LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
PHP

Burada əsas olan echo əmrindən istifadə zamanı " " işarəsindən istifadə edilməməsidir. Əgər " " işarəsindən istifadə etsəydik, PHP bizə, 1 + 2 — 3 olaraq göstərəcəkdi. Burada echo əmrindən istifadə zamanı ()dən istifadə edə bilərik. Növbəti nümunəyə baxaq; Ekranda çıxacaq: Yuxarıda göstərdiyimiz nümunədə isə iki məsələni ( ) daxilinə alaraq, bir-biri ilə topladıq. Nəticəni də echo vasitəsi ilə ekrana yazdırdıq. Lakin burada diqqət edəcəyiniz bir şey var.
PHP

Belə ki, echo əmrinin özünün də mötərizəsi var. Belə ki; echo( (birinci) + (ikinci) ); kimi bir misal mövcuddur. PHP bu iki mötərizənin daxilində mövcud olan ədədləri hesablayır və sonra mötərizələri açaraq problemi həll edir. Son olaraq isə alınan nəticəni ekrana yazdırır. İlk və son mötərizə echonun öz mötərizəsidir, daxildə mövcud olanlar isə misalların mötərizələridir. Ehtimal və yoxlama ifadələri PHP dili, axını bol olan bir proqramlaşdırma dilidir.
PHP

Bu axını yoxlamaq, filtrləmək, nəzarət altına almaq, redaktə etmək və yoxlamaq üçün bəzi ifadələr mövcuddur. Eyni zamanda bu ssenariyə riyazi ehtimal da qazandırır. Bu ifadələr, kodların daxilində iç-içə keçərək, axını qaydasına salar. If, Else, Elseif Hər bir proqramlaşdırma dilində olduğu kimi PHP dilində də IF ifadəsi mövcuddur. Mənası ƏGƏR-dir. Bu ifadə; əgər bu belədirsə, bunu et vəya əgər bu belə deyilsə, bunu etmə.
PHP

Həmçinin əgər bu baş verərsə, bunu et vəya etmə əmrini vermək üçün istifadə edilir. Yuxarıda göndərdiyimiz istəyə, PHP cavab verir; Göstərilən dəyərlər bir-birinə bərabər deyildir. Yuxarıda nümunə olaraq göstərdiyimiz kodu izah etsək; biz burada x və y'ə dəyərlər verdik və PHP'ə bu dəyərlərin bir-birinə bərabər və ya qeyribərabər olduğu barədə sorğu göndərdik. PHP bu dəyərləri nəzərdən keçirdi və bizə cavab verdi. IF əmri ümumi olaraq ELSE ilə istifadə edilir. Yəni (if) əgər bu belədirsə, bunu et, (else) elə deyilsə, bunu et.
PHP

DİQQƏT: Əgər yuxarıdakı nümunədəki kimi sadə, tək iş əmr edirsinizsə, if, elseif və ya elseni { } işarələri ilə bağlamağa ehtiyac yoxdur. Lakin uzun bir prossesdirsə, burada { } işarələrindən istifadə edilməsi zəruridir! Ekranda çıxacaq: Göstərilən dəyərlər bir-birinə bərabər deyildir. Yəni: 1 və 2 bir-biri ilə eyni dəyərdə deyildir. Burada siz diqqət etməlisiniz ki, if ifadəsinə birdən daha çox əmr verdiyimiz üçün { } işarələrindən istifadə edilməsi zəruriləşdi. Xarici keçidlər Həmçinin bax Veb texnologiyası
Ərkivan

Ərkivan — Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 mart 2013-cü il tarixli, 590-IVQ saylı Qərarı ilə Masallı rayonunun Ərkivan qəsəbə inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Ərkivan qəsəbəsinin ərazisindən 245,72 ha (bundan bələdiyyə mülkiyyətində olan 5,72 ha və xüsusi mülkiyyətdə olan 240,0 ha) torpaq sahəsi Masallı şəhər inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Masallı şəhərinin inzibati ərazisinə birləşdirilmişdir. Azərbaycan Respublikası Masallı rayonunun Ərkivan qəsəbəsi respublikanın qədim yaşayış məntəqələrindəndir. Burada aşkar edilmiş tunc və dəmir dövrünə aid tapıntılar da bunu sübut edir.1985-ci ildə AMEA Tarix instutunun Paleolit arxeoloji ekspedisiyası professor Əsədulla Cəfərovun rəhbərliyi altında ilk dəfə viləş çayının sağ sahilində yerləşən Ərkivan ərazisində arxeoloji kəşfiyyat işləri aparmışdır. Bu tədqiqat zamanı Ərkivan ərazisində üst paleolit dövrünə aid daş məmulatı tapılmışdır. Bu tapıntı bizə Ərkivan ərazisində qədim insanların məskən salmasını söyləməyə imkan verir. Ərkivan qəsəbəsi Masallı şəhərindən 2 km qərbdə, Viləş çayının sağ sahilində, Talış dağlarının ətəyində, Lənkəran ovalığında yerləşir. Lənkəran ovalığı isə Talış sıra dağları ilə Xəzər dənizi arasında qərar tutub.Ərkivan qəsəbəsi Talış xanlığının 8 mahalından biri olan Dəştvənd mahalına daxil olmuşdur. Bu mahal qərbdən Talış dağları, şərqdən Xəzər dənizi və Muğan düzü, cənubdan bugünkü Boradigahın, şimaldan Göytəpənin ərazisini əhatə edən çox sərvətli bir məkan olub.
Ərkivan

Ərkivan isə bu mahalın mərkəzi, sanki üzük qaşı sayılıb. Bir sıra tədqiqatçılar isə ümumiyyətlə Dəştvənd və Ərkivanın eyni yer olduğunu bildirirlәr. S. Kazımbəyoğlunun fikrincə, "Talış xanlığının ən böyük mahallarından biri olan Ərkivan, xanlığın şimalında yerləşib, qərb hissəsi dağlıq, şərqi isə düzənlik olan bir mahal olmuşdur. Şimaldan və şimal-şərqdən Şirvan vilayəti, şərqdən Xəzər dənizi, cənubdan Lənkəran və dağlıq mahalları, qərbdən Səfidəşt mahalı və İranla sərhəd olmuşdur." Bir sıra tarixçi alimlər Şeyx Səfinin (1252-1334) Ərkivanda olduğunu iddia edirlər. Rus dilində çap edilmiş "Azərbaycanın tarixi coğrafiyası" kitabında XVI əsrə aid tərtib edilmiş xəritədə Ərkivan toponiminə də rast gəlinir. Rus çarı I Pyotr (1672-1725) Ərkivan məntəqəsini Rusiya xadimlərindən "Kerç" ləqəbi ilə tanınan Bernard Aleksandroviçə hədiyyə etmişdi. Bu vaxta qədər Ərkivan paleotoponiminin mənşəyinə dair müxtəlif mülahizələr,rəvayətlər və xalq etimologiyası mövcuddur. Rəvayətlərin birində söylənilir ki,guya bu kəndin ilkin sakinləri çox ərkyana danışdıqlarına görə kəndə də Ərkivan deyilmişdir.
Ərkivan

"Ərkivan" - ərkyana,ərklilər,ərk edib söz danışanlar mənasındadır. Bir qrup dilçi alimlər Ərkivan toponimini "ağac", "kol bitkisi" adı ilə əlaqədar yaranmasını qeyd edirlər. Guya bu ərazidə "ərki" adlı ağac növü bitdiyindən kənd həmin ərazidə salınmasına görə Ərkivan adlandırılmışdır. "Ərk" Fars dilində "qala", "istinadgah", "i" birləşdirici səs, "van" isə yer deməkdir. Ərkivanın mənası qalanın yaxınlığında, istinadgah yerində salınmış kənd deməkdir. Ərkivan qalalı yer, qala yeri deməkdir. "Ərk" qala, "van" yer deməkdir. Başqa bir mənbədə – Vaqif Yusiflinin "Ərkivan və ərkivanlılar" kitabında isə göstərilir: Ərkivan, Ərkəvan, Ardjuvan və Akon kimi göstərilir. "Akon" Talış dilində "əkon" sözündəndir.
Ərkivan

"Ə" o, "kə" ev, "on" cəm şəkilçisidir. Bu toponimin talışca daha inandırıcı variantı "Arkon"dur, yəni ərklilər deməkdir. Dilçi alim, professor Ağamusa Axundova görə "Ərkivan" qala yeri deməkdir. V-VI əsrlərdə tikilən Ərkivan qalası həmişə hərbi strateji əhəmiyyətə malik olmuşdur. Aparılan elmi tədqiqatlar Ərkivan qalasının müdafiə məqsədilə tikildiyini və düşmənə qarşı mərdliklə döyüşmüş Ərkivan əhalisinin qəhrəmanlıq simvolu olduğunu göstәrir. Nadir şahın vəfatından sonra İranda mərkəzi hakimiyyət zəifləyir və Azərbaycanda ayrı-ayrı xanlıqlar, o cümlədən XVIII əsrin sonlarında Talış xanlığı meydana çıxır. Ərkivan qalası Talış xanlığının iqtisadi cəhətdən ən inkişaf etmiş ərazilərindən biri olmuşdur. 1812-ci il dekabrın 31-də 1813-ci ilin yanvarına keçən gecə Lənkəran şəhəri və Ərkivan tamamilə rusların əlinə keçir. Gülüstan müqaviləsindən sonra Ərkivan qalasında imarəti olan Mir Həsən xan burada hakimiyyət başına gəlir.
Ərkivan

Uzun illər indiki Masallı rayonunun mərkəzi, paytaxtı olmuş Dəştvənd-Ərkivan, 1930-cu ildə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasında rayonlaşma aparılarkən mərkəz funksiyasını indiki Masallı şəhərinə vermişdir. Həmin vaxt kənddəki məşhur Qala bazarı da Masallıya köçürülmüşdür. Ərkivan qalası Arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan (maddi mədəniyyət) nümunələrinin elmi təhlili Ərkivan qalasının V-VI əsirlərdə tikilməsini müəyyən etmişlər. Ulu babaların deməsinə görə 2000 il bundan əvvəl Ərkivan yaşayış məntəqəsi və Ərkivan qalası mövcud olmuşdur. Ərkivan qalası məmləkətimizin çoxəsrlik mədəniyyətinin ulu yurdunun qüdrətinin hazırda dünyada təsdiqləyən antik dövr mədəniyyətinin bir yadigarıdır. Ərkivan qalasının yaxınlığında antik şəhər yerinin xarabalıqları mövcuddur. Ərazidən aşkar olunmuş maddi-mədəniyyət abidələri qalıqları və qalanın müdafiə məqsədi daşıması burada qədim şəhərlərdən birinin ərazisində olmasına dəlalət edir (çox güman ki, həmin şəhər xarabalığı yerində Ərkivan şəhəri olmuşdur) . Antik şəhər xarabalığı ərazisi təqribən Ərkivan qəsəbəsinin qərb hissəsində relyef xüsusiyyətlərinə görə hündürlükləri əhatə edir. Çox ehtimal ki, bu şəhər xarabalığı keçmişdə mövcüd olmuş Ərkivan şəhəri adlanırmış.
Ərkivan

Ərkivan şəhərinin maddi mədəniyyət nümunələri torpağın altında qalmışdır. Bizə elə gəlir ki, şəhər xarabalığı ərazisində gələcəkdə xüsusi arxeoloji tədqiqatlar aparılacaq, bu şəhər yerində tapılan maddi mədəniyyət abidələrinə dair zəngin məlumatlar əldə etməyə imkan verəcəkdir. Ərkivan qalasında olan möhtəşəm qala qapısı çar Rusiyası tərəfindən 1880-90-cı illərdə Dərbənd şəhərinə aparılmış, şəhərin darvazası kimi istifadə edilmişdir. Deyilənlərə görə qapı xüsusi dəvə arabası ilə Dərbəndə aparılmışdır. Həmin vaxtdan el arasında Dərbənd şəhəri "Dəmir qapı Dərbənd" adlandırılır. Bu gün Ərkivan qalasının taleyi necədir? Ərkivanın Cəbili məhəlləsində yerləşən bu abidə qızıl həvəskarlarının və həvəskar arxeoloqların kortəbii qazıntıları nəticəsində insafsızcasına dağıdılıb. Yaşlı adamların bildirdiyinə görə, bəziləri dərin quyulardan qiymətli zinət əşyaları tapmışlar. Mədəniyyəti Ərkivan ərazisində aparılmış arxeoloji tədqiqat nəticəsində ibtidai icma dövrünə aid zəngin maddi mədəniyyət nümunələri aşkar edilmişdir.
Ərkivan

Ərkivan qəsəbəsi Masallı şəhərindən 2 km qərbdə, Viləş çayının sağ sahilində, Lənkəran ovalığında və Talış dağlarının ətəklərində yerləşir Lənkəran ovalığı Xəzər dənizi ilə Talış dağları arasında yerləşir. Cənubda Astara çayınadək uzanır. Şimalda isə Salyan və Mil düzənliyinə qovuşur. Lənkəran ovalığının uzunluğu 110 km, eni şimalda 25–30 km, cənubda 7 km-ə çatır. Viləş çayının sağ sahilində yerləşən Ərkivan ərazisinin yuxarı hissəsində arxeoloji kəşfiyyat işləri bir neçə illər əvvəl aparılmışdır. Kəşfiyyat işləri zamanı Ərkivan ərazisindən üst paleolit dövrünə aid Daş məmulatı əldə edilmişdir. Bu, Ərkivan ərazisində qədim insanların 15-20 min il undan əvvəl yaşamağa başladığını söyləməyə imkan vermişdir. Xüsusilə Ərkivan ərazisinin Viləş çayı terraslarından tapılmış əmək alətlərindən texniki və tipoloji xüsusiyyətlərinə əsasən həmin alətlərin üst paleolit mədəniyyəti dövründə hazırlandığını söyləmək mümkün olmuşdur. Məlumat üçün bildirək ki, Üst paleolit mədəniyyəti Azərbaycanda 35 min il bundan əvvəl başlanmış və 12 min il əvvəl sona çatmışdır.
Ərkivan

Ərkivanda aparılan tədqiqatlar zamanı tunc dövrünə aid maddi-mədəniyyət nümunələri qeydə alınmışdır. Tunc dövrü bəşəriyyətin inkişafında mədəni, tarixi bir dövrdür. Bu dövr Azərbaycan ərazisində V minillikdən eneolit dövrünü əvəz etmiş və eramızdan əvvəl I minilliyin əvvəllərinədək davam etmişdir. Tuncun alınması və ondan əmək alətləri istehsalında əsas material kimi istifadə olunması dövrün əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Bu dövrdə misə nisbətən üstün keyfiyyətləri olan tuncun istehsalının kəşfi təkmilləşmiş, daha möhkəm əmək alətlərinin meydana çıxmasına zəmin yaranmışdır. Bu isə oturaq əkinçi-maldar tayfalarının mədəni-tarixi inkişafında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Ərkivan tuc dövründə Ərkivanın tunc dövrünə aid yaşayış məskənlərində maddi-mədəniyyət nümunələrinin aşkar olunması burada yaşayan sakinlərin əkinçiliklə məşğul olduqlarını göstərir. Tunc dövrünün əvvəllərində duluzçuluq özünün yüksək inkişaf mərhələsinə çatır. Artıq bu dövrdə qabların əl ilə, lakin simmetrik formada hazırlanmış nümunələrinə təsadüf olunur.
Ərkivan

Eyni zamanda qulplu qabların sayı artmağa başlayır. Aparılan elmi-tədqiqatlar zamanı ilk nehrələrin meydana çıxması müəyyən olmuşdur. Maraqlıdır ki, neolit dövründən, yəni IX minillikdən Ərkivanda başlamış gil qablar istehsalı bu gün də davam etdirilir. Gil qablar istehsalında mühüm yenilik duluz çarxının meydana çıxmasıdır. Duluz çarxı vasitəsi ilə daha mükəmməl qablar hazırlanmağa başlanmışdır. Duluz çarxının meydana çıxması gilin yaxşı yoğrulmasına səbəb olmuşdur. Bu da qabların keyfiyyətində və formasında dəyişiklik əmələ gətirmişdir. Xüsusən məişətdə işlənən qabların istehsal olunması kütləvi xarakter almışdır. Bu gün də Ərkivanın Bağlakücə məhəlləsində duluz çarxlarında qabların hazırlanması davam etdirilir.
Ərkivan

Aparılan arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində Azərbaycan ərazisində və Ərkivanda tunc dövrünü üç inkişaf mərhələsi müəyyən olunmuşdur. Azərbaycanda III minilliyin sonunda ibtidai icma quruluşu dağılmış, dövlətlər meydana çıxmışdır. Aparılan arxeoloji tədqiqatlar və yazılı mənbələr göstərir ki, Ərkivan ərazisi qədim Manna və Atropeten dövlətlərinin ən mühüm ərazilərindən biri olmuşdur. Manna dövləti e.ə IX əsrin ikinci yarısında tarix səhnəsinə çıxmışdır. Manna dövləti özünün çiçəklənmə dövrünü e.ə VIII əsrin ikinci yarısında göstərmişdir. Bu dövrdə dövləti İranzu idarə etmişdir. İranzu özünün hakimiyyəti illərində ölkənin ərazisini genişləndirmək üçün yaranmış əlverişli şəraitindən bacarıqla istifadə etmişdir. Ərkivanda heyvandarlıq, eləc də atçılıq Mannanın vilayətlərində heyvandarlığın, xüsusən atçılığın inkişafı haqqında Assuriya MİXİ yazıları məlumat verir. Ərkivanda da I minilliyin ortalarında və xüsusən dəmir dövründə özünün yüksək mərhələsinə çatmışdır.
Ərkivan

Aparılan elmi-tədqiqatlar zamanı atın insanların fəaliyyətində mühüm yer tutması müəyyən olunmuşdur. Uzun müddət at insanların təsərrüfatında və məişətində aparıcı mövqe tutmuşdur. Bu gün də Ərkivanda atdan təsərrüfat işləri zamanı istifadə olunmaqdadır. Coğrafiyası Ərikivan qəsəbəsi coğrafi mövqeyinə görə cənub şərqdən Lürən kəndi, cənubdan Qızılavar və Kolatan kəndləri, şimal qərbdən Kosakül kəndi, Bambaşı və Yeyənkənd kəndləri, şərqdən İskəndərli kəndi, Masallı şəhəri, qərbdən Qəriblər kəndi və Qodman kəndləri ilə həmsərhəddir. Ərazisi 2294 kvm-dir. Ərkivan qəsəbəsi Masallı şəhərindən 2 km qərbdə, Viləş çayının sağ sahilində, Lənkəran ovalığında və Talış dağlarının ətəklərində yerləşir Ərazidə rəsmi qeydiyyatda olan təsərrüfatların miqdarı 3802, əhalinin sayı isə 19.000 nəfərə yaxındır. Ərkivan qəsəbəsində ümumi torpaq sahəsi 2200 hektardır. Bunun 1263 hektarı əkinə yararlı torpaqlardir. Coğrafiyaşünas alim Mirnuh İsmayılovun dediklərinə istinad edərək, bilologiya elmləri doktoru, görkəmli filoloq tənqidçi alim Vaqif Yusifli "Ərkivan və ərkivanlılar" kitabında yazır: - "Zəngin və rəngarən təbiətə malik Ərkivan Azərbaycanın cənub bölgəsində ən böyük kəndlərdən biridir.
Ərkivan

Azərbaycanın digər əraziləri ilə müqayisədə Ərkivanın təbiəti təkraredilməzdir. Bura yarımrütubətli subtropik iqlimlərin olduqca əlverişli şəkildə görüşdüyü ərazidir" Qəsəbənin relyefi yarğan və çay dərələri ilə parçalanmış maili düzənlikdir. Viləş çayının min illər boyu səbrlə topladığı çöküntülərin əmələ gətirdiyi klassik formalı gətirmə konsunun üzərində formalışmışdır. Maili düzənlik şərqə doğru 10–12 m hündürlüyü olan terrasla birdənbirə dəniz çöküntülərindən ibarət olan hamar ovalığa keçir. Qəsəbənin özü birbaşa terrasın qaş hissəsindən formalaşmağa başlamışdır. Bura həm təbii şəraitinə, həm də ətraf ərazilərdən seçilən mənzərəsinə görə fərqlənir. Ərkivan qəsəbəsinin yerləşdiyi terrasın mütləq hündürlüyü dünya okeanının səviyyəsinə uyğun gəlir. Yəni, müasir deyimdə Ərkivan qəsəbəsi Xəzər dənizinin səviyyəsindən indiki halda 26,8 m hündürlükdə yerləşir. 1859-1864-cü ilə olan məlumata əsasən Bakı quberniyasının Lənkəran qəzasının Ərkivan kəndində 155 evdə 572 nəfəri kişilər, 478 nəfəri isə qadınlar olmaqla 1.050 nəfər şiə təriqətli müsəlman Azərbaycan tatarı yaşayırdı.1886-cı ildə ailələr üzrə aparılmış siyahıyaalmaya əsasən Bakı quberniyası, Lənkəran qəzası, Ərkivan şöbəsi, Ərkivan kənd cəmiyyəti tərkibinə daxil olan Ərkivan kəndində 183 evdə şiə etiqadlı müsəlman tatarlardan (azərbaycanlılardan) ibarət 1.507 nəfər (940 nəfəri kişilər, 567 nəfəri qadınlar) əhali yaşayırdı.
Ərkivan

Kəndin ərazisi 2.294 hektardan artıq olmaqla 13 məhəlləni, 3.765 ev təsərrüfatını əhatə edir. Əhalisinin sayı 19.000 nəfərdən artıq, torpağı məhsuldar və bərəkətlidir. Ərazidə 4 orta, 1 əsas məktəb, mədəniyyət evi, 4 kitabxana, sağlamlıq mərkəzi, 2 feldşer-mama məntəqəsi, poçt, uşaq bağçası, yanacaq və qaz doldurma məntəqələri, qaz paylayıcı stansiya, 4 kərpic, 5 çörəkbişirmə, 2 makaron, 1 şəkər, 1 mineral su qablaşdırma sexi, 2 un dəyirmanı, Seyid Sadıq ziyarətgahı, 9 məscid, 3 stadion, idman meydançaları, istirahət mərkəzləri, bir sözlə, qəsəbə statusunun verilməsi üçün bütün infrastruktur vardır. Kəndin əmək qabiliyyətli əhalisi kənd təsərrüfatının bütün sahələrində, habelə sənaye, ticarət, istehsal xidmətləri sahəsində, dövlət qurumlarında və təhsil ocaqlarında çalışırlar. Ərkivan yüksək ruhani təhsilə malik din xadimlərinin yurdu, respublika və dünya şöhrətli alimlər, ziyalılar məskənidir. Burada ruhaniyyətin ən yüksək zirvəsini fəth edən 5 nəfər müctəhid və 20 nəfərə yaxın, 25-30 il ruhani təhsilli Nəcəfil Əşrəf alimləri olmuşdur. Molla Hacı Məhəmmədəli Axund Məhəmməd oğlu, Molla Ağarza Axund Molla Fətəli oğlu, Şeyx Bəşir Axund Molla Hüseynəli oğlu, Seyid Qüdrət Axund Mikayıl oğlu, Ayətulla Şeyx Fazil Hacı Bəşir oğlu, Ayətulla Usman Şeyx Hacı Məhəmməd Fazil Lənkərani, Hacı Molla Əlihəsən Şeyx Bəşir oğlu və başqalarını misal göstərmək olar. Molla Hacı Məhəmmədəli Axund Məhəmməd oğlu Ərkivanın ilk məsçidinin mollası olmuşdur. Ərkivanın ilk məscidi olan Bağlakücədəki məscidin baş mollası kimi fəaliyyət göstərmiş, öz hesabına mədrəsə açıb, burada çoxlu tələbələr yetişdirmişdir.
Ərkivan

Həmin məscid Ərkivanın Bağlakücə, Qızılaküçə və Pələnküştə məhəllələri sakinlərinə məxsus olmuşdur. Şeyx Fazil Lənkərani Müçtəhidlik adını qazanmış ilk ərkivanlılardan biri 1884-cü ildə Masallı rayonunun Ərkivan kəndində dünyaya göz açmışdır. O, ruhaniyyət elminin ən yüksək pilləsinə yüksələrək 1940-cı ildə 56 yaşında müctəhidlik dərəcəsinə çatmış, 1971-ci ildə 87 yaşında İranın Qum şəhərində vəfat etmişdir. Məzarı Qum şəhərindədir. Ruhaniyyət elminin ən yüksək dərəcəsinə yüksələn ərkivanlı, 1987-ci ildə 21 yaşında müctəhidlik dərəcəsinə nail olmuş Məhəmməd Cavid Fazil Lənkərani Qum şəhərində Ayətulla-Uzma Fazil Lənkəraninin dəftərxanasının rəisi, "Məsum İmam"lar adına Beynəlxalq fiqhi mərkəzinin müdiridir. Ərkivanlı müctəhidlərdən sonra ənənə olaraq müxtəlif ölkələrdə ali ruhani təhsil alanların sayı daha da artmışdır. Xüsusilə Sovetlər qurluşunun süqutundan sonra dini-mənəvi dəyərlərə qayıdış yeni vüsət almışdır. Azərbaycanın müstəqilliyi dövründə ziyalılar məkanı sayılan Ərkivan qəsəbəsindən bir neçə gənc ümumi orta məktəbi uğurla başa vurmuş, sonra isə ali ruhani müəssisələrdə təhsillərini davam etdirirlər. Bu gün ali məktəblərdə tələbə kimi dini biliklərə yiyələnənlər yəqin ki, Ərkivanın keçmiş nüfuzlu alimlərinin, şəriət təbliğatçılarının, müctəhidlərinin şərəfli işini davam etdirəcək, xalqın mənəvi dəyərlərini qoruyacaqlar.
Ərkivan

Qəsəbədə 9 məscid vardır. "Göllü" məscidi, "Zeynoba" məscidi, "Şeyx Səfi" məscidi, "Qızlaküçə" məscidi və "Ramazanlı" məscidi dini icmaları fəaliyyət göstərir. Deyilənlərə görə, 19-cu əsrin sonlarında qəsəbədə yalnız bir nəfər Mirzə olmuşdur. 20-ci əsrin birinci onilliyində isə qəsəbənin Göllü məhəlləsindən Abasəli Baxış oğlu və Həsənəküçədən Qurbanəli Əliməmməd oğlu kənddə ana dilində məktəb açmağa cəhd etmişlər. 1920-ci ildə Əkbərxan Talışinskinin yaxından köməyi ilə Ərkivan kəndində ilk ibtidai məktəb açılmış, o zaman kənddə ictimai bina olmadığından ilk dəfə Abbaslı məhəlləsində, Molla Səfər İbrahim oğlunun evində fəaliyyətə başlamış və türk əlifbası ilə keçirilmişdir. Kənddə ilk Ali təhsilli şəxs Əkbərxan Mirqasım oğlu Talışinski olmuşdur. Kəndin ilk qadın müəllimi Qayda müəllimə olmuşdur. 1923-1926-cı illərdə Ərkivan kəndində gənclər oxumağa ciddi meyl göstərirdilər. Bunu nəzərə alaraq dövlət tərəfindən Ərkivan kəndində 1927-ci ild böyük bir məktəbin bünövrəsi qoyulmuş, məktəbin tikintisi 1928-ci ildə başa çatdırılmışdır.
Ərkivan

Həmin məktəb xarici görünüşünə görə "Ağ məktəb" adlandırılmışdır. "Ağ Məktəb" əvvəl 7-illik, sonra isə 1937-ci ildən orta məktəb kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1931-1932-ci illərdə daha 3 məhəllədə -Bədirli, Həsənəkücə və Bağlakücə məhəllələrində ibtidai məktəblər yaradıldı. Bunlar 1933-cü ilə kimi Ərkivan 7 illik məktəbinin nəzdində olmuş, sonra isə müstəqil olaraq 7 illik məktəb kimi fəaliyyət göstərmişlər. Bu məktəblərdə ilk dəfə Vəkil Əbdüləli oğlu Bayramov (Pələnküştə) və Nüsrət Mirzəyev (Bədirli məhəlləsi) müəllim işləmişlər. Ərkivan kəndində 1978-ci ildə 624 yerlik (Abbaslı) yeni bir məktəb tikilməyə başlandı və 1980-cı ilin sentyabrında istifadəyə verilərək C.Cabbarlı adına orta məktəb kimi fəaliyyət göstərir. Bununla yanaşı Bədirli, Həsənəkücə və Bağlakücə 7 illik məktəblər də sonrakı illərdə orta məktəbə çevrilmişdir. Hazırda Ərkivan kəndində ilk orta məktəb olan "Ağ məktəbdən" başqa (Bu məktəb indi əsas məktəb kimi fəaliyyətdədir) daha 4 orta məktəb fəaliyyət göstərməkdədir. Bunlar C.Cabbarlı adına Ərkivan, Vəkil Bayramov adına Bağlakücə, Şəhid Əlvan Bağırov adına Həsənəkücə və Şəhid Zahir Nəcəfov adına Bədirli orta məktəbləridir.
Ərkivan

Bundan əlavə, 2013-cü ildən Allahyarlı kəndi Ərkivan qəsəbəsinə qatıldığından buradakı ibtidai məktəb də Ərkivan məktəblərindən sayılır. Hal-hazırda qəsəbənin AMEA-da (Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası) 11 elmlər doktoru, 30 fəlsəfə doktoru vardır. Onu da xatırladaq ki, elmlər doktorları və fəlsəfə doktorlarının 7 nəfəri Cəbili məhəlləsindən (2-si elmlər doktoru), 12 nəfəri Bədirli məhəlləsindən (4-ü elmlər doktoru), 5 nəfəri Ramazanlı məhəlləsində (2-si elmlər doktoru), 5 nəfəri Həsənəküçə məhəlləsində (2 elmlər doktoru), 5 nəfər Qızılaküçə məhəlləsində , 3 nəfəri Bağlaküçə məhəlləsinə (1-i elmlər doktoru), 2 nəfər Miyondi məhəlləsində, 1 nəfəri Abbaslı məhəlləsindəndir. Bu alimlərdən 5 nəfəri tibb, 3 nəfəri filologiya, 12 nəfəri fizika-riyaziyyat, 7 nəfəri iqtisadiyyat, 5 nəfəri geologiya-minerologiya və coğrafiya üzrə və başqa sahələrdə ailmlik adı qazanıblar. Məhəllələri Ərkivan qəsəbəsi əhalisinin sayına görə müstəqil Azərbaycan Respublikasında ən böyük qəsəbələrindən biridir. Toponimik hesablamalara görə Ərkivandakı coğrafi adların sayı 3 mindən artıqdır. Qəsəbədə aşağıdakı məhəllələr vardır. Abbaslı məhəlləsiMəhəlləyə ad orada məskunlaşan ilkin sakinlərin nəsil mənsubiyyətinə görə verilmişdir. Bu məhəllədə Abbas kişinin nəsli yaşayır.
Ərkivan

Bağlaküçə məhəlləsiBu yaşayış məntəqəsinin adının düzgün yazılışı Bağılarküçə məhəlləsi olmalıdır. Coğrafi adın tərkibindəki ”bağla” komponenti "kücə” isə Talış dilində "kənd”, "məhəllə”, "yaşayış yeri”, "yaşayış məskəni”mənasındadır. Məhəllədə Bağılar nəsli ilk dəfə məskən salmasına görə o, belə adlandırılırmışdır. Bağlakücə - bağılar nəsli yaşayan məhəllə deməkdir. Bədirli məhəlləsiYaşayış məntəqəsinin ilkin sakinlərinin Bədir nəslinin adını daşımasına görə belə adlandırılmışdır. Qızılaküçə məhəlləsiYaşayış məntəqəsinin ilk sakinlərinin Qızılavar kəndindən köçüb gəlməsi ehtimalı etmək mümkühdür. Çox ehtimal ki, "Qızla” komponenti "Qızıl-vo” sözündən təhrifdir. "Qızılvo” adındaki "vo” sözü talışca külək mənasındadır. Qızlakücə Qızılavar kəndindən köçüb gəlmiş əhalinin saldığı məhəllə deməkdi.
Ərkivan

Zeynoba məhəlləsiZeynoba toponimi Zeyni oba adından təhrifdir. Yaşayış məntəqəsi Zeyni obası adlı yerdə salınmasına görə belə adlandırılmışdır. Coğrafi adın düzgün yazılışı Zeynioba məhəlləsi olmalıdır. İsoba məhəlləsiYaşayış məntəqəsi adının İsoba yazılışı təhrifdir. Mənbələri araşdırdıqda aydın olur ki, coğrafi adın ilkin yazılış variantı İsa oba olmuşdur. Yerli əhalinin tələffüzü və elziya (səsdüşümü) nəticəsində "a” səsi düşmüş və coğrafi ad İsoba şəkilində yazılmışdır. Bu məhəllənin ilkin sakinləri İsa obasında mıskunlaşmasına görə məhəllə belə adlandırılmışdır. Göllü məhəlləsiMəhəllənin ilkin sakinləri çoxlu kiçik göl olan ərazidə məskunlaşmasına görə yaşayış məntəqəsi belə adlandırılmışdır. Miyondi məhəlləsiCoğrafi adın tərkibindəki komponentlərdən olan "miyon” ("miyona”) talışca dairəvi, orta, mərkəz, "di” isə kənd deməkdir.
Ərkivan

Burada məskunlaşmış əhalinin əksəriyyətinin milliyyətcə talışlardan olması da fikrimizi təsdiq edir. Pələnküştə məhəlləsiRespublikamızda bir qrup yaşayış məntəqələri yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi baş vermiş müəyyən hadisəni əks etdirir. Belə coğrafi adlardan biri də Pələnküştə məhəlləsi adıdır. Toponimin tərkibindəki pələng – heyvan adıdır, küştə isə talışca öldürülən deməkdir. Məhəllə pələng öldürülən ərazidə salınmasına görə yaşayış məntəqəsi belə adlandırılmışdır. Deməli, Pələnküştə pələng öldürülən yer mənasındadır. Ramazanlı məhəlləsiYaşayış məntəqəsinə ad ilkin sakinlərinin nəsil mənsubiyyətinə (Ramazanlı nəslinin orada məskən salmasına) görə verilmişdir. Həsənəküçə məhəlləsiYaşayış məntəqəsi ilkin sakinlərinin başçısının (Həsənin) adını daşıyır. Həsənəküçə coğrafi adında "Həsən” şəxs adı, "ə” birləşdirici səs, "küçə” yaşayış yeri, kənd, məhəllə deməkdir.
Ərkivan

Cəbili məhəlləsiMəhəlləyə ad ilkin sakinlərinin nəsil mənsubiyyətinə (Cəbili nəslinin orada məskunlaşmasına) görə verilmişdir. Bu məhəllədə sırf Məşədi Cəbinin övladları yaşayır. 2013- cü ildən Allahyarlı kəndi də Ərkivanın məhəllələrindən biri hesab edilir. Memarlıq abidələri Ərkivan qalası – IX-X əsrlər Şahsəfi bulağı – XIII əsr Mehti bulağı – XIX əsr Göllü məscidi – XIX əsr (Göllü məhəlləsi) Məscidlər və bir neçə tikililər – XX əsr Mir Seyid Sadıq Ağa məqbərəsi – XXI əsr Şəhidlər bulağı - XXI əsr Şəhidlər parkı - 9 may 2007-ci il Ərkivanın iqlimi rütubətli subtropikdən quru subtropikə keçiddir Yayı quraq, qışı mülayim və yağıntılıdır. Yay aylarında havanın hərarəti 36-38 dərəcəyə çatır. İl ərzində atmosfer yağıntısının yalnız 8-10 faizi yaya düşür. Buna görə də yayda əkin sahələrinin suvarılması lazım gəlir. Yayın istisini axşamlar Talış dağlarından axıb gələn xəfif meh yumşaldır. Qışda havanın orta temperaturu müsbət 3 dərəcədən yuxarı müşahidə edilir.
Ərkivan

İl ərzində atmosfer yağıntılarının miqdarı 700–800 mm-ə çatır. Bunun da əsas hissəsi ilin soyuq dövründə düşür. Bəzi illər qış ayları kəskin soyuqlaşmalarla qeyd edilir. Belə hallarda havanın temperaturu mənfi 18 dərəcəyə qədər aşağı düşür. Mülayim qış şəraitinə uyğunlaşmış subtropik bağlar və plantasiyalar kəskin şaxtalı illərdə adətən xeyli ziyan çəkir. Təqribən 812 ildən bir Ərkivanda kəskin şaxtalı illər qeydə alınmışdır. Qış aylarında ara-sıra Talış dağlarının zirvələrini aşıb keçən isti tropik hava axınları temperatura xeyli yumşaldıcı təsir göstərir və kəskin şaxtaların əkinlərə vuracağı ziyanın qarşısını alır. Belə isti küləklərə coğrafi ədəbiyyatlarda "Fyon", Ərkivanın yerli coğrafi terminologiyasında isə "Gərmic" deyirlər. Bu küləklə bağlı Ərkivanda belə bir məsəl də dolaşmaqdadır: Ərkivan təbiətinin ən mühüm sərvətlərindən biri də onun yeraltı və yerüstü sularıdır.
Ərkivan

Yerüstü su hövzələrindən ən böyüyü Viləşçaydır. Talış dağlarından süzülüb gələn şirəli suları Viləş çayı Ərkivan qəsəbəsi yaxınlığnda düzənliyə çatdırır. Hazırda suvarma məqsədilə çayın düzənliyə qovuşduğu yerdə Talış bölgəsində ən böyük "Viləş çay" su anbarı yaradılmışdır. Bundan əlavə kəndin özündə bir neçə su anbarları vardır. Görkəmli şəxsləri Axundov Çingiz Qəni oğlu. Bakı Dövlət Universiteti, Fizika problemləri elmi tədqiqat inistitutu, fizika riyaziyyat elmləri namizədi dosent fizik. (Ramazanlı məhəlləsi), (Axundoba) Abdurrəhman Səmədov Qubad oğlu – Baytarlıq üzrə fəlsəfə doktoru, "Ərkivan salnaməsi ” kitabının müəllifi. Vəfat edib. (Qızılaküçə məhəlləsi) Bağır Bağırov – Geologiya-minerologiya elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü.
Ərkivan

(Bədirli məhəlləsi) Cavanşir Yusifli – Tənqidçi, ədəbiyyatşünas və tərcüməçi. (Həsənəkücə məhəlləsi) Cəbrayıl Cəbrayılov – Ağır atletika üzrə SSRİ çempionu. Beynəlxalq dərəcəli hakim. Azərbaycan Tibb Universitetinin müəllimi. (İsoba məhəlləsi) Əliməmməd Nuriyev – Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin II çağırış deputatı, “Konstitusiya” Araşdırmalar Fondunun prezidenti. (Bağlakücə məhəlləsi) Əsədulla Cəfərov Qüdrət oğlu – Tarix elmləri doktoru, professor, AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya institutunda şöbə müdiri, beynəlxalq İNTAS-2000 proqramının qrant lauretı. (Bağlaküçə məhəlləsi) Əvəz Cəbiyev Abdulhəsən oğlu – Tibb elmləri doktoru, Azərbaycan Tibb Universititinin professoru. Masallı Rayon Mərkəzi Xəstəxanası onun adını daşıyır. Vəfat edib.
Ərkivan

(Cəbili məhəlləsi) Fərqanə Səmədova Vasif qızı – Siyasi elmlər üzrə fəlsəfə doktoru. ABŞ-də yaşayır. (Qızılaküçə məhəlləsi) Firudin Şiriyev Ağaxan oğlu – Biologiya üzrə fəlsəfə doktoru. (Pələnküçtə məhəlləsi) Gülağa Qəmbərov – Gülağa Tənha adı ilə tanınan Azərbaycanlı şair və iş adamı. (Miyondi məhəlləsi) Gülağa Salayev Azadxan oğlu – Hüquq üzrə fəlsəfə doktoru. Hazırda Belorusiya Respublikasında Arbitraj Məhkəməsinin hakimidir. (Həsənəküçə məhəlləsi) Həsənağa Qənbərov Məmi oğlu – Tibb üzrə fəlsəfə doktoru. Bakı xəstəxanalarında həkim işləyir. (Miyondi məhəlləsi) Qorxmaz Mikayılov Eyvaz oğlu – Fizika-riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru, ABŞ-də işləyir.
Ərkivan

(Bağlaküçə məhəlləsi) Qoşqar Şiriyev Ağaxan oğlu – İqtisadiyyat və tibb üzrə fəlsəfə doktoru. (Pələnküçtə məhəlləsi) Qubad Cəbrayılov - Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasının Dosenti. Əməkdar müəllim. (İsoba məhəlləsi ) Maarif Teymur – Ədəbiyyatşünas, publisist, mətnşünas, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Teatr Xadimləri Birliyinin üzvü, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü. Məhərrəməli Niftullayev Zülfüqar oğlu – Tibb elmləri doktoru. Azərbaycan Tibb Universitetində dərs deyir. (Bədirli məhəlləsi) Nadir Ağayev – Güləşçi, SSRİ çempionu SSRİ idman ustası, əməkdar məşqçi. (Bağlakücə məhəlləsi) Nadir Məmmədov – 1982-ci ildən BDU-da çalışır. Xarici ölkələrin iqtisadi–siyasi coğrafiyası və turizm kafedrasının professoru.
Ərkivan

Rəsmiyyə Sabir – İqtisad üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, Azərbaycan, Rus, Türk, İngilis dillərində nəşr olunan 100 elmi əsərin müəllifi. (Miyondi məhəlləsi) Sabir Mirzəyev – Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor. (Bədirli məhəlləsi) Samirə Bağırova – Fizika-riyaziyyat elmləri üzrə fəlsəfə doktoru. ABŞ-də işləyir. (Bədirli məhəlləsi) Şeyx Məhəmməd Fazil Lənkərani (ata, Ərkivan kəndi) – İslam dünyasının və Şiə məzhəbinin böyük alimi, İranda din xadimi, ayətullah, müctəhid və mərcəyi-təqlid. (atası - Göllü məhəlləsi) Tağı Cəbiyev – Fizika-riyaziyyat elmləri üzrə fəlsəfə doktoru. (Cəbili məhəlləsi) Vaqif Yusifli – Filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Əməkdar incəsənət işçisi, "Azərbaycan" jurnalının baş redaktor müavini. Babayev Taleh Əkbər oglu—Karate üzre dünya ve avropa çempionu , prezident mükafatçısı (Bağlakücə məhəlləsi) Ələddin Məlikov — Fəlsəfə üzrə elmlər doktoru. AMEA Fəlsəfə və Sosiologiya İnstitutu.
Ərkivan

(Ramazanlı məhəlləsi) Şahin Yəhyayev Xanoğlan oğlu- AMEA Şərqşünaslıq İnstitutunun İran tarixi və iqtisadiyyatı şöbəsinin elmi işçisi (Bədirli məhəlləsi). Yaqub Məmmədov – Güləşçi, SSRİ çempionu. Fateh Fətullayev — Azərbaycan teatr və kino aktyoru, Azərbaycan SSRİ əməkdar artisti. Əli Əliyev – Güləş üzrə Avropa çempionu, idman ustası. Niyam Salami – müğənni Nadir Rəsulov – AR Prezidentininin Sərəncamına əsasən "Tərəqqi” medalı ilə təltif edilib. (Bağlakücə məhəlləsi) Ağayev Ələddin Bahaddin oğlu Bağırov Əlvan Ramazan oğlu Bədəlov Qalib Kitabəli oğlu Bədəlov Vüsal Həmdulla oğlu Binyatov Mahir Yadulla oğlu Cəfərov Əfruz Mahmud oğluƏhmədov Yavər Məmmədağa oğlu Əliyev Mircəlil Seyidağa oğlu Gözəlov Güləsgər Qafur oğlu İbrahimov Şirvan Oruc oğlu Qənbərov Səyyad Yavər oğlu Mirzəyev Əhməd Qədir oğlu Nəcəfov Rafiq Zabil oğlu Nəcəfov Zahir Zülfi oğlu Səfərov Elnur Şahbaz oğlu Talıbov Şaiq Tahir oğlu Teymurov Yavər Nəbi oğlu Anar Novruzov Gülverdi oğlu Əlizadə Famil Habil oğlu Fotoqalereya Xarici keçidlər 13 məhəlləsi, 14 min nəfər əhalisi olan min illərin Ərkivanı
Rene Dekart

Rene Dekart (fr. René Descartes; 31 mart 1596[…], Dekart[d], Turen[d], Fransa krallığı – 11 fevral 1650[…], Stokholm) — fransız filosofu və riyaziyyatçısı, fiziki və fizioloqu. Adı Tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilib. Riyaziyyatçı və filosof Bir çoxları tərəfindən "Müasir fəlsəfənin banisi" və ya "Müasir riyaziyyatın atası" kimi qəbul olunur. Özündən sonra Qərb fəlsəfə və elmində yazılanların əksəriyyəti onun əsərlərinə bir reaksiya olaraq yazılmışdır. Müasir həndəsə və cəbrdə istifadə olunan Kartezian koordinat sistemi onun adı ilə bağlıdır. Dekart Qərb elmi inqilabının ən nüfuzlu simalarından biridir.
Rene Dekart

Dekart XVII əsr rasionalizm fəlsəfi cərəyanın ilk və ən nüfuzlu nümayəndələrindən biridir. Sonralar Benedikt Spinoza və Qotfrid Leybnits kimi alim-filosoflarla güclənən bu cərəyan Tomas Hobbs, Con Lokk, Berkle və Hyumun tərəfdarı olduğu empirik fəlsəfi cərəyana qarşı idi. Qeyd etmək lazımdır ki, həm Spinoza, həm də Leybnits Dekart kimi həm də riyaziyyatçı idilər. Kartezian koordinat sistemini kəşf etməklə Dekart cəbr və həndəsə elmləri arasına körpü rolunu oynayacaq analitik həndəsə elminin əsasını qoymuş olur. Filosofun ən məşhur kəlamı Cogito, ergo sum, yəni "Mən düşünürəmsə, deməli mövcudam" kəlamıdır. Dekartın fikrincə, insan yalnız zəkanın köməyi ilə zəruri bilik edə bilir. O, idrakda rasional əsasın əhəmiyyətini xüsusi qeyd edirdi. Dekart həm də cəbr və həndəsəni birləşdirən analitik həndəsənin ixtiraçısıdır.
Rene Dekart

Bununla həndəsi problemlərin riyazi həlli mümkün olmuşdur. Ancaq onun adı ilə bağlı olan düzbucaqlı koordinat sistemi onun işlərinin heç birində rast gəlinmir. Dekart teoreminin izahı 1640-cı ildə Dekart differensial tənliklərin toxunan problemləri həllini işləyir. Dekart o məsələnin həlli üçün əyriyə toxunan çevrə götürür. Bu çevrə əyrini iki nöqtədə kəsir və yaxud bir nöqtədə toxunur. Bununla ona xüsusi əyrilər üçün toxunan artımını təyin etmək nəsib olur. Bu üsul o dövr riyaziyyatçıları arasında böyük maraq doğursa da, məsələnin tam həllini mümkün etməmişdir.
Rene Dekart

İki teorem Dekartın adı ilə bağlıdır. İşarələmələrlə verilmiş polinomun yuxarı və aşağı hədlərini həqiqi ədədlərlə təyin etmək mümkündür. 1643-cü ildə dörd çevrə teoremi toxunan çevrələr problemini həll edir. Burada bir-birinə toxunan üç çevrəyə toxunan başqa birisi tapılır ki, hansı ki, daha başqa üçünə toxunur. Musicae compendium (1618) Regulae ad directionem ingenii (ca. 1628) Discours de la méthode pour bien conduire sa raison et chercher la vérité dans les sciences. 1637 (azərbaycanca: "Dərrakədən istifadə üsulu və həqiqəti tədqiqi haqqında") Əlavələr: Dioptrique ("Sınan işıqlar üsulu") Les Météores La Géométrie (Yeni həndəsənin yaradılması) Meditationes de prima philosophia (1641) ("Həndəsənin yaranması haqqında meditisiyalar" — Rationallaşdırma dövrünün əsas əsərlərindən biri.)
Rene Dekart

Principia philosophiae. 1644 ("Fəlsəfənin prinsipləri") Inquisitio veritatis per lumen naturale (ca. 1647) Les Passions de l'âme (1649) ("Qəlbin hissləri") De homine (posth. 1662) ("Dahi insan") "Uşaqlar üçün ensiklopediya. Riyaziyyat. ", Bakı, "Şərq-Qərb", 2008. səh.605
Badımcan

Badımcan (lat. Solanum melongena) — bitkilər aləminin quşüzümüçiçəklilər dəstəsinin quşüzümükimilər fəsiləsinin quşüzümü cinsinə aid bitki növü. Tərkibində karotin, A vitamini, B qrupu vitaminlər, C vitamini, şəkər [3,2 %] olmaqla yanaşı, xeyli miqdarda kalium, fosfor, kalsium və dəmir duzları da vardır. Badımcan istisevən birillik bitkidir. Əsasən Moldaviyada, Orta Asiya və Zaqafqaziya respublikalarında becərilir. Badımcan quruluşuna görə iri meyvə olub, qabıqla örtülmüşdür. Daxilində qalın ətli hissəsi və çoxlu toxumu vardır. Badımcanın tərkibində 4,2% şəkər, 1,3% sellüloza, 0,2% üzvi turşu, 0,5% kül, 0,6% zülal, 0,5–0,7% pektin maddəsi, 0,0044–0,093%-ə qədər solanin qlükozidi vardır.
Badımcan

Yetişib ötmüş badımcanın tərkibində solanin qlükozidi nisbətən çoxdur. Kal badımcanın tərkibində 0,8–3,7% nişasta olur. Badımcan ölçüsünə və formasına görə qruplaşdırılır. Xırdameyvəli armudaoxşar badımcanların uzunluğu 8–10 sm, diametri 5–7 sm, irimeyvəli armudaoxşar badımcanda isə uyğun olaraq 10–18 və 8–13 sm, silindrformalı orta və iri ölçülü badımcanların uzunluğu 10–25 sm, diametri isə 5–8 sm-dir. Çəkisi 50 qr-dan 100 qr-a qədər (bəzən 2000 qr-a qədər) olur, lakin çox vaxt 100–300 qr irilikdə dərilir. Yetişməsinə görə tezyetişən (120 günə), ortayetişən (120–140 günə) və gecyetişən (140 gündən çox) sortları olur. Açıq bənövşəyi və ya tünd bənövşəyi rəngdə olur. Ətli hissəsi zərif və toxum hissəsi daha cavan olanlar yüksək keyfiyyətli sayılır.
Badımcan

Saxlanılacaq badımcan növlərini yetişməmiş dərirlər. Həddindən artıq yetişmiş badımcanın lifləri kobudlaşdığından dadı pisləşir. Geniş yayılmış sortlarından Universal-6, Simferopol-105, Uzun bənövşəyi- 239, Konservlik-10, Don-14, Delikates, tezyetişən, Pekin, Silindr formalı misal göstərilə bilər. Bunlardan başqa Bolqar 0–14, Krım-714 və Şavqremani-9 sortları da vardır. Azərbaycanda becərilən badımcan sortlarından Uzun bənövşəyi-239 və Yerli Abşeron sortunu göstərmək olar. Badımcanın keyfiyyətinə aşağıdakı tələblər verilir. Meyvəsi tam yetişməmiş, təmiz, təzə, sağlam, forması və rəngi botaniki sortuna müvafiq, forması eybəcər və qabığı isə kobud olmamalıdır. Ətli hissəsi elastiki, toxum kamerası boşluqsuz və natamam yetişmiş ağ toxumları olmalıdır.
Badımcan

Meyvəsinin uzunluğu 10 sm-dən, diametri 5 sm-dən az olmamalıdır. Tam yetişmiş, içərisi boşluqlu və toxumu tam yetişmiş badımcanların miqdarı 5%-dən, qabığı büzüşmüşlərin miqdarı 15%-dən, əzilmiş və çatlamışların miqdarı 8%-dən çox olmamalıdır. Kənarlaşmanın ümumi miqdarı hər göstərici üzrə norma daxilində 15%-dən çox olmamalıdır. Badımcanın rəngi bənövşəyi rəngdə, müxtəlif çalarlı və saplaqlı olmalıdır. Kulinariyada istifadəsi Badımcandan kulinariyada geniş şəkildə istifadə olunur. Azərbaycan mətbəxində salatlar, mürəbbələr, turşular və müxtəlif yeməklər hazırlanır. Şərq ölkələrində badımcanı "uzunömürlülük bitkisi" adlandırırlar. Badımcanın tərkibi kalium duzları ilə zəngin olduğundan ondan hazırlanan yeməklər yaşlı adamlarda duz balansının tənzimlənməsinə, qan-damar xəstəliklərinin aradan qaldırılmasına, həzm sisteminin yaxşılaşdırılmasına, mədə-bağırsaq xəstəlilərinin aradan qaldırılmasına müsbət təsir göstərir.
Demensiya

Demensiya (lat. dementia — ağılsızlıq) — əsas xarakteristikası əvvəlki vəziyyətlə müqayisədə bir çox koqnitiv (əqli) qabiliyyətin pisləşməsi ilə gedən müxtəlif xəstəliklərin simptomlarından biridir. O beynin müxtəlif degenerativ və qeyri-degenerativ xəstəlikləri səbəbindən yarana bilər. Termin latınca demens sözündən gəlir və 'intellektin azalması' kimi tərcümə oluna bilər. Demensiyanın simptomlarının təsviri koqnitiv, emosional və sosial bacarıqların itirilməsini əhatə edir.
Demensiya

Hər şeydən əvvəl qısamüddətli yaddaşa, düşünmə bacarıqlarına, dil və motor bacarıqlara təsir edir; bəzi formalarda şəxsiyyətin dəyişilməsi də baş verir. Demensiyanın ayırıcı əlaməti ömür boyu qazanılan düşünmə bacarıqlarının itirilməsidir (anadangəlmə əqli geriliyin əksinə). Bugün bir sıra demensiyaların səbəbləri aydındır, bir çox formalarda isə yaranması haqqında hələ dəqiq, mübahisəsiz məlumatlar yoxdur. Demensiyanın bir sıra formaları geri çevrilə biləndir, bəzi başqa formalarda məhdud dərəcədə terapevtik müdaxilələr mümkündür, lakin bunlar yalnız müəyyən simptomların başlanğıcını təxirə sala bilər. Demensiyanın ən tez-tez rast gəlinən forması Altsheymer xəstəliyidir.
Demensiya

Demensiyanın tərifi Demensiya elmi diskussiyada diaqnostik kriteriyalar vasitəsilə təsvir edilir. Buna görə demensiya xəstəliyin gedişatında peşəkar və ümumi sosial funksiyaların pozulmasına aparan koqnitiv, emosional və sosial bacarıqların artan deqradasiya əlamətlərinin kombinasiyasıdır. Aparıcı simptom yaddaş pozğunluğudur. Xəstəliyin başlanğıcında qısamüddətli yaddaş və xatırlama bacarığının pozulması baş verir, daha sonra oriyentasiya bacarığında pozğunluqlar izləyir. Demensiyanın irəliləyən gedişatında pasient uzunmüddətli yaddaşın artıq əzbərlənmiş məzmununa get-gedə daha az meraciət edə bilir, beləliklə o həyatı boyunca qazandığı bilik, bacarıqları itirir.
Demensiya

Demensiya (ICD-10 kodu F00-F03) adətən çoxlu yüksək kortikal funksiyaların (yaddaş, düşünmə, oriyentasiya, qavrama, hesablama, öyrənmə bacarığı, dil və danışma) və dəyərləndirmə bacarığının pozulması ilə gedən beynin xroniki və ya irəliləmiş xəstəliyinin nəticəsi olan bir sindromdur, lakin şüur pozulmur. Demensiya diaqnozu üçün ICD-yə görə simptomlar ən azı 6 aydan çox mövcud olmalıdır. Duyğular və qavrayış şəxs üçün normal çərçivədə işləyir. Koqnitiv pozğunluqları emosional idarənin və əhval-ruhiyyənin, sosial davranışlar və ya motivasiyanın anormallıqları müşayiət edir; bəzən bu dəyişikliklər daha çox üzə çıxır. Onlar Altsheymer xəstəliyində, beynin damar xəstəliklərində və beyin və neyronlara birincili və ya ikincili təsir edən başqa vəziyyətlərdə ortaya çıxırlar.
Demensiya

Beyin qabığı forması — beyin qabığının zədələnməsi nəticəsində; Beyin qabıqaltı forması — beyin qabıqaltı strukturların zədələnməsi nəticəsində Beyin qabığı və qabıqaltı forması — beyin qabığının və eyni zamanda qabığaltı strukturların zədələnməsi nəticəsində; Multifokal forma — çoxsaylı zədələnmə ocaqları ilə xarakterizə olunur. Birincili demensiyalar Alzheimer xəstəliyi Levi cisimcikli demensiya Fronto-temporal demans Hərəkət pozulmaları ilə birlikdə (Parkinson xəstəliyi , kortiko-bazal degenerasiya, multi sistem atrofiyalar, Vilson xəstəliyi , neyroakantositoz, proqressivleşen nüveüstü iflic) Prion xəstəliklər Çeşidli pediatrik demensiyalar (Kufs , Gaucher, Niemann-Pick xəsəlikləri , Metakromatik leykodistrofiya) Diger nadir demensiyalar (Limbik demans , Poliglukozan cisimcik xəstəliyi) İkincili demensiyalar Vaskulyar demensiya (Multi-infarkt demensiya, Binsvanger xəstəliyi , Strateji infarkt demensiyası , CADASIL) Normal basınçlı hidrosefali Toksik-metabolik demanslar Vernicke-Korsakoff xəstəliyi B12 vitamin eskikliyi Hipotiroidi Xronik qaraciyer xəstəliyi İnfeksiyalar (Herpes simpleks ensefaliti , Neyrosifilis, xronik menengitlər , HIV-demans kompleksi , Vipple xəstəliyi) Kəllədaxili yer tutan xəstəliklər (Neoplastik durumlar , Subdural hematoma) Autoimmun-infeksion xəstəliklər (dağınıq skleroz , Behçet xəstəliyi , Paraneoplastik limbik ensefalit , VGKC ve NMDAR kanalopatileri Granulomatoz anjitis , Birincili sinir sistemi vaskuliti , NAIM sindromu) Damar tipi — serebral ateroskleroz; Atrofiya tipi (Alsheymer xəstəliyi, Pik xəstəliyi) Qarışıq tip Sindromal təsnifat Lakunar (dismnestik) ağıldankəmlik. Bu zaman ən çox hüşsüzluq: proqressiv və fiksə olunmuş amneziyalar özünü büruzə verir. Bu zaman xəstə yaddaş kitabçasının hesabına öz qüsurunu kompensasiya etmiş olur. Bu zaman şəxsiyyət pozğunluğu olmasa da sentimentallıq, ağlağanlıq, emosional labillik özünü büruzə verir.
Demensiya

Misal: Alsheymer xəstəliyi Tam ağıldankəmlik. Bu zaman qavrama qabiliyyətinin (huşsuzluq, abstrakt dərketmənin pozulması) və şəxsiyyət keyfiyyətlərinin (məhəviyyat pozğunluğu, borc, məsuliyyət, düyəməllik, nəciblik, utancaqlıq hissinin itməsi) kobud pozğunluğu. Misal: Pik xəstəliyində olduğu kimi alın payının atrofik və sklerotik zədələnməsi. Demensiya sindromunun kliniki şəkli 3 ana kateqoriyada sinifləndirilə bilir . 1.
Demensiya

Koqnitiv pozulmalar Yaddaş (Qısa və uzunmüddətli yaddaş) pozulması Diqqət pozulması Dil (Afaziya, yazma , hesablamada çətinliklər) Görmə-məkan funksiyalarının pozulması Yürütücü funksiyaların pozulması Praksis pozulması (Apraksiya (lat. apraxia yun. ἀπραξία — "fəaliyyətsizlik") — Böyük beyin yarımkürələri və ya döyənək cismin (lat. corpus collosum) aparıcı yollarının zədələnməsindən irəli çıxan məqsədyönlü hərəki fəaliyyət pozğunluğu;) Gnozis pozulması (Aqnoziya (yun. ἀ — inkar hissəciyi; γνῶσις — bilik) — huşun və hissiyatın saxlanılması ilə qavramanın müxtəlif növlərinin pozulması)2.
Demensiya

Davranış pozulmaları Kişilik deyişiklikləri Duygudurum pozulmaları (Kədər, istəksizlik, hüzursuzluq, yerinde duramama, əsəbilik, uygunsuz sevinc, yoldaşının yanından ayrılmama) Hissi pozulmaları (görmə ve başqa halusunasiyalar) Düşüncə pozulmaları (abstrakt düşüncə pozulması)3. Funksional (gündəlik həyat fəaliyyəti- GHF) pozulmalar Küçədə GHF-nin (alışveriş, sosyal əlaqələrdə və s.) pozulması Evde GHF-nin (Hobbilər, evdəki cihazların istifadəsi, yemek bişirme, diğer ev işleri, qəzət-TV ilə maraqlanma) pozulması Özünə qulluqda (Yemək yemə, çimmək, geyinmək, makiyaj, taraş olma, sfinkter kontrolu və s.) problemlər Erkən (presenil) və gecikmiş (senil) başlanğıclı demensiya ayırd edilir. Presenil demensiya zamanı əlamətlər 6 5 yaşa qədər, senil demensiya zamanı isə 65 yaş və daha gec başlayır. Demensiyanın bu növləri etiologiya, klinik şəkli və gedişinə görə bir-birindən fərqlənir. Berlin Qocalıq tədqiqatlarının (1996) gəldiyi qənaətə görə demensiya yaşa görə aşağıdakı tezliyə malikdir:
Ağ

Ağ – rənglərdən biri. İnam və etiqadlarda Yüngül, soyuq rəngdir. Sakitləşdirici təsirə malikdir. Bütün tünd rənglərlə əla görünür. Ayı tərənnüm edir. Avropa ölkələrinin əhalisi üçün ağ rəng cavanlığı, təmizliyi, nöqsansızlığı, bir sıra Şərq ölkələri, o cümlədən Yaponiyada və Çində matəmi və təhlükəni bildirir. İnsanın enerji sistemini tarazlaşdırır. Yaradıcılıq hisslərini büruzə verir.İstisna hallar hesaba alınmazsa, ağ rəng dünyanın bütün xalqlarında, xatırlatdığımız kimi, uğur, xoşbəxtlik, paklıq, düzlük, ehtiram və s. bildirir.
Ağ

Hətta bütün rənglərin ağ rəngdən törəməsi fikri də var və bu səbəbdən o, "ana rəng" adlanır. Bu doğrudan da belədir. Qırmızı, qara, sarı, yaşıl, mavi rənglərdə olan parça, ip və s. nəsnələri ağ rəngli etmək mümkün olmadığı halda, ağ rəngli nə varsa boyalar vasitəsi ilə digər rəngli etməyin heç bir çətinliyi yoxdur. Ağ rəngin çoxəhatəli olduğunu dedik. Bir çox hallarda ağ sözlərə qoşulmaqla həm də "böyük" mənasında işlənir. Biz bunu "Kitabi-Dədə Qorqud"da rast gəldiyimiz "Ağ meydan" birləşməsində də görürük. Məsələyə günümüzün baxımından yanaşsaq, biz bilirik ki, hər dövlətin mərkəz (paytaxt) və böyük şəhərlərində çoxlu meydanlar olur. Amma bunlardan biri "Baş meydan" ("baş" sözünün də "böyük" mənası vardır.
Ağ

Baş nazir, Baş katib, Baş komandan, Baş redaktor, yəni digər nazirlərdən, katiblərdən, komandirlərdən, redaktorlardan böyük olan) sayılır. Dövlət tədbirləri, səviyyəli mərasimlər, nümayişlər, yarışlar bu meydanda keçirilir. Əski çağlarda xaqanın, xanın oturduğu məkan – mərkəz indiki paytaxt şəhərləri böyüklükdə olmasa da, onların da seçilən meydanı olub və buna "Ağ meydan", yəni "Böyük meydan" deyilib. Elə "Kitabi-Dədə Qorqud"da da "Ağ meydan"dakı "ağ" böyük mənasındadır. Ağ rəng həm də qalibiyyət mənasındadır. Yenə elə "Kitabi-Dədə Qorqud"da belə bir epizod var. Abidənin on birinci boyunda deyilir ki, kafirlər Salur Qazanı yatmış halda tutub əsir aparırlar. Uruz Oğuz bəyləri ilə birlikdə atasını əsirlikdən qurtarmağa yollanır.
Ağ

Kafirlər Qazan xanın özünü bu gələnlərə qarşı çıxarırlar. Şərt kəsirlər ki, gələnləri geri oturtsan, azad olacaqsan. Kimlə vuruşacağını bilməyən Qazan xan şərtlə razılaşıb meydana çıxır. Boyda deyilir: "Qazan gördü kim, ləşkər önündə bir ağboz atlı ağ ələmli, bəkdəmir donlu, Oğuzun önüncə gəldi, çadırın tikdirdi, alay bağladı durdu". Yenə elə buradaca Salur Qazan çərinin – ordunun önündəki ağ sancaqlının kimliyini soruşur. Biz bilirik ki, ələm (tuğ), sancağın bu gün başa düşülən mənası bayraqdır. Bəs bu bayraq – ələm, sancaq nə üçün ağdır? Bayrağın ağ rəngdə olması bilavasitə onun elə rənginə görə qalibiyyət (ağ rəngli bayrağın təslimolma anlamı sonrakı zamanların işidir) rəmzi olmasını simvollaşdırır.
Ağ

Bunun belə olması sarıdan qaynaqlarda da xəbərlər vardır. Belə ki, Manasın da qalibiyyət bayrağı "Ağ bayraq" adlanırmış. Çingiz xanın da doqquz qotazlı məşhur bayrağı "Böyük ağ bayraq" imiş. Düşmənlər həmişə öndə gələn bu böyük "ağ bayraq"dan vahiməyə, qorxuya düşdüklərindən döyüşsüz-filansız təslim olurmuşlar. Sual oluna bilər ki, bu sözügedənlərin digər rəngli bayraqları olmayıb? Olub. Vaxtilə hər dövlətin, daha qədimlərdə el, tayfa birləşmələrinin, əsasən, üçrəngli bayrağı var imiş: ağ, qırmızı, qara. Hər bayrağın rəngi rəmzi səciyyə daşıyıb.
Ağ

Ağ rəngli bayraq – qalibiyyət, qırmızı rəngli bayraq – tərəflərin bir-birinə müharibə elan etməsi, qara rəngli bayraq – güc, qüdrət demək imiş. Əgər bir dövlət başqasının sərhədlərində üç bayraq – qırmızı, qara, ağ rəngli bayraq qaldırmışsa, bu sənə müharibə elan edirəm, səndən qüdrətliyəm, sənə qalib gələcəyəm mənasında imiş. Yenə də elə qaynaqlardan öyrənirik ki, Çingiz xan döyüşə "Böyük ağ bayrağı", "Qırmızı bayrağı" və güc, qüdrət timsalı olan qara rəngli bayrağı ilə yollanırmış. "Kitabi-Dədə Qorqud"da da kafirlər döyüşə qara rəngli bayraqla gəlirlər. Bununla özlərinin güclü, qüdrətli olduqlarını nümayiş etdirmək istəyirlər. Ağ bayraqlı Oğuzlar ilk olaraq kafirlərin qara rəngli bayrağını qılınclamaqla, ayaq altına salmaqla onları əlbəəl təslim olmağa məcbur edirlər. Ağ rəngin həm də Tanrı rəngi kimi düşünüldüyünü demişdik. Bu üzdən də o, uğur gətirən rəng bilinmişdir.