LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Hərəkət (fəlsəfə)

Daha dəqiq desək, daşın səthində yerləşən molekullar ilə havanın molekulları bir-birinə nüfuz edir, qarşılıqlı surətdə biri digərinə keçir. Bundan əlavə, müasir fizika elmi sübut edir ki, sözügedən qarşılıqlı nüfuz etmə daha ilkin pillələrdə də (elektronlar, protonlar və nüvə daxili neytronlar və s.) özünü göstərir. Deməli, bizim sükunət vəziyyətində müşahidə etdiyimiz ev, daim hərəkətdədir, onun hissəcikləri ətraf havanın hissəcikləri ilə qarşılıqlı çevrilmə halında çıxış edir. Eyni vəziyyət bizi əhatə edən dünyadakı hər bir predmetdə baş verir. Hətta, insanın özündə də ruhun vəziyyəti (halı) daim dəyişilir, yəni, yeni duycular, yaşantılar, fikirlər yaranır.
Hərəkət (fəlsəfə)

Bizim bədənimiz də fasiləsiz dəyişikliklər məkanıdır: müəyyən müddət keçdikdən sonra maddələr mübadiləsi nəticəsində bədənimizdəki molekullar öz tərkibini dəyişir. Deyilənlərlə əlaqədar olaraq amerikan filosofu S.Çeyzin obrazlı şəkildə ifadə etdiyi aşacıdakı fikir maraqlı görünür: mən çəməndə otlayan inəyi gördükdə bilməliyəm ki, o, heç də inək deyil, elektronların həddən artıq yüksək sürətlə baş verən rəqsidir. Bu metaforada (şişirdilmiş bənzətmədə) müəyyən həqiqət məqamı vardır. O, əyani surətdə hərəkətin daim baş verdiyini ifadə edir. Adi danışıqda hərəkət dedikdə cisimlərin məkanda yerdəyişməsi nəzərdə tutulur.
Hərəkət (fəlsəfə)

Bundan fərqli olaraq fəlsəfədə hərəkət anlayışı geniş məna daşıyır. Onun məzmununa dünyadakı ən kiçik obyektlərdən başlayaraq, ən böyük obyektlərə qədər hamısında baş verən dəyişikliklər daxil edilir. F.Engels özünün «Təbiətin dialektikası» əsərində hərəkətin bu anlamını belə ifadə etmişdir: «Sözün ən ümumi mənasında götürülən, yəni materiyanın mövcudluq üsulu və ona daxilən xas olan atribut mənasında anlaşılan hərəkət, kainatda baş verən bütün dəyişiklikləri – cisimlərin sadəcə məkanca yerdəyişməsindən başlayaraq təfəkkürdə baş verən dəyişikliklərə qədər hər şeyi əhatə edir». Hələ qədim fiosoflar dünyanı hərəkətdə görürdülər. Məsələn, Efesli Heraklitin irəli sürdüyü «hər şey axır, hər şey dəyişir» fikri bunu sübut edir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Demokrit göstərirdi ki, atomlar daim hərəkətdədir, Aristotel isə belə hesab edirdi ki, ümumi götürülən hərəkət ilə onun konkret növləri bir-birilə əlaqəlidir. O, həm də hərəkəti gerçək varlıq kimi təsəvvür edərək yazırdı: «mən hərəkt dedikdə, imkan şəklində olanın həyata keçirilməsini başa düşürəm». Hərəkətlə bağlı fəlsəfi baxışlar Yeni dövr fəlsəfəsində hərəkətə materiyanın ən mühüm xassəsi kimi yanaşılırdı. Frensis Bekon yazırdı: «Bizə məlum olan cisimlərdə həqiqi sükunət yoxdur, onlar yalnız zahirən sükunətdə görünürlər». Bu dövrdə mexanika sürətlə inkişaf etdiyindən bütünlükdə hərəkət mexaniki hərəkətdən ibarət hesab olunurdu.
Hərəkət (fəlsəfə)

Məsələn, Dekart materiya ilə hərəkəti ayrılmaz əlaqədə götürürdü. Lakin o, materiyanı müstəqil qaradıcı qüvvə kimi təsəvvür edirdi. Bütün hərəkəti mexaniki hərəkətə müncər edir və göstərirdi ki, yalnız o materiyanın həyatının ifadəsidir. Materiyanın əzəldən fəal qüvvə olducu fikri də həmin dövrün məhsuludur. Onun banisi Con Toland ilk dəfə mistik (sehrli) ilkin təkan nəzəriyyəsini alt-üst etdi.
Hərəkət (fəlsəfə)

Beləliklə də XVII əsr materializmində hərəkəti materiyanın ayrılmaz xassəsi kimi izah edən baxış yarandı. XVIII əsr fransız materialistləri (Lametri, Didro, Helvesti, Holbax) ilk dəfə belə bir fikir irəli sürdülər: materiya hərəkətsiz mövcud deyildir. Hərəkət materiyanın mövcudluq üsuludur. Hərəkət haqqında təlimin inkişafında Georq Vilhelm Fridrix Hegel xüsusi yer tutur. O, öz sələflərinin hərəkəti metafiziki və mexaniki anlamasını aradan qaldırdı.
Hərəkət (fəlsəfə)

Hegel həm də göstərdi ki, hərəkətin mənbəyini ziddiyyət təşkil edir. O, hərəkətin əsas qanunlarını kəşf etmişdir. Hərəkət daxilən ziddiyyətlidir. O, dəyişkənlik ilə sabitliyin, mütəhərriklik ilə sükunətin ayrılmaz vəhdətidir. Belə ki, obyektlərin xassələri və münasibətlərinin dəyişilməsi gedişində bir tərəfdən hər bir sükunət, dayanıqlıq hərəkət vasitəsilə özünü göstərir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Dünyadakı hadisələrin sonsuz axınında hərəkət heç vaxt dayanmır. Bununla yanaşı, onların hər biri nisbi sükunətdədir. Çünki, obyektin necə dəyişilməsindən asılı olmayaraq müəyyən zaman intervalında o, öz mövcudlucunu və keyfiyyət müəyyənliyini sabit saxlayır. Beləliklə, sükunət hərəkətin elə bir halını ifadə edir ki, bu hal predmetin dayanıqlıcının, onun keyfiyyətinin saxlanılmasını təmin edir. Buna görə də sükunət nisbidir, onu mütləqləşdirmək docru deyildir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Eynilə də dəyişkənliyi həddən artıq şişirtmək və mütləqləşdirmək yolverilməzdir. Sükunətə məhəl qoymamaq mütləq relyativizm (hər şeyi nisbi görmək deməkdir) adlanan səhvə gətirib çıxarır. Hərəkət fasiləliklə fasiləsizliyin vəhdətidir. Hərəkətin bu xassəsi inkişaf anlayışında daha aydın görünür. Inkişaf irəli docru yönəlmiş, qarşısı alınmaz hərəkətdir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Onun daxilindəki momentlər bir-birilə ayrılmaz əlaqədədir. Hərəkət mövcudatların öz daxilində, onların dəyişilmə mənbəyi kimi çıxış edir. Qeyl olunmalıdır ki, hər hansı bir əşyanın hərəkəti yalnız başqaları ilə münasibətdə özünü göstərir. Ayrıca bir əşyanın müstəqil hərəkət etdiyini söyləmək cəfəngiyyat olardı. Odur ki, müəyyən bir obyektin hərəkətini öyrənmək üçün onu mütləq başqası ilə münasibətdə götürmək lazımdır.
Hərəkət (fəlsəfə)

Həmin başqa obyekt çıxış nöqtəsi rolunu oynayan hesablama sistemi adlanır. Əsas diqqət onların enerği tərəfinə yönəldilir. Belə mücərrədləşdirmə təbii və faydalıdır. Məsələn, elementar hissəciklərin real strukturu məlum olmadıcı dövrdə onların qarşılıqlı çevrilməsi prosesləri yalnız enerği mövqeyindən təsvir olunurdu. Lakin bunu mütləqləşdirmək olmaz.
Hərəkət (fəlsəfə)

Əks halda bu proseslərdə sabit kəmiyyət kim qalan enerği substansiya kimi qələmə verilə bilir. Guya bu məhvolunmayan, sabit substansiya maddi elementar hissəciklərin törədicisidir. Göstərilən vəziyyət daha çox fotonlarla (işıq hissəcikləri) baclıdır. Belə təsəvvür olunurdu ki, guya fotonlar xalis enerğidən ibarətdir. Lakin tezliklə məlum oldu ki, fotonlar kiçicik materiya hissəcikləridir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Onların təkcə enerğisi deyil, həm də kütləsi vardır. Eynşteynin yuxarıda adı çəkilən qanununa gəlincə göstərilməlidir ki, o kütlə ilə enerğinin ekvivalentliyini ifadə edir: enerği (E), kütlə (m) ilə işıq sürətinin (s) kvadratının hasilinə bərabərdir. Bu qanun göstərir ki, hər bir maddi obyekt müəyyən kütləyə və ona uycun enerğiyə malikdir. Onun kütləsi artdıqca, enerğisi də çoxalır və əksinə. Həm də nəzərdə tutulmalıdır ki, kütlə hələ materiya demək deyildir.
Hərəkət (fəlsəfə)

O, materiyanın xassələrindən biridir. Buna görə də materiya öz xassələrindən birinə çevrilə bilməz. Kütlə materiyanın ətalət və qravitasiya (acırlıq deməkdir) xassələrini ifadə edir. Enerği isə hərəkət ölçüsü deməkdir. Ostvaldın müasir davamçıları elektron-pozitron annihilyasiyası əsasında materiyanın enerğiyə çevriməsini sübut etməyə cəhd göstərirlər.
Hərəkət (fəlsəfə)

Müasir fizikanın başqa kəşflərini də (kütlənin defektası anlayışı, kütlə və enerğinin ekvivalentliyi qanunu və s.) öz mövqelərinə uycun şərh etməyə çalışırlar. Müasir elm bu qəbildən olan baxışların yanlış olducunu sübut edir. Hərəkət yaradılmır. O, həm də məhvedilən deyildir. O, yalnız bir formadan digərinə çevrilə bilir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Həm də bu çevrilmə zamanı kütlənin və enerğinin (impulsun və mikro hissəciklərin digər xassələrinin) saxlanması qanunları tam fəaliyyət göstərir. Metafizik materializm materiyanı hərəkətdən ayırmağa çalışır. O, materiyanı passiv şəkildə qələmə verir. Onu öz daxili hərəkət mənbəyindən kənarda götürür. Nəticədə onun bir çox tərəfdarları dünyanı və təbiəti izah edərkən fövqəltəbii ilahi qüvvələrin köməyinə müraciət etməli olurlar.
Hərəkət (fəlsəfə)

Yuxarıda deyildiyi kimi, hərəkət son dərəcə müxtəlif və mürəkkəb dəyişiklikləri əhatə edir. Onun iki əsas tipi vardır. Hərəkətin birinci tipi predmetin öz daxilində gedən dəyişiklikləri ifadə edir. Bu nə deməkdir? Məsələ bundadır ki, adi danışıqda biz dünyadakı obyektləri bir-birindəyn ayrı, lakin qarşılıqlı təsirdə olan predmetlər kimi təsəvvür edirik.
Hərəkət (fəlsəfə)

Bundan fərqli olaraq fəlsəfə göstərir ki, hər bir predmetin özü proses kimi çıxış edir. Belə ki, stol, stul, otaq və sair sadə əşyalar da fəlsəfi təhlil baxımından proses deməkdir. Çünki, onların hər birində daim dəyişikliklər baş verir. Bu mənada obyektlər fasiləsiz hərəkətdədir. Lakin bu fakt onların müəyyən nisbi sabitlikdə olducunu istisna etmir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Əks halda heç bir əşyanın keyfiyyəti, sabit xassələri haqqında fikir yürütmək olmazdı. Başqa sözlə, obyektlərin birini digərindən fərqləndirmək qeyri-mümkün olardı. Deməli, hərəkətin birinci tipi obyektlərdə onların keyfiyyətinə toxunmayan, onların təbiətini və müəyyənliyini pozmayan dəyişiklikləri əhatə edir (onlar bir növ gizli baş verir və o qədər də nəzərə çarpmır). Hərəkətin ikinci tipi elə dəyişiklikləri ifadə edir ki, onlar predmetin keyfiyyətinin təzələnməsinə, yenisi ilə əvəz olunmasına gətirib çıxarır. Bu proses ya sözügedən predmetin parçalanaraq məhv olması (öz keyfiyyətini itirərək bu yolla yeni keyfiyyət əldə etməsi) kimi, ya da onun inkişaf edərək daha mürəkkəb obyektə çevrilməsi kimi özünü göstərir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Əgər predmetlər daim hərəkətdədirlərsə, onların sabitliyi, öz-özü ilə eyniyyət təşkil etməsi haqqında danışmaq olarmı? Bu suala cavab axtarışları hələ antik fəlsəfi təlimlərdən başlamışdır. Məsələn, Heraklit göstərirdi ki, axan bir çaya iki dəfə girmək olmaz, çünki çaya hər daxil olan halda yeni su axını baş verir. Həmin dövrün digər bir filosofu – Kratil əşya və predmetlərin dəyişkənliyini daha da şişirdərək qeyd edirdi ki, axan çaya hətta bir dəfə də girmək olmaz, çünki biz çaya girməyi fikirləşdiyimiz anla, həmin niyyətin həyata keçirilməsi arasındakı müddətdə çayın su axını dəyişilir. O, hətta göstərirdi ki, əşyaların dəyişkən xarakterdə olması, onları adlandırmacı belə qeyri-mümkün edir, çünki həmin adlandırılma məqamında artıq predmet başqa cür olur.
Hərəkət (fəlsəfə)

Buna görə də Kratil iddia edirdi ki, hər hansı əşyanı digərlərindən ayırmaq, onu yalnız barmaqla göstərmək yolu ilə mümkündür. Bu qəbildən olan yanaşmalar ifrata varır, obyektlərin dəyişkən olducunu həddən artıq şişirdir və mütləqiləşdirirlər. Nəticədə belə bir səhv təsəvvür yaranır ki, guya predmetlərin sükunət vəziyyəti, keyfiyyət müəyyənliyi və sabitliyi yoxdur. Relyativizm (nisbi tərəfin rolunun şişirdilməsi) adlanan bu mövqe öz başlancıcını fəlsəfədən götürsə də, XX əsrin bəzi fəlsəfi təlimlərində yenidən təkrarlanır. Obyektin anlaşılmasında relyatizm bu dövrün semantik fəlsəfəsində əsas prinsip kimi irəli sürülür.
Hərəkət (fəlsəfə)

Semantik təlimin tanınmış nümayəndəsi olan yuxarıda adını çəkdiyimiz S.Çeyz iddia edir ki, heç bir predmet heç vaxt öz-özünə eyni olmur. Buna görə də qeyri-eyniyyət prinsipi əsas götürülməlidir. Buradan da belə nəticə çıxarılır ki, fərdi obyektləri söz ilə ifadə etmək qeyri-mümkündür. Yuxarıda deyildiyi kimi, analoği mühakimələr əsassızdır. Onların başlıca nöqsanını predmetlərin həm əşya və həm də proses olmasının inkarı, onların sabit və dəyişkən tərəflərinin bir-birinə qarşı qoyulması təşkil edir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Dogrudur, adi halda insanın təfəkkürü bir qayda olaraq gerçəklikdəki əşyaları və prosesləri bir-birindən kəskin həddlərlə ayrılmış halda götürür. Belə təsəvvür yaranır ki, onlar bir-birilə sadəcə qarşılıqlı təsirdə çıxış edən tərəflərdir. Bundan fərqli olaraq, fəlsəfi təhlil elmi məlumatlara arxalanmaqla, hər bir əşyanın eyni zamanda proses olducu fikrini irəli sürür və sübut edir. Hətta ən sadə predmetlərin (stol, stul, ev və sair) öz keyfiyyətini saxlamasından və öz-özü ilə eyniyət təşkil etməsindən söhbət getdikdə belə, unutmamalıyıq ki, onlar çoxtərəfli dəyişikliklərə məruz qalmış proseslər kimi çıxış edir. Belə ki, sözügedən stolun yaradıldıcı acac molekulunun nüvəsinə münasibətdə onun elektronlarının vəziyyəti, habelə onun nüvəsində proton və neytronların vəziyyəti özü-özü ilə eyniyyətdə deyildir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Hətta stolu Günəş şüaları işıq-landırdıqda, onda müəyyən dəyişikliklər baş verir: stolun səthinə düşən fotonlar elektronları sıxışdırıb çıxardır (bu foto effekt hadisəsi adlanır). Bununla birlikdə həmin qəbildən olan dəyişikliklər halında da stolda müəyyən əlamətlər qorunub saxlanılır və yenidən yaradılır. Buna əsasən biz müəyyən bir predmet (bu anda stol), onun başqalarından fərqi haqqında danışa bilirik. Öz gündəlik təcrübəmizdə biz bu proseslərlə tez-tez rastlaşırıq. Məsələn, istehsalın inkişafı gedişində insanlar müəyyən təbiət materiallarını digərləri ilə sintez etmək yolu ilə daha mürəkkəb sistemlər (obyektlər) yaratmacı öyrənirlər.
Hərəkət (fəlsəfə)

Bizim dünya ilə praktiki qarşılıqlı təsir daxilində bizdən asılı olmayan təbiət proseslərinin baş verdiyini görmək olar. Məsələn, burada bəzi proseslər keyfiyyət dəyişikliklərinə ucrayır, nəticədə predmetlərin mürəkkəb-ləşməsi, sadə obyektlərdən yeni, daha mürəkkəb obyektlərin yaranması baş verir. Predmetlərdə keyfiyyət dəyişiklikləri ilə əlaqəli olan proseslər inkişaf anlayışı ilə səciyyələnir. bu prosesdə əvvəlki keyfiyyət halında gizli və inkişaf etməmiş olan potensial imkanlar, sanki genişlənir və inkişaf edir. Qeyd edək ki, «inkişaf» mövzusunu biz gələcək dərslərdə geniş şəkildə öyrənəcəyik.
Hərəkət (fəlsəfə)

Buna görə də burada inkişaf prosesinin iki növünün olducunu göstərməklə kifayətlənəcəyik. Onlardan birincisi materiyanın müvafiq növü çərçivəsindən, onun müəyyən təşkili səviyyəsindən kənara çıxmayan keyfiyyət çevrilmələri prosesini ifadə edir. Ikinci isə materiyanın bir səviyyəsindən digər səviyyəsinə keçid proseslərində əhatə olunur. Birinci növə ən gözəl nümunə kimi ulduzların təkamülü prosesini göstərmək olar. Müasir fizika və astrofizika elmləri baxımından yanaşdıqda, hər bir ulduz, o cümlədən də Günəş öz təkamülündə bir neçə mərhələdən keçir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Həmin pillələrin xarakteri, ulduzun başlancıc vəziyyətindən və kütləsindən asılı olur. Günəş, öz səthində 6 min dərəcə C istiliyə malik sarı ulduzların spektral sinfinə aid edilir. Onun mərkəzində istilik bir neçə milyon dərəcə və təzyiq isə milyon atmosferlə ölçülür. Bu şəraitdə istilik nüvə sintezi prosesləri baş verir ki, onun gedişində hidrogen heliuma çevrilir. Günəşin mərkəzindən şüalanan enerği, bu sintezin nəticəsidir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Artıq 5 milyard ildən çoxdur ki, Günəş bu minvalla «yaşayır» və təxminən 10 milyard il bundan sonra da fəaliyyət göstərəcəkdir. Bu müddət ərzində onun mərkəzində hidrogen tədricən yanacaq və nüvədə helium toplanacaqdır. Sonra isə Günəşin mərkəzi sahəsinin sıxılması baş verəcək, təzyiq və temperatur kəskin surətdə artacaqdır, nəticədə nüvə reaksiyalarının yeni tipinin (heliumun karbona çevrilməsi) baş verməsi mümkün olacaqdır. Həmin məqamda Günəşin təkindən şüalanmanın əhəmiyyətli dərəcədə çoxalması, sanki onun qabını əyəcək və Günəş şişərək öz səthində 3-4 min dərəcə istiliyə malik olan və həcm ölçülərinə görə isə Yerdən Günəşə qədər olan məsafədən də çox olan qırmızı nəhəngə çevriləcəkdir. Müəyyən zaman keçdikdən sonra hidrogen təbəqənin tullanılması və soyuması baş verəcəkdir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Elə bir qaz toz dumanlıcı yaranacaqdır ki, onun mərkəzində o qədər də böyük olmayan yüksək sıxlıca malik ulduz – səthində 10 min dərəcə istiliyə malik olan – ac karlik (kiçik, xırda ölçülü deməkdir). Sonra isə o, tədricən soyuyaraq qırmızı karlikə, daha sonra isə «qara» karlikə çevriləcəkdir. Bu sonuncu vəziyyətdə o sıxlıcı suyun sıxlıcından milyon dəfələrlə çox olan və ölçüsünə görə Yer kürəsindən kiçik olan ölü soyuq ulduza çevriləcəkdir. Ulduzların əksəriyyəti yuxarıda qeyd olunan çevrilmələr zənciri prosesini keçirir. Özü də əgər ulduzun başlancıcdakı kütləsi Günəşdə olducundan xeyli miqdarda çoxdursa, onda o öz təkamülünü ən yüksək partlayış və müəyyən qalıcın qalması ilə başa vura bilir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Bu qalıqdakı maddənin böyük sıxlıca malik olması cazibə sahəsinin kəskin surətdə artması ilə nəticələnir. Ulduzlarda baş verən rəngarəng çevrilmə prosesləri cansız təbiətdə materiya təşkilinin artıq formalaşmış olan çərçivəsi daxilində inkişafa aydın nümunədir. Yuxarıda qeyd olunan birinci növ inkişafa aid materiyanın bioloği formasından da misallar gətirmək olar. Məsələn, yeni heyvan növləri bitki orqanizmlərinin formalaşması, ayrı-ayrı orqanizmlərin ardıcıl inkişaf mərhələlərindən keçməsi və s. bu qəbildəndir. Ictimai həyatda belə inkişaf nö-vünə nümunə kimi ictimai-iqtisadi formasiyaların bir-birini əvəz etməsini, habelə formasiyanın öz daxilində keyfiyyətcə spesifik bir mərhələdən digərinə keçidi göstərmək olar.
Hərəkət (fəlsəfə)

Materiya inkişafının ikinci növü elə keyfiyyət vəziyyətlərinin dəyişilməsini ifadə edir ki, burada materiya təşkilinin bir səviyyəsindən digərinə keçid baş verir. Buna misal kimi elementar hissəciklərdən atomların və molekulların əmələ gəlməsini, qeyri-üzvi təbiətdən bioloği aləmə keçidi, insan cəmiyyətinin təşəkkül tampası və formalaşması proseslərini göstərmək olar. Bütün bu hallarda materiya təşkili səviyyəsinin mürəkkəbləşməsi, bu təşkilin yeni səviyyələrinin yaranması və yeni materiya növlərinin meydana gəlməsi özünü göstərir. Hərəkətin formaları və struktur səviyyələri Hərəkətin müxtəlif formaları vardır. Hərəkət forması dedikdə maddi obyektlərin eyni tipli fəaliyyət qanunlarına və təşkil qaydalarına malik olan növü başa düşülür.
Hərəkət (fəlsəfə)

Hərəkət formalarının müxtəlifliyi materiyanın ayrı-ayrı struktur səviyyələrdən təşkil olunması ilə izah edilir. XIX əsrin 70-ci illərində alman filosofu Fridrix Engels materiyanın beş hərəkət formasını göstərmişdi: mexaniki, fiziki, kimyəvi, bioloji və sosial formalar. Engelsin təsnifatı aşacıdakı prinsiplərə əsaslanır: Birinci hər bir hərəkət formasının özünəməxsus maddi daşıyıcısı vardır. Məsələn, mexaniki hərəkətdə olan daşıyıcı makrocisimlər, fiziki hərəkətdə – molekullar, kimyəvi hərəkətdə – atomlar, bioloği hərəkətdə – canlı sistemlər, sosial hərəkətdə isə – ictimai orqanizmdir. Ikinci, hərəkət formaları sadədən mürəkkəbə doğru düzülmüşdür.
Hərəkət (fəlsəfə)

Üçüncü, hərəkət formaları müəyyənləşdirilərkən genetik (mənşə, yaranma deməkdir) prinsipə əməl edilmişdir. Yeni hər bir növbəti formanın ona qədərki forma ilə genetik əlaqəsi göstərilmişdir. Hərəkətin yuxarıda göstərilən formaları bir-birilə sıx əlaqədardır. Bu özünü birinci növbədə onda göstərir ki, hər bir yüksək hərəkət forması özündən əvvəlki formanı da əhatə edir. Lakin aşacı forma yuxarı formaya tabe vəziyyətdə olur.
Hərəkət (fəlsəfə)

Məsələn, bioloği hərəkət formasında ondan aşacı formalar (kimyəvi, fiziki və mexaniki) müəyyən dərəcədə iştirak edirlər. Lakin bioloği formada əsas yeri məhz bioloği qanunauycunluqlar tutur. Aşacı hərəkət formaları yalnız yardımçı rol oynayırlar. Hərəkət formaları bir-birindən ayrılmazdır. Lakin onların hər birinin keyfiyyət spesifikliyi vardır.
Hərəkət (fəlsəfə)

Bu cəhətə məhəl qoymamaq reduksionizm adlanan səhv ilə nəticələnir. Göstərilən səhv hərəkətin yüksək formasnı ondan aşacı formaya müncər edir. Bunun aydın nümunəsini mexanisizmin timsalında görmək olar. Onun nümayəndələri bioloği həyatı izah edərkən, ondan aşacıda duran mexaniki və fiziki-kimyəvi qanunlardan çıxış edirdilər. Buna bənzər səhvə XIX əsrin II yarısında geniş yayılmış olan sosial-darvinizm adlanan təlim də yol verirdi.
Hərəkət (fəlsəfə)

Belə ki, onun tərəfdarları sosial hərəkət formasının spesifikliyini nəzərə almırdı. İctimai həyatı ondan aşacıda duran bioloği hərəkət formasının qanunları əsasında izah edirdilər. Engelsin təsnifatındakı hərəkət formaları üç bloka ayrılır: cansız təbiət, üzvi aləm və cəmiyyət. Birincidə əsas yeri fiziki və kimyəvi formalar, ikincidə bioloği hərəkət tutur. Üçüncü növ hərəkət isə sosial qanunlara tabedir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Bu üç forma materiyanın inkişafının üç başlıca mərhələsinə və buna uycun formalaşan üç əsas sferaya müvafiq gəlir. Engels tərəfindən hərəkət formalarının təsnifatının verildiyi dövrdən xeyli müddət keçmişdir. Bu müddət ərzində elm əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etmişidr. Bununla əlaqədar materiyanın hərəkət formaları haqqında təsəvvürlər də ciddi surətdə dəyişilmiş və təlkmilləşmişdir. Lakin hərəkət formalarının ənənəvi təsnifatı bu gün də öz əhəmiyyətini itirməmişdir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Bu təsnifat mühüm dünyagörüşü və metodoloği əhəmiyyətə malikdir. Belə ki, dünyanın bitkin elmi mənzərəsinin yaradılmasına və elmi biliklərin sahələrə ayrılması işinə kömək edir. Bununla yanaşı həmin beş formanın irəli sürüldüyü dövrdən keçən müddət ərzində təbiətşünaslıq elmlərində əldə edilmiş böyük nailiyyətlər hərəkətin formalarını daha da dəqiqləşdirməyə imkan verir. Məsələn, XIX əsrin sonlarından başlayaran yeni hərəkət formaları kəşf olunmaqdadır. Bunlardan mikroaləmdəki hərəkəti, meqaaləmdə hərəkəti və geoloği hərəkət formasını göstərmək olar.
Hərəkət (fəlsəfə)

Birinci forma elementar hissəciklər dünyası ilə baclıdır. Hərəkətin meqaaləm (meqa – böyük deməkdir) forması kainatın bizdən çox-çox uzaqlarda yerləşən nəhəng obyektlərini əhatə edir. Bunlar özünəməxsus xarakter daşıyır. Onlarda klassik mexanikanın cazibə qanunu demək olar ki, fəaliyyət göstərmir. Nəhayət, geoloği hərəkət forması aşkar etdi ki, Yer daxilində gedən proseslər çox spesifikdir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Onlar xalis mexaniki, fiziki və kimyəvi qanunların çərçivəsinə sıcışmır. Belə ki, kimyəvi qanunlar yer qabıcı, (litosfera) səviyyəsində fəaliyyət göstərir. Ondan dərin səviyyələrdə isə atomların sıxılması və deformasiyası baş verir, yaxud yerin nüvəsində kimyəvi xassələr öz qüvvəsini itirir, kimyəvi reaksiyalar baş verə bilmir. XX əsrdə elmdə elementar hissəciklərin çevrilməsi, subelementar səviyyədə gedən qarşılıqlı təsir ilə yanaşı, Meqaaləmdə aşkar olunan yeniliklər – qalaktikaların qarşılıqlı təsiri və Metaqalaktikanın genişlənməsi kimi böyük kəşflər edilmişdir. Müasir dövrdə fiziki və kimyəvi hərəkət formalarının münasibətində də yeniliklər baş verir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Belə ki, kimyəvi hərəkət forması bir tərəfdən mikroaləmdəki qarşılıqlı təsirdən yaranır. Digər tərəfdən o, molekulyar – fiziki hərəkətin yaranmasının mühüm şərti kimi çıxış edir. Beləliklə də mikroaləm fizikasından makrofiziki proseslərə keçidi təmin edir. Hazırda mexaniki və fiziki hərəkət formalarının nisbəti də yeni tərzdə çıxış edir. XIX əsrdə belə hesab olunurdu ki, hər cür fiziki hərəkət (elektromaqnetizm, istilik) efirin, atomun və molekulların mexaniki hərəkətinin nəticəsidir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Buna görə də mexaniki proseslər fiziki hərəkətin genetik əsası hesab olunurdu. XX əsrdə elmin inkişafı bu təsəvvürləri bir kənara atdı. Məlum oldu ki, mexaniki hərəkətin özü elementar hissəciklərin qarşılıqlı çevrilməsi, güclü, zəif, elektromaqnit və qravitasiya qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir. Mexaniki hərəkət materiyanın ayrıca götürülmüş müəyyən bir struktur səviyyəsi ilə məhdudlaşmır. O, daha çox bir neçə səviyyənin qarşılıqlı səpkisi kimi çıxış edir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Müasir elm bioloği hərəkət sahəsində də irəliləyişlər yaradır. Belə ki, canlı həyatın ilkin səviyyəsi haqqında təsəvvürlər dəqiqləşdi (zülalar ilə yanaşı DNT və RNT turşularının kəşfi). Heç şübhəsiz ki, elmin gələcək inkişafı materiyanın yeni-yeni hərəkət formalarını aşkar edəcəkdir. Nəticədə hərəkət formaları haqqında indiki təsəvvürlər daha da dəqiqləşəcəkdir. Hərəkət formalarının qarşılıqlı əlaqəsi haqqında müasir elmi məlumatlar onların kainatda təkamülünün ümumi mənzərəsini aşkar etməyə imkan verir.
Hərəkət (fəlsəfə)

Belə ki, inkişaf edən Kainatın hər bir yeni səviyyəsinə uycun olaraq hərəkətin yeni forması yaranır. Başqa sözlə kimyəvi və fiziki hərəkət formaları onun nisbətən ilk dövrlərində meydana r. Eynilə də sosial hərəkət forması böyük bir təkamülün nəticəsidir. Zeynəddin Hacıyev. Fəlsəfə. Bakı, 2012.
28 may

28 may — Qriqorian təqvimində ilin 148-ci günü. (uzun ildə 149-cu) Bu tarixdə ilin sonuna 217 gün qalır. XX və XXI əsrdə Yuli təqvimi ilə 15 may tarixinə uyğun gəlir. Əhəmiyyətli hadisələr 1600-cü ildən əvvəl 1871 — Paris kommunası iki aydan sonra ləğv olunub. 1937 — Volkswagen təsis olunub. Azərbaycana aid hadisələr 1918 — Müsəlman Şərqində ilk dünyəvi demokratik dövlət olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaranmışdır. 1993 — "Qarabağ" Azərbaycan Kubokunu qazanıb. ANS ÇM radio kanalı təsis edilib.
28 may

"Kəpəz" Azərbaycan Kubokunu qazanıb. 1995 — "Neftçi" Azərbaycan Kubokunu qazanıb. 1996 — "Neftçi" Azərbaycan Kubokunu qazanıb. 1997 — "Kəpəz" Azərbaycan Kubokunu qazanıb. 1998 — "Kəpəz" Azərbaycan Kubokunu qazanıb. 1999 — "Neftçi" Azərbaycan Kubokunu qazanıb. 2000 — "Kəpəz" Azərbaycan Kubokunu qazanıb. 2002 — "Neftçi" Azərbaycan Kubokunu qazanıb.
Nevrologiya

Nevrologiya — (yun. neuron – damar vəlogos – elm) Sinir sistemi və onun xəstəliklərindən bəhs edən elm.Bu sahə, nevroloji xəstəliklərin səbəbləri, mexanizmləri, əlamətləri, diaqnostika yolları, müalicəsi, həmçinin proflaktikası ilə məşğul olur. Nevrologiya tibbin digər sahələri, neyrocərrahiyyə, oftalmologiya, otolarinqologiya, endokrinologiya, psixiatriya və s. bölmələrlə birbaşa əlaqəlidir. Ümumiyyətlə, orqanizmdə gedən istənilən patoloji dəyişikliklər sinir sistemini müəyyən dərəcədə zədələyir. Həkim-nevropatoloqun əsas vəzifəsi sinir sisteminin birincili və ya ikincili zədələnməsini aşkar etməkdir. Diaqnozun dəqiqləşməsində aşağıda qeyd olunan müxtəlif müayinə metodları tətbiq edilir: Maqnit Rezonans Tomoqrafiya Kompüter Tomoqrafiyası Angioqrafiya Doppler ultrasonoqrafik müayinə Elektroensefaloqramma Elektroneyromiaqrafiya Audiometriya Göz dibi müayinəsi Bel punksiyası Neyrosonoqrafiya Nevroloji müayinə Genetik müayinə metodları Həmçinin bax Avropa Nevrologiya Akademiyası
Tələt Rəhmanov

Tələt Əliağa oğlu Rəhmanov (12 dekabr 1931, Bakı – 1 noyabr 1995, Sumqayıt) — Azərbaycan aktyoru, film direktoru. Azərbaycan kinosunda aktyor, film direktoru, rejisor assistenti kimi çalışmışdır. 13 noyabr 1995-ci ildə ürək tutmasından vəfat etmişdir. Məzarı Yasamal qəbiristanlıqdadır. Filmoqrafiya 100 (film, 1985) (qısametrajlı bədii film-Mozalan № 100) 777 №-li iş (film, 1992) (tammetrajlı bədii film) Alma almaya bənzər (film, 1975)(tammetrajlı bədii film)-rol: milis işçisi Arşın mal alan (film, 1965) Azərbaycan naminə (film, 2005) Babək (film, 1979) Bağ mövsümü (film, 1985) Bayramda yağış (film, 1985) Bəxtəvər (film, 1984) Bir cənub şəhərində (film, 1969) Bir qalanın sirri (film, 1959) Bizim Cəbiş müəllim (film, 1969) Bizim küçə (film, 1961) Böyüyəndə bilərsən... (film, 1981) Burulğan (film, 1986) Cazibə Qüvvəsi (1964) Çarə (film, 1981) Dairə (film, 1985) De ki, məni sevirsən!
Tələt Rəhmanov

(film, 1977) Dörd bazar günü (film, 1975) Dünən, bu gün, sabah (film, 1992) Evlənmək istəyirəm (film, 1983) Əhməd haradadır? (film, 1963) Əlamət (film, 1982) Əmək və qızılgül (film, 1962) Fikirləşmək lazımdır (film, 1980) Gecə söhbəti (film, 1971) Girişmə, öldürər! (film, 1991) Görüş (film, 1955) Gözlə məni (film, 1980) Güllələnmə təxirə salınır!... (film, 2002) Gümüşgöl əfsanəsi (film, 1984) Hörmətli alim yoldaşlar (film, 1971) Xüsusi vəziyyət (film, 1986) İnsan məskən salır (film, 1967) İstintaq (film, 1979) İstintaq davam edir (film, 1966) İşgüzar səfər (film, 1982) "Kazbek" qutusu (film, 1958) Kadrlarda yaşanan ömür. Tələt Rəhmanov (film, 2014) Kişi sözü (film, 1987) Köç (film, 1986) Qanun naminə (film, 1968) Qara "Volqa" (film, 1994) Qara daşlar (film, 1956) Qatır Məmməd (film, 1974) Qayınana (film, 1978) Qəzəlxan (film, 1991) Mənim ağ şəhərim (film, 1993) Mənim əziz atam (1970) Mühazirə (film, 1986) Müşavirə (film, 1971) Nəğməkar torpaq (film, 1981) Nizami (film, 1982) O dünyadan salam (film, 1991) Ömrün səhifələri (film, 1974) Pərdə arxasında (film, 1987) Romeo mənim qonşumdur (film, 1963) Sahilsiz gecə (film, 1989) Sehrli xalat (film, 1964) Sevil (film, 1970) Son döyüş (film, 1996) Super ağcaqanad (film, 1981) Sürpriz (film, 1977) Şahid qız (film, 1990) Şeytan göz qabağında (film, 1987) Şirbalanın məhəbbəti (film, 1991) Təhminə (film, 1993) Təxribat (film, 1989) Təki dam olsun... (film, 1972) Uzaq sahillərdə (film, 1958) Vulkana doğru (film, 1977) Yaramaz (film, 1988) Yaşa, qızıl balıq (film, 1988) Yenilməz batalyon (film, 1965) Yol əhvalatı (film, 1980)
Tupak Şakur

Tupak Amaru Şakur (16 iyun 1971, Nyu-York-13 sentyabr, 1996, Las-Veqas) afro-amerikan hip-hop ifaçısı, Qərbi Sahil repinin və qanqsta-repin ən görkəmli ulduzlarından biri və əfsanəvi reper. Dünya üzrə 75 milyondan artıq (onlardan 50 — ABŞ-də)musiqi albomlarını sata bilib. Bu da onu dünyada satış üzrə birinci ifaçıya çevirir. İki Qremmi mükafatı laureatı olaraq, altı filmdə çəkilmişdir. Bir sıra səbəbə görə həbsxanada cəza çəkmişdir.
Tupak Şakur

Musiqisində getto həyatının bir çox ağırlıqlarını təmsil edən Tupak ölümə "If I Die 2Nite" və "Death Around the Corner" mahnılarını Afeni Şakur və Billi Qarland ailəsində doğulmuş Tupak II Tupak Amarunun şərəfinə adlandırılmışdı. 1988-ci ildə evi tərk etmiş Tupak "Strictly Dope" rep-qrupuna qoşuldu. 3 ildən sonra dostların "Digital Underground" qrupuna daxil etmiş Tupak onun 1991 il "Same Song" sinqlində oxumuşdur. Həmin ildə Şakur "Brenda's Got a Baby" hiti ilə "2Pacalypse Now" öz debüt solo albomu buraxdı. "Juice" filmində (1992) təsvir edildiyi aqressiv Bişop personajı və Laki rolu ("Poetic Justice", 1993) Şakurun şəxsi həyatının bir çox problemini əks etdi.
Tupak Şakur

1993 ildə Şakur narkotiklərin istifadə etməsinə görə həbs edilmişdir. 1995-ci ildə Nyu-Yorkda Tupaka beş dəfə atəş açdılar, bununla əlaqədar Notorious B.I.G. və Şon "Paffi" Kombs təqsirləndirilmişdir. Həbsxanada seks qalmaqalına görə cəza çəkən Tupak Qremmi mükafatına layiq görülmüş "Me Against the World" albomu buraxdı. Suge Knight tərəfindən ödəndiyi 1 milyon dollar məbləğindən sonra Tupak azad edilmişdir.
Tupak Şakur

Knight-ın Death Row Records leyblinə qoşulmuş Tupak "All Eyez on Me" albomu buraxdı. Albomda daha bir hit, "California Love" var. 1996-cı ildə Mayk Taysonun Las-Veqasdakı çıxışından qaytaran Tupak güllələnmişdir, Suge Knight isə yaralanmışdı. İntensiv terapiyaya qoyulmuş Tupak altı gündən sonra vəfat etmişdir. Şakurun sonuncu videosu, "I Aint Mad at Cha" onun ölümündən yalnız bir neçə gün qabaq meydana gəldi.
Tupak Şakur

Digər ulduzlar kimi onun da əslində ölmədiyi və medianın diqqətindən qaçmaq və tez bir yolla varlanmaq məqsədilə ölümünü saxtalaşdırdığını iddia edənlər var. Başqalarından fərqli olaraq Tupak üçün bunu deməyə əsas daha çoxdur, belə ki, onun ölümü ətrafında olan sirlər barmaqla sayılası deyil. Ölümündən əvvəl bir neçə mahnısında tezliklə öləcəyi haqqında xəbərdarlıq edən Tupakın, ölümündən sonra 10 alboma yetəcək qədər musiqi materialı üzə çıxmışdı. 25 yaşında ölən Tupak ömrünün bir ilini həbsxanada keçirmişdi. Studio albomları Ölümündən sonra çıxan albomlar Digər albomları Tupak Şakurun iştirak etdiyi filmlər Xarici keçidlər 2paclegacy.com Tupac Legacy Tour Arxivləşdirilib 2012-02-05 at the Wayback Machine pacside (en varios idiomas) Tupac Nation Arxivləşdirilib 2008-11-21 at the Wayback Machine
Murad Arif

Murad Arif oğlu Şükür (27 sentyabr 1981, Sumqayıt) — müğənni, bəstəkar, musiqi prodüseri, şoumen və jurnalist. Çox sevilən nəğmələrin müəllifi olaraq, Azərbaycan mətbuatında "Hitmeyker" kimi təqdim olunur. Youtube-da yayımlanan "Popumuz Var!" layihəsinin müəllif və aparıcısıdır. Beynəlxalq "The Voice Kids" layihəsində ustad seçilmişdir. Murad 1981-ci ildə, sentyabrın 27-si Sumqayıt şəhərində, incəsənət xadimi Arif Şükürov (1936–2019) və bioloq Sənubər Şükürovanın (d. 1949) ailəsində anadan olub. Ata tərəfdən əsli Füzuli, ana tərəfdən isə Şuşalıdır.
Murad Arif

Ailədə özündən başqa 2 bacısı var. Məşhur tele-aparıcı Könül Arifqızının qardaşıdır. Murad Sumqayıt şəhərində, 15 №-li, 28 №-li məktəblərdə və İstedad liseyində təhsil alıb. Beynəlxalq İqtisadi Münasibətlər fakültəsinin məzunudur. 2011-ci ildə ailə həyatı qurub, 2012-ci ildə oğlu Mikayıl, 2015-ci ildə qızı Ayla doğulub. Televiziya karyerası Musiqi fəaliyyəti Uzun müddət Ayaz Qasımov, Xəyyam Nisanov, Yaşar Cəlilov və Elton Hüseynəliyevin musiqi prodüseri olmuşdur. 2008-ci ildə Murad Arif mahnı müəllifi olaraq öz tamaşaçılarını təəcübləndirir. 2008-ci ildə çalışdığı müğənni Ayaz Qasımova "Almalarınla" mahnısını təqdim edir.
Murad Arif

Mahnı efirlərə çıxan kimi ölkənin əsas hitlərindən birinə çevrildi. Bu uğurdan sonra, Azərbaycanın ən məşhur müğənniləri Murad Arif ilə əməkdaşlığa can atır. O, Natəvan Həbibi, Aygün Kazımova, Röya Ayxan, Tünzalə Ağayeva, Sevda Ələkbərzadə, Faiq Ağayev və digər məşhur ifaçılara uğurlu nəğmələr təqdim edir. 2009-cu ildə Mədəniyyət nazirliyinin sifarişi ilə keçirilən "Bakı Gecələri" müsabiqəsində Murad Arifin yazdığı "Sevdiyini söylə" mahnısı qalib olur. Mahnını Natavan Həbibi və İntizar səsləndirdi. 2011-ci ildə müğənni Natəvan Həbibi, sözləri və musiqisi Murad Arifə məxsus olan "Təyyarələr" mahnısını Dənizli şəhərində keçirilən, "Turkcevizyon Muzik Festivali 2011" türk dilli xalqların festivalında təqdim etmişdir. Onun mahnılarına, rəsmi icazə ilə, məşhur türk ulduzları Nil Karaibrahimgil, Ziynət Sali, DJ Suat Ateshdagli, müraciət edib, həmin nəğmələri albomlarına daxil ediblər. Bundan başqa qeyri rəsmi şəkildə Murad Arif mahnıları, dəfələrlə Qazaxıstan, Özbəkistan, Rusiya ifaçıları tərəfindən mənimsənilib.
Murad Arif

2014-cü ildə öz mahnılarını ifa edərək, solo karyeraya başlayır. Onun debüt nəğmələri "Həyat Yoldaşımsan", "İnşallah", "Saçların" ölkənin musiqi gündəminə rəng qataraq, diqqəti cəlb edir. 2018-ci ildə işıq üzü görmüş "Oppalara" mahnısı isə, Youtube-da 1 il ərzində 21 milyon baxış toplayaraq rekord vurdu. 2018-ci ildə Murad Arif Heydər Əliyev Mərkəzi qarşısında böyük bir solo proqramla çıxış edir. 2019-cu ildə həmin məkanda daha bir solo-konsert verir. 2019-cu il, dekabrın 5-də Murad Arif ölkənin ən böyük, Elektra Hall klubunda "Tufan" adlı solo-konsertini verir. 2020-ci ildə "The Voice Kids" beynəlxalq televiziya müsabiqəsinə Ustad seçilir. Diskoqrafiya Yazdığı mahnılar
Vəhhabilik

Vəhhabilik və ya vəhhabizm (ərəb. الوهابية ; əl-Vəhhabiya) — islamda XVIII əsrdə formalaşmış dini və siyasi hərəkatdır. Batil firqələrdən biridir. Hərəkat İbn Teymiyyənin (1263–1328) davamçısı olan Məhəmməd ibn Əbdülvahhabin (1703–1792) şərəfinə adlandırılmışdır. Əslində, "vəhhabilik" termini təsisçinin şəxsi adından deyil, onun "ibn Əbdülvahhab" – "Vahənin qulunun oğlu" nəsəbindən yaranmışdır. Nəsəbin ikinci hissəsi olan "əl-Vəhhab" Allahın adlarındandır. Bəzi müsəlmanlar bu adlandırmanı Allaha qarşı təhqir hesab edirlər.
Vəhhabilik

Məhəmməd ibn Əbdülvəhhab həqiqi islamın yalnız Məhəmməd peyğəmbərin ardıcıllarının ("əs-sələf əs-salih") ilk üç nəsli tərəfindən tətbiq edildiyinə inanırdı və sonrakı bütün yeniliklərə etiraz edərək, onları kənar qüvvələr tərəfindən yeridilən bidət hesab edirdi. Bəzi etnoqrafların baxış bucağına görə, vəhhabilik nisbətən yeni cərəyandır. Onlara görə, vəhhabilik şəhər sakinlərinin sərvətinə etiraz olaraq ifadə edilir. Odur ki, bu, bədəvi əhalinin, eləcə də din xadimlərinin bir hissəsi arasında sosial-iqtisadi və siyasi şəraitin ağırlaşmasının səbəb olmuşdu. Hərəkat Osmanlı imperiyasına qarşı üsyanda da mühüm rol oynamışdır. Əlavə ədəbiyyat Madhav Das Nalapat. "Wahhabism and the new appeasement".
Elektrolit dissosiasiya nəzəriyyəsi

Elektrolitik dissosiasiya nəzəriyyəsi — Elektrolitlərin məhlullarda və ərinmiş halda xüsusi xassələr göstərməsini ionlara dağılması ilə izah edən nəzəriyyə. İngilis alimi Maykl Faradey məhlulların elektrik keçiriciliyini öyrənərək müəyyən etmişdir ki, duzların, turşuların və qələvilərin məhlulu elektrik cərəyanın keçirir. Üzvi maddələrin, məsələn, şəkər, spirt və s. məhlulları isə cərəyanı keçirmir. Məhlulu və ya ərintisi elektrik cərəyanını keçirən maddələri Maykl Faradey elektrolitlər, keçirməyən maddələri isə qeyri-elektrolitlər adlandırmışdır. Elektrolitlərdə elektrik cərəyanının daşıyıcısı ionlardır. Məhlulda cərəyan daşıyıcısı ionlar olduğundan, daha çox ion əmələ gətirən, başqa sözlə, öz ionlarına daha yaxşı dissosiasiya edən elektrolitlərin məhlulları elektrik cərəyanın daha yaxşı keçirir.
Elektrolit dissosiasiya nəzəriyyəsi

Elektrolitləri suda həll etdikdə və ya əritdikdə ionlara ayrılması prosesinə elektrolitik dissosiasiya deyilir. Bəzi elektrolitlər praktik olaraq ionlarına tam dissosiasiya etdiyi halda, bəziləri az dissosiasiyaya uğrayır. Elektrolitlərin dissosiasiya prosesinin kəmiyyət xarakteristikası elektrolitik dissosiasiya dərəcəsi, elektrolitik dissosiasiya sabiti, izotonik əmsal və s.-dən ibarətdir. Elektrolitik dissosiasiya dərəcəsi ionlarına ayrılmış molekullar sayının məhlulda həll olmuş maddə molekullarınını ümumi sayına olan nisbəti ilə xarakterizə olunur: Dissosiasiya dərəcəsinini qiymətinə görə elektrolitləri üç qrupa bölürlər: Zəif elektrolitlər — dissosiasiya dərəcəsi 3 %-dən az olur: NH4OH, H2CO3, H2S Orta qüvvətli elektrolitlər — dissosiasiya dərəcəsi 3–30 % arasında olur: Mg(OH)2, H3PO4, H2C2H4 Qüvvətli elektrolitlər — dissosiasiya dərəcəsi 30 %-dən böyük olur: LiOH, Ca(OH), H2SO4Dissosiasiya dərəcəsinə rabitənin təbiəti, həlledicinin təbiəti, məhlulun qatılığı, temperatur və ionların qatılığı təsir göstərir. Elektrolitik dissosiasiya sabiti isə məhluldakı ionların qatılıqları hasilinin molekulların qatılığına nisbəti ilə müəyyən edilir: İzotonik əmsal (Vant-Hoff əmsalı) ionların və dissosiasiya etməmiş molekulların ümumi sayının elektrolitin ilkin molekullar sayına olan nisbəti ilə xarakterizə olunur.
Müşfiqabad

Müşfiqabad — Azərbaycan Respublikasında qəsəbə, Abşeron yarımadasında, Bakı şəhərinin Qaradağ rayonununda yerləşir. Müşfiqabad qəsəbəsi Yeni Baki Broyler fabrikinin tikintisi ilə əlaqədar 1980-cı illərdə salınmışıdr. 1984-cü ildə qəsəbədə fabrikin ilk iki yataqxanası istifadəyə verilmiş, 1985-1987-ci illərdə yeni doqquzmərtəbəli yaşayış binaları tikilmiş və 1988-ci il 20 apreldən Azərbaycan Respublikası Ali sovetinin 1096-XI saylı fərmanı ilə yeni şəhər tipli qəsəbə yaradılmış və xalq şairi Mikayıl Müşfiqin şərəfinə Müşfiqabad qəsəbəsi adlandırılmışdır. Coğrafiyası və iqlimi Müşfiqabad qəsəbəsini əhatə edən Müşfiqabad bələdiyyəsinin ərazisi 58.878 km²-dir. 1 yanvar 2019-cu il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən qəsəbə əhalisinin sayı 9.6 min nəfərdir.
Müşfiqabad

Qəsəbədə 1987–ci ildə inşa edilmiş "Müşfiqabad Qəsəbə Mədəniyyət Evi" fəaliyyət göstərir. Ümumi sahəsi 2850 kvadratmetr olan binanın birinci mərtəbəsində 224 nəfərlik tamaşa zalı, işıqlandırma və idarəetmə sistemi, yaradıcılıq üçün ayrılmış müxtəlif otaqlar, həmçinin Qaradağ Rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin 1 nömrəli filialı (Müşfiqabad qəsəbə kütləvi kitabxanası) fəaliyyət göstərir. Hazırda bu kitabxana 13302 nüsxə kitab fonduna, 1488 nəfər oxucu sayına, 11990 nüsxə kitab saxlancına malikdir. Binanın ikinci mərtəbəsində isə 110 nəfərlik konfrans zalı və texniki avadanlıqlar, internet şəbəkəsi üçün ayrılmış bir sıra başqa otaqlar yerləşir. Qəsəbədə Müşfiqabad qəsəbə məscidi dini icması Sigist dir fəaliyyət göstərir.
Vahid Musayev

Vahid Musayev (15 noyabr 1947, Bakı – 8 yanvar 1999, Qobustan) — Azərbaycan Respublikası Müdafiə naziri (1993), general-mayor. İlk illəri və təhlisi Vahid Abdulla oğlu Musayev 15 noyabr 1947-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1955-ci ildə 176 №-li orta məktəbə getmiş, 1966-cı ildə həmin məktəbi fərqlənmə ilə bitirmişdi. 1966-cı ildə Bakı Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə qəbul olub və 1971-ci ilədə fərqlənmə diplomu ilə həmin fakültəni bitirib. 1978–1981 illərdə Leninqrad Ali Hərbi Akademiyasında təhsil alıb. 1971-ci ildən zabit kimi Gürcüstan SSR-də hərbi xitmətə başlamışdı.
Vahid Musayev

Gürcüstanda xidmətdə olarkən hərbi karyerasını davam etdirmək qərarına gəlib. 1981–1984 Gürcüstan (Axalkalakidə) , 1984–1986 Afrika (Maputu), 1986–1988 Ukrayna (Jitomir), 1988–1990 Ukraynada (Vladimir-Volınskiy) hərbi xidmətdə olmuşdur. Vladimir-Volıniski vilayətindən 1990-cı ildə deputat seçilib. 1992-ci ildən Azərbaycan Müdafiə Nazirliyində hərbi xidmətdə olmuşdur. Azərbaycan Respublikası Müdafiə nazirinin müavini və müdafiə naziri olmuşdur (1994). 8 yanvar 1999-cu ildə Qobustan həbsxanasında təşkil olunmuş qiyam zamanı qətlə yetirilib.
Vahid Musayev

Həmçinin bax Qobustan qiyamı (1999) Qobustanda məhbus qiyamının pərdəarxası – Öldürülən general necə nazir olmuşdu? V. A. Musayev haqqında V. A. Musayevin general-mayor əsgəri rütbəsinin aşağı salınması haqqında V. A. Musayev haqqında
Günel Anarqızı

Günel Anarqızı — Azərbaycan yazıçısı, publisisti və jurnalisti, türkoloq, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü. Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbini bitirmişdir. BDU-nun şərqşünaslıq fakültəsində ali təhsil almışdır. Günel Anarqızı "Pəncərə", "Ölkəm", "Azercell" jurnallarının baş redaktoru olmuşdur. 2018-ci ildə Azərbaycan-Polşa əlaqələrinin möhkəmlənməsində xidmətlərinə görə Azərbaycanın Polşa səfirliyinin medalına layiq görülmüşdür. 2018-ci ildə Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə yaradılmış Bakı Kitab Mərkəzinin direktorudur.
Günel Anarqızı

Arzu. Bakı: Mütərcim, 2009, 52 səh. Qarabağ hekayələri. Seçilənlər. 2016-cı il. Xarici keçidlər Günel Anarqızı: Həyatda mənə ən çox təsir edən şey məhz ədəbiyyat olub Arxivləşdirilib 2008-08-01 at the Wayback Machine
Normal atmosfer təzyiqi

Normal atmosfer təzyiqi – dəniz səviyyəsində 0°S temperaturda atmosfer təzyiqi. Normal təzyiq orta hesabla 760 mm hundurlukdə olan civə sutununun təzyiqinə deyilir. Hava yer səthinin hər bir 1 sm2-nə 1 kq (1033 q) təzyiq edir. Normal atmosfer təzyiqi 45 dərəcə paraleldə, okean səviyyəsində, 0 dərəcə temperaturda 760 mm c.s.-na bərabərdir. Atmosfer təzyiqi 760 mm c.s.-dan çox olarsa yüksək təzyiq, az olarsa alçaq təzyiq hesab olunur. Coğrafi enliklər üzrə Günəşin istiliyi qeyri-bərabər paylanmışdır.
Normal atmosfer təzyiqi

Bu da Yer səthində müxtəlif təzyiq sahələrinin yaranmasına səbəb olur. Ekvatorial enliklərdə hava qızaraq yüngülləşir və troposferin yuxarı qatlarına qalxır. Havanın qalxan hərəkəti atmosfer təzyiqinin ekvatorda aşağı düşməsinə səbəb olur. Troposferin yuxarı qatlarından tropik enliklərə (30 dərəcə şimal və cənub enliyi) hərəkət edən hava axınları soyuyaraq Yer səthinə enir və yüksək təzyiq sahəsi yaradır. Mülayim qurşaqlarda havanın qalxan hərəkəti alçaq təzyiq sahəsi yaradır. Qütblərdə isə temperaturun ilboyu aşağı olması səbəbindən yüksək təzyiq qurşağı yaranır.
Normal atmosfer təzyiqi

Yüksəkliyə qalxdıqca havanın sıxlığının azalması atmosfer təzyiqinin aşağı düşməsinə səbəb ola bilər. Hündürluyə qalxdıqca,təzyiq orta hesabla hər 12 metrdə 1 mm c.s. azalır. Bu qanunauyğunluq təxminən 3000 m-ə qədər müşahidə olunur. Yer səthində təzyiqin paylanması haqqında məlumat almaq üçün bütün xəritələrdə eyni təzyiqə malik nöqtələr birləşdirilir.
Tofiq Mirzəyev (aktyor)

Tofiq İbrahim oğlu Mirzəyev (16 iyun 1932, Gədəbəy) — Azərbaycan aktyoru, rejissor və ssenarist. Bəzi filmlərdə səs operatoru və səs rejissoru kimi də iştirak edib. Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1976), Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2022). Tofiq Mirzəyev 16 iyun 1932-ci ildə Gədəbəydə anadan olub. Anası Bella İlyinşina əslən yəhudi idi. Qardaşı Teymur Mirzəyev də musiqiçi idi. T.Mirzəyev Azərbaycan Konservatoriyasının klarnet sinfini bitirib.
Tofiq Mirzəyev (aktyor)

Əvvəlcə Bakıda, sonra Moskvada Böyük Niyazi onu klarnet ifaçısı kimi görərək Dövlət simfonik orkestrinə dəvət edib və Tofiq maestronun rəhbərliyi altında orkestrin tərkibində Azərbaycan və dünya simfonik musiqilərini ifa etməyə başlayıb. Onun rus və Avropa bəstəkarlarının klassik musiqilərinə, Q.Qarayevin, C.Hacıyevin, F.Əmirovun, Niyazinin özünün əsərlərinə dərindən bələd olması da məhz buradan qaynaqlanır. Amma Tofiq Mirəzyev lap gənc yaşlarından klassik musiqi ilə yanaşı, cazla da maraqlanıb. Özü də yalnız maraqlanmaqla kifayətlənməyib, Pərviz Rüstəmbəyov, İsmayıl Kələntərov, Vaqif Mustafazadə, Tofiq Şabanov kimi adlı-sanlı Azərbaycan cazmenləri ilə birlikdə caz musiqiləri ifa edib. Lakin qəfil xəstəlik onun musiqi karyerasına son qoyub.
Tofiq Mirzəyev (aktyor)

Belə ki, Tofiq Mirzəyev 1960-cı ildə ağır xəstələnir və həkimlər ona klarnetdə ifa etməyi qadağan edirlər.Peşəsini dəyişmək məcburiyyətində qalan Tofiq Mirzəyev rejissor olmaq üçün Moskvaya oxumağa gedir. Kursları bitirdikdən sonra rejissor peşəsinə yiyələnir. Ardından Azərbaycan Televiziyasında işə düzələn Tofiq Mirzəyev burada 25 il fəaliyyət göstərir. O, Azərbaycan Televiziyasında ilk musiqi proqramlarını hazırlamağa başlayır. Rejissor, həmçinin burada bir neçə film-konsert ("Abşeronun nəğmələri", "Niyazinin simfoniyası" və s.) nümayiş etdirib.
Tofiq Mirzəyev (aktyor)

Həmin dövrdə AzTV-nin baş rejissoru olan Arif Babayev ona televiziyada ilk addımlarında, sonra isə kinoda kömək edib. Onun iştirakı ilə çəkilən filmlər Azərbaycan kinematoqrafiyasının qızıl fonduna daxildir. Onlar arasında "Uşaqlığın son gecəsi", "Nəsimi", "Təhminə", "O qızı tapın", "İstintaq" və başqa filmləri göstərmək olar. Aktyor "Mosfilm" və "Dovjenko" studiyalarında da filmlərə çəkilib.Hazırda İsraildə yaşayır və ictimai fəaliyyətlə məşğul olur. Aktyor burada fəaliyyət göstərən Hayfa-Bakı cəmiyyətinin üzvüdür.
Tofiq Mirzəyev (aktyor)

Yazıçı Anar ilə bacanaqdır. Teymur adlı oğlu var. Mükafatları Azərbaycan SSR əməkdar artisti — 23.12.1976 Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdü layiq görülmüşdür. Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti — 14.06.2022 "Şöhrət" ordeni — 14.06.2022 Filmoqrafiya Abşeron mahnıları (film, 1969) (qısametrajlı sənədli film) (Aztv) Akkordlar... Tofiq Mirzəyev (film, 2016) Bakı qalası (film, 1969) Bir az da Bahar bayramı (film, 1979) Bizi dağlarda axtarın (film, 1976) Cin mikrorayonda (film, 1985) Cinahsız cəbhə (film, 1974) Doğma sahillər (film, 1989) Dörd bazar günü (film, 1975) Düşmən arxasında cəbhə (film, 1981) Dvorjakın melodiyası (film, 1979) "EKSPO-67" üçün Azərbaycan incəsənət ustalarının konserti (film, 1967) "EKSPO-67" üçün estrada konserti (film, 1967) Əlavə iz (film, 1981) Əlvida, cənub şəhəri (film, 2006) Ən vacib müsahibə (film, 1971) Güzgü (film, 1990)(I) Xalq nəğməkarı (film, 1979) Xatirələr sahili (film, 1972) Xüsusi vəziyyət (film, 1986) İntibah (film, 1972) İstintaq (film, 1979) Kabusun gözüylə (film, 2010) Kənar adamlar (film, 1992) Konsert proqramı (film, 1971) (II) Memar (film, 2006) Mezozoy əhvalatı (film, 1976) Nəsimi (film, 1973) Nizami simfoniyası (film, 1970) O qızı tapın (film, 1970) Onun bəlalı sevgisi (film, 1980) Ömrün ilk saatı (film, 1973) Poladın mahnıları (film, 1982) Sürəyya (film, 1987) Şahid qız (film, 1990) Şeytan göz qabağında (film, 1987) Şur (film, 1967) Təhminə (film, 1993) Uşaqlığın son gecəsi (film, 1968) Üzeyir ömrü (film, 1981) Yataqda siqaret çəkməyin (film, 1986) Mükərrəmoğlu, M. ""Şərq-Qərb" Beynəlxalq Kinofestivalı öz işinə başladı" //Xalq.- 2002.- 12 oktyabr. Mükərrəmoğlu, M. ""Şərq-Qərb" kinofestivalı başa çatdı" [Rəşid Behbudov adına Mahnı Teatrında festivalın bağlanışına həsr olunmuş mərasim keçirildi] //Xalq.- 2002.- 20 oktyabr.
I Elizabet

I Elizabet (7 sentyabr 1533[…] və ya 1533, Plasentiya sarayı[d], Böyük London regionu[d] – 24 mart (3 aprel) 1603[…] və ya 1603, Riçmond sarayı[d], Böyük London regionu[d]) — İngiltərənin Tüdor sülaləsindən olan sonuncu kraliçası. Əlavə olaraq İrlandiyanın və şərti olaraq Fransanın kraliçası hesab edilirdi. Həyatı boyunca heç vaxt evlənmədi və bu səbəbdən tarixi mənbələrdə Bakirə Kraliça adlanır. I Elizabetin iqtidarda olduğu müddət İngiltərə tarixində Qızıl dövr(Golden age) adlanır.Dövrünün üzərindən 4 əsr keçməyinə baxmayaraq öz populyarlığını heç itirməmişdir. Dünyaya gəlməsi Atası VIII Henrix,18 yaşında ikən kral olmuş,İspaniya kralı Ferdinand ilə kraliça İzabelin həyatda qalan yeganə qızları Katerina ilə ittifaq evliliyi etmək məcburiyyətində qalmışdı.Lakin 25 yaşında Elizabetin anası olacaq Anna Boleynə aşiq olmuşdu.Katerinadan ayrılmaq istəsə də qanunlar buna mane olurdu, İngilitərə də digər qərbi avropa ölkələri kimi katolik idi və buna görə də bu evliliyin gerçəkləşməsi üçün ruhani lider Papadan icazə istəməli idi.Papa icazə vermədi.İspanlar da bu evliliyə qarşı çıxırdılar və Katerina üzərindən İngiltərəni əl altında saxlamaq istəyirdilər. Kral Henri evliliyini gerçəkləşdirmək üçün radikal bir addım atdı.Eşqi üçün ölkəsinin dinini dəyişdirdi.Hələ bir neçə il öncə Martin Lüterin kitablarını yandırıb,Protestantları edam etdirərək "dinin müdafiəçisi" ünvanına Papa tərəfinfən layiq görülən Henri yeni kilsə və məzhəb yaradaraq Anglikanizmi qurdu.Və ardından Anna ilə gizlincə evləndi,eyni il 7 sentyabr 1533-cü ildə Qrinviçdə Elizabet dünyaya gəldi. Gənclik illəri Dəri rənginin həddindən çox ağ olması səbəbilə şans və uğursuzluq gətiriləcəyinə inanıldı və öldürülmək istəndi. Ancaq anası Anna Boleyn bu işə mane oldu. Anna Boleyn VIII Henrixin ikinci qadını idi. İki dəfə hamilə qalsa da, oğlan uşağı olmadı və kralın gözündən düşdü.