LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Turizmin növləri

Turizmin növləri - Əlamətlərinə görə turizm aktiv və passiv növlərinə ayrılır. Xarici turistlərin ölkəyə gəlişi və ya ölkə vətəndaşları turistlərin həmin regiona gəlişi aktiv turizmdir. Aktiv turizm - ölkəyə və ya regiona pul (valyuta) gətirməsi ilə müəyyən edilir. Bir ölkə vətəndaşının digər ölkəyə səyahəti və ya həmin regiondan olan turistlərin başqa yerlərə səfərləri passiv turizmdir. Passiv turizm ölkədən və ya regiondan pul (valyuta) çıxarılması ilə müəyyən edilir. Rekreasiya turizmi - istirahət və müalicə məqsədi ilə həyata keçirilən səyahətdir. Turizmin bu növü dünyada geniş yayılmışdır.
Turizmin növləri

Zamana görə turizm a) qızğın (turistlərin ən çox olduğu); b) sakit (turistlərin sayının orta səviyyədə olduğu); v) ölü (turistlərin ən az olduğu və ya olmadığı) mövsümə ayırmaq olar: qısa müddətli və uzun müddətli. Qısa müddətli turizmdə səyahət 3 gündən artıq davam etmir. Uzun müddətli (davamiyyətli) turizmdə isə səyahət müddəti 3 gündən artıq olur. Səyahətin müddətindən asılı olaraq, turizmin tələbatı da əsaslı surətdə dəyişir. Tələbatına görə turizm səyahətin marşurutu haqqında əyləncə proqramının hazırlanması haqqında Nəqliyyat vasitələrinin, xüsusi ləvazimatların icarəsi, eyni zamanda yemək rejiminə və ya pəhrizə fərdi tələbə uyğun olaraq qidalanmasının təşkili Müştərinin maliyyə imkanlarının nəzərə alınması Turizmin digər növləri Safari - ovçuluq və ya fotoovçuluq balıq ovu, heyvanlan müşahidə etmək məqsədilə təbiət qoynuna edilən səyahət. İdman - idman tədbirlərində iştirak etmək üçün səyahət. Trofi- avtomobillə müəyyən marşurut üzrə çətin keçilən ərazilərdən təşkil olunmuş tur.
Turizmin növləri

Şop - bazarlıq etmək məqsədi ilə səyahət Müəmmalı - (sirli) məkanı və məqsədi öncədən elan edilməyən səyahət. Macara turizminin növlərindən biridir. Şəhərətrafı — məzuniyyət dövründə və ya istirahət günlərində sakinlərin şəhər ətrafına səyahəti. Piyada - nəqliyyatdan istifadə edilməyən səyahət (turizmin şəhərətrafı, kənd, dini, ritual və s. formalarının növ müxtəlifliyi.) Xarici keçid TURİZMİN ƏSASLARI Həmçinin bax
Kürdüstan

Kürdüstan və ya Kürdistan (tələffüzü: kyɾd'y'stɑn; kürd. Kurdistan/کوردستان, translit. Kurdıstan, ; mənası – "Kürdlərin ölkəsi") və ya Böyük Kürdüstan — Qərbi Asiyada, əsasən kürdlərin məskunlaşdığı dağlıq vilayət. Kürdüstan kürd mədəniyyətinin, dillərinin və milli kimliyinin tarixən əsaslandığı bir ərazidir. Vilayət təxminən Zaqros dağlarının şimal-qərbini və Tavr dağlarının şərqini əhatə edir. Ərazi kürd irredentist iddialarına uyğun gəlir.
Kürdüstan

Bölgənin kürd diyarı kimi ilk dəfə Mahmud Kaşğarinin dünya xəritəsini hazırladığı və əl-İraq və Əş-Şam arasındakı bölgəni "Ərz-əl-Əkrad" kimi qeyd etdiyi "Divanü Lüğat-it-Türk" əsərində xatırladıb. Ərz-əl-Əkrad, ərəb dilində "kürdlərin ölkəsi" deməkdir. Kürdüstan adı ilk dəfə 1150-ci ildə Böyük Səlcuq hökmdarı Sultan Səncər tərəfindən qərbi İranı təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir. Bu ad daha əvvəllər istifadə olunan Kurdiya və qədim Korduena toponimləri ilə əlaqədardır. Terminin çağdaş istifadəsi bu ərazilərə aid edilmişdir: cənub-şərqi Türkiyə (Türkiyə Kürdüstanı), şimali İraq (İraq Kürdüstanı), şimal-qərbi İran (İran Kürdüstanı) və şimali Suriya (Rojava). Bəzi milliyətçi kürd təşkilatları bu ərazilərinin hamısını və ya bir qismini əhatə edən, kürd əksəriyyətə sahib müstəqil bir dövlət qurmağı, digərləri isə mövcud milli sərhədlər çərçivəsində daha böyük muxtariyyət əldə etməyi arzulayırlar.İraq Kürdüstanı ilk dəfə muxtariyyəti İraq hökuməti ilə razılığa gəldikdən sonra, 1970-ci ildə qazanmışdır və onun federal İraq Respublikası daxilində muxtar varlıq kimi statusu 2005-ci ildə yenidən təsdiq edilmişdir.
Kürdüstan

İranda Kürdüstan adlı bir ostan var, ancaq muxtariyyətə malik deyil. Suriyada vətəndaş müharibəsində vuruşan kürd milisləri – Suriya Demokratik Qüvvələri şimali Suriyanın böyük qisminin nəzarətini ələ ala bilmişdir. Bunun səbəbi Suriya Prezidenti Bəşər Əsədə sadiq olan Suriya hökumətinin qüvvələri başqa yerlərdə vuruşmaq üçün oradan çəkilməsi idi. Öz hökumətlərini təşkil edən Suriya kürdləri Suriya hökumətini müharibədən sonra ərazidə muxtar vilayət təsis etməyə çağırırlar. Etimologiya Kürd adının əsl mənşəyi haqqında alimlər tərəfindən bir səs çoxluğu qəbul edilməyib, lakin bir nəzəriyyəyə görə, kürd etnonimi Pəhləvi dilində "köçəri" mənasını verən 𐭪𐭥𐭫𐭲, kwrt- sözündən törəmişdir. Fars əsilli -stan (fars. ـستان) şəkilçisi ölkələr və vilayətlər üçün istifadə edilmişdir.
Kürdüstan

Toponimin Azərbaycan dilindəki birbaşa mənası – "Kürdlər ölkəsi".Kürdüstanın qədim adlarından biri də Korduenadır. Kürdüstan qədim dövrlərdə ermənilər tərəfindən Korçayk (erm. Կորճայք), yunanlar tərəfindən Kordini (q.yun. Κορδυηνή), latınlar tərəfindən (Gordyene, Gordiyene), yəhudilər tərəfindən isə Kartigini (ivr. קרטיגיני) adlandırılmışdır. Kürdüstan bölgə adı olaraq ilk dəfə Edessalı Matfey tərəfindən yazılmış «Erməni salnaməsi» adlı əsərində bir bölgəni təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir.
Kürdüstan

Edessalı Matfey Diyarbəkir və Sivərək arasında yerləşən bir bölgəni Kürdstanats (erm. , K’rdstanats) adlandırmışdır.Toponimin indiki mənası yazılı mənbələrdə ilk dəfə XII əsrdə Böyük Səlcuq Sultanı Səncər tərəfindən qurulan, müasir İranın Həmədan, Kirmanşah, Dinavər və Sənəndəc şəhərlərini əhatə edən vilayət üçün istifadə edilmişdir. Qədim dövrlər Kürdüstan qədim dövrlərdə heterogen bir ərazi idi. Qədim dövrdə Kürdüstanda lulubilər, kutilər, hürrilər, karduxilər, mannalılar və ermənilər kimi müxtəlif tayfalar yaşamıdır. Mannalıların əsl yurdu Urmiya gölünün şərqində və cənubunda yerləşirdi. Vilayət Midiliya Kir və Böyük Daranın hakimliyi dövründə fars Əhəməni dövlətinin hakimiyyəti altına girmişdir. E.ə.
Kürdüstan

III minillikdə yaşamış lulubilərin yurdu Lulubum adlanırdı. Həmin ərazi indiki İraqın Zaqros dağlarının Şəhr-i Zor düzənliyini və İranın Kirmanşah ostanını əhatə edirdi. Lulubi dili təyin edilməmiş bir dil hesab edilmişdir, çünki onların nə ədəbiyyatı, nə də ki yazısı var idi. Buna görə də onların dili elam, hürri, Şumer, Akkad, het və amorit kimi dövrün qonşu dilləri ilə əlaqələndirilə bilinməz. Lulubilərin yaşadığı dövr İrandilli xalqların əraziyə köçündən əsrlər əvvəl olmuşdur. Yəni, lulubilərin indiki kürdlərlə heç bir tarixi, mədəni, linqvistik və ya genetik bir əlaqəsi yoxdur.
Kürdüstan

Buna baxmayaraq, İqor Dyakonov iddia edir ki, lulubilər dağlarda yaşayırdılar və onların dilləri elam dilinə bənzəyirdi. Ehtimal olunur ki, lulubi termininin özü hürri mənşəlidir.E.ə. III–I minilliklərdə Zaqros dağları ətrafında yaşamış qədim kutilərin yurdu Kutiyum adlanırdı. Onlar e.ə. XXII əsrdə Mesopotamiyanın əhəmiyyətli bir hissəsini idarə edirdilər. E.ə.
Kürdüstan

III minillikdə Akkad imperiyasını süquta uğradan kutilər, daha sonra sonra Zaqros dağlarına doğru irəliləyərək Yuxarı Mesopotamiyada bir neçə nəsil Şumer dövlətinə hökmranlıq etdilər. Şumer lövhələrində kutilərin barbar bir xalq olduğu qeyd edilmişdir. Axırıncı kuti kralı Tirikanın Uruk şəhərində qubernator olan və daha sonra kutilərə qarşı üsyan qaldıran Utuxenqal tərəfindən məğlub edilməsilə kuti hökmdarlığı sona çatır.Kutilərin mənşəyi haqqında çox az məlumat mövcuddur. Kuti dilində adlardan başqa bir mətn tapılmadığından onun başqa dillərə olan oxşarlığını müəyyən etmək qeyri-mümkündür. Şumer dövlətinin kuti krallının adları onu göstərir ki, onlar Şumer, Akkad, hürri, het və ya elam dilləri ilə yaxından əlaqəli deyildilər. Valter Bruno Henninq təklif etmişdir ki, kral adlarının sonları Sincanda tapılan Hind-Avropa dillərindən olan toxar dillərindəki adlar ilə oxşarlığı var.
Kürdüstan

Bu isə kuti dilini ən qədim yazılı Hind-Avropa dilinə çevirir. Onun fikrinə görə, kutilər daha sonra Tarım hövzəsinə köç ediblər. Qamkrelidze və İvanov Henninqin təklifi üzərində tədqiqat aparmışdılar. Buna baxmayaraq, alimlərin əksəriyyəti bu iki dil qrupunu – kuti və toxar dillərini əlaqələndirmək cəhdinin həqiqətə uyğun olmadığını bildirmişdir. Türkiyənin Şərqi Anadolu Regionundakı erkən tunc dövrünə aid xarabalıq yaşayış məntəqələrindən olan Kür-Araz mədəniyyətində və Suriyada aşkar edilən dulusçuluq nümunələrinin hürrilərə aid olduğu qəbul edilmişdir. Hürrilər ilə əlaqədar Akkad dövrü mənbələrdən onların e.ə.
Kürdüstan

II minilliyin axırlarında Cənub-şərqi Anadolu regionu və Mesopotamiyada yaşadıqları qənaətinə gəlinir. Bir müddət Akkad Dövlətinin hakimiyyəti altına girən və Akkad yazı dilindən istifadə edən hürrilər Akkad dövlətinin süquta uğramasından sonra müstəqillik əldə edir, bir cür çarlıqlar qurmağa çalışırlar, lakin Şumer dövlətinin Üçüncü Ur sülaləsi dövründə Şulginin bölgəyə hakim olmasından sonra hürrilər müstəqilliklərini yenidən itirirlər. Mari şəhərində aşkar edilən məktublarda bildirilir ki, turukkilər hürrilərin qida mənbələrini yağmalayıblar. Kayseri yaxınlıqlarında yerləşən Kültəpədə tapılan mixi yazılı mənbələrdə çoxlu hürricə mənbə aşkar edilmişdir. Bu mənbələrdə hürri dilində sözlərin tapılması, bu dövrdə hürrilərin Mərkəzi Anadoluya qədər təsir göstərdiyini vurğulayır. Babil mənbələrində Het kralı I Mursilinin Babil səfərindən geri qayıdanda hürrilər ilə vuruşduğu yazılır.I Suppiluliumanın Het taxt-tacına sahiblənməsindən sonra hetlər regionda yenidən güclənməyə başladılar.
Kürdüstan

Suppiluliumanın ilk işi Kissuvatna Dövlətini bir müqavilə ilə hetlərdən asılı vəziyyətə salmaq, daha sonra isə Vasukani şəhərinə yürüş edərək Hürri və Mitanni dövlətlərini işğal etmişdir. Buna baxmayaraq, I Suppiluliumanun ölümündən sonra bölgədəki het hökmranlığı zəifləmiş və Hürri ilə Mitanni dövlətləri özlərini idarə etməyə başlayırlar. Dövlətin varlığı Assuriya kralı I Tukulti-Ninurta dövrünə (e.ə. 1244–1208-ci illər) qədər davam etmişdir.Əsası Selevkilər imperiyasının süqutundan sonra qoyulan Korduena krallığı Van gölünün cənubu və cənub-şərqində, İran və Mesopotamiyanın arasında yerləşirdi. Korduena krallığı e.ə. 189-cu ildən e.ə.
Kürdüstan

384-cü ilə qədər bir-birləri ilə mübarizə aparan Parfiya və Roma imperiyalarının vassal dövləti olaraq şimali Mesopotamiyanı və cənub-şərqi Anadolunu idarə edirdilər. Korduena krallığı e.ə. 66-cı ildə Roma Respublikasının vassalına çevrildi və romalılar ilə b.e. 384-cü ilinə müttəfiq qaldı. Krallıq e.ə. 66-cı ilə qədər beş dəfə Roma və İran arasında tərəf dəyişdirdi.
Kürdüstan

Korduena şərqi Anadoluda yerləşən Tiqranakert şəhərinin şərqində – indiki Türkiyənin cənub-şərqindəki Diyarbəkir şəhərinin şərqində və cənubunda yerləşirdi. Corc Roulinson kimi XIX əsr alimləri Korduena krallığını müasir kürdlər ilə əlaqələndirir, onun qədim "Kürdüstan" olduğunu irəli sürürdülər. T. A. Sinkler bu təyinetmənin həqiqətə uyğun olmadığını bildirmişdir. Kolumbiya Ensiklopediyasında bu iddianın həqiqətə uyğun olduğu qəbul edilmişdir.Qədim dövrlərdə Kürdüstanın çoxlu rayonları var idi. Onlara Korduena (Siirt, Bitlis və Şırnak), Sofena (Diyarbəkir), Zabdikena (Cizrə), Baseniya (Bəyazid), Mokena (Muş), Neferkerta (Silvan) və Artemitanı (Van) misal çəkmək olar.
Kürdüstan

"Kürdlər ölkəsi" deyiminin ən erkən qeydlərində biri son antik dövrlərə aid xristian aysor sənədlərindədir. Bu sənədlər Abdişo kimi aysor müqəddəslərinin hekayələrindən bəhs edir. Sasani mərzbanı Mar Abdişodan haralı olduğunu soruşanda, o, cavab olaraq, valideynlərinin dediklərinə görə, Assuriyanın Həzza kəndindən olduğunu demişdir. Buna baxmayaraq, onlar daha sonra büdpərəstlər tərəfindən Həzzadan qovulmuş və Tamanonda məskən salmışdılar. Abdişoya görə, Tamanon "Kürdlərin ölkəsi"ndə yerləşirdi. Tamanon indiki İraq–Türkiyə sərhədində, Həzza isə Ərbil şəhərinin 12 kilometr (7.5 mil) cənub-qərbində yerləşir.
Kürdüstan

Həmin sənəddə yazılmış başqa bir mətndə qeyd edilmişdir ki, Xabur çayı regionu da "Kürdlərin ölkəsi"ndədir. Əl-Məqdisi və əl-Həməviyə görə, Tamanon Cudi dağının cənub-qərbi və ya cənubi yamacında yerləşirdi. süryani mənbələrində kürdlərə olan başqa coğrafi istinadlar Suriyalı Mixail və Əbül-Fərac bin Harun tərəfindən yazılmış «Zuknin salnaməsi» əsərində yerləşir. Orada Kərdu, Kərdu şəhəri və Kərdavayə ölkəsinin adı çəkilmişdir Orta əsrlər X əsrin ikinci yarısında beş kürd dövləti var idi – Arran və Ərməniyyəda Şəddadilər (951–1174), Cənubi Azərbaycanda Rəvvadilər (955–1221), İran Kürdüstanı və Cəzirədə Həsənveyhilər (959–1015), Qərbi İranda Ənnazilər (990–1117), Cənub-şərqi Anadoluda isə Mərvanilər (990–1096).Kürdüstan orta əsrlərdə əmirlik adlanan yarımmüstəqil və müstəqil dövlətlər toplusundan təşkil olunmuşdu. Onlar nominal olaraq, xəlifə və ya şahların birbaşa siyasi və ya dini təsiri altında idi. Şərəf xan Bitlisinin bu dövlətlərin və onların qonşuları ilə olan münasibətlərini hərtərəfli əhatə «Şərəfnamə» əsəri 1597-ci ildə yazılmışdır. Bu dövlətlərə cənubda Baban, Soran, Bədinən və Germiyan əmirlikləri, şimalda Bəkran, Bohtan və Bitlis əmirlikləri, şərqdə isə Mukryan əmirliyi və Ərdalan xanlığı aiddir.Kürdüstan toponiminin orta əsrlərə aid olan ən erkən istifadə Edessalı Matfey tərəfindən XII əsrdə yazılmış erməni dilində olan tarixi bir mətndədir.
Kürdüstan

O, burada 1062-ci ildə Diyarbəkir ilə Sivərək yaxınlıqlarında baş verən döyüşün Kürdüstanda olduğunu bildirib. Bu ad daha sonra 1200-cü ildə erməni dilində yazılmış bir İncil əlyazmanın kolofonundakı duada çəkilib.Toponimin növbəti illərdəki istifadəsi Trabzon imperiyasının 1336-cı ilə aid sənədlərində və 1340-cü ildə Həmdullah Qəzvini tərəfindən yazılmış «Nüzhət əl-qulub» əsərindədir. Əlavə olaraq, Marko Polo səyahəti zamanı Mosul şəhərində kürdlər ilə görüşmüşdür.Şəddadilər Arran və Ərməniyyəni idarə etmiş kürd mənşəli bir müsəlman sülalə idi. Regionda uzun müddət qaldıqlarından onlar tez-tez erməni Baqratuni sülaləsinin üzvləri ilə evlənirdilər. Onlar Dvin şəhərində əsaslanmışdılar və ilk dövrlərdə yalnız həmin şəhəri idarə edirdilər, ancaq daha sonra onlar Bərdə və Gəncə kimi əhəmiyyətli şəhərləri də idarə etməyə başladılar. Vassalları olduqlar Böyük Səlcuq imperiyası onlara Ani və Tiflis şəhərlərinin idarəsini vermişdir. Şəddadilər 1047–1057-ci illərdə Bizans imperiyası ilə bir neçə dəfə müharibəyə girdilər.
Kürdüstan

Kür və Araz çayları arasındakı ərazi Şəddadilər sülaləsinin nəzarəti altında idi. Rəvvadilər əslən ərəb mənşəli idilər və regiona VIII əsrin ortalarında Yəməndən gəlmişdilər, ancaq onlar X əsrin əvvəllərində kürdləşmiş, Məhəmməd yerinə Məmlan, Əhməd yerinə Əhmədil kimi kürd adlarından istifadə etməyə başlamışdılar. Rəvvadilər Kürdüstana VIII əsrin ortalarında gəlmiş, X əsrdən etibarən isə kürd tayfası olaraq bilinirdi. X əsrin ikinci yarısında və XI əsr boyunca bu kürdləşmiş tayfanın nümayəndələri Cənubi Azərbaycan və Ərməniyyəni idarə edirdilər. Buna görə də bu xanədanlıqdan olan hakimlər "Azərbaycanşah" titulu daşıyırdılar. XI əsrdə türklər Orta Şərqə soxulmağa başlayırlar. Toğrul 1054-cü ildə Rəvvadiləri fəth edir.
Kürdüstan

Rəvvadilər sülaləsi 1227-ci ildə Monqolların Azərbaycana yürüşünə qədər Marağa atabəyi titulunu daşıyırlar.Həsənveyhilər 959–1015-ci illərdə Dinavər, Şəhr-i Zor, Həmədan, Nəhavənd və Əhvaz kimi vilayətlərdə hökmranlıq etmiş kürd mənşəli müsəlman bir sülalə idi. Sülalənin qurucusu Həsənveyh Barzikani adlı bir kürd tayfasından idi. Onun ölümündən sonra oğulları arasında münaqişə yaranır. Bu vaxt taxta Bədir ibn-Həsənveyh keçir. Dövlətin sərhədləri Bədir ibn-Həsənveyh dövründə Əhvaz, İlam, Bürucird və Əsadabad şəhərlərinə qədər uzanırdı. Buna görə də Abbasilər xilafəti Bədirə "Nəsrəddin" titulunu verir. 1015-ci ildə Ənnazilər bu sülalənin hökmranlığına son versələr də onlar Böyük Səlcuq sərkərdəsi İbrahim Yınalın 1947-ci ildə ərazini fəth etməsinə qədər Sərmac qalasını idarə edirdi. Ənnazilər 990–1117-ci illərdə indiki İraq–İran sərhədində yerləşən əraziləri – Kirmanşah, İlam, Hülvan, Dinavər, Şəhr-i Zor və Daquq kimi şəhərləri idarə etmiş kürd sünni müsəlman bir sülalə idi. Şərəf xan Bitlisinin yazdığı və kürd tarixini əhatə edən «Şərəfnamə» əsərinə görə, sülalənin adı Ənnaz yox, Əyyardır.
Kürdüstan

Buna görə də sülaləyə xitab edərkən Əyyarilər adında da istifadə olunur. Sülalənin əsası Əbül-Fəth Məhəmməd ibn-Ənnaz tərəfindən qoyulmuşdur və ilk dövrlərdə Hülvanı idarə edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə Ənnazilər qonşu ərəb tayfaları ilə, eləcə də Həsənveyhilər ilə vuruşmuşdur. Əbül-Fəth Ənnazın oğlu Hösəm-əl-Dəvla Əbül-Şəvkin hakimiyyəti dövründə Ənnazilər Hilləyə qədər olan ərazini idarə etmişdir. Böyük Səlcuq türkləri ilə apardığı mübarizədə o, Həmədan şəhərini ələ keçirmiş, Dinəvar və Əsədabada yürüş etmişdir. Toğrul xan 1045-ci ildə Ənnazilərin idarə etdiyi ərazilərə yürüş etmişdir.
Kürdüstan

Buna baxmayaraq, Ənnazilər sülaləsinin nümayəndələri yenə də bəzi əraziləri idarə edirdilər. Sonuncu Ənnazi hökmdarı III Sürxab ibn-Ənnaz XII əsrin ikinci yarısında Luristanı idarə etmişdir.Mərvanilər 990–1096-cı illərdə Cəzirənin Diyar Bəkir regionunu, eləcə də Ərməniyyənin bir qismini idarə etmiş kürd əsilli müsəlman sülalə idi. Dövlət Diyarbəkir şəhərində mərkəzləşmişdi. Baxmayaraq ki, akademik mənbələrin əksəriyyəti sülaləsi kürd əsilli hesab edir, «İranika Ensiklopediyası» kitabına görə, sülalə ərəb mənşəli idi. Sülalənin əsası Əbu-Şücə Bəd bin-Dustaq adlı bir qoyunotaran tərəfindən qoyulmuşdur. Buveyhilər sülaləsinin böyük hökmdarı Adudüddövlə vəfat edəndə o, Silvan şəhərini fəth edir. O həmçinin, Diyarbəkir şəhərini və Van gölünün şimal sahillərdə yerləşən əraziləri ələ keçirir. Dövlətin ən qüdrətli dövrü Əbü Əli əl-Həsən bin-Mərvanın üçüncü oğlu Nəsr əl-Dəvlə Əhməd bin-Marvanın hakimiyyəti dövrü idi. Onun dövləti Buveyhilər əmiri Sultan əl-Dəvlə, Fatimilər xəlifi əl-Hakim və Bizans imperatoru II Vasili arasında qalmışdı.
Kürdüstan

O, Diyabəkir şəhərini öz əlinə alır, Bizans imperiyası ilə bir-birlərinə hücum etməmək haqqında müqavilə imzalayır, Şanlıurfa şəhərini fəth edir və yerli ərəb tayfalarını məğlub edir. Nəsr əl-Dəvlənin ölümündən sonra Mərvanilər tənəzzülə uğrayır. Dövlətin keçmiş vəiri İbn-Cahir Bağdad şəhərinə gedir. İbn-Cahir orada Böyük Səlcuq sultanı I Məlikşah və Nizamülmülk ilə görüşür, Diyarbəkiri almaq təklifini verir. Beləliklə, dövlət Böyük Səlcuq imperiyası tərəfindən ilhaq edilmişdir. Sülalənin sonuncu əmiri Nəsir əl-Dəvlə Mansur sadəcə Cizrə şəhərini idarə edirdi.
Kürdüstan

Müasir dövr XV–XVIII əsrlər Mark Sayksa görə, kürdlər Mərkəzi Anadoluya ilk dəfə Osmanlı sultanı I Səlim tərəfindən köçürülmüşdür. 1508-ci ildə Kürdüstan hakimi Şah İsmayıl Xətaidən asılı vəziyyətə düşür. 1585-ci ildə bütün Kürdüstan Osmanlı imperiyasının nəzarəti altında idi, ancaq Şah Abbas daha sonra İran Kürdüstanını geri ala bilmişdir.Rusiya və daha sonra SSRİ etnoqrafı Qriqori Çursinə görə, kürdlər indiki Azərbaycan Respublikası ərazisində yaşayışı 1589-cu ildə Səfəvilərin şiə kürdləri Zəngəzur ilə Qarabağ vilayətləri arasınakı əraziyə köçürməsi ilə başlamışdır.Canpoladoğlu Suriyada yaşayan bir kürd tayfası idi. Onların başçısı Hüseyn Canpoladoğlu 1604-cü ildə Hələb bəyi təyin olunur, ancaq daha sonra Urmiya döyüşünə gec çatmasına görə Cığalızadə Yusif Sənan Paşa tərəfindən edam edilmişdir. Əbül Vəfa əl-Urdinin fikrinə görə, Canpoladoğlu sırf kürd olduğuna görə öldürülmüşdür. Onun qardaşı oğlu Əli paşa 1606-cı ildə müstəqillik əldə etmək üçün üsyan qaldırır. Toskana hersoqu I Ferdinand onun bu əməllərini dəstəkləyirdi.
Kürdüstan

Əli paşa 30.000 nəfərdən təşkil olunmuş ordusu ilə Həmadan Adanaya qədər olan ərazini zəbt edir. Osmanlı sədrəzəmi Quyucu Murad Paşa 1607-ci ildə Əli paşaya qarşı yürüş edir və onu məğlub edir.Baxmayaraq ki, kürdlər Gürcüstana ilk dəfə XII əsrdə gəliblər, kürd tayfaları birinci dəfə XVI əsrdə Msxeta şəhərində olmuşdular.1609-cu ildə kürdlər Səfəvilərə qarşı üsyana qalxır. Hatəm bəy Ordubadinin öndərlik etdiyi Dimdim döyüşündən sonra Dimdim qalası qızılbaşlar tərəfindən zəbt edilmişdir. Şah Abbas Bəradost və Məhabad şəhərlərində qətliam əmri verir və əraziyə əfşarları yerləşdirir.Şərəf xan Bitlisi müəllifi olduğu «Şərəfnamə» əsərində bildirir ki, kürd torpaqları Hörmüz boğazından başlayıb Malatya və Qəhrəmanmaraşa qədər uzanır. 1640–1655-ci illərdə Kürdüstana səyahət etmiş Övliya Çələbi vilayətin müxtəlif rayonlardan bəhs edib. Bu rayonlara Ərzurum, Van, Hakkari, Cizrə, Amadiyə, Mosul, Şəhr-i Zor, Hərir, Ərdalan, Bağdad, Dərnə, Dərtənq o cümlədən Bəsraya qədər olan ərazilər aiddir.XVIII əsrdə kürdlər Anadoluda üsyanlarına dəstək olmaq üçün Kartli çarı II İrakli ilə görüşmüşdülər.XVIII əsrdə kürd tayfalarının çoxu Qarabağ düzündə yaşayan Azərbaycan türkləri ilə tayfa ittifaqları qurmuşdular.
Kürdüstan

XIX əsr Rusiya tarixşünası Pyotr Budkov qeyd etmişdir ki, 1728-ci ildə Muğan düzündə yarımköçəri maldarlıq ilə məşğul olan kürdlər və şahsevənlər Rusiya vətəndaşlığı almaq üçün müraciət etmişdilər. 1807-ci ildə Rusiya-İran müharibəsi əsnasında Mehmed Şəfi Sultan adlı bir tayfa başçısı 600 ailə ilə birlikdə İrandan Qarabağ xanlığı ərazisinə köçür. XIX əsrin ikinci yarısında kürdlər Zəngəzur, Cavanşir və Cəbrayıl qəzalarında kompakt şəkildə yaşayırdılar. Naxçıvan, Şərur-Dərələyəz və Ərəş qəzalarında da kiçik miqdarda kürdlər yaşayırdı.Osmanlı sultanı III Səlimin Bağdad vilayəti ərazisində yerləşən Süleymaniyyə şəhərinin valisi olan Baban əşirətindən Babanzadə İbrahim paşanın 1806-cı ildə ölməsindən sonra Osmanlı imperiyasının eyni əşirədən Babanzadə Halit paşanı qubernator təyin etməsi İbrahim paşanın qardaşı oğlu Babanzadə Əbdürrəhman paşanı qəzəbləndirmişdi. O, rejimin ona ədalətsizlik etdiyini irəli sürərək Osmanlı hakimiyyətinə qarşı üsyan başlatmışdır. Babanzadə Əbdürrəhman paşa üsyanı olaraq bilinən bu üsyan Osmanlı imperiyası tərəfindən 1808-ci ildə yatırılmışdır.
Kürdüstan

Buna baxmayaraq, 1812-ci ildə – birinci Babanzadə üsyanından 6 il sonra Babanzadə Əhməd paşa əmisi Babanzadə Əbdürrəhman paşanın intiqamını almaq üçün üsyan qaldırmış, lakin qısa bir müddət sonra yatırılmışdır.Soran əmiri Mir Məhəmmədin 1830-cu ildə Misirdəki Kavalalı Mehmed Əli paşadan ilhamlanaraq Osmanlı imperiyası daxilində ayrı bir dövlət qurmağa çalışmış, üsyan qaldırmışdır. Mir Məhəmməd üsyanı olaraq bilinən bu üsyan Molla Hadinin üsyana əleyhinə verdiyi fətvadan sonra zəifləmiş, buna görə də Mir Məhəmməd Osmanlı rejiminə təslim olmuşdur. Osmanlı sultanı II Mahmudun təsis etdiyi Sekban-ı Cədid üçün Kürdüstanda da əsgər toplanmışdı, bu isə əşirət rəsilərini narahat etmişdir. 1842-ci ildə Bədirxan bəy Kürdistanın müstəqilliyini elan edərək indiki Van, Sivərək, Viranşəhər, Mosul və Urmiyaya qədər olan ərazidə hakimiyyət qurmuş və öz adına pul basmışdır, lakin o, 1847-ci ildə qardaşı oğlu Yezdan Şərin xəyanəti ilə Osmanlı imperiyası tərəfindən məğlub edilmişdir. Osmanlı ilə əməkdaşlıq etdiyi üçün Cizrə bəyi təyin edilən Yezdan Şər daha böyük hüquqlar istəmiş, ancaq bu istəklər qəbul edilmədikdən sonra, 1854-cü ildə üsyan qaldılmış, Van və Bitlis şəhərlərini alıb Bağdad şəhərinə yürüş etmiş, ancaq Osmanlı ordusu tərəfindən məğlub edilmişdir. İndiki dövr Osmanlı imperiyasının Birinci Dünya müharibəsində məğlub olub, süquta uğraması onun Antanta dövlətləri tərəfindən bölünməsi ilə nəticələnmişdir.
Kürdüstan

Sevr müqaviləsinin nəticəsində Kürdüstan Fransa və Birləşmiş Krallıq arasında bölünmüşdü. Buna baxmayaraq, Mustafa Kamal Atatürk öndərliyindəki türk ordusu Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində kürd əhaliyə sahib ərazilərin bir hissəsini zəbt etmiş, Lozanna müqaviləsinin şərtlərinə görə Türkiyə rəsmi olaraq, həmin əraziləri ihlaq etmişdir. Beləliklə, Kürdüstan İrana əlavə olaraq, müstəqil Türkiyə, Fransa müstəmləkəsi olan Suriya və Birləşmiş Krallıq müstəmləkəsi olan İraq arasında bölünmüşdür. Bu yeni sərhədlərin təsis və məcburi tətbiq edilməsi ənənəvi köçəri həyat tərzini dəyişib, kənd həyatına keçməyə vadar edilən kürdlərə dərin şəkildə təsir etmişdir. Osmanlı imperiyası dövründə Kürdüstan toponimindən istifadə edilmişdirdi, ancaq Türkiyə Respublikasında Maarif Vəkalətinin (indiki Milli Təhsil Nazirliyi) yayımladığı 8 dekabr 1925-ci il tarixli "Türk birliyini parçalamağa çalışan cərəyanlar" başlıqlı xəbərdarlıq ilə Lazistan və digər bütün etnonimlər ilə qurulan toponimlər, o cümlədən "Kürdüstan" toponimi də rəsmi istifadədən qaldırılmışdır. Ərazi onun yerinə şərq və ya cənub-şərq adlandırılmağa başlandı.
Kürdüstan

Türkiyə torpaqlarında "Kürdüstan" adında müstəqil bir dövlət qurmağa çalışmaq Türkiyə Respublikasının 1982-ci il konstitusiyasının "ölkənin bölünməzliyi" maddəsini pozur.1925-ci ilin fevral ayında cənub-şərqi Anadoluda mərkəzi hakimiyyətə qarşı olan kürd və zaza tayfalarının dəstəklədiyi xilafət və kürd separatçı hərəkatı tərəfdarı bir üsyan qaldırırlar. Fevral ayının 13-də Şeyx Səidin tərəfdarı olan bəzi şəxslərin Diyarbəkir ilinin Eğil nahiyəsinə bağlı Piran kəndində axtarış edən bir jandarma işçisinə atəş açması qısa müddətdə alovlanan hadisələrin başlanğıc nöqtəsi olmuşdur. Fevral ayının 16-da Gənc nahiyəsinin Darahin qəzasına hücum edən Şeyx Səid qubernatoru və digər vəzifəli şəxsləri əsir almış, xalqı İslam dini üçün üsyana çağıran bir bəyannamə ilə hərəkatı tək mərkəz altında birləşdirməyə çalışmışdır. Üsyan başlanğıcda İslam şəriətinin bərpası üçün başladılsa da, sonraddan kürd üsyanına çevrilmişdir. Yerli tayfaların dəstəyini alan Şeyx Səid Diyarbəkir şəhərinə yürüş edir, Sivərək şəhərini ələ keçirir. Şeyx Abdullah öndərliyindəki üsyançılar Varton qəsəbəsini ələ keçirdikdən sonra Muş şəhərinə doğru irəliləmiş, ancaq könüllü qüvvələrin səyi nəticəsində Murad körpüsündə məğlub edilib, Varto qəsəbəsinə geri çəkilmişdilər.
Kürdüstan

Fevral ayının 21-də mərkəzi hökumət şərq əyalətlərində fövqəladə vəziyyət elan etmişdir. Mart ayının əvvəllərində Şeyx Səidin əmrindəki təxminən 10.000 nəfərlik ordu Diyarbəkir şəhərinə hücum etmış, şəhəri tuta bilməyərək mühasirəyə almışdır. Davam edən döyüşlərdə hökumət qüvvələri qələbə qazanmış, şəhəri ala bilməyəcəyini görən Şeyx Səid mühasirəni ləğv etmiş və Diyarbəkir şəhərindən geri çəkilmişdir. Mustafa Kamal Atatürkün istəyi ilə hadisələri üsyan olaraq dəyərləndirməyən və fövqəladə vəziyyətin elan olunması ilə həll ediləcəyini gözləyən baş nazir Əli Fəthi Okyar istefa vermiş, yeni hökumət isə İsmət İnönü rəhbərliyi ilə yenidən təşkil edilmişdir. Geniş miqyaslı top-yekun hücuma keçən hökumət qüvvələri üsyançıların çoxunu təslim olmağa məcbur etmişdir. Ölkədən qaçmağa çalışan tayfa rəisləri həbs edilmişdir və üsyan aprel ayında rəsmi şəkildə sona çatmışdır.1926-cı ildən 1930-cu ilə qədər Türkiyənin Ağrı ilində müxtəlif üsyanlar qaldırılmışdır.
Kürdüstan

Birinci üsyan 16 may 1926-cı il tarixində Cəlali Barho öndərliyindəki kürd tayfaları tərəfindən Ağrı dağı yaxınlıqlarında qaldırılmışdır. Türkiyə Silahlı Qüvvələri üsyanı bir ay sonra basdırmışdır. Növbəti ilin sentyabr ayında Türkiyə Silahlı Qüvvələri əraziyə yenidən hücum etmiş, yerli əşirətlərin qaldırdıqları ikinci üsyanı basdırmışdır. Bundan sonra Ağrıda yaranan böhran daha da dərinləşmişdir. 1927-ci ilin sentyabr ayında Birləşmiş Krallığın dəstəyi ilə İhsan Nuri tərəfindən Ağrı Respublikası qurulmuşdur. 1928-ci ildə[Ağrı Respublikasının dövlət xadimlərinin təşəbbüsü ilə tərtib edilmiş Kürdüstan bayrağı ilk dəfə istifadəyə verilmişdir.
Kürdüstan

1930-cu ilin iyul ayında Saleh Omurtak öndərliyi türk qoşunları təxminən 15,000 kürdü öldürərək qətliam törətmişdir. Bu böhranı sona çatdırmaq istəyən Türkiyə ordusu 1 iyulda Ağrı dağını mühasirəyə almış və 7 iyul 1930-cu ildə ümumi əməliyyata start vermişdir. 25 iyulda sona çatan döyüşdə kürd liderlərin çoxusu həlak və ya həbs olunmuş, İhsan Nuri isə İrana qaçmışdır. Həbs olunanlar daha sonra Adanada edam edilmişdir.1943-cü ilin iyun ayında Türkiyənin Van ilində 33 nəfər kürd heyvan qaçaqmalçılığı ilə təqsirkar bilinərək, Mustafa Muğlalı tərəfindən məhkəmə keçirilmədən edam edilmişdir. Ölüm hökmü verilənlərdən sadəcə biri hadisə yerindən qaçmağa nail olmuşdur. Gerçəkləşən bu hadisələr Muğlalı hadisəsi kimi bilinmişdir.1937–1938-ci illərdə kürd zazalar Dərsim vilayətində Türkiyə hökumətinə qarşı üsyan qaldırırlar.
Kürdüstan

Üsyana ələvi kürd tayfa rəisi olan Seyid Rza öndərlik edirdi. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar 10.000–80.000 kürdün ölümünə səbəb olmuşdur. Bu müddətdə dörd fərqli hərbi əməliyyat gerçəkləşdirilmişdir. 10 sentyabr 1937-ci ildə Seyid Rza Ərzincan ilindəki hökumət binasının önünə gəlir ki, sülh üçün danışıqlar aparsın, ancaq o, həbs olunur. O, növbəti gün Elazığa göndərilir və noyabr ayında yoldaşları ilə birlikdə edam olunur. Türkiyə Respublikasının Baş naziri Cəlal Bayar Dərsim üsyançılarına hücum etmək qərarına gəlir bə 2 yanvar 1938-ci ildə hərbi əməliyyata start verir.
Kürdüstan

Həmin ilin avqustunda, daha sonra sentyabrında yeni bir hərbi əməliyyat həyata keçirilmişdir Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri üsyan boyunca olduqca fəal olmuşdular. Pilotlardan biri Kamal Atatürkün övladlığa götürdüyü qızı Səbihə Göyçən də var idi. Nuri Dərsimi Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin 1938-ci ildə vilayəti zəhərli qazlar ilə bombardman etdiyi iddia etmişdir. 1970-ci illərdə Türkiyə Kürdüstanındakı seperatçı hərəkat kürd-türk münaqişəsinə çevrildi. Türkiyə Silahlı Qüvvələri 1984-cü ildən 1999-cu ilə qədər PKK terror təşkilatı ilə vuruşurdu. Türkiyə hökuməti 1984-cü ildə PKK ilə vuruşmaq üçün Keçici və Könüllü Kənd Qoruyucuları sistemini təsis etmişdir. Bu milis qurumu yerli kürdlərdən təşkil olunmuşdu və təqribən 58.000 üzvə sahib idi. Qurumun bəzi üzvləri Türkiyə Dövlətinə çox ləyaqətli idi.
Kürdüstan

Bu isə kürd döyüşçülər arasında çaxnaşmaya səbəb olmuşdur.Türkiyə Silahlı Qüvvələri ilə PKK arasındakı döyüşlərə görə ölkənin cənub-şərqindəki şəhərətrafı ərazilər əhalisiz qalmış, kürd mülkiləri Diyarbəkir, Van və Şırnak kimi şəhərlərə, Türkiyənin qərbinə və hətta Avropaya köçmüşdür. Bu köçün səbəbləri Türkiyə hökumətinin ərazidə həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar və PKK təşkilatının kürd kəndlərinə etdikləri basqınlar idi. Türkiyə hökuməti təxminən 3.000 kürd kəndini məhv etmiş, 378.000 nəfərin məcburi köçkün olmasına səbəb olmuşdur.2010-cu ildə PKK ilə hökumət qüvvələri vuruşmasından sonra İraq Kürdüstanında yerləşən bəzi yerlər Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən bombalanır. Türkiyə Ali Seçki Şurası 2011-ci ildə PKK ilə bağlantıları olmaları haqqında istintaq aparılan kürd namizədləri yaxın vaxtlarda keçiriləcək ümumi seçkilərdən kənarlaşdırır. Aprelin 19-u kürdlər qızğın etiraz aksiyalarına başlayırlar. Etiraz aksiyaları zamanı 3 nəfər ölür, 2.500 nəfər həbs olunur.Türkiyə Respublikası Baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğan 28 dekabr 2012-ci ildə hökumətin həbs edilmiş seperatçı lider Abdullah Öcalan ilə danışıqlar apardığını açıqlamışdır. 21 mart 2013-cü ildə Öcalanın xalqa yazdığı məktub Diyarbəkir şəhərində keçirilən Novruz bayramı zamanı həm kürd, həm də ki türk dilində oxunulur.
Kürdüstan

Məktubda sülhə və silahlı mübarizəyə son vermək çağırışı var idi. PKK bəyan edir ki, təşkilat sülh danışıqları aparmağa razıdır. 25 aprel 2013-cü ildə PKK Türkiyədəki bütün qüvvələrini Şimali İraqa köçürəcəyini açıqlayır.2014-cü ilin oktyabr ayının 6-sından 7-sinə qədər Türkiyənin bir neçə şəhərində iğtişaşlar baş verir. Buna səbəb Türkiyə hökumətinin İŞİD qüvvələrində qaçan YPG döyüşçülərinə sərhədi keçməyə icazə verməməsi idi. Etirazçılara gözyaşardıcı qaz və su topları ilə cavab verilmişdi. Etiraz aksiyalarında 37 nəfər həlak olur. Suruç terror aktından sonra Şəhid Yalçın əməliyyatı həyata keçirilmişdir Bundan sorna Türkiyə Silahlı Qüvvələri İraqdakı PKK bazalarını bombalamağa başlayır. Buna səbəb təşkilatın birtərəfli olaraq, atəşkəsi sona çatdırmaq qərarı, eləcə də Ceylanpınar qəsəbəsində iki polisin öldürülməsi idi. Çox keçməmiş ölkədə münaqişə yaranır.
Kürdüstan

Xeyli kürd biznesi kütlələr tərəfindən yağmalanır və məhv edilmişdir. Xalqların Demokratik Partiyasının baş qərargahı və onun qolları da hücumlara məruz qalır. Bəzi kürd əhaliyə malik şəhər və kəndlərdə qətl hadisələri qeydə alınır. Avropa Şurası Cizrə şəhərinin blokadasına görə öz narahatlılığını dilə gətirir. 2017-ci ildən bəri kürd şəxsiyyətlərinin şərəfinə adlandırılmış küçə adları dəyişdirilir, kürd şəxsiyyətlərin şərəfinə ucaldırılmış heykəllər dağıdılır və kürd dilində yayım edən telekanallar bağlanılır. Birinci Dünya müharibəsində Qacar hakimiyyətinin zəifliyi bəzi kürd tayfa rəislərinə bu xaotik vəziyyətdən istifadə etməyə həvəsləndirmişdi.
Kürdüstan

Şikak tayfasının rəisi Simko 1918-ci ildən 1922-ci ilə qədər Urmiya gölünün qərbində öz rejimini təsis etmişdir. Həvrəman vilayətinin başçısı Cəfər sultan Mərivan ilə Hələbcə arasındakı ərazinin nəzarətini 1925-ci ilə qədər ələ keçirmişdir. 1922-ci ildə sonralar birinci Pəhləvi monarxı Rza xan kürd tayfa rəislərinə qarşı tədbirlər görməyə başlamışdır. Simko regionu 1922-ci ilin payızında regionu tərk etməli olmuş və səkkiz il gizli həyat yaşamalı olmuşdur. İran rejimi 1930-cu ildə onu təslim olmağa cəlb edəndə hökumət ona Üşnəviyyə yaxınlıqlarında tələ qurmuş və öldürmüşdür. Bundan sonra Rza şah kürdlərə qarşı qəddar, ancaq effektiv bir siyasət yürütmüşdür.
Kürdüstan

Yüzlərlə kürd tayfa rəisi deportasiya olunmuşdur. Həmçinin, onların sahibləndiyi ərazilər hökumət tərəfindən müsadirə edilmişdir. Antihitler koalisiyası 1941-ci ilin sentyabr ayında İrana soxulanda İran Silahlı Qüvvələri çox keçməmiş dağıdılmışdır və onların silah-sursatı kürdlər tərəfindən ələ keçirilmişdir. Kürd tayfa rəislərinin oğulları bu şəraitdən istifadə etmiş və Tehran şəhərindəki sürgünlərindən qaçmışdır. Kürd tayfa rəisi olan Həmə Rəşid Sərdəşt, Banə və Mərivan şəhərlərini ələ keçirmişdir. O və onun qüvvələri 1944-cü ilin payızında İran qoşunları tərəfindən məğlub edilmişdir.İran İkinci Dünya müharibəsində öz neytrallığı bəyan etsə də, antihitler koalisiyası tərəfindən işğal olunmuşdu.
Kürdüstan

Azərbaycan böhranı zamanı, SSRİ-nin dəstəyi ilə 1946-cı ildə Qazı Məhəmmədin öndərliyi altındakı Komeley Ciyanevey Kürd hərəkatı tərəfindən Məhabad şəhərində respublika təsis olunmuşdur. Bu kiçik ölkə Məhabad, Bükan, Piranşəhər və Üşnəviyyə şəhərlərini əhatə etdiyindən ölkənin varlığını bütün İran kürdləri dəstəkləmirdi. Məhabad Cümhuriyyəti bir ildən az bir müddətdə mövcud olmuşdur. Sovet qüvvələrini bu zaman regiondan çəkilmiş və mərkəzi İran hökumətinin qüvvələrinin seperatçıları məğlub etməsinə icazə vermişdir.Kürd siyasi təşkilatlar şaha qarşı bir inqilabı böyük maraq ilə dəstəkləyirdilər. Bu inqilab 1979-cu ilin fevral ayında Ayətullah Xamneyini ölkənin başçısına çevirmişdir. Şah kürdlərin muxtariyyət əldə etmək və mərkəzi hökumətin onların daxili işlərinə daha az qarışmasına nail olmaq səylərinə qarşı çıxmışdır.
Kürdüstan

Şah rejimi hakimiyyətdə olan farslardan bir qədər fərqli bir dilə və mədəniyyətə sahib kürdlərin xarici qüvvələr tərəfindən sui-istifadə olunacağına inanırdı. Bu böhran 1979-cu ildə kürdlərə yeni konstitusiyanın yazılmasından məsul olan "Mütəxəssislər şurası"nda yer vərilməməsindən sonra daha da dərinləşmişdi. Ayətullah Xamneyini Əbdül Rəhman Qasımlını bu şuranın birinci yığıncağına qoşulmasına imkan verməmişdir. Pəhləvi sülaləsinin süquta uğramasından sonra İran Kürdüstanında milliyətçilik dalğası yayılmağa başlamış, hətta inqilab əleyhinə üsyanlar qaldırılmışdır. 1979-cu ilin əvvəllərində kürd fraksiyalar ilə İran inqilabi hökumətinin qüvvələri arasında hərbi münaqişə başlamışdır. Kürd silahlı dəstələri əsasən İran Kürdüstanının Demokratik Partiyası və solçu İran Kürdüstanı Komalə Partiyasından təşkil olunmuşdu.
Kürdüstan

1979-cu ilin dekabr ayında səsləndirdiyi nitqdə Əli Xamenei etnik azlıqlar anlayışının İslam doktrinasına qarşı olduğunu vurğulamışdır. O həmçinin, "Müsəlman ölkələrinin birləşməsini görmək istəməyənlər"i etnik azlıqlar arasında milliyətçilik problemləri yaratmaq ilə günahkarlandırmışdır. Onun bu düşüncələri ruhani rəhbərlik tərəfindən dəstəklənmişdir.2 dekabr 1996-cı ildə görkəmli sünni ruhanisi Molla Məhəmməd Rabiyeyin ölümü şəhərində sünni kürdlər ilə hüquq-mühafizə qüvvələri arasında şiddətli döyüşlərə səbəb olmuşdur. Molla Rabiyey Kirmanşah şəhərindəki Əl-Şəfeyi məscidində imam idi. Mitinqlər daha üç gün davam etmiş və Kürdüstan ostanında yerləşən başqa şəhər və qəsəbələrə yayılmışdır. 1997-ci ildə keçirilən İran prezident seçkilərində sünni kürdlər də iştirak etmişdir. Həm mülki, həm də ki hərbi kürd müxalif qrupları kürdlərdən xahiş etmişdir ki, seçkilərə "laqeyd yanaşmasın"lar.
Kürdüstan

Prezident Məhəmməd Hatəmi kürd mədəniyyətinin və tarixini tərifləmişdi. Kürdlərin bu vaxtlardakı tələbləri əsasən kürd dili və yüksək vəzifəli səlahiyyətliləri ilə bağlı idi. Hatəmi birinci prezidentlik dövründə Abdulla Ramazanzadəni Kürdüstan ostanının birinci kürd qubernatoru təyin etmişdir. O həmçinin, bir neçə sünni və şiə kürdü öz və ya kabinet üzvlərinin məsləhətçiləri kimi işə almışdır. Hatəmi ikinci prezidentlik dövründə kabinet üzvlüyünə iki dənə kürd əsilli şiə siyasətçini təyin etmişdir. Altıncı parlamentə 18 kürd siyasətçi seçilmişdi. Kürdüstan və Kirmanşah ostanlarını təmsil edən 40 nəfərlik parlament fraksiyası təsis edilmişdir.1999-cu ilin fevral ayında kürd milliyətçilər Məhabad, Sənəndəc və Urmiya kimi bir neçə şəhərin küçələrinə çıxmış və İran hökuməti əleyhinə, Abdullah Öcalan lehinə mitinqlər keçirdilər.
Kürdüstan

Bu, sərhədlərarası kürd hərəkatı olaraq dəyərləndirilmişdir. Bu mitinqlər hökumət qüvvələri tərəfindən şiddətli şəkildə yatırılmışdır. İnsan hüquqları üzrə ixtisaslaşmış müxtəlif qruplara görə, ən azı 20 nəfər öldürülmüşdür.9 iyul 2005-ci ildə kürd müxalifətçi fəal Şirvan Qədiri və daha iki kürd əsilli şəxs İran hüquq-mühafizə işçiləri tərəfindən Məhabad şəhərində qətlə yetirilmişdir. Növbəti altı həftə Məhabad, Piranşəhr, Sənəndəc, Sərdəşt, Üşnəviyyə, Banə, Saqqız kimi kürd əhaliyə sahib şəhər, qəsəbə və kəndlərdə iğtişaşlar və mitinqlər təşkil olunmuşdur. Bu iğtişaşlarda onlarla insan öldürülmüş və yaralanmışdır, yüzlərlə insan isə həbs edilmişdir. 13 mart 2006-cı ildə İran insan hüquqları vəkili, Şirvan Qədirinin hüquqşünası Saleh Nikbəxt Qədirinin qatilinin bir hüquq-mühafizə işçisi olduğunu və onun qanunsuzcasına öldürüldüyünü açıqlamışdır.
Kürdüstan

O həmçinin, qatil və qətl əmirini verən ilə yerli məhkəmə sisteminin əməkdaşlıq etdiyini qeyd etmişdir. Birinci Dünya müharibəsi zamanı Birləşmiş Krallıq və Fransa Qərbi Asiyanı Says–Piko sazişinə əsasən bölmüşdür. Sevr müqaviləsi və Lozanna müqaviləsi onu əvəz etmiş, müasir bir Qərbi Asiya və Türkiyə Respublikası qurmuşdur. Millətlər Liqası Fransaya Suriya və Livanda, Birləşmiş Krallığa isə Fələstin və İraqda mandatlar bağışlamışdır. Osmanlı imperiyasının Ərəbistan yarımadasındakı hissələri axırda, Səudiyyə Ərəbistanı və Yəmən tərəfindən alınmışdı. 1 dekabr 1918-ci il tarixində Süleymaniyyə şəhərində keçirilən yığıncaqda ingilis polkovnik Arnold Uilson ilə kürd tayfa başçıları Birləşmiş Krallığa təklif verdilər, hansı ki, Birləşmiş Krallıq protektoratı olacaq birləşmiş və müstəqil bir kürd dövlətinin təsis edilməsi ilə bağlı idi. 1919-cu ildən 1922-ci ilə qədər nüfuzlu kürd öndəri Şeyx Mahmud Bərzənci kürd hökuməti qurmuş və Böyük Britaniya hakimiyyətinə qarşı iki dənə üsyan qaldırmışdır.
Kürdüstan

Birinci üsyan 22 may 1919-cu il tarixində Süleymaniyyə şəhərində iki ingilis səlahiyyətlisinin həbs edilməsi ilə başlamış, daha sonra isə Mosul və Ərbil şəhərlərinə qədər yayılmışdır, ancaq bir müddət sonra yatırılmışdır.Kürd silahlı dəstələrinin məğlubiyyətindən sonra Mahmud Bərzənci Hindistana sürgün edilmişdir. 1920-ci ilin iyul ayında 62 tayfa başçısı Kürdüstanın müstəqilliyini tələb edirlər. 1922-ci ildə Birləşmiş Krallıq Mosul və Kərkük şəhərlərinə iddia irəli sürən Türkiyəyə qarşı bufer olması ümidilə Şeyx Mahmuda səlahiyyət verir. Buna baxmayaraq, ingilislərə itaət etməyən Şeyx Mahmud 1922-ci ildə Kürdüstan krallığının müstəqilliyini və özünün bu dövlətin kralı olduğunu bəyan edir. İki il davam edən böhranda ingilislər kürdləri özlərindən asılı vəziyyətə sala bilmişdilər. Buna baxmayaraq, İraqın 1930-cü ildə Millətlər Liqasına qəbul edilməsi bəyan edildikdən sonra Şeyx Mahmud üçüncü bir üsyan qaldırmış, ancaq Birləşmiş Krallığın quru və hava qüvvələri onu yenə məğlub etmişdir.
Kürdüstan

1927-ci ildə Barzani tayfası İraq kürdlərinin hüquqlarının ən böyük dəstəkçilərindən biri olmuşdu. 1929-cu ildə Barzani İraqın şimalında kürd vilayətinin təsis olunmasını tələb etmişdir. Bu tələblər ilə ruhlanmış kürdlər 1931-ci ildə Millətlər Liqasına müraciət etdilər ki, müstəqil bir kürd hökuməti yaradılsın. Həmin ilin axırlarında Əhməd Barzani İraqa qarşı üsyan qaldırmış, bir neçə ay sonra məğlub edilsə də, başlatdığı hərəkat kürdlərin müstəqillik uğrundakı növbəti dövrlərdəki mübarizələrində böyük rol oynamışdır. İkinci Dünya müharibəsi zamanı İraq hakimiyyətində boşluqlar yaranmış, Mustafa Barzani öndərliyindəki kürd tayfaları bundan istifadə edərək üsyan qaldırmışdılar. Onlar İraq Kürdüstanını 1945-ci ilə qədər idarə etsələr də, iraqlılar kürdləri yenidən özlərindən asılı vəziyyətə sala bilmişdilər.
Kürdüstan

Mustafa Barzani İrana sürgün edilmiş və 1946-cı ildə Məhabad Cümhuriyyətinin süquta uğramasından sonra SSRİ-yə köçür. 1958-ci ildə Əbdülkərim Qasımın gerçəkləşdirdiyi hərbi çevrilişdən sonra Mustafa Barzani İraqa dəvət edilmiş və o, yerli xalq tərəfindən çox yaxşı qarşılanır. Qasım ilə Barzani arasındakı razılaşmanın bir parçası olaraq, Qasım kürdlərə regional muxtariyyət vəd edir, qarşılığında Barzaninin siyasi dəstəyini istəyir. Buna əlavə olaraq, Barzani 1959–1960-cı illər Kürdüstan Demokratik Partiyasının (KDP) sədri olur. Qasım ilə Barzani arasındakı razılaşmadan iki il keçməsinə baxmayaraq, Qasım öz vədlərini gerçəkləşdirmirdi. Buna görə də KDP regional muxtariyyət uğrunda təşviqat aparır.
Kürdüstan

Bundan sonra gerçəkləşən hadisələr Birinci İraq–Kürdüstan müharibəsi adlanır ki, bu, 1970-ci ilə qədər davam etmişdir. Üsyan 1960-cı illərdə qızğın, uzun bir müharibəyə çevrilmişdir. Müharibə 1970-ci ildə çıxılmaz vəziyyətdə idi, İraq qüvvələri kürd üsyanını yatıra bilmirdi. Bu vaxta qədər 75.000–105.000 insan həlak olmuşdu. İraq mərkəzi hökuməti ilə Kürdüstan regional hökuməti arasında aparılan danışıqlar 1970-ci ildə İraq–Kürdüstan muxtariyyət sazişinin imzalanması ilə nəticələnmişdir.ABŞ 1973-cü ildə İran şahı ilə gizli bir saziş imzalamışdır. Bu razılaşmaya görə, SAVAK təşkilatı MKİ və Mossad ilə əməkdaşlıq edərək kürd üsyançıları Bağdada qarşı məxvi şəkildə maliyyələşdirəcəkdi.
Kürdüstan

1974-cü ildə İraq hökuməti kürdlərə qarşı bir hücum əməliyyatı gerçəkləşdirir. İkinci İraq–Kürdüstan müharibəsi adlanan bu əməliyyatda İraq Silahlı Qüvvələri kürd üsyançıları ölkənin İran ilə olan sərhədə qədər qovur. İraq hökuməti Tehrana məlumat verir ki, əgər İran kürdləri dəstəkləməkdən imtina etsə, İraq İranın digər tələblərini ödəməyə razıdır. Əlcəzair Prezidenti Huari Bumedyenin vasitəçiliyi ilə 1975-ci ildə İraq və İran müqavilə imzalamışdır, hansı ki, kürdləri yardımsız vəziyyətə salır və Tehranın kürd hərəkatına verdiyi dəstəyi kəsir. Barzani tərəfkeşlərinin çoxusu ilə İrana qaçır. Digər üsyançılar kütləvi şəkildə təslim olurlar və üsyan bir neçə gün sonra tamamilə yatırılır.
Kürdüstan

Nəticədə, İraq hökuməti ölkənin şimal ərazilərindəki hakimiyyətini gücləndirir və İraq Kürdüstanındakı neft yataqlarına yaxın məntəqələrə, xüsusən də Kərkük şəhərinə ərəbləri köçürərək ərəbləşdirmə proqramına start verir. İraqdakı BƏƏS hökuməti ölkənin şimalında yaşayan etnik azlıqları – kürdləri, yezidiləri, aysorları, şəbəkları, türkmanları və ermənilər]]i məcburi köçkünə çevirdi və mədəni baxımdan ərəbləşdirdi. Səddam Hüseyn öndərliyindəki BƏƏS partiyası 1970-ci illərin ortalarından etnik azlıqları sürgün etmişdir. Kürdlərə qarşı aparılan repressiya hökumət ilə kürd partizan döyüşçüləri arasındakı münaqişəni daha da qızışdırdı. Proqram 1970-ci illərin axırlarında kulminasiya nöqtəsinə çatmışdır. 1978–1979-cu illərdə 600-ə yaxın kürd kəndi yandırılmış, təqribən 200.000 kürd məcburi köçkün olmuşdur.
Kürdüstan

1960-cı illərdən 2000-ci illərə qədər aparılan bu müstəmləkəçi siyasətin məqsədi Şimali İraqın demoqrafiyasında ərəb dominantlığı əldə etmək idi. BƏƏS partiyasının bu siyasətinə bəzən "daxili müstəmləkəçilik" də deyilir.İraq hökuməti İran–İraq müharibəsi zamanı yenə antikürd siyasət yürütmüşdür. Buna görə də ölkədə de-fakto vətəndaş müharibəsi gerçəkləşmişdir. İraq beynəlxalq cəmiyyət tərəfindən sərt şəkildə qınanmış, lakin kürdlərə qarşı kimyəvi silahlardan istifadə kimi repressiv, zalım əməllərinə görə heç vaxt ciddi şəkildə cəzalandırılmamışdır. Hələbcə şəhərinə zəhərli qaz hücumunda minlərlə insan həlak olmuşdur. Əl-Ənfal əməliyyatı İraq kürdlərinin sistematik şəkildə soyqırıma uğramasından ibarət idi. Layihənin birinci hissəsi 1982-ci ildə həyata keçirilmiş və 5.000–8.000 Barzani kürdünün oğurlanması ilə nəticələnmişdir. Layihənin ikinci, daha ekstensiv və geniş hissəsi 29 mart 1987-ci ildən 13 aprel 1989-cu ilə qədər davam etmiş, Səddam Hüseyn və Əli Həsən əl-Məcid öndərliyindəki İraq ordusunun kürdlərə qarşı soyqırım siyasəti yürütməsinə görə gerçəkləşmiş, insan hüquqları pozuntuları – kimvəyi silahlardan istifadə, 2.000-ə yaxın kəndin məhv edilməsi və ən azı 50.000 kürd kəndlisinin öldürülməsi ilə səciyyələndirilirdi.
Kürdüstan

Əlavə olaraq, 70.000 nəfərin yaşadığı Qalat-Dizə şəhəri tamamilə məhv edilmişdir. Əməliyyat zamanı Kərkük şəhəri ərəbləşdirilmiş, zəngin neft yataqlarına malik şəhərdə yaşayan kürdlər oradan qovulmuşdur. 1970-ci ildə vilayətə muxtariyyət verilsə də İraq Kürdüstanının yerli əhalisi müəyyən bir demokratik azadlıq yaşaya bilməmişdir. Buna baxmayaraq, 1991-ci ildə Səddam Hüseynə qarşı qaldırılmış üsyan və Birinci Körfəz müharibəsinin nəticələnməsindən sonra vəziyyət dəyişməyə başladı. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının 688 nömrəli qətnaməsi 1.500.000 kürd qaçqını ilə bağlı yaranmış beynəlxalq narahata görə, yerli əhaliyə sığınacaq yaratmışdır. ABŞ və koalisiya İraqın şimal və cənub hissələrində uçuşsuz zona yaratdı, ancaq bu, Süleymaniyyə və Kərkük kimi kürd əhaliyə malik şəhərlərə aid deyildi.
Kürdüstan

İraq və kürd qüvvələri arasında qanlı döyüşlər gerçəkləşir, hansı ki, 25.000–180.000 kürdüstanlının ölümü ilə nəticələnir. Axırda, İraq hökuməti 1991-ci ilin oktyabr ayında İraq Kürdüstanının de-fakto müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərilməsinə icazə verildikdən sonra İraq qoşunları vilayətdən tamamilə çəkilmişdir.Eyni zamanda, İraq mərkəzi hökuməti vilayətə iqtisadi blokada tətbiq edərək onun neft və qida ehtiyatlarını azaldırdı. 1992-ci ilin iyun ayında seçkilər keçirilir, ancaq nəticə qeyri-müəyyən olur, çünki assambleya iki əsas partiya – Kürdüstan Demokratik Partiyası (KDP) ilə Kürdüstan Vətənpərvər İttifaqı (KVİ) və onların müttəfiqləri arasında demək olar ki, bərabər şəkildə bölünmüşdü. Aprel ayında İraq Kürdüstanının rəhbərləri Türkiyə ilə olan münasibətlərini yaxşılaşdırmaq üçün PKK terror təşkilatının Türkiyəyə basqınlarını sona çatdırmaq qərarına gəlirlər. Buna cavab olaraq, PKK Türkiyə ilə İraq sərhədindəki ticarət yollarını kəsir. Bu məsələni həll etmək üçün Türkiyə Silahlı Qüvvələri ilə Peşmərgə oktyabr ayında PKK terror təşkilatına qarşı birlikdə əməliyyat keçirir.
Kürdüstan

Bu dövrdə kürdlər ikili embarqoya məruz qalmışdılar. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı İraqa, Səddam Hüseyn isə İraq Kürdüstanına embarqo tətbiq edirdi. Kəskin iqtisadi çətinliklər iki dominant siyasi partiyalar arasındakı gərginliyi daha da dərinləşdirdi. KDP ilə KVİ ticarət yolları və resurslar üçün bir-birləri ilə yarışırdılar. Bu iki partiya arasındakı münasibət 1993-cü ilin sentyabr ayında baş verən atışmalardan sonra təhlükəli şəkildə gərginləşdi. Bu, İraq Kürdüstanında hakimiyyət uğrunda vətəndaş müharibəsinə səbəb olmuşdur, hansı ki, 1996-cı ilə qədər davam etmişdir.
Kürdüstan

Türkiyə Silahlı Qüvvələri 1990-cı illərdə İraq Kürdüstanında bir neçə sərhədlərarası hərbi əməliyyat keçirmişdir. Bu əməliyyatların məqsədi PKK terror təşkilatının ölkəyə keçirdiyi basqınları sona çatdırmaq idi. 1992-ci ildə keçirilmiş əməliyyatdan sonra 1995-ci ilin mart ayında «Polad» əməliyyatına start verilmişdir, hansı ki, 64 türk əsgərinin və 555 kürd döyüşçüsünün ölümü ilə nəticələnmişdir. 1997-ci ildə iki dənə əməliyyat həyata keçirilmişdir. May ayında həyata keçirilmiş «Çəkic» əməliyyatının uğursuzluğu sentyabr ayında isə «Şəfəq» əməliyyatına start verilməsinə səbəb olmuşdur.İraq Kürdüstanı 2003-cü ildə başlamış İraq müharibəsində əhəmiyyətli bir rol oynamışdır. 2003-cü ilin yazında müxtəlif kürd silahlı dəstələri birlikdə İraq hökumətinə qarşı vuruşmağa başlayırlar. Peşmərgə adlı kürd hərbi qüvvələri İraq hökumətinin devirilməsindən böyük rol oynamışdılar, lakin kürdlər o vaxtan bəri Bağdada qoşun yürütmək istəmirlər, onun yerinə İraqın əksəriyyətində yayılmış sektant münaqişədən uzaq durmağı seçmişdilər.