LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Atomun nüvəsi

(Məsələn hərəkətsiz bir gaz atomundaki elektronu öz nüvəsində tutan qüvvə) Nüvə qüvvəsi, tipik nükleon boşluğu uzaqlığında son dərəcə çəkicidir və bu da protonlar arasındakı elektromaqnit qüvvəsi tərəfindən qaynaqlanan itələyici qüvvənin üstəsindən gəlir. Beləliklə nüvənin əmələ glməsini təchiz edir. Lakin bu güclü nüvə qüvvələri limitli bir təsir sahipdir və uzaqlıqla birlikdə tezbirzamanda zəyifləməkdədir. (Yukawa potensiyalında bunu görəbilərsiniz) Bundan ötrü yalnızca bəlli bir sahədən kiçik olan nüvələr tamamilə dayanıqlı halda qalabilirlər. Təmamilə dayanıqlı halda qalabilən en böyük nüvə (alfa, beta ve gamma pozulmalarına qarşı dayanıqlı) Qurğuşun-208’dir. Qurğuşun-208, 208 nüvə (126 neytron ve 82 proton) daxildir. Bu maksimum səviyyədən daha böyük nüvələr dayanıqsızdı və nükleotidin böyüklüyünün artmasına paralel olaraq daha qısa ömürlü olmaya yönəlimlidirlər.
Atomun nüvəsi

Amma bismut-209’da beta pozulmasına dək dayanıqlıdır və bilinən izotoplar içərisində ən uzun yarı ömürlü alfa pozulmasına sahibdir. Kainatın yaşından milyarlarla uzun olduğu təxmin edilir. Güclü nüvə qüvvəsi çox qısa mesafələr üçün təsirlidir. (ümumiyyətlə yalnızca bir neçə femtometre(fm), təqribən bir ya da iki nükleotid diametrindədir). Güclü nüvə qüvvəsi hərhansı nukkleotid cütü arasında cazibənin yaranmasını təchiz edir. Məsələn, proton və neytronlar arasındakı bu cazibə, deyteriumu əmələ gətirir. Bundan əlavə bu cazibə protonların öz aralarında və neytronların üz aralarında da mövcutdur.
Atomun nüvəsi

Halo Nüvəsi və Güclü Qüvvənin Təsir Sərhəddi Güclü nüvə qüvvəsinin təsiri mütləq sərhəddi halo nüvəsi ile göstərilir. Misal üçün, lityum-11 ve bor-14 təxminən on fermis (təqribən uranium-238’in nüvəsinin yarıqatı olan 8 fermiye bənzər) uzaqlıqta yörüngədə dönürlər. Bu nüvələr təmamilə sıx deyildirlər. Halo nüvəsi nükleotidin grafikasının ən uc nöqtələrində əmələ gəlir – neytron sızma xəttı və proton sızma xəttı-. Bunlar qısa yarı-ömürləriylə birlikdə dayanıqsızdır. Ömürləri milisaniyə olaraq ölçülmüştür. Mİsal üçün lityum-11 8.8 milisaniyə yarı ömre sahibdir.
Atomun nüvəsi

Təsir altındaki halogenlər enerji səviyələri doldurulmamış xarici kvant səthindəki nüvələrlə birlikdə həyəcanlanmiş halı təmsil edir. (həm yarıqati həm də enerji). Halo, neytronlardan da [NN,NNN] protonlardan da [PP,PPP] oləmələ gələ bilər. Tək bir neytron halosu daxil olan nüvə 11və 19C i özündə birləşdirir.İki neytron halosu 6, 11Li, 17B, 18B və 22C ilə göstəriləbilir. İki neytron halo nüvəsi üç parçaya ayrılabilir, heç vaxt iki yerə ayrılmaz. Bu parçalara Borromean nüvə deyilir bu davranışından ötrü. (birbirinə bağlanmiş üç həlqənin olduğu bir sistem kimi düşünəbilər, tək bir həlqəni pozmaq, ayırmaq digər ikisini də sərbəst hala gətirir).
Atomun nüvəsi

8B və 14Be nin ikisi də dört neytron halosunu təmsil etməkdədir. Proton halosu daxil olan nüvə 8B və 26P dir. İki proton halosu 17Ne və 27S dir . Daha çox protonun itələyici elektromaqnit qüvvətindən ötəri proton halolarının neytron halolarından daha nadir ve daha dayanıqsız olmaları təxmin edilir. Nüvə Modelləri Fizikanın standart modelinin, nüvənin davranışını və məlumatlarını təmamilə müəyyən etmək inanc geniş olsa da, teoridən təxhminlər irəli sürmək hissəcık fizikasının digər sahəsindən daha çətindir. Bunun iki səbəbi vardır : Prinsipcə nüvə üçün edilmiş hesablamalar bütünlüklə kvant rəng dinamikasindan əldə edilmişdir. Amma praktikada, aşağı enerji sistemlərindəki kvant renk dinamikasını həll etmık üçün edilən keçərli hesablamalar və riyazi yaxılaşmalar son dərəcə limitlidir.
Atomun nüvəsi

Bunun səbəbi yüksək enerjili kvark maddəsi ilə aşağı enerjili hadron maddəsi arasında gərçəkləşən hal dəyişimidir. Bu da Perturbation teoremini istifadəyə yararsız hala gətirir. Bundan əlavə nükleotidlər arasındakı qüvvənin törədilmiş kvant rəng dinamikasi modelinin doğru bir şəkildə inşa edilməsini çətinləşdirir. Keçerli hesablamalar ya Argon v18 potansiyeli kimhagigətə uyğun modeller ilə ya da chiral təsirli sahə teoremleri ilə sərhədlənir . •Nüvə qüvvəsi çox yaxşı bir şəkildə sərhədləndirilsə belə hesablama gücünün önəmli miqdarı nüvənin başlangıcdakı xüsusiyyətlərin doğru hesablanmasını gərəkdirir. Many-Body teoriyasındakı inkişaflar, çox aşağı kütlələr və nisbi dayaniqli nüvələrüçün bu hesablamaları mümkün edir.Lakin gelecəkdə, həm hesablama gücünə həm də riyazi yaxinlaşmalara dair inkişaflar özündən evvəllki ağır nüvələr və böyük ölçüdə dayanıqsız nüvələr üzərində aparilmış çalışmaların nəailliyyətlərinə bağlıdır.Keçmişdən bu günə, Təcrübələr istər istəməz qüsurlu ibtidai modellerə görə müqayisə edilməkdədir. Bu modellerdən heçbiri nüvənin quruluşu üzerindəki təcrübi məlumatlari tamamiylə açiqlaya bilməz.
Atomun nüvəsi

Nüvənin radiusu (yarıqatı) (R) herhansı bir modelini təxmin etmək məcburiyyətində olduğu ən təməl böyüklüklərdən biri olaraq göz önünə alınmaqdadır.Dayanıqlı nüvələr üçün (halo nüvələr ya da digər dayanıqsız nüvələr deyil) nüvə radiusu təxminən nüvənin kütlə vahidinin kvadrat kökü ilə düz mütənasibdir. Bu mütənasiblik xüsusi ilə çox sayda nuklon daşıyan nüvələr üçün önəmlidir çünki bunlar daha kürəsəl şəkilləndirməyə uyğun şəkildə sıralanmışdır. Dayanıqlı bir nüvə təxmini olaraq sabit bir sıxlığa sahibdir və buna görə nüvənin radiusu (R) təxmini olaraq aşağıdakı düsturla ifadə edilir r 0 A 1 / 3 Başqa sözlə, proton ve neytronları nüvədə paketləmə əməliyyatı təxminən eyni toplam ölçüsünü verir. Sabit ölçüyə sahib sıx kürəvi bir paketi (misal üçün misket) dar bir kürəyə ya da təxmini olaraq kürəvi bir çantaya paketləmək kimi. (bəzı dayanıqlı nüvələr təmamilə kürəvi deyildir lakin kürəyə bənzər bir formaya sahib olduğu bilinir) Maye damcı modeli Nüvəyə dair inkişaf etdirilmiş ilk modellər nüvənin dönən maye damcısı kimi təsvir edildiyi modellərdir. Bu modeldə, uzun mesafəli elektromaqnit qüvvəsi ve qisa məsafəli nüvə qüvvəsi ilə birlikdə bəlli bir davranışa səbəb olduğu düşünülür. Bu davranış, dəyişik ölçülərdəki maye dənəciklərinin üzərindəki səthi gərilmə qüvvəsinə bənzərlik göstərir.
Atomun nüvəsi

Bu yaxınlaşma nüvəyə dair çoxlu vacib məlumatları uğurla açıqlaya bilir. Misal üçün nüvənin ölçüsü və hissəcikləri dəyişdiyi zaman toplam rabitə enerjisinin necə dəyişdiyini açöqlaya bilir. (yarı təcübi kütlə formuluna baxın) Lakin bu yaxınlaşma proton ya da neytronların çox olduğu nüvələrdə dayanıqlılıq vəziyyətini açıqlaya bilmir. Bir çox nüvənin rabitə enerjisinin təxmini qiymətini tapmaq üçün istifadə edilın yarı təcrübi kütlə düsturu beş növ enerjinin cəmi olaraq bilinir. (aşağıda görəbilərsiniz) Sıxmaq mümkün olmayan bir maye damcısı kimi təsvir edilən aşağıdakı şəkillər nüvənin ravitə enerjisindəki əsadüf edilmş dəyişiklikləri açıqlaya bilmir. Həcm Enerjisi: Eynı ölçüyə və birbirinə bənzər nüklonlar en kiçik bir həcmə tayalandiginda hər bir iç nuklonun bəlirli bir sayda nuklonla təması subeyktidir. Buna görı nüvə enerji həcimlə düz mütənasibdir.
Atomun nüvəsi

Səth Enerjisi: Nüvənin səthindəki bir nüklon, nüvənin içindəki bir nuklondan daha az sayda nuklonla təsirə girir. Buna görədə nüvənin səthindəki nuklonun rabitəenerjisi daha aşağıdır. Səth enerjisi mənfidir və səthin sahəsi ilə düz mütənasibdir. Buna görəsəth enerjisi diqqətə alınmalıdır. Coulomb Enerjisi: Nuvədəki hər bir cüt proton arasöndakö itələyici qüvvə öz rabitə enerjisinin azalmasına səbəb olur. Asimetrik Enerji (Pauli Enerjisi’də deyilir) : Bu enerji Pauli prinsipi ile Əlaqəlidir. En dayanıqlı nüvə eyni sayda proton ve neytrona sahib olan olsaydı, bu Coulomb enerjisi üçün doğru olmazdı.
Atomun nüvəsi

Çünki proton və neytron sayının eyni olmaması tək növ bir hissəciyin ən yüksək enerji səviyələrini doldurması anlamına gelir. Digər növ hissəciklər isə ən aşağı enerji səviyyələrini tərk edərkən reallaşır. Cütləşmə enerjisi: Bu enerji, proton ve neytron cütlərinin əmələ gəlməsini təchiz edir. Cüt sayl hissəciklər tək saylı hissəciklərdən daha dayanıqlıdır. Energetik Səviyyə Modeli və Digər Kvant Modeller: Nüvədə yerləşən nuklonların yörüngələrdə hərəkət etdiyi bəzi atom modelleri təklif olundu. Atom fizikası teoremindəki atomik orbitals bənzər şəkildə. Bu dalğa modelleri, nuklonları ya potansiyal quyu içində sonsuz nöqtə hissəciklər olaraq ya da optiki modeldəki oehtimal dalğaları şəklində təsəvvür etmişdir.
Atomun nüvəsi

Potensial qutular içindəki bu yörüngələr sürtünməsizdir və nuklonların böyük bir sürətə sahib olduğu düşünülür. Yuxarıdakı modellərdən, nuklonların fermiyon əmələ gətirmək məqsədilə cütlər halında yörüngələrdə gəzindiyi fikri ortaya atıla bilər. Bu, təcrübələrdən görüldüyü kimi cüt və tək atom nüvələrini açıqlamağımız üçün imkan verir. Nüvə qabığının həqiqi təbiəti və tutumu atomun ətrafindakı elektronlara görə dəyişir. Çünki nuklonların hərəkət etdiyi potensiyal quyular (xüsusilə böyük ölçülü nüvələrdə) elektronları atoma bağlayan mərkəz elektromaqnit potensial quyudan fərqlidir. Atomik yörüngə modeliylə olan bəzı bənzərliklər bələi helium-4 kimi kiçik atomik nüvələrdə görüləbilər. Helium-4 nüvəsində iki proton ve iki neytron 1s yörüngələrində ayrı bir şəkildə dolanır.
Atomun nüvəsi

Bu vəziyyət helium atomundaıi iki elektronun 1s ətrafında hərəkət etməsinə bənzəyir. Beləliklə eynı sebebden qaynaqlı qeyri adi bir dayaniqliliq vəziyyərinə çatır. 5 nüklonlu nüvələrdə son dərəcə dayanıqsız və qısa ömürlüdür. Amma 3 nükleonlu helyum-3, qapalı 1s orbital səviyyəsi olmamasına baxmayaraq davamlıdır. Bir digər 3 nüklonlu nüvəyə sahib olan triton hidrogen-3 dayanıqsızdır və izolə edildiyində helium-3’e bozon olur. 1sətrafındakı 2 nüklonun[NP] zəif nüvə dayanıqlılığı deyteriyum hidrogen-2’de aşkar olunur. Hər bir nükleon fermiyon ikən [NP] deyteryum bozondur və beləliklə [NP] deyteryum, səviyyə içindəki qapalı paketlənmədən ötəri Pauili qanununa tabe olmaz.
Atomun nüvəsi

6 nuklonlu Lityum-6 isə qapalı ikinci 1p ətrafıda səviyyə olmadığı zaman olduqca dayanıqlıdır. Toplam 1’dən 6’ya qədər nuklon sayı olan yüngül nüvələr içərisində yalnız 5 nuklon sayına malik olanlar dayanıqlı olduğuna dair əlamət göstərməz. Qapalı səviyyənin xaricindəki yüngül nüvələrin beta-dayanıqlılığına dair Müşahidələri nəzərə alarsaq ,nüvə dayaniqliliğının, çox sayda proton və neytrona malik səviyyə ətrafında hərəkətinin daha mürəkkəb olduğu deyilə bilər. Nüklonların gəzindiyi yörüngələr böyük nüvələr üçün elektron səviyyəsində fərqli bir xüsusiyətə bürünürlər. Amma ən azından, mövcud nüvə teoremi çox sayda proton ve neytron tərəfındən doldurulmuş nüvə səviyyəsini təxmin etmək mümkündür. Həmçinin bax Atom fizikası
Tezlik

Tezlik (ing. frequency) — vahid zamandakı rəqslərin sayıdır. Düsturla ifadəsi belədir: 1 T n N t Burada T - period, N - rəqs sayı,t - zaman, f (yaxud n) isə tezlikdir. Tezliyin vahidi hers adlanır (Hs). Cisim 1 saniyədə 1 tam rəqs edirsə onun tezliyi 1 Hs-dir.
Heydər Əsədov

Heydər Xanış oğlu Əsədov (24 oktyabr 1959, Sisian rayonu) — Azərbaycan siyasi xadimi, iqtisadçı, Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyasının rektoru (3 aprel 2019-dan), Azərbaycan Respublikasının kənd təsərrüfatı naziri (2013–2018), Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının ikinci sədri (2007–2013). Heydər Əsədov 1959-cu il oktyabr ayının 24-də anadan olmuşdur. 1978-ci ildə Bakı Sovet Ticarəti Texnikumunun Mühasibat uçotu fakültəsini, 1983-cü ildə isə D. Bünyadzadə adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun Uçot-iqtisad fakültəsini bitirmişdir. 1978–1984-cü illərdə institutda oxuduğu illərdə fəhlə, mühasib, böyük mühasib, böyük təftişçi vəzifələrində çalışmışdır. 1983–1992-ci illərdə Azərbaycan Dövlət İqtisad İnstitutunda müəllim, baş müəllim vəzifələrində işləmiş, 1987-ci ildə M. V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək iqtisad elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almışdır. 1992–1995-ci illərdə Türkiyənin Mərmərə Universitetinin doktorantı olmuşdur.
Heydər Əsədov

1995-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Maliyyə nazirinin müavini təyin edilmiş, 1996–2007-ci illərdə Maliyyə Nazirliyi yanında Baş Dövlət Xəzinədarlığının Baş direktoru, Azərbaycan Respublikası Maliyyə nazirinin müavini, 2007–2013-cü illərdə isə Azərbaycan Respublikası Hesablama Palatasının sədri vəzifələrində çalışmışdır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 22 oktyabr 2013-cü il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının Kənd Təsərrüfatı naziri vəzifəsinə təyin edilmişdir.. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 3 aprel 2019-cu il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Dövlət Dəniz Akademiyasının rektoru təyin edilmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin müvafiq sərəncamları ilə 2011-ci ildə 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni, 2019-cu ildə isə "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918–2018)" yubiley medalı ilə təltif edilib. 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafında xidmətlərinə görə "Şöhrət" ordeni ilə təltif olunub.3 monoqrafiyanın və 30-dan çox elmi əsərin müəllifidir. Ailəlidir. Üç övladı var.
Kondensator (elektrik)

Kondensator müxtəlif elektron qurğularında lazım olan elektrik yüklərini və uyğun enerji tutumlarının əldə edilməsi üçün tətbiq olunan qurğudur. Kondensator passiv elektron qurğusudur. Adətən o lövhə şəklində olan iki elektroddan və onların arasında qalınlığı elektroda nisbətən kiçik olan dielektrikdən ibarətdir. Boş olan kondensatorun elektrik şəbəkəsinə qoşduqda elektrodun biri müsbət, digəri isə mənfi yüklənir. Kondensator şəbəkədən ayrıldıqda elektrik yükü qalır. Onu başqa cərəyansız naqilə birləşdirdikdə isə kondensator boşalır. Yaddaşda olan yükün miqdarı elektrodlar arasındakı gərginliklə mütənasibdir. Bu mütənasiblik sabiti kondensatorun tutumu adlanır.
Kondensator (elektrik)

Güc artdıqca kondensator daha çox elektrik yükü saxlaya bilir. düsturu ilə bu asılılıq təsvir olunur, burada {\displaystyle Q} elektrik yükü, {\displaystyle C} kondensatorun tutumu, {\displaystyle U} isə gərginlikdir. Birləşdirilməsi Kondensatorlar elektrik dövrəsinə ardıcıl və paralel olaraq birləşdirilir. ardıcıl birləşdirilmə zamanı olur, yəni yük sabit qalır, U 1 U 2 olur. Kondensatorların tutumu: 1 C a 1 C 1 1 C 2 1 C a C 1 + C 2 C 1 ⋅ C 2 C a C 1 ⋅ C 2 C 1 + C 2 Yəni ümumi tutumun tərs qiyməti verilən tutumların tərs qiymətləri cəminə bərabərdir. Əgər hər birinin elektrik tutumu {\displaystyle C} {\displaystyle n} sayda kondensator ardıcıl birləşərsə ümumi tutum: C a C n olar.paralel birləşmə zamanı yani gərginlik sabit qalır, q 1 q 2 olur. Kondensatorların dövrəyə paralel qoşulması zamanı ümumi tutum: C p C 1 C 2 olur. Əgər dövrəyə hər birinin tutumu {\displaystyle C} {\displaystyle n} sayda kondensator paralel qoşularsa ümumi tutum: C p kimi hesablanar.
Kulon qanunu

Kulon qanunu – sükunətdə olan yüklü iki nöqtəvi cismin vakuumda qarşılıqlı təsir qüvvəsi onların yüklərinin modulları hasili ilə düz, aralarındakı məsafənin kvadratı ilə tərs mütənasibdir. Bu qanunu 1785-ci ildə fransız alimi Şarl Kulon kəşf etmişdir. Şarl Kulon ilk dəfə bu qanunu burulma tərəzisinin köməyi ilə tapmışdır. k C | q 1 | | q 2 | r 2 {\displaystyle F\ } q 1 {\displaystyle q_{1}\ } birinci kütlənin yükü, q 2 {\displaystyle q_{2}\ } ikinci kütlənin yükü, {\displaystyle r\ } aralarındaki məsafə, {\displaystyle k\ } tərs mütənasiblik əmsalıdır. Ədədi qiyməti: k C 1 4 π ϵ 0 8.988×109 N m2C-2 (və ya m F-1) elektrostatik sabit və ya Kulon qüvvəti sabiti,və ϵ 0 {\displaystyle \epsilon _{0}\approx } 8.854×10-12C2 N-1 m-2 Xarici keçidlər Elektrik ve atom Coulomb's Law Arxivləşdirilib 2006-11-10 at the Wayback Machine
Şeyx Səfi kompleksi

Şeyx Səfi kompleksi (fars. آرامگاه شیخ صفی‌الدین اردبیلی) — İranın Ərdəbil şəhərində yerləşən tarixi-dini memarlıq kompleksi. Kompleks Səfəviyyə Sufi təriqətinin şeyxi Səfiəddinin məzarı üzərində inşa edilmiş kompleks ətrafında formalaşmışdır. Səfəvilər sülaləsindən olan şahlar kompleksə böyük əhəmiyyət verərək onun genişləndirilməsi və zənginləşdirilməsini təşviq etmişlər. Şah İsmayıl Xətainin dövründə Şeyx Səfinin türbəsinin (sonradan şah özü də bu türbədə dəfn edilmişdir) fasadı nəfis kaşı işləmələrlə bəzədilmişdir. Onun oğlu I Təhmasibin dövründə Şeyx Səfinin xatirəsinə möhtəşəm memarlıq abidəsi olan məscid inşa edilmişdir. I Şah Abbasın dövründə isə kompleksə Çinixana binası əlavə edilmişdir. Nəfis çiniçilik nümunələrinin toplandığı və sərgiləndiyi bina böyük kitabxana ev sahibliyi etməklə yanaşı, I Abbasın dövründə həm də rəsmi görüşlərin keçirilməsi üçün istifadə edilmişdir. Kompleksin həyətlərindən birində isə Çaldıran döyüşü şəhidləri (həmin məzarların bir çoxu Pəhləvilərin hakimiyyəti zamanında dağıdılmışdır) dəfn edilmişdir. Kompleksin şimal-qərb tərəfində zəngin bəzədilmiş giriş portalı vardır. Həmin portaldan sonra yerləşən daha sadə dizaynlı, soldan üç tağlı, sağdan isə bir tağlı nişlərlə əhatələnmiş portal geniş bağa aparır.
Şeyx Səfi kompleksi

Tikili bağ tərəfdən də bazar meydanı tərəfdən olan görünüşünü təkrarlayır. Bağ həyətinin qarşı tərəfində yerləşən digər bir portal bağı böyük həyətlə əlaqələndirən kiçik həyətə açılır. Kiçik həyətin girişi 31 metr uzunluğa və 16 metr enə malik böyük həyətə açılır. Daşlarla döşənmiş bu həyətin mərkəzində hovuz yerləşir. Böyük həyət ətrafında səkkizbucaqlı plana malik məscid, ona birləşən dairəvi plana malik Şeyx Səfi türbəsi yerləşir. Çinixana binası birbaşa həyətlə əlaqələndirilməsə də bir tərəfdən məscid binasına bitişir. Məscidin arxasında, Şeyyx Səfi türbəsi ilə yanaşı daha bir neçə türbə binası, o cümlədən Şah İsmayıl Xətainin türbəsi yerləşir. Şeyx Səfi kompleksi Bakıdakı Şirvanşahlar saray kompleksi ilə birlikdə Azərbaycanda orta əsr memarlıq komplekslərinin dövrümüzə tam şəkildə çatmış nadir nümunələridir. 2010-cu ildə kompleks UNESCO tərəfindən Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir. XIV əsrdə Ərdəbil şəhəri yerli şeyxlərin iqamətgahına çevrilir. Ərdəbil şeyxlərinin əvvəl Azərbaycanda, daha sonra isə bütün İranda siyasi hakimiyyəti ələ keçirmələrindən sonra isə, XVI əsr boyunca şəhərin əhəmiyyəti daha da artır.
Şeyx Səfi kompleksi

Həmin portaldan sonra yerləşən daha sadə dizaynlı, soldan üç tağlı, sağdan isə bir tağlı nişlərlə əhatələnmiş portal geniş bağa aparır. Tikili bağ tərəfdən də bazar meydanı tərəfdən olan görünüşünü təkrarlayır. Bağ həyətinin qarşı tərəfində yerləşən digər bir portal bağı böyük həyətlə əlaqələndirən kiçik həyətə açılır. 14 metr uzunluq və 6 metr enə malik olan kiçik həyət iki tərəfdən 1.5 metr dərinliyə malik nişkli və stalaktitli tağlarla əhatələnmişdir. Əvvəl həmin divarlar tamamilə kaşı işləmələri ilə örtülmüş olsa da, dövrümüzə həmin kaşının yalnız bir hissəsi çatmışdır. Kiçik həyətin girişi 31 metr uzunluğa və 16 metr enə malik böyük həyətə açılır. Daşlarla döşənmiş bu həyətin mərkəzində hovuz yerləşir. Böyük həyət ətrafında səkkizbucaqlı plana malik məscid, ona birləşən dairəvi plana malik Şeyx Səfi türbəsi yerləşir. Çinixana binası birbaşa həyətlə əlaqələndirilməsə də bir tərəfdən məscid binasına bitişir. Məscidin arxasında, Şeyyx Səfi türbəsi ilə yanaşı daha bir neçə türbə binası, o cümlədən Şah İsmayıl Xətainin türbəsi yerləşir.Kompleksə daxil olan ən qədim tikili F. Zarrenin fikrincə XIII əsrdə inşa edilmiş, böyük həyətə açılan, portal nişinin ölçüsünə görə kompleksin digər tikililərindən fərqlənən səkkizbucaqlı plana malik məscid binasıdır. Daha sonra məscid binası yaxınlığında Şeyx Səfi türbəsi inşa edilmiş, XVI-XVII əsrlərdə isə kompleksə digər tikililər əlavə edilmişdir.
Şeyx Səfi kompleksi

Portalı bəzəyən tökülən güllərlə dolu vaza elementi xüsusi diqqət çəkir. Vazaların hər iki tərəfində mükəmməl çəkilmiş tovuzquşu təsvirləri yerləşir. Həmin motiv sonradan cüzi dəyişikliklərlə Azərbaycan divar rəssamlığının əsas motivlərindən birinə çevrilməklə Şəki xan sarayı, Şəkixanovların evi, Mehmandarovların evi, Qarabağ xan sarayı, Sərdar sarayı və sair tikililərdə də təkrarlanmışdır. Şeyx Səfi türbəsi Şeyx Səfi türbəsi və ona bitişik səkkizbucaqlı məscid əzəmətli memarlıq abidəsi olmaqla Azərbaycanın qülləvari türbələrinin ən mükəmməl nümunələrindən biridir. F. Sarre türbənin XIV əsrdə inşa edildiyini, XV-XVI əsrlərdə işə bəzədildiyini qeyd edir. Ə. Salamzadə isə bildirir ki, əgər türbənin ilkin vəziyyətində XIV əsrdə inşa edildiyini qəbul etsək, onu da vurğulamalıyıq ki, sonrakı dövrlərdə onun yenidən qurulmuş portalı, geniş lent formalı friz yazısı və fasad bəzəkləri əsaslı dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Onun fikrincə XVI əsrin əvvəllərində aparılmış yenidənqurma işləri binanın xarici görünüşünü tamamilə dəyişmişdir. Tədqiqatçı yazır ki, Azərbaycanın erkən qülləvari türbələrinin piramidal və konik dam hissəsinə malik olması, Şeyx Səfi türbəsinin də əvvəl belə örtüklə tamamlanmasını ehtimal etməyə əsas verməklə onun dövrümüzə çatmış oxvari gümbəz örtüyünün XVI əsr yenidənqurması zamanı inşa edildiyini göstərir. Türbənin silindrik korpusu qırmızı və şirələnmiş mavi kərpiclərin fiqurlu hörgüsü ilə bəzədilmişdir. Mavi şirələnmiş kərpiclərin düzümü nəticəsində türbənin fasadında “Allah” sözü çoxlu sayda təkrarlanır. Digər qülləvari türbələr kimi Şeyx Səfi türbəsinin də həcmi daş sokol üzərində dayanır.
Şeyx Səfi kompleksi

Binanın xarici həcminin kompozisiyasında türbənin korpusundan günbəzinə keçidin tamamilə düz həll edilməsi də diqqət çəkir. Azərbaycan ərazisindəki digər qülləvari türbələrdə isə bu keçid yaxşı dizayn edilmiş stalaktitli kəmər-karniz şəklində həll edilmişdir. Bu baxımdan Şeyx Səfi türbəsi digər qülləvari türbələrdən fərqlənir.Karniz yerinə türbənin divarından günbəzinə keçid hissəsində geniş lent formalı yazılı friz yerləşir. Tünd göy fon üzərində ağ şirə ilə yaxşı çəkilmiş hərflər uzaqdan aydın oxunur. Hərflərin çəkilmə incəliyi, kitabənin diakritik işarələr və digər əlavələrlə zənginliyi onun ən erkən XV əsrdə, daha dəqiq isə XVI əsrin I yarısında türbəyə əlavə edildiyini deməyə əsas verir. Xatirə məscidi Şeyx Səfi türbəsinin qarşısında yerləşən Şeyx Səfinin xatirə məscidi XVI əsrdə, I Təhmasibin (1524-1576) şahlığı dövründə inşa edilmişdir. Bu məscid həm müstəqil məscid binası kimi quruluşuna, həm də böyük həyətə açılan fasadının dizaynına görə böyük memarlıq əhəmiyyətinə malikdir. Onun orta həcminin – nefinin hər iki tərəfində üç dərin iki yaruslu nef yerləşdirilmişdir. Zalın sonunda apsidaya oxşar yarımsəkkizguşəli formaya malik dərin niş yerləşir. Həmin niş məscid binasını türbə ilə əlaqələndirir. Məscidin həll edilmə forması türbənin əhəmiyyətini bir daha vurğulayır.
Şeyx Səfi kompleksi

Belə ki, zalda ibadət edənlərin üzü türbəyə doğru çevrilmiş olur.Hazırda zaldan türbəyə keçid stalaktitli dayağa malik güzgü tağ vasitəsiylə bağlanmışdır. Bu əlavə məscid binasına XIX əsrin II yarısında edilmişdir. Memarlıq-planlaşdırma həlli baxımından maraqlı olan xatirə məscidinin daxili həcmi yaxşı çəkilmiş detallar və divar rəsmləri ilə zəngin bəzədilmişdir. Daxili həcmin möhtəşəm memarlığı orta əsrlərə aid qiymətli metallardan hazırlanmış və daş-qaşlarla bəzədilmiş çilçıraqlarla tamamlanmışdır.Məscidin böyük həyətə açılan fasadı memarlıq həlli baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. İlk növbədə fasadın ümumi bölünməsi və portalın düz fasad həcmi ilə uyğunlaşdırılması diqqət cəlb edir. Fasad həcminin düzlüyü ilə əlaqədə portal kompozisiya baxımından müstəqil mövqe tutur. Portalı kərpicdən hörülmüş yan çıxıntılarla əhatələmiş, yuxarıdan isə güclü inkişaf etdirilmiş stalaktitli tacla tamamlamış memar, bilərəkdən onun hər bir detalının müstəqilliyini və fasad həcminin düzlüyünü xüsusi vurğulamışdır. Kompozisiya bağlılığı yalnız portalın daşla üzlənmiş sokol hissəsində zəif hiss olunur. Fasadın həllində maraqlı cəhətlərdən biri abidənin dini memarlıq üçün ənənəvi olmayan, sıx yerləşdirilmiş pəncərələrin zəngin həll edilməsinin də dəstəklədiyi saray memarlığına xas xüsusiyyətlərə malik olmasıdır. Daxili planlaşdırmaya uyğun olaraq hər mərtəbədə üç niş və iki kiçik küc otağına uyğun olaraq beş pəncərə yeri vardır. Binanın daxili həllinin onun fasadında əks olunması bununla məhdudlaşmır.
Şeyx Səfi kompleksi

Hər üç abidədə bəzədilmiş hissələrin sərhəddlərinin həll edilməsi eyniyyət təşkil edir. Kompleksin şərq tərəfində yerləşən Çinixana binası bir tərəfdən xatirə məscidinə birləşmişdir. Xaricdən bina kəsik künclərə malik kvadrat formasına malikdir. Daxildən bina mərkəzi kvadrat formalı otaq və künclərdə yerləşən yarımsəkkizbucaqlı apsida formalı nişlərdən ibarətdir. Tağların nişlərlə birləşdirilməsi, o cümlədən hündür olmayan baraban üzərində yerləşdirilmiş günbəz ilə tamamlanması nəticəsində formalaşdırılmış mürəkkəb planlaşdırma özünəməxsus həcm-məkan həlli xüsusiyyəti təşkil edir.İnteryerlərin çoxplanlı həlli bir neçə zəngin bəzədilmiş səth yaradır. 2.5 metr hündürlüyə malik olan divarlar zəngin və nəfis işlənmiş şirəli kaşılarla üzlənmişdir. Naxışlarda güldan və çiçəklər, o cümlədən fantastik varlıqların motivləri üstünlük təşkil edir. Panel səviyyəsindən yuxarıda nişlərin bütün həcmi taxta stalaktit üzlüklə örtülmüşdür. Stalaktitlərdə yaradılmış dərin oyuqlar çini qablar üçün nəzərdə tutulmuşdur. İnteryerin bütün həcmi – stalaktitlər, nişlər və günbəz divar rəsmləri ilə bəzədilmişdir. Həm də kompleks kitabxanasına ev sahibliyi etmiş Çinixana binası XVII əsrdə I Şah Abbasın hakimiyyəti dövründə inşa edilmişdir.
Şeyx Səfi kompleksi

Həyətlərin memarlığı Həyətlərin memarlığı müxtəlif məqsədli binaların birləşdirilməsindən yaradılmış Şeyx Səfi kompleksinin formalaşdırılmasında əhəmiyyətli rol oynayır. Kompleksin üç həyətindən ən böyük olanı Bazar meydanından tikililərə keçidi təşkil edən bağ həyətidir. Bağ 27 metr enə və 100 metr uzunluğ malikdir. Bağı dörd tərəfdən həll edən divarlaroxvaro tağlarla həll edilmişdir. Bağın mərkəzində iki simmetrik hovuz yerləşir.Bağı böyük həyətlə birləşdirən kiçik həyət dəhliz kimi həll edilmişdir. Onun divarları hər tərəfdən üç ədəd dərin nişlə həll edilmişdir. Əvvəl bu divarların hər yeri rəngarəng kaşılarla üzlənmiş olsa da, onların çox az hissəsi dövrümüzə çatmışdır. Dekorlarda naxışlarla yanaşı yazılardan da istifadə olunmuşdu. Memarlıq kompleksinə aparan özünəməxsus vestibül kimi yaxşı nisbətlərə malik olması və zəngin dekorlarla bəzədilməsi kiçik həyəti Şeyx Səfi kompleksinin ən dəyərli hissələrindən birinə çevirmişdir.Kiçik həyətlə əlaqəli olan böyük həyət 16 metr enə və 31 metr uzunluğa malikdir. Həyətin ortasında hovuz vardır. Həyət böyül daş plitələrlə döşənmişdir.
Şeyx Səfi kompleksi

O, bir tərəfdən xatirə məscidinin fasadı, digər tərəfdən isə portal-nişlərlə əhatələnmişdir. Məscidin qarşı tərəfində yerləşən dərin tağlı divarın mərkəzi tağı zəngin dekorla fərqləndirilmişdir ki, bu da böyük həyətin girişini təşkil edir. Bu həyətdən Şeyx Səfi türbəsinə də yaxşı mənxərə açılır. Şeyx Səfi xalçası Avropa elmi ədəbiyyatında həm də Ərdəbil xalçası adı ilə tanınan Şeyx Səfi xalçası I Təhmasibin sifarişi ilə 1539-cu ildə Şeyx Səfi kompleksinə daxil olan Şeyx Səfi xatirə məscidi üçün xalçaçı Məsud Kaşani tərəfindən toxunmuşdur. Ümumi sahəsi 56,12 kvadratmetr olan (10,51 m x 5,34 m) xalının bədii əsasını “Ləçək-türünc” kompozisiyası təşkil edir. Xalının mərkəzindəki onaltı guşəli göl – türünc günəşi, qübbələr isə ondan ayrılan şüaları andırır. Naxış örtüyü gül-çiçək rəsmlərindən ibarətdir. Naxış elementlərinin rəng çalarları arasındakı əlaqə ecazkarlığı ilə diqqət çəkir. Həmin kompozisiyanın yuxarı və aşağı hissələrində zəngin bəzəkli, qırmızı və şəkəri rəngli qəndil təsviri vardır. Ətrafdakı saysız hesabsız əlvan naxışlar kainatdakı ulduzların rəmzi kimi düşünülmüşdür.Ara sahənin künclərində yerləşdirilmiş üçbucaq şəkilli türünclərin istiqaməti mərkəzi sahəyə yönəldiyindən bütünlükdə kompozisiyanı çox yaxşı tamamlayır. Mərkəzlə bu künclər arasındakı əlaqəni isə sürməyi rəngli yerliyə ritmik şəkildə səpələnmiş müxtəlif rəngli (ağ, qırmızı və şəkəri) gözoxşayan nəbati naxışlar “seli” yaradır.
Şeyx Səfi kompleksi

Bu ecazkar görüntünü xalının enli haşiyəsindəki bulud rəsmləri ilə bəzədilmiş kətəbə silsiləsi, ensiz haşiyə və mədaxili təşkil edən bulud və “xətai” (formaca uzun olub, enli yarpağa bənzəyən, kənarları büzməli diliklər ilə əhatələnən naxış elmenti) elementləri əhatələyir. Xalının ara hissəsinin yuxarısında yerləşən kətəbədə şair Hafizin şeiri, müəllifin adı və toxunduğu il yazılıb. Tədqiqi və memarlıq əhəmiyyəti Şeyx Səfi kompleksi Bakıdakı Şirvanşahlar saray kompleksi ilə birlikdə Azərbaycanda orta əsr memarlıq komplekslərinin dövrümüzə tam şəkildə çatmış nadir nümunələridir. Şirvanşahlar kompleksinin öyrənilməsi zamanı ona daxil olan ayrı-ayrı binaların qarşılıqlı əlaqəsi haqqında bəzi ehtimallar irəli sürülmüşdür. Tədqiqatçıların ortaq rəyinə görə Bakıdakı kompleks ilkin plan olmadan inşa edilmişdir. Ə. Salamzadə isə qeyd edir ki, kompleksin bir insan ömründən daha az müddətdə inşa edilməsi ilkin planın olması ehtimalını da aradan qaldırmır. Hər necə olsa da, kompleks vahid memarlıq strukturu təşkil etməklə, vahid ölçülər, kompozisiya həlləri, planlar, fasadlar və inşaat materiallarına malikdir. Ə. Salamzadə qeyd edir ki, bu baxımdan Şeyx Səfi kompleksi və Şirvanşahlar kompleksi oxşardır. Tədqiqatçının sözlərinə görə, “heç şübhəsiz ki, Ərdəbil kompleksi də ilkin plan olmadan inşa edilmişdir.” Kompleks yekun planını bir əsr yarımdan çox müddətə qazanda da, onun binalarında vahid memarlıq ansamblı yaratmağa cəhd, yeni əlavə edilən binaların daha əvvəl inşa edilmiş binaların memarlığına uyğunlaşdırılması və vahid memarlıq prinsiplərinə tabe edilməsi aydın hiss olunur. Məsələnin həll edilməsində əsas addımlardan biri ziyarətgaha aparan həyətlərin bir-birinin ardınca yerləşdirilməsidir. Bu cür yanaşma şərq saray kompleksləri üçün ənənəvidir.Bakı və Ərdəbil orta əsr komplekslərinin müqayisəsi zamanı əsas diqqət çəkən məqam Bakı kompleksində binaların relyefə uyğun olaraq daha pərakəndə yerləşdirilməsidir.
Şeyx Səfi kompleksi

Ərdəbil kompleksinin tikililəri isə ümumi plana daha sərt tabe edilmişdir. Hər iki kompleks üçün binalarda vahid tikinti və bəzək materiallarının inşası xarakterikdir.Orta əsr Azərbaycan memarlığında polixromiya tam inkişafına məhz Ərdənil tikililərinin dekorativ həllində çatmışdır. XV əsrdə mayolik ornamentikası və nəbati naxışlara keçid (Təbriz Göy məscidinin simasında) Ərdəbil kompleksində inkişafını davam etdirmişdir. Göy məsciddə bitki təsvirləri müəyyən stilləşdirmə elementləri daşısalar da, Ərdəbil kompleksində bu cür təsvirlər kifayət qədər realistik təfsirə malikdir. Ərdəbil kompleksində ən çox tətbiq edilmiş kompozisiya isə güldanlarla kompozisiyadır. Böyük mürəkkəbliyə baxmayaraq, bütün ornament kompozisiyaları müxtəlif yığma elementlərdən həyata keçirilmişdir.Şeyx Səfi kompleksinin əsas əhəmiyyətli cəhətlərindən biri də onun, aid olduğu tipin inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb portallarıdır. Feodal dövrü şərq memarlığında geniş yayılmış portal kompozisiyaları Azərbaycan memarlığında ən bitkin nümunələri ilə təmsil olunmuşdur. Azərbaycan memarlıq abidələrinin portalları və onların özünəməxsus siması Azərbaycan orta əsr memarlığının mühüm stilistik əlamətlərindən biridir. Müxtəlif inşa materialının istifadəsi və tikililərin müxtəlif xarakterli olmasına baxmayaraq, müxtəlif ərazilərdə və müxtəlif tarixi dövrlərdə inşa edilmiş Azərbaycan abidələrini portallar qədər birləşdirən ikinci memarlıq elementi tapmaq çətindir. Marağa, Urmiya, Bərdə, Naxçıvan, Salmas, Gəncə, Şəki, Şuşa, Xoy, Bakı, Təbriz və Ərdəbil abidələri, aid ölduğu dövr və təyinatı ilə bağlı ortaya çıxan bu və ya digər fərdi xüsusiyyətlərinə baxmayaraq, əsas memarlıq kompozisiyasının ümumiliyi - Azərbaycan portallarının əsas tipi ilə ibirləşirlər. O, tərəflərin 1:2 (bəzən isə 1:2,5) nisbəti ilə xarakterizə edilir ki, bu da ümumilikdə Azərbayca portallarının vertikal üzrə dartılmış nisbətlərə malik olmasını əsaslandırır.
Şeyx Səfi kompleksi

Azərbaycan abidələrində yayılmış bu cür portal tipinin formalaşması XII əsrin əvvəllərində başlamış və Bərdə türbəsinin (1322-ci il) şimal portalına əsasən artıq XIV əsrin əvvəllərində inkişaf etmiş formasına çatmışdır. Bu tipin sonrakı inkişşaf mərhələsini əsasən Şirvanşahlar saray kompleksi tikililərinin portallarında izləmək mümkündür. Ərdəbil kompleksinə daxil olan tikililərin XVII əsrə aid olan portalları isə bu tipin yekun inkişaf mərhələsini əks etdirir. Bu baxımdan Şeyx Səfinin xatirə məscidinin Şirvanşahlar sarayındakı Divanxana portalı ilə ümumi cizgilərə malik portalı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ə. Salamzadənin fikrincə XVI əsrdə Bakıda Təbrizdən olan sənətkarların işləməsi faktını nəzərə aldıqda, Səfəvilərin vahid hakimiyyəti altında Azərbaycanın müxtəlif əraziləri arasında mədəni və incəsənət əlaqələrinin genişlənməsini və bunun da müxtəlif stillərin təkmilləşməsində mühüm rol oynadığını demək olar. Sarre, Friedrich. Ardebil. Berlin. 1925. Həmçinin bax Azərbaycan memarlığı Səfəvi incəsənəti İran memarlığı Xarici keçidlər Şeyx Səfi məqbərəsi necə talan olundu, e-derslik.edu.az
Azerspace-1

Azerspace/Africasat-1A Rabitə Peyki (ing. Azerspace/Africasat-1A Satellite) — Azərbaycanın ilk rabitə peyki, Amerikanın "Orbital Sciences Corporation" şirkəti tərəfindən inşa olunmuşdur. Azerspace-1 peyki orbitə 2013-cü il 8 fevral tarixində, Fransız Qvianasında (Cənubi Amerika) yerləşən Kuru kosmodromundan Fransanın Arianespace şirkəti tərəfindən Ariane-5 daşıyıcı raketi ilə buraxılmışdır. Çəkisi: 6521 kq. Ölçüləri: Tam açılmış halda peykin ölçüləri: 23,6 m x 8,9 m x 5,6 m-dir. "Azerspace-1" peyki teleradio yayımı və telekommunikasiya xidmətlərinin göstərilməsi, eləcə də korporativ və hökumət müştərilərinin tələblərinə cavab verən keyfiyyətli və dayanıqlı rabitə platformaların təmin edilməsi üçün nəzərdə tutulub.
Azerspace-1

Peyk üzərindən 100-ə yaxın televiziya və radio kanalı yayımlanır. "Azerspace-1"-in istismar müddəti isə azı 15 ildir. Telekommunikasiya peyki olan Azerspace-1-dən səs, məlumat bazası, internet, TV və radio yayım xidmətləri məqsədilə istifadə edilə bilər. Peykin verəcəyi bir neçə qiqabitlik İnternet alternativ kimi fors-major situasiyalarda faydalı ola bilər. Peykin ərsəyə gəlməsi üçün 230 milyon manat xərc çəkildiyi deyilir. Bu məbləğin 15 faizi dövlət büdcəsindən, qalanı kreditlərlə ödənilib.
Azerspace-1

Fransanın COFACE İxrac Kredit Agentliyindən 98 milyon ABŞ dolları və ABŞ İxrac-İdxal (US Ex-İm) Bankının zəmanəti ilə BNP Paribas bankından 116.6 milyon ABŞ dolları məbləğində kreditlər götürülüb. Kreditlər müddəti on ildir. Kredit ödənildikdən sonra peykin istismarı xalis gəlir gətirməyə başlayacaq Buraxılış və idarə etmə Azərkosmos ASC idarəsində olan peyk 46 dərəcə Şərq uzunluq dairəsində, geostasionar orbitdə yerləşib.Əsas idarə mərkəzi Bakının Qaradağ rayonu Güzdək kəndində yerləşdirilir. İkinci idarə mərkəzi isə Naxçıvan Muxtar Respublikasındadır. Telekanalların siyahısı 26.02.2024-ci il tarixinə peykdə yayımlanan telekanallar aşağıdakılardır:
Gültəkin Əsgərova

Gültəkin Əsgərova (tam adı: Gültəkin Məlik qızı Əsgərova; 20 noyabr 1960, Bakı – 20 iyun 1992, Aranzəmin, Xocalı rayonu) — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Qarabağ müharibəsi şəhidi. Erkən illəri Gültəkin Əsgərova 1960-cı il noyabrın 20-də Bakı şəhərində saat 15:00-da anadan olub. O, 1985-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunu bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə 8 №-li təcili yardım stansiyasında başlamış, 1991-ci ildən Uroloji kliniki xəstəxanada işləmişdir. Qarabağ müharibəsi başladığı zaman, öz körpəsini anasına əmanət edərək, cəbhəyə erməni gülləsindən yaralanan əsgərlərə yardım etməyə getmişdi. Birinci Qarabağ müharibəsi və döyüşlərdə iştirakı O, 1992-ci il aprelin 4-də könüllü cəbhəyə yollanıb, Turşsu, Şuşa xəstəxanalarında, Ağdamın Mahrızlı kəndindəki hospitalda hərbi həkim kimi fəaliyyət göstərib. O, ilk dəfə olaraq özü ilə 5 tibb bacısını götürərək könüllü döyüşə gedib.Şuşa şəhərinin həbsxanasında olanların da qapısının açıb azad olunmasında onun xidməti də olub. Həbsxananın qapısı açılmasaydı orada olanlar əsir götürüləcəkdi.1992-ci il mayın 8-də Şuşanın işğalından bir gün sonra Şuşanı sonuncu tərk edənlərdən biri olmuşdur.
Gültəkin Əsgərova

Anasına göndərdiyi məktubda yazılmışdı: Şuşanın işğalından sonra, Gültəkin Əsgərova Laçının, daha sonra isə Qubadlının müdafiəsində iştirak edir. O, 1992-ci il mayın 14-də Ağdam istiqamətində gedən döyüşlərə yollandı. O, Bakıdakı hərc-mərclikdən cana yığılmışdı. Ağdamın Mahrızlı kəndindəki hospitalda hərbi həkim kimi yenidən xidmətə başlayır. Aranzəmin yüksəkliyinin ətəyində onun tibbi xidməti üçün yer ayrılır. Buraya yaralıları hərbçilər gətirməliydi ki, o da əsgərləri müalicə etsin. Lakin atəş səslərinin gücləndiyini eşidir. Burada dayana bilməyib, Aranzəmin yüksəkliyinə qalxır.
Gültəkin Əsgərova

Aranzəmin yüksəkliyi uğurunda gedən döyüşdə 1992-ci il 19 iyul saat 15:00-də şəhid olub.Onu özündən də kiçik olan dəmir tabutda Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinə UAZ-la gətirmişdilər. Onun tabutunun üstündə də xarıbülbül var idi. 1992-ci ildə Bakıda Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilib. Şəxsi həyatı Ailəli idi, Əminə adlı qızı yadigar qalıb. Gültəkin Əsgərovanın oxuduğu 200 saylı orta məktəbə onun adı verilmiş və büstü qoyulmuşdur. Bakıda Nərimanov rayonundakı xəstəxananın önündə büstü qoyulmuşdur. Bakıda yaşadığı Mustafa Kamal Atatürk prospekti 2a ünvanındakı binaya xatirə lövhəsi vurulmuşdur. Elm və Təhsil Mərkəzi Təfəkkür Universitetinin Tibbi biologiya kafedrası onu adını daşıyır, kafedrada xatirə lövhəsi vurulmuşdur. Xəzərdə üzən gəmilərdən biri onun adını daşıyır, gəmidə muzeyi yaradılmışdır.
Gültəkin Əsgərova

Filmoqrafiya 20 iyun 2014-cü ildə Nizami Kino Mərkəzində Gültəkin Əsgərovaya həsr olunan "Gültəkin" filminin təqdimat mərasimi keçirilmiş, ona həsr olunan "Gültəkin zirvəsi" kitabı təqdim olunmuşdur. Təltif və mükafatları Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 20 noyabr 1993-cü il tarixli 31 saylı fərmanı ilə Gültəkin Məlik qızı Əsgərova ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür. 1993 — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Vüqar Əsgərov. "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları" (Yenidən işlənmiş II nəşr). Bakı: "Dərələyəz-M", 2010, səh. 99. Həmçinin bax Rəhilə Orucova Xarici keçidlər Azərbaycanın Milli Qəhrəmanları Arxivləşdirilib 2016-03-03 at the Wayback Machine Qəhrəman qadınlar
Bəqərə surəsi

Bəqərə surəsi (ərəb. سورة البقرة (oxunuşu: surətul-bəqarəh) - inək surəsi) - Quranın 2-ci surəsi. Mədinədə nazil olmuşdur, 286 ayədir. Bəqərə surəsi Quranın ayə baxımından ən böyük surəsidir. Surənin ayələrinin çoxu Mədinədə nazil olub. Adın mənbəyi Surənin 67-71 ayələri Surənin içindəkilər Tövhid, Allahın yaratdığı dünyanın sirlərinə baxmaqla tanımaq.
Bəqərə surəsi

Ölum və məad, İbrahimin quşları öldurməyi və Allahın onları diriltməyi. Quranın önəmi, və onu tanımaq. Adəm və Həvvanın hekayəsi və onların tövbələri. Ayətül-kürsi (255-257-ci ayələr) bu surədədir. əl-Bəqərə (İnək) surəsi (Mədinədə nazil olmuşdur, 286 ayədir) Həmçinin bax Fatihə surəsi Kovsər surəsi Quranın surələri Xarici keçidlər əl-Bəqərə surəsi, mənalarının tərcüməsi (Akademiklər Z.M.Bünyadov və V.M.Məmmədəliyevin tərcüməsi (Nəşrin redaktoru: V.A.Qaradağlı) İslam dünyasi-en Arxivləşdirilib 2009-08-05 at the Wayback Machine
Aldanmış kəvakib

Aldanmış kəvakib ("Hekayəti-Yusif şah") — Mirzə Fətəli Axundovun 1857-ci ildə yazdığı əsər. Yazıçı bu əsərlə Azərbaycan ədəbiyyatında realist nəsrin banisi olmaqla yanaşı, həm də milli ədəbiyyatımızda povest janrının əsasını qoyur. Povestdə Avropa maarifçilərinin "dünyanı sağlam aqil idarə edir" konsepsiyasından çıxış edən müəllif, İran feodal üsul-idarəsinin ictimai nöqsanlarını, ölkənin ali feodal dövlət başçılarını kəskin satira atəşinə tutur və maarifçi, humanist hakim ideyasını qızğın təbliğ edir. Odur ki, "Aldanmış kəvakib" povesti dünya maarifçi nəsrinin orijinal, parlaq nümunələrindən biri kimi dəyərləndirilir. Axundzadə bu əsərində fanatikliyi, nadanlığı tənqid etməklə yanaşı, rüşvətxorluğu, özbaşınalığı, haqsızlığı da ifşa edir. Yazıçı XV əsrdə yaşamış İran tarixiçi İskəndər bəy Munşinin əl yazmaları əsasında bu povesti yazıb, amma o İran hökümdarı Nəsrəddin şahı tənqid etmək üçün, müasir həyatla əsəri əlaqələndirib, amma povestdə şah obrazında I Şah Abbas göstərilib.
Aldanmış kəvakib

Qısa məzmun Povest ardıcıl inkişaf edən süjet xəttinə və aydın kompozisiyaya malikdir və o, başlanğıcdan, bağlamadan və iki hissədən ibarətdir. Povestin başlanğıcı cəmi iki sətirdə yazılıb. Artıq 7 ildiki Şah Abbas ölkəni idarə edir. Novruz bayramından cəmi 3 gün sonra baş münəccim xəbər verir ki, novruzdan 15 gün keçmiş ulduzların toqquşacağı və bu toqquşma zamanı şaha xətər toxunacağını deyir. Elə münəccimin bu xəbərindən sonra əsas hadisələr cərəyan etməyə başlayır. Şah əsas vəzirlərini başına topluyur və məsləhətləşir.
Aldanmış kəvakib

Baş münəccimin məşvərət ilə belə qərara gəlirlər ki, Şah Abbas bir müddətlik hakimiyyəti hansısa "kafirə" versin, və onların seçimi yəhərçi (sərrac) Yusif olur. Povestin ikinci hissəsi isə yeni şaha həsr olunub. Yusif Sərrac qabaqcıl insan idi və hakimiyyətə gələn kimi ancaq özünü düşünən vəzirləri vəzifədən azad edir, onların yerinə onlardan daha ağıllı, düzgün insanları təin edir. Münəccimbaşı vəzifəsini tamamilə ləğv edir. Ölkədə yeni yollar, körpülər, karvan saraylar, məktəblər, xəstəxanalar tikilir. O, ağır vergiləri yüngül vergilərlə əvəz edir.
Aldanmış kəvakib

Şəhər əhalisi üçün gəlirlərin onda birini, kəndlilər üçün isə vergiləri tamam azaldır. Yusif şahın bütün etdikləri yalnız millətinin daha yaxşı həyat yaşaması üçün idi. İranda daha gözəl günlər başlayır. Yusif şah isə ideal hakimiyyətçi kimi göstərilir, amma o, öz məqsədinə çata bilmir, çünki belə rahat həyat yaşamağa adət etməmiş millət, başlıyır üsyan etməyə və onu taxtdan devirir. Edam etdirirlər. Onun yerinə isə zülümkar şah Abbas geri qayıdır. Bundan sonra hər şey öz yerinə qayıdır, və sanki Yusif şah olmamış kimi hər şey əvvəl ki kimi davam edir.
Aldanmış kəvakib

Qeyd: Yusif şahın taxdan endirənlər Şah Abbasın tərəfdarları idi. Onlar əhali arasında belə bir şayiə yaradılar ki, güəmki Sərrac Yusifin evindən şərab çıxıb o dinsiz imansızdır. Yazıçı tarixdən götürdüyü kiçik bir hadisəni öz realist qələminin gücü ilə yüksək ədəbi-bədii səviyyəyə qaldırır. Müəllifin etiraf etdiyi kimi, o, hadisəni təsvir etməklə İran feodalizminə idarə üsulu öyrədir. Axundzadə yazır: "Mən kiçik məsələni əldə bəhanə edib, öz fikrimdə onu genişləndirmişəm. O zamanın vəzirlərinin və dövlət başçılarının ağılsızlığını ifşa etmişəm ki, gələcək nəsillər üçün ibrət olsun.
Aldanmış kəvakib

Qoy onlar bir daha axmaq münəccimlərin sözlərinə və xəbərlərinə inanmasınlar". Axundzadə bu əsərdə I Şah Abbas hakimiyyətini ona görə tənqid edir ki, o, öz iradəsini, axmaq bir münəccimin insafına tapşırır, onun yalançı xəbərləri ilə xalqın müqəddəratını həll edir. Şah öz hakimiyyətini möhkəmlətmək üçün azad fikirli insanları amansızcasına təqib edir. Onun vəzirləri Sərdar Zaman xan, Müstövfi Mirzə-Yəhyə, Mirzə Möhsün və Axund Səməd xalqa ziyan vuran hərəkətləri ilə fəxr edirlər. Yazıçı bütün bu mənfi tiplərə qarşı özünün rəğbət bəslədiyi, xalq arasından seçdiyi Yusif Sərrac obrazını yaratmışdır. Axundzadənin yaratdığı bu qəhrəman uzaqgörən, xalqın xeyrinə çalışan insandı, zəhmətkeş kütlənin tipik nümayəndəsidir.
Aldanmış kəvakib

O, özünün qısamüddətli hakimiyyəti dövründə Şah Abbasın xalqa vurduğu ziyanları aradan qaldırır, özü də xeyli tədbirlər həyata keçirir. Adaptasiyalar 1974-cü ildə povest əsasında Aldanmış kəvakib televiziya tamaşası çəkilmişdir, amma o, arxivdə saxlanılmayan tamaşalar siyahısına daxildir. 1977-ci ildə povest əsasında bəstəkar Məmməd Quliyevin Aldanmış ulduzlar operası Azərbaycan Dövlət Opera və Balet teatrının səhnəsində tamaşaya qoyulmuşdur. Libretto müəllifi Vidadi Paşayev olmuşdur. Quruluşçu rejissor — Əflatun Nemətzadə, Musiqi rəhbər və Dirijor — Rauf Abdullayev, Quruluşçu rəssam — Ə. Almaszadə, Xormeysterlər — N. Məlikov, G. Koryakin, Baletmeysterlər — R. Axundova, M. Məmmədov. Həmçinin bax
Kəramət Böyükçöl

Kəramət Böyükçöl (tam adı: Kəramət Qəşəm oğlu Nəcəfov; 17 oktyabr 1987, Əliqullar, İmişli rayonu) — Azərbaycan yazıçısı, publisist. Həyatı və fəaliyyəti Kəramət Böyükçöl 17 oktyabr 1987-ci ildə İmişli rayonunun Əliqulular kəndində anadan olub. Səbail rayonu 51 saylı orta məktəbini bitirib. 2007–2011-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsini bitirib.Azərbaycan ictimaiyyəti onu ANS TV-də qonaq olduğu bir verilişdə dediyi erotik şeirlə tanıdı.2010-cu ildə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzv olmuşdur. 11 noyabr 2015-ci ildə sərt tənqidləri və çıxışları səbəbilə Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvlüyündən kənarlaşdırılıb.Böyükçöl 18 avqust 2020-ci ildə kirayə qaldığı bir evdə sərxoş halda Facebook hesabından açdığı canlı yayımda hökuməti tənqid edərkən polis tərəfindən basılmış və zor tətbiq edilərək saxlanılmışdır. O, canlı yayımda ölkənin digər bəzi məşhurlarına qarşı təhqirlər də etmişdir.
Kəramət Böyükçöl

Polis verdiyi açıqlamada qonşuların bu vəziyyətdən rahatsız olduğunu və şikayət etdiklərini bildirmişdir. Həmçinin vəziyyətdən rahatsız olduğunu deməyə gələn qonşusunu da təhqir etmiş və onunla dava etmişdir. Həmçinin polis yazıçının pis vəziyyətdə olduğunu və intihar edəcəyindən şübhələndiklərini bildirmişdir. Böyükçöl bir gün sonra sərbəst buraxılmış və yazıçının xəstəxanada məcburi müalicəsinə başlanılmışdır.YouTube kanalında Kəramətinə şükür adlı həftəlik proqram hazırlamış və bu proqramda siyasi mövzular müzakirə edilmişdir.7 oktyabr 2021-ci ildə sağlamlıq problemləri ilə əlaqədar olaraq təkrar məcburi müalicə üçün Bakı Şəhər Narkoloji Dispanserə yerləşdirilmiş, və 3 həftə sonra, 26 oktyabr 2021-ci ildə müalicəsini tamamlayaraq buraxılmışdır.2023-cü ildə Elçibəyin sirri adlı kitabını oxucularına təqdim etmişdir.Uzun müddət fəaliyyətini səyyar kitab satıcısı kimi davam etdirən Böyükçöl 31 yanvar 2024-cü ildə Kerazon adlı kitab mağazasının açılışını etmişdir.Böyükçöl davamlı olaraq Azərbaycan Yazıçılar Birliyini və onun üzvlərini tənqid etməkdədir. Düşüncələri Böyükçöl sazı "cahillik aləti" adlandırıb və "meyxana kimi bir şey" olduğunu bildirib. Şəxsi həyatı 2 dəfə evlənmiş, ilk evliliyindən bir qızı, ikinci evliliyindən bir oğlu olmuşdur.Azərbaycan şairi və publisist Qəşəm Nəcəfzadənin oğludur.1 bacısı və 1 qardaşı var.
Bələdiyyə

Bələdiyyə — qanunla müəyyən edilmiş ərazi hüdudları daxilində yerli özünüidarəetmə forması. Bələdiyyənin öz mülkiyyəti, yerli büdcəsi və seçkili bələdiyyə orqanları mövcuddur və o, konstitusiya və qanunla səlahiyyətlərinə aid edilmiş yerli əhəmiyyətli məsələləri müstəqil surətdə həll edir. Bələdiyyələr bərabərlik əsasında qurulur və fəaliyyət göstərirlər. "Bələdiyyə" və "yerli özünüidarə" terminləri və bunların iştirakı ilə düzələn söz birləşmələri bələdiyyə, onların orqanları, yerli özünüidarə funksiyalarının həyata keçirilməsi ilə bağlı olan müəssisə, idarə və təşkilatlar, mülkiyyət obyektləri və başqa obyektlər barəsində, habelə əhali tərəfındən yerli özünüidarənin həyata keçirilməsi ilə əlaqədar digər hallarda işlədilir. Yerli əhali — Bələdiyyə ərazisində daimi yaşayan əhali.
Bələdiyyə

Yerli referendum — Əhalinin yerli səsverməsidir. Bələdiyyə mülkiyyəti — bələdiyyəyə mənsub olan bütün növ daşınar və daşınmaz əmlakdır.Bələdiyyə mülkiyyətinin tərkibinə yerli vergilər və ödənişlər hesabına formalaşan yerli büdcənin vəsaiti, bələdiyyənin büdcədənkənar fondları, bələdiyyə əmlakı, habelə bələdiyyə torpaqları, bələdiyyə müəssisələri və təşkilatları, bələdiyyə mənzil fondları və qeyri-yaşayış binaları, dövlət və xüsusi mülkiyyətdə olmayan yollar, bələdiyyə, təhsil, səhiyyə, mədəniyyət və idman müəssisələri, digər daşınar və daşınmaz əmlak daxildir. Bələdiyyələrə seçkilər vətəndaşların qanunla müəyyənləşdirilmiş seçki hüquqları təmin edilməklə, ümumi, bərabər, birbaşa seçki hüququ əsasında sərbəst, şəxsi, gizli səsvermə yolu ilə həyata keçirilir. Ümumiyyətlə, xarici təcrübədə yerli özünüidarəetmə orqanlarının 5 struktur modeli mövcuddur. Bunlara : Zəif Şura — Güclü Mer modeli ; Güclü Şura — Zəif Mer modeli ; Şura Menecer modeli ; Komissiya modeli ; Qarışıq model ; Həmçinin bax Azərbaycanda bələdiyyə
Xüms

Xüms – islamda vergi. Əldə olunan qənimət və ya qazancın, eləcə də ona bərabər tutulan illik gəlirin beşdə bir hissəsi. QURANİ-KƏRİMDƏ XUMS HAQINDA NAZİL OLAN AYƏLƏR Müqəddəs Qurani-Kərim, İslam dininin Qiyamətə qədər olan bütün qanunlarını ümumi şəkildə bizə bəyan etmişdir. Bu qanunların incəlikləri isə zaman keçdikcə, əvvəlcə Peyğəmbər (səlləllahu ələyhi və alihi və səlləm), daha sonra isə mə`sum İmamlarımız (ələyhissalam) vasitəsilə müsəlmanlara açıqlanmışdır. Xums haqqında Qurani-Kərimdə üç ayə nazil olmuşdur.
Xüms

Onlardan birində "xums" sözü aşkar surətdə qeyd olunmuş, digərində ona "haqq" ünvanı ilə işarə edilmiş və nəhayət, üçüncüsündə ondan "ənfal" ünvanı ilə ad aparılmışdır. İndi də o ayələri nəzərdən keçirək: Birinci ayə: Ənfal surəsi, 41-ci ayə; "(Ey möminlər! Əgər siz Allaha və haqla batilin ayrıd edildiyi gün….. nazil etdiyimiz ayələrə iman gətirmisinizsə, bilin ki, ələ gətirdiyiniz (qazandığınız) hər hansı bir qənimətin beşdə biri Allahın, Peyğəmbərin, onun qohum-əqrabasının (Əhlul-beytin), yetimlərin, yoxsulların və yolçularındır!" Ayədəki "beşdə bir" sözü həmin ərəbcə işlətdiyimiz "xums" sözünün türkcə mə`nasıdır. Bu ayə xums barəsində ən aşkar və aydın şəkildə nazil olan ayədir.