LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
2021

1941) 25 Avqust — Muhsin Əhməd əl-Aini, Yəmən Baş naziri (7-ci) (d. 1932) 27 Avqust — Edmond Fişer, amerikalı biokimyaçı, Fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatı laureatı (d. 1920) Edvard Asner, amerikalı aktyor (d. 1929) Li "Skretç" Perri, yamaykalı prosüder, müğənni (d. 1936) Jak Roqqe, Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi Prezidenti (8-ci) (d. 1942) Ferhan Şensoy, türk aktyor (d. 1951) Françesko Morini, italyan futbolçu (d.
2021

1944) 1 Sentyabr — Seyid Əli Şah Cilani, kəşmirli seperatçı lider (d. 1929) 2 Sentyabr — Mikis Teodorakis, yunan bəstəkar (d. 1925) Rəcəb Mamur, türk iş adamı (d. 1949) İvan Patsaykin, rumıniyalı kanoeçi, Olimpiya çempionu (d. 1949) Jivko Radişiç, Bosniya və Herseqovina Prezidenti (2-ci) (d. 1937) 6 Sentyabr — Jan-Pol Belmondo, fransız aktyor (d. 1933) 8 Sentyabr — Ditmar Lorens, alman cüdoçu, Ollimpiya çempionu (d.
2021

1950) 9 Sentyabr — Danilo Popivoda, sloven futbolçu (d. 1947) 10 Sentyabr Şarl Konan Banni, Kot-d'İvuar Baş naziri (6-cı) (d. 1942) Jorje Sampayyu, Portuqaliya Prezidenti (18-ci) (d. 1939) Saadi Yasef, əlcəzairli aktyor (d. 1928) 11 Sentyabr — Abimael Qusman, perulu Maoist lider (d. 1934) 13 Sentyabr Antoni Hyuiş, ingilis radio astronomu, Fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı (d. 1924) Borisav Yoviç, Yuqoslaviya Prezidenti (12-ci) (d.
2021

1928) 14 Sentyabr Norm Makdonald, kanadalı aktyor, komediyaçı (d. 1959) Yuriy Sedıx, ukraynalı atlet, Olimpiya çempionu (d. 1955) 16 Sentyabr Silas Atopare, Papua Yeni Qvineya General-Qubernatoru (7-ci) (d. 1951) Kazimir Oye-Mba, Qabon Baş naziri (3-cü) (d. 1942) Klayv Marlz Sinkler, ingilis ixtiraçı ("ZX Spectrum" mikrokompüterini ixtira edib) (d. 1940) 17 Sentyabr Əbdüləziz Buteflika, Əlcəzair Prezidenti (7-ci) (d. 1937) Mario Kamus, ispan rejissor, aktyor, ssenarist (d.
2021

1935) 19 Sentyabr Silvano Bussotti, italyan bəstəkar, şair (d. 1931) Cimmi Qrivz, ingilis futbolçu (d. 1940) 21 Sentyabr — Məhəmməd Hüseyn Təntavi, misirli general-feldmarşal (d. 1935) 22 Sentyabr Əbdülqadir Bensalah, Əlcəzair Prezidenti (müvəqqəti) (d. 1941) Orlando Martines, kubalı boksçu, Olimpiya çempionu (d. 1944) 25 Sentyabr — Teoneste Baqosora, ruandalı hərbi cinayətkar (d. 1941) 27 Sentyabr — Rocer Hant, ingilis futbolçu (d.
2021

1938) 30 Sentyabr — Koiti Suqiyama, yapon bəstəkar, dirijor (d. 1931) Oğuzhan Asiltürk, türk siyasətçi (d. 1935) Vitautas Kolesnikovas, litvalı rəssam (d. 1948) 2 Oktyabr — Sebastyan Tapajos, braziliyalı musiqiçi, bəstəkar (d. 1944) Jorje Medina Esteves, çilili kardinal (d. 1926) Bac Patti, amerikalı tennisçi (d. 1924) Lars Vilks, isveçrəli vizual rəssam (d.
2021

1946) 6 Oktyabr — Otiliya Larranyaqa, meksikalı aktrisa (d. 1931) 9 Oktyabr — Əbülhəsən Banisədr, İran Prezidenti (1-ci) (d. 1933) 10 Oktyabr — Əbdül Qadir Xan, Pakistanın nüvə proqramının rəhbəri, nüvə fizikası üzrə alim (d. 1936) 14 Oktyabr — Li Van Qu, Cənubi Koreya Baş naziri (39-cu) (d. 1950) 17 Oktyabr — Əhməd Şah Əhmədzai, Əfqanıstan Baş naziri (müvəqqəti) (d. 1944) Özdəmir Bayraktar, türk iş adamı (d. 1949) Edita Qruberova, slovak opera müğənnisi (d.
2021

1946) Kolin Pauell, amerikalı siyasətçi, diplomat (d. 1937) Yanos Kornai, macar iqtisadçı (d. 1928) 19 Oktyabr — Lesli Brikas, ingilis bəstəkar, dramaturq (d. 1931) 20 Oktyabr — Mixay Çiksentmixayi, amerikalı psixoloq, akademik (d. 1934) 21 Oktyabr — Bernard Haytink, holland dirijor, skripkaçı (d. 1929) Kamal Quruçay, türk aktyor (d. 1962) Vyaçeslav Vedenin, rus xizəkçi, Olimpiya çempionu (d.
2021

1941) Uolter Smit, şotland futbolçu (d. 1948) Ro De U, Cənubi Koreya Prezidenti (6-cı) (d. 1932) Kleman Muamba, Konqo Baş naziri (16-cı) (d. 1943) Punit Rackumar, hind aktyor, müğənni (d. 1975) 30 Oktyabr — İqor Kirillov, rus aktyor, diktor (d. 1932) 31 Oktyabr — Ketrin Tizard, Yeni Zelandiya General-Qubernatoru (16-cı) (d. 1931) Aaron Bek, amerikalı psixiatr, professor (d.
2021

1921) Səmra Dinçər, türk aktrisa (d. 1965) Nelson Freyre, braziliyalı pianoçu (d. 1944) Sisse Mariam Kaydama Sidibe, Mali Baş naziri (12-ci) (d. 1948) Yefim Zvyaqilski, Ukrayna Baş naziri (müvəqqəti) (d. 1933) 7 Noyabr — Din Stokvell, amerikalı aktyor (d. 1936) Frederik Villem de Klerk, CAR Ştat Prezidenti (7-ci) (sonuncu), Nobel Sülh mükafatı laureatı (d. 1936) Qrem Ec, ingilis bəstəkar, şair (d.
2021

1941) 12 Noyabr — Bob Bondyurant, amerikalı yarışçı (d. 1933) 13 Noyabr — Uilbur Smit, cənubi afrikalı yazıçı (d. 1933) 14 Noyabr — Berti Old, şotland futbolçu (d. 1938) 15 Noyabr — Laslo Bito, macar fizioloq, yazıçı (d. 1934) 16 Noyabr — Sezai Karakoç, türk şair, yazıçı (d. 1933) Çon Du Hvan, Cənubi Koreya Prezidenti (5-ci) (d. 1931) Ceyms Fits-Allen Mitçell, Sent-Vinsent və Qrenadin Baş naziri (2-ci) (d.
2021

1931) 26 Noyabr — Stiven Sondhaym, amerikalı bəstəkar (d. 1930) Vircil Ablo, amerikalı modelyer (d. 1980) Norodom Ranarit, Kamboca Baş naziri (31-ci) (d. 1944) Aleksandr Qradski, rus müğənni, bəstəkar (d. 1949) Frenk Uilyams, ingilis iş adamı (d. 1942) 29 Noyabr — Kinza Klodumar, Nauru Prezidenti (7-ci) (d. 1945) 30 Noyabr — Rey Kennedi, ingilis futbolçu (d.
2021

1951) 1 Dekabr — Keyko Nobumoto, yapon ssenarist (d. 1964) Lamin Diak, seneqallı iş adamı (d. 1933) Horst Ekkel, alman futbolçu (d. 1932) Güldal Akşit, türk siyasətçi (d. 1960) 5 Dekabr — Jak Tits, fransız riyaziyyatçı (d. 1930) Teoman Duralı, türk filosof, mütəfəkkir, akademik (d. 1947) Kore Villok, Norveç Baş naziri (30-cu) (d.
2021

1928) 7 Dekabr — Mustafa Ben Halim, Liviya Baş naziri (3-cü) (d. 1921) 8 Dekabr — Robbi Şekspir, yamaykalı musiqiçi (d. 1953) Otar Pasasiya, Gürcüstan Baş naziri (3-cü) (d. 1929) Lina Vertmüller, italyan rejissor, ssenarist (d. 1928) Karmen Salinas, meksikalı aktrisa (d. 1939) 10 Dekabr — Maykl Nesmit, amerikalı musiqiçi, bəstəkar (d. 1942) Enn Rays, amerikalı yazıçı (d.
2021

1941) Manuel Santata, ispan tennisçi (d. 1938) Mencur Çolak, türk futbolçu (d. 1967) Polias Matane, Papua Yeni Qvineya General-Qubernatoru (8-ci) (d. 1931) Visente Fernandes, meksikalı müğənni (d. 1940) 13 Dekabr — Veronika Forke, ispan aktrisa (d. 1955) 15 Dekabr — Fayez ət-Taravne, İordaniya Baş naziri (31-ci) (d. 1949) 18 Dekabr — Riçard Corc Rocers, ingilis memar (d.
2021

1933) Karlos Marin, ispan bariton, musiqiçi (d. 1968) Robert Qrabbs, amerikalı kimyaçı, Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı (d. 1942) 20 Dekabr — Sezai Aydın, türk aktyor (d. 1952) 21 Dekabr — Karlayn Qlin, Qrenada General-Qubernatoru (5-ci) (d. 1932) Faruk Tınaz, türk musiqiçi (d. 1956) Coan Didion, amerikalı yazıçı (d. 1934) Ueyn Tibo, amerikalı rəssam (d.
2021

1920) Jan-Mark Valle, kanadalı rejissor, ssenarist (d. 1963) Desmond Tutu, cənubi afrikalı anqlikan arxiyepiskopu, ilahiyyatçı, Nobel Sülh mükafatı laureatı (d. 1931) Karolos Papulyas, Yunanıstan Prezidenti (6-cı) (d. 1929) Eduard Uilson, amerikalı bioloq (d. 1929) 31 Dekabr — Betti Uayt, amerikalı aktrisa (d. 1922) Nobel Mükafatları Benjamin List Devid Makmillan İqtisadiyyat Coşua Anqrist Qvido İmbens Ədəbiyyat — Əbdülrəzzak Qurna Mariya Ressa Dmitri Muradov Syukuro Manabe Klaus Xasselman Corco Parizi Fiziologiya və ya tibb Devid Culius Ardem Pataputyan Həmçinin bax 2020-ci illər 2021-ci ildə Azərbaycan
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi — Azərbaycan Respublikasında ilk dəfə olaraq birinci, apelyasiya və kassasiya instansiyalarından ibarət üçpilləli müstəqil məhkəmə sistemi yaradılmışdır. Hazırda Azərbaycan Respublikasında rayon, şəhər məhkəmələri, ərazi yurisdiksiyası üzrə fəaliyyət göstərən hərbi, inzibati, kommersiya məhkəmələri, Ağır cinayətlər məhkəmələri, birinci instansiya məhkəməsi kimi fəaliyyət göstərir. Apelyasiya məhkəmələrində birinci instansiya məhkəmələri tərəfindən cinayət və inzibati, mülki və inzibati-iqtisadi mübahisələrə dair işləri üzrə çıxarılmış qərarlardan verilən apelyasiya şikayətləri və apelyasiya protestləri üzrə işlərə baxılır. Azərbaycan məhkəmə sisteminin tarixi Çoxəsrlik dövlətçilik ənənəsi olan Azərbaycan Respublikasının məhkəmə tarixinin ən şərəfli anları 1918-ci ildə Azərbaycan Demokratik Respublikasının yaranması ilə eyni gündə may ayının 28-də təsis edilmiş və Xəlil bəy Xasməmmədov ilk ədliyyə naziri təyin olunmuşdur. Görülən bütün zəruri tədbirlərdən sonra Nazirlər Şurasının qərarı ilə 01 oktyabr 1918-ci ildə Bakı Dairə Məhkəməsinin və onun tərkibində prokurorluğun fəaliyyəti bərpa edilmiş, Məhkəmə Palatasının təsis edilməsinin labüdlüyü nəzərə alınaraq noyabr ayının 14-də Azərbaycan Məhkəmə Palatasının Əsasnaməsi təsdiq edilmişdir.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

16 mart 1919-cu ildə Bakı Dairə Məhkəməsinin binasında Azərbaycan Məhkəmə Palatasının rəsmi açılışı olmuş və bundan etibarən palataya Bakı və Gəncə dairə məhkəmələrinin işləri daxil olmağa başlamışdır. Tərkibində Azərbaycan Məhkəmə Palatası fəaliyyət göstərən Ədliyyə Nazirliyinin yanında 1919-cu ilin əvvəllərində məhkəmə hissəsinə dair qanun layihələrinin hazırlanması üzrə xüsusi komissiya yaradılmış, hazırlanmış bir çox qanunlar parlamentin müzakirəsinə çıxarılmışdır. 1920-ci il aprel ayının 27–28-də Azərbaycan Demokratik Respublikası Rusiyanın XI Qızıl Ordusu tərəfindən işğal edildikdən sonra ədliyyə sistemində də köklü dəyişikliklər başlandı. Azərbaycan İnqilab Komitəsinin 13 may 1920-ci il tarixli qərarı ilə bütün ədliyyə sistemi ləğv edilərək Xalq Ədliyyə Komissarlığı yaradılmışır. Lakin 1930-cu ildə komissarlıq ləğv edilərək onun səlahiyyətləri aidiyyəti üzrə Ali Məhkəməyə, Mərkəzi icraiyyə Komitəsinə və digər orqanlara verilmişdir.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

1933-cü ildə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə Xalq Ədliyyə Komissarlığı yenidən təşkil edilmiş, Ədliyyə Komissarı eyni vaxtda Respublika Prokurorunun, onun müavini isə Ali Məhkəmə Sədrinin səlahiyyətini daşımışdır. 1937-ci ildə Xalq Ədliyyə Komissarlığının yeni Əsasnaməsi təsdiq edilərək onun səlahiyyətləri xeyli məhdudlaşdırılmışdır. Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 7 dekabr 1959-cu il tarixli qərarı ilə Ədliyyə Nazirliyi növbəti dəfə ləğv edilmiş, məhkəmə orqanlarının bütün fəaliyyətinə rəhbərlik və nəzarət, məhkəmə statistikasının aparılması Ali Məhkəməyə həvalə edilmişdir. Ədliyyə Nazirliyinin yenidən yaradılması möhtərəm Prezidentimiz cənab Heydər Əliyevin Azərbaycana rəhbərlik etdiyi dövrə təsadüf edir. Belə ki, Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 27 oktyabr 1970-ci il tarixli qərarı ilə Ədliyyə Nazirliyi təsis edilmiş, bununla da Azərbaycan ədliyyə tarixində yeni mərhələ başlanmışdır.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra ötən dövr ərzində ölkənin məhkəmə sistemində əsaslı islahatlar aparılmışdır. Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə aparılan ardıcıl məhkəmə hüquq islahatı nəticəsində ölkənin bütün hüquq sistemində köklü dəyişikliklər həyata keçirilmiş, qısa müddət ərzində yeni mütərəqqi qanunlar qəbul edilmiş, 3 pilləli yeni məhkəmə sistemi yaradılmışdır. Yeni məhkəmə sisteminin fəaliyyətə başlaması üçün hakimlərin şəffaf prosedur əsasında, beynəlxalq tələblərə uyğun test üsulu ilə imtahan və müsahibə ilə seçilməsi qərara alınmış, ölkə Prezidentinin yanında Məhkəmə-Hüquq Şurası yaradılmışdır. Məhkəmə-Hüquq Şurası tərəfindən hakimlərin göstərilən tələblər səviyyəsində seçilməsi təmin edilmişdir. Seçilmiş şəxslərin sırasından müxtəlif təbəqələrin nümayəndələri geniş təmsil olunmuş, nəticə etibarilə ölkədə müstəqil məhkəmə hakimiyyətinin yaradılması istiqamətində mühüm addım atılmışdır.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Məhkəmə sisteminin quruluşu Azərbaycan Respublikasında birinci instansiya məhkəməsi kimi rayon (şəhər) məhkəmələri, ərazi yurisdiksiyası üzrə fəaliyyət göstərən hərbi, yerli inzibati-iqtisadi və ağır cinayətlər məhkəmələri fəaliyyət göstərir. Yeni məhkəmə sisteminə müvafiq olaraq ölkənin 6 regionunda apelyasiya məhkəmələri fəaliyyət göstərir. Apelyasiya məhkəmələri 4 kollegiyadan — mülki, cinayət, hərbi və inzibati-iqtisadi kollegiyalardan ibarət olmaqla müvafiq ərazi yurisdiksiyası üzrə fəaliyyət göstərir. Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sisteminə daxil olan Naxçıvan MR məhkəmələrinin təşkilində muxtar respublikanın ölkənin əsas ərazisindən kənarda yerləşməklə təcavüzkar Ermənistan Respublikası tərəfindən blokadada saxlanılması nəzərə alınmışdır. Belə ki, Naxçıvan MR Ali Məhkəməsi muxtar respublika məhkəmələrinə münasibətdə apelyasiya instansiyasıdır.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Naxçıvan MR Ali Məhkəməsinin qərarlarına isə kassasiya qaydasında Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi tərəfindən baxılır. Konstitusiyadan çıxarış (Maddə 125) Məhkəmə hakimiyyətinin həyata keçirilməsi I. Azərbaycan Respublikasında məhkəmə hakimiyyətini ədalət mühakiməsi yolu ilə yalnız məhkəmələr həyata keçirirlər. II. Məhkəmə hakimiyyətini Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi, Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi, Azərbaycan Respublikasının apelyasiya məhkəmələri, Azərbaycan Respublikasının ümumi məhkəmələri və digər ixtisaslaşdırılmış məhkəmələri həyata keçirirlər. III.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Məhkəmə hakimiyyəti Konstitusiya, mülki və cinayət məhkəmə icraatı vasitəsilə və qanunla nəzərdə tutulmuş digər vasitələr ilə həyata keçirilir. IV. Cinayət məhkəmə icraatında Azərbaycan Respublikasının Prokurorluğu və müdafiə tərəfi iştirak edir. V. Məhkəmə quruluşu və məhkəmə icraatı qaydası qanunla müəyyən olunur. VI.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Məhkəmələrin səlahiyyətlərinin dəyişdirilməsi məqsədilə müəyyən olunmamış hüquqi üsulların tətbiq edilməsi və fövqəladə məhkəmələrin yaradılması qadağandır. Məhkəmə və Hüquq Şurası Məhkəmə-Hüquq Şurası 2005-ci ilin fevral ayından fəaliyyətə başlamışdır. 15 nəfərdən ibarət olan Şura əsasən hakimlərdən (9 nəfər) formalaşmış, həmçinin onun tərkibinə hakimiyyətin digər qollarının, habelə məhkəmə prosesində tərəf olan prokurorluğun və vəkilliyin nümayəndələri daxil olmuşlar. Hakimlərin ilkin və davamlı tədrisinin təşkili, fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi, iş yerinin dəyişdirilməsi, vəzifədə irəli çəkilməsi, intizam məsuliyyətinə cəlb edilməsi və onların fəaliyyəti ilə bağlı digər məsələlər bu orqanın səlahiyyətinə aid edilmişdir. Həmçinin hakimlərin intizam məsuliyyətinə cəlb edilməsi proseduruna yenidən baxılmış və bu zaman məhkəmə hakimiyyətinin müstəqilliyinin təmin olunmasına xüsusi diqqət yetirilmişdir.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Ötən illər ərzində Məhkəmə-Hüquq Şurası tərəfindən hakim korpusunun fəaliyyətinin prinsipial qiymətləndirilməsi nəticəsində 40-dək hakimin səlahiyyətlərinə xitam verilmiş, bütün məhkəmələrin hakimlərinin tərkibi tam təzələnmiş, yeni məhkəmələr, o cümlədən regional apelyasiya məhkəmələri yaradılmış, hakim ştatlarının sayı 50 % artırılmışdır. Məhkəmə-Hüquq Şurasının fəaliyyətinin əsaslarını Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası, Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələr, "Məhkəmə-Hüquq Şurası haqqında", "Məhkəmələr və hakimlər haqqında" Azərbaycan Respublikasının qanunları və digər normativ hüquqi aktları təşkil edir. Məhkəmə-Hüquq Şurası daimi fəaliyyət göstərən müstəqil orqandır və təşkilati, maliyyə, habelə hər hansı başqa cəhətdən qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyəti orqanlarından, yerli özünüidarə orqanlarından, habelə hüquqi və fiziki şəxslərdən asılı deyildir. Məhkəmə-Hüquq Şurası qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyəti orqanları, Azərbaycan Respublikasının Vəkillər Kollegiyası, elmi təşkilatlarla qarşılıqlı fəaliyyət göstərir. Azərbaycan Respublikasının məhkəmələri Konstitusiya Məhkəməsi Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ilə onun səlahiyyətlərinə aid edilmiş məsələlərə dair ali konstitusiya ədalət mühakiməsi orqanıdır.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Konstitusiya Məhkəməsi müstəqil dövlət orqanıdır və təşkilati, maliyyə, habelə hər hansı başqa cəhətdən qanunvericilik, icra və digər məhkəmə hakimiyyəti orqanlarından, yerli özünüidarə orqanlarından, habelə hüquqi və fiziki şəxslərdən asılı deyil. Konstitusiya Məhkəməsinin əsas məqsədi Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının aliliyini təmin etmək, hər kəsin əsas hüquq və azadlıqlarını müdafiə etməkdir. Konstitusiya Məhkəməsi 14 iyul 1998-ci ildə yaradılıb. Konstitusiya Məhkəməsinin fəaliyyətinin hüquqi əsaslarını Azərbaycan Respublikasının 12 noyabr 1995-ci ildə qəbul edilmiş Konstitusiyası (24 avqust 2002-ci il ümumxalq referendumu nəticəsində dəyişikliklər edilib), Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələr, 23 dekabr 2003-cü ildə qəbul olunmuş "Konstitusiya Məhkəməsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu, digər qanunlar və məhkəmənin Daxili Nizamnaməsi təşkil edir. Konstitusiyadan çıxarış (Maddə 130) Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi 9 hakimdən ibarətdir.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi Azərbaycan Respublikası Prezidentinin, Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin, Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin, Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunun, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sorğusu əsasında Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasını və qanunlarını şərh edir. V. Hər kəs onun hüquq və azadlıqlarını pozan qanunvericilik və icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktlarından, bələdiyyə və məhkəmə aktlarından qanunla müəyyən edilmiş qaydada bu maddənin III hissəsinin 1–7-ci bəndlərində göstərilən məsələlərin Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən həll edilməsi üçün Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə pozulmuş insan hüquq və azadlıqlarının bərpa edilməsi məqsədilə şikayət verə bilər. VI. Azərbaycan Respublikasının qanunları ilə müəyyən edilmiş qaydada məhkəmələr insan hüquq və azadlıqlarının həyata keçirilməsi məsələləri ilə bağlı Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının və qanunlarının şərh edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə müraciət edə bilərlər. VII.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Azərbaycan Respublikasının İnsan hüquqları üzrə müvəkkili insan hüquq və azadlıqlarını pozan qanunvericilik və icra hakimiyyəti orqanlarının normativ aktlarından, bələdiyyə və məhkəmə aktlarından qanunla müəyyən edilmiş qaydada bu maddənin III hissəsinin 1–7-ci bəndlərində göstərilən məsələlərin Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən həll edilməsi üçün Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsinə sorğu verə bilər. VIII. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi bu Konstitusiyada nəzərdə tutulmuş digər səlahiyyətləri də həyata keçirir. IX. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi öz səlahiyyətlərinə aid edilən məsələlərə dair qərarlar qəbul edir.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin qərarı Azərbaycan Respublikası ərazisində məcburi qüvvəyə malikdir. X. Qanunlar və digər aktlar, yaxud onların ayrı-ayrı müddəaları, Azərbaycan Respublikasının hökumətlərarası müqavilələri Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin qərarında müəyyən edilmiş müddətdə qüvvədən düşür, Azərbaycan Respublikasının dövlətlərarası müqavilələri isə qüvvəyə minmir. Ali Məhkəmə Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 131-ci maddəsinə və "Məhkəmələr və hakimlər haqqında" qanunun 77-ci maddəsinə uyğun olaraq Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi ümumi və ixtisaslaşdırılmış məhkəmələrin icraatına aid olan mülki (o cümlədən inzibati və iqtisadi mübahisələrə dair), cinayət işləri və digər işlər üzrə ali məhkəmə orqanıdır. O, kassasiya qaydasında qanunla müəyyən edilmiş prosessual qaydada ədalət mühakiməsini həyata keçirir, məhkəmələrin praktikasına aid məsələlər üzrə izahatlar verir. Ali Məhkəmə Azərbaycan Respublikasının paytaxtı Bakı şəhərində təşkil edilir, onun yurisdiksiyası Azərbaycan Respublikasının bütün ərazisinə şamil edilir.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Ali Məhkəmə tərəfindən apelyasiya məhkəmələrinin qərarlarına kassasiya qaydasında baxılır. Konstitusiyadan çıxarış (Maddə 131) I. Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi ümumi və ixtisaslaşdırılmış məhkəmələrin icraatına aid edilən mülki, cinayət və digər işlər üzrə ali məhkəmə orqanıdır; o, kassasiya qaydasında ədalət mühakiməsini həyata keçirir; məhkəmələrin praktikasına aid məsələlər üzrə izahatlar verir. II. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin hakimlərini Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqdimatı ilə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi təyin edir. Apelyasiya məhkəməsi Apelyasiya Məhkəmələri apelyasiya instansiyası məhkəməsi kimi öz ərazi yurisdiksiyasına aid edilmiş birinci instansiya məhkəmələri tərəfindən baxılmış mülki, inzibati və iqtisadi mübahisələrə dair, cinayət və inzibati xətalara dair işlər üzrə məhkəmə aktlarından verilmiş apelyasiya şikayətləri və apelyasiya protestləri üzrə işlərə baxır.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Apelyasiya Məhkəməsi mülki kollegiyadan, inzibati-iqtisadi kollegiyadan, cinayət kollegiyasından və hərbi kollegiyadan ibarətdir. 16 iyul 2007-ci ildən fəaliyyətə başlayıb Konstitusiyadan çıxarış (Maddə 132) I. Azərbaycan Respublikasının apelyasiya məhkəmələri qanunla onların səlahiyyətlərinə aid edilmiş işlər üzrə yuxarı instansiya məhkəmələridir. II. Azərbaycan Respublikasının apelyasiya məhkəmələrinin hakimlərini Azərbaycan Respublikası Prezidentinin təqdimatı ilə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi təyin edir. Apelyasiya məhkəmələrinin siyahısı Bakı Apelyasiya Məhkəməsi (yurisdiksiyasına aid olan ərazi vahidləri: Bakı şəhəri Binəqədi rayonu, Bakı şəhəri Qaradağ rayonu, Bakı şəhəri Yasamal rayonu, Bakı şəhəri Nizami rayonu, Bakı şəhəri Nərimanov rayonu, Bakı şəhəri Nəsimi rayonu, Bakı şəhəri Sabunçu rayonu, Bakı şəhəri Suraxanı rayonu, Bakı şəhəri Səbail rayonu, Bakı şəhəri Xətai rayonu, Bakı şəhəri Xəzər rayonu, Pirallahı rayonu.)
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Gəncə Apelyasiya Məhkəməsi (yurisdiksiyasına aid olan ərazi vahidləri: Ağdam rayonu, Ağstafa rayonu, Bərdə rayonu, Daşkəsən rayonu, Gədəbəy rayonu, Gəncə şəhəri, Göygöl rayonu, Goranboy rayonu və Naftalan şəhəri, Kəlbəcər rayonu, Xocalı rayonu və Xankəndi şəhəri, Qazax rayonu, Samux rayonu, Şəmkir rayonu, Tərtər rayonu, Tovuz rayonu.) Sumqayıt Apelyasiya Məhkəməsi (yurisdiksiyasına aid olan ərazi vahidləri: Abşeron rayonu, Qobustan rayonu, Xaçmaz rayonu, Xızı rayonu, Quba rayonu, Qubadlı rayonu, Qusar rayonu, Şamaxı rayonu, Şabran rayonu, Şuşa rayonu, Siyəzən rayonu, Sumqayıt şəhəri, Zəngilan rayonu.) Şirvan Apelyasiya Məhkəməsi (yurisdiksiyasına aid olan ərazi vahidləri: Ağcabədi rayonu, Ağsu rayonu, Astara rayonu, Beyləqan rayonu, Biləsuvar rayonu, Füzuli rayonu, Hacıqabul rayonu, İmişli rayonu, Cəbrayıl rayonu, Cəlilabad rayonu, Xocavənd rayonu, Kürdəmir rayonu, Laçın rayonu, Lənkəran rayonu, Lerik rayonu, Masallı rayonu, Neftçala rayonu, Saatlı rayonu, Sabirabad rayonu, Salyan rayonu, Şirvan şəhəri, Ucar rayonu, Yardımlı rayonu, Zərdab rayonu.) Şəki Apelyasiya Məhkəməsi (yurisdiksiyasına aid olan ərazi vahidləri: Ağdaş rayonu, Balakən rayonu, Göyçay rayonu, İsmayıllı rayonu, Mingəçevir şəhəri, Oğuz rayonu, Qəbələ rayonu, Qax rayonu, Şəki rayonu, Yevlax rayonu, Zaqatala rayonu. İnzibati-iqtisadi məhkəmə Azərbaycan Respublikasının İqtisad Məhkəməsi iqtisadi mübahisələrə dair işlər üzrə yuxarı məhkəmə orqanıdır.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

İqtisad Məhkəməsi apelyasiya instansiyası məhkəməsi kimi qanunla müəyyən edilmiş qaydada yerli iqtisad məhkəmələrinin və Beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn mübahisələrə dair iqtisad məhkəməsinin baxdığı işlərə dair qərarlardan verilmiş apelyasiya şikayətləri və apelyasiya protestləri üzrə işlərə baxır. Məhkəmənin tərkibinə (hal-hazırda 11 hakimdən ibarətdir) məhkəmənin sədri, sədr müavini və hakimləri daxildirlər. İqtisad Məhkəməsi Rəyasət Heyətindən və işlərə baxmaq üçün yaradılan məhkəmə tərkiblərindən ibarətdir. İqtisad Məhkəməsinin Rəyasət Heyəti İqtisad Məhkəməsinin sədrindən, onun müavinindən və məhkəmə tərkiblərinin sədrlərindən ibarət tərkibdə fəaliyyət göstərir. İqtisad Məhkəməsi Rəyasət Heyətinin tərkibinə daxil olan şəxslərin öz səlahiyyətləri daxilində bərabər hüquqları vardır.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

İqtisad Məhkəməsinin Rəyasət Heyəti müvafiq işlər üzrə məhkəmə təcrübəsinin ümumiləşdirilməsi və məhkəmə statistikasının təhlili materiallarına baxır, qanunvericiliyin tətbiqi təcrübəsinə dair bu məhkəmələrin məlumatlarını dinləyir; qanunla müəyyən edilmiş qaydada iqtisadi sahədə qanunvericilik və digər normativ aktların Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına uyğunsuzluğu barədə Konstitusiya Məhkəməsinə sorğu verilməsi üçün Ali Məhkəməyə müraciət edir; İqtisad Məhkəməsi hakimlərinin sırasından məhkəmə tərkiblərini təsdiq edir; qanunvericilik aktlarının düzgün tətbiq edilməsi barədə yerli iqtisad məhkəmələri və Beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn mübahisələrə dair iqtisad məhkəməsinə metodik kömək göstərir; qanunvericilklə ona aid edilmiş digər səlahiyyətləri həyata keçirir. İnzibati-iqtisadi məhkəmələrin siyahısı 1 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsi (yurisdiksiyasına aid olan ərazi vahidləri: Bakı şəhəri Binəqədi rayonu, Bakı şəhəri Qaradağ rayonu, Bakı şəhəri Nəsimi rayonu, Bakı şəhəri Səbail rayonu, Bakı şəhəri Yasamal rayonu.) 2 saylı Bakı İnzibati-İqtisadi Məhkəməsi (yurisdiksiyasına aid olan ərazi vahidləri: Bakı şəhəri Xətai rayonu, Bakı şəhəri Xəzər rayonu, Bakı şəhəri Nərimanov rayonu, Bakı şəhəri Nizami rayonu, Bakı şəhəri Sabunçu rayonu, Bakı şəhəri Suraxanı rayonu.) Gəncə İnzibati-İqtisadi Məhkəməsi (yurisdiksiyasına aid olan ərazi vahidləri: Ağdam rayonu, Ağstafa rayonu, Bərdə rayonu, Daşkəsən rayonu, Gədəbəy rayonu, Gəncə şəhəri, Goranboy rayonu və Naftalan şəhəri, Göyçay rayonu, Kəlbəcər rayonu, Xocalı rayonu və Xankəndi şəhəri, Qazax rayonu, Samux rayonu, Şəmkir rayonu, Tərtər rayonu, Tovuz rayonu.) Sumqayıt İnzibati-İqtisadi Məhkəməsi (yurisdiksiyasına aid olan ərazi vahidləri: 'Abşeron rayonu, Qobustan rayonu, Xaçmaz rayonu, Xızı rayonu, Quba rayonu, Qubadlı rayonu, Qusar rayonu, Şamaxı rayonu, Şabran rayonu, Şuşa rayonu, Siyəzən rayonu, Sumqayıt şəhəri, Zəngilan rayonu.)
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Füzuli Hərbi Məhkəməsi (yurisdiksiyasına aid olan ərazi vahidləri: Beyləqan rayonu, Cəbrayıl rayonu, Füzuli rayonu, Xocavənd rayonu, İmişli rayonu, Qubadlı rayonu, Laçın rayonu, Saatlı rayonu, Sabirabad rayonu, Zəngilan rayonu.) Tərtər Hərbi Məhkəməsi (yurisdiksiyasına aid olan ərazi vahidləri: Ağcabədi rayonu, Ağdam rayonu, Ağdaş rayonu, Ağsu rayonu, Balakən rayonu, Bərdə rayonu, Goranboy rayonu, Göyçay rayonu, İsmayıllı rayonu, Kürdəmir rayonu, Qax rayonu, Qəbələ rayonu, Oğuz rayonu, Şəki rayonu, Tərtər rayonu, Ucar rayonu, Yevlax rayonu, Zaqatala rayonu, Zərdab rayonu.) Cəlilabad Hərbi Məhkəməsi (yurisdiksiyasına aid olan ərazi vahidləri: Astara rayonu, Biləsuvar rayonu, Cəlilabad rayonu, Hacıqabul rayonu, Lerik rayonu, Lənkəran rayonu, Masallı rayonu, Neftçala rayonu, Salyan rayonu, Şirvan şəhəri, Yardımlı rayonu.) Ağır cinayətlər üzrə məhkəmə Ağır Cinayətlər üzrə məhkəmələr müvafiq ərazi yurisdiksiyası çərçivəsində Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi ilə ağır və xüsusilə ağır cinayət hesab olunan əməllər üzrə cinayət işlərinə baxır, habelə Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş qaydada cinayət törətmiş şəxslərin verilməsi (ekstradisiya) məsələsini həll edir. Ağır cinayətlər üzrə məhkəmələrin siyahısı Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsi (yurisdiksiyasına aid olan ərazi vahidləri: Bakı şəhəri Binəqədi rayonu, Bakı şəhəri Xətai rayonu, Bakı şəhəri Xəzər rayonu, Bakı şəhəri Qaradağ rayonu, Bakı şəhəri Nərimanov rayonu, Bakı şəhəri Nəsimi rayonu, Bakı şəhəri Nizami rayonu, Bakı şəhəri Sabunçu rayonu, Bakı şəhəri Səbail rayonu, Bakı şəhəri Suraxanı rayonu, Bakı şəhəri Yasamal rayonu, Abşeron rayonu, Xaçmaz rayonu, Xızı rayonu, Qobustan rayonu, Quba rayonu, Qubadlı rayonu, Qusar rayonu, Siyəzən rayonu, Sumqayıt şəhəri, Şabran rayonu, Şamaxı rayonu, Şuşa rayonu, Zəngilan rayonu.)
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

1918-ci ilin noyabr ayının 18-də Nazirlər Şurası tərəfindən "Azərbaycan Məhkəmə Palatası haqqında Əsasnamə" təsdiq edilib. F. Xoyski, X. Xasməmmədov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Ədliyyə nazirləri, eyni zamanda baş prokurorları olublar. Müstəqil Azərbaycan dövlətçiliyi süquta yetirildikdən sonra 11 iyul 1922-ci il tarixində Azərbaycan SSR-də sovet prokurorluğunun əsası qoyulub. Bakı kommunası dövründə və ondan sonrakı dövrlərdə xalq ədliyyə komissarları Ə. Qarayev, B. Vəlibəyli, B. Talıblı, A. Sultanova, Y. Məmmədov həm də Azərbaycan SSR-nin baş prokurorları olmuşlar. 1991-ci ildə Azərbaycan öz müstəqilliyini yenidən bərpa etdikdən sonra respublika yeni dövrə qədəm qoyub.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Azərbaycan Respublikasının Prokurorluğu qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada və hallarda qanunların icra və tətbiq olunmasına nəzarət edir; qanunla nəzərdə tutulmuş hallarda cinayət işləri başlayır və ibtidai istintaq aparır, ibtidai istintaqa prosessual rəhbərlik edir və qanunlara riayət edilməsini təmin edir, məhkəmədə dövlət ittihamını müdafiə edir, məhkəmədə iddia qaldırır, mülki və iqtisadi mübahisələrə dair işlərə baxılmasında iddiaçı kimi iştirak edir, məhkəmə qərarlarından protest verir. Bundan başqa, məhkəmələr tərəfindən təyin edilmiş cəzaların məqsədinə nail olunmasında iştirak etmək, təhqiqat və əməliyyat-axtarış orqanlarının fəaliyyətində qanunların icra və tətbiq olunmasına, qanunla nəzərdə tutulmuş qaydada və hallarda qanunların icra və tətbiq olunmasına, nəzarət etmək də prokurorluğun fəaliyyət istiqamətlərinə aiddir. Prokurorluğun üzərinə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında, bu Qanunda və prosessual qanunvericilikdə nəzərdə tutulmamış vəzifələrin qoyulması yolverilməzdir. Hər il oktyabr ayının 1-də Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunun əməkdaşları öz peşə bayramlarını qeyd edirlər. Azərbaycan Respublikasının Hərbi Prokurorluğu Keçmiş Sovet Sosialist Respublikalar İttifaqının (SSRİ) tərkibində olarkən Azərbaycan Respublikasında prokurorluq orqanlarının fəaliyyəti "SSRİ prokurorluğu haqqında" 30 noyabr 1979-cu il tarixli İttifaq Qanunu ilə tənzimlənirdi.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

SSRİ dağıldıqdan sonra həmin prokurorluqlar ləğv edildi və müstəqil Azərbaycan Respublikasının hərbi prokurorluq orqanları yaradılmağa başlandı. Hazırda respublikada hərbi prokurorluqların yaradılması və fəaliyyəti üçün hüquqi baza rolunu Azərbaycan Respublikasının 1995-ci il tarixdə qəbul edilmiş Konstitusiyası, 7 dekabr 1999-cu il tarixli "Prokurorluq haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu, 29 iyun 2001-ci il tarixli "Prokurorluq orqanlarında qulluq keçmə haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu, həmçinin "Hərbi xidmət haqqında", "Hərbi qulluqçuların statusu haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunları və digər normativ aktlar oynayır. Azərbaycan Respublikasının Hərbi Prokurorluğu ixtisaslaşdırılmış prokurorluq olmaqla Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrində və Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyində nəzərdə tutulmuş başqa silahlı birləşmələrdə, Azərbaycan Respublikasının qanunları ilə hərbi prokurorluqlara aid edilmiş səlahiyyətləri həyata keçirir. Azərbaycan Respublikasının Hərbi Prokurorluğu tutulmuş və həbs edilmiş hərbi qulluqçuların saxlanıldığı yerlərdə, intizam hissələrində, eləcə də cəzaların hərbi hissələrdə icra edilməsi zamanı qanunlara və hərbi nizamnamələrə əməl olunmasına nəzarət edir. Hərbi prokurorluq öz vəzifələrini hərbi idarəetmə orqanlarından, komandanlıqdan asılı olmayaraq icra edir.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Hərbi prokurorluqların işçiləri xidməti vəzifələrinin icrası ilə əlaqədar bütün hərbi idarəçilik orqanlarının, hərbi hissələrin, hərbi müəssisə və idarələrin bina və ərazilərinə maneəsiz daxil ola bilərlər. Hərbi prokurorluq orqanlarında qulluq edən vətəndaşların hərbi xidmətə çağırışı, onların ehtiyata və istefaya buraxılması Azərbaycan Respublikası Hərbi prokuroru tərəfindən həyata keçirilir. Ədalət Mühakiməsinin rəsmi emblemi Ədalət Mühakiməsinin rəsmi emblemi Azərbaycan Respublikasının 22 iyun 1999-cu il tarixli 689-IQ Qanunu ilə təsdiq edilmişdir. Ədalət mühakiməsinin rəsmi emblemi Azərbaycan Respublikası bayrağının üçrəngli rəmzi təsvir olunmuş Azərbaycan Respublikasının xəritəsinin fonunda ayaq üstə gözü bağlı, sağ əlində tərəzi, sol əlində isə üzü aşağı qılınc tutmuş qadın təsvirindən ibarətdir. Təsvir çevrə daxilində yerləşdirilmiş və çevrə aşağı tərəflərdən postamentin içərisindən yuxarı istiqamətə doğru möhkəmlik, sarsılmazlıq, dözümlülük: güc və şöhrət rəmzi olan palıd ağacının yaşıl rəngli budaqları ilə əhatə edilmişdir.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Çevrənin yuxarı hissəsində qızılı fonda "Azərbaycan Respublikası" sözləri yazılmışdır. Postament üstündə dayanmış qadının təsviri monoxrom rənglə işlənmişdir. Qızılı rəngdə olan postamentin üzərində "ədalət mühakiməsi" sözləri yazılmışdır. Qadının başı üzərində günəş şüaları təsvir edilmişdir. Emblemin arxa tərəfində postamentin üzərində "1999-cu il" sözləri yazılmışdır.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Hakimlərin xüsusi geyimi 1. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsinin və apelyasiya instansiyası məhkəmələrinin hakimlərinə xüsusi geyimi müvafiq olaraq Ali Məhkəmənin sədri və apelyasiya instansiyası məhkəmələrinin sədrləri təqdim edir. Azərbaycan Respublikasının digər məhkəmələrinin hakimlərinə xüsusi geyimi Azərbaycan Respublikasının müvafiq icra hakimiyyəti orqanı təqdim edir. 2. Azərbaycan Respublikası məhkəmələrinin hakimləri xüsusi geyimi məhkəmə iclaslarına geyinirlər.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

3. Azərbaycan Respublikası məhkəmələri hakimlərinin səlahiyyət müddəti bitdikdə hakimin xüsusi geyimi həmin şəxsdə qalır. 4. Hakimlərin xüsusi geyimi aşağıdakı kimi təsvir olunur: Azərbaycan Respublikası məhkəmələri hakimlərinin xüsusi geyimi qara rəngli ipək parçadan çiyindən aşağı qatlarla genişlənmiş formada tikilən, 10 sm ölçüdə qara məxmər parçadan dairəvi yaxalığı olan və ön tərəfdən düymələnən əbadır. Əbanın uzunluğu yerdən 3–4 sm təşkil edir.
Azərbaycan Respublikasının məhkəmə sistemi

Xüsusi geyimin qolları yuxarıdan aşağı genişlənmiş olur və aşağı hissəsinə 6 sm ölçüdə qara məxmər parçadan mancet tikilir. Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi hakimlərinin xüsusi geyiminin yaxasına və qollarına yaşıl rəngdə haşiyə tikilir. 5. Hakimlərin xüsusi geyiminin verilməsi qaydalarını, normalarını və istifadə müddətlərini Azərbaycan Respublikasının müvafiq icra hakimiyyəti orqanı müəyyən edir. Xarici keçidlər Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi Azərbaycan Respublikası Baş Prokurorluğu Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsi Azərbaycan Respublikası Məhkəmə sistemi Azərbaycan Respublikası Məhkəmə-Hüquq Şurası Azərbaycan Respublikası İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi Məhkəmə Ekspertizası Mərkəzi
Şiə alimlərinin siyahısı

Dünyada alimlər çoxdur o cümlədən Şiə alimləri də həmçinin islamı təbliğ edən alimlər həmçinin İran və iraq və digər ölkərdə tanınmış din alimləri mövcuddur Azərbaycandada alimlər var nümunə üçün İlahiyyatçı, Keçmiş Axund, ruhani, müctəhid Hacı Sahib Məmmədovdur və həmçinin Hacı Ramili, Hacı şahini misal etmək olar Əli Xamenei Əli Sistani Vahid Xorasani Əsədullah Bayat Zəncani Məkarim Şirazi Cəfər Sübhani Nuri Həmədani Şeyx Qureyşi Șeyx Haci Sahib Șeyx Haci Ramil Süleym ibn Qeys əl-Hilali (HQ. ?-90) (M. ?-708/709) Əli ibn Əbu Həmzə əs-Sumali (M. ?-767) Sabit ibn Dinar (H. Q. ?-150), (M. ?-767/768) Reyyan ibn Səlt Əhməd ibn Məhəmməd Bəzənti (M. ?-836) Məhəmməd ibn Həsən əs-Səffar Əhməd ibn Əbu Yəqub ibn Cəfər əl-Yəqubi (M. ?-897) Əbu Xələf Səd ibn Abdullah əl-Əşəri əl-Qummi (H. Q. ?-300) (M. ?-912/913) Həsən ibn Musa ən-Novbəxti (H. Q. ?-310) (M. ?-922/923) Fırat ibn İbrahim əl-Kufi Məhəmməd ibn Yəqub əl-Kuleyni (H. Q.
Şiə alimlərinin siyahısı

250–329) (M. 864–941) Əbulhəsən Əli ibn Hüseyn ibn Əli əl-Məsudi (M. ?-956) Qazi Nöman ibn Məhəmməd Təmimi Məğribi (H. Q. 363) (M. ?-973/974) Əbulqasım Cəfər ibn Məhəmməd ibn Cəfər ibn Musa ibn Qavləveyhi əl-Qummi (H. Q. 367) (M. ?-977/978) Əbu Cəfər Əhməd ibn Muhəmməd ibn Xalid əl-Bərqi (M. 887/888–993/994) Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Abdullah ibn Cəfər ibn Hüseyn ibn Came Himyəri Əli ibn Bəbaveyhi Qummi (?-944) Şeyx Səduq (H. Q. 306–381) (M. 918/919–991) Sahib ibn İbad Şeyx Müfid (HQ. 336–413) (M. 948–1022) Seyid Mürtəza (965–1044) Şeyx Nəccaşi Məhəmməd ibn Məsud Əyyaşi Səmərqəndi Seyid Rəzi (HQ.
Şiə alimlərinin siyahısı

395–469) (M. 970–1015) Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Həsən ət-Tusi (H. Q. 385–460) (M. 995–1067) Əllamə Təbərsi (1093–1153) Qutbəddin Ravəndi İbn Şəhr Aşub Seyyid ibn Tavus Nəsrəddin Tusi (1201–1274) Muhəqqiq Hilli Meysəm əl-Bəhrani (?-1280) XIII–XIV əsrlər Əllamə Hilli (1250–1325) Şəhid Əvvəl İbni Fəhdi Hilli Mühəqqiqi Sani Nəsrullah Şuştəri Əhməd ibn Məhəmməd Ərdəbili (1500–1585) XVI–XVII əsrlər Şeyx Bəhai (1547–1621) Molla Sədra (1571–1640) Məhəmməd ibn Həsən Hürr Amili (HQ. 1033–1104) (1624–1693) Məhəmməd Təqi Məclisi Məhəmməd Baqir Məclisi (HQ. 1037–1111) (M. 1616–1689) Feyz Kaşani Məhəmməd Baqir Astarabadi (?-1631) XVII–XVIII əsrlər Abdullah Səmahici (1675–1723) Yusif Bəhrani (1695–1772) Məhəmməd Baqir Bəhbəhani (1706–1792) Mürtəza Ənsari (1781–1864) Mir Fateh Ağa Təbrizi (?-1892) XIX–XX əsrlər Əbdülhüseyn Şərafuddin əl-Musəvi Amili (1869–1956) İsmayıl əl-Sədr (?-1920) Rahim Ərbab (1874-??) Hüseyn Burucerdi (1875–1962) Nəcmul Həsən (1863–1938) Məhəmməd Kazım Xorasani (1839–1911) Həsən Müdərris (1870–1937) Həsən Rüşdiyə (1851–1944) Mirzə Həsən Şirazi (1814–1896) Əbülkərim Haeri Yəzdi (1859–1937) Muhsin əl-Həkim (1889–1970) Heydər Sədr (1891–1937) Məhəmməd Əli Əraki (1895–1994) Məhəmməd Rza Gülpayqani (1898–1993) Əbülqasım Kaşani (1884–1961) Seyid Səfdər Hüseyn Nəcəfi (1932–1989) Abdullah Şirazi (1892–1984) Seyid Məhəmməd Şirazi (1894–1971) Məhəmməd Hüseyn Təbatəbai (1892–1981) Mehdi Puya Yəzdi (1899–1973) Mürtəza Mütəhhəri (1920–1979) Əli Şəriəti (1933–1977) Məhəmməd Baqir Sədr (1935–1980) Əbülqasim Xoyi (1899–1992) Ruhullah Xomeyni (1902–1989) Həmçinin bax Şiə kitablarının siyahısı Xarici keçidlər Şiə alimlərinin biyoqrafiyası (türkcə)
Araz Türk Cümhuriyyəti

Araz Türk Cümhuriyyəti — 1918-ci ilin noyabr ayında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Osmanlı İmperiyasının dəstəyi ilə mərkəzi İğdır olmaq şərtilə yaradılmış tanınmayan dövlət. 1826–1828-ci illərdə Rusiya imperiyası ilə Qacarlar arasında gedən müharibə Türkmənçay müqaviləsi ilə başa çatdı. İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Rusiya tərəfindən işğal edilir. 1828-ci ilin martın 21-də Azərbaycanın İrəvan və Naxçıvan xanlıqları ləğv edildi və bu xanlıqların ərazisində Qacar dövləti və Osmanlıdan köçürülməkdə olan ermənilər üçün qondarma "Erməni vilayəti" yaradıldı. Bu müqavilənin 15-ci bəndi əsas gətirilərək Qacarlar dövlətindən 10652 nəfər erməni köçürülür. 1830-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən bölgədə 13369 erməni vardı, halbuki bölgənin müsəlman əhalisi 17.138 nəfər təşkil edirdi. 1840-cı ildə Erməni vilayəti ləğv edilir.
Araz Türk Cümhuriyyəti

Əvəzində təşkil edilən İrəvan qəzası Gürcü-İmereti quberniyasının tərkibinə daxil edilir. 1849-cu ildə İrəvan, Aleksandropol, Naxçıvan, Ordubad və Yeni Bayazid qəzalarından ibarət İrəvan quberniyası təşkil edilir və 1917-ci ilə qədər bu struktur dəyişməz qalmışdır.1918-ci ildə İrəvan quberniyası Azərbaycanın bir hissəsi olsa da, Andranik Ozanyan 1918-ci il 4 iyun Batum müqaviləsini tanımır və bölgənin istilasına çalışır. Zəngəzurun işğalı burda yaşayan Azərbaycanlıların qırğını ilə nəticələnir. İyulda daşnaklar Naxçıvanın Yaycı kəndini talan edirlər. Cümhuriyyətin qurulmasının iki başlıca səbəbi var idi: Erməni-daşnakların bölgəyə dair əsassız ərazi iddialarını gerçəkləşdirmələrinə, burada öz hakimiyyətlərini yaratmalarına, yerli türk-müsəlman əhalisinin soyqırımına imkan verməmək. Qafqazda gedən proseslər və baş verən hadisələrlə əlaqədar Azərbaycandan müvəqqəti olaraq ayrı düşən Naxçıvan mahalının tezliklə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə qatılmasına nail olmaq. 1918-ci il noyabrında yerli əhali Qafqazda altıncı olan Araz Cümhuriyyətinin müvəqqəti müstəqilliyini elan etdi.
Araz Türk Cümhuriyyəti

Bu Cümhuriyyət bir tərəfdən erməni iddialarını dəf etməyə, digər tərəfdən isə bütün əhalisinin həm din, həm də dil cəhətdən can atdığı Azərbaycanla birləşməni hazırlamağa cəhd edirdi.3 noyabr 1918-ci il tarixində Əmir bəy rəhbərliyində Nazirlər Şurası təşkil olundu. Cənub-Qərbi Qafqaz 5 noyabrda isə Kağızmanlı Əli Rza bəy, Qarslı Sarı Xəliloğlu Nuhlis, Orenburqlu Tevhiddin bəy Mamlıoğlu, Emin ağa Acalov və Fəxrəddin bəy Piroğlu rəhbərliyində Qars İslam Şurası qurulmuşdur.14 noyabr 1918-ci ildə Qarsda, indiki Atatürk prospektində yerləşən bələdiyyə binasının altındakı keçmiş Səhiyyə İdarəsinin binasında Birinci Qars Konqresi toplandı. Konqresdə Fəxrəddin bəy Piroğlu başçılığında 8 nəfərlik Müvəqəti Heyət, Emin ağa Acalovun rəhbərliyində isə Milli İslam Şurası Ümumi Mərkəzi qurulmuşdur. Şuranın rəhbər müavinliyinə Fəxrəddin bəy təyin olndu.30 noyabr 1918-ci ildə Qarsda keçirilən İkinci Qars Qurultayında Qars, Ərdəhan, Batumdan 60 nəfər təmsilçi iştirak etmişdir. Daha sonra müxtəlif bölgələrdən 10 nəfər daha iştirakçı qatılmışdır. Konqresdə Milli İslam Şurası Hökuməti quruldu. Hökumətin başçısı İbrahim bəy Cahangirzadə seçilmişdir.
Araz Türk Cümhuriyyəti

Emin ağa Acalov isə başçının müavini seçilmişdir. Konqresdə Qars, Oltu, Kağızman, Iğdır, Sarıqamış, Ardahan, Axalkələk, Axısqa Batum kimi şəhərlərdə yerli xalq təşkilatlanmışdır. Konqresdə Milli Şura hökumətinə Axısqa Müvəqqəti Hökuməti, Araz Türk Cümhuriyyəti, Batum Milli Şurası da qatılmışdır. Konqres 2 dekabradək davam etmişdir.7 yanvar 1919-cu ildə isə İkinci Ardahan Konqresi keçirilmişdir. Bu konqresi keçmiş konqresin 8 nəfərlik heyəti ilə yanaşı Milli Şura Hökumətinin 12 təmsilçi nümayəndəsi — Axalkələkdən Mehmed Əli bəy, Çıldıdan Doktor Əsəd bəy, Qarsdan İbrahim bəy Cahangirzadə və Həsən bəy Cahangirov, Oltudan Yusif Ziya bəy, Əhməd bəy Şakiroğlu, Mehmet Ramiz bəy, Olurdan Rüstəm bəy Hamşioğlu, Kağızmandan Əli Rza, Şörəyeldən Ağbabalı Hacıabbasoğlu və Kərbəlayi Məmməd bəy də qatılmışdır. Konqresdə Cənub-Qərbi Qafqaz Müvəqqəti Milli Hökumətini qurmaq üçün büyük konqres təşkil etmək, erməni-gürcü birləşmələrinə qarşı vuruşma, Batumda yayımlanan "Səda-yi Millət", Trabzondakı "İstiqbal", Ərzurumdakı "Albayraq" qəzetləri vasitəsilə məlumatlandırma və bir neə başqa qərar alınmışdır.17 yanvar 1919-cu il tarixində 131 nümayəndənin iştirakı ilə Böyük Qars Konqresi təşkil olundu. Konqres Doktor Əsəd bəyin rəhbərliyində topanmışdır.
Araz Türk Cümhuriyyəti

Konqresə Qars, Ərdəhan, Batum, Naxçıvan, Ordubad, Culfa, Axısqa, Axalkələkdən nümayəndələr gəlmişdir. Konqresdə Cənub-Qərbi Qafqaz Cümhuriyyəti elan olunmuşdur. 18 yanvar tarixində Batumdan gələn Uçaksa vəkilləri də hökumətə birləşmişdir. 25 mart 1919 tarixində hökumətin adı Cənub-Qərbi Qafqaz Cümhuriyyəti adını almışdır Həmin vaxtdan Cümhuriyyətin Parlamenti olan "Şura" işə başlamışdır. 27 mart tarixində parlament hökuməti təsdiq etmiş, hökumətin başçısı İbrahim bəy Cahangirzadə seçilmişdir. 10 nazirlik və 4 idarə təşkil olunmuşdur. Bunlara rəğmən paralale olaraq Araz Türk Cümhuriyyəti öz fəaliyyətini göstərmişdir.
Araz Türk Cümhuriyyəti

Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə əlaqələr Araz Türk Cümhuriyyəti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə sıx əlaqələr yaratmağa çalışmış və ona qatılmaq üçün yollar aramışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti tərəfindən də müvafıq işlər görülmüşdü. "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin təsisi haqqında qanun"da Azərbaycan Parlamentinə Naxçıvan, Şərur və Ordubaddan üç nəfər üzvün seçilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 7 dekabr 1918-ci il tarixli təntənəli iclasında Araz Türk Cümhuriyyətinin rəsmi nümayəndəsi Paşa Əliyev də iştirak etmişdi. O, diplomatik nümayəndələrin lojasında polkovnik Kokerel, Bakıdakı Qacar hökumətinin general-konsulu M. Səüdəl-Vəzara, maliyyə agenti Vəkil-əl-Mülk, Dağlı hökumətinin nümayəndəsi Tapa Çermoyev, Dağlılar Respublikasının diplomatik nümayəndəsi Əlixan Qantəmir və Gürcüstan Demokratik Respublikasının diplomatik nümayəndəsi İ. N. Karsivadze ilə yanaşı oturmuşdu. Araz-Türk Cümhuriyyətinin əhalisi Azərbaycan Parlamentinin açılışı haqqında xəbəri böyük ruh yüksəkliyi ilə qarşıladı. O günlərdə özlərinin səlahiyyətli müvəkkili A. Hacıyevin imzası ilə Ordubad rayonunun əhalisi Azərbaycan Parlamentinə təbrik teleqramı göndərmiş, qarşıdakı çətin işdə ona müvəfəqiyyət arzulamış, onun "Qafqaz müsəlmanlarının arzularını doğruldacağına, öz fəaliyyəti ilə bizim də müstəqil yaşamağa layiq və öz taleyimizi həll etmək və hüquqlarımızı müdafiə etmək iqtidarında olduğumuzu bütün dünyaya sübut edəcəyinə" əmin olduqlarını bildirirdilər.
Araz Türk Cümhuriyyəti

Qaçqınlara ayrılan bir milyon manat vəsaitdən 900000 manat Naxçıvana aparılmaq üçün P. Bayrambəyova verilmişdi.Araz Türk Cümhuriyyətinin geniş səlahiyyətlərə malik olan və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinə ezam edilən xüsusi nümayəndə heyəti 1919-cu il martın 8-də Naxçıvandan Bakıya gəlmişdi. Tərkibinə şair və dramaturq Hüseyn Cavidin də daxil olduğu həmin nümayəndə heyəti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti rəhbərliyi ilə müəyyən məsləhətləşmələr aparmışdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti 1919-cu ilə aid dövlət büdcəsində yalnız Ələt-Culfa dəmiryolunun tikintisinə 100.026.000 çervon vəsait ayırmışdı. İrəvan Quberniyası Müsəlmanları "Həmyerlilər" Cəmiyyətinin 1919-cu ilin yanvar-fevralında bölgəyə göndərdiyi Mirabbas Mirbağırovun öz səfəri barədəki məruzəsindən məlum olur ki, birincisi, ermənilərin Qəmərliyə hücumu zamanı Araz Türk Cümhuriyyəti dağılmışdı, ikincisi, Kəlbalı xan 400 nəfərədək olan Naxçıvan dəstəsini toplayıb Şərur əhalisinin köməyinə getmiş, erməniləri darmadağın etdikdən sonra bölgədə Cəfərqulu xan, Kəlbalı xan və Kərim xan İrəvanskidən ibarət diktatura hökuməti yaranmışdı. Araz Türk Cümhuriyyətinin yaradılması və qısamüddətli fəaliyyəti böyük tarixi əhəmiyyətə malik idi. Bu Cümhuriyyət Şimali Azərbaycan üçün çox ağır və gərgin bir dövrdə Naxçıvan bölgəsi və çevrəsinin türk-müsəlman əhalisinin erməni işğalçılarına qarşı mübarizəyə səfərbərliyə alınmasında mühüm rol oynadı. Ən başlıcası isə, bu ərazilərin erməni daşnaklarının əlinə keçməsinə imkan verməməklə Azərbaycan Cümhuriyyətinin ərazi bütövlüyü təmin edildi.
Araz Türk Cümhuriyyəti

Araz Türk Cumhuriyyətinin ərazisi 8696 km² təşkil edirdi. Cumhuriyyətin mərkəzi bəzi mənbələrə görə Iğdır şəhəri , bəzi mənbələrə görə isə Qəmərli qəsəbədi olmuşdur, lakin hər iki yerdə nəzarətin itirilməsi səbəbi ilə mərkəz Naxçıvan şəhərinə kömürülmüşdür. Cümhuriyyətin ərazisində Naxçıvan, Şərur – Dərələyəz və Ordubad mahallarını, Sərdarabad, Uluxanlı, Vedibasar, Qəmərli, Mehri və s. bölgələr daxil idi. Nazirlər Şurası Nazirlər Şurasına həmçinin Mirzə Hüseyn Mirzə Həsənzadə və Müfti Xoca Ekit Əfəndi daxil idilər. Aşirət rəisi və fəxri üzv olaraq isə general Əli Əşrəf bəy hökumətə seçilmişdi. Parlament yaradılsa da fəaliyyət göstərə bilməmişdir. Əkbər ağa Şeyxülislamov, Teymur bəy Makinski və Məhəmməd Məhərrəmov məlum olan üzvlərdəndir. Araz Türk Cümhuriyyətinin hərbi naziri İbrahim bəy Cahangirzadənin rəhbərliyi ilə qısa müddətdə silahlı qüvvələr yaradılmışdı.
Araz Türk Cümhuriyyəti

Bu hərbi hissələr — könüllü xalq dəstələri 20 tabordan (batalyondan) ibarət idi. Həmin taborlardan 4-ü Naxçıvanda, 3-ü Şərur-Dərələyəzdə, digərləri isə Ordubad, Vedibasar, Qəmərli və s. ərazilərdə yerləşdirilmişdi. Tabor komandirlərindən Kəblə Muxtar (Nehrəm), Kəblə Kərim (Cəhri), İbrahimxəlil Axundov (Ordubad), Həsən Şahverdioğlu (Şərur-Dərələyəz) və b. Araz Türk Cümhuriyyəti ərazilərinin erməni quldur dəstələrinin silahlı basqınlarından müdafiəsində xüsusilə fərqlənmişdilər. Araz Türk Cümhuriyyətinin hərbi hissələrinin yaradılmasında və onların fəaliyyətinin təşkilində Osmanlı dövlətinin 9-cu ordusunun komandanı Yaqub Şevqi paşa və 9-cu diviziya komandiri polkovnik Rüştü bəyin böyük əməyi olmuşdu. Araz Türk Cümhuriyyəti // Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. I. Bakı: "Lider". 2004. səh. 134-136.
Araz Türk Cümhuriyyəti

The Republic of Armenia, Volume I: 1918-1919. London: University of California Press. 1971. 547. ISBN 0-520-01805-2. İsmayıl Musayev. Azərbaycanın Naxçıvan və Zəngəzur bölgələrində siyasi vəziyyət və xarici dövlətlərin siyasəti (1917-1921-ci illər) (2-ci nəşr).
Araz Türk Cümhuriyyəti

Bakı: Bakı universitetinin nəşriyyatı. 1998. 385. Xarici keçidlər Araz-Türk Respublikası Hacıyev A. Qars və Araz-Türk respublikalarının tarixində. Bakı, 1994 Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Naxçıvan. Naxçıvan-2010. AMEA Naxçıvan Bölməsinin sədri, akademik Arxivləşdirilib 2017-11-09 at the Wayback Machine İsmayıl HACIYEV- Araz-Türk Respublikası Naxçıvanın erməni işğalından qorunmasında mühüm rol oynamışdır Arxivləşdirilib 2017-11-09 at the Wayback Machine (şərq qapısı qəzeti .26.01.2013) Həmçinin bax Naxçıvan General-Qubernatorluğu Cənub-Qərbi Qafqaz Demokratik Cümhuriyyəti