LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
İqlim dəyişikliyi

Ərzaq və sağlamlıq İqlim dəyişikliyinin sağlamlığa göstərdiyi təsirlərə yaranlanma və ölümə gətirib çıxaran ekstremal havanın birbaşa təsirləri, eləcə də, məhsul çatışmazlığından qaynaqlanan pis qidalanma (qida çatışmazlığı) halları kimi dolayı təsirlər daxildir. Ən ağır şəkildə uşaqlara təsir edən denq qızdırması və malyasiya kimi keçici xəstəliklər isti havada daha asanlıqla yayılır. Balaca uşaqların ən çox yemək çatışmazlığına və ektremal istilərə (eləcə də, yaşlı insanlar) dözümü yoxdur. Dünya Sağlamlıq Təşkilatının (DST) hesablamalarına görə, 2030–2050-ci illərdə iqlim dəyişiklikliyi yaşlı insanların istiliyə məruz qalması, diareya, malyariya, denq qızdırması, sahil daşqınları və uşaqların pis qidalanmasındakı artım səbəbindən hər il təxminən 250000 əlavə ölümə səbəb olacaq. Ərzağın və keyfiyyətinin azalmasının 2050-ci ilə qədər ildə əlavə olaraq 500000 yetkin insanın ölümü ilə nəticələcəyi ehtimal olunur. İqlim dəyişikliyi ilə əlaqəli digər sağlamlıq risklərinə hava və suyun keyfiyyəti aiddir. DST iqlim dəyişikliyinin insanlar üzərindəki təsirlərini 21-ci əsrdə qlobal sağlamlığa olan ən böyük təhlükə kimi təsnif etmişdir.İqlim dəyişikliyi ərzaq təhlükəsizliyinə təsir edir və 1981–2010-cu illərdə qarğıdalı, buğda və soya lobyasının qlobal məhsuldarlığının azalmasına səbəb olmuşdur.
İqlim dəyişikliyi

İstiliyin artması əsas məhsullarının qlobal məhsuldarlığını daha da azalda bilər. Aşağı en dairəsində yerləşən ölkələrdə məhsul istehsalının məruz qaldığı təsir çox güman ki, mənfi olsa da, şimal en dairələrindəki təsirlər müsbət və ya mənfi ola bilər. Bütün dünyada əlavə 183 milyona yaxın insan – xüsusilə aşağı gəliri olanlar – bu təsirlərin nəticəsi olaraq aclıq təhlükəsi altındadır. İstiləşmənin okean üzərindəki təsirləri maksimum balıq tutma potensialını aşağı salaraq, balıq ehtiyatlarında da özünü büruzə verir. Sadəcə qütblərdəki ehtiyatlarda artım nəzərə çarpır. Buzlaqların suyundan asılı olan regionlar, artıq qurumuş ərazilər və kiçik adalar həmçinin iqlim dəyişikliyi ilə əlaqədar olaraq su çatışmazlığı riski ilə üz-üzədir. İqlim dəyişikliyindən qaynaqlanan iqtisadi zərərlərə çox əhəmiyyət verilməmişdir, amma qara qu quşu nəzəriyyəsindən yanaşılsa, önəmsiz hesab edilən bu zərərlər özündə fəlakət riskini ehtiva edir.
İqlim dəyişikliyi

İqlim dəyişikliyi artıq qlobal iqtisadi bərabərsizliyi artırıb və belə görünür ki, artırmağa da davam edəcək. Ən kəskin təsirlərin özünü Qara Afrikada və Cənub-şərqi Asiyada göstərəcəyi gözlənilir; bu da onsuz da mövcud olan yoxsulluğu daha da artıracaq. Dünya Bankının hesablamalarına görə, iqlim dəyişikliyi 2030-cu ilə qədər 120 milyondan çox insanı yoxsulluğa sürükləyə bilər. İqlim dəyişikliyinin nəticəsi olaraq, hazırda kişilər və qadınlar, varlılar və kasıblar, müxtəlif etnik qruplar arasında var olan bərabərsizliyin daha da pisləşdiyi müşahidə olunmaqdadır. Ekspertlər belə nəticəyə gəlmişdir ki, iqlim dəyişikliyinin silahlı münaqişələrdəki rolu sosial-iqtisadi bərabərsizliklə müqayisədə azdır, amma gələcəkdəki istiləşmə özü ilə birgə artan təhlükələri də gətirəcək.Alçaqda yerləşən adalar və sahilkənarı yerlərin insanları dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi nəticəsində meydana gələn daşqın və daimi submersiya kimi təhlükələrlə üz-üzədir. Bu, Maldiv və Tuvalu kimi adaların əhalisinin vətəndanlığı olmayan şəxslərə çevrilməsinə gətirib çıxara bilər. Bəzi regionlarda temperatur və rütubətin artması insanların uyğunlaşa bilməyəcəyi qədər şiddətli ola bilər.
İqlim dəyişikliyi

Modellər göstərir ki, iqlim dəyişikliyinin ən pis halında belə, bəşəriyyətin təxminən üçdə biri hazırda Böyük Səhrada olduğu kimi ekstermal istilər şəraitində və yaşanması mümkün olmayan iqlimlərdə yaşaya bilir. Bütün bu faktorlar ektremal hava şəraiti ilə bir araya gəldikdə həm ölkədaxili, həm də ölkələrarası ekoloji mühacirətə səbəb ola bilər. Tez-tez müşahidə olunan ekstremal hava, dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi və təbii resursların arasında artmış rəqabətdən doğan konflikt nəticəsində, insanların yer-yurdlarından didərgin düşməsi hallarının artması gözlənilir. İqlim dəyişikliyi eyni zamanda bəzi ərazilərdə insanların resurs çatışmazlığına görə köçə bilməməsinə və beləcə, orada "ilişib qalmasına" gətirib çıxara bilər. Cavab reaksiyaları: mitiqasiya və adaptasiya İDHP bəzi geriqaytarılmaz təsirlərin qarşısını almaq üçün inqilabdan əvvəlki səviyyələrlə müqayisədə qlobal istiliyi 1,5 °C-dən (2.7 °F) aşağıda saxlamağın əhəmiyyətini vurğulayır. İstixana qazı emissiyalarını azaltmaq və istixana qazlarını atmosferdən təmizləyən uducuları artırmaq yolu ilə iqlim dəyişikliyinin təsirlərini yüngülləşdirilə bilər. İDHP-nin hesablamalarına görə, qlobal istiləşməni uğurla 1,5 °C-dən aşağıda saxlamaq üçün, qlobal istixana qazı emissiyalarının 2050-ci və ya 2070-ci ilə qədər 2 °C hədəf ilə tam sıfıra endirilməyi lazımdır.
İqlim dəyişikliyi

Bu da öz növbəsində enerjidə, quru ərazidə, şəhərlərdə, nəqliyyatda, binalarda və sənayedə genişmiqyaslı, sistemli dəyişikliklərin həyata keçirilməsini tələb edəcək. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ətraf Mühit Proqramına əsasən, istiləşməni 2 °C-ə qədər məhdudlaşdırmaq planında bir irəliləyiş əldə etmək üçün, ölkələr növbəti onillik ərzində hazırkı Paris Sazişində öhdəliklərinə götürdükləri azaltma miqdarının üç qatını eləməli olacaqlar; 1,5 °C-lik hədəfə çatmaq üçün hətta daha çox azaltma səviyyəsi tələb olunacaq.Qlobal istiliyi 1.5 və ya 2,0 °C-ə (2.7 və ya 3,6 °F) qədər aşağı salmaq tək bir yolla mümkün olmasa belə, əksər ssenarilər və strategiyalar göstərir ki, istixana qazlarını lazımı qədər azaltmaq üçün, yenilənə bilər enerjinin istifadəsində və enerjinin səmərəliliyin təmin edilməsi üçün həyata keçirilən tədbirlərdə artım müşahidə olunur. Ekosistemlər üzərində təzyiqləri azaltmaq və onları karbon qazını tutub saxlama qabiliyyətlərini artırmaq üçün, meşəçilik və kənd təsərrüfatı kimi sahələrdə dəyişikliklər edilməsi mütləqdir. Qlobal istiləşmənin 1,5 °C-ə salınmasına dair ssenarilər də həmçinin 21-ci əsrdə karbon qazının azaldılması metodlarının genişmiqyaslı istifadəsinin, eləcə də, bir çox hallarda mənfi emissiyaların sıfıra endirilməsinin zəruri olduğunu göstərir. Neqativ emissiyaların sıfıra endirilməsi o deməkdir ki, istixana qazları atmosferdə yayıldığından daha sürətli şəkildə atmosferdən çıxarılır. Buna baxmayaraq, karbon qazını azaldan texnologiyaların miqyası "sübut olunmayıb"; karbon emissiyyalarının sıfıra endirilməsində inkişafın ləng getməsi istiləşməni 1,5 °C-ə qədər məhdudlaşdırmaq üçün "böyük risk" olan belə texnologiyalara olan inamı artırır. Günəş şüalanması idarəetmə metodları da emissiyaların azaldılmasında mümkün yardımçı vasitə hesab olunur.
İqlim dəyişikliyi

Bununla belə, bu metodlar önəmli əxlaqi və hüquqi məsələləri ortalığa çıxara bilər; eyni zamanda, onların istənməyən təsirlərə gətirib çıxarması riski də tam şəkildə aydınlaşdırılmayıb və başa düşülmür. Təmiz enerji Uzunmüddətli ssenerilər istixana qazı emissiyalarını azaltmağın əsas yolu kimi bərpa olunan enerji və enerji səmərəliliyinə sürətli və əhəmiyyət investisiyalar etməyə işarə edir. Bərpa olunan enerjiyə günəş enerjisi, külək enerjisi, bioenerji, geotermal enerji və hidroelektrik enerji daxildir. 2018-ci ildə dünya enerjisinin 80%-i təbii yanacaqlar təşkil edir, qalan pay isə nüvə energetikası və bərpa olunanlar arasında bölünürdü; bunun gələcək 30 il ərzində əhəmiyyətli dərəcədə dəyişəcəyi gözlənilir. Xüsusilə, fotovoltaik külək və günəş enerjisi son bir neçə ildə önəmli dərəcədə inkişaf edib və hazırda yeni enerji istehsalının ən ucuz mənbələri arasındadırlar. Bərpa olunan enerji 2019-cu ildə qurulan bütün yeni enerji istehsalının 75%-i təmsil edirdi və bu miqdarın demək olar ki, bütün hissəsini günəş və külək enerjisi təşkil edirdi. Bununla belə, nüvə energetikası xərcləri durğun enerji bölgüsü arasında artmağa davam edir; belə ki, nüvə enerjisi hazırda hər meqavat-saatda günəş və külək enerjisindən dəfələrlə bahadır.Bəzi ssenarilər görə, 2050-ci ilə qədər karbon qazı neytrallığını təmin etmək üçün bərpa olunan enerji 85%-ə və ya daha yuxarı göstəriciyə çataraq enerji istehsalının dominant formasına çevrilərək enerji istehsalının aparıcı fromasına çevriləcək.
İqlim dəyişikliyi

Birlikdə götürüldükdə, birbaşa karbon emissiyalarının 13%-nin qaynağı olan polad və sement istehsalı bir sıra problemlərə səbəb olur və bu proseslər nəticəsində meydana gələn karbon emissiyalarını azaltmaq məqsədi ilə araşdırmaya əsaslanan tədbirlər görülməsi zəruri olacaq. Karbonun atmosferdən ayrılması Enerjinin istehsal olunduğu və ya ağır sənayelər istifadə olunmuş karbon qazı istehsal etməyə davam edir, amma bu qaz atmosferə buraxılmaq əvəzinə, tutulub saxlanıla bilər. Hazırda istifadəsinin məhdud və baha olmasına baxmayaraq, karbonun tutulması və saxlanması əsrin ortalarına qədər karbon qazı emissiyalarının azaldılmasında mühüm rol oynaya bilər. Bu taktika bioenerji istehsalı ilə birgə emissiyaların azalması və bioenerji yanacağının artması ilə nəticələnir; belə ki, bu zaman atmosferə buraxılan istixana qazlarının miqdarı tutulan və ya saxlanılan miqdardan daha az olur. Karbon qazının aradan qaldırılması üçün istifadə olunan bioenerji istehsalı kimi metodların qlobal istiliyi 1,5 °C-ə salmaqda böyük rol oynayıb-oynamayacağı sual altındadır və onlara etibar etmək qlobal istiləşmə riskini daha da artırır. Daha böyük miqdarda karbon əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq üçün dünyadakı təbii karbon uducuları artırıla bilər. Meşələrin bərpası və meşəlik olmayan ərazilərdə ağac əkilməsi karbonun atmosferdən karbon qazından təmizlənməsinin ən yaxşı vasitələrindəndir, amma onlar ərzaq təhlükəsizliyi ilə bağlı bir sıra narahatlıqların yaranmasına səbəb olur.
İqlim dəyişikliyi

Torpaqdan karbonun ayrılması və sahillərdən karbonun ayrılması daha az anlaşılan metodlardandır. Modellər quru ərazidəki emissiya təmizləmə metodlarının mümkünlüyü haqqında eyni fikirdə olmadıqlarından, onlara əsaslanan strategiyalar da risklidir. Adaptasiya "iqlimdəki hazırkı və ya gözlənilən dəyişikliklərə və onların təsirlərinə uyğunlaşma prosesi"dir. İqlim dəyişikliyi regionlar üzrə fərqləndiyi kimi, adaptasiya strategiyaları da dəyişir. Belə ki, bəzi adaptasiyalar dəyiş-toqquş tələb etdiyi halda, digərləri sinerji və ortaq- faydalar da gətirir. Kondisionerlərin istifadəsindəki artım insanlara istiliyin öhtəsindən daha yaxşı gəlmək imkanı verir, eyni zamanda enerji tələbatını da artırır. Adaptasiyanın digər nümunələrinə inkişaf etdirilmiş sahil qorunması, fəlakətlər zamanı daha yaxşı idarəçiliyin təşkili, köməkli müstəmləkəçilik (bitkilərin və heyvan başqa yaşayış sahəsinə köçürülməsi) və daha dayanıqlı məhsulların inkişafı aiddir.Uyğunlaşma inkişaf etməkdə olan ölkələrdə xüsusilə önəmlidir, çünki iqlim dəyişikliyinin təsirlərinin əsas ağırlığının onların üzərinə düşəcəyi gözlənilir.
İqlim dəyişikliyi

İnsanların adaptasiya olma bacarığı və potensialı adaptiv qabiliyyət adlanır; bu, müxtəlif regionlar və millətlər arasında qeyri-bərabər paylanıb və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə adətən daha azdır. Uyğunlaşmanın bir sıra məhdudiyyətləri var və daha kəskin iqlim dəyişikliyi əlçatmaz dərəcədə bahalı ola biləcək daha transformativ adaptasiya tələb edir. Dövləti sektoru, özəl sektor və icmaların hər biri adaptasiya sahəsində təcrübə qazanır və bu, getdikcə onların planının bir hissəsinə çevrilir. Siyasi tendensiya və siyasət İqlim dəyişikliyinə qarşı ən dözümsüz olan ölkələr əsasən qlobal istiləşmənin kiçik bir hissəsinə görə məsuliyyət daşıyırlar, bu da öz növbəsində ədalət məsələsi haqqında bir sıra suallar doğurur. İqlim dəyişikliyi dayanıqlı inkişafla sıx şəkildə bağlıdır. Qlobal istiləşmənin məhdudlaşdırılması yoxsulluğun aradan qaldırılması və bərabərsizliyin azaldılması kimi Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinə çatmağı asanlaşdırır. Bu ikisi arasındakı əlaqə Dayanıqlı İnkişaf Məqsədi 13-də belə əks olunub: "İqlim dəyişikliyi və onun təsirləri ilə mübarizə aparmaq üçün təcili tədbir görmək".
İqlim dəyişikliyi

Ərzaq, təmiz su və ekosistemin qorunması ilə bağlı məqsədlər iqlim mitiqasiyası ilə sinerji içindədir.İqlim dəyişikliyinin geosiyasəti mürəkkəbdir və çox vaxt müftəxor minici problemi ilə xarakterizə olunur; belə ki, bütün ölkələr digər ölkələrin həyata keçirdiyi mitiqasiyadan faydalanır, amma tək-tək ölkələr özləri az karbonlu iqtisadiyyata keçidə investisiya edən zaman itirirlər. Bu yanaşmaya dəfələrlə meydan oxunub. Məsələn, ictimai sağlamlıq və kömürdən istifadənin tədricən dayandırılması nəticəsində yerli mühitin yaxşılaşması kimi müsbət cəhətlər demək olar ki, bütün regionlarda çəkilən xərcləri üstələyir. Bu yanaşmaya qarşı başqa bir arqument odur ki, təbii yanacağın idxalçıları keçid sayəsində iqsadi baxımdan qazanan tərəf olub, ixracatçıların təbii yanacağı sata bilməməsinə səbəb olur. Strategiya seçimləri Strategiyaların, nizamnamələrin və hüquqların böyük əksəriyyəti istixana qazlarını azaltmaq üçün istifadə olunur. Karbon qiymətləndirməsi mexanizmlərinə karbon vergiləri və emissiya ticarəti sistemləri daxildir. 2019-cu ildən etibarən, karbon qiymətləndirməsi qlobal istixana qazı emissiyalarının 20%-i əhatə edir.
İqlim dəyişikliyi

Birbaşa qlobal təbii yanacaq subsidiyaları 2017-ci ildə 319 milyard dollara, hava çirklənməsi kimi dolayı xərclər də hesablandıqda isə bu məbləğ 5.2 trilyon dollara çatdı. Bunların sona çatması qlobal karbon emissiyalarında 28%, havanın çirklənməsindən qaynaqlanan ölüm hallarında isə 46% azalmaya səbəb ola bilər. Subsidiyalar təmiz enerjiyə keçidi dəstəkləmək üçün də istifadə oluna bilər. İstixana qazlarını azalda biləcək daha praktik metodlara nəqliyyat vasitələrinin səmərəlilik standartları, bərpa olunan yanacaq standartları və ağır sənayedəki hava çirklənməsi nizamnamələri daxildir. Kommunal xidmətlərin tələb olunduğu bəzi ölkələrdə bərpa olunan mənbələrdən əldə olunan elektrikin miqdarını məqsədilə bərpa olunan portfolio standartları qəbul edilib.Təbii yanacaqların istifadəsi azaldıqca özündə sosial və iqtisadi çətinlikləri ehtiva edən Sadəcə keçid müzakirələri baş qaldırır. Daha geniş icmaların rifahının təşkili, təsirə məruz qalmış sənayelərdə işçilərin işə götürülməsi buna misal ola bilər. İqlim ədaləti mülahizələri (məsələn, Arktikada aborigenlərin üzləşdiyi) mitiqasiya strategiyalarının daha bir önəmli aspektidir.
İqlim dəyişikliyi

Beynəlxalq iqlim razılaşmaları Ətraflı bax: Birləşmiş Dövlətlər İqlim Dəyişikliyi Çərçivə KonvensiyasıDemək olar ki, bütün ölkələr 1994-cü il Birləşmiş Dövlətlər İqlim Dəyişikliyi Çərçivə Konvensiyasının (BDİDÇK) iştirakçısıdır. BDİDÇK-nin məqsədi insanların iqlim sisteminə təhlükəli müdaxiləsinin qarşısını almaqdır. Konvensiyada qeyd olunduğu kimi, bunun üçün atmosferdə olan istixana qazı konsentrasiyalarının ekosistemlərin iqlim dəyişikliyinə təbii formada uyğunlaşa biləcəyi, qida istehsalına təhlükə yaratmadığı və davamlı iqtisadi inkişafa imkan verən bir səviyyəyə gətirilməsi tələb olunur. BDİDÇK-nın imzalanmasından bəri qlobal emissiyalar daha da artmışdır; əslində, bu konvensiya emissiyaları məhdudlaşdırmır, sadəcə bunu həyata keçirən protokollar üçün bir çərçivə yaradır. İllik konfranslar qlobal müzakirə mərhələsidir.1997-ci il Kioto protokolu BDİDÇK-nı genişləndirdi və bura əksər inkişaf etmiş ölkələrin öz emissiyalarını məhdudlaşdırması üçün məcburi hüquqi ödhəliklər daxil idi. Atmosferdəki istixana qazlarının toplanmasında ən əsas rolu inkişaf etmiş ölkələr oynadığında, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə adam başına düşən emissiya nisbətən az olduğundan və bu ölkələrdə artan tələbatların ödənməsi zamanı emissiyaların da tədricən artacağından, Qrup 77 (inkişaf etməkdə olan ölkələri təmsil edirdi) Kioto protokolu müzakirələri zamanı inkişaf etmiş ölkələrində emissiyaların azaldılmasında "aparıcı mövqedə olması"nı tələb etdi.2009-cu il Kopenhagen razılaşması özünün zəif məqsədlərinə görə çoxlarını məyus etdi və Qrup 77 daxil olmaqla, kasıb millətlər tərəfindən rədd edildi. Birləşmiş tərəflər qlobal ortalama istilik artımını 2,0 °C-ə (3,6 °F) qədər məhdudlaşdırmağı hədəflədilər. Razılaşma 2020-ci ilədək mitiqasiya və adaptasiyada yardım etmək üçün inkişaf etməkdə olan ölkələrə ildə 100 milyard dollar göndərməyi qarşıya məqsəd qoydu və Yaşıl İqlim Fondunun yaradılmasını təklif etdi.
İqlim dəyişikliyi

2020-ci ildən etibarən fond gözlənilən hədəfinə çata bilmədi və maliyyələşmədə azalma riski yarandı və maliyyə azalması riski ilə qarşı-qarşıyadır.2015-ci ildə bütün BMT ölkələri qlobal istiləşməni 1,5 °C-dən (2,7 °F) aşağıda saxlamağı hədəfləyən Paris Sazişi ilə bağlı danışıqlar apardılar. Bu saziş Kioto protokolunu əvəz etdi. Kioto protokolundan fərqli olaraq, Paris Sazişində heç bir məcburi emissiya hədəfi yox idi. Bunun əvəzinə, mütəmadi olaraq daha məqsədyönlü hədəflər qoymaq və hər beş ildən bir bu hədəfləri yenidən dəyərləndirmək məcburi hala gətirildi. Paris Sazişi inkişaf etməkdə olan ölkələrə maddi baxımdan yardım edilməsinin zəruriliyini yenidən vurğuladı. 2021-ci ilin fevralından 194 dövlət və Avropa İttifaqı müqavilə imzaladı, 188 dövlət və Avropa İttifaqı müqaviləni təsdiqlədi və ya qəbul etdi.Ozon təbəqəsini nazildən qazların emissiyalarının dayandırılmasına yönəlmiş beynəlxalq razılaşma olan 1987-ci il Montreal protokolu istixana qazlarının azaldılmasında xüsusilə bu məqsədlə irəli sürülmüş Kioto protokolundan daha effektiv ola bilərdi. Montreal protokoluna edilən 2016-cı il Kiqali düzəlişi ozon təbəqəsini tükədən qadağan olunmuş qazları əvəz edən, güclü istixana qazı qrupu olan hidroflorokarbonların emissiyalarını azaldılması qarşıya məqsəd qoydu.
İqlim dəyişikliyi

Bu, Monreal protokolunu iqlim dəyişikliyinə qarşı daha güclü bir razılaşma halına gətirdi. Milli cavab reaksiyaları 2019-cu ildə Böyük Britaniya parlamenti rəsmi şəkildə iqlim fövqəladə vəziyyəti elan edən ilk milli dövlət oldu. Digər ölkələr və yurisdiksiyalar da bu yolla getdilər. 2019-cu ilin noyabrında Avropa Parlamenti "iqlim və ətraf mühit fövqəladə vəziyyəti" elan etdi və Avropa Komissiyası 2050-ci ilə qədər Avropa İttifaqı ölkələrində karbon qazının neytral hala gətirməsi məqsədilə özünün Avropa Yaşıl sazişini irəli sürdü. Asiyadakı əsas ölkələr də buna bənzər vədlər verdilər: Cənubi Koreya və Yaponiya 2050-ci, Çin isə 2060-cı ilə qədər karbonun neytrallaşdırılacağına söz verdilər. Elmi razılaşma İqlim üzrə alimlərin 90–100%-i (bu, konkret sualdan, zamanlama və nümunə metodologiyasından asılıdır) qlobal səth temperaturlarının son onilliklərdə artdığı və bunun səbəbinin insanlardan qaynaqlanan istixana qazı emissiyaları olduğu fikrində həmfikirdir. Antropoloji qlobal istiləşməni araşdıran elm adamları arasındakı həmfikirlilik faizi 2019-cu ildən etibarən 100%-ə çatıb.
İqlim dəyişikliyi

Bu yanaşma ilə razılaşmayan heç bir milli və ya beynəlxalq elmi qurum yoxdur. İnsanları iqlim dəyişikliyinin təsirindən qorumaq üçün tədbir görülməsi zərurəti haqqındakı razılıq getdikcə daha da artmış və milli elmi akademiyalar dünya liderlərini qlobal emissiyaları azaltmağa çağırmışdır.Elmi müzakirə jurnal məqalələrində üzə çıxır; onlar hər iki ildən bir İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panel hesabatlarında müxtəlif elm adamları tərəfindən qiymətləndirilir. 2013-cü ildə 5-ci İDHP qiymətləndirmə hesabatında "20-ci əsrin ortalarından bəri müşahidə olunan istiləşmənin əsas səbəbinin insan təsiri olması ehtimalının həddən artıq yüksək olduğu" bəyan olundu. Onların 2018-ci il hesabatında alimlərin həmfikir olması öz əksini belə tapdı: "20-ci əsrin ortalarından bəri müşahidə olunan istiləşmənin əsas səbəbi insan təsiridir." Alimlər 2017 və 2019-cu ildə insanlara fəlakətə gətirib çıxara biləcək iqlim dəyişikliyinin hazırkı trayektoriyası və bunun insanların əzab çəkməsinə səbəb olması haqda narahatlıqlarını ifadə edən iki xəbərdarlıq etdi. İctimaiyyət Ətraflı bax: İqlim ünsiyyəti, Medianın iqlim dəyişikliyini ört-basdır etməsi, və İqlim dəyişikliyi haqda ictimai rəy1980-ci illərin sonlarında iqlim dəyişikliyi beynəlxalq ictimaiyyətin diqqətini çəkdi. 1990-cı illərin əvvəllərində mediada məsələni ört-basdır edən bir sıra çaşdırıcı xəbərlər yer aldığından, bu, ozon təbəqəsinin nazikləşməsi kimi digər ətraf mühit məsələləri ilə qarışdı.
İqlim dəyişikliyi

Populyar mədəniyyətdə bu mövzunu işıqlandıran ilk film 2004-cü ildə çəkilən Birisigünoldu; bundan bir neçə il sonra isə Albert Qor Əlverişsiz həqiqət filmini çəkdi. İqlim dəyişikliyi haqda olan kitablar, hekayələr və filmlər iqlim fantastikası janrına aid edilir.İctimaiyyətin iqlim dəyişikliyini anlaması, eləcə də, duyduqları narahatlıq regionlara görə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. 2015-ci ildə sorğuya cavab verənlərin 54%-i bunu "çox ciddi problem" kimi xarakterizə etsə də, amerikalılar və çinlilər (onların iqtisadiyatı illik ən böyük karbon emissiyası üçün məsuliyyət daşıyır) ən az narahat olan insanlar arasında idi. 2018-ci ildə aparılan sorğu bir çox ölkələrdə bu məsələ ilə bağlı narahatlığı 2013-cü ilə nisbətdə artırdı. Çox yaxşı təhsil almış adamlar, bəzi ölkələrdə qadınlar və daha gənc insanlar iqlim dəyişikliyini ciddi bir təhlükə kimi hesab edirdilər. Amerika bu mövzuda çox böyük ayrılığı vardı. İnkar və dezinformasiya Amerikada yaranan, daha sonra digər ölkələrə, xüsusilə, Kanada və Avstraliyaya yayılan iqlim dəyişikliyinin inkarı və dezinformasiya iqlim dəyişikliyi haqqındakı ictimai müzakirəyə güclü təsir göstərmişdir. İqlim dəyişikliyini inkar edənlərə təbii yanacaq şirkətləri, sənaye qrupları, mühafizəkar araşdırma mərkəzləri və ziddiyyyətli fikirdə olan alimlərin yaxşı mailiyyələşdirilmiş və nisbətən daha koordinasiyalı koalisiyası aiddir.
İqlim dəyişikliyi

Əvvəlllər tütün sənayesinin etdiyi kimi, bu qrupların əsas strategiyası insanlarda elmi data və nəticələr haqqında şübhə oyandırmaqdır. Antropogen iqlim dəyişikliyinə dair elmi konsensusu inkar edən, rədd edən və ya ona qarşı yersiz şübhə duyanlar "iqlim dəyişikliyi skeptikləri" kimi damğalanırlar.İqlim dəyişikliyinin inkarının fərqli variasiyaları mövcuddur: bəziləri istiləşməsini baş verməsini tamamilə inkar edir, bəziləri istiləşmədən olduğunu qəbul etsə də, onu təbii təsirlərlə əlaqələndirir, digəriləri isə iqlim dəyişiliyinin mənfi təsirlərini ciddi qəbul etmir. İstehsalda elmlə bağlı mövcud olan qeyri-müəyyənlik daha sonralar istehsal olunmuş mübahisəyə çevrildi: belə ki, taktikalarda dəyişiklik edilməsinin qarşısını almaq üçün elmi cəmiyyətin daxilində də iqlim dəyişikliyi ilə bağlı önəmli qeyri-müəyyənliklər olduğu düşüncəsi yaradıldı. Bu ideyaları təbliğ etmək üçün istifadə olunan strategiyalara elmi müəssisələrin tənqidi və alimlərin maraqlarının ayrı-ayrılıqda sorğulanması aiddir. İqlim dəyişikliyini inkar edən bloq və media iqlim dəyişikliyi haqda insanlarda yanlış anlayış formalaşmasını daha da gücləndirmişdir. Etiraz və məkhəmə işi İqlim dəyişikliyinə qarşı ictimai nümayiş, təbii yanacaq divestisiyası və məhkəmə işi kimi etiraz formaları 2010-cu illərdə məşhurlaşdı. Son zamanlar baş verən əsas nümayişlərə iqlim üçün məktəb tətilləri və sivil itaətsizlik daxildir.
İqlim dəyişikliyi

Məktəb tətilində dünyanın müxtəlif yerlərindən olan gənclər isveç yeniyetmə Qreta Tunberqdən ilhamlanaraq, məktəbə getməkdən imtina edərək etiraz etdi. "Extinction Rebellion" ("Yox olmaya qarşı üsyan") kimi qruplar həyata keçirdikləri kütləvi sivil itaətsizliklərlə etirazlarını bildirdilər. Məhkəmə işi getdikcə iqlimlə bağlı məsələlərdə dəstəkləyici və gücləndirici vasitə kimi istifadə olunur; belə ki, məhkəmə işi dövlətlərin iqlim dəyişikliyi ilə əlaqədar məqsədyönlü tədbirlər görməsini və ya mövcud qanunları əməldə də tətbiq etməsini tələb edərək onları hədəf alır. Aktivistlər, səhmdarlar və investorlar tərəfindən təbii yanacaq şirkətlərinə qarşı açılan məhkəmə işləri əsasən itki və dəyən zərər üçün təzminat tələb edir. Jozef Furye sadəcə günəş radiasiyasını nəzərə alaraq Yerin temperatunun niyə gözləniləndən daha çox olduğunu izah etmək üçün istixana effektini irəli sürdü. Atmosfer günəş radiasiyasını keçirdiyindən günəş enerjisi səthə çatır. Qızmış səhv infraqırmızı şüalar yayır, amma atmosfer intraqırmızı şüaları nisbətən daha az keçirir və planeti qızdıraraq enerji emissiyasını yavaşıdır.
İqlim dəyişikliyi

1859-cu ildən başlayaraq, Con Tindal azot və oksigen (quru havanın 99%-i) infraqırmızı şüaları keçirdiyini, amma su buxarı və bəzi qazların izləri (xüsusilə, metan və karbon) həm infraqırmızı şüaları udduğunu, həm də qızan zaman infraqırmızı radiasiya yaydığını təsbit etdi. Bu qazların dəyişən konsentrasiyaları buz dövrləri də daxil olmaqla, "geoloqların araşdırmalarının üzə çıxardığı bütün iqlim mutasiyalarına" səbəb olmuş ola bilər.Svante Arrenius qeyd etdi ki, havadakı su buxarı mütəmadi olaraq dəyişir, karbon qazı uzunmüddətli geoloji proseslərlə müəyyən olunur. Buz dövrünün sonunda artmış karbon qazından qaynaqlanan istiləşmə öz təsirini fidbək prosesində gücləndirərək su buxarının miqdarını artıracaqdı. 1896-cı ildə o, bu növün ilk iqlim modelini nəşr etdirərək göstərdi ki, karbon qazının yarıya endirilməsi temperaturun aşağı düşməsinə səbəb olub buz dövrünün başlamasına gətirib çıxarmış ola bilər. Arrenius karbon qazı iki dəfə artırılarsa temperaturda gözlənilən artımın təxminən 5–6 °C (9.0–10.8 °F) olacağını hesabladı. Əvvəlcə digər alimlər buna şübhə ilə yanaşırdılar; onlar istixana effektinin doymuş olduğuna, beləcə, karbon qazındakı artımın heç bir dəyişikliyə səbəb olmayacağına inanırdılar. Onlar iqlim dəyişikliyinin öz-özünə qaydasına düşəcəyini düşünürdülər.
İqlim dəyişikliyi

1938-ci ildən Qay Stüart Kalendar iqlimin istiləşdiyini və karbon səviyyələrinin artdığının sübutunu nəşr etdirdi, amma onun hesablalarına qarşı həmin etirazlar yenə də vardı.1950-ci illərdə Qilbert Plass fərqli atmosfer təbəqələrini və infraqırmızı spektri özündə birləşdirən kompüter modeli yaratdı və artan karbon qazı səviyyələrinin yüksəldiyini ortaya çıxardı. Həmin onillikdə Hans Syuz karbon səviyyələrinin qalxdığına dair sübut tapdı, Rocer Revell okeanların artan karbonu udmayacağını göstərdi və onlar birgə davamlı olaraq artan Kilinq qrafikini qurmaqda Çarlz Kilinqə kömək etdilər. Alimlər ictimaiyyəti xəbərdar etdi və təhlükələr Ceyms Hansenin 1988-ci il konqres müddəasında işıqlandırıldı. 1988-ci ildə dünya dövlətlərinə rəsmi tövsiyələr vermək üçün yaradılan İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panel intizamarası araşdırmanı dəstəklədi. Terminlərin izahı
Pablo Eskobar

Pablo Emilio Eskobar Qaviria (isp. Pablo Emilio Escobar Gaviria; 1 dekabr 1949[…] – 2 dekabr 1993[…], Medellin, Antyokiya) — kolumbiyalı narkotik qaçaqçısı. Narkotik satışından əldə etdiyi gəlirlə 1989-cu ildə Forbes jurnalında dünyanın ən varlı yeddinci şəxsi elan edilmişdir. Eskobarın gənclik dövrü Kolumbiyanın Medellin şəhərində keçmişdir. Medellin 1970–1980-ci illərdə ən təhlükəli şəhərlərdən biri idi. Kolumbiya narko kartellərinin hər biri bu şəhərdə cəmləşmişdi. Eskobar da ilk cinayətkar fəaliyyətinə bu şəhərdə maşın oğurluğu edərək başlamışdır. Şəhər məzarlığından baş daşlarının oğurlayıb, Antiogada yerləşən kəndlərdə satması haqqında olan iddialar öz təsdiqini tapmamışdır. Xırda oğruluğun təhlükəli və az qazanclı olması səbəbindən Eskobar 1970-ci illərdə narkotik biznesinə başladı. Narkotikdən əldə edilən gəlirlər hesabına qısa zamanda varlanan Eskobar 1975-ci ildə Medellin şəhərində bütün narko kartellərinin tabe olduğu və baş narkobaron kimi tanınan Fabio Restreponu öldürmək göstərişi vermişdir.
Pablo Eskobar

Fabio Restreponu ölümündən sonra Kolumbiyada olan bütün narkotik transferi Eskobarın nəzarətinə keçmişdir. 1976-cı ildə ABŞ-də satılan narkotikin 80% gəliri Eskobarın hesabına yazılırdı. 1980-ci illərin əvvələrində Eskobar özünün böyük narkotik imperiyasını yaratmışdı. ABŞ, Meksika, Puerto-Riko, Pakistan və Tayland kimi ölkələrə narkotik satışı ilə Eskobarın karteli məşğul olurdu. Pablo Eskobarın vardatı durmadan artırıdı. Gün ərzində polisə 60 ton kokain yem edib, 600 ton narkotik satışı həyata keçirirdilər. Eskobarın karteli, narkotikin qramını ən ucuz halda 150 dollara satırdı. Bu şəkildə gün ərzində milyonlar qazanırdı. 1983-cü ildə öz biznesini daha təhlükəsiz idarə etmək məqsədilə millət vəkili seçilmək istədi.
Pablo Eskobar

Həmin keçirilən parlamet seçiklərində parlamentə deputat kimi daxil oldu. Pablo Eskobarın deputat seçilməsi yerli qəzetlərdə qanunun Eskobar tərəfindən satın alınması kimi təqdim olundu. Yüksək vəzifəli dövlət məmurları ilə yaxşı münsibətdə olan Eskobar öz biznesini durmadan genişləndirirdi. Pablo Eskobarın adamları 200-ə yaxın müstəntiqin və 1000 yaxın polisin öldürülməsində günahlandırıldı. 1989-cu ildə bir jurnalist əlində Eskobarı həbs edəcək qədər dəlil olduğunu açıqladı. Həmin şəxs dəlilləri polisə gətirmək ücün təyyarəyə minən zaman Eskobarın adamları tərəfindən təyyarə havada partladılmışdır. Hadisə nəticəsində jurnalist də daxil olmaqla 110 nəfər həlak olmuşdu. 1990-cı ildən etibarən Pablo Eskobar təqib olunmağa başlayır. Mətbuata verdiyi bir açıqlamasında əgər polis tərəfindən rahat fəaliyyət göstərməsinə şərait yaradılarsa, Kolumbiyanın bütün xarici borcunu ödəməyə hazır olduğunu bildirmişdir.
Pablo Eskobar

1992-ci ildə onun haqqında axtarış verilmişdir. Eskobarın həbs olunmasını ən çox yerli polislər istəyirdi. Hər bir polisin öldürülməsinə görə 3 min dollar vəd edən Eskobar polislərdən nifrət etdiyini hər zaman dilə gətirmişdir. Eskobarın hər bir polisin başına 3 min dollar mükafat elan etməsi, 1970–1980-ci illərdə 400 nəfər polisin ölümünə səbəb olmuşdur. 1993-cü ildən etibarən Eskobar gizlənməyə başladı. Medellin polisi Eskobarın bu şəhərdə gizlənməsi haqqında ətraflı məlumata sahib idi. Onun yerinin müəyyən edilməsi ücün aparılmış əməliyyat prosesi 6 ay çəkmişdir. Eskobarın ələ keçməsində oğlu Juan Pablo ilə saatlarla telefonla danışması səbəb olmuşdur. Polis tərəfindən yerinin müəyyən olduğunu anlayan Eskobar gizləndiyi evin damına çıxmışdır. Oğluna Bir gün polisə tutulma ehtimalı olsa sağ qulağının arxasından özünü vuraraq öldürəcəyini demişdir.
Pablo Eskobar

2 dekabr 1993-cü ildə gizləndiyi evin damında sağ qulağının arxasından özünü vuraraq intihar etmişdir. Futbola böyük marağı olan Eskobar öz tikdirdiyi La Catedral adlı Sözde həbsxanasında olduğu müddət ərzində, Kolumbiya milli futbol komandası ilə həbsxanada yoldaşlıq oyunu təşkil etmişdir. Narkotik ticarətindən milyard dollarlar qazanan Pablo Eskobar heç vaxt narkotikdən və siqaretdən istifadə etməmişdir. Eskobar və ailəsi haqqında olan bəzi maraqlı məlumatlar onun həyat tərzinin sadə olduğunu göstərir. Övladlarının çoxlu pul xərləməsinə və siqaret çəkməsinə qarşı olan Eskobar, Medellində məktəb, xəstəxana, kilsə və uşaq evlərinin tikilməsinə milyonlarla dollar pul ayırmışdır. Bu səbəbdən əksər Medellinlilər onu müsbət şəxs kimi xarakterizə edirdilər. Bowden, Mark (2002). Killing Pablo: The Hunt for the World's Greatest Outlaw. Penguin Pub.
Jan-Klod Van Damm

Jan-Klod Van Damm (ing. Jean-Claude van Damme; 18 oktyabr 1960, Berkem-Sent-Aqat[d]) — Belçika (flamand) mənşəli ABŞ aktyoru, ssenaristi, prodüseri, montajçısı, bodibilderi, döyüş sənəti ustası və yazıçısı. Döyüş sənəti aksiyon filmləri ilə məşhurdur. Gənclik illəri Jan Klod Van Damm 18 oktyabr 1960-cı ildə Belçikanən paytaxtı Brüsseldə holland (flamand) əsilli ailədə anadan olmuşdur. Onun atası mühasib olmaqla bərabər, həm də gül dükanının sahibi idi. 10 yaşından başlayaraq karateyə gedir. Stilləri Shōtōkan Karate və Kikboksinqdən ibarət idi. 18 yaşında Avropa çempionu olaraq qara kəmər qazanır.
Jan-Klod Van Damm

16 yaşından başlayaraq əlavə olaraq, beş il baletə məşğul olmağa başladı. Van Damm 1978-1979-cu illərdə Peşəkar Avropa Karate Federasiyasının orta çəki üzrə çempionu olmuşdur. Film karyerası Jan-Klod Van Damma 1981-ci ildə Los Ancelesə köçür. İdman formasını qorumaq üçün bir idman salonunda ödənişsiz olaraq təmizlik işlərinə nəzarət edirdi. Həmin müddətdə taksi sürücüsü, gecə klublarında cangüdənlik, pizza satışı kimi işlərdə çalışırdı. 1983-cü ildə Fransız istehsalı olan "Barbar küçəsi" adlı filmdə polis rolunu canlandırdı.
Jan-Klod Van Damm

1984-cü ildə "Breyk-dans: Film" adlı filmində rol aldı. Eyni il "Əbədi Monako" adlı parodiya filmində 5 dəqiqəlik qısa roluyla homoseksual karateçi rolunu canlandırdı. 1986-cı ildə "Nə geri çəkil, nə də təslim ol" filmində rol aldı. Bu filmdə onun rolu qısa idi və mənfi obraz kimi canlandırılmışdır. Lakin bu filmi bir çox rejissorların diqqətini cəlb edə bilir. 1988-ci ildə az büdcəli film olan "Qara Qartal" filmində rol alır.
Jan-Klod Van Damm

Menahem Qolan adlı prodüserin sayəsində Van Damm 1988-ci ildə "Qanlı idman" filminə dəvət olunur. Bu filmdən sonra Van Damm tanınmağa başlanır. "Kikboksçu", "Kiborq", "Ölümcül order", "Şir ürəkli", "İkiqat zərbə", "Universal əsgər" kimi döyüş filmlərində karyerasının qızıl çağını davam etdirirdi. 1990-cı illərin sonlarına yaxın çəkildiyi filmlər ona populyarlıq qazandıra bilməmişdi. Çünki bu müddətdə narkotikdən asılı olmuş və uzun müddət bu xəstəliyi mübarizə edirdi. Van Damm 1996-1997-ci illər ərzində tam müalicə olunmuş, bir sıra filmlərə çəkilərək əvvəlki populyarlığını geri qaytarmağa çalışmışdı.
Jan-Klod Van Damm

Şəxsi həyatı Jan Klod Van Dammın ilk həyat yoldaşı olan venesuelalı Mariya Rodriges olub. Onlar 1981-ci ildə boşanmışlar. 1985-ci ildə Sintiya Derdian ilə ailə həyatı qurmuş, lakin bir müddət keçdikdən sonra 1986-cı ildə onlar boşanmışlar. Həmin ildə model olan Qledis Portiqeslə evlənmişdir. Van Dammın bu nigahdan Kristofer və Bianka adlı övladı olur. Lakin onlar 1992-ci ildə boşanırlar.
Jan-Klod Van Damm

Van Damm 1994-cü ildə model olan Derci La Piyer ilə evlənir. Onların Nikolas adlı övladı olur. 1996-cı ildə onlar boşanırlar və bu müddətdən başlayaraq Van Damm narkotikdən asılı vəziyyətə düşür. 1996-1997-cı illər ərzində müalicə olunduqdan sonra narkotikdən imtina etmişdir. 1999-cu ildə isə Van Damm və Qledis Portiqes yenidən ailə həyatı qurmuşlar. Mükafatları "MTV Movie Awards" kinomükafatının "The most desirable man" (azərb.
Jan-Klod Van Damm

Ən arzu olunan kişi) kateqoriyasına görə 3 dəfə (1992, 1993 və 1994) nominasiyaya layiq görülmüşdür. 2010-cu ildə "The Grand World Prize" (azərb. Böyük Dünya Mükafatı) mükafatı və "Golden Talents Of The Planet" (azərb. Planetin Qızıl İstedadları) mükafatının qızıl ordeninə layiq görülmüşdür. Filmoqrafiya Xarici keçidlər The biggest Jean-Claude Van Damme forum Jeanclaudevandamme.us JCVD Fansite Arxivləşdirilib 2021-03-02 at the Wayback Machine
Heca vəzni

Heca vəzni (sillabik vəzn) — misralarda heca saylarının bərabərliyinə və ahəngdar bölgülənməyə əsaslanan şeir vəzni. Əksər dünya xalqlarının (türk, fars, rus, fransız, italyan və s.) şeirində işlənmişdir. Heca vəzninin ən mühüm şərti ölçüdür. Xüsusən kiçik ölçülü şeirlərdə (üçhecalıqlardan, səkkizhecalıqlaradək) hecaların sayının bərabərliyi heca vəznində yazılmış şeirlərin yeganə poetik göstəricisi kimi çıxış edə bilir. Azərbaycan milli şeir quruluşunda tələb olunan ən zəruri şərtlər ölçü, bölgü və qafiyədir.
Heca vəzni

Bu üç əsas tələb şeir texnikasının ən vacib atributları olmaqla yanaşı, həm də şeiri nəsrdən fərqləndirən mühüm amillərdən biridir. Ölçü şeir texnikasında daha vacib yer tutur. Çünki məhz ölçüyə görə şeirin vəzni müəyyən olunur. Əslində vəzn şeirin ölçüsü, misraların həcmi deməkdir. Misraların həcmi dedikdə, hər şeydən əvvəl, oradakı hecaların sayı nəzərdə tutulur.
Heca vəzni

Məlumdur ki, hər bir sözdə olan hecaların sayı orada işlənən sait səslərlə ölçülür. Sözdə neçə sait işlənirsə, bir o qədər də heca olur. Buradan da deyə bilərik ki, şeirdə misraların, sətirlərin ölçüsündən, hecaların sayından bəhs edən elmə vəzn deyilir. Azərbaycan milli şeirində ta qədim zamanlardan indiyə qədər ölçü ən çox tələb olunan poetexniki şərtlərdən biri olub. Odur ki, şeirimizdə ən çox işlənən və ən doğma vəzn də heca vəzni olmuşdur.
Heca vəzni

Prof. A.Axundov yazır: “Məlumdur ki, heca vəzninin iki mühüm şərti var: ölçü və bölgü. Bunlardan birincisi misralardakı hecaların sayının bərabərliyinə, ikincisi isə misralardakı heca mikroqruplarının uyğunluğuna əsaslanır. Heca vəzninin ən mühüm şərti heç şübhəsiz, ölçüdür. Xüsusən kiçik ölçülü şeirlərdə (üçhecalıqlardan səkkizhecalıqlaradək) hecaların sayının bərabərliyi heca vəznində yazılmış şeirlərin yeganə poetik göstəricisi kimi çıxış edə bilir. Hətta şeirimizin əvvəlki dövrlərində onbirhecalıqlarda da heca vəzninin əsas əlaməti yalnız ölçü olmuşdur”.
Heca vəzni

Azərbaycan şeirində ölçü sistemi müxtəlifdir. Odur ki, şifahi və yazılı şeir nümunələrində iki hecadan tutmuş iyirmi hecaya qədər rəngarəng ölçülərə rast gəlirik. Məsələn, “yüz ölç, bir biç” kimi atalar sözlərində hər misra cəmi iki hecadan ibarət olub ölçülü-heca vəznindədir. Azərbaycan şeirində heca vəzni Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığında 1-hecalıdan, yazılı poeziyamızda isə 4-hecalıdan 16-hecalıya qədər heca vəzni nümunələrinə rast gəlmək olar. Burada ən işlək variantlar 11, 8 və 7-hecalı variantlardır.
Heca vəzni

4, 6 və 9-hecalı variantlardan nadir hallarda istifadə olunur. Qalan variantlar isə az və qismən işlək səviyyədədir. Heca vəznli Azərbaycan şeirində misraların uzunluğu və ona uyğun əsas bölgülənmə variantları aşağıdakı cədvəldə göstərilmişdir: Ümumtürk şeirində heca vəzninin yaranma tarixi Yaranması qədim dövrlərə aid olduğu ehtimal edilən mənzum (qafiyəli) şifahi xalq yaradıcılığı nümunələri içərisində (atalar sözləri və məsəllər, xalq deyimləri və s.) heca vəzninə tam uyğun və yaxın nümunələrə rast gəlmək olar. Bu nümunələrə əsasən xalq yaradıcılığı məhsulu kimi heca vəzninin formalaşmasını nəzəri cəhətdən müəyyənləşdirmək mümkün olsa da, bu inkişafın hansı əsrlərdə, hansı mərhələlərlə baş verdiyini öyrənmək xeyli çətinliklər yaradır. Ümumtürk yazılı mənbələrində tarixə məlum ilk normal heca vəzni nümunələri Mahmud Kaşğarinin "Divanü Lüğat-it-Türk" əsərində (XI əsr) artıq mövcuddur.
Heca vəzni

Bu əsərdəki şeirlərdə 7-hecalı (4-3 bölgülü) nümunələr əksəriyyət təşkil edir. Həmçinin 5, 8 (4-4), 6 (2-2-2 və 3-3), 11 (7-4 və 4-4-3), 12 (6-6 və 4-4-4) və 14-hecalı (7-7) nümunələrə də rast gəlinir. Divandakı şeirlərdə az sayda fərqli hecalı və bölgüsü hiss olunmayan misralara da rast gəlinir.Məlumdur ki, "Divanü Lüğat-it-Türk"ə qədər VIII-IX əsrlərə aid uyğur şeir mətnləri (dini məzmunlu Maniçi poeziya) vardır. XI əsrdə (bəzi fikirlərə görə daha öncəki əsrlərdə) qələmə alınmış, sonradan üzü köçürülmüş Dədə Qorqud dastanında olan şeirlərin isə formaca hansı dövrün məhsulu olduğunu müəyyən etmək xeyli çətindir. Bu abidənin bu günə gəlib çatmış ən əski əlyazma nümunəsi XVI əsrə aiddir.
Heca vəzni

Məlumdur ki, bu dövrdə artıq heca vəzni mükəmməl bir inkişaf səviyyəsinə çatmışdı. Dədə Qorqud dastanının yaranma dövrünün əsasən VII əsr olduğu qəbul edilir. Həmin dastanın məzmununda isə hətta eramızdan əvvəlki dövrləri əks etdirən motivlər var. Dədə Qorqud şeirlərində heca vəzninin müəyyən elementlərinə (4-lük, 3-lük və 7-lik bölgüləər və s.) rast gəlinsə də heca vəzni (həmçinin qafiyə) hələ formalaşmamışdır. Maniçi uyğur şeirləri də formaca Dədə Qorqud şeirlərinə oxşardır, Belə ki, burada da qafiyələnmə əvəzinə eyni söz və ya şəkilçinin təkrarı müşahidə olunur.
Heca vəzni

Misralarda heca sayları fərqlidir. Misraların bölgülənməsi isə demək olar ki, hiss olunmur. Məhz bölgülənmə baxımından maniçi uyğur şeir mətnləri Dədə Qorqud şeirlərindən geri qalır. Lakin həmin uyğur şeirlərinin qələmə alındığı VIII əsrdə heca vəzninə daha yaxın şeirin paralel şəkildə mövcud olub-olmadığı qaranlıq qalır.Göründüyü kimi mövcud yazılı mənbələr hələlik ümumtürk şeirində, o cümlədən Azərbaycan-türk şeirində heca vəzninin inkişaf yolunu xronoloji olaraq izləmək üçün yetərli deyil. Həmçinin bax
Sürünənlər

Sürünənlər (lat. Reptilia) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinə aid heyvan sinfi. Xarakteristikası Sürünənlər onurğalıların əsl quru həyatı keçirən ilk sinfidir. Bədən temperaturu dəyişkəndir. Mayalanma daxilidir. Bədən forması və hərəkəti Hərəkət qaydalarının xeyli mürəkkəb və müxtəlif olması ilə əlaqədar sürünənlərin də bədən formaları müxtəlifdir. Bədəni yığcamdır, boyun hissə gövdədən yaxşı fərqlənir, quyruq nazikdir, ətraflar daha güclüdür, ətrafları vasitəsilə gövdəni yerdən qaldıraraq hərəkət etdirirlər.
Sürünənlər

Sürünənlərin ağacda yaşayan formaları da vardır. Belə sürünənlərin arxa ətrafları daha uzun olur, gövdənin yanında dəri çıxıntıları əmələ gəlir ki, bunun sayəsində süzmə hərəkəti edərək ağacdan-ağaca düşürlər. Sürünənlərdə hərəkətin təkamülü manevretmənin güclənməsi istiqamətində getmişdir ki, bu, yemlənmə, yırtıcıdan qorunma və optimal sığınacaq şəraiti tapmaq imkanlarını genişləndirir. Üzəri sümük, qərni qalxa, zireh və digər törəmələrlə örtülmüş, buna görə də passiv müdafiə uyğunlaşması qazanmış tısbağalarda, nəsli kəsilmiş bir çox sürünənlərdə hərəkətlilik məhdud olub. Sürünənlərin bəziləri dörd ayaq üzərində nisbətən yavaş hərəkət edir, tipik skelet quruluşuna malikdir. Bunların eyni uzunluqda olan qısa cüt ətrafları gövdənin yanlarında yerləşir, gövdə xeyli hərəkətli olur, quyruq çox uzun olmur, boyun hissə qısadır. Sürünənlərin skeleti güclü və proqressiv sümükləşmə ilə xarakterizə olunur.
Sürünənlər

Onurğa fəqərələrdən ibarətdir. Fəqərələr əksər növlərdə prosöldür. Boyun hissədə 7–10 fəqərə var, kəllə ilə hərəkətli birləşmişdir. Döş və oma fəqərələri bir-birindən aydın sərhədlə ayrılmır, ümumi sayı 16–25 olur. Bu fəqərələrin hamısında hərəki qabırğaların olmasına baxmayaraq, yalnız öndə yerləşən 5 fəqərəyə birləşmiş qabırğalar daha uzun olub döş sümüyü ilə birləşərək döş qəfəsini əmələ gətirir. Onurğanın çanaq hissəsində 2 fəqərə olur, onlara çanaq qurşağı birləşir. Quyruq fəqərələrinin sayı çoxdur-40-a qədərdir.
Sürünənlər

Ətraflar və onların qurşaqları Quru onurğalılarda ön ətraflarda bazu və said, arxa ətraflarda bud və baldır sümüklərinin uzanmasında, ön və arxa pəncələrin ümumi sahələrinin azalmasında özünü göstərir. Karakoid və kürək sümüklərinin birləşdiyi yerdə oynaq çuxuru əmələ gəlir. Bu çuxura bazu sümüyünün başı keçir. Karakoid sümüyünə üstdən kürək sümüyü, öndən qığırdaqdan olan prokarakoid birləşir. Kürək sümüyünə isə yastı kürəküstü qığırdaq bitişir. Hər iki tərəfin karakoid sümüyü və prokarakoid qığırdağı tək döş sümüyünə birləşir. Döş sümüyü aşağı tərəfdən xaçşəkilli örtük sümüyü olan döşüstü sümüklə də bitişir.
Sürünənlər

Digər örtük sümükləri olan körpücük sümükləri bir ucları ilə kürək sümüklərinə, digər ucları ilə döşüstü sümüyə bitişir. Çanaq qurşağı İki adsız sümükdən ibarətdir. Bunların hər biri üç tipik çanaq sümüyünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Hər üç sümüyün birləşdiyi yerdə sirkə kasası əmələ gəlir. Qalça sümükləri oma fəqərələrinin yan çıxıntılarına birləşir. Sürünənlərin kəlləsi çənələrin çox uzun olması ilə xarakterizə olunur. Çənələrin uzanması şikarı aktiv surətdə izləməyi, onu tutmağı asanlaşdırır.
Sürünənlər

Kəllənin peysər hissəsində 4 sümük var: əsas, üst, iki yan peysər sümükləri. Bu hissədə peysər dəliyi, onun altında tək peysər çıxıntısı var. Peysər dəliyini tək əsas və cüt yan peysər sümükləri əmələ gətirir. Əsas peysər sümüyünün önündə kəllə qutusunun əsasını əmələ gətirən enli əsas pazvari sümük yerləşir. Ona ön tərəfdən zəif inkişaf edən parasfenoidin kiçik qalığı bitişir. Kəllə qutusunun ön hissəsinin əsasında örtük sümüklərindən olan xış sümükləri var. Bu sümüklərin yanlarında xoanalar yerləşir.
Sürünənlər

Eşitmə kapsulu nahiyəsində üç cüt sümük əmələ gəlir. Qoxu nahiyəsi sümükləşmir, qığırdaq olaraq qalır. Əzələ sistemi Əzələ sistemi mürəkkəb differensiasiya etmişdir. Kəllə və gicgah çuxurlarında çənələri hərəkət etdirən güclü çeynəmə əzələləri inkişaf edir. Boynun hərəkətli olması ilə əlaqədar boyun əzələləri inkişaf etmişdir. Gövdə hissədə isə lentvari əzələlər bədənin yanlara əyilməsini və ətrafların hərəkətini təmin edir. Həzm orqanları və qidalanma Ağız boşluğu udlaqdan yaxşı ayrılır.
Sürünənlər

Bu boşluqda yaxşı inkişaf etmiş vəzilər var. Vəzilərin ifraz etdiyi selik yemi isladaraq udulmasını asanlaşdırır. Bəzi zəhərli ilanlarda və kərtənkələlərdə selik vəziləri zəhər vəzilərinə çevrilmişdir. Dilin forması müxtəlifdir. Sürünənlərin əksəriyyətində şikar tutmaq və saxlamaq üçün konusvari dişlər var. Bu dişlər üst çənə, çənəarası, qanadvari və alt çənə sümükləri üzərində yerləşir. Timsahlarda dişlər xüsusi yuvalarda yerləşir, bunlara tekodont dişlər deyilir.
Sürünənlər

Yem borusu mədəyə qidanı ötürür. Mədənin divarı əzələlidir. Sürünənlərin bağırsaqları uzundur, qurtaracağı kloakaya açılır. Qaraciyər böyükdür, öd kisəsi var. Tənəffüs orqanları Sürünənlərin ağciyər və nəfəs yolları differensiasiya etmişdir. Ağciyərlər arakəsməli, torvaridir. Ağız boşluğunun dibində yerləşən xirtdək yarığı eyni adlı kameraya açılır.
Sürünənlər

Xirtdək kamerasını tək üzgəcvari və cüt calovşəkilli qığırdaqlar saxlayır. Xirtdəkdən uzun nəfəs borusu çıxır. Traxeya geridə bir cüt bronxlara ayrılır. Bronxların hər biri ciyərə daxil olub, daha xırda borucuqlara şaxələnir. Qan damar sistemi Sürünənlərin əksəriyyətinin ürəyi üç kameralıdır: iki qulaqcıq və bir qarıncıq. Qulaqcıqlar arasında olan arakəsmə tamdır, qarıncıqda isə arakəsmə tam deyil. Ürək yığılarkən qarıncıq qısa müddətdə sağ və sol hissələrə ayrılır.
Sürünənlər

Sürünənlərdə arteriya konusu reduskiya etmişdir. Qarıncığın sağ hissəsindən venoz qan aparan ağciyər arteriyası başlayır. Sonra o sağ və sol şaxələrə ayrılıb, ağciyərlərə gedir. Qarıncığın sol arterial qan olan hissəsindən sağ aorta qövsü, ortasından isə sol aorta qövsü çıxır. Vena sistemində isə qan quyruq venasına toplanır. Quyruq venası cüt çanaq venalarına ayrılır. Bu isə öz növbəsində bud venalarına birləşir.
Sürünənlər

Arxa boş vena sağ qulaqcığa açılır. Başdan yığılan qan cüt vidacı venalara toplanır. Vidacı venalar isə körpücükaltı venalarla birləşərək ön sağ və sol boş venaları əmələ gətirir. Bu venalar sağ qulaqcıqa açılır. Ağciyərlərdən arterial qan gətirən sağ və sol venaları birləşərək ümumi ağciyər venasını əmələ gətirir və sol qulaqcığa tökülür. İfrazat orqanları İfrazat orqanları əsasən böyrəklərdir. Böyrəklər cütdür.
Sürünənlər

Metanefrosdur. Metanefros böyrəklər sıx, yığcam cisimlər olub, çanaq nahiyəsinin bel divarında yerləşir. Onların inkişafı zamanı Volf borularının aşağı hissəsindən müvafiq sidik axarı ayrılır və kloakanın bel tərəfinə açılır. Sürünənlərin böyrəklərində baş verən dəyişikliklər eyni vaxtda orqanizmdən xaric olan azot mübadiləsi məhsullarının da tərkibinin dəyişməsinə səbəb olmuşdur. Sidik turşusu suda çox zəif həll olur. Cinsiyyət orqanları Cinsiyyət vəziləri bədən boşluğunda, böyrəklərə yaxın, onurğanın yanlarında yerləşir. Cüt toxumluqlar oval cisim şəklindədir.
Sürünənlər

Toxumluqlardan çoxlu miqdarda kanalcıqları olan toxumluq axarları ayrılır. Bu axarların kanalcıqları sürünənlərin erkəyində yalnız toxum kanalı vəzifəsini görən Volf kanalına açılır. Sağ və sol toxum kanalları kloakanın yaxınlığında müvafiq tərəfin sidik axarına tökülür. Yumurtalıqlar qabarıq səthli, dənəvər formalı oval cisim şəklindədir. Dişilərdə Volf kanalı yoxdur. Yumurta yolu vəzifəsini Müller kanalı yerinə yetirir. Nazikdivarlı geniş yumurta kanalları qıfla təchiz edilmiş ucları ilə bədən boşluğuna, digər ucları ilə kloakaya açılır.
Sürünənlər

Mayalanma yumurta kanalının yuxarı hissəsində gedir. Sinir sistemi Ön beyin daha böyükdür, yarımkürələrdə az da olsa beyin tağı və boz beyin maddəsindən ibarət olan qabıq əmələ gəlir. İlk beyin tağı və neopallumun başlanğıcı aydın seçilir. Boz beyin maddəsi zəif inkişaf edib, ön beynin çox hissəsi zolaqlı cisimdən ibarətdir. Ön beyin yarımkürələri aralıq beyni örtdüyündən görünmür. Aralıq beynin üzərində epifiz və yaxşı inkişaf etmiş təpə orqanı yerləşir. Təpə orqanı quruluşca gözə oxşayır.
Sürünənlər

Beyinciyi iridir və yaxşı inkişaf etmişdir. Mənşəyi və təkamülü Sürünənlərin qazıntı qalıqları yuxarı daş kömür dövründən başlayır. Bu qazıntılara əsasən sürünənlərin primitiv steqosefallardan başlanğıc götürməsi güman edilir. Karbon dövrünün ortalarında reptililərin yeni bir budağı- seymurilər inkişafa başlayıb. Karbon dövründə anapsidlər yarımsinfinin kotilozavrlar və ya bütövkələzlilər (lat. Cotylosauria)dəstəsi meydana gəlir və sonraki sürünənlərə başlanğıc verir. Sürünənlər sinfi yura və təbaşir dövrlərində yer üzərində çoxluq təşkil edərək "hökmranlıq" ediblər.
Sürünənlər

Kaynozoy erasının başlanğıcında çoxsaylı və nəhəng reptililər qırılıb, hazırda onların yalnız qazıntı qalıqları tapılır. Bu böyük hadisənin səbəbi iqlimdə və coğrafi ərazidə güclü dəyişikliklərin baş verməsidir. Dağəmələgəlmə prosesi və onun nəticəsində qurunun və dənizlərin yenidən bölünməsi, iqlimin mövsümdən və təbii zonalardan asılı olaraq kəskin dəyişməsi səbəb olmuşdur. Mezozoy erasında yaşamış çoxsaylı sürünənlər sinfinin qalığı olan növlərin sayı 6000–6300-ə qədərdir. Bunlar 3 yarımsinfə, cəmi 4 dəstəyə aiddir: Timsahlar (Crocodilia) dəstəsi "Əsl timsahlar" (Crocodylidae) fəsiləsi "Alliqatorlar" (Alligatoridae) fəsiləsi Haviallar"" (Gavialidae) fəsiləsi Dimdikbaşlar (Rhynchocephalia) dəstəsi "Gephyrosauridae" fəsiləsi "Pleurosauridae" fəsiləsi "Sphenodontidae" fəsiləsi Tısbağalar (Testudines) dəstəsi Pulcuqlular (Squamata) dəstəsi Xarici keçidlər Mustafayev Q. T., Tağıyev Ə. N., Sadıqova N. A., "Onurğalılar zoologiyası", (Ali məktəblər üçün dərslik), Bakı-2009