu tərkibindəki Gürcüstan qrenadyor alayında sıravi əsgər kimi hərbi xidmətə başlamışdır. İsmayıl bəy Rusiya-İran (1826–1828) və Rusiya-Türkiyə (1827–1829) müharibələrdən iştirak etmiş, döyüşlərdə fərqləndiyinə görə ordenlərə layiq görülmüşdür. Müharibələr qurtardıqdan sonra o, hərbi xidmətini davam etdirmiş, vəzifəsi ilə əlaqədar bir müddət Varşavada yaşamışdır.
İsmayıl bəy Qutqaşınlı

O hərbi işi dərindən öyrənmiş, sıravi əsgərlikdən general-mayor rütbəsinə qədər yüksəlmişdir. 1841-ci ildə İ.Qutqaşınlı istefaya çıxmış və öz vətənə qayıdaraq, Qutqaşın və Şamaxıda yaşamış, dərs demişdir.Rus ordusunda 25 illik xidmətdən sonra İsmayıl bəy 1847-ci ildən Şamaxıda "Bəy kommissiyası"nda işləmişdir. İ.Qutqaşınlı 1852-ci ildə Məkkəyə-Həcc ziyarətinə getmiş, qayıdandan sonra Şamaxıda və Qutqaşında yaşamışdır. Elə həmin ildə general-mayor rütbəsinə yüksəlmişdir. O, 1861-ci ildə Ağdaş mahalında karvansarada yemək yeyərkən Rusiyanin əli ilə ermənilər tərəfindən suyuna zəhər qatılmaqla həyat yoldaşı Tutu xanım Bikə ilə birgə həyatına son qoyulmuşdur.
İsmayıl bəy Qutqaşınlı

Belə ehtima olunur ki, 1854-cü ildə ona ümvanlanmış, Anadolu ordusunun baş komandanı Mustafa Zərif Paşadan Azərbaycan və Dağıstanda üsyanlar təşkil etməyə çağıran məktub erməni M.T.Loris-Məlikovun əlinə düşmüşdür. Nəticədə İ.Qutqaşınlı 1855-ci ildən nəzarət altında alınmışdır. İsmayıl bəy Qutqaşınlı xanımı Tutu Bikə ilə yanaşı Qəbələdəki Soltanbaba qəbiristanlığında dəfn edilmişdir. Böyük maarifçi İsmayıl bəy Qutqaşınlı uşaqlıq və gənclik illərində dini təhsil almış, ərəb, fars dillərini öyrənmiş, klassik Azərbaycan və Şərq ədəbiyyatı ilə yaxından tanış olmuşdur. Xidmət illərində İ. Qutqaşınlı bir sıra mütərəqqi rus ziyalıları ilə dostluq əlaqəsi yaratmış, rus və Qərbi Avropa mədəniyyətlərinin nailiyyətlərinə yiyələnmiş, dövrünün ən savadlı Azərbaycan ziyalılarından biri olmuşdur.
İsmayıl bəy Qutqaşınlı

Eyni zamanda o, Azərbaycanın böyük marifçi alimləri — Mirzə Fətəli Axundzadə, Qasım bəy Zakir, Abbasqulu ağa Bakıxanov və başqaları ilə yaxından dostluq etmişdir. Bu şəxslər Azərbaycan ədəbiyyatında "Paqonlu maarifçilər" adı ilə məşhurdurlar. İsmayıl bəy Qutqaşınlı 1852-ci ildə arvadı ilə Yaxın Şərq ölkələrinə səyahətə getmişdir. Yaradıçılığı Böyük ədib iki dəfə müqəddəs Həcc ziyarətində olmuşdur. Bu səyahəti ilə əlaqədar 1967-ci ildə çap olunmuş "Səfərnamə" adlı yol qeydlərini yazmışdır.
İsmayıl bəy Qutqaşınlı

Əsər Qutqaşınlının getdiyi yolun coğrafiyasının öyrənilməsində böyük əhəmiyyət daşıyır. Hazırda bu əsərin cəmi 126 səhifəsi tapılmışdır. İsmayıl bəy istefaya çıxdıqdan sonra Azərbaycan xalqının maariflənməsində və oyanmasında aktiv fəalliyyətə başlamışdır. Sözsüz ki, bu da çar hökumətinin maraqlarına cavab vermirdi. Ona görə də Qutqaşınlını tezliklə aradan götürmək üçün planlar cızılırdı.
İsmayıl bəy Qutqaşınlı

İsmayıl bəy Qutqaşınlı Azərbaycan ədəbiyyatına müasir nəsr, hekayə janrını gətirən yazıçıdır. Qutqaşınlı yaradıcılığının şah əsəri "Rəşid bəy və Səadət xanım" əsəridir. Əsər fransız dilindədir və Varşavada çap olunub. Bu əsərdə iki zadəgan ailəyə məxsus olan gənclərin məhəbbətindən bəhs edilir. Bundan başqa bəzi mənbələrə görə Qutqaşınlının "Tutu" adlı əsəri də olmuşdur.
İsmayıl bəy Qutqaşınlı

Ancaq bu əsər itirilmiş və günümüzə gəlib çatmamışdır. Bundan başqa İ.Qutqaşınlı "Miskin" təxəllüsü ilə şeirlər də yazmışdır. Təəssüf ki, onun əlyazmaları 1930-cu illərdə repressiya dövründə məhv edildiyindən bizə gəlib çatmayıb. Ancaq ona aid olması iddia edilən və 1973-cü ildə aşkarlanan, 1999-cu ilin aprelin 22-də Qəbələdə "Qəbələ" qəzetində nəşr edilən "İki quşun söhbəti" adlı şeir də var. Bu məsələ hələ ki mübahisə mövzusudur.
İsmayıl bəy Qutqaşınlı

Xatirəsinin əbədiləşdirilməsi İsmayıl bəy Qutqaşınlının adı Azərbaycan xalqının qəlbində daim yaşayır. Qəbələ şəhərinin mərkəzi küçələrindən birinə İsmayıl bəy Qutqaşınlının adı verilmişdir. Eyni zamanda Qəbələdə ədibin heykəli ucaldılmış, xatirə-ev muzeyi yaradılmışdır. Bakının Yasamal rayonundakı mərkəzi küçələrindən birinə də Qutqaşınlının adı verilmişdir. "Odlar yurdunun övladları Rusiya tarixində" kitabı (rus dilində) İsmayıl bəy Qutqaşınlı (1806 – 1869) Arxivləşdirilib 2016-03-04 at the Wayback Machine İsmayıl bəy Qutqaşınlı.Əsərləri.Bakı,2005.səh.142 Xarici keçidlər İsmayıl bəy Qutqaşınlı
Səyavuş Şəfiyev

Səyavuş Məmməd oğlu Şəfiyev (1 sentyabr 1937, Qaryagin – 24 noyabr 2001, Moskva) — Azərbaycan aktyoru, sirk ustası, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1979). Səyavuş Məmməd oğlu Şəfiyev 1 sentyabr 1937-ci ildə anadan olmuşdur. Hələ məktəb illərindən idmanda uğurlar əldə edən Siyavuş boks üzrə müxtəlif yarışların qalibi olub. Sənət taleyini Moskva müəyyən edir. Moskvaya gəzməyə gələn S.Şəfiyev gözlənilmədən sənədlərini Ümumittifaq Sirk Məktəbinə verir. Akrobatika üzrə dərəcə alan S.Şəfiyev məktəbi qurtardıqdan sonra "Soyuzsirk"ə göndərilir.
Səyavuş Şəfiyev

Burada Moskva sirkində tanınmış artistlərlə işləyən Siyavuş tezliklə öz işinin peşəkarına çevrilir. Onu Rusiyanın sirk artistləri arasında qəbul etməyə başlayırlar. 1972-ci ildə S.Şəfiyev Bakıya, şəhərdə yenicə açılmış sirkə bədii rəhbər göndərilir. Bakıda quruluş verdiyi sirk proqramları o zaman üçün böyük populayrlıq qazanır. Burda bir neçə il işlədikdən sonra S.Şəfiyev yenidən Moskvaya çağrılır və məşhur "Səhnədə sirk" Birliyinin quruluşçu rejissor təyin edilir. Sirk rejissoru kimi də özünü sınayan Səyavuş kino rejissorlarının diqqətini cəlb edib.
Səyavuş Şəfiyev

O, ilk dəfə olaraq, "Əhməd hardadır?" filminə çəkilib. Film ekranlara çıxandan sonra rejissor Adil İsgəndərov sovet senzurasının ciddi tənqidlərinə məruz qalır. "Burjua-meşşan elementləri ilə zəngin" film kimi xarakterizə edilən bu filmin tənqidindən xəbər tutan Səyavuş "nahaq çəkildim" deyib. Ancaq illər ötdükdən sonra film tamaşaçı tərəfindən qəbul edilir və Azərbaycanın kult-filminə çevrilir. S.Şəfiyev deyirmiş ki, "Taleyimdən razıyam.
Səyavuş Şəfiyev

Nə yaxşı ki, Adil müəllim məni bu rola çəkdi". Filmlə bağlı müsahibələrində Səyavuş Səfiyev tez-tez bu hadisəni xatırlayırmış: "Əhmədin evdən qaçma səhnəsi çəkilir. Mən də pəncərədən qonşu həyətə tullanmalı, sonra da hasardan aşıb aradan çıxmalıyam. Bu zaman qonşu həyətdən üstümə it cummalıdı. Elə birinci dublda it məni qapdı. Bərk qorxmuşdum.
Səyavuş Şəfiyev

1990-cı ildə Fransada qastrol zamanı keçirdiyi infaktdan sonra Şəfiyev sənəti tərk edir. Bir daha səhnəyə və incəsənətə qayıtmır. 2001-ci il 24 noyabrında Moskvada dünyasını dəyişib.Yasamal qəbristanlığında dəfn edilmişdir. Filmoqrafiya Əhməd haradadır? (film, 1963) — Əhməd Uşaqlığın son gecəsi (film, 1968) — Rüstəm O qızı tapın (film, 1970) — Firudin Kazımlı Ən vacib müsahibə (film, 1971) — Altay Nəsimi (film, 1973) — Mahmud Qəribə adam (film, 1979) Nizami (film, 1982) — epizod Narahat Adam (1985) — sadə bakılı oğlan Xarici keçidlər Sənətsevər. Səyavuş Şəfiyev
Musa əl-Kazım

İmam Kazım (tam adı: Əbul Həsən Musa ibn Cəfər əl-Kazım;8 noyabr 745, Əl-Əbva[d], Məkkə bölgəsi[d] – 30 avqust 799, Kazımiyyə[d]) — Cəfəri şiələrinə görə 9-cu məsum, 7-ci imam və xəlifə. Künyə və ləqəbləri Künyəsi: Əbül-Həsən Sani, Əbu İbrahim Ləqəbləri: Kazim, Zahir, Vəfiyy, Əmin, Zeynül-Müctehidin, Ənnəfsüz-Zəkiyyə, Əbdisaleh, Siqə, Təyyib, Səyyid, Məmun. İmamın həyatı iki mərhələyə bölünür: 1. İmamlıqdan qabaqkı dövr, hicri 128-dən 148-ə qədər (20 il) 2. İmamlıq dövrü, hicri 148-ci ildən 183-cü ilə kimi (35 il). O həzrətin imamlıq dövrü Abbasi xəlifələri Mənsur Dəvanaqi, Mehdi Abbasi və Harun-Ər-Rəşidin hakimiyyətinə təsadüf etmişdir. Onun imamlıq dövrünün çoxu (23 il, 2 ay, 17 gün) Harunun xilafəti dövrünə təsadüf edib Həyatı barədə qısa məlumat O Həzrətin adı Musa, ləqəbi Kazim, anası Həmidə adlı çox fəzilətli bir qadın, atası isə altıncı İmam Həzrət Sadiq olmuşdur. İmam Kazim hicrətin 128-ci ilində (Mədinənin yaxın kəndlərindən biri olan) Əbva adlı bir yerdə dünyaya gəlmiş, hicrətin yüz səksən üçüncü (başqa bir versiyaya görə isə yüz səksən altıncı) ilində şəhid olmuşdur. İmam Kazimin həməsri olmuş xəlifələr Hicrətin yüz qırx səkkizinci ilində İmam Sadiq şəhid olduqdan sonra İmam Kazimin İmamlıq dövrü başlamışdır. O Həzrət İmam olduğu bu otuz beş (ya da otuz səkkiz) il ərzində aşağıda adları çəkilmiş xəlifələr onun həməsri olmuşdur: Mənsur Dəvaniqi (137-158 h.q); Məhdi adı ilə tanınmış Məhəmməd.
Musa əl-Kazım

Buna görə də, İmam Kazim atasının tutduğu elmi yolu davam etdirərək böyük elm ocağı (lakin İmam Sadiqin təşkil etdiyi elm ocağından kiçik) yaradıb tanınmış elmli və fəzilətli şəxsiyyətləri yetişdirməyə başlayır. Seyyid ibn Tavus yazır: "İmam Kazimin xüsusi dostlarından böyük bir qismi və həmçinin, Bəni-Haşim qəbiləsinin böyük şəxsiyyətləri o Həzrətin ətrafına yığışaraq onun dürəfşan kəlamlarını, suallara verdiyi cavabları və irəli çıxan məsələlər haqqında verdiyi hökmləri qeyd edirdilər". Seyyid Əmir Əli yazır: "Hicrətin yüz qırx səkkizinci ilində İmam Sadiq Mədinə şəhərində vəfat etdi. Ancaq xoşbəxtlikdən onun təşkil etdiyi elm ocağı bağlanmadı, əksinə o Həzrətin canişini – oğlu İmam Kazimin rəhbərliyi sahəsində bu elm ağacı öz parlaqlığını daha da qorudu. "Musa ibn Cəfər (İmam Kazim) öz dövrünün bütün alimlərini heyrətə gətirməklə yanaşı, həm də əxlaqi dəyərlər və ali insani sifətlər baxımından da ad çıxarmışdı. Belə ki, o Həzrətin iftixar dolu həyatı ilə tanışlığı olan alimlərin hamısı onun əxlaqı qarşısında baş əyirlər. Sünni məzhəbinin görkəmli hədisçisi və alimi ibn Həcər Heytəmi yazır: "Museyi-Kazim atasının elm və biliyini irs aparmış,atasının fəzilət və kamalına malik olmuşdur. O,(cahil və nadan insanlarla) fövqəladə güzəşt və səbirlə davrandığına görə Kazim ləqəbini almış, onun dövründə heç kim İlahi maarif və bilik baxımından ona çatmamışdır." Məhdi Abbasi Çirkin nəticələri İslam məmləkətinin hər yerinə ziyan vurmuş Mənsurun xəlifəlik dövrü, onun ölümü ilə başa çatır və camaat 22 il əzab-əziyyətə qatlaşdıqdan sonra rahat nəfəs almağa başlayır. Mənsur öldükdən sonra onun Məhdi adı ilə tanınmış oğlu Məhəmməd hakimiyyət başına gəlir.
Musa əl-Kazım

Məhdi onların cavabında deyir: "İnsanın o vaxtı xoşdur ki, kef-damağla keçsin, nədim adamlarsız həyat mənə şirin gəlmir." O, bu işə o qədər ifratla yanaşırdı ki, hətta öz ağıllı və fəzilətli vəziri Yəqub ibn Davudun nəsihətlərinə belə qulaq asmırdı. Dövlət işlərində Yəqubun sözlərindən bir addım da kənara çıxmayıb onun dediklərini yüz faiz dəqiqliklə yerinə yetirən Məhdi eyş-işrətdən söz düşdükdə, Yəqubun məntiqi və qərəzsiz deyilən sözlərinə qulaq asmırdı. Xilafət sarayının və eləcə də, xəlifənin pozğunçuluq,eyş-işrətlə gün keçirməsindən ciddi narahat olan Yəqub Məhdinin ətrafındakılarının İslam hökuməti sarayında və xəlifənin hüzurunda kef məclisləri təşkil etmələrini müşahidə etdikdə deyirdi: "Bu işlərdən ötrü məni vəzir təyin edib buraya qoymusan? Gündə beş dəfə cami məscidində (mərkəz məscidində) camaat namazı qıldıqdan sonra şərab süfrəsinin başında oturmağın düzgündürmü?" Müsəlmanların beytül-malı hesabına kef məclisləri keçirməyə adət etmiş pozğun, nədim adamlar Yəqubun bu sözlərinə istehza edib Məhdini badə qaldırmağa cəlb edərək bəzi vaxtlar şerlə deyirdilər ki, Yəqubun sözlərini qulaq ardına vur və gözəl şərabla kefini kökəlt.Məhdinin belə mövqe tutması İslam cəmiyyətində pozğunluq və əxlaqsızlığın artmasına səbəb olur,Bəşşar kimi şairlərin kef haqqında dedikləri ədəb pərdəsini qırmış şer və qəzəlləri ağızdan-ağıza gəzir və iffət, paklıq xırmanına od vurub yandırırdı. Bunun nəticəsində də hər tərəfdən qeyrətli insanların etiraz sədaları ucalmağa başlayırdı.Başı öz kefinə qarışan xəlifə camaatın vəziyyətindən tamam xəbərsiz oldu. Bunun nəticəsində də, fəsad, rüşvətxorluq baş alıb getdi, vergi müffəttişləri camaatı həddən artıq sıxışdırmağa başladılar. Xəlifənin özü də, camaatı sıxışdırmağa başlayaraq ilk dəfə olaraq Bağdad bazarlarına vergi qoyur. Əkinçilərin vəziyyəti olduqca ağırlaşır və çətinlik hamını hiddətə gətirir.Həzrət Əlinin nəslindən olanlara qarşı həddən artıq təzyiqlər Məhdinin rəftarı atası Mənsurdan müxtəlif cəhətlərə görə fərqlənirdi.
Musa əl-Kazım

Ancaq onların hər ikisinin müştərək bir cəhəti var idi ki, o da hər ikisinin Ələvilərə (Əlinin nəslindən olanlara) qarşı həddən artıq təzyiq göstərməsi idi. Məhdi də Mənsur kimi Bəni-Haşimə qarşı olunan təzyiqlərdə əlindən gələni əsirgəmir, hətta bəzi vaxtlar onları Mənsurdan da çox təzyiqlərə məruz qoyurdu. Əlinin övladlarını hər an öz hökuməti üçün təhlükə hesab edən Məhdi onların başçılığı ilə olan hər hansı bir etirazın qarşısını almağa çılışırdı. O, şiəçiliyə yönəlmə və Ələvi rəhbərləri ilə həmkarlıq etməyə qarşı ciddi mübarizə aparırdı. Tarixçilər yazırlar: "Qasim ibn Məcaşi Təmimi ölərkən bir vəsiyyətnamə yazıb xəlifəyə izmalatdırmaq üçün Məhdinin yanına göndərir. Məhdi vəsiyyətnaməni oxumağa başlayır. Elə ki Qasimin Allahın təkliyinə və İslam Peyğəmbərinin Peyğəmbərliyinə etirafından sonra Əlini İmam və Peyğəmbərin canişini kimi tanıması cümləsinə çatır, vəsiyyətnaməni yerə tullayıb onu axıra qədər oxumur. Quranda şərabın haram edilməsi Məhdinin şiəçiliyə qarşı güclü mübarizəsinə dair başqa bir nümunə, onun Mədinədə İmam Kazim ilə söhbətidir. Məhdi xəlifə olduğu illərin birində Mədinə şəhərinə gəlib Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) qəbrini ziyarət etdikdən sonra İmam Kazim ilə görüşüb öz fikrində o Həzrətin elmini yoxlamaq məqsədilə, Quranda şərabın haram edilməsi məsələsini ortaya atıb soruşdu: "Şərab Quranda haram edilibmi?" Daha sonra əlavə edib dedi: "Camaatın əksəriyyəti şərabın Quranda qadağan olunmasını bilir, ancaq bu qadağanın mənasının haram olduğunu bilmir." İmam Kazim buyurdu: "Bəli, şərabın haram olması Quranda açıq-aşkar buyurulmuşdur."
Musa əl-Kazım

— Quranın harasında? — Allahın (Peyğəmbərə xitab edərək) buyurduğu "De ki: Rəbbim yalnız aşkar və gizli alçaq işləri [zina etmək, lüt gəzmək və s.], hər cür günahı, haqsız zülmü... haram buyurmuşdur." ayəsində. İmam Kazim bu ayədə digər haram buyurulmuş şeylər barədə danışdıqdan sonra buyurdu: "Allahın bu ayədə haram buyurduğu "hər cür günah" ifadəsindən məqsədi şərabdır. Çünki Allah Özü başqa bir ayədə buyurur: [Ya Məhəmməd!] Səndən içki və qumar haqqında sual edənlərə söylə: "Onlarda həm böyük günah, həm də insanlar üçün mənfəət (dünya mənfəəti) vardır. Lakin günahları mənfəətindən daha böyükdür." "Əraf" surəsində açıq-aşkar haram buyurulmuş "hər cür günah" ifadəsi "Bəqərə" surəsində şərab və qumara aid edilmişdir. Buna əsaslanıb deyirik ki, şərab Quranda açıq-aşkar haram buyurulmuş və qadağan olunmuşdur." Məhdi, İmam Kazimin bu istinad və sübutuna heyran qalıb ixtiyarsız olaraq (orada olan) Əli ibn Yəqtinə dedi: "And olsun Allaha ki, bu, Haşimi fətvasıdır."
Musa əl-Kazım

(Yəni bu, Bəni-Haşim tayfasından olan şəxsin fətvasıdır, bu cür fətvanı yalnız Bəni-Haşimdən olanlar verə bilərlər.) Əli ibn Yəqtin də, öz növbəsində dedi: "Sizə – Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) ailəsinə belə elm vermiş Allaha şükür olsun!" Məhdi, Əli ibn Yəqtinin bu cavabından narahat olub öz qəzəbini güclə boğduğu bir halda dedi: "Ey rafizi, düz deyirsən! " Hadi Abbasi Hicrətin yüz altımış doqquzuncu ili İslam tarixi üçün böhranlı, qaranlıq, qeyri-sabit və qəmli bir il olmuşdur. Çünki həmin il Məhdi Abbasinin ölümündən sonra onun kefcil, xam və məğrur oğlu Hadi Abbasi hakimiyyətə gəlir. Onun hakimiyyət dövrü İslam cəmiyyəti üçün baha başa gələn acı hadisələr dövrü olmuşdur. Hadinin atasının yerinə keçməsi heç də təzə məsələ deyildi. Çünki hələ uzun müddət ondan əvvəl İslam hökuməti zalım xəlifələr tərəfindən irsi rejimi (mütləq monarxiya) şəklinə düşərək Əməvi və Abbasi xəlifələri arasında fırlanmış, camaatın acı və məcburi sükutunu ardınca daşıyan hakimiyyətin bu yolla dəyişilməsi adi bir hala çevrilmişdi. Təkcə təzə olan bir məsələ müsəlmanların taleyinin Hadi kimi xam,səlahiyyətsiz və kefli bir gənc adama tapşırılması idi. O, hakimiyyət başına gələrkən hələ iyirmi beş yaşı tamam olmamış, çox məsuliyyətli xəlifəlik və İslam məmləkətinin idarəçilik məqamını ələ keçirməyə qətiyyən səlahiyyəti yox idi. O, şərabxor,dardüşüncəli, laqeyd bir gənc olduğuna görə hakimiyyətə gəldikdən sonra da, qabaqkı işlərini tərk etmədi. O, hətta xəlifəliyin zahiri qayda-qanunlarına da əməl etmirdi.
Musa əl-Kazım

Üstəlik daşürəkli, tərbiyəsiz, əzazil və nadürüst adam idi.Hadi Abbasilər sarayının pozğun mühitində tərbiyə almış və belə bir özünüsevər, zalım və mənəm-mənəm deyən rejimin "südünü əmmiş"di. Belə tərbiyə nəticəsində əgər xəlifəlik məqamı ona çatmasaydı, o da fikri-zikri ancaq kef ardınca olan, mənəm-mənəm deyən, lakin kütbeyin gənclərin sırasında olardı. Eyş-işrət məclisləri Hadi atasının hakimiyyəti dövründə qardaşı Harunla birgə bəzi xanəndələri müsəlmanların beytül-malı hesabına təşkil etdiyi eyş-işrət məclislərinə çağırtdıraraq şərab içmək və kef çəkib əylənməklə məşğul olurdular. O, bu işdə o qədər ifrata varmışdı ki,bəzi vaxtlar atası Məhdi buna dözə bilməyib Hadinin xoşladığı xanəndələri danlayırdı. Hətta bir dəfə o dövrün məşhur xanəndəsi İbrahim Muselini Hadinin məclisində iştirak etməkdən çəkindirmiş, Hadi israr etdikdə, İbrahimi tutub həbs etdirmişdi. Atasının hakimiyyəti dövründə bəzi vaxtlar pis hərəkətlərinə görə atasının müxalifətçiliyi ilə üzləşən Hadi hakimiyyətə gəldikdən sonra açıq-aşkar əyyaşlıq edir və müsəlmanların ümumi beytül-malını gecələr eyş-işrət məclislərinə sərf etməyə başlayır. Tarixçilərin dediyinə görə, Hadi, İbrahim Muselini saraya dəvət edərək saatlarla onun mahnılarına qulaq asardı. Hadi, İbrahimi çox istədiyindən ona həddən artıq pul, mal-dövlət vermişdi. Hətta bir dəfə İbrahim xəlifədən yüz əlli min dinar pul almışdı. İbrahimin oğlu deyirdi: "Əgər Hadi bundan çox yaşasaydı, biz evimizin divarlarını da qızıl-gümüşdən düzəltdirərdik."
Musa əl-Kazım

Bir gün İbrahim Museli Hadi üçün bir neçə mahnı oxuyub onu bərk həyəcanlandırdı. Hadi onu alqışlayıb mahnını bir neçə dəfə təkrar etməsini istədi. Məclis qurtardıqdan sonra Hadi xidmətçilərdən birinə dedi ki, İbrahimi beytül-malın xəzinəsinə aparsın, o, (müsəlmanların ümumi malından) nə qədər istəsə, götürsün, əgər bütün beytül-malı götürmək istəsə də, onu azad buraxsın. İbrahim deyir ki, mən beytül-malın xəzinəsinə girib yalnız əlli min dinar pul götürdüm. Hadinin bu cür hərəkətlərindən məlum idi ki, o, ağır məsuliyyəti olan İslam cəmiyyətini idarə etməyin öhdəsindən gəlməyəcək. Məhz buna görə də, onun hakimiyyəti dövründə əvvəl-əvvəl bir az sakit olan və bütün vilayətləri mərkəzi hökumətə tabe olan İslam məmləkəti, Hadinin alçaq və şəriətdən kənar hərəkətləri nəticəsində əxlaqsızlıq və pozğunluqlara məruz qaldığı üçün nəhayət, hər tərəfdən ümumi etiraz sədaları ucalmağa başlayır. Düzdür, bu etirazlara bir çox amillər səbəb olmuşdu, lakin camaatın etirazına səbəb olan ən əsas amil Hadinin Bəni-Haşim və Əlinin övladlarına qarşı ciddi təzyiqi idi. O, elə hakimiyyətə gəldiyi ilk çağlardan Bəni-Haşimdən olanları ciddi təzyiqlərə məruz qoyub atası Məhdinin dövründən onlar üçün beytül-maldan ayrılmış hüququ kəsdi. Həmçinin, onları təqib edərək onlarda bərk qorxu yaratmış və əmr vermişdi ki, onları harada tutsalar, Bağdada göndərsinlər. Qanlı Fəxx faciəsi Bu təzyiqlər Bəni-Haşimin cəsur və igid kişilərini qəzəbləndirib onları zalım Abbasi hökumətinin aramsız və sərt yürüşlərinə qarşı müqavimət göstərmək məcburiyyətində qoyur. Bu özbaşnalığa cavab olaraq yavaş-yavaş Abbasi hökumətinə qarşı İmam Həsənin nəvələrindən olan Fəxx sahibi (Fəxx şəhidi) Hüseynin rəhbərliyi altında qiyam şöləsi alovlanmağa başlayır.
Musa əl-Kazım

Bu qiyam hələ başlamamış və yalnız həcc mövsümü vaxtı onun başlanması üçün münasib idi. Ancaq Mədinə şəhərinin valisinin ağır təzyiqləri bu qiyamın daha tez başlamasına səbəb oldu. Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) sülaləsinin müxaliflərindən olan Mədinə valisi xilafət mərkəzinə olan sədaqətini və öz vəzifəsini layiqincə yerinə yetirdiyini sübut etmək üçün hər gün Bəni-Haşimin adlı-sanlı şəxsiyyətlərini bir bəhanə ilə incidirdi. O cümlədən, o, bu şəxsiyyətlərdən hər gün şəhərin hökumət binasına gəlib özlərini təqdim etmələrini tələb edir, bununla kifayətlənməyib onlardan birini digərinin gəlməsinə zamin edir və biri oraya gəlmədikdə, onun yerinə zamin durmuş şəxsi incidirdi. Bir gün Mədinə valisi Fəxx şəhidi Hüseyn və Yəhya ibn Abdullahı Bəni-Haşim böyüklərindən birinin hökumət binasına gəlmədiyi üçün tutub əziyyət verərək girov götürür. Onun bu hərəkəti barıt anbarına vurulmuş od kimi alovlanıb Haşimilərin qəzəblənməsinə, bunun nəticəsində də, onların qiyamının vaxtından tez başlayıb Mədinədə dönüş yaratmasına səbəb oldu. Fəxx şəhidi kimdir? Qeyd etdiyimiz kimi bu hərəkata "Fəxx şəhidi" adı ilə tanınmış Hüseyn ibn Əli – İmam Həsənin nəvəsi başçılıq edirdi. O, Bəni-Haşim tayfasının seçilmiş, fəzilətli, cəsur və hörmətli kişilərdən biri olub təqvalı, səxavətli və yüksəkməqamlı bir şəxs idi. Hüseyn ibn Əli yüksək insani sifətlər baxımından tanınmış və seçilmiş simalardan biri hesab olunurdu. O, öz yüksək insani sifətləri sayəsində "zövci-saleh" ləqəbi ilə tanınmış pak, təqvalı və fəzilətli ata-anadan dünyaya gəlmiş, fəzilət, təqva və hünər ailəsində tərbiyə almışdır. Onun atası, dayısı, babası,anasının əmisi və digər yaxın qohumları Mənsur Dəvaniqinin əmri ilə şəhadətə yetirilmiş, İslam düşmənləri ilə mübarizədə neçə-neçə oğlunu qurban vermiş bu böyük ailə əbədi və dərin qəm dəryasına qərq olmuşdu.
Musa əl-Kazım

Belə bir ailənin tərbiyəsini görmüş Hüseyn (Fəxx şəhidi) Mənsurun cəlladları tərəfindən qətlə yetirilmiş atasının və digər qohumlarının ölümünü heç vaxt unutmur, onların şəhadət xatirəsi onun Abbasilərə qarşı ziddiyyətlə dolu olan böyük və qorxmaz ruhunu bərk narahat edirdi. Ancaq vəziyyət və şəraiti münasib olmadığından, o,zillətli sükuta məcbur idi. Hadi Abbasinin, xüsusən də, Mədinə hakiminin özbaşınalıqları ürəyi dağlanmış Hüseynin səbir kasasını doldurmuş, onu Hadinin hökumətinə qarşı qiyam etmək astanasına gətirib çıxarmışdı. Hərəkatın məğlubiyyəti Hüseyn qiyam edən kimi Bəni-Haşim tayfasının və həmçinin, Mədinə camaatının böyük əksəriyyəti ona beyət edib Hadinin qüvvələrinə qarşı mübarizə etməyə başladı. Hadinin Mədinədəki qoşununu geri oturtduqdan sonra bir neçə gün fasilə verib yeni qüvvələr topladı. O, müsəlmanların həcc mövsümündə Məkkəyə yığışmasından istifadə edib bu şəhəri hərəkatın mərkəzi qərar verərək mübarizəni daha da genişləndirmək məqsədilə Məkkəyə tərəf hərəkət etdi. Mədinədəki döyüşün və Hüseynin ordusunun Məkkəyə tərəf hərəkət etməsini Hadiyə çatdırdıqda, o, onlara qarşı vuruşmaq üçün bir ordu göndərdi. Fəxx adlı yerdə iki ordu bir-biri ilə üzləşdi və qızğın döyüş baş verdi. Döyüş zamanı Hüseyn və Bəni-Haşim tayfasının adlı-sanlı şəxslərindən bir neçəsi şəhid oldu. Hüseynin ordusunun bir hissəsi dağıldı və bir hissəsi də, əsir düşərək Bağdada gətirilib qətlə yetirildi. Onları öldürməklə kifayətlənməyən cəlladlar cənazələri basdırmayıb başları bədənlərdən ayıraraq Hadinin hüzuruna göndərdilər.
Musa əl-Kazım

Bəzi tarixçilərin dediyinə görə edam olunanların sayı yüz nəfərdən artıq idi.Fəxx şəhidinin məğlub edilməsi çox acı və kədərli bir faciə idi. Bu faciə bütün şiələrin, xüsusən də, Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) ailəsinin qəlbini bərk yaraladı və yaddaşlarda bir daha Kərbəla faciəsini xatırlatdı. Bu faciə o qədər ürəkağrıdıcı və fəlakətli idi ki, İmam Cavad (İmam Məhəmməd Təqi) bu hadisədən neçə il keçdikdən sonra buyurmuşdur: "Kərbəla faciəsindən sonra bizim üçün heç bir faciə Fəxx faciəsi kimi dəhşətli olmamışdır." Yeddinci İmam və Fəxx şəhidi Bu faciə heç də İmam Kazim ilə əlaqəsiz olmamışdır. Çünki İmam Kazim bu mübarizənin yaranmasından təşəkkül tapana qədər nə təkcə ondan xəbərsiz olmamış, hətta Fəxx şəhidi Hüseynlə sıx əlaqədə olmuşdur. İmam Kazimin qiyamın məğlub ediləcəyini qabaqcadan bilməsinə baxmayaraq, o, Hüseynin öz məqsədi uğrunda möhkəm durduğunu gördükdə ona buyurur: "Baxmayaraq ki sən şəhid olacaqsan, ancaq cihad və mübarizədə yenə möhkəm ol! Bunlar (xəlifə və onun ordusu) çox pis adamlardır. Zahirdə özlərini imanlı göstərir, həqiqətdə isə heç bir əqidə və imanları yoxdur. Bu yolda mən sənin əcr və savabını Allah-taaladan istəyirəm. "Digər tərəfdən də, Hadi Abbasi, İmam Kazimin Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) ailəsinin ən böyük şəxsiyyəti olmasına və Bəni-Haşimin digər şəxsiyyətlərinin onun məsləhətlərindən ilham aldığını bildiyi üçün Fəxx faciəsindən sonra bərk əsəbləşdi.
Musa əl-Kazım

Ona görə ki, onun fikrincə pərdə arxasında olsa da, bəzi cəhətlərdən bu əməliyyata İmam Kazim başçılıq etmişdir. Buna görə də, o, Həzrəti ölümlə hədələyib dedi: "And olsun Allaha, Hüseyn (Fəxx şəhidi) Musa ibn Cəfər əleyhissəlamdan göstəriş alaraq mənə qarşı mübarizəyə qalxıb ona itaət etmişdir. Çünki bu tayfanın (Bəni-Haşimin) başçı və İmamı məhz Musa ibn Cəfər əleyhissəlamdır. Əgər mən onu sağ qoysam, Allah məni öldürsün! "Bu təhdidlərə İmam Kazim soyuqqanlı yanaşsa da,Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) ailəsi, şiələr və o Həzrətin tərəfdarları çox qorxuya düşdülər. Ancaq Hadi öz çirkin məqsədini həyata keçirməmiş ömrü sona yetdi və onun ölüm xəbəri Mədinədə sevinc və fərəh ruhiyyəsi yaratdı. Harun ər-Rəşid Əsrlərlə İslam adı altında müsəlmanlara hakim kəsilmiş Əməvi və Abbasi xəlifələri öz hakimiyyət dayaqlarını möhkəmlətmək və camaat arasında nüfuzlarını artırmaq üçün qəlblərə mənəvi nüfuz tapıb camaatın yanında etimadlarını doğrultmaq fikrində idilər ki, bəlkə bu yolla müsəlmanlar onların hakimiyyətini sidq ürəkdən qəbul edib onlara itaət etməyi özlərinə şəri bir vəzifə bilsinlər. Əqidə, zor gücü ilə yaradılası, yaxud da aradan aparılası bir şey olmadığından, onlar mənəvi nüfuz tapmaq üçün aldadıcı yollardan istifadə etmək məcburiyyətində qalmışdılar. Bu sahədə zahiri nöqteyi-nəzərdən Abbasilərin bəxtləri gətirmiş və əllərində bir bəhanələri var idi ki, bu da onları Əməvilərdən tamamilə fərqləndirirdi. O da onların İslam Peyğəmbəri (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) ilə olan qohumluq əlaqələri idi. İslam Peyğəmbərinin (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) əmisinin (Abbas ibn Əbdülmüttəlibin) nəslindən olan Bəni-Abbas sülaləsi Peyğəmbərlə (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) olan qohumluqlarından təbliğ cəhətində istifadə edib özlərini xəlifəlik məqamının varisi hesab edirdilər.
Musa əl-Kazım

Buna baxmayaraq, onların bu qədər apardığı təbliğat şiə məzhəbinin pak İmamları qarşısında çox təsirsiz idi. Çünki əvvəla, xəlifəlik məsələsində varis olmaq məsələsi nəzərə alınmır və ən əsas şey rəhbər və xəlifənin öz səlahiyyəti,paklığı və əzəmətidir. İkincisi, lap xəlifəlik mövzusunda varis olmaq nəzərə alınsa da, yenə Əlinin övladları hamıdan üstündürlər. Çünki onlar Peyğəmbərə (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) daha yaxın olublar. Həm şəxsi ləyaqətləri olan, həm də Peyğəmbərə (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) daha yaxın olan şiənin məsum İmamları həmişə camaatın nəzərində olmuş, camaat daima onlara hörmət etmişdir. Əməvi və Abbasi xəlifələrinin mənəvi nüfuz tapmaları üçün apardıqları səylərə baxmayaraq, tarix göstərmişdir ki, ümumi məhəbbətin ölçüsü həmişə İmamların tərəfində olmuşdur. Qəlblərə hakim olmaq Bu məsələ Abbasi xəlifələri arasında hamıdan çox Harun ər-Rəşidin dövründə özünü göstərmişdir. Hökumət dairəsinin bu qədər genişliyi və həmçinin, imkanlarının çox olmasına baxmayaraq, qəlblərin hələ də, İmam Museyi-Kazim ilə olmasını bilən Harun bu məsələdən çox narahat olur və o Həzrətin mənəvi nüfuzunun azalması üçün gizli hiylələrini işə salırdı. "Camaat öz xüms-zəkatını gizli şəkildə Musa ibn Cəfər əleyhissəlama verir və bu hərəkət ilə həqiqətdə onun xəlifə olduğunu rəsmiyyətlə tanımış, Abbasi hökumətini isə qeyri-qanuni hökumət bilir" – xəbərinin hər gün Haruna çatdırılması onun üçün dözülməz idi. Elə buna görə də, Harun bir dəfə İmam Kazimi Kəbənin kənarında gördükdə, ona deyir: "Camaatın gizlicə beyət edib rəhbər bildikləri şəxs sənsən?" İmam Kazim buyurdu: "Mən camaatın qəlb və ruhuna hakiməm, sən isə onların quru bədənlərinə hakimsən." Peyğəmbər övladı kimdir?
Musa əl-Kazım

Harun Peyğəmbərlə (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) olan qohumluq əlaqəsinə açıq-aşkar arxalanıb yeri gəldikcə ondan istifadə edirdi. O,bir gün Mədinə şəhərinə gəlib Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) məzarının ziyarətinə gedir. Orada Qüreyş və digər qəbilələrdən çoxlu sayda adam toplaşmışdı. Harun Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) hərəminə çatdıqda, üzünü o Həzrətin müqəddəs məzarına tutub dedi: "Salam olsun sənə, ey Allahın Peyğəmbəri! Salam olsun sənə, ey əmi oğlu!" O, camaatın arasında Peyğəmbərlə (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) əmioğlu olduğunu camaata eşitdirib bilərəkdən bununla fəxr edir və istəyirdi ki, qoy camaat xəlifənin Peyğəmbərlə (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) əmioğlu olduğunu bilsin. Bu zaman camaatın arasında olan İmam Kazim Harunun bu fikrini başa düşüb Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) qəbrinə yaxınlaşaraq uca səslə buyurur: "Salam olsun sənə, ey Allahın Peyğəmbəri! Salam olsun sənə, ey ata!" Harun bu sözdən bərk qəzəbləndi. Belə ki, rəngi dəyişib ixtiyarsız olaraq dedi: "Doğrudan da bu bir şərəfdir.
Musa əl-Kazım

"O, təkcə Peyğəmbərlə (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) olan qohumluq əlaqəsini camaata çatdırmaqla kifayətlənmir, üstəlik İmamların Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) övladı olmalarını da, bir vasitə ilə inkar etmək istəyirdi. O, bir gün İmam Kazimə dedi: "Siz Əlinin övladları olduğunuz bir halda, nəyə görə Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) övladı olduğunuzu iddia edirsiniz? Çünki hər bir şəxs ana babasına deyil, ata babasına nisbət verilir." İmam Kazim onun cavabında aşağıdakı ayəni qiraət etdi: "Biz İshaqı və Yəqubu ona əta etdik. Onların hər birini hidayətə [peyğəmbərliyə]çatdırdıq. Bundan əvvəl Nuhu və onun nəslindən olan Davudu, Süleymanı, Əyyubu, Yusifi, Musanı və Harunu da hidayətə qovuşdurmuşduq. Biz yaxşı iş görənləri [yaxşılıq edənləri] belə mükafatlandırırıq. Zəkəriyyanı, Yəhyanı, İsanı, İlyası da [hidayətə çatdırdıq]. Onların hamısı əməlisalehlərdən idi." İmam Kazim sonra əlavə edib buyurdu: "Bu ayədə İsa keçmiş böyük peyğəmbərlərin övladlarından hesab olunub, halbuki, onun atası olmamış və yalnız anası Məryəmin vasitəsilə peyğəmbərlərə qohumluq əlaqəsi çatır. Deməli, bu ayəyə əsasən, qız tərəfdən olan uşaqlar da övlad sayılır.
Musa əl-Kazım

Biz də anamız Fatimə vasitəsilə Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) övladları hesab olunuruq. "Harunun belə məntiqi bir sübutun qarşısında sükut etməkdən başqa çarəsi qalmadı. İmam Kazimin Harunla buna bənzər başqa bir ətraflı mübahisəsində Harun o Həzrətə deyir ki, nəyə görə sizi Əlinin övladları yox, Peyğəmbərin (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) övladları adlandırırlar? İmam Kazim onun cavabında buyurur: "Əgər Peyğəmbər (səlləllahu əleyhi və alihi və səlləm) dirilib sənin qızınla evlənmək istəsə, qızını ona verərsənmi?" Harun dedi: "Nə təkcə qızımı verərəm, hələ üstəlik bu qohumluğu bütün ərəb və qeyri-ərəb arasında özümə böyük bir fəxr bilərəm." İmam Kazim: "Ancaq bu məsələ mənə aid edilə bilməz. Nə Peyğəmbər mənim qızımı istəməz, nə də mən qızımı ona vermərəm." Harun: "Nəyə görə?" İmam Kazim: "Çünki mən özüm onun nəslindənəm və bu evlənmə haramdır. Ancaq sən onun nəslindən deyilsən."