LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Anar Əliyev (polkovnik-leytenant)

Komandirliyini etdiyi briqadanın da iştirak etdiyi son əməliyyatlar nəticəsində, 21 oktyabr tarixində Füzuli rayonunun Gecəgözlü, Aşağı Seyidəhmədli, Zərgər kəndləri işğaldan tam azad edilmişdir.Həmin gün Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin Komandan müavini Zaur Cavanşir və keçmiş Komandan müavini Kənan Seyidov tərəfindən Anar Əliyevə Xocavənd-Şuşa istiqamətində Azərbaycan Ordusunun Şuşaya daxil olmasında böyük rol oynayacaq strateji yüksəkliklərin, xüsusilə, "772 metr" yüksəkliyinin, Xocavənd rayonunun Tuğ kəndinin azad edilməsi həvalə edilmişdi.Döyüş yoldaşlarının dediklərinə görə, o, qəfildən əvvəlcə, sağ qolundan, sonra isə gözündən vurulmuşdu. Ona ilk tibbi yardım edən leytenant Adil Əfəndiyev olur. Əsasnaməyə görə, zabiti feldşer və ya sanitar çıxarmalı olsa da, israrla Adil Əfəndiyev qabağa atılır. Anar Əliyevin gözünə iynə vurur, lakin yaxınlıqda olan qarşı tərəfin açdığı güllə Adil Əfəndiyevin ürəyinə dəyir, həmçinin, qarşı tərəfin atdığı əl qumbarası onların yaxınlığında partlayır. Açılan intensiv atəş və atılan əl qumbarasından ağır yaralanan polkovnik-leytenant Anar Əliyev və leytenant Adil Əfəndiyev 21 oktyabr tarixində şəhid olurlar.23 oktyabr tarixində onun nəşi mühasirədən çıxarılaraq Füzulidə yerləşən diaqnostika mərkəzinə gətirilmişdir. 24 oktyabr tarixində diaqnostika mərkəzindən boya-başa çatdığı Tərtər rayonunun Bəyimsarov kəndinə son vida mərasimi üçün gətirilmişdir.
Anar Əliyev (polkovnik-leytenant)

Son vida mərasimindən 1 gün sonra, 25 oktyabr 2020-ci ildə izdihamla, Müdafiə Nazirliyinin təşkil etdiyi yaylım atəşləri və Azərbaycanın himn sədaları altında II Şəhidlər Xiyabanında torpağa tapşırılmışdır. İrsi və xatirəsi 30 mart 2021-ci ildə Anar Əliyevin şəxsi əşyaları, materialları Sənədli Mənbələr Fondunun müdiri Esmira Rəhimova vasitəsilə Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinə təhvil verilmişdir. 2021-ci ilin aprel ayında tanınmış hərbi cərrah, hərbi həkim, Qarabağ müharibəsi veteranı, yazıçı Əli İsmayılov Anar Əliyevə həsr olunan "İgid ölər, adı qalar" kitabını yazmışdır. Kitab Qanun nəşriyyatında çap edilmişdir, 160 səhifədir. Şəhid Anar Əliyevə məxsus materiallar ailəsi tərəfindən Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin İkinci Qarabağ müharibəsi fonduna təhvil verilmişdir. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 04.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən müvəqqəti olaraq Gəncə şəhərinin Gülüstan qəsəbəsində yerləşən Kəlbəcər rayonu 2 nömrəli tam orta məktəbə Anar Əliyevin adı verilmişdir.
Əsgər

Əsgər — orduda xidmət edən şəxs. Əsgər sözü latınca, exercitus - ordu sözündən yaranmışdır və bütün türkdilli xalqlarda eynilə işlənir. Əsgər orduda vəzifəsi olan, xüsusi qanunlarla silahlı qüvvələrə qatılan şəxsdir. Əsgərlik insanlıq tarixindəki ən qədim sənətlərdən biridir. Əsgərlərin vəzifələri ölkəsinin torpağını xarici və daxili təhdidlərdən qorumaqdır. Əsgərlər asılı vəzifələrinin yanında - ehtiyyaca bağlı olaraq - əməliyyat axtarış, tibbi yardım, yanğın söndürmə, əsayişin qorunması kimi çox geniş yayılmış vəzifələri yerinə yetirirlər. Həmçinin bax Əsgər (rütbə) Hərbi rütbə
Xaş

Xaş, Paça və ya sadəcə Ayaq — heyvan ayağını qaynadaraq pişirilən Orta Şərq və Cənubi Qafqaz mətbəxinin yeməklərindən biri. Azərbaycan, İran, Bosniya və Herseqovina va Türkiyədə bəzi üsullara görə ayağa əlavə heyvanın başını qatmaqla pişirilən bu yeməyin növünə kəlləpaça və başayaq deyirlər (fars. کله پاچه , türk. Kelle paça, bosn. Pače). Xaş malın (dana) imkan daxilində qabaq ayaqlarından (dırnaqlarından) hazırlanır. Çox vaxt xaşa qarın nahiyyəsinin hissələri əlavə olunur. Sirkə-sarımsaq və ya abqora ilə yeyilir.
Xaş

Xaş yeməyi zamanı lavaş, təndir çörəyindən və müxtəlif növlü turşu (tutmalardan) da istifadə olunur. Xaş sözü oğuz türkcəsində olan xaşlamaq (bişirmək, yeməyi qaynatmaq) feilindən gəlir. Kəllə-paça isə farsca hərfi olaraq başayaq deməkdir. Bir çox dillərdə paça ("ayaq") adı ilə tanınır. Hazırlanması Malın ayaqlarını tükdən təmizləmək üçün oda tutmaq lazımdır. Bir neçə dəfə yumaq, oynaqlar üzrə 2–4 yerə bölmək. Bunları minalanmış qazanın içinə qoymaq, üstünə su tökmək. Kəfi yiğmaq, su qaynayanda, onu boşaltmaq, bir daha ayaqları yumaq və təmiz suyun içinə salmaq.
Xaş

Su 15–20 sm ayaqları örtməlidir və balaca odun üstündə bişirmək. Su bərk qaynamamalıdır. Vaxtaşırı kəfi yığmaq. Bəzi adamlar baş soğan atırlar ki, kəf yaxşı yığılsın və kök salırlar ki, suyu şəffaf olsun. Bişirilmənin yarısında soğanı və kökü çıxarıb tullayırlar. Sona yaxın duz, iri istiot və dəfnə yarpağı əlavə edilir. Ayaqlar o həddə qədər bişirilir ki, əti sümükdən ayrılsın. Xaş gecədən səhərə kimi bişirilir (22.00-dən 6.00-dək).
Xaş

Suyun miqdarı iki dəfə azalır. Ət sümükdən ayrılarkən, bulyon yağlı qızılı rəngdə olmalıdır. Xaşı sirkənin içində sarımsaqla, nar turşusu, şoraba, göyərti ilə yeyirlər. Həkimlər xaşı sınıqda tövsiyə edirlər. 200 qr qoyun kəlləsi, 150 qr qoyun ayaqları, 40 qr qarın, 5 qr sarımsaq, 10 qr üzüm sirkəsi Qeyd: Kəlləpaça bişirilən zaman duz vurulmur, o ayrıca süfrəyə verilir. Bəzən isə qarın ayrıca bişirilir. Hazırlanma qaydası Qoyunun başı və ayaqaları ocaqda ütülür, bıçaqla qaşınır, isti – isti dırnaqları çıxarılır. Bəzən tükləri isti su ilə təmizlənir.
Xaş

Sonra dəmir şişlər ocaqda möhkəm qızdırılır, qalan tüklər də ütülür. Bundan sonra ilıq suda bıçaqla qaşınaraq təmiz yuyulur. Çapacaqla ayayqlaq 2 – 3 yerə bölünür və dırnaqların arası yarılaraq, içəridə olan hissə çıxarılıb, atılır. Baş 2 hissəyə alt və üst çənəyə ayrılır. Kəllər sümüyü çapacaqla bölünüb içindən beyin çıxarılır, yuyulub qazana qoyulur. Qarın yuyulub təmziləndikdən sonra 4 – 5 yerə bölünür. Hər hissə qaynar suya salınıb bıçaqla qaşınır. Parçaların hamısını birdən isti suya salmaq olmaz, çünki isti suda çox qalanda üstündəki kəpəklər getmir.
Xaş

Təmizlənmiş qarın 4 – 5 sm böyüklükdə doğranıb kəllə olan qazana salınır və odun üstünə qoyulur. Qaynadıqca kəfi alınır və duz tökülmür. Bişdikdən sonra iri sümüklər çıxarılır. İri ət parçaları doğranır, yenə ocağa qoyulub, bişirilir. Süfrəyə verilən zaman boşqaba bişmiş ət qoulur, üstünə bulyon tökülür və ayrıca olaraq xörəyin yanında sarımsaqlı sirkə verilir. Xarici keçidlər Xaş Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine 1001dad Arxivləşdirilib 2015-01-01 at the Wayback Machine Azərbaycan mətbəxi — Sulu xörəklər
Skiflər

Skiflər — Antik dövrdə və Orta əsrlərdə həm Şərqi Avropa, həm də Asiya ərazisində yaşayan xalqları adlandırmaq üçün istifadə edilən Qədim yunan mənşəli ekzoetnonim. Qədim yunanlar skiflər yaşayan ölkəni Skifiya adlandırırdılar (q.yun. Σκυθική, yun. Σκυθία, lat. Scythia). Skiflər haqqında ilkin məlumatlar antik dövr yazarlarının (Herodot və s.) əsərlərindən, eləcə də Dunayın aşağısından Tuvaya qədər olan ərazilərdə aparılmış arxeoloji qazıntılardan əldə edilmişdir. Skif-sarmat dili İran dil qrupunun şərqi-iran yarımqrupuna aid olub. Bəzi tədqiqatçılar skiflərin İran mənşəli olduğunu bildirir.
Skiflər

Skif etnonimi Bir assur mənbəsində e.ə. 674-cü ildə Mannada, e.ə. 673-cü ildə Midiyada başda İşpakay olmaqla İşquzay (yaxud Aşquzay) adlı etnos qeyd olunur. İ.M.Dyakonov yazır ki, İşquzay Ön Asiyaya gəlmiş bir etnosun konkret adı, özünüadlandırması idi. Bu etnosun Mannaya və Midiyaya gəldiyi vaxt dəqiq məlum deyil. Lakin İşquzay tayfasının gəlmə olması onunla izah olunur ki, qabaqkı illərdə mənbələrdə adı çəkilmir. İlk dolaşıqlıq da bununla yaranır: Herodot skiflərin Midiya hökmdarı Kiaksarın (e.ə.625-584) hakimiyyəti dövründə Midiya ərazisinə iki köçünü qeyd edir . Amma işquzaylar ondan əvvəl – hələ 674-cü ildə artıq qeyd edilir.
Skiflər

Deməli, işquzay etnosu Herodotun qeyd etdiyi Kiaksar dövründə şimaldan gələn etnos ola bilməz. Manna və Midiyada yaşayan işquzayların adı qədim yunanlara və latınlara keçmiş, onlar, o cümlədən Herodot bu etnonimi skif (qədim yunanlarda, əslində skit) və skut (qədim latınlarda) kimi tələffüz etmiş, belə də yazmış və yaxından tanıdıqları Qara dənizin Şimal çöllərindəki tayfaları da bu adla adlandırmışlar. Bu da səbəbsiz deyildi. Belə ki, Manna və Midiyadakı işquzayların və Qara dənizin şimal çöllərindəki tayfaların həyat tərzləri oxşar və ya eyni idi: köçəri maldarlıq, at südü içmək, çadırlarda yurd salmaq, adət-ənənələr və s. Beləliklə, Manna və Midiya ərazisindəki konkret işquzay etnonimi antik mənbələrdə ümumi skif (skut) etnoniminə çevrilmişdir. Herodotun Midiya hökmdarı Kiaksarın hakimiyyəti dövründə şimaldan köçüb gələn tayfaları skif adlandırması da bununla əlaqədardır.XX əsrin əvvəllərinə aid Azərbaycandilli mənbələrdə iskitlər deyilirdi. İşquzay etnonimi Tədqiqatçıların hələ də ortaq fikrə gələ bilmədikləri məsələlərdən biri də budur ki, semit mənşəli assur dilində İşquzay (yaxud Aşquzay) kimi yazılmış bu etnonim həqiqətən də bu adı daşıyanlar içərisində belə səslənirdi, yoxsa assur dilində fonetik təhrifə məruz qalmışdı. Bəziləri qeyd edir ki, bu etnonim əslində "skutay" kimi səslənmiş, onun işquzay yaxud aşquzay şəklinə düşməsi isə assur dilinin xüsusiyyətləri ilə əlaqədar olmuşdur: adın əvvəlinə "i" (İşquzay formasında) və "a" (Aşquzay formasında) səslər əlavə olunmuş, "s" səsi "ş" səsi kimi, "t" səsi isə "a" kimi yazılmış və beləliklə skutay adı işquzay yaxud aşquzay formasını kəsb etmişdir. Lakin sonrakı tədqiqatlar göstərdi ki, işquzay etnonimindəki "i" səsi köklüdür, yəni əlavə olunma deyil.
Skiflər

Avestada bu etnonimin "İskata" kimi yazılması bunu sübut etdi. Bu abidədə İskata Zərdüşt peyğəmbərin fəaliyyət göstərdiyi ölkələrdən biri kimi qeyd edilir. Q.Qeybullayev belə bir nəticəyə gəlir ki, yunanların və latınların skit və skut kimi yazdıqları etnonim əslində elə "işqutay"dır. Lakin bu zaman belə bir sual yaranır. Şimali Qara dəniz çöllərində yaşayan və antik müəlliflərin skif adlandırdıqları tayfalar da özlərini işqutay adlandırırdılarmı? Bunun əksini sübut edən fakt var. Həmin skiflər haqqında hamıdan çox məlumat verən Herodot açıq yazır ki, onları "skif" adıyla ellinlər (yəni yunanlar) adlandırırlar, əslndə isə skiflər özlərinə "skolot" deyirlər. Skiflərin etnik mənsubiyyəti Herodot yazır ki, skif-aqrippilər yastıburun və enli buxaqlıdır .
Skiflər

Antik müəllif İsidor qeyd edir ki, skiflərdə elə adamlar var ki, burunları yoxdur, gözlərindən və ağızlarından başqa üzləri hamardır . Bu iki məlumatda skiflərin monqoloid irqə məxsus əlamətləri verilmişdir. Belə olduqda skiflərin irandilli olması fikri özünü doğrultmur. Skif tayfalarının adları və skiflərin mənşəyi Skiflərin tayfa adları da onların türkmənşəli olduğunu göstərir. Herodot skiflərdə bir tayfanın "yirk" adlandığın qeyd edir . İlk dəfə P.İ.Şafarik bu etnonimi türk hesab etmişdir. Bu fikri sonra E.Eyxvald, İ.Potolski və A.Herman qəbul etmişlər. Daha sonra Z.M.Yampolski bu fikri tutarlı elmi dəlillərlə əsaslandırmışdır.
Skiflər

Bütün bunlarla yanaşı qədim türk tayfalarından birinin irk adlanması da məlumdur. Altayın türk tayfalarından biri irkin, digəri irkit adlanır. Sibirdə İrkutsk şəhərinin adı da bu etnonimi əks etdirir. Bir skif tayfası Aqatirs (bu etnonimin sonundakı "s" səsi yunan dilində əlavə olunmuşdur) adlanırdı. Erkən orta əsrlərdə Cənubi rus çöllərində bu tayfa Akatsir kimi məludur. Yunan dilində "ç" səsi olmadığına görə müəlliflər onu "ts" ilə ifadə etmişlər. Q.Qeybullayev qeyd edir ki, bu etnonim səlcuq oğuzları içərisindəki Aqacəri tayfasının adı ilə eyni mənşəlidir. Herodot skiflərin bir tayfasının adını arimaspi kimi qeyd edir .
Skiflər

Bu etnonim türkcə "arim" – yarım (türkologiyada qəbul edilib ki, saitdən əvvəl "y" səsi sonradan əlavə olunma səsdir) və "sepi" – qıyılmış göz sözlərindən ibarətdir. Aydın görünür ki, Arimaspi etnonimi monqoloid irqi üçün səciyyəvi qıyıqgöz adaları ifadə edən addır. Bir skif tayfasının adını Herodot İssedon kimi çəkir . Bu etnonim türkcə isti və don-paltar sözlərindəndir. Qeyd edilməlidir ki, geyim bildirən sözlərdən etnonim yaranması qədim türklər üçün səciyyəvi haldır: Qaradonlu, Ağköynəkli, Şişpapaqlar və s. Herodota görə skiflərin böyük bir hissəsi skolot adlanır . Skolot etnonimi iskulut, yaxud da eskolot adının qədim yunanca yazılışıdır ki, iskil, iskul, eskol adından və türk-monqol dillərində cəm bildirən "-ut" şəkilçisindən ibarətdir. Erkən orta əsrlərdə iskil, esqel formasında bu tayfa türk bolqarların tərkibində qeyd olunmuşdur. Özbəklərdə və qaraqalpaqlarda eşkil, qrğızlarda eskil adlı tayfa indi də vardır.
Skiflər

Skiflərin bir tayfası Paralat kimi qeyd olunur . Qədim yunanca paralat kimi yazılmış bu etnonim türkcə "bor" – boz sözündən və olet, ələt etnonimindən ibarətdir. Skiflərdə paralat, Midiyada paratagenlər, erkən orta əsrlərdə peçeneklərdə borotolmat tayfalarının adlarındakı "para" və "boro" komponentlərini Q.Qeybullayev eyni mənşəli sayır. Skif dili skiflərin mənşəyi haqqında Antik mənbələrdə qeyd edilmiş bütün skif sözləri türk mənşəlidir. Məşhur yunan alimi Hippokrat yazır ki, skiflər piyə vutir deyirlər . Bu söz türk dillərindəki "ava", "uva" – yemək və "turi" süd sözlərindən ibarət olub "süddən yemək" mənasını verir. Skiflər maldar ellər olduqlarına görə yeməklərində süd məhsulları mühüm yer tuturdu. Müəllif qeyd edir ki, vutir yalnız at südündən hazırlanır; bunun üçün at südünü ağac qaba tökür və çalxalayırlar (müəllif görünür, türklərdə geniş yayılmış ağac nehrəni nəzərdə tutur), süd köpüklənir və yağ hissə üzə qalxır, bu vutir adlanır.
Skiflər

Südün qatı və ağır hissəsi aşağı çökür, həmin çökmüş hissəni ayırıb qurudurlar. Hippokrat sonra yazır ki, bu qurudulmuş hissəyə skiflər ippaka deyirlər. Qədim türk dillərindəki "ipi" – çörək, yemək sözündən yaranmış ippaka Azərbaycan türkcəsində işlənən "əppək" sözündə də qalmışdır. Skif adətləri Bəzi antik müəlliflər skiflərin adətləri haqqında da məlumat verirlər. Skiflərin səciyyəvi adətlərindən biri at südü içmək idi. Hələ Homer kimmerləri "at südü içənlər" adlandırmışdı. Maldar türk tayfaları tarix boyu at südü içmiş və at əti yemişlər. Bir antik mənbədə deyilir ki, "skiflərin böyük əksəriyyəti yalnız at südü ilə qidalanırlar". İrandilli xalqların heç birində bu adət olmamışdır.
Skiflər

Arxeoloqlar skiflər üçün səciyyəvi ox ucluqlarının və "skif heyvan stili"nin Altayda və Qərbi Sibirdə təşəkkül tapdığını artıq sübut etmişlər. Altayda və Sibirdə irandilli etnosların heç zaman yaşamadığını sübut etməyə isə ehtiyac yoxdur. Bu skiflərlə Altay tayfalarının mənşəcə eyni olduğunu sübut edən tutarlı faktdır. Herodot yazır ki, skiflərdə çar öləndən sonra dörd künc çala qazır və meyiti mumyalayıb dəfn edirlər . Altayda arxeoloji qazıntılar zamanı bu adəti S.A.Rudenko aşkar etmişdir. Tuva ərazisində isə bu dəfn adətini M.P.Qryaznov müəyyən etmişdir. Ölülərin mumyalanması adəti Midiyada da vardı. Herodot yazır ki, skiflərdən olan aqrippilər ağ keçə ilə örtülmüş ağac altında yaşayırlar .
Skiflər

Bununla antik müəllif bu tayfanın ağ keçə ilə örtülmüş alaçıqlarda yaşadığını göstərmişdir. Herodot yazır ki, skiflər əti heyvanın qursağına doldurub bişirirlər . Bu adəti türk xalqlarının əksəriyyətində və buryatlarda da müşahidə etmək mümkündür. Skif tanrılarının adları Skiflərin qədim türklər olduğunu göstərən başqa bir fakt isə onların tanrı adlarıdır. Api (Yer ilahəsi) – İlk tədqiqatçıları bu adı İranmənşəli ad saymışlar və fars dilindəki "ab" – "su" sözü ilə əlaqələndirmişlər. Türkcə "ebi", "əbi" – ulu nənə, böyük ana sözündəndir. Qədim türklərdə aba həm ana, həm də ulu əcdad anlamında idi. İ.Miziyevin yazdığına görə Şimali Qafqazda türk qaraçay-balkarlarda indi də Apisat adlı tanrıya inam qalmaqdadır. Papay (Baş tanrı) – İlkin tədqiqatlar zamanı İran mənşəli ad sayılmış və fars mənşəli "papak" – qoruyucu sözü ilə əlaqələndirilmişdir.
Skiflər

Sonra isə aydınlaşdırıldı ki, bu ad əslində türkcə "baba" – soybaşı sözündəndir. Qədim türklərin məişətində əcdada sitayiş mühüm yer tuturdu. Herodot madaylarda, Strabon isə Qafqaz albanlarında əcdada sitayişin olması haqqında məlumat verir. Qoytosir (tanrı adı)- Bu ad da ilkin tədqiqatlarda İran mənşəli ad sayılmışdı. Sonrakı geniş tədqiqatlar göstərdi ki, türkcə "qoy", "qok" – göy, mavi səma və "tesir", "teşir" – yarmaq, yarıb keçmək sözlərindəndir. Ad ümumilikdə "göyü yarıb gələn", "Günəş şüası" mənasını daşıyır. Bu fikri təsdiqləyən daha bir dəlil odur ki, Herodot göstərir ki, skiflərdə Qoytosir, yunanlarda Apollondur. Yunanlarda isə Apollon tanrısı "Günəş işığı","Günəş ziyası" anlamındadır.
Skiflər

Skiflərdə şəxs adları Taksak - skiflərdə çar adı. (e.ə. 513) V.İ.Abayev bu adı osetin dilində "sürətli maral" kimi izah edib. Bu adın sonunda türkcə "uşaq" sözünün olduğu fikri bir neçə mənbədə göstərilməkdədir. Q.Qeybullayev qeyd edir ki, Taksak şəxs adı qədim türkcə "tanq" valehedici və "sak", "çak" - ayıq, yaxud "caq" – böyük, qüvvətli sözlərindən ibarətdir. Quruluşca X əsrdə Çin Türküstanında Kaşqar əyalətinin hakimi Oğulçak, Səlcuq oğuzlarından Turşak, İqor polku dastanında qıpçaq xanı Konçak və s. şəxs adları ilə müqayisə olunur. Atey – e.ə. IV əsrdə skiflərdə çar adı .
Skiflər

E.ə. 330-cu ildə 90 yaşında ikən Makedoniya çarı Filipp ilə döyüşdə öldürülmüşdür. İlk əvvəl İran mənşəli ad sayılmış və osetin dilində "ədə" sözü ilə əlaqələndirilmişdir. E.ə. 881-880-ci ildə Mannada bir hakimin adının Ata olması da məlumdur. Oğuznamələrdə Oğuz xaqanın nəslindən Ata-xaqan şəxs adı ilə müqayisə olunur. Skifarb – skiflərdə bir çarın adı . Bu ad da ilkin tədqiqatlarda İran mənşəli ad sayılırdı.
Skiflər

Sonra sübut edildi ki, ad türkcə "es" – ağıllı, "kat" – möhkəm, "ər" – kişi və "əb – bacarıqlı sözlərindəndir. Bütünlükdə ad "Ağıllı, möhkəm və fərasətli igid" mənasını verir. Qeyd edək ki, skiflərə məxsus bütün şəxs adları və toponimlər Q.Qeybullayev tərəfindən "Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən" əsərində ətraflı şəkildə şərh edilmiş, eyni zamanda digər alimlərin də fikir və təklifləri qeyd edilmişdir. Skiflərin türk mənşəli olduğunu göstərən ən tutarlı sübut skif ox ucluqlarının və "skif heyvan stili"ni əks etdirən əşyaların arxeoloji qazıntılar nəticəsində Altayda və Cənub-Qərbi Sibirdə e.ə. I minilliyin əvvəlindən VII əsrədədək Karasuk və Taqar mədəniyyətlərində aşkar olunmasıdır. Aydındır ki, göstərilən regionda İran mənşəli əhali yaşamırdı və buranın əzəli sakinləri türklər idilər. Skiflərə həsr olunmuş incəsənət əsərləri Sergey Prokofyev - Skif süitası Aleksandr Blok - "Skiflər" şeiri. Q.Ə.Qeybullayev.
Skiflər

Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən. Bakı: 1994, Q.Ə.Qeybullayev. Qədim türklər və Ermənistan Arxivləşdirilib 2012-10-28 at the Wayback Machine. Bakı: 1993, İ.Q.Əliyev. Midiya tarixi. Bakı: 1960. Həmçinin bax Atlı xalqlar Sak çarlığı
Ekvador

Ekvador (isp. Ecuador) və ya rəsmi adı ilə Ekvador Respublikası (isp. República del Ecuador) — Cənubi Amerikada dövlət. Ekvador Cənubi Amerikanın şimal-qərbində yerləşir. Şimalda Kolumbiya, şərqdə və cənubda Peru ilə həmsərhəddir. Qərbdə isə Sakit okeana çıxışı vardır. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Kito, ümumi sahəsi 256,370 kvadrat kilometr, əhalisinin sayı 17 milyon nəfərdən çoxdur.
Ekvador

Ekvador həmçinin materikdən təxminən 1000 kilometr qərbdə yerləşən Sakit okeandakı Qalapaqos adalarını da əhatə edir. Hazırkı Ekvadorun ərazisi ispanlar tərəfindən 1534-cü ildə zəbt edilmişdir. 1739-cu ildə bu ölkənin ərazisi Kolumbiyanın və Venesuelanın da daxil olduğu Yeni Qrenada Vitse-Krallığının tərkibinə daxil olur. 1822-ci ildə Böyük Kolumbiyanın bir hissəsinə çevrilir. 1830-cu ildə isə istiqlaliyyət qazanır. 1863-cü ildə ərazi mübahisəsindən iki ölkə arasında Kolumbiya-Ekvador müharibəsi baş verir. Ekvadorun əsas geosiyasi rəqəbi Perudur.
Müşfiq Abbasov

Müşfiq Abbasov (tam adı: Müşfiq Dilqəm oğlu Abbasov; 7 iyul 1978, Bakı) — redaktor, prodüser, aktyor, ssenarist. Müşfiq Abbasov 7 iyul 1978-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Parni iz Baku KVN komandasının ssenaristlərindən biri olub. 2000-ci ildə Moskvada keçirilən "Onluğun turniri"ndə "Parni iz Baku" əsrin çempionu kubokunda MDB KVN komandalarının müəllifləri içində, 20-ci əsrin ən yaxşı zarafatının müəllifi diplomuna layiq görülüb. 2000-ci ilin sonunda onlar CoRaf tərəfindən təklif gəlir.
Müşfiq Abbasov

2001-ci ildə "Parni iz Baku" komandasının kapitanı rəhmətlik Anar Məmmədxanovun qərarı ilə, fəaliyyətini dayandırdıqdan sonra, Müşfiq CoRaf-ın təklifini qəbul etdi. Daha sonra "Bu şəhərdə" prodakşn kimi qeydiyyatdan keçdi. Sonra Müşfiq "Bu şəhərdə"nin formatını dəyişib, etdi konsert formatı. Müşfiq çörək mağazasında satıcı da işləyib, plastik qapı-pəncərə sexində menecer də, Neftbazada inspektor da, bir çox telekanallarda – redaktor, prodüser, ssenarist kimi də çalışmış, 5 filmin ssenarisini və 20 mahnının sözlərini yazmışdır. Həmçinin bax Coşqun Rəhimov Rafael İsgəndərov
Bakı-Tbilisi-Ərzurum Boru Xətti

Bakı-Tbilisi-Ərzurum Boru Xətti — Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda yerləşən “Şahdəniz” yatağından çıxarılan qazın Gürcüstan və Türkiyəyə nəqli üçün inşa edilmişdir. Kəmərin uzunluğu 980 kilometr, diametri 42 düymdür. Boru kəməri ildə 20 milyard kubmetrədək ötürmə gücünə malikdir. 2007-ci il iyulun 3-də isə "Şahdəniz" qaz-kondensat yatağından hasil edilən təbii qaz Bakı-Tbilisi-Ərzurum marşrutu üzrə Cənubi Qafqaz qaz boru kəməri ilə Türkiyə sərhədlərini aşaraq, qardaş ölkənin qaz kəmərləri sisteminə daxil olmuşdur. 2012-ci il oktyabrın 4-nə keçən gecə Türkiyənin Qars əyalətinin Sarıqamış kəndi yaxınlığında Bakı-Tbilisi-Erzurum qaz kəmərində partlayış baş verib.
Bakı-Tbilisi-Ərzurum Boru Xətti

Nəticədə Azərbaycandan qaz ixracı tamamilə dayandırılıb. 2015-ci il avqustun 25-də gecə saatlarında PKK terrorçuları Bakı-Tbilisi-Ərzurum qaz kəmərinin Qars vilayətindən keçən hissəsində partlayış törədiblər. Partlayış kəmərin Qars vilayətinin Sarıqamış qəsəbəsindən keçən hissəsində törədilib. 2015-ci il sentyabrın 3-də kəmərin Azərbaycandan keçən hissəsinin operatoru olan "BP-Azerbaijan" şirkətinin mətbuat xidmətinin rəhbəri Tamam Bayatlı "APA-Economics"ə bildirdiyinə əsasən Bakı-Tbilisi-Ərzurum təbii qaz kəməri vasitəsilə mavi yanacağın nəqli bərpa edilib. Həmçinin bax Neft müqavilələri
Zanbaq

Zanbaq (lat. Lilium) — bitkilər aləminin zanbaqçiçəklilər dəstəsinin zanbaqkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi. Qədim zamanlardan bəri Aralıq dənizi boyunca yayılmışdır. Ümumi məlumat Dünya florasının tərkibində fəsilənin 240 cinsi və 4000-ə qədər növü yayılmışdır. Fəsiləyə daxil olan növlərə dünyanın hər yerində rast gəlmək olar. Bu növlər kökümsovlu, soğanaqlı və kök yumrusuna malik olan çoxillik otlardır. Fəsiləyə daxil olan soğan, sarımsaq, qulançar, çiriş və s. yeyinti, asırqal (çöpləmə), novruzçiçəyi, əzvaydan müalicə, tülpan, zanbaq və s. isə bəzək kimi istifadə olunur.
Alma almaya bənzər (film, 1975)

Alma almaya bənzər — rejissor Arif Babayev tərəfindən 1975-ci ildə ekranlaşdırılmış lirik kinokomediya filmi. Film "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Film insanları düzlüyə, bir-birinə hörmət etməyə çağırır, xoşbəxtliyin yalnız halal zəhmətdə olduğunu göstərir. Filmdə əsas rolları Hüseynağa Sadıqov, Fazil Salayev, Səfurə İbrahimova, Həsən Məmmədov, İnarə Quliyeva və Hacıbaba Bağırov ifa edirlər. Lirik kinokomediyanın baş qəhrəmanı Nadir babadır (Hüseynağa Sadıqov). O, ömrü boyu bağbanlıq edib, bir-birindən gözəl almalar yetişdirir. Onun təhsili olmasa da biliklərə, elmə həmişə can atıb, tumsuz alma sortu yetişdirmək istəyib.
Kilimancaro

Kilimancaro - Afrikanın ən yüksək zirvəsi. Tanzaniyada yerləşən və Afrikanın ən yüksək zirvəsi olan Kilimancaro 5,895 metr (19,341 ft) hündürlükdədir. Adın etimologiyası Kilimancaro adının mənşəyi məlum deyil, lakin bir sıra fərziyələr mövcuddur. Avropalı tədqiqatçılar bu adın 1860-cı ilə qədər qəbul edildiyini və Kilimancaronun Suahili adı olduğunu bildirdilər. "The Nuttall Encyclopædia"nın 1907-ci il nəşrində də dağın adı Kilima-Njaro olaraq qeyd olunur.Con Ludviq Kraf 1860-cı ildə yazdı ki, suahililər sahil boyunca dağı Kilimancaro adlandırırlar. Heç bir əsas təqdim etməsə də, iddia edirdi ki, Kilimancaro "böyüklük dağı" və ya "karvan dağı" deməkdir. Sonuncu mənaya əsasən kilima dağ, jaro isə karvanlar demək idi. Cim Tompson 1885-ci ildə yenidən heç bir əsası olmadan iddia etdi ki, Kilima-Njaro termini ümumiyyətlə böyüklük (njaro) dağı (klima) mənasını verir.
Kilimancaro

O, eyni zamanda sözün "ağ dağa" mənasını verə biləcəyi fikrini də irəli sürdü. Njaro, parıldamaq mənasında qədim bir suahili sözündəndir. 1880-ci illərdə dağ Almaniya Şərqi Afrikasının bir hissəsinə çevrildi və suahili dilindəki varianta uyğun olaraq Alman dilində Kilima-Ndscharo adlandırıldı. 6 oktyabr 1889-cu ildə Hans Meyer Kibo krater silsiləsində ən yüksək zirvəyə çatdı. Buraya Kaiser-Vilhelm-Spitze ( Kaiser Vilhelm zirvəsi) adını verdi. Bu ad 1964-cü ildə Tanzaniya yaranana və zirvənin suahili dilində azadlıq zirvəsi mənasını verən Uhuru Peak adlandırıldığı zamana qədər istifadə edildi. Geologiyası Kilimancaro, üç fərqli vulkan konusundan: Kibo (ən hündürü), Mavenzi (5,149 metr (16,893 ft)) və ən alçağı, Şira (4,005 metr (13,140 ft)) ibarət böyük bir qarışıq vulkandır.
Kilimancaro

Mavenzi və Şira sönmüş vulkanlardır, Kiboda isə, yenidən püskürmə ola bilər. Kilimancaro dağının ekvatordan cəmi üç dərəcə aralı yerləşməsinə baxmayaraq hər iki zirvə, Kibo və Mavenzi daima qarla və buzla örtülüdür. Uhuri təpəsi Kibonun və bütün Kilimancaro dağı massivinin ən yüksək nöqtəsidir. Kibonun zirvəsində Gilman təpəsi yerləşir. Planda oval şəkilli nəhəng Kilimancaro massivinin uzunluğu 100 km, eni isə 60 km təşkil edir. Onun mərkəzində başı buludlara qədər üç zirvə ucalır: Şira (4,005 metr (13,140 ft)), Mavenzi (5,149 metr (16,893 ft)) və Kilimancaronun və ya Kibonun özü ( 5,895 metr (19,341 ft)). Bu, bir-birinə bitişmiş üç böyük qədim vulkandan yalnız Kibo, hazırda fəaliyyət nişanələri ilə seçilir.
Kilimancaro

Onun zirvəsində en kəsiyi 2 km və dərinliyi 200 m olan böyük krater yerləşir. Kraterin dibində en kəsiyi 800 m olan dairəvi boğazlı daha bir lava konusu yüksəlir. Bu boğazın bəzi yerlərindən boğucu vulkan qazları püskürür. Şərqi Afrikada yayılmış Suahili dilində Kilimancaro dağının adı "parıldayan" mənasını verir. Həqiqətən də, Kibonun buludlarla örtülməmiş qar papağı sabahın erkən və axşam saatlarında günəş şüaları altında saf gümüş kimi parıldayır. Deyilənlərə görə, keçmişlərdə yerli tayfalar heç zaman qar və buz görmədikləri üçün doğrudan da Kibonun zirvəsinin qiymətli metaldan ibarət olduğuna inanırmışlar. Ancaq yerli sakinlərdən heç kim bu gümanı yoxlamaq üçün Kilimancaroya qalxmağa cəsarət etmirmiş.
Kilimancaro

İnanca görə dağın yamacları "qara ruhların" məskəni imiş və onların rahatlığını pozan hər kəs amansızcasına cəzalandırılacaqmış. Bununla belə, deyilənlərə görə yerli tayfa başçılarından biri öz döyüşçülərini gümüş gətirmək üçün Kibonun zirvəsinə göndərib və həmin o gümüş onların əllərində əriyib. Beləliklə, döyüşçülər əliboş qayıdıb. Onlar Kilimancaroda yalnız buzun soyuq hökmü ilə qarşılaşıblar. Beləliklə, bu böyük vulkanın "soyuq Allahın məskəni" adı meydana gəlib. Afrikanın qızmar havası ilğımında dağın aşağı hissəsi mavi səma fonunda demək olar ki, seçilmir və Kilimancaronun qar papağı beləcə digər ağ buludlar arasında sanki düzəngah üzərində süzürmüş kimi görünür. Dağ, bulud örtüyündən azad olduğu anlarda, yaşıllaşan ekvator meşələri fonunda məğrurcasına ucalan Kibonun yüksək kəsik konusundan göz çəkmək mümkün deyil.
Kilimancaro

Kilimancaronun ətəyində yaşayan xalqlar onu müqəddəs hesab etmiş, "sevinc və xoşbəxtlik Allahı" kimi sitayiş etmişlər. Axı, dağın yamaclarından axan çaylar və irmaqlar onların əkin sahələrinə, otlaqlarına həyat, dağın zirvəsini örtən buludlar isə bərəklətli yağış verir. Bitki örtüyü Təbii meşələr Kilimancaro üzərindəki təxminən 1,000 km2 sahəni əhatə edir. Dağətəyi ərazidə qarğıdalı, lobya, günəbaxan və qərb tərəfdən buğda əkilir. Həmçinin burada akasiya, kombretum, və terminaliya ilə birlikdə keçmiş savanna bitkilərinin qalıqları da meydana gəlir. 2,780 metr (9,120 ft) hündürlükdəki Maundi kraterində aparılan qeydlər Kilimancaronun bitki örtüyünün zamanla dəyişdiyini göstərir. Heyvanat aləmi Kilimancaro üzərində böyük heyvanlar nadirdir və meşələrdə və dağın aşağı hissələrində daha tez-tez rast gəlinir.
Kilimancaro

Fillər və kəllər səyahətçilər üçün təhlükəli ola biləcək heyvanlar arasındadır. Buqələmunlar, dukerlər, herpesitidae də həmçinin burada rast gəlinmişdir. Şira platosunda zebrlər, bəbirlər və kaftarlar da çox nadir hallarda müşahidə edilmişdir. Dağ ilə əlaqəli xüsusi növlər arasında Kilimanjaro shrew və Kinyongia tavetana daxildir. Kilimancaronun iqlimi, dağın hündürlüyündən təsirlənir, bu da ekvatorial passatların və yüksək hündürlükdə qərb küləklərinin eyni vaxtda təsirinə imkan verir. Kilimancaroda şimal tərəfindən daha çox cənub yamacında hakim olan brizlər əsir. Düzənlik cənub yamacı daha çox uzanır və atmosferə daha güclü təsir göstərir.
Kilimancaro

Kilimanjaro'da iki fərqli yağışlı mövsüm var, biri mart-may ayları, digəri isə noyabr ayıdır. Şimal yamaclarına cənub yamaclarına nisbətən daha az yağış yağır. Alp zonasında illik yağıntı 200 millimetr (7.9 düym)-ə qədər azalır.Zirvədə orta temperatur təxminən −7 °C (19 °F)-dir. Şimal Buz Sahəsində gecə səthin temperaturu orta hesabla −9 °C (16 °F)-ə qədər düşür. Gündüz orta yüksək temperatur −4 °C (25 °F)-dir.Hazırda Kilimancaro qlobal istiləşməyə qurban gedir. Ohayo Universitetinin araşdırmalarına görə dünyanın ən gözəl mənzərələrindən biri sayılan Kilimancaro dağında 20 ildən sonra qar qalmayacaq. 1912-ci ildən bu günə qədər zirvədəki qar həcminin 85 faizi əriyib və bu sürətlə 20 il sonra Afrikanın ən yüksək zirvəsində də qar olmayacaq.
Kilimancaro

Coğrafi mövqeyi Kilimancaro dağı Şimali Tanzaniyada, Afrika riftinin şərq hissəsinin cənub qurtaracağında, onun şərq cinahında yerləşən aktiv stratovulkandır. O, qərb, şimal qərb istiqamətdə uzanan təqribən 95x65 km ölçüdə qalxanvari ərazidə yerləşir. Ərazinin Kibo kəsimində Uhuru zirvəsi 5895 m-ə çatır. Şira vulkan mərkəzi və qayalıqları Kibodan cənubda 8 km və 40 km arasında, yüksəkliyi 3000 m və 4200 m olan ərazidə yerləşir və coğrafi cəhətdən Şira yaylasını (Shira, Platean), Şira qılıncını (Shira Pidge), Şira saborunu (Shira Cathedral), Şərqi Şira təpəsini (East Shira Hill) və asalak vulkan konusunu (cone place) ehtiva edir. Dağ qədimdən bəri afrikalılara məlum idi. Ptolemey tərəfindən qeydə alınan dənizçilərin hesabatlarında "ay dağı" və Kilimancaroya nişan verə bilən Nilin bir gölündən bəhs olunur; lakin mövcud tarixi məlumatlar Şərqi Afrikada Keniya dağı, Efiopiya dağları, Virunga dağları, Ruenzori dağları və Kilimanjaro kimi digərləri arasında fərq qoyulmasına imkan vermir. Ptolemeydən əvvəl Esxil və Herodot "Misir qarla bəsləndi" deyərkən müvafiq olaraq iki dağ arasındakı bulağa istinad edirdi.
Standart

Standart (ing. standard — norma, nümunə) — sözün geniş mənasında işlənən nümunə, etalon, model olub başqaları ilə müqayisədə ilkin götürülür. Standart kütləvi istifadə üçün nəzərdə tutulmuş məhsulların (işlərin, xidmətlərin) keyfiyyətinə və təhlükəsizliyinə dair tələbləri müəyyənləşdirən normativ sənəddir. Ümumi məlumat İnsanların həyat və sağlamlığı, əmlakı, ətraf mühit üçün təhlükə yarada bilən məhsul (iş, xidmət) üçün dövlət tərəfindən müvafiq standart müəyyən edilir. Bunu dövlət, istehlakçı və istehsalçı arasında bağlanmış üçtərəfli ictimai müqavilə də adlandırmaq olar. İstehsalçı hamı üçün şəffaf olan bu standartlara ciddi surətdə əməl etməyə məcburdur. Çünki, onun məhsulunun keyfiyyətinin standarta uyğunluğuna həm dövlət orqanları, həm də istehlakçılar asanlıqla nəzarət edə bilirlər.
Standart

Məhsulun (işin, xidmətin)standarta uyğunluğu istehlakçıda məhsulun (işin, xidmətin) təhlükəsiziliyinə inam yaradır. Standartlaşdırma — məhsullar (işlər, xidmətlər) üçün norma, qayda və xarakteristikaları müəyyənləşdirən fəaliyyət olub, aşağıdakıları təmin etmək məqsədi daşıyır: məhsulların (işlərin, xidmətlərin) insanın həyatı, sağlamlığı, əmlakı və ətraf mühit üçün təhlükəsizliyini; məhsulların (işlərin, xidmətlərin) texniki, texnoloji və informasiya uyğunluğunu, eləcə də qarşılıqlı əvəz olunmasını; məhsulların (işlərin, xidmətlərin) elm, texnika və texnologiyanın inkişafına uyğunluğunu və onların rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsini; ölçmələrin dəqiqliyini və vəhdətini; bütün növ resursların qənaətini; təbii və texnogen qəzaların və habelə digər fövqəladə vəziyyətlərin yaranması ehtimalları nəzərə alınmaqla təsərrüfat obyektlərinin təhlükəsizliyini; ölkənin müdafiə qabiliyyətini və səfərbərliyə hazırlığını; istehlakçıların məhsulların (işlərin, xidmətlərin) nomenklaturası və keyfiyyəti haqqında tam və səhih informasiyaya malik olmalarını. Standart növləri Aşağıdakı standart növləri vardır. Beynəlxalq standartlar — dünya dövlətlərinin əksəriyyətinin qəbul və istifadə etdiyi standartlar, norma, qayda və tövsiyələrdir. Regional (hövzə) standartlar— texniki-iqtisadi əməkdaşlıq edən bir qrup regional (hövzə) dövlətlərinin qəbul və istifadə etdikləri standartlar, norma, qayda və tövsiyələrdir. Dövlətlərarası standartlar — iki dövlətin qarşılıqlı razılıq əsasında qəbul və bir-biri ilə müvafiq münasibətlərdə istifadə etdiyi standartlar, norma, qayda və tövsiyələrdir. Milli standartlar — ayrı-ayrı müstəqil dövlətin ərazisində müvafiq qaydada hazırlanıb istifadə edilən standartlar, norma, qayda və tövsiyələrdir.Standartlar məzmun və təyinatlarından asılı olaraq aşağıdakı növlərə bölünürlər: Texniki şərtlərin standartları (ümumi texniki şərtlər).
Standart

Parametrlərin (ölçülərin) standartları. Ümumi texniki tələblərin (texniki tələblərin) standartları. Tiplərin, əsas parametrlərin və ölçülərin standartları. Konstruksiyanın standartları. Markaların standartları. Çeşidlərin standartları. Qəbul qaydalarının standartları.
Standart

Nəzarət (sınaq, analiz, ölçmələr) metodlarının standartları. Nişanlama, qablaşdırma, saxlanma və nəqletdirmə qaydalarının standartları. İstismar və təmir qaydaları. Tipli (əşya və avadanlıqlar seçilməsi, iqtisadi və texnoloji cəhətdən əlverişli) texnoloji proseslərin standartları. Ölçü cihazlarının yoxlama metodları və vasitələri üçün standartlar.Konkret məhsula aid olmayan standartlara, o cümlədən ümumitexniki və təşkilatı-metodik standartlara dövlət standartlaşdırma sistemi növlər müəyyən etmir. Ümumi normaların standartları: sinifləşdirmə və sənədləşdirmə sistemləri standartları; fiziki kəmiyyətlərin vahidlərin standartları; texniki təhlükəsizlik tələbləri standartları. Ümumi texniki şərtlərin standartları eyni tipli məhsul qrupu üçün ümumi olan istismar xarakteristikalarını, qəbul qaydalarını, nəzarət metodlarını, nişanlama, qablaşdırma, daşınma və saxlanma qaydalarını, saxlanmasını və s. müəyyənləşdirir.
Standart

Texniki şərtlərin standartlarının digər standartlardan fərqi odur ki, onlar konkret məhsula (markaya, modelə və s.) hərtərəfli tələbləri təyin edir. Ümumi texniki tələblərin standartları eyni tipli məhsul qrupu üçün ümumi olan və onun optimal keyfiyyət səviyyəsini təmin edən norma və tələbləri müəyyənləşdirir. Texniki tələblərin standartları ümumi texniki tələblərin standartlarından fərqli olaraq konkret məhsul növlərinə tələblər qoyur. Parametrlərin (ölçülərin) standartları məmulatların əsas istehlak xarakteristikalarına görə onların parametrik və ya ölçü sıralarını müəyyənləşdirir. Bu xarakteristikaların bazasında məhsulun konkret tipləri və modelləri layihələndirir. Tiplərin standartları məmulatların verilmiş növünün inkişaf perspektivini nəzərə almalıdır və ancaq hazırda buraxılan məmulatın deyil , həm də kütləvi istehsal üçün hazırlanmış məmulatların tiplərini və əsas parametrlərini özündə əks etdirməlidir. Konstruksiyaların standartları konkret tip ölçülərinin və modellərin işlənib hazırlanması zamanı müəyyən qrup məmulatların unifikasiyasını ( məmulatların istismarı zamanı onların qarşılıqlı əvəzolunması) və qarşılıqlı əvəzolunmasını təmin etmək məqsədi ilə onların əsas parametrlərini müəyyənləşdirir.
Standart

Markaların standartları xammalın markalarının nomenklaturasını, onların kimyəvi tərkibini, fiziki xassəsini, istehlak xassələrini və nəzarət metodlarını təyin edir. Çeşidlərin standartları məhsulun həndəsi formalarını və ölçülərini təyin edir. Qəbul qaydalarının standartları müəyyən qrup və ya növ məhsulların qəbul zamanı keyfiyyət və kəmiyyətcə onlara qoyulmuş vahid tələbləri təmin etmək məqsədilə məhsulun qəbul qaydalarını müəyyən edir. Sınaq metodlarının standartları müəyyən məhsul qrupunun sınağı üçün nümunələrin götürülmə qaydalarını müəyyən edir. Nişanlama, qablaşdırma, saxlanma və daşınma qaydalarının standartları məhsulun əsas xarakteristikaları haqqında istehlakçıya informasiya vermək məqsədilə onun nişanlanmasına, qablaşdırılmasına, saxlanmasına və daşınmasına tələbləri müəyyən edir. Ölçü cihazlarının və ölçülərin yoxlama metodları və vasitələri üçün standartlar onların ən səmərəli yoxlama metodlarını təyin edir. Standartlarının kateqoriyaları “Standartlaşdırma haqqında” Azərbaycan Respublikasının 16/IV-1996-cı ildə qəbul olunmuş və 8/X-1996-cı ildə Prezidentin fərmanı ilə qüvvəyə minmiş Qanuna əsasən Respublika standartlaşdırma üzrə aşağıdakı normativ sənədlər hazırlanır və tətbiq edilir: Azərbajcan Respublikasının dövlət standartları.
Standart

Dövlət standartlarının tövsiyə olunan tələbləri aşağıdakı hallarda şərtsiz yerinə yetirilməlidir: a)qanunvericilik aktlarında nəzərdə tutularsa; b)məhsulu hazırlayan (tədarükçü) tərəfindən məhsulun həmin tələblərə uyğunluğu bəyan edilmişsə. Sahə standartları və texniki şərtlər Müvafiq icra hakimiyyəti orqanları tərəfindən standartlaşdırma üzrə tələbləri təmin etmək məqsədi ilə öz səlahiyyətləri daxilində təşkilati-hüquqi forma və mülkiyyət formasından asılı olmayaraq eyni istehlak və funksional təyinatlı müəyyən növ məhsul istehsal edən (iş görən, xidmət göstərən) təsərrüfat subyektləri üçün sahə standartları və texniki şərtlər hazırlana və qəbul edilə bilər. Belə normativ sənədlər müvafiq dövlət standartları müəyyən edilməmiş məhsullar (işlər, xidmətlər) üçün, habelə mövcud dövlət standartlarının tələblərini sərtləşdirmə, yaxud artırmaq zərurəti yarandıqda hazırlanır. Müəssisə standartları Dövlət standartlarının tələblərinin təmin edilməsi, eləcə də istehsalın təşkili və idarə edilməsinin təkmilləşdirilməsi məqsədi ilə, hər bir müəssisə müstəqil olaraq müvafiq standartlar hazırlaya və təsdiq edə bilər.Bu standart dövlət standartının məcburi tələblərinə uyğun olmalıdır. Elmi-texniki və mühəndis cəmiyyətlərinin və digər ictimai birliklərin standartları Müxtəlif bilik və ictimai-kütləvi fəaliyyət sahəsində aparılan tədqiqatların, təcrübələrin, sınaq və işləmələrin nəticələrindən istifadə etmək və onları yaymaq üçün müvafiq elmi-texniki və mühəndis cəmiyyətləri, digər ictimai birliklər öz standartlarını qəbul edə bilərlər.Bu standart dövlət standartının məcburi tələblərinə uyğun olmalıdır. Həmçinin bax Azərbaycan Respublikası Standartlaşdırma, Metrologiya və Patent üzrə Dövlət Komitəsi
Qara ölüm

Qara ölüm və ya qara taun — tarixdəki ikinci taun pandemiyasıdır, ən yüksək həddinə 1346–1353-cü illərdə çatmış və təkrar infeksiyalar XIX əsrə qədər baş qaldırmışdır. Avrasiyada və Şimali Afrikada 75–200 milyon nəfər xəstəliyin qurbanı olmuşdur. Müxtəlif məlumatlara görə həmin dövrdə Avropa əhalisinin təqribən 30%-60% tələf olmuşdu. Qara ölüm 1361-ci və 1369-cu illərdə kəskin olmasa da, yenidən özünü göstərmişdi. Böyük ehtimalla pandemiyanın ilkin mənbəyi Xəzər dənizinin şimal sahilində yerləşmiş və buradan xəstəlik Mərkəzi Asiyaya və ya Şərqi Asiyanın əksər hissəsinə yayılmışdır. Epidemiya tədricən İpək Yolu boyunca yayılaraq 1347-ci ilə qədər Krım yarımadasına çatmışdır. Oradan, çox güman ki, Aralıq dənizi hövzəsində yayılaraq Konstantinopol, Siciliya və Apennin yarımadasından keçərək Afrikaya, Qərbi Asiyaya və Avropanın qalan hissəsinə yayılmışdır.
Qara ölüm

Xəstəliyə səbəb kimi "Pasteurella pestis"in daşıyıcısının Genuya ticarət gəmilərində "səyahət" edən qara siçovullar olduğu ehtimal edilir. Pandemiya qurbanlarının qalıqlarının genetik tədqiqatları taun çöpünün — "Pasteurella pestis"in əsas yoluxdurucu vasitə olduğunu göstərmişdir. Y. pestis infeksiyasına yoluxma ən çox bubon taunu ilə nəticələnir, lakin o həmçinin septikemik və ya pnevmonik xəstəliklərə də səbəb ola bilər. Bununla belə bəzi tədqiqatçılar qara ölümün təbiəti ilə bağlı alternativ nəzəriyyələr irəli sürürlər. Tədqiqatlar onu da göstərmişdir ki, Qara Ölüm böyük ölçüdə sətəlcəm taununa səbəb olan — insan bitləri vasitəsilə, şəxslə ünsiyyət və əşyalar üzərindən yayılmışdır.Taun ilə mübarizədə orta əsr tibbinin və dini qurumların səmərəsizliyi, bütpərəst məzhəblərin və xurafatların canlanmasına, potensial "zəhərləyicilərin" və "taun zəhərinin yayıcılarının" təqib olunmasına, dini fanatizmin və dini dözümsüzlüyün artmasına səbəb oldu. Qara ölüm ikinci pandemiyanın başlanğıcı idi. və o, Avropa tarixində böyük bir iz buraxdı, iqtisadiyyatda, psixologiyada, mədəniyyətdə və hətta əhalinin genetik tərkibində də dəyişikliyə gətirib çıxardı. Qara Ölüm orta əsrlərin sonunda Avropanı silkələyən ikinci fəlakət idi (birincisi, 1315–1317-ci illərdəki böyük aclıq olmuşdur).
Qara ölüm

Onun Avropa əhalisinin 30–50% -ni öldürdüyü təxmin edilir. Ümumilikdə taunun XIV əsrdə dünya əhalisinin sayının təxmin edilən 475 milyondan 350–375 milyona endirməsinə səbəb olduğu düşünülür. Orta əsrlərdə daha çox epidemiyaların baş verməsi və demoqrafik vəziyyətə təsir göstərən digər amillərlə Avropa əhalisinin 1300-cü il səviyyəsində bərpası, yalnız 1500-cü ildə mümkün oldu. XIX əsrin əvvəllərinə qədər dünyanın müxtəlif yerlərində taun epidemiyası bir neçə dəfə təkrarlanmışdır. Avropalı müasirlərin əksəriyyəti xəstəliyi pestilentia (latınca epidemiya) və bəzən isə onu "böyük" epiteti ilə birlikdə təsvir etmişdilər. Bəzi dillərdə "böyük" və ya "qəfil ölüm" ifadəsi də istifadə edilmişdir. "Qara ölüm" (lat.
Qara ölüm

atra mors) ifadəsi əvvəlcə məcazi mənada işlədilmiş və taun əlamətləri ilə əlaqələndirilməmişdir. İlk dəfə taun epidemiyası Senekanın "Edip" faciəsində təsvir olunur. XIV əsr epidemiyası ilə əlaqədar olaraq, "Qara ölüm" (lat. mors nigra) ifadəsi ilk dəfə 1350-ci ildə Paris astroloqu Simon Kovinski tərəfindən nəşr olunan bir şeirdə meydana çıxır. Venesiya şairi Cakomo Ruffini 1556-cı ildəki taun xəstəliyini izah edərək, onu "qara xəstəlik, qaranlıq canavar" adlandırır(lat. atra lues, Monstra nigrantis). Kardinal Fransis Qaske 1908-ci ildə "Qara ölüm" adının XIV əsr epidemiyasına əlavə olunmasını, 1631-ci ildə "onu simptomlarına görə "atra mors" adlandırılmasını" iddia edən hollandiyalı tarixçi Johann Pontanın verməsi ilə əlaqələndirirdi.
Qara ölüm

Ancaq bu adın yalnız XIX əsrdə geniş yayılması açıq şəkil alır. Belə ki, Elizabet Penrouzun müəllifi olduğu məşhur tarix dərsliklərində, eyni zamanda alman həkim Yustus Hekkerin monoqrafiyasında "Der schwarze Tod im vierzehnten Jahrhundert" (XIV əsrdə "Qara ölüm")istifadə edilmişdir. Hekker bu termini istifadə etməsini Pontana istinadla, xəstəliyin əlamətlərinin dərinin qaralması ilə izah edirdi. "Qara ölüm" ifadəsini həm də 1346–1351 epidemiyasında ölənlərin cəsədlərinin tez bir zamanda qaralması və əhalini dəhşətə gətirən "qəzəblənmiş" kimi görünməsi ilə də bağlayırlar. Taunun yayılma və yüksək ölüm səbəbləri İqlim amili XIV əsr VIII–XIII əsrlərin isti və rütubətli iqlimini əvəz edən havanın qlobal soyuma dövrü idi. İqlim dəyişikliyi xüsusilə Avrasiyada kəskin şəkildə özünü göstərdi. Bu təbiət hadisəsinin səbəbləri bu günə qədər dəqiq müəyyən edilməmişdir. Lakin mütəxəssislər XVII əsrin sonlarında minimum səviyyəyə çatdığı güman edilən günəş aktivliyi, habelə Şimali Atlantikada atmosfer dövranı ilə Qolfstrim cərəyanı arasındakı mürəkkəb qarşılıqlı təsirin əsas səbəblər olduğunu güman edirlər.Səkkiz əsr əvvəl Yustinian taununda olduğu kimi, Qara ölümün meydana gəlməsindən əvvəl də çoxsaylı fəlakətli faciələr baş vermişdir.
Qara ölüm

O dövrün sənədləri və salnamələri Mərkəzi Çində ölümcül quraqlıq və sonrakı qıtlıq, Xenan əyalətinə çəyirtkə sürüsünün hücumu və 1333-cü ildə Xanbalıqda (indiki Pekin) olan qasırğalar və leysan yağışları haqqında məlumat verirlər. Alimlərin fikrincə bütün bunlar kiçik gəmiricilərin (siçanlar, siçovullar və başqaları) qərbə doğru qaçmasına və insan yaşayış yerlərinin yaxınlığında onların çoxluq təşkil etməsinə səbəb olmuşdu. Nəticədə bu epidemiyanın meydana gəlməsinə şərait yaratmışdır.Bu dövrdə Avropanın iqlimində yalnız soyuq deyil, həm də qeyri-sabit hava şəraiti hakim olmuşdur. Artan rütubət dövrləri quraqlıq ilə əvəz olundu. Bu da öz növbəsində məhsul yetişdirilməsi üçün əlverişsiz şəraitin yaranmasına gətirib çıxardı. Avropada 1300–1309-cu illər isti və həddindən artıq quraq keçmişdisə, 1312–1322-ci illərdə hava soyuq və rütubətli oldu. 1314-cü ildən başlayan leysan yağışlar məhsulu məhv etdi, bu da 1315–1317-ci illərin böyük qıtlığına gətirib çıxardı.
Qara ölüm

1325-ci ilə qədər Avropada ərzaq çatışmazlığı hiss edilirdi. İmmun sisteminin ümumi zəifləməsinə səbəb olan kifayyət qədər qidalanmama, istər-istəməz Avropada yayılan epidemiyalar — pellaqra və kserofthalmiya ilə nəticələndi. XII əsrin sonlarında uzun bir yoxluqdan sonra "oyanan" çiçək xəstəliyinin yayılması taundan bir qədər əvvəl özünün yüksək həddinə çatmışdı. O zaman çiçək epidemiyaları Lombardiya, Hollandiya, Fransa və Almaniyanı bürümüşdü. Avropa əhalisinin başına gələn çiçək xəstəliyinə cüzam mərəzi də əlavə olundu. Hətta onun yayılması elə bir fəlakətli miqyas aldı ki, kilsə italyancadan lazarett adını almış xəstələr üçün xüsusi sığınacaq (leper koloniyası) yerləri ayırmaq məcburiyyətində qaldı. Bütün bunlar, yüksək ölüm faizi ilə yanaşı, tezliklə vəba qurbanına çevrilən sağ qalan əhalinin immun sisteminin zəifləməsinə gətirib çıxardı.
Qara ölüm

Sosial-iqtisadi amillər Ekoloji mühit amilləri ilə yanaşı, bir sıra sosial-iqtisadi amillər də taun xəstəliyinin yayılmasına səbəb olmuşdur. Epidemiyalar və ərzaq qıtlığı ilə yanaşı müharibələri də falakətə əsas səbəb kimi göstərmək olar. Belə ki, həmin dövrdə Fransada sonradan yüzillik adlanacaq böyük müharibə gedirdi. İtaliyada qvelflər və gibellinlər bir-biri ilə mübarizə aparır, İspaniyada daxili qarşıdurmalar və vətəndaş müharibələri gedir, Şərqi Avropanın bir hissəsi tatar-monqol hakimiyyətinə düşmüşdü. Müharibə, yoxsulluq və müharibə nəticəsində dağıdılmış ərazilərdən çox sayda qaçqın düşməsi, tədqiqatçılar tərəfindən pandemiyanın sürətlə yayılmasına kömək edən vacib amillər hesab olunur. Kasıbçılığı, yoxsulluğu və müharibə nəticəsində dağıdılmış ərazilərdən çox sayda qaçqın düşməsini, böyü orduların hərəkətini, ticarət əlaqələrinin yüksəlişini mütəxəssislər pandemiyanın "köhnə" qitədə sürətlə yayılmasına səbəb olan amillər kimi göstərir.Epidemiyanın yayılması üçün zəruri şərt kifayət qədər yüksək əhali sıxlığıdır. Qetd edək ki, hər tərəfdən yüksək qala divarları ilə əhatə olunmuş şəhərlərdə, mühasirə zamanı şəhərətrafı ərazilərdə yaşayanlarda də sığınırdı.
Qara ölüm

Bu da kiçik bir məkanda əhalinin sıxlığına səbəb olur və epidemiyanın yayılması üçün lazım olan şəraiti yaradırdı. Tez-tez eyni otaqda və ya ən yaxşı halda eyni evdə oturmağa məcbur olan insanların sıxlığı, xəstəliklərin qarşısının alınması qaydalarını tam bilməmələri ilə yanaşı, pandemiyanın yayılmasında vacib amilə çevrilmişdir.Böyük ehtimalla bu illərdə insanların xüsusəndə, sadə xalqın xırda həşəratlar böcəklər tərəfindən parazitlənməsi, adi bir hal sayılırdı. Belə ki, XIII–XIV əsrlərdə Pireney dağlarında yaşayan kəndlilər arasında yayılan qətər xurafatı ilə mübarizə aparan inkivizisiyatərəfindən sorğu-sual edənlərin dindirilmələrindən onların məişəti haqqında ətraflı məlumlar mövcuddur. Belə ki, bu ərazilərdəki kəndlilər kütlə şəklində yaşayır, ümumi yataqda yatır, bütün ailə ümumi qab-qacaqdan istifadə edir və yeyir, bir-birilərinə nəzakət əlaməti olaraq öz bitlərini əzmək üçün verirdilər. Belə bir şəraitdə isə bədən parazitlərini tamamilə məhv etmək mümükünsüz idi.Çox sayda siçovulların olması (açıq şəkildə taunun sinantropik mərkəzlərinin əmələ gəlməsi üçün kifayətdir), habelə onlarla yaxın təmas şübhəsiz ki, epidemiyanın yayılmasında öz rol oynamamışdır. Belə ki, o dövrün "taun yazılarından" birində (Lékařské knížky — Praxatiçdən olan çexiyalı həkim Krişiştiyan) "siçovullar kiminsə üzünü çırsa və ya isladarsa" bunun üçün xüsusi bir resept verilmişdir.Şəxsi gigiyenaya gəlincə bu məsələdə də vəziyyət yaxşı deyildi. Belə ki, erkən orta əsrlərdən bəri xüsusən monastır ərazisi mühitində latınca alousia adlanan həyat tərzi geniş yayılmışdır.