LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Yaşıl qurbağa

Yaşıl qurbağa(lat. Hyla savignyi) — Ağac qurbağaları fəsiləsinə aid növ. Növün latın adı fransız zooloqu Sezar Savininin şərəfinə adlandırılmışdırUzunluğu 47 mm təşkil edir. Aşağı hissəsi limon və ya qırmızı rəngdə olur. Onlara yarımsəhra və səhra ərazilərində belə rast gəlinir. Onlara insanların yaşayış məntəqələrinə yaxın ərazilərində belə rast gəlinir. Onlara 400–1800 metr yüksəkliklərdə belə rast gəlinir. Gizli həyat tərzi keçirir və uzun müddət tərpənməz qalır.
Yaşıl qurbağa

Əsasən ikiqanadlılar və hörümçəklərlə qidalanır. Qışlama noyabr ayından başlayır. Əsasən ağacların oyuqlarında gizlənirlər. İsti qış ayları aktiv ola bilər. Yazda mart-aprel aylarından isə qışlamadan çıxır. Çoxalma apreldən başlayır. Dişilər 800–1000 kürü qoyur. Metamarfoz iyul-avqust ayları artıq bitir.
Yaşıl qurbağa

Bu növ əsasən Azərbaycan, Gürcüstan və Ermənistan cənub bolgəlırində, Ərəbistan yarımadası, Sinay yarımadası, Kipr adası, Türkiyə və İran ərazisində yayılmışdır. Schneider, H. 2001. The distribution of Hyla arborea and H. savignyi (Anura: Hylidae) on the south coast of Turkey. Zoology in the Middle East, 23 (1): 61–69. DOI:10.1080/09397140.2001.10637868
Nursultan Nazarbayev

Nursultan Nazarbayev 6 iyul 1940-cı il tarixində Qazaxıstan Respublikasında doğulmuşdur. 1958–1960-cı illərdə Dneprodjerzinsk texniki peşə məktəbində oxumuş, "Kazmetalurqstroy" trestində fəhlə işləmişdir. 1960–1969-cu illərdə Karağandı metallurgiya zavodunda müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. 1967-ci ildə Karağandı metallurgiya zavodunun nəzdində Ali Texniki Məktəbi bitirmişdir, iqtisad elmləri doktorudur. 1969–1984-cü illərdə Karağandı metallurgiya zavodunda, Temirtau səhər partiya komitəsində, Qazaxıstan Kommunist partiyası Mərkəzi Komitəsində komsomol və partiya işlərində çalışmışdır. 1976-cı ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Ali Partiya məktəbini qiyabi bitirmişdir. 1984–1989-cu illərdə Qazaxıstan SSR Nazirlər Sovetinin sədri olmuşdur. 1989–1990-cı illərdə Qazaxıstan Kommunist Partiyasının mərkəzi Komitəsinin birinci katibi və Qazaxıstan SSR Ali sovetinin sədri seçilmişdir.
Nursultan Nazarbayev

24 aprel 1990-cı ildə Qazaxıstan Respublikasının Ali Soveti tərəfindən Qazaxıstan Respublikasının Prezidenti seçilmişdir. 1 dekabr 1991-ci ildə ümumxalq seçkiləri nəticəsində Qazaxıstan Respublikasının 1-ci Prezidenti seçilmişdir. 29 aprel 1995-ci ildə ümumxalq referendumu nəticəsində prezident səlahiyyətləri uzadılmışdır. 10 yanvar 1999-cu ildə seçkilərdə 81,71% səs toplayaraq yenidən prezident seçilmişdir. 4 dekabr 2005-ci ildə seçkilərdə 91,15% səs toplayaraq təkrar prezident olmuşdur. 19 mart 2019-cu ildə Qazaxıstan Prezidentliyindən istefa etmişdir: Evlidir, üç qızı var. Tennis və xalq musiqisinə maraq göstərir. Mükafatları 3 aprel 2017-ci ildə "Heydər Əliyev" ordeni ilə təltif edilmişdir.
"Qüsursuz xidmətə görə" medalı (Azərbaycan)

"Qüsursuz xidmətə görə" medalı — Azərbaycanın dövlət təltifi (medal). Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin 17 may 2002-ci il tarixli Sərəncamına əsasən təsis edilən medaldır. Təsis edilməsi 2002-ci il mayın 17-də Azərbaycan Milli Məclisinə "Qüsursuz xidmətə görə" medalının Əsasnaməsinin və təsvirinin təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycanın Qanunu təqdim edildi. Qanun layihəsinə əsasən medalın Əsasnaməsi və təsvirləri təsdiq olundu. "Qüsursuz xidmətə görə" medalının Əsasnaməsi Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin 2002-ci il 17 may tarixli 330-IIQ nömrəli Qanunu ilə təsdiq edilib.
Ölsəm... bağışla (film, 1989)

Ölsəm... bağışla — II Dünya müharibəsindən sonrakı illərdə baş verən hadisələrdən bəhs edən, dram janrında çəkilmiş bədii film. Film məhəbbət, haqsızlığa qarşı mübarizə və ölüm haqqındadır. Filmin əsas süjet xətti iki gənc arasındakı məhəbbət üzərində qurulmuşdur. Elə bir məhəbbət ki, insan qəlbini pis fikirlərdən, pis əməllərdən xilas edir, onu təmizləyir, paklaşdırır. Həyat filmin qəhrəmanını bir çox sınaqlardan keçirir, sərtləşdirir.
Ölsəm... bağışla (film, 1989)

Hər addımında haqsızlıqlarla üzləşən Yusif (Fəxrəddin Manafov) onlarla təkbaşına mübarizə aparmalı olur. Amma o, xasiyyətcə mülayim adamdır. Yusif müharibədən sonra xəbər tutur ki, atası haqsız məhkum edilib, sevdiyi qız (Gülzar Qurbanova) onu gözləməyib başqasına ərə gedib. Nə etməli, hər şeyə göz yummalı, yoxsa yenidən mübarizə aparmalı? O, sevdiyi qızla xoşbəxt həyat sürməyi arzulayır.
Şardone ipəyi

Şardone ipəyi və ya reyon ("bərq vuran", "parıldayan") – XIX əsrin 70-ci illərinin sonunda fransız kimyaçısı Lui Mari Gilyar Berniqo (1839–1924), qraf de Şardone tərəfindən yaradılmış süni material, ipəyin əvəzedicilərindən biri. Kimyəvi cəhətdən Şardone ipəyi mis-ammiak ipəyi və viskoza ipəyi kimi regenerasiya olunmuş və həddən artıq çökdürülmüş sellülozadır. İpəyəbənzər süni parçanın əldə edilməsi mümkünlüyü entomoloq Reomür tərəfindən hələ 1734-cü ildə qeyd edilsə də, ilk belə parça ancaq XIX əsrin sonlarında əldə edilmişdi. XIX əsrin 70-ci illərində qraf de Şardone fotoqrafiya ilə məşğul olarkən gördü ki, kollodi (fotoqrafiya lövhələrinin üstünü örtmək üçün istifadə olunan nitrosellüloz material) məhlulu tökülərkən yapışqan maddə alınır və onu kiçik dəliklərdən buraxanda ipək saplarına oxşar uzun saplar almaq mümkündür. Şardone üçün ipəkçilik yad mövzu deyildi.
Şardone ipəyi

Bir dəfə o ipəkqurdlarının xəstəliyini tədqiq etmək üçün öz müəllimi professor Lui Pasterlə birlikdə Liona getmişdi. Bu xəstəlik ölkənin bütün ipək industriyası üçün təhlükə idi. Xəstəliyin səbəblərini dərhal aşkar etmək mümkün olmadığından o burada qalaraq ipəkqurdlarını və onların verdiyi sapı tədqiq etmişdi. Tarixə Şardone ipəyi və ya reyon (yəni "bərq vuran", Şardone özü materialı belə adlandırırdı) kimi daxil olmuş süni material bütün deyil, bəzi göstəricilərinə görə ipəyə bənzəyirdi: o yumşaq və parlaq idi, ancaq təəssüf ki, çox asan alovlanırdı. Şardone öz ixtirasını 1885-ci (başqa məlumata görə, 1884-cü ildə) ildə patentləşdirdi, 1891-ci ildə isə süni ipək istehsalına başladı. Şardone əvvəlcə spirt və efirlə qarışdırılmış nitratlı məhlula (sellüloza dinitratı) azca dəmir, xrom, marqans və ya qalayın xlorlu duzlarını və hərhansı üzvi qələvini əlavə edirdi.
Şardone ipəyi

Hazırlanmış isti məhlul təzyiq altında nazik kapillyar çubuqlar sırasından keçirdi, Bu çubuqların hər biri soyuq su ilə doldurulmuş metal qablarla əhatə edilmişdi. Çubuqlardan axan qatı maye suya dəyən kimi bərkiyir və sap kimi çubuğa dolanırdı.Lakin tezliklə materialın əsas çatışmazlığı: asan alovlanması üzə çıxdı. Baş verən bədbəxt hadisələr istehsalatı dayandırdı. Ancaq Şardone geri çəkilmədi. 1895-ci ildə o başqa proses işləyib hazırladı və bu kimyəvi reaksiya nitratsızlaşdırma mərhələsini də nəzərdə tutduğu üçün o daha təhlükəsiz süni ipək əldə edə bildi.
Nehrəm

Nehrəm — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Nehrəm qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 12 iyun 2020-ci il tarixli, 128-VIQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Nehrəm kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Nehrəm kəndinə qəsəbə statusu verilmiş, Nehrəm kənd inzibati ərazi dairəsi Nehrəm qəsəbə inzibati ərazi dairəsi hesab edilmişdir. Toponimikası Tarixi abidələri Nehrəm qəsəbəsində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmışdır: Coğrafiyası və iqlimi Nehrəm Naxçıvan MR-in ən böyük yaşayış məskənlərindən biridir. Qəsəbə Araz çayının sol sahilində yerləşir. Tanınmış şəxsləri Heydər Vəzirov — Azərbaycan SSR Xalq Torpaq Komissarı və Göyçay Qəza İcraiyyə Komitəsinin sədri. Repressiya qurbanı. Münəvvər Məmmədquluzadə İbrahim İbrahimov (iş adamı) Səfər Mehdiyev — AR Dövlət Gömrük Komitəsinin sədri, gömrük xidməti general-polkovniki Əsgər Abdullayev — AR DGK sədrinin müavini, gömrük xidməti general-leytenantı. Qulu Novruzov — Azərbaycan Respublikası Dövlət Gömrük Komitəsinin Akademiyasının rəisi.
Nehrəm

Həbib Rzayev — ədliyyə general-mayoru. Qambay Vəzirov — general-mayor. Süleyman İsmayılov — 1-ci dərəcəli dövlət müşaviri. Əli Əlirzayev — millət vəkili. Nazim İbrahimov — AR Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin keçmiş sədri. Elçin İbrahimov (türkoloq) - alim — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası, şöbəsinin müdiri. Bünyamin Qəmbərli - Keçmiş Millət Vəkili, Siyasətçi Əli Səbri Qasımov - (1892-1983), Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər Seminariyasının məzunu, pedaqoq, yazıçı, jurnalist, tərcüməçi. Əli Nuriyev – Azərbaycan alimi, kimya elmləri doktoru (1972), AMEA-nın müxbir üzvü (2007).
Nehrəm

İsmayıl Məmmədov — Azərbaycan sovet cərrahı, Azərbaycanda tibb təhsili və səhiyyəsində xidmətləri olan , Azərbaycan Respublikasının "əməkdar elm xadimi" (2000), Azərb. SSR Tibb institutunun ümumi cərrahiyə kafedrasının professoru Azərb, SSR səhiyyə nazirliyinin 4-cü xəstəxanasının cərrahiyyə şöbəsinin müdiri(1974), Tibb institutunun elmi işlər üzrə prorektoru (1975) Vəli Əliyev — əməkdar həkim Abbas Rzayev (alim) — texnika üzrə elmlər doktoru, Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi İdarəetmə Sistemləri İnstitutunun baş elmi işçisi Elşad Əliyev (əsgər) (1992-2020) Ağdam rayonu Qaravənd kəndi ətrafında şəhid olmuşdur. Fizuli Muradov (əsgər) (1977-1997) Qazax rayonu Aşağı Əskipara kəndində şəhid olmuşdur. Zamin Məmmədov (leytenant) (1985-2011) — Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin cəbhənin Ağdam rayonunun Cəvahirli kəndi istiqamətində açdığı atəş nəticəsində şəhid olub. Elvin Teymurov (1999-2020) — İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidi. Malik Əliyev (1986-2020) — Dövlət Sərhəd Xidmətinin Sərhəd Qoşunlarının mayoru, Vətən müharibəsinin şəhidi. Ümid Məmmədov (1999-2020) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin leytenantı, Vətən müharibəsi şəhidi. Ümüd Niftəliyev (1998-2021) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin leytenantı, Vətən müharibəsi iştirakçısı.
Nehrəm

Kəlbəcər rayonunun təmas xəttində düşmən təxribatının qarşısı alarkən qəhrəmancasına şəhid olub. İqtisadiyyatı Əhali taxılçılıq, üzümçülük, heyvandarlıq, bostançılıq və tərəvəzçiliklə məşğuldur. C.Məmmədquluzadə yerli əkinçilərin əməyini yüngülləşdirmək məqsədilə 1893-cu ildə Tiflisdəki "Ekker" firmasından kəndə ilk dəmir kotan gətirməyə nail olmuşdur. 2014-cü ildə otuz bir min nəfər əhalinin yaşadığı 7 yaşayış məntəqəsini birləşdirən Şəkərabad-Babək-Nehrəm-Arazkənd dairəvi avtomobil yolunun yenidən qurulması məqsədi ilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Naxçıvan Muxtar Respublikasının Nazirlər Kabinetinə ilkin olaraq 5,0 (beş) milyon manat ayrılmışdır.4.3 km məsafədən qəsəbəyə içməli su kəməri çəkilmişdir. Yaxınlığında gəc sexləri var. Mədəniyyəti Nehrəm qəsəbəsində dörd kitabxana, klub, mədəniyyət evi, poçt, rabitə şöbəsi var. C.Məmmədquluzadə "Kişmiş oyunu" (1892), "Danabaş kəndinin əhvalatları" (1894), "Danabaş kəndinin məktəbi" (1896) əsərlərini burda yazmış, mahalda ilk dəfə olaraq qızları təhsilə cəlb etmiş və məktəb-tarix diyarşünaslıq muzeyi yaratmışdır. O, 1896-cı ildə bu kənddən olan Həlimə Nağı qızı ilə ailə həyatı qurmuşdur.
Nehrəm

Bu nikahdan yazıçının birinci övladı Münəvvər Məmmədquluzadə dünyaya gəlmişdir. Qəsəbədə Nehrəm qəsəbə 1 nömrəli, 2 nömrəli və 3 nömrəli tam orta məktəblər fəaliyyət göstərir.1885-ci ildə Nehrəmdə ilk dünyəvi məktəb açılmışdir. Cəlil Məmmədquluzadə yeddi ildən çox (15 yanvar 1890 – 10 iyul 1897) Nehrəm məktəbində müəllim və nəzarətçi işləmişdir. Nehrəm qəsəbəsində üç orta, bir əsas, bir texniki peşə məktəbi,bir musiqi məktəbi və bir uşaq bağçası fəaliyyət göstərir. Qəsəbədə Nehrəm qəsəbə Birinci Hüseyniyyə məscidi, 1892-ci ildə inşa edilmiş Nehrəm qəsəbə Cümə məscidi, 1894-cü ildə inşa edilmiş Nehrəm qəsəbə Güllü məscidi, 1994-cü ildə inşa edilmiş Nehrəm qəsəbə İkinci Hüseyniyyə məscidi yerləşir. Qəsəbədə qəsəbə sahə xəstəxanası, doğum evi fəaliyyət göstərir. Xarici keçidlər
II Nikolay

II Nikolay Romanov (18 may 1868, Puşkin[d], Rusiya imperiyası – 17 iyul 1918, Yekaterinburq, Perm quberniyası[d], RSFSR[d]) — Rusiya imperiyasının sonuncu imperatoru, III Aleksandrın oğlu, Romanovlar sülaləsinin sonuncu varisi. Çar II Nikolay ölümündən sonra Rus Pravoslav Kilsəsi tərəfindən müqəddəs elan edilib. Vəfat edərkən 2012-ci il kursu ilə 300 milyard dollar məbləğində var-dövləti vardı. Nikolay Aleksandroviç Romanov 1868-ci il may ayının 18-də Rusiya imperiyasının Sankt-Peterburq (Petroqrad) quberniyasında anadan olub. Atası Rusiya çarı III Aleksandr, anası Mariya Fyodorovnadır. Anası ilə çox yaxın olmuş, daim məktublaşmışlar.Nikolay ilk təhsilini 1885–1890-cı illərdə xüsusi hazırlanmış proqram çərçivəsində imperiyanın tanınmış akademiklərindən alır. Leksiyaları Rusiyanın məşhur akademikləri N. N. Beketov, N. N. Obruçev, T. A. Küyi, M. İ. Draqomirov və başqaları deyir.
II Nikolay

Rusiyanın protopresviteri (baş keşişi – A. R.) İohan Yanışev isə II Nikolaya kilsə tarixindən dərs deyir, ona kilsə qanunlarını öyrədir. Gələcək çarın təlim-tərbiyəsi atası III Aleksandrın bilavasitə rəhbərliyi və nəzarəti altında həyata keçirilib. Nikolayın hərtərəfli təlim-təhsil prosesi ümumilikdə 13 il davam edir. Təhsilin ilk səkkiz ilində siyasi tarix, rus ədəbiyyatı, eləcə də ingilis, alman və fransız dillərinə xüsusi diqqət ayrılır. Tədris proqramının son 5 ili isə əsasən dövlət işləri üçün zəruri olan hərb sənətinin öyrənilməsinə, hüquqi və iqtisadi təhsilə sərf olunur. Əsasən tarixi ədəbiyyatı oxumağı sevən Nikolayın tədrisdənkənar əsas məşğuliyyəti fotoşəkil çəkmək idi. Gənc Nikolayın idealı isə Çar Aleksey Mixayloviç Tişayşiy olub.
II Nikolay

II Nikolay 1884-cü ildə tanış olduğu şahzadə Alesiya Qessenskaya ilə 1894-cü ilin aprelində nişanlanır. Elə həmin ilin noyabr ayının 14-də isə kilsədə baş tutan pravoslav dini ayini ilə Alesiya Qessenskaya Aleksandra Fyodorovna adını qəbul edir. Növbəti illərdə isə cütlüyün qızları Olqa, Tatyana, Mariya və Anastasiya, oğulları Aleksey dünyaya gəlir. Siyasi fəaliyyəti Nikolay Romanov hərbi və siyasi karyerasının ilk iki ilində zabit kimi orduda xidmət edir. Sonrakı iki ildə isə süvari polkunda eskadron komandiri vəzifəsini icra edir. 1892-ci il avqust ayının 6-da II Nikolay polkovnik rütbəsinə yüksəldilir. Elə bu illərdən başlayaraq Nikolay atasının da istəyi ilə ölkənin idarə edilməsində yaxından iştirak etməyə başlayır. Belə ki, o, Nazirlər Kabinetinin toplantılarında iştirak edir.
II Nikolay

1892-ci ildə imperiyanın Yollar naziri S. Y. Vittenin təklifi ilə dövlət idarəçiliyi sahəsində təcrübə qazanmaq üçün Transsibir dəmiryolu tikintisi üzrə komitənin sədri təyin olunur. Artıq 24 yaşlı Nikolay hərtərəfli və təhsilli bir şəxsiyyət kimi formalaşırdı. Daha sonra N. Romanov atasının onun sərəncamına verdiyi kreyserlə uzaq Şərqə səfər edir. Nikolay Romanov səfər çərçivəsində getdiyi Yaponiyada sui-qəsdə məruz qalır və yaralanır. Onun həmin zaman geyindiyi və sui-qəsd aktı nəticəsində qana bulanmış köynəyi hal-hazırda Ermitajda saxlanılır. 1896-cı ilin may ayının 14-də atasının ölümündən sonra II Nikolayın tacqoyma mərasimi keçirilir. Yeni çar taxta çıxdıqdan dərhal sonra xalq arasında artan narazılıqları aradan qaldırmaq üçün güc tətbiq edir. Asiyaya xüsusi diqqət ayıran ilk rus çarı olan II Nikolay Transsibir dəmiryolunun inşası ilə yaxından maraqlanır.
II Nikolay

Rusiyanın Yaponiyanın da müəyyən ərazilərə sahib olduğu Koreyada nüfuzunu qorumaq və gücləndirmək istiqamətindəki cəhdləri Rus-yapon müharibəsinin (1904–1905) başlanmasında mühüm rol oynayır. Bu müharibədə Rusiyanın uğradığı məğlubiyyət II Nikolayın Rusiyanı Çin, Tibet və İranı nəzarət altında saxlayan böyük bir Avrasiya imperiyasına çevirmək xülyasının üstündən xətt çəkməklə yanaşı, imperiya əhalisinin narazılığının artması və 1905-ci il inqilabı ilə nəticələnir. Nikolayın iqtisadi siyasəti Rusiya imperiyası II Nikolayın dövründə iqtisadi baxımdan müəyyən inkişaf mərhələsi keçir. Bunda çarın ölkədə apardığı bir sıra islahatların mühüm rolu olur. Belə ki, II Nikolayın göstərişi ilə 1897-ci ildə Rusiyada əhalinin siyahıyaalınması keçirilir. Nəticədə ölkədə 125 milyon insanın yaşadığı və onlardan 84 milyon nəfərinin ana dilinin rus dili olduğu məlum olur. Siyahıyaalma nəticəsində imperiya əhalisinin 21%-nin savadlı olduğu da müəyyən edilir. Elə həmin il ölkədə pul islahatı həyata keçirilir və rublun qızıl standartı müəyyən edilir.
II Nikolay

II Nikolay iqtisadi siyasətində atası kimi ölkədə fəhlə sinfinin problemlərinə xüsusi diqqət yetirir. Onun hakmimiyyəti illərində dövrünün ən mütərəqqi işçi qanunverilciliyi hazırlanır. Sözügedən qanuna görə, yüz nəfərdən çox işçisi olan fabrik və zavodlarda pulsuz tibbi xidmət göstərilirdi ki, bu da imperiya üzrə 70% təşkil edirdi. 1903-cü ildə istehsalatda bədbəxt hadisə zamanı iş qabiliyyətini qismən və ya tamamilə itirən işçilərə təzminat və təqaüd ödənilməsinə dair qanun qəbul edilir. 1906-cı ildə II Nikolayın fərmanı ilə imperiyada fəhlə həmkarlar ittifaqları yaradılır. 1912-ci il 23 iyun tarixli fərmana əsasən isə ölkədə işçilərin xəstəliyə və bədbəxt hadisələrə qarşı məcburi sığortası həyata keçirilir. Rusiya fabrik və zavodlarında zəhmətkeşlərə ödənilən əmək haqqı hətta Avropa ölkələrində fəhlələrə ödəniləndən yüksək idi. 1900–10-cu illər arsında ölkədə işsizliyin səviyyəsi kifayət qədər aşağı, cəmi 1–2% təşkil edirdi. 1897-ci il iyun 2-də qəbul edilən qanuna görə, ölkədə həftəiçi iş vaxtı 11,5 saat, şənbə günü isə 10 saat müəyyən edilir.
II Nikolay

1900-cü il iyun ayının 12-də qəbul edilən qanuna görə isə cinayətkarların cəzalarını çəkmək üçün Sibirə sürgün edilməsi ləğv olunur. II Nikolayın hakimiyyəti illərində imperiyada iqtisadi inkişaf tempi yüksəlir, dəmir yollarının inşası davam etdirilir. Belə ki, əgər 1898-ci ildə Rusiyada salınan dəmiryollarının uzunluğu 44 min km idisə 1913-cü ildə bu göstərici 70 min km təşkil edirdi. Sözügedən dövrdə Rusiya bu göstəriciyə görə dünyada yalnız ABŞ-dən geri qalır. 1902–1905-ci illərdə isə ölkədə aqrar islahatlara dair qanun layihəsi işlənib hazırlanır. Uzaq Şərqə doğru genişlənmə planları yaponlar tərəfindən qarşısı alınan II Nikolay diqqətini Balkanlara çevirir. Çar Avstriya şahzadəsi Frans Ferdinandın Bosniyada öldürülməsindən sonra müharibənin qarşısını ala bilmək üçün gərgin diplomatik danışıqlar aparmasına rəğmən ordudan göstərilən təzyiqlər qarşısında 1914-cü il iyul ayının 30-da ölkədə ümumi səfərbərlik elan etmək məcburiyətində qalır. II Dünya müharibəsi monarxiya hakimiyyətini müvəqqəti gücləndirsə də II Nikolay xalqının ondan gözlədiyi işlərin heç birini yerinə yetirmir.
II Nikolay

1915-ci il sentyabr ayının 5-də çar həyat yoldaşı Aleksandranın təhriki ilə atasının qohumu şahzadə Nikolayı vəzifəsindən kənarlaşdıraraq, başkomandan vəzifəsini şəxsən öz üzərinə götürür. Nikolay hərbi qərarlara lüzumsuz müdaxilə etməsə də onun saraydan ayrılması ciddi mənfi nəticələrlə gətirib çıxarır. Çarın səlahiyyətlərini təhvil alan çariça Aleksandra bacarıqlı nazir və zabitləri vəzifədən kənarlaşdıraraq, əvəzinə Rasputinin namizəd kimi irəli sürdüyü bacarıqsız şəxsləri gətirməsi və sarayın xəyanət içərisində olduğu fikrinin əhali arasında yayılması çar ailəsinə qarşı bəslənən ədavəti daha da gücləndirir. Mühafizəkarların monarxiyanın gələcəyini xilas etmək ümidi ilə II Nikolayı taxtdan endirmə planları qurması və Rasputinin 1916-cı ilin dekabrında öldürülməsi belə Nikolayın vəziyyətinin ciddiliyini anlayaraq, zəruri tədbirləri görməyə sövq etmir. Çarın taxtdan endirilməsi və öldürülməsi 1917-ci il mart ayının 8-də Sankt Peterburqda (o vaxtkı Petroqrad) başlayan üsyandan sonra II Nikolay şəhərin komandanına sərt tədbirlər görməsini əmr edərək, asayişi bərpa etmək üçün şəhərə əlavə qoşun qüvvələri göndərir. Ancaq hadisələrin qarşısının alınmaması nəticəsində II Nikolay ordunun da dəstəyini alan Dumanın çağırışı ilə razılaşaraq, 1917-ci il mart ayının 15-də Pskovda qardaşı Mixail Romanovun lehinə taxtdan əl çəkir. Ancaq Mixailin taxt-tacdan imtina etməsi ilə Rusiyada min illik monarxiya dövrü başa çatır. Çar II Nikolay və ailəsi Georgi Lvovun sədrliyi ilə müvəqqəti hökumət dövründə Tsarskoye Seloda nəzarətdə saxlanılır.
II Nikolay

Onun ailəsi ilə birlikdə İngiltərəyə göndərilməsi planlaşdırılsa da daha sonra bu qərardan vaz keçilir. Bolşevik inqilabından bir qədər əvvəl isə çar təhlükəsizlik tədbiri çərçivəsində ailəsi ilə birlikdə Qərbi Sibirə – Tobolska göndərilir. Bolşevik inqilabı baş verdikdən sonra isə çar və ailəsi 1918-ci ilin aprelində Yekaterinburqa gətirilir. Bolşeviklərə qarşı mübarizə aparan Ağ Ordu qüvvələrinə bağlı Çex legionunun bölgəyə yaxınlaşması və çarı xilas etmə ehtimalı baş qaldırdıqda isə bolşevik liderlərin gizli qəbul etdikləri qərarla iyulun 16-dan 17-ə keçən gecə II Nikolay, həyat yoldaşı Aleksandra, qızları Olqa, Tatyana, Mariya, Anastasiya və oğulları Aleksey saxlanıldıqları evdə qətlə yetirilirlər. Daha sonra cəsədlər meşəyə aparılaraq basdırılır. Cəsədinin tapılması O dövrdə bolşeviklərin liderlərindən olan Yakov Yurovskinin SSRİ-nin son illərinə qədər məxfi saxladığı sənədlər əsasında 1991-ci ildə II Nikolayın basdırıldığı yeri müəyyən etmək mümkün olur. Sovet İttifaqının süqutundan sonra 1998-ci ildə keçirilən dövlət mərasimi ilə II Nikolayın meyiti Peterburqda dəfn edilir. Çar ailəsi 2000-ci ildə Rusiya Pravoslav Kilsəsi tərəfindən müqəddəs elan edilir.
II Nikolay

2008-ci il oktyabr ayının 1-də isə Rusiya Ali Məhkəməsi çar ailəsinin öldürülməsinin haqsız siyasi təzyiq nəticəsində olduğuna, dolayısı ilə cinayətə qurban getdiyinə qərar verir. Beləliklə, 1918-ci ildə qətlə yetirilən çar 2008-ci ildə bəraət alır. Müqəddəsliyi II Nikolay və ailəsi 1981-ci ildə Rusiya xaricindəki Rus Pravoslav Kilsəsi tərəfindən şəhid kimi kanonizasiya olunmuşdur, lakin 2000-ci ildə Rus Pravoslav Kilsəsi onları "ehtiras daşıyan"lar titulu ilə kanonizasiya etdi. Çünki onlar dinlərinə görə edam olunmamışdılar. 8 aprel 1894-cü ildə Hesse-Darmştadt landqrafı IV Lüdviqin qızı Aleksandra Fyodorovna ilə nişanlanmış, 26 noyabr 1894-cü ildə isə evlənmişdi. Ailəsi də onunla birlikdə edam olmuşdur. İllyustrasiyalar
Armen Sarkisyan

Armen Sarkisyan erm. Արմեն Սարգսյան; 23 iyun 1953, İrəvan) — Ermənistan Respublikasının 4-cü Prezidenti (9 aprel 2018 – 1 fevral 2022). Armen Sarkisyan 23 iyun 1953-cü ildə İrəvan şəhərində doğulub. Prezidentliyi Daşnaksütun və Ermənistan Respublikaçı Partiyası tərəfindən namizədliyi irəli sürülərək rəqibsiz prezident seçilmişdir. 2015-ci il Ermənistan konstitusiya referendumunun nəticələrinə əsasən parlamentli respublika sisteminə keçildiyi üçün və bunun sayəsində birbaşa xalq tərəfindən yox, parlament tərəfindən seçildiyi üçün hüquqları məhdud olacaq.23 yanvar 2022-ci ildə Armen Sərkisyan prezident vəzifəsindən istefa verib. O öz istefasını "ölkə və xalq üçün çətin olan bu dövrdə daxili və xarici siyasətdəki radikal proseslərə təsir etmək üçün lazımi alətlərinin olmaması" ilə əsaslandırıb. Onu prezident kürsüsündə müvəqqəti olaraq Ermənistan Milli Assambleyasının sədri Alen Simonyan əvəz edir. Sərkisyanın istefası Ermənistanda siyasi böhrana səbəb olmuşdur.
Həştərxan

1558-ci ildə, Həştərxan xanlığının ləğv olunmasından sonra salınıb. Müasir Astarxan Rusiyada vilayət mərkəzi və şəhərdir. Volqa çayının hər iki sahilində yerləşir. Astarxan Volqa-Kama hövzəsində ən iri çay və dəniz limanı sayılır. Tarixən Aştarxan və ya Astarxan adlanan bu şəhər Volqanın sahilində indiki yerindən 12 km aralıda yerləşirdi. Karvan və su yollarının üzərində yerləşməsi səbəbilə tezliklə iri ticarət mərkəzinə çevrilmişdir. Astarxan xanları Cuci Xanədanına mənsub idi; hökuməti Şeybanilər sülaləsi idarə edirdi, lakin 1395-ci ildə Terek döyüşündə Əmir Teymur Toxtamış xana qalib gəldi və zamanın axarı dəyişdi. Bu zəfər və məğlubiyyətlə Qızıl Orda dövlətinin beli bükülür.
Həştərxan

Uluq Məhəmmədin dövründə 1437-ci ildə Qızıl Orda parçalanır: şimalında Kazan xanlığı, 1441-ci ildə Krım xanlığı, 1459-cu ildə Astarxan xanlığı yaranır. Bu tənəzzül və qarşıdurma zamanı Moskva knyazlığı 300 illik tarar qəyyumluğundan qurtulmuş oldu. Rus dövləti qoşunları 1554-cü ildə Astarxana hücum edib xan Yağmurçanı devirib, (Yağmurça bundan sonra qaçıb noqayların Azaq qalasına gəldi, Osmanlı hökumətinə sığındı) onun yerinə IV İvanın vassallığını qəbul edən Dərviş Əli xanı qoydular. Dərviş Əli xandan da heç gözləri su içməyən ruslar 1556-cı ildə Astarxanı birdəfəlik Rusa qatdılar. Müasir Astarxanın əsası 1558-ci ildə təpədə tikilən yeni qala ilə qoyulmuş oldu. Bu zamandan şəhərə və ətrafına rusların köçürülüb məskunlaşdırılmasına başlanıldı. Sovet vaxtı bu siyasət daha da gücləndirildi. Odur ki, bunun nəticəsi olaraq hazırda şəhərin əsas əhalisi ruslardan ibarətdir.
Həştərxan

Yerli tatarlar əhalinin 10 faizə qədərini təşkil edirlər. Artıq 17-ci əsrin ortalarına doğru Volqanın ağzında yerləşən Astarxan rus dövlətinin sərhəd qalalarrından biri sayılırdı. Astarxanın istilası ilə İdil (Volqa) boyunun Rus hakimiyyəti altina düşməsi, dünya ticarətinin ən işlək yollarından olan İpək yolunun şimal İpək yolu qolunun rusların əlinə keçməsi və Rusiyanın Qafqaz ilə Türküstan yönünə genişlənməsi uyğun bir ortam təşkil etdi.Beləliklə Astarxan XVI–XIX əsrlərdə Qafqazla, Orta Asiya , İran və Hindistanla ticarətdə mərkəz rolunu oynamaqla; eləcə də Bakı neftini Rusiyaya nəql edən güclü liman funksiyasını daşımaqda idi. Etimologiyası N. Baskakovun göstərdiyinə görə Astarxan (bəzi mənbələrdə Rastarxan) Xəzər xaqanının adıdır. Tarixdə Astarxan xaqanının 764-cü ildə Qafqaz ölkələrinə yürüşü məlumdur. As~ jas-türk nəsli adıdır. (Ras, as, ars, Aras) + Tarkan "titul" sözlərindən yaranmışdır. Odur ki, Astarxan adı təsadüfən bənzəri səsləndiyi Həştərxan (Hacı Tərxan) adına nisbətən daha təbii təsir bağışlayır. As, az xalq adıdır deyə Malov yazır; "Tarxan" Orda dövlətində yüksək hərbi inzibati rütbə demək idi. Astarxan (As Tarxan), yəni "Asların tarxanı" deyə Artamonov göstərir.
Həştərxan

Özlərini as adlandıran tayfa vardır. Məlum olur ki, Sarmat tayfası əslində Aslardan əmələ gəlmişdir. Bizim eranın əvvəllərində adlarını dəyişməli olmuşlar. Tarixin səhifələrində bunun kimi və ya tam əksinə olan hallara təsadüf olunmaqdadır. Bəs onda Astara adının tərkibindəki as tayfasının adıdır mi? Düşündürücüdür. Lev Qumilyevin "Qədim türklər" kitabında (Bakı, 1993 s.183) bəhs etdiyi Ermitaj Dövlət muzeyində mühafizə edilən türk qvardiyaçı heykəlləri məhz Turfan yaxınlığındakı Astara kəndindəki sərdabədən (Sərdabə çin əyanına məxsusudur) tapılmışdır. XI–XII əsrə aid mənbələrdə Aş Tarxan, Aj Tarxan şəkillərinə də rast gəlinir.
Həştərxan

Adın digər şəkli As Tarxan və ya Aş Tarxan) Həştərxan şəklinin bu gün sabitləşməsinə yol açdı. Coğrafiyası və iqlimi Əhalisi 501 min nəfərdir (2005). İqtisadiyyatı Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009, səh 35–37 Həmçinin bax
Zöhrə Abdullayeva

Zöhrə Abdulla qızı Abdullayeva (18 dekabr 1952, Şuşa, DQMV – 26 may 2021, Bakı) — Azərbaycanlı müğənni, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artisti (2011). Həyatı və fəaliyyəti Zöhrə Abdullayeva 16 dekabr 1952-ci ildə Şuşada anadan olub. Azərbaycan Dövlət Texnologiya Universitetini bitirib. Sara Qədimova, Əbülfət Əliyev, Yavər Kələntərli kimi sənətkarlardan fərdi muğam dərsləri alıb. İlk müəllimi Rəhilə Həsənova olub.
Zöhrə Abdullayeva

Peşəkar səhnəyə isə İslam Rzayev gətirib.Əvvəl "Lalə qızlar anasmblının", sonralar isə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti kimi fəaliyyət göstərmişdir. Zöhrə Abdullayeva daha çox Məmmədbağır Bağırzadə ilə ifa etdiyi duetlərə görə tanınmışdır. Bundan başqa, xalq və bəstəkar mahnıları, muğamlar da ifa etmişdir. Dünyanın otuz ölkəsində Azərbaycan musiqisini tərənnüm edib. 1985-ci ildə "İstedadlar axtarılır" konsert müsabiqəsinin qalibi olub.
Zöhrə Abdullayeva

2000-ci ildə Bağdadda "Babil festivalı"nın diplomuna layiq görülüb. Zöhrə Abdullayeva 16 yaşında ailə həyatı qurmuşdur. Bir oğlu, iki nəvəsi vardır. Oğlu 24 may 2018-ci ildə ağır xəstəlikdən vəfat etmişdir.Zöhrə Abdullayeva 28 may 2021-ci ildə uzun sürən ağır xəstəlikdən sonra vəfat etmişdir. Xırdalanda dəfn olunmuşdur.
Həsən Seyidbəyli

Həsən Mehdi oğlu Seyidbəyli (22 dekabr 1920, Bakı – 25 iyun 1980, Bakı) — Azərbaycan nasiri, kinodramaturq, kinorejissor, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1946), Azərbaycan SSR xalq artisti (1976). Həsən Seyidbəyli 22 dekabr 1920-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Burada 132 saylı şəhər orta məkətbini bitirmişdir. Həsən Mehdi oğlu Seyidbəyli 1938–1939-cu illərdə Leninqrad Kino Mühəndisləri İnstitutunda, 1943–1951-ci illərdə Moskvada Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun kinorejissorluq fakültəsində təhsil almışdır. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında kinorejissor, 1963–1980-ci illərdə Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının katibi və sədri vəzifəsində işləmişdir. "İmtahan", "Qızıl axtaranlar", "Bağlı qapılar" adlı dram əsərləri Azərbaycanda və xaricdə səhnəyə qoyulmuşdur.
Həsən Seyidbəyli

"Kür sahillərində" (1953), "Bizim Astrada" (1956), "Telefonçu qız" (1960) povestləri, "Cəbhədən-cəbhəyə" (1961), "İllər keçir" (1973, İ. Qasımovla birgə), "Tərsanə" (1975), "Çiçək" (1978) romanları, "Dəniz cəsurları sevir" (1954), "Sən nə üçün yaşayırsan" (1959, hər ikisi İ. Qasımovla birgə) pyesləri müasirlərinin əməyindən, mənəvi-əxlaqi saflığından bəhs edir. "Uzaq sahillərdə" (1954, İ. Qasımovla birgə) romanı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı M. Hüseynzadəyə həsr olunmuşdur. Əsərləri bir sıra xarici dillərə tərcümə edilmişdir. Həsən Seyidbəyli 1963–1980-ci illərdə Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqı İdarə Heyətinin I katibi olmuşdur. Filmləri Ümumittifaq Kino festivallarında mükafat və diplomlara layiq görülmüşdür. Film Fondunda rejissor Həsən Seyidbəylinin şəxsi arxivi yaradılmışdır.
Həsən Seyidbəyli

Təltif və mükafatları "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 23 dekabr 1976 "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 24 may 1960 "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 31 dekabr 1970 "Şərəf nişanı" ordeni — 9 iyun 1959 Filmoqrafiya Bakıdan Göy-gölədək (film, 1947) Bizim Cəbiş müəllim (film, 1969) Böyük yol (film, 1949) Cazibə qüvvəsi (film, 1964)(film, kinoalmanax) Çətirimiz buludlardır (film, 1976) Doğma xalqıma (film, 1954) Əyri yolla qazanc (film, 1960) Xoşbəxtlik qayğıları (film, 1976) İmadəddin Nəsimi (1973) Kamillik (film, 1979) Kinorejissor Həsən Seyidbəyli (film, 2002) Kinonu sevən adam. Həsən Seyidbəyli (film, 2015) Qaraca qız (film, 1966)(film, kinoalmanax) Qızmar günəş altında (film, 1957) Quba bağlarında və Tərtərçay vadisində (film, 1949) Möcüzələr adası (film, 1963) Nəsimi (film, 1973) O qızı tapın (film, 1970) Onun bəlalı sevgisi (film, 1980) Ömrün səhifələri (film, 1974) Sağ ol, dostum (film, 1980) Sən niyə susursan? (film, 1966) Sovet Azərbaycanı (film, 1972) Telefonçu qız (film, 1962) Toral və Zəri (film, 1979) Uzaq sahillərdə (film, 1958) Şosedə hadisə (film, 1960) ""Uzaq sahillərdə" ekranda" [Filmin quruluşçu rejissoru Tofiq Tağızadə yoldaşla müxbirimizin müsahibəsi] //Kommunist.- 1958.- 13 avqust. Ağamirov, A. "Uzaq sahillərdə" //Kommunist.- 1958.- 19 avqust. Hüseynova, M; Sultanov, Ə; Məmmədov, Y; Əliyev, S; Kazımov, R; Yusifov, Ə.
Həsən Seyidbəyli

"Uzaq sahillərdə" //Kommunist.- 1958.- 22 avqust. Şəmsəddin Abbasov. "Sovet Azərbaycanının kinosu" //Kommunist.- 1958.- 29 avqust. "Bolqar jurnalı yazır…" //Ədəbiyyat və incəsənət.- 1964. Azad, Ə. "Kinostudiyada bir gün" [Reportaj] //Ədəbiyyat və incəsənət.- 1964.- 13 iyun.
Həsən Seyidbəyli

Əhədoğlu, Y. "Belə bir ada da var" //Ədəbiyyat və incəsənət.- 1964.- 27 iyun. Xamis Muradov. Kinofabrikdən başlanan yol. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası.
Həsən Seyidbəyli

Həsən Seyidbəylinin "Nəsimi" filmi haqqında. 16.01.2016] Xarici keçidlər Həyat romantikləri sevir… Həsən Seyidbəyli (film, Mədəniyyət TV) Babayev Baba. Həsən Seyidbəylinin bədii nəsri. AMEA, Nizami ad. Ədəbiyyat İn-tu. Bakı: "Müəllim", 2011.
İsrafil Məmmədov (qəhrəman)

İsrafil Məhərrəm oğlu Məmmədov (16 mart 1919, Qapanlı – 1 may 1946, Yalta, Krım vilayəti[d]) — ilk azərbaycanlı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı. 1919-cu ildə martın 16-da Şəmkir rayonu Qapanlı kəndində anadan olmuşdur. Kirovabad sənaye texnikumunu bitirmiş və buradakı toxuculuq kombinatında çalışmışdır. 1939-cu ildə hərbi xidmətə çağrılmış, Böyük Vətən Müharibəsinin başlanmasını cəbhədə qarşılamışdır. 1941-ci ilin iyulunda ona baş serjant rütbəsi verildi. Əvvəlcə o taqım komandiri kimi xidmət etmiş, sonradan isə bölük komandirinin köməkçisi təyin olunmuşdur.
İsrafil Məmmədov (qəhrəman)

2 dekabr 1941-ci ildə ona kiçik leytenant rütbəsi verilir. 3 dekabr 1941-ci il tarixində onun rəhbərlik etdiyi 20 nəfərlik dəstə Novqorod yaxınlığında, İlmen gölü ətrafında əhəmiyyətli yüksəkliyin alman ordusunun taboruna qarşı qorunmasını təmin etmiş və 10 saat davam edən döyüşdə düşmənin 300 nəfər canlı qüvvəsini məhv etmişdi. Təkcə İsrafil Məmmədovun bu döyüşdə 70 əsgər və 3 zabiti məhv etdiyi bildirilir. SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 11 dekabr 1941-ci il tarixli fərmanı ilə komandanlığın verdiyi döyüş tapşırığının nümunəvi icrasına və alman işğalçılarına qarşı mübarizədə göstərdiyi rəşadət və qəhrəmanlığa görə İsrafil Məmmədova Lenin ordeni və "Qızıl Ulduz" medalı (№ 554) təqdim edilməklə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilmişdir. 15 dekabrda isə orden və medal ona elə döyüş meydanında təqdim olundu. Bununla da o bu adı alan ilk azərbaycanlı oldu.
İsrafil Məmmədov (qəhrəman)

1943-cü ildən İsrafil Məmmədov döyüşlərdə aldığı yaralar səbəbi ilə ordudan tərxis olunaraq ehtiyata buraxılmışdır. Ömrünün qalan hissəsini Kirovabadda (indiki Gəncə şəhəri) yaşamışdır. Azərbaycan komsomol gənclər təşkilatının mərkəzi komitəsində çalışmışdır. 1 may 1946-cı ildə Yaltada müalicə olunduğu hərbi hospitalda vəfat etmişdir. Onun cənazəsi xüsusi təyyarə ilə Azərbaycana gətirildi və ailəsi həmin vaxt Gəncədə yaşadığı üçün o vaxt "Lenin" parkı adlanan indiki Xan bağında torpağa tapşırıldı. Şəxsi həyatı İsrafil Məmmədov Novqorod ətrafındakı döyüşlərdən birində onun həyatını xilas edən tibb bacısı Yevdokiya İvanovna adlı xanımla ailə qurmuş, bu evlilikdən onların əkiz qız övladı — Qalina və Svetlana dünyaya gəlmişdir.
İsrafil Məmmədov (qəhrəman)

Doğulduğu Qapanlı kəndində büstü ucaldılmış, Qapanlı kənd tam orta məktəbi hazırda onun adını daşıyır. Gəncə şəhərində adına ev müzeyi, məktəb, abidə və küçə vardır. 1986-cı ildə SSRİ Poçt xidməti üzərində onun portreti olan markalı konvert buraxmışdır. "Qəhrəmanın yolu" oçerki — Mir Cəlal Paşayev "İsrafil", Bakı-1942 — Mir Cəlal Paşayev İsrafil Məmmədov 1941-ci ildə Novqorod vilayətinin Pustinka kəndində gedən uğurlu döyüşlərdə igidcəsinə vuruşmuş, göstərdiyi Qəhrəmanlığa görə İlk dəfə "Sovet İttifaqı Qəhrəmanı" Adına layiq görülmüşdür. Həmçinin bax İsrafil Məmmədovun Ev Muzeyi Əhməd İsayev, "Ürəklərdə yaşayır", Azərbaycan qəzeti Xarici keçidlər
Beşiktaş PFK

Beşiktaş Peşəkar Futbol Klubu (türk. Beşiktaş Profesyonel Futbol Takımı) — Türkiyənin İstanbul şəhərini təmsil edən futbol klubudur. Türkiyə Super Liqasında mübarizə aparır. 3 mart 1903-cü ildə Beşiktaş Gimnastika Klubunun nəznində təsis edilib. 2013-cü ilə qədər öz ev oyunlarını Beşiktaş İnönü Stadionunda keçirirdi. 2016-cı ilin aprel 11-dən bəri oyunlarını artıq yeni tikilmiş Vodafone Parkda keçirməyə başladı.
Beşiktaş PFK

Yeni stadionun tikildiyi müddətdə isə ev oyunlarını Atatürk Olimpiya Stadionu, Başakşehir Fatih Terim Stadionu və Osmanlı Stadionunda oynayırdı. Beşiktaş 16 dəfə Türkiyə Super Liqası, 10 dəfə Türkiyə Kuboku və 9 dəfə Türkiyə Super Kubokunun Çempionu olub. Beşiktaş 1986/1987 mövsümündə UEFA Çempionlar Liqasında 1/4 finala qədər irəlləyə bilmişdi. Bu nəticə Beşiktaşın tarixində Avropa arenasındaki ən yaxşı nəticəsidir. Beşiktaş Çempionlar liqası qruplarında tək naməğlub türk klubudur. İlk illər futbola çox meyl göstərilməsə də, 1910-cu illərdə gimnastika ilə məşğul olanlar aralarında futbol oynamağa başladılar.
Beşiktaş PFK

O illərdə Osmanlı İmperatorluğunda futbola meyl artmaqda idi. Beşiktaş ilə birlikdə Valideçeşme və Bəsirət klublarının təşkil edilməsi ilə rəqabət artmışdı. 1911-ci ilin Avqust ayında Valideçeşme klubunun yaradıcısı Şərəf Bəy Beşiktaş klubuna qoşuldu. Şərəf Bəyin cəhdləri ilə Bəsirət klubu da Beşiktaşa qoşuldu. Bunun nəticəsi ilə futbol şöbəsi tam olaraq fəaliyyətə başladı. I Dünya Müharibəsinin başlanması ilə futbol fəaliyyətləri tamamilə dayandı. Dünya müharibəsindən sonra klub təkrar fəaliyyətini bərpa etdi və Akaretlər meydançasında məşqlər davam etdirildi.
Beşiktaş PFK

Yeni Liqanın təşkili 1920-ci illərdə Beşiktaş iki əzəli rəqibiylə qarşılaşmasa da o dövrün güclü klublarını məğlub etmiş klub idi. 1919-cu ildə liqa tərtib komitəsi klubların liqada iştirak etməsi istəklərini rədd etdi. Şərəf Bəy, buna görə İstanbul Türk İdman Birliyi liqasını təşkil etdi və Beşiktaş burada çempion oldu. İkinci mövsümdə də Beşiktaş finalda Daruşşafakanı məğlub edərək 2-ci çempionluğunu qazandı. İstanbul liqaları Cümə və Bazar liqalarının başa çatması ilə Türkiyə Futbol Çempionatı təşkil edildi. İstanbul liqasını qalib bitirən, bu çempionatda iştirak hüququ əldə edəcəkdi. İlk mövsümdə bütün oyunlarını qalib bitirən Beşiktaş çempion oldu.
Beşiktaş PFK

6 noyabr 1931-ci ildə Fənərbaxça ilə oyunda bu klubunun oynuna çıxmamasına görə Beşiktaş texniki qalibiyyət əldə etdi. Beşiktaş ikinci çempionluğunu 1933–34 mövsümündə əldə etdi. Bu dövrdə Şərəf Bəy Çırağan Sarayının baxçasını klubun futbol sahəsi elan etdi. Lakin sonra yaşanan mübahisələr və baş verən hadisələr kluba yansıdı və bir sonraki çempionluq itirildi. 1937–38 mövsümündə ilk dəfə istifadə edilən top fərqi qaydası ilə çempionluq itirildi. Sonraki mövsüm heyətini dəyişdirməyən Beşiktaş 5 mövsüm ardıcıl çempion oldu və "Yenilməz Batalyon" adını aldı.
Beşiktaş PFK

1946-cı ildə alınan çempionluqdan sonra bir dəfə 3-cülük, bir dəfə 2-cilikdən sonra heyət yeniləndi. 1950 və 1951 mövsümlərini də çempion başa vurdu. Sonra dəyişdirilən adı ilə İstanbul Peşəkar Liqasında ilk 2 mövsümü çempion olan Beşiktaş sonraki mövsüm qol fərqi ilə çempionluğu itirdi. 1959-cu ildə ilk dəfə 5-ci oldu. Müasir dövr 1956–57 mövsümündə təşkil edilən Milli Küme liqasını çempion tamamlayan Beşiktaş, TFF tərəfindən adının UEFA-ya bildirilməsi unudulduğuna görə 1957–58 Çempionlar Kubokunda iştirak hüququnu itirdi. 1957–58 mövsümünü də çempion tamamlayan Beşiktaş bu dəfə 1958–59 mövsümündə UEFA Çempionlar Kubokunda iştirak hüququnu əldə etdi.
Beşiktaş PFK

İlk matçda Olimpiyakos ilə qarşılaşacaq Beşiktaş, rəqibin sahəyə çıxmamasına görə növbəti tura yüksəldi. Sonraki turda Real Madrid ilə qarşılaşan Beşiktaş, ümumilikdə 3–1 hesabı ilə məğlub olaraq kubokdan ələndi. 1959-cu ildən sonra isə müasir Türkiyə Super Liqası oynanmağa başladı. 2001-ci ildə TFF tərəfindən verilən qərar ilə bu iki çempionluq da Beşiktaşın çempionluğu olaraq qəbul edildi. Peşəkar Liqalar 1959-cu ildən etibarən Türkiyə 1-ci liqası təşkil edildi. İlk Beşiktaşın məşqçisi Andrea Kutik oldu və 2-ci mövsümdə çempionluq əldə edildi.
Beşiktaş PFK

Sonra məşqçiliyə gələn serb məşqçi Lyubişa Spayiç ilə 1965–66 və 1966–67 mövsümlərində çempion oldu. 1960-cı və 70-ci illərdə Beşiktaş pis nəticələri ilə fərqləndi və bu illər ərzində 1 Türkiyə Kuboku, 2 Başbaxanlıq Kuboku, 1 də Cumhurbaşxanlığı kuboku qazanıldı. Növbəti çempionluq 15 mövsüm sonra 1981–82 mövsümündə Yuqaslav məşqçi Dorde Miliç ilə əldə edildi. 5-ci və 4-cülükdən sonra 1984–85 mövsümündə top fərqi ilə çempionluq Fənərbaxçaya itirildi. Sonraki mövsüm isə Qalatasaraya qarşı top fərqi ilə çempionluq əldə edildi. 1986-87 UEFA Çempionlar Kubokunda ilk turda Dinamo Tirananı keçdi.
Beşiktaş PFK

2-ci turda Cənubi Kipr klubu APOEL oyuna çıxmadığına görə növbəti tura yüksəldi və 1/4 finalda Dinamo Kiyevə ümumilikdə 0–7 hesabı ilə məğlub oldu və tarixinin ən yaxşı nəticəsini göstərmiş oldu. Qordon Milne dövrü 1984-cü ildə prezident seçilən Süleyman Səba 1987-ci ildə Liverpulda oynamış keçmiş futbolçu Qordon Milneni məşqçiliyə gətirdi. İlk 2 mövsüm çempion ola bilməməsinə baxmayaraq, 3-cü mövsümdə həm Türkiyə liqası həm də Türkiyə kuboku qazanıldı və o mövsüm Türkiyə Futbol liqasının ən fərqli qalibiyyəti Adana Dəmirspora qarşı alınan 10–0-lıq qalibiyyət əldə edildi. Ardıcıl olaraq 3 il çempion olundu və 1991–92 mövsümünü məğlubiyyətsiz çempion tamamladı və bu Türkiyə rekordu idi. Bu dövrün ən uğurlu futbolçuları; Fəyyaz Uçar, Əli Gültəkin, Mətin Təkin, Rza Çalımbay, Məmməd Özdilək, Rəcəb Çətin, Ülvi Güvənəroğlu idi. 1990-cı illər Qordon Milnedən sonra məşqçiliyə gələn Kristof Daum ilə 1994–95 mövsümündə çempionluq əldə edildi. Qalatasarayın uğurları ilə keçən 90-cı illərdə Beşiktaş, Qalatasarayın əsas rəqibi idi. 1997–98 mövsümündə ilk dəfə UEFA Çempionlar Liqasında mübarizə apardı.
Beşiktaş PFK

2000-ci illər 2000–01 mövsümündə Çempionlar Liqası qruplarında mübarizə aparsa da, qrupdan çıxmağı bacarmadı. Tək yadda qalan isə İstanbulda Barselonanın 3–0 məğlub edilməsi idi. 2002–03 mövsümündə 100-cü il olduğuna görə klub rəhbərliyi klubda radikal dəyişikliklər etdi. Məşqçiliyə Mirçea Luçesku təyin edildi. Uğurlu çıxışla və cəmi 1 məğlubiyyət ilə çempion oldu, UEFA Kubokunda isə tarixinin ən yaxşı nəticəsi olan 1/4 finala qədər yüksəldi. Sonraki illər 2003–04 mövsümündə ilk dövrəni 2-ci, Fənərbaxçadan 8 xal üstün bitirsə də ikinci hissədə baş verən hadisələr və itirilən xallar ilə mövsümü Fənərbaxçanın 14 xal gerisində 3-cü pillədə başa vurdu və baş məşqçi Luçesku və prezident Sərdar Bilgili istefa verdi. Növbəti mövsüm Prezidentləyə İldırım Dəmirörən, baş məşqçiliyə isə Visente Del Boske seçildi.
Beşiktaş PFK

Ancaq uğursuz nəticələr ilə Del Boske göndərildi və Rza Çalımbay baş məşqçi təyin olundu. Bu mövsüm Fənərbaxçaya qarşı səfərdə 10 nəfərlə 4–3-lük qalibiyyət yadda qalan hadisə oldu. Növbəti mövsüm baş məşqçiliyə Jan Tiqana təyin olundu. Həmin mövsüm Qalatasaray və Fənərbaxçanın xeyli gerisində qaldı. 2006–07 mövsümündə isə Fənərbaxça ilə çempionluq mübarizəsi məğlubiyyətlə nəticələndi. 2007–08 mövsümündə baş məşqçiliyə Ərtuğrul Sağlam təyin edildi yenə çempionluq mübarizəsində 3-cülükdə qaldı və Çempionlar Liqasında isə qrupdan çıxa bilmədi.
Beşiktaş PFK

Liverpula qarşı alınan 8–0 məğlubiyyət ilə Çempionlar liqasının ən pis nəticəsi olaraq yadda qaldı. 2008–09 mövsümündə Ərtuğrul Sağlam istefa verməsi nəticəsində baş məşqçiliyə Mustafa Dənizli gəldi və o mövsümü Beşiktaş çempion olaraq başa vurdu. 2009–10 mövsümündə uğursuz çıxış nəticəsində Mustafa Dənizli klubdan ayrıldı. 2010–11 mövsümünə böyük ümidlərlə başlayan klub baş məşqçiliyə Bernd Şuster təyin edildi. Ulduz futbolçular; Rikardo Kuarejma, Quti Hernandez, Simao Sabrosa, Hüqo Almeyda və Manuel Fernandez transfer edildi. Lakin çox uğursuz nəticə göstərildi və Şuster istefa verdi.
Beşiktaş PFK

Mövsüm ortasında baş məşqçiliyə Tayfur Havutçu gəldi. Lakin iyul ayında baş verən "oyun alqı-satqısı"na görə, Tayfur Havutçunun həbs olunmasına görə müvəqqəti olaraq məşqçiliyə Karlos Karvalyal təyin edildi. Lakin bu mövsüm də uğursuzluqla nəticələndi. 2012-ci ildə Yıldırım Demirörənin Türkiyə Futbol Federasiyası prezidentliyinə seçilməsi ilə Beşiktaşın yeni prezidenti Fikrət Orman oldu. Klubun ciddi borcları nəticəsində bir çox futbolçu klubdan ayrıldı bəziləri isə maaşını azaltmağa məcbur oldu. 2012–13 mövsümündə baş məşqçiliyə Samet Aybaba təyin edildi və bu mövsüm "FEDA mövsümü" olaraq adlandırıldı.
Beşiktaş PFK

Məhdud heyətinə baxmayaraq mövsümü 3-cü başa vurdu. Bu mövsümün sonundan etibarən Beşiktaş İnönü Stadionu sökülərək yeni stadion inşaatına başlandı. Növbəti mövsüm baş məşqçiliyə Slaven Biliç təyin edildi. İlk dövrlər uğurlu çıxış edilsə də sonra çempionluq mübarizəsindən uzaqlaşıldı və mövsümü yenə 3-cü başa vurdu. 2014–15 mövsümündə isə Çelsidən transfer edilən Demba Banın uğurlu çıxışı ilə son 4 tura qədər çempionluq mübarizəsi verilsə də, son 4 oyunda uğursuz nəticə ilə mövsüm 3-cü pillədə başa vurdu. 2015–16 mövsümündə isə baş məşqçi postuna Şənol Günəş təyin edildi.
Beşiktaş PFK

2015–16 mövsümünü çempion kimi başa vuran klub, ertəsi mövsüm Çempionlar Liqasında iştirak etdi. B qrubunda Benfika, Napoli və Dinamo Kiyev ilə eyni qrupda mübarizə aparan Beşiktaş, 7 xalla qrubun üçüncü bitirib, UEFA Avropa Liqasında mübarizəni davam etdirdi. 1/16 mərhələsində İsrailin Hapoel Ber Şeva klubu ilə mübarizəni ümumi hesabda 5–2 qalib bitirib, 1/8 finala yüksəldi. Bu turda Yunanıstanın Olimpiakos klubunu ümumi hesabda 5–2 məğlub edərək tarixində ikinci dəfə UEFA Avropa Liqasında (əvvəlki adı ilə UEFA Kuboku) 1/4 finala çıxmağı bacardı. 1/4 final mərhələsində Fransanın Olimpik Lion klubu ilə qarşılaşdı. Səfərdə 2–1 məğlub olsa da, evdə 2–1 qalib gəldi və əlavə vaxtda da hesab dəyişmədiyi üçün penalti seriyalarında Lion klubu 7–6 hesabı ilə qalib gəldi və Beşiktaş mübarizəni dayandırdı.
Beşiktaş PFK

May ayında klub Türkiyə Super Liqasını da çempion olaraq başa vurdu. 2017–18 mövsümünə klub Konyaspor ilə super kubok matçı ilə başladı. 2–1 məğlub oldu və ardıcıl ikinci dəfə super kubokda qalib ola bilmədi. 2017–18 Çempionlar Liqasında mübarizə aparan klub, Monako, Portu və Leypsiq ilə G qrubunda mübarizə apardı və qrubu 4 qalibiyyət və iki heç-heçə ilə lider başa vurdu və 1/8 final mərhələsində Almaniyanın Bavariya klubu ilə mübarizə apardı. Ev formaları Səfər formaları 3-cü formalar Çempionluq və kuboklar Beşiktaş klubunun tərəfdar qrupu Çarşıdır. İstanbulun Beşiktaş rayonunun əsas bazarının (çarşısı) adı ilə bağlıdır.
Beşiktaş PFK

2007-ci ildə Çempionlar Liqası matçında Liverpul ilə oyunda tərəfdarlar insanların yarada biləcəyi səs rekordunu qırmış lakin o anda stadionda Ginnesin Rekordlar Kitabı üçün müşahidəçi olmadığına görə bu rəsmiləşdirilməmişdir. 22 sentyabr 2013-cü ildə Qalatasaray ilə oyunda 80 min azarkeş ilə Türkiyə liqası rekordu qırılıb. Hal-hazırkı heyəti 25 avqust 2018 tarixində yenilənib Statistikalar En çox oynayan futbolçular Super Liqa tarixində 300-dən çox oynamış futbolçular Tarixi boyunca ən çox qol vuranlar 1959-dan bəri ən çox qol vuranlar Avropa kuboklarında 5-dən çox qol vuran futbolçular 1959-dan bəri Super Liqada oyuna görə qol ortası Özəl qollar Türkiyə Super Liqası (16): 1957, 1958, 1960, 1966, 1967, 1982, 1986, 1990, 1991, 1992, 1995, 2003, 2009, 2016, 2017, 2021Ziraat Türkiyə Kuboku (10): 1975, 1989, 1990, 1994, 1998, 2006, 2007, 2009, 2011, 2021Cumhurbaşkanlığı Kupası / Super kubok (9): 1967, 1974, 1986, 1989, 1992, 1994, 1998, 2006, 2021Başbaxanlıq Kuboku (6): 1944, 1947, 1974, 1977, 1988, 1997Atatürk Kuboku (1): 2000Milli Küme (3): 1940–41, 1943–44, 1946–47Türkiyə Futbol Çempionatı (4): 1934, 1951,1985,1988İstanbul Peşəkar Liqası (2): 1951–52, 1953–54● İstanbul Liqası (Bölgəsəl Liqa) (13): 1924, 1934, 1939, 1940, 1941, 1942, 1943, 1945, 1946, 1950, 1951, 1952, 1954 Sportoto Kuboku (4): 1966, 1968, 1969, 1970 Federasiya Kuboku (2) Donanma Kuboku (1) Avropa nəaliyyətləri Beşiktaş öz ev oyunlarını 1947-ci ildə inşa olunan İnönü Stadionunda keçirirdi. İnönü Stadionunun tamaşaçı tutumu 32 086 nəfərdir. İnönü Stadionu 2004-cü ildə əsaslı təmir olunub. 11 may 2013-cü ildə Beşiktaş İnönü Stadionunda sonuncu oyununu keçirdi.
Beşiktaş PFK

Ankara təmsilçisi "Gənclərbirliyi"nə qarşı keçirilən oyunda Beşiktaş rəqibini 3–0 məğlub etdi. 2013-cü ilin iyun-iyul ayında isə İnönü Stadionu tamam sökülərək yeni Vodafone Parkın inşa işlərinə başlandı. Beşiktaş İnönü Stadionunun söküntüsündən sonra öz ev oyunlarının əksər hissəsini müvəqqəti olaraq İstanbulda yerləşən və 76 092 tamaşaçı tutumu olan Atatürk Olimpiya Stadionunda keçirdi. 2016-cı ildə Vodafone Parkın açılışı keçirildi. Vodafone Parkın tamaşaçı tutumu 41 903 nəfərdir. Xarici keçidlər Kartal Yuvası Beşiktaş Facebook-da Beşiktaş UEFA səhifəsi
Yusif ibn Küseyir türbəsi

Yusif ibn Küseyir türbəsi — Naxçıvan şəhərində yerləşən, Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbinin və ümumilikdə Azərbaycan memarlığının ən böyük nümayəndələrindən biri olan memar Əcəmi Naxçıvaninin əsəri olan tarixi memarlıq abidəsidir. Türbə ikiqatlı olub, hər iki qatı planda səkkizbucaqlı biçimdədir. Sərdabə yer altına salındığından türbə bayırdan birqatlı qüllə kimi görünür. Yusif Küseyir oğlu türbəsi ilk baxışdan tutumunun həndəsi təmizliyi, nisbətlərinin incəliyi və harmonik gözəlliyi ilə yadda qalır. Sərdabə ikiüzlü plana uyğun ortası yastı olan günbəzlə örtülüdür. Üst qüllədə isə səkkizüzlünün həm içəri, həm də bayır üzlərində dayaz sivri tağçalar (içəridə sivri, bayırda düzbucaqlı) verilmiş, iç məkan sferonik, bayır prizmatik tutum isə səkkizüzlü uca piramidavari günbəzlə örtülmüşdür. Bütün türbə bişmiş kərpicdən tikilib, yüksək tikinti texnikası ilə seçilir.