LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
BTS

7–8 May tarixlərində albomlarını dəstəkləmək üçün Seulda Olimpiya Gimnastika Arenasında iki günlük konsert verdilər. Konsertə 24.000 min azarkeş qatılıb. Bundan sonra qrup 144.000 bilet satdıqları Asiya turnesinə başladı. 2016-cı ilin iyun-iyul aylarında KCO-nun, Los-Anceles və Nyu-York-un başlıqlarında yer aldılar. 7 sentyabr 2016-cı ildə ikinci Yapon studiya albomunu buraxdılar. "Youth" adlı albom ilk günündə 44 mindən çox nüsxə satdı və Yaponiyada gündəlik albom cədvəlində birinci oldu.
BTS

10 oktyabr 2016-cı ildə BTS, ikinci tam studiya albomu Wings-i və başlıq mahnıları "Blood Sweat & Tears" adlı single ilə birlikdə buraxdılar. Albomun (15 parçadan ibarət) satışları 28 sentyabrda başladı və ilk həftə ərzində 500.000 nüsxə sifariş aldı. Qrup bütün Cənubi Koreya musiqi siyahılarında bir nömrəyə çatdı. 26 ölkədə iTunes albom cədvəlində 1-ci yerə çıxdı. "Blood Sweat & Tears" mahnısının klipi yayımlandığı 24 saat ərzində 6 milyon baxışa çatdı. Bu rəqəm, YouTube-da "24 saat ərzində ən çox izlənilən K-Pop qrupu klipi" üçün əvvəlki rekordu qırdı.
BTS

Albom Böyük Britaniya Rəsmi Albom Çartlarına girməyi bacardı və BTS tarixdə bunu edən ilk Koreyalı sənətçisi oldu. Albom həmçinin Billboard 200 -də 26-cı yerə yüksəldi. nömrəni daxil etdi. (16,000 ilə) Bu, ABŞ -da yeni bir rekor oldu: "Ən Yüksək Grafik Nailiyyəti və Ən çox Satılan Kpop Albomu". (2NE1 -in 2014-cü ildə Crush mahnısı ilə 61 sırada qırdıqları rekordu yenilədilər.) Eyni zamanda üç rekordla Billboard 200 -ə girən ilk Kpop sənətçisi oldular.
BTS

Bir neçə gün sonra, 29 Oktyabr həftəsində Dünya Albomları, Dünya Rəqəmsal Mahnı Çartı və Sosial 50 Çartında birinci olaraq BTS uğurları ilə hamını heyran etdilər. Bundan əlavə, qrup YouTube Music Global Top 100 video chartində 17-ci, sənətçilər siyahısında 6-cı və mahnı siyahısında 14-cü yerə yüksəldi. 12–13 Noyabr tarixlərində Gocheok Sky Dome-da böyük bir azarkeş görüşü keçirdilər. 38 min biletin hamısı satıldı. 19 noyabr 2016-cı ildə BTS 2016 Melon Music Awards -da "İlin Albomu"-nu The Most Beautiful Moment in Life: Young Forever ilə qazandı. Bu mükafat, BTS -in daesang-ını və başqa sözlə desək debütlərindən bu yana ilk böyük mükafatıdır.2 dekabr 2016-cı il tarixində BTS,2-ci daesang-larını "İlin Sənətçisi" adlı namizədlik üzrə qazandılar.
BTS

(2016 Mnet Asian Music Awards -da). Buna nail olaraq, BTS 'Big 3'dən (YGE, SME, JYP) debüt etmədiyi halda bu mükafatı qazanan ilk sənətçi oldu. 2017: You Never Walk Alone və Spring Day 13 fevral 2017-ci il tarixində BTS, "You Never Walk Alone" adı altında ikinci "Wings" studiya albomunu yenidən buraxdı. 4 yeni mahnının yer aldığı albomun satışları 700.000 nüsxəyə çatdı. "Spring Day" adlı single, Cənubi Koreyanın ən yaxşı 8 onlayn musiqi siyahısında all-kill-ə çatdı. "Melon"-un qısa müddətli tənəzzülünə səbəb olan rəqəmsal trafik də yaratdı.
BTS

"Not Today" ABŞ -ın iTunes mahnı siyahısında 11-ci, "Spring Day" isə 8-ci yerdə qərarlaşıb. Bu hərəkət BTS -ni Top 10 -a daxil olan ilk Kpop qrupu etdi. Bundan əlavə, "Spring Day" Bruney, Finlandiya, Honq Konq, İndoneziya, Litva, Malayziya, Filippin, Sinqapur, Tayvan, Tayland, Vyetnam kimi ölkələrin iTunes Mahnı Çartında birinci yeri tutdu. "You Never Walk Alone" albomu Ermənistan, Bruney, Finlandiya, İndoneziya, Qazaxıstan, Latviya, Malayziya, Filippin, Sinqapur, İsveçrə, Tayvan, Tayland və Vyetnam-ın iTunes Albom Çartında birinci oldu.2017-ci ilin aprel ayında BTS Ariana Grande, Drake və Britney Spears kimi məşhurları məğlub edərək "Shorty Awards" olaraq bilinən musiqi kateqoriyasında 1-ci oldu. You Never Walk Alone albomu ilə birlikdə BTS, fevral -dekabr ayları arasında ikinci dünya turnesi olan 2017 BTS Live Trilogy III Episode III: The Wings Tour -a başladı. Tur Braziliya, Avstraliya, Yaponiya, Hong Kong və ABŞ daxil olmaqla 12 ölkəni gəzdi və 550.000 azarkeş topladı.
BTS

Turda BTS, salonlardan arenalara doğru irəliləyərək getdikcə daha böyük məkanlar oynamağa başladı. Şimali Amerikada biletlər bir neçə dəqiqə ərzində satıldı və yüksək tələbat səbəbiylə iki əlavə şou əlavə edildi. BTS ABŞ-də arenalarında biletləri çox satan ilk K-pop aktı oldu. BTS, Şimali Amerika ayağını tamamladıqdan sonra May ayında 24-cü Billboard Musiqi Mükafatına qatıldı və Billboard Musiqi Mükafatına layiq görülən ilk Koreya qrupu olaraq Top Social Artist mükafatını aldı. Koreya musiqi ikonası So Taicinin 25 illik yubileyini "Time: Traveler" adlı yubiley layihəsinin bir hissəsi olaran BTS, 2017-ci ilin iyul ayında So Taici-nin 1995-ci il klassik "Come Back Home" remeykini yayımladı. BTS daha sonra Seo Taici tərəfindən sentyabrın əvvəlində Seul Olimpiya Stadionunda keçirilən konsertində səkkiz mahnı üçün ehtiyat vokalçı və rəqqas kimi çıxış etmək üçün dəvət edildi.
BTS

Wings (2016) və You Never Walk Alone (2017)-dən sonra BTS " özünə sevginin maarifləndirilməsinindən ibarət "Love Yourself" seriyasına başladı.2017-ci ilin sentyabrında BTS seriyanın birinci hissəsini olan və özlərinin beşinci EP-si olan, Love Yourself: Her-i buraxdı. EP iki sinql tərəfindən dəstəkləndi: aparıcı sinql "DNA" və "Mic Drop" mahnısının Stiv Aoki remiksi. EP RM tərəfindən BTS-in karyerasında əsas dönüş nöqtələrindən biri hesab olunur. EP "qrupun elektro-pop və hip-hop meyllərinin ikili kəşfi" kimi xidmət etdi. Kommersiya baxımından BTS Love Yourself: Onun EP-si Billboard 200-də yeddinci yerdə debüt etdi. Bu EP ilk ayında Gaon Albom Qrafikində 1,2 milyon nüsxədən çox satılaraq aylıq ən yüksək albom satışlarına nail oldu və bu chart tarixində 2001-ci ildə "god's Chapter 4" albomundan sonra 16 ildə istənilən Koreya qrafikində ən yüksək göstəricidir.
BTS

Sinql "DNA" EP ilə eyni vaxtda buraxıldı və Cənubi Koreyada ikinci yerdə debüt etdi. "DNA" həm də qrupun Billboard Hot 100-ə ilk girişi oldu, BTS bunu edən ilk K-pop oğlan qrupu və Psy-nin "Gangnam Style" mahnısından sonra Koreya dilində mahnı ilə ikinci Koreya çıxışı etdi. Növbəti həftə "DNA" 67-ci sıraya yüksəldi və Wonder Girls-in əvvəlki 76-cı sıradakı redordunu üstələyərək, Billboard Hot 100-də bir K-pop qrupu üçün ən yüksək reytinqə malik mahnı oldu. Sonrakı sinql "Mic Drop (Remix)" Billboard Hot 100-də 28-ci yerə yüksələrək, K-pop qrupu üçün qrafikdə ilk 40 giriş oldu. Hər iki "Mic Drop Remix" və "DNA" daha sonra Amerika Səsyazma Sənayesi Assosiasiyası (RIAA) tərəfindən Qızıl sertifikata layiq görüldü və BTS iki sertifikat alan ilk və yeganə Cənubi Koreyalı sənətçi oldu. "Mic Drop" 2018-ci ilin Noyabr ayında Platinum sertifikatını aldı və BTS ABŞ-də Platinum sertifikatlı sinqlı olan ilk Koreya qrupu oldu.2017-ci ilin dekabrında "DNA" və "Mic Drop" Oricon Chart-da birinci yerdə olan yeni "Crystal Snow" mahnısı ilə Yaponiyada üçlü sinqlı olaraq buraxıldı.
BTS

BTS həmin il RIAJ tərəfindən tək sertifikatlı ikiqat platinə sahib olan yeganə xarici sənətçi oldu. 2017-ci ilin noyabrında BTS American Music Awards-da çıxış edən ilk K-pop qrupu oldu. Dekabr ayında onlar həm də "Dick Clark's New Year's Rockin' Eve"-də çıxış edən ilk K-pop qrupu oldular və TV Asahi-nin "Japan Music Station Super Live"-da Yapon TV musiqi şousu debüt etdilər. İlin sonunda BTS 19-cu Mnet Asian Music Awards-da ikinci dəfə "İlin Sənətçisi" mükafatını qazandı və iki il dalbadal bu mükafatı qazanan ilk sənətçi oldu. Onlar həmçinin Koreyanın ən yaxşı üç pop musiqi agentliyindən (SM, YG və JYP) kənarda müvafiq olaraq Qızıl Disk Mükafatları və Seul Musiqi Mükafatlarında böyük mükafatlar qazanan ilk sənətçi oldular. 2018–2020: Dünya miqyasında davamlı uğur Dünya miqyasında tanınma və Love Yourself albom seriyası Növbəti albomu ərəfəsində BTS eksklüziv olaraq YouTube Premium-da 2018-ci ilin mart ayından may ayına qədər davam edən Burn the Stage adlı orijinal səkkiz epizoddan ibarət sənədli film seriyasını buraxdı və qrupun 2017 Wings Tour-a pərdəarxası baxış təqdim etdi.
BTS

Aprel ayında qrup öz üçüncü yapon studiya albomu olan Face Yourself-i də buraxdı, bu albom Billboard 200-də 43-cü yerdə debüt edərək, chart tarixində üçüncü ən yüksək reytinqə malik yapon albomu oldu.Face Yourself-in buraxılışı ilə birlikdə qrup "Euphoria" mahnısının yer aldığı "Euphoria: Theme of Love Yourself: Wonder" adlı doqquz dəqiqəlik qısametrajlı film buraxdı.2018-ci ilin may ayında BTS 25-ci Billboard Musiqi Mükafatlarında çıxışı ilə birlikdə üçüncü Koreya dilində olan "Love Yourself: Tear" adlı studiya albomunu buraxdı. Şouda BTS aparıcı sinqlı olan "Fake Love" premyerasında ilk çıxışını etdi və Ən yaxşı sosial sənətçi mükafatını qazanaraq, iki il dalbadal bu mükafatı qazanan yeganə koreyalı sənətçi oldu. Hekayə silsiləsində albom serialın "轉" və ya "qayıdışı" ilə üst-üstə düşür, sevilmədən sevmənin mürəkkəb maariflənməsinə toxunur və xəyalları olmayanları həvəsləndirir. Kommersiya baxımından Love Yourself: Tear BTS-in ən çox satılan albomlarından biri oldu. Albom ABŞ Billboard 200-də bir nömrədə debüt etdi, BTS-in ABŞ-də ilk bir nömrəli albomu, ABŞ albomları cədvəlində birinci olan ilk K-pop albomu və Asiya sənətçisi tərəfindən ən yüksək reytinqə malik albom oldu. Love Yourself: Tear həmçinin BTS-in Böyük Britaniyada ilk on hiti oldu və Böyük Britaniya Albomları Qrafikində səkkizinci sıraya yüksəldi.
BTS

Onların "Fake Love" sinqlı Billboard Hot 100-də ilk on hit oldu və ilk onluğa daxil olan on yeddinci qeyri-ingilis mahnısı oldu və Cənubi Koreya qrupu tərəfindən birinci oldu.Love Yourself seriyasının sonunda BTS 2018-ci ilin avqustunda ikinci Koreya kompilyasiya albomu Love Yourself: Answer-i buraxdı. Bu albomda əvvəlki Love Yourself buraxılışlarından mahnılar və yeddi əlavə yeni trek var idi. Albomu aparıcı sinql "İdol" və Niki Minajın yer aldığı alternativ rəqəmsal buraxılışı dəstəklədi. Kommersiya baxımından, Love Yourself: Answer 2018-ci ilin avqustunda Gaon Album Chart-da 1,9 milyon nüsxədən çox satılaraq, qrafikin bütün zamanların aylıq rekordunu bir daha qırdı. Albom BTS-in ABŞ Billboard 200-də ikinci bir nömrəli albomu və o dövrdə ölkədəki ən yüksək satış həftəsi oldu. Bu One Direction 2013-cü ildə "Midnight Memories" və 2014-cü ildə "Four" mahnıları ilə siyahıda birincilik əldə etdikdən sonra BTS-i iki Billboard 200 zirvəsi ilə yeganə K-pop sənətçisi və bir ildən az müddətdə iki nömrəli albomla ilk pop aktı etdi. "Love Yourself: Answer" daha sonra noyabr ayında RIAA tərəfindən Qızıl sertifikatı alan ilk koreya dilində albom oldu.
BTS

Kanadada Love Yourself: Answer qrupun Kanada Albomları Qrafikində ilk bir nömrəli albomu oldu və "Idol" sinqlı da Kanada Sinqllar Qrafikində beşinci sıraya yüksəldi və beləcə BTS Kanadada ilk onluğa daxil oldu. ABŞ-də "İdol" Billboard Hot 100-də 11-ci yerə yüksəldi. Daha sonra "İdol" və "Love Yourself: Answer" platin sertifikatları aldı, hər ikisi ABŞ-də 1 milyondan çox satıldı. "Idol" qrupun üçüncü Platinum sinqlı, "Answer" isə qrupun ilk Platinum albomu oldu və BTS ABŞ-də bu sertifikatı əldə edən ilk Koreyalı sənətçi oldu. "Love Yourself: Answer" ilə birlikdə 2018-ci ilin avqustunda BTS üçüncü dünya turu olan BTS World Tour: Love Yourself-ə Cənubi Koreyanın ən böyük stadionu olan Seul Olimpiya Stadionunda əlamətdar konsertlə başladı. Turları zamanı BTS həmçinin Stiv Aokinin həmin ilin oktyabrında yayımlanan "Waste It on Me" adlı sinqlında çıxış etdi və bu, onların ilk tam ingilis dilində olan mahnısı idi. BTS, Şimali Amerika turunun son dayanacağı üçün qrup Queens-dəki Citi Field-də çıxış etdi, bu, ABŞ stadionunda ilk dəfə Koreya konsertini qeyd etdi.
BTS

StubHub-a görə, BTS ABŞ-dən kənarda Ed Şiran-dan sonra ən çox satılan ikinci konsert proqramı idi. Həmin ilin oktyabrında müqaviləsinin bitməsinə bir ildən çox vaxt qalmış BTS Big Hit Entertainment ilə müqaviləsini 2026-cı ilə qədər yenilədi. 2018-ci ilin noyabr ayının əvvəlində məşhur yapon musiqi şousu, bir üzvün bir il əvvəl geyindiyi köynəyi əsas gətirərək BTS-in çıxışını ləğv etdi. Elə həmin ay yəhudi insan haqları təşkilatı "Simon Wiesenthal Center" (SWC) bəyan etdi ki, BTS 2017-ci ildə köynək, nasist simvolizmi olan geyim və bayraq üçün üzr istəməlidir.Big Hit Entertainment üzrxahlıq edərək, geyimdəki şəkillərin nasizm və ya atom bombası qurbanlarına zərər vermək məqsədi daşımadığını, qrup və rəhbərliyin gələcək səhvlərin qarşısını almaq üçün addımlar atacağını izah etdi. Onlar həmçinin qeyd ediblər ki, bayraqlar Koreya məktəb sistemini şərh etmək üçün nəzərdə tutulub. Üzrxahlığı SWC və Koreya Atom Bombası Qurbanları Assosiasiyası qəbul etdi.20-ci Mnet Asiya Musiqi Mükafatlarında BTS ardıcıl üçüncü dəfə İlin Sənətçisi seçildi və Billboard-ın ilin sonunda Ən Yaxşı Sənətçilər Qrafikində səkkizinci yeri tutdu və Duo/Qrup sıralamasında yalnız Imagine Dragons-dan sonra ilin iki nömrəli sənətçisi oldu. Diskoqrafiya Filmoqrafiya Xarici keçidlər bts.ibighit.com — BTS rəsmi saytı BTS rəsmi Instagram hesabı BANGTANTV Youtube kanalı
Mehriban Xanlarova

Xanlarova Mehriban Aslan qızı (12 avqust 1967, Bakı) — Azərbaycan aktrisası. Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti. Mehriban Xanlarova 1967-ci il avqust ayının 12-də Bakıda anadan olub. Yasamal rayonundakı 190 saylı orta məktəbi 1984-cü ildə bitirib. İki il Bakıdakı uşaq oyuncağı fabrikində işləyib. 1986-cı ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun Dram və kino aktyorluğu fakültəsinə daxil olub.
Mehriban Xanlarova

1990-cı ildə görkəmli aktyor, xalq artisti Məlik Dadaşovun rəhbərlik etdiyi kursu qurtarıb. Bir müddət azad sənətkar kimi teletamaşalarda oynayıb, "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında "Kənar adamlar" (Flora), "Qəzəlxan" (katibə), "Xoşbəxtlər" (müğənninin arvadı) filmlərinə çəkilib. Türkiyənin TRT 1 televiziya kanalının dəvətilə orada "Bizim məhəllə" (Səda) və "Cinlər və pərilər" (Leyla) telefilmlərində əsas rolları ifa edib. 1998-ci il yanvar ayının 1-də Akademik Milli Dram Teatrının aktyor truppasına aktrisa kimi qəbul olunub. İndiyə qədər bu teatrın səhnəsində çox sayda rol alıb. Teatrda işlədiyi illərdə Azərbaycan Dövlət Televiziyasında İlyas Əfəndiyevin "Məhv olmuş gündəliklər" (Anjel) teletamaşasında oynayıb.
Mehriban Xanlarova

Mükafatları 24 dekabr 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb. 9 may 2012-ci ildə, 30 aprel 2014-cü ildə, 6 may 2015-ci ildə, 6 may 2016-cı ildə, 1 may 2017-ci ildə, 10 may 2019-cu ildə, 7 may 2020-ci ildə, 7 may 2021-ci ildə və 6 may 2023-cü ildə Prezident Mükafatına layiq görülüb. Mehriban Xanlarova 2018-ci ildə "Manqurt" tamaşasında ifa etdiyi Nayman Ana obrazına görə, Bişkekdə keçirilən Çingiz Aytmatovun 90 illik yubileyinə həsr olunmuş "Aytmatov və teatr" festivalında "İkinci planda ən yaxşı qadın rolu" nominasiyasının qalibi olub. SSRİ xalq artisti müğənni Zeynəb Xanlarovanın qardaşı qızıdır. Filmoqrafiya Ayrılıq imiş (film, 2008) Bəxtəvər (film, 1990) Bircəciyim (film, 1986) Biz qayıdacağıq (film, 2007) Bizim Məhəllə-Səda (Türkiyə) Bomba (film, 2005) Böyük ömrün davamı (film, 2007) Cinlər və Pərilər-Leyla (Türkiyə) Ərazi (film, 2005) Kənar adamlar (film, 1992) Kuklalar (film, 2009) Qəzəlxan (film, 1991) Məhkumlar (film, 2007) Məhv olmuş gündəliklər (film, 1999) Rami (film, 2007) Rejissor. Ramiz Əsgərov haqqında... (film, 2004) Sahilsiz gecə (film, 1989) Sifarişçi (film, 2000) Son arzu (film, 2003) Şəbəkə (film, 2011) Təlatüm (film, 2006) Toy gecəsi (serial, 2013) Lal yuxu (teleserial, 2017) Taxta Ayı (film, 2018)
Respublika

Respublika — hakimiyyət orqanlarının xalq tərəfindən seçildiyi idarəetmə formasıdır. Respublika elə idarəetmə formasıdir ki, burada dövlət başçısı seçilir, dəyişdirilir, nümayəndəli orqan və ya bilavastə seçicilər adından məhdudlaşdırılan formada hakimiyyətə sahib olmaq hüququ əldə edir. Respublikanın formaları Respublikanın müasir dövrdə üç başlıca növü vardır: prezident, parlament və qarışıq tipli respublika. Prezident respublikası ilk dəfə ABŞ-də təsis edilmişdir. Parlament respublikasında ali icra hakimiyyəti dövlət başcısına deyil , parlament tərəfindən təşkil edilən hökumətə məxsusdur. Qarışıq idarəetmə forması özündə prezidentli və parlamentli idarə formasının ünsürlərini birləşdirir.Burada ali icra hakimiyyəti prezidentlə parlament arasında bölüşdürülür. Bəzən onu yarımprezident idarə forması da adlandırırlar.
Respublika

1958-ci il konstitusiyası ilə Fransada yaradılan V respublika buna aydın misal ola bilər.Dövlətin təsnifatının digər meyarları da mövcuddur. Belə ki, dinə münasibətdə dövlət dünyəvi və dini ola bilər. Dini dövlətlər bir qayda olaraq ruhani şəxslər - din xadimləri tərəfindən idarə olunur. Hakim din idarəetmə ideologiyasının əsası kimi qəbul olunur. Belə dövlət strukturu islam ölkələrində, xüsusilə,İran İslam Respublikasında və Mavritaniya İslam Respublikasında böyük əhəmiyyət kəsb edir. Həmçinin, XX əsrdə hal-hazırda mövcud olmayan Sovet respublikası rejimi də mövcud idi. Belə respublikalar adətən SSRİ daxilində olsalar da, SSRİ-dən kənar bəzi respublikalar var idi ki, onlar da Sovet respublikası idilər. Sovet respublikasında ən ali səlahiyyət Sovetə (indiki Milli Məclis, Şura) məxsus idi. SSRİ-yə daxil olan sovet respublikalarında dövlət başçısı ilk öncə " Sovet Sosialist Respublikasının Kommunist Partiyasının Sədri" (1917-1990), daha sonra "Prezident" (1990-1991) olmuşdur.
Qanıxçay

Uzunluğu 391 km, hövzəsinin sahəsi 12.080 min km²-dir (7.325 km²-i Gürcüstanda, 4.755 km²-i isə Azərbaycanda olmaqla).Çayın 177 km-i Gürcüstan-Azərbaycan dövlət sərhədi boyunca axır. Ümumi məlumat Başlanğıcını Gürcüstan ərazisində Baş Qafqaz silsiləsinin Didi Borbalo dağından (2837 m) götürür. Çay Pankisi dərəsindən çıxdıqdan sonra Kaxeti düzənliyinə daxil olur və bu hissədə sol tərəfdən bir çox qollar qəbul edir. Aşağı axımında, sağ tərəfdən 100 km-dən artıq məsafədə isə heç bir qol qəbul etmir. Orta və aşağı axımı Gürcüstanın Kaxeti mxaresi ilə Azərbaycanın Balakən, Zaqatala, Qax və Şəki rayonları arasında dövlət sərhədini təşkil edir. Azərbaycan ərazisində 90–95 km məsafədə axaraq sol tərəfdən ona Balakənçay, Katexçay, Talaçay, Qaraçay (və ya Muxaxçay) Kürmükçay və Əyriçay çayları tökülür. Qanıxçay Əyriçayın töküldüyü yerdən aşağıda, Qanıx-Həftəran vadisini cənubdan əhatə edən alçaq dağlar zonasını yararaq dərin və sıldırım yamaclı dar dərə ilə axır.
Qanıxçay

Burada çay astanalar (kaskadlar) əmələ gətirir. Mənsəbinə 4,5 km qalmış Qanıxçay özünün ən böyük qolu olan Qabırrıçay (İori) qəbul edir. Hazırda su anbarı həmin yerləri örtdüyü üçün Qabırrıçayı bilavasitə Mingəçevir su anbarına tökülür. İllik axımının 30%-ni yağış, 40%-ni yeraltı və 30%-ni qar suları təşkil edir. Orta illik su sərfi 108 kub m/san -dir. Axımın 50%-i yazda, 15%-i yayda, 20%-i payızda, 15%-i isə qışda keçir. Orta illik asılı gətirmələr sərfi 290kq/san, lillənməsi isə 2636 q/m³-dir.
Qanıxçay

Çayın bütün axımı boyu suvarma işlərində geniş istifadə edilir. Qanıxçayın toponimi Alazani çayının Azərbaycan ərazisindən axan hissəsi Qanıx adlanır. İlk dəfə I əsrdə Strabonun əsərində (Strabon. XI, 32) adı Xanes kimi qeyd edilmişdir. Bir digər açıqlamaya əsasən, Alazan türk dillərində "al" (geniş sahə, böyük düzən, açıqlıq) və "özən/üzən" (çay) sözlərindən ibarət olmaqla mənası "geniş çay" deməkdir, və Alazan vadisində çayın genişliyi ilə əlaqədardır. Adın danışıqda "zan" formasını kəsb edə bilən "özən / üzən" sözü Cənubi Azərbaycan ərazisində Qızılüzən çayının adında da vardır. Maraqlıdır ki, Dağlıq Altayda da bir çay məhz Alözən adının fonetik forması kimi Alazan adlanır.
Qanıxçay

Qeyd etmək lazımdır ki, qədim türk dillərində özən "çay" sözü Manna (Cənubi Azərbaycan) ərazisində Urimzan çayının adında er.əv. 728-ci ilə aid assur mənbəyində çəkilir. Həmin çayı lokalizə etmək olmur, lakin Urimzan çay adı qədim türk dillərində irim "(yay vaxtı) qurumaqda olan çayın su axan hissəsi" (126, 235) və özən "çay" sözlərindən ibarətdir. Dağlıq Altayda Biy çayının qolu Kebozan, Sibirdə Oka çayının qolu Berezan, Volqaboyunda bir çay Çeremsan, Uralda bir çay Yaruozan adlanır. Qərbi Qazaxıstanda Qaraözen və Sarıözen adlı çaylar vardır. Qanıxçay Arxivləşdirilib 2006-09-23 at the Wayback Machine Həmçinin bax Azərbaycan çayları
Rəqəmlər

Rəqəm — ədədləri yazmaq üçün istifadə edilən xüsusi işarə. 1202-ci ildə riyaziyyatçı Leonardo Pizano (Leonardo Pisano) ərəb rəqəmlərinin adını çəkir. Hazırda istifadə edilən rəqəmlər Hindistandan gəlib və Avropa xalqları bu rəqəmlərlə ərəblərin sayəsində tanış olmuşlar. İlk dəfə XVI əsrdə yeni nömrələmə geniş şəkildə yayılmağa başlamışdır. Ərəb sistemi olan onluq say sistemi istənilən qədər böyük ədədi yazmağa imkan verir. Məlum olduğu kimi, Pifaqor, onun şagirdləri və davamçıları rəqəmlərin sayını azaldaraq 1–9 arasında saxladılar, çünki bu rəqəmlər başlanğıc rəqəmləridir, qalan rəqəmləri onlardan düzəltmək mümkündür. İyirmi əsr keçəndən sonra, məşhur Kornelius Aqrippa 1533-cü ildə nəşr etdiyi "Okkult fəlsəfəsi" əsərində həmin rəqəmləri və onların mənasını verdi. Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Ptolemey

Klavdi Ptolemey (yun. Κλαύδιος Πτολεμαῖος lat. Claudius Ptolomaeus; təq. 100[…], güm. Ptolemey Hermi[d], Roma Misiri[d], Roma imperiyası – təq. 170[…], güm. İsgəndəriyyə, Roma Misiri[d], Roma imperiyası) — antik yunan riyaziyyatçısı, coğrafiyaçısı, astronomu, astroloqu və filosofu. Klavdi Ptolemeyin adı öz dövründə yaşamış tarixçilərin əsərlərində çəkilmir. Onu çox vaxt Ptolemey şahlarının sülaləsinə aid edirlər. Bu isə müasir tarixçilər tərəfindən yanlış hesab edilir.
Ptolemey

Həyatı və elmi Ptolemey təxminən 90–100-cü illərdə eramızın 2-ci əsrində Misirin Hermi şəhərində anadan olmuşdur, 160–175-ci illərdə İsgəndəriyyədə vəfat etmişdir. Ptolemey dövrünün ən görkəmli şəxslərindən olmuşdur. Məlumdur ki, Ptolomey Klavdi ömrünün çox hissəsini İsgəndəriyyədə keçirmiş, burada astronomik müşahidələr aparmışdır. Əsərləri astronomiyanın, coğrafiyanın və optikanın inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Ən mühüm əsəri 13 kitabdan ibarət "Almagest"dir (Böyük Toplu). Birinci kitabda düzxətli və sferik triqonometriya, bir də Ptolomey teoremi şərh edilmişdir. Əsər bu sahədə bizə gəlib çatan ən qədim yunan mənbəi olub N. Kopernikin "Göy cisimlərinin fırlanması haqqında" əsərinədək bütün astronomik biliklərin şərhinə aid əvəz edilməz mənbə idi. Dənizçilikdə və coğrafi koordinatların təyinində Ptolomey Klavdi daha böyük rolu olmuşdur. O, ədədinin təqribi qiymətini hesablamış, sinuslar cədvəlini tərtib etmişdir. Bu, uzun müddət üçbucağa aid məsələlərin həllində yeganə mənbə idi. Astronomiya elmində araşdırmaları Astronomiyanın tarixində uzun illər Hipparxdan Biruniyə qədər olan bir dövrdə onun tayı-bərabəri olmamışdır. O fərziyyələrə görə 127–151-ci illər arasında İsgəndəriyyədə çalışmış, orada astronomik müşahidələr aparmışdır.
Ptolemey

Onun "Əl-Məcisti" kitabında qədim dövrün bütün astronomik bilikləri toplanmışdır. Bu kitabın həqiqi adı "Astronomiyanın böyük riyazi düzəni"dir. "Əl-Məcisti" isə ona verilmiş ərəb adıdır. Orta yüzillikdə ərəbdilli alimlər bu kitabı araşdırmışdırlar. Avropalılar isə bu kitabla onların vasitəsi ilə tanış olmuşdurlar. Ptolemey dünyanın modelini yaratmağa cəhd etmişdir. Onun təsəvvürünə əsasən yer kürəsi dünyanın mərkəzində durur və bütün başqa göy cisimləri (ay, ulduzlar, planetlər) onun ətrafında fırlanırlar. Bunu astronomik cəhətdən təsdiq etmək üçün o bir çox göy cisminin trayektoriyasını hesablayaraq onları çevrə şəklində yerin ətrafında təsvir etmişdir. Ptolemeyin dünya modeli (geosentrik nəzəriyyə) öz dəqiqliyinə görə Kopernikinkindən üstün idi. Kopernik də yer və göy cisimlərinin çevrə üzrə hərəkət etməsini qəbul edirdi. Yalnız Keplerin yerin ellips üzrə hərkət etməsini sübut edəndən sonra dünya haqqında düzgün təsəvvür yaranmağa başlamışdır.
Ptolemey

Riyaziyyat elmində araşdırmaları Riyaziyyatda Ptolemey elə də məşhur olmayan "Ptolemey teoremi" ilə tanınır. Onun bu teoreminə əsasən təpə nöqtələri çevrə üzərində yerləşən dördbucaqlının qarşı tərəflərinin cəmi onun diaqonallarının cəminə bərabərdir. Bu həm də tərsinə düzgündür. Coğrafiya elmində araşdırmaları Bundan əlavə Ptolemey yerin xəritəsinin işlənməsi ilə məşğul olmuşdur. Ptolemey bilirdi ki, yer kürə şəklindədir. Ona görə də, o yer kürəsini açaraq müstəviyə proyeksiya etmişdir. Başlanğıc meridian üçün o XIX əsrə qədər tətbiq olunan Ferro meredianından faydalanmışdır. Eninə uzunluğu isə bizə bu gün məlum olan ekvatordan hesablamışdır.Onu da qeyd edək ki, Ptolomey coğrafiya elminə ilk dəfə meridian və paralelləri gətirən insan olmuşdur. Cənubda bir naməlum kontinentin olmasından da ilk dəfə Ptolemey bəhs etmişdir. Yer kürəsində yaşayan əhali haqqında onun verilənləri isə qeyri-dəqiq olmuşdur.
Ptolemey

Çünki, burada o informasiyanı başqalarından götürmüşdür. Yerin əhatə uzunluğunun hesablanmasında da Ptolemey səhvə yol vermişdir. Belə ki, bu qiyməti o 30000 km həddində olduğunu bildirir və bu rəqəm səhv olaraq bütün ədəbiyyatlara daxil olur. Wilfried Haag: Wege zu geometrischen Sätzen. Ernst Klett Verlag, Stuttgart 2003, ISBN 3-12-720120-6. Alfred Stückelberger, Gerd Graßhoff (Hrsg. ): Klaudius Ptolemaios. Handbuch der Geographie. Schwabe Basel, Basel 2006, ISBN 3-7965-2148-7 (Griechisch-Deutsch). Wilfried Neumaier: Was ist ein Tonsystem?
Ptolemey

Eine historisch-systematische Theorie der abendländischen Tonsysteme, gegründet auf die antiken Theoretiker, Aristoxenos, Eukleides und Ptolemaios, dargestellt mit Mitteln der modernen Algebra. Lang, Frankfurt am Main/Bern/New York 1986, ISBN 3-8204-9492-8. Claudius Ptolemäus: Tetrabiblos — nach der von Melanchthon besorgten seltenen Ausgabe aus dem Jahre 1553. Chiron, Tübingen 2000, ISBN 978-3-925100-17-8. "Uşaqlar üçün ensiklopediya. Riyaziyyat. ", Bakı, "Şərq-Qərb", 2008. səh.610
Aqata Kristi

Aqata Meri Klarissa Miller (ing. Agatha Mary Clarissa Miller; 15 sentyabr 1890[…] – 12 yanvar 1976[…]) — ingiltərəli yazıçı, detektiv janrının kraliçası. Bu ləqəb ona hələ illər öncə verildi. Özü də gələcəyinin necə olacağını uşaqlıqdan təxmin etmişdi. Bu gün artıq onun əsərləri 103 dilə tərcümə olunub.
Aqata Kristi

Kitablarının tirajı isə ildən-ilə artır. Yazıçı 1976-cı il yanvar ayının 12-si vəfat edib. O, öz avtobioqrafiyasını bu sözlərlə bitirir:"Yaşadığım həyat, mənə bəxş olunan sevgi üçün Allahıma təşəkkür edirəm…." Qolf Meydançasında Qətl Səssiz Şahid Əlifba Sırası ilə Qətl Mesopotomiyada Qətl Böyük Dördlük Buludların Üzərində Ölüm Üç Pərdəli Faciə Endhauzun Sirri Puaro İstintaq Aparır Erkülün Qoçaqlıqları Staylzada Müəmmalı Hadisə Erkül Puaronun Milad Bayramı Rocer Ekroydun Qətli Ölümlə Görüş Günəş altında Şər "Şərq Ekspresi"ndə Qətl Mavi Qatarın Sirri Qəhvəyi Kostyumlu Kişi Fayton Məhləsində Qətl İnanimaz Oğurluq Ölmüş Adamin Güzgüsü Rodos Üçbucağı Buludların üzərində ölüm Vikarın evində qətl Masadakı kartlar On zənci balası Filmoqrafiya Nildə ölüm (film, 1978) Xarici keçidlər Official Agatha Christie site Aqata Kristi — IMDb səhifəsi Agatha Christie/Sir Max Mallowan's blue plaque at Cholsey Dutch Agatha Christie collection Agatha Christie profile and articles at "The Guardian" Agatha Christie profile on PBS. ORG "Biography of an Author"
Filippin

Filippin (filip. Pilipinas; ing. Philippines) və ya rəsmi adı ilə Filippin Respublikası (filip. Republika ng Pilipinas; ing. Republic of the Philippines) — Cənub-şərqi Asiyada ada-dövlət. Filippin Sakit okeanda yerləşir və ölkə qərbdən Cənubi Çin dənizi, şərqdən Filippin dənizi, cənub-qərbdən Sulavesi dənizi ilə əhatə olunmuşdur. Şimaldan Tayvan, şimal-şərqdən Yaponiya, şərqdən Palau, cənubdan İndoneziya, cənub-qərbdən Malayziya və Bruney, qərbdən Vyetnam, şimal-qərbdən isə Çinlə su sərhəddinə malikdir.
Filippin

Paytaxtı Manila, ən böyük şəhəri Keson, ümumi sahəsi 300,000 kvadrat kilometr, əhalisinin sayı 105 milyon nəfərdən çoxdur. Filippin şimaldan cənuba doğru Luson, Visay və Mindanao adaları başda olmaqla 7641 adadan ibarətdir. Coğrafi mövqeyi Filippin dövləti Asiyanın cənub-şərqində, Malay arxipelaqına daxil olan Filippin adalarında yerləşir. Filippin dövlətinə mənsub olan 7100-dən çox adanın ən iriləri Luson, Mindahao, Samar, Panay, Palavan, Neqros, Mindoro, Sebu, Leyte adası və Boxol adalarıdır. 860 adada məskunlaşma vardır. Filippin arxipilaqının şimaldan cənuba doğru uzunluğu 2000 km, qərbdən şərqə doğru 900 km.-dir. Arxipelaqın qərb sahillərini Cənubi Çin dənizinin, şərqdə Filippin dənizinin, cənubda Sulavesi dənizinin suları yuyur, şimalda Filippin arxipelaqını Tayvan adasından Başi boğazı ayırır.
Filippin

Filippin adalarının ən şimal nöqtəsi Batanes adası, ən cənub nöqtəsi Sibutu adası, ən qərb nöqtəsi Balabak adası, ən şərq nöqtəsi Mindanao adası dır. Sahil xətlərinin uzunluğu 36,3 min kv. km.-dir. Adaların ümumi sahəsi 299,7 min kv. km.-dir. Paytaxtı Manila şəhəridir. Şimalda Tayvan, cənubda Malayziya və İndoneziya, şərqdə Sakit okean, qərbdə isə Cənubi Çin dənizi ilə həmsərhəddir.
Filippin

Sahəsi 300 min kvadrat kilometrdir. Əhalisi 81 milyon nəfərdir. Onların çoxu filippinlilərdir. Əhalinin 43%-i şəhərlərdə yaşayır. Rəsmi dili Filippin dili dir. İspan dili və ingilis dili də istifadə olunur. İqlimi subekvatorial və tropikdir.
Filippin

İyundan sentyabradək yağışlar yağır. Orta illik temperatur yay və qışda +27 dərəcədir. Ən iri adaları 75%-i yayla və dağ massivlərindən ibarət olan ərazi 74 əyalətə bölünüb. Filippinlər Respublikası aktiv seysmoloji zonada yerləşir. Fəaliyyətdə olan və sönmüş vulkanların sayı 50-ə yaxındır. Çayları itiaxandır. Pul vahidi pesodur.
Filippin

Mindanao adasında Müsəlman Mindanao Muxtar Bölgəsi fəaliyyət göstərir. V əsrdən başlayaraq müasir Filippinin ərazisində müxtəlif xalqların və mədəniyyətlərin qovuşmasından yaranmış sivilizasiya formalaşmışdır. Adaların neqritlərdən və aetlətdən ibarət yerli əhalisi tarixəqədər dövrdə adaların geniş ərazilərinə yayılsalar da, nəhayət, sıx meşələrə çəkildilər. Sonralar, adalarda Tayvan vasitəsilə Cənubi Çindən gələn və avroneziya dillərində tayfalar məskunlaşdılar. VIII əsrdə bu ərazilərdə Çin tacirləri daha tez-tez görünürdülər. VV_XVII əsrlərdə hind-malay dəniz krallığına daxil olan Filippinə 1521-ci ildə gələn Fernando Magellan yerli tayfalarla toqquşmalardan birində öldürülmüşdür. XIV əsrdə Filippin ərazisinə ərəblər gəldilər.
Filippin

Filppinin şimalındakı adalara (indiki Manila ərazisinə) ilk Avropalılar gələnədək Cənub-şərqi Asiyada yerləşən Şrivicay krallığına xərac ödəyən, eyni zamanda müstəqil daxili idarəetmə səlahiyyətlərinə malik racə tərəfindən idarə olunurdu. İspan idarəçiliyi dövrü 1521-ci ildə Fernando Magellanın başçılığı ilə ispan ekspedisiyası Filippin sahillərinə çıxdı. 27 aprel 1565-ci ildə ispan konkistadoru Migel de Laqaspi 400 nəfər silahlı əsgərin müşaiyəti ilə adaya gəldi və ilk ispan yaşayış məntəqəsinin — San Migel yaşayış məskəninin əsasını qoydular. Sonralar ispanlar adanı İspaniya kralı II Filippin şərəfinə Filippin adlandırdılar. Bu ərazi Yeni İspaniyanın vitse-kralına tabe edildi. Əhalisi əsasən müsəlman olan qiyamçı cənub əyalətləri istisna olmaqla, digər ərazilərdə ispan dili və katolik dini geniş yayıldı. 1762-ci ildə ağır döyüşlərdən sonra Manila şəhəri Böyük Britaniyanın müstəmləkə ordusu tərəfindən işğal edilsə də, növbəti il həmin ərazilər İspaniyaya qaytarıldı.
Filippin

XVIII əsrin sonlarında Filippində separatizm hərəkatı genişləndi. Müsəlmanlar və yerli Çin diasporu İspaniya əleyhinə mübarizəni gücləndirdilər. Görməli yerlər Sebu Filippininlər böyüklüyünə görə ikinci şəhəri və eyniadlı adanın paytaxtıdır. Əsası 1565-ci ildə qoyulub. Onun kəşfi 1521-ci ldə gəmisi burada lövbər salmış Fernando Magellanın adı ilə bağlıdır. Dünya qoruğu hesab olunan Palavan adasına da baş çəkməyiniz məsləhətdir. Burada uzunluğu səkkiz kilometr olan yeraltı çay vasitəsilə birləşən mağaralar çox diqqət çəkir.
Filippin

Adanın mərkəzində timsah ferması fəaliyyət göstərir. Zamboanqo şəhəri Filippinlər arxipelaqında ən romantik və maraqlı məkanlardan biri hesab olunur. Maniladan 250 km şimalda, yumşaq iqlimi və təmiz havası ilə seçilən dağ kurortu Bagio yerləşir. Bu şəhər dəniz səviyyəsindən 1525 m yüksəklikdədir və ölkənin yay paytaxtı sayılır. Borakaysa dünyanın ən gözəl adalarından biridir. O, eni 50 m, uzunluğu 4 km olan "Ağ çimərliyi" ilə məşhurdur. Xarici keçidlər Philippines : National Statistical Coordination Board Arxivləşdirilib 2008-10-03 at the Wayback Machine Həmçinin bax Bikol regionunda COVID-19 pandemiyası
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi, İstiqlal Bəyannaməsi (az-əbcəd. ایستیقلال بیان‌نامه‌سی) və ya İstiqlal Əqdnaməsi (az-əbcəd. ایستیقلال عقدنامه‌سی) — 1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurası tərəfindən tərtib olunmuş və imzalanmış, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyini rəsmən elan edən sənəd. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay fəaliyyət göstərmiş və 1920-ci ildə bolşeviklərin hərbi müdaxiləsi ilə süquta uğradılmışdır. Onun yerində yaranan Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası sonradan SSRİ-nin tərkibinə daxil oldu. SSRİ-nin dağılmasından sonra, 1991-ci il 18 oktyabrda Azərbaycan parlamentinin qəbul etdiyi "Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında" Konstitusiya Aktı Azərbaycan Respublikasının siyasi və iqtisadi təməlini qoymuşdur.
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

Azərbaycan dilində ərəb əlifbası ilə tərtib olunmuş Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsinin orijinal əlyazması Azərbaycan Respublikasının Dövlət Arxivində, Azərbaycan və fransız dillərində orijinal nüsxələri isə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Azərbaycan Tarix Muzeyində saxlanılır. İstiqlal Bəyannaməsinin qəbul olunduğu gün — 28 may tarixi 1990-cı ildən Azərbaycanda Müstəqillik Günü dövlət bayramı kimi qeyd edilir. 1918-ci ilin əvvəlində Qafqazda siyasi vəziyyət çox çətin olaraq qalırdı. Rusiyanın Almaniya ilə Brest-Litovskda sülh danışıqlarının uğursuzluğundan sonra, alman-türk qoşunları 1917-ci il 6 dekabrda Qafqazda hücuma başladılar. 1918-ci ilin yanvar ayının əvvəlində türk qoşunları Qars və Batum vilayətlərini ələ keçirə bilmişdi. Türk əsgərlərinin uğuru Zaqafqaziya Komissarlığını Osmanlı İmperiyasına sülh danışıqları üçün 6 fevral 1918-ci ildə Qafqaz Cəbhəsinin komandiri Mehmet Vəhib Paşaya teleqram göndərməyə məcbur etmişdi.
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

Zaqafqaziya seyminin yaranması Zaqafqaziya Komissarlığı effektsiz olduğuna və regionda kifayət qədər güclü hakimiyyətə malik olmadığına görə özünün ləğv edilməsini elan etməyə məcbur oldu. 1918-ci il yanvarın 5-də açılaraq elə həmin gündə bolşevik hökuməti tərəfindən qovulmuş Müəssislər Məclisinə Zaqafqaziyadan seçilmiş deputatlar yol bağlı olduğu üçün Rusiyaya gedə bilməmişlər. Zaqafqaziyadan Rusiya Müəssislər Məclisinə seçilmiş deputatlar 1918-ci il fevralın 14-də ölkədə hakimiyyət orqanı kimi Zaqafqaziya seymini yaratmağı qərara alırlar. Seymdə Rusiya Müəssislər-Məclisinə seçkilər zamanı hər partiyanın aldığı səsin sayına müvafiq olaraq Zaqafqaziya Seymindəki nümayəndələrin sayı artırıldı.Müsavat Partiyası və demokratik bitərəflər qrupundan 30 nəfər, Müsəlman sosialist blokundan 7 nəfər, İttihad Partiyasından 3 nəfər, Müsəlman sosialist-demokrat menşevik partiyası Hümmətdən isə 4 nəfər Zaqafqaziya Seyminə daxil edildi. Nəticədə Zaqafqaziya Seymində 44 azərbaycanlı nümayəndə iştirak edərək, seymin müsəlman fraksiyasını yaratdılar. Bunlar aşağıdakı şəxslər idi:"Müsavat" və demokratik bitərəflər qrupundan: Məmməd Yusif Cəfərov, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Nəsib bəy Yusifbəyli, Həsən bəy Ağayev, Xosrov bəy Sultanov, Məmmədhəsən Hacınski, Mir Hidayət bəy Seyidov, Fətəli Xan Xoyski, Xəlil bəy Xasməmmədov, Əhməd bəy Məhəmmədbəyov, Aslan bəy Qardaşov, Şəfi bəy Rüstəmbəyli, Cavad bəy Məlikyeqanov, Mustafa Mahmudov, Mehdi bəy Hacıbababəyov, Hacı Səlim Axundzadə, Mehdi bəy Hacınski, Xudadat bəy Məlik-Aslanov, Müseyib bəy Əxicanov, Lütfəli bəy Behbudov, Firudin bəy Köçərli, İbrahim ağa Vəkilov, Həmid bəy Şahtaxtinski, Rəhim bəy Vəkilov, Ələsgər bəy Mahmudbəyov, Yusif əfəndi Əfəndizadə, Mirzə Camal Yusifzadə, Məmmədrza ağa Vəkilov, İslam bəy Qəbulzadə.
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

Müsəlman sosialist blokundan: İbrahim bəy Heydərov, Əlixan Qantəmir, Aslan bəy Səfikürdski, Əhməd bəy Pepinov, Bağır Rzayev, Camo bəy Hacınski, Məhəmməd Məhərrəmov. Rusiyada müsəlmançılıq – "İttihad" partiyasından: Sultan Məcid Qənizadə, Mir Yaqub Mehdiyev, Heybətqulu Məmmədbəyli. Müsəlman sosial-demokrat menşevik "Hümmət" partiyasından: Cəfər Axundov, İbrahim Əbilov, Əkbər ağa Şeyxülislamov, Səməd ağa Ağamalıoğlu. Zaqafqaziya seymi Yevgeni Gegeçkori başda olmaqla, Zaqafqaziya hökumətini təşkil etdi. Qafqaz cəbhəsində vəziyyət və Zaqafqaziyanın müstəqilliyinin elan edilməsi məsələləri istər Seymin, istərsə də hökumətin fəaliyyətində əsas yer tuturdu. Zaqafqaziya Seymindən müsəlman fraksiyasının lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə bu barədə yazırdı: "Seymdə müsəlmanların bütün səyləri cəbhə məsələsinin dinc yolla həlli və Qafqazın müstəqilliyinin dərhal həyata keçirilməsinə yönəlmişdi.
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

Müstəqil Qafqazın mövcudluğu təkcə Qafqaz müsəlmanlarının deyil, həm də Rusiyanın daimi təhlükəsi qarşısında qalan digər müsəlman ölkələrinin də mənafeyinə uyğun idi". Trabzon konfransı Seymin qarşısında duran əsas məsələlərdən biri yaxınlaşan sülh danışıqları üçün hüquqi baza yaratmaq idi. Lakin bu məsələ ilə əlaqədar qəbul edilmiş qərar ziddiyyətli xarakter daşıyırdı: Zaqafqaziyanı müstəqil dövlət elan etməyən Seym özünün xarici dövlətlərlə sülh bağlamaq səlahiyyəti olduğunu bildirir, Türkiyə ilə danışıqlara dair proqramında göstərirdi ki, 1914-cü ildəki dövlətlərarası sərhəd bərpa olunmalıdır. Bundan əlavə, Zaqafqaziya nümayəndə heyəti Şərqi Anadoluda Türkiyə dövləti tərkibində olmaqla ermənilər üçün öz müqəddəratını təyin etmək hüququ əsasında muxtariyyət əldə etməyə çalışırdı. Danışıqlar aparmaq üçün üç Cənubi Qafqaz millətinin parlament fraksiyalarını təmsil edən siyasətçilər qrupundan nümayəndə heyəti təşkil olunmuşdu. Gürcü Akaki Çxenkelinin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətindəki azərbaycanlılar — müsavatçılar Məmmədhəsən Hacınski və Xəlil bəy Xasməmmədov, sosialist blokunun üzvü İbrahim bəy Heydərov, ittihadçı Mir Yaqub Mehdiyev və menşevik-hümmətçi Əkbər ağa Şeyxülislamovdan ibarət idi. Martın 12-də bütün qrup üzvləri danışıqların başlanacağı Trabzona gəldilər.Zaqafqaziya Seymi hələ Türkiyə ilə sülh danışıqlarına hazırlaşdığı vaxt Brestdə Rusiya ilə Almaniya arasında separat müqavilə imzalanmışdı və onun bir şərtinə görə Ərdəhan, Qars və Batum Türkiyəyə verilməli idi. Zaqafqaziya Seymi Brest sülhünün bu şərtini qəbul etmədi və Petroqrada XKS adına teleqram göndərərək bildirdi ki, "Brest sülhünü tanımır, çünki Zaqafqaziya heç vaxt bolşeviklərin və Xalq Komissarları Sovetinin hakimiyyətini qəbul etməmişdir". Türkiyə isə Brest sülhünün qərarlarına əsaslanaraq, Zaqafqaziya Seyminə Qars, Batum və Ərdəhanı dərhal boşaltması haqqında ultimatum verdi.
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

Belə bir şəraitdə 1918-ci il martın 14-də Trabzonda Türkiyə və Zaqafqaziya Seyminin nümayəndə heyətləri arasında sülh konfransı açıldı. Konfransda Türkiyə nümayəndəliyi mövqeyini açıqlayaraq bildirdi ki, əgər Zaqafqaziya beynəlxalq hüququn subyekti olmaq istəyirsə, tezliklə Rusiyadan ayrılmalı və öz müstəqilliyini elan etməlidir.Trabzon danışıqlarında iştirak edən Zaqafqaziya nümayəndəliyinin daxilində Türkiyəyə güzəşt məsələsində yekdillik yox idi. Çünki ermənilər Qars vilayətinin böyük bir hissəsini, gürcü nümayəndələri Ərdəhanın və Batumun Zaqafqaziya dövlətinin tərkibində qalmasını istəyirdilər. Bu məsələyə münasibətilə neft sənayesinin mənafeyini qoruyan Azərbaycan daha iki mühüm səbəbdən gürcüləri müdafiə edirdi: birincisi, bütün Zaqafqaziya, o cümlədən Azərbaycan üçün Qars və Ərdəhan Dünya Okeanına yeganə çıxış qapısı olan Batum qədər çox böyük əhəmiyyət daşımırdı; ikincisi, yerli əhalinin əksəriyyəti türklər olan bu iki vilayət milli, coğrafi, tarixi amillərlə Türkiyəyə bağlı idi.Türkiyə tərəfinin güzəştə getmək və Zaqafqaziya rəhbərlərinin reallıqla hesablaşmaq istəməmələri danışıqların pozulmasına gətirib çıxartdı. Aprel ayının 6-da Türkiyə tərəfi Zaqafqaziya nümayəndələrinə Brest-Litovsk müqaviləsinin şərtlərini qəbul edib-etməmək barəsində 48 saat ərzində cavab verilməsini tələb edən ultimatum təqdim etdi. Eyni zamanda danışıqlara yenidən başlamaq üçün Cənubi Qafqazın müstəqilliyini elan etməsi barədə əvvəlki şərtini çıxardı. Nümayəndə heyəti başçısı A. Çxenkeli Türkiyə tərəfinin ultimatumunu qəbul etmək qərarına gəldi, lakin gec idi, çünki artıq Türkiyə qoşunları Batumdan başqa həmin ərazilərin hamısını tutmuşdu.Bu dövrdə Zaqafqaziyada erməni şovinist millətçi qüvvələr öz məkrli siyasətlərini davam etdirirdilər.
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

1918-ci ilin yanvarından onlar Bakıda və Zaqafqaziyanın digər bölgələrində müsəlman qırğını törətmək üçün müxtəlif fitnəkarlıqlara əl atır, Bakı Sovetinin orqanlarına, şəhər idarəçiliyinin həlledici vəzifələrinə öz nümayəndələrini soxurdular. Regionda vəziyyətin ağırlaşması Qafqazda siyasi vəziyyət Bakıda Mart soyqırımı ilə əlaqədar kəskin pisləşdi. Anti-müsəlman qırğınlarında aktiv rol Daşnaksütun partiyası oynayırdı. Bakıdakı hadisələrlə əlaqədar Zaqafqaziya seyminin müsəlman fraksiyası Seymdən müsəlman əhalisini qorumaq üçün Bakıya qoşun göndərməyi tələb etdi. 1918-ci il 3 apreldə Fətəli xan Xoyski qeyd etdi ki, "…əgər müsəlman əhalisini qorumaq üçün tədbirlər görülməsə, müsəlman nazirlər hökumətin tərkibindən çıxacaqlar". 1918-ci il aprelin 7-də Zaqafqaziya Seyminin iclasında müsəlman nazirlərin hökumətin tərkibindən çıxması haqqında bəyanatı ilə əlaqədar olaraq, Fətəli Xan Xoyski bildirirdi ki, "…müsəlman fraksiyası belə hesab edir ki, yaranmış şəraitdə, xüsusilə Bakı hadisələrilə əlaqədar, müsəlman nazirlər Bakının müsəlman əhalisini qorumaq üçün hökumətdən heç bir şey əldə edə bilmirlər və bu, onların qərar qəbul etmək üçün əsaslarını gücləndirir".Müsəlman fraksiyasının təzyiqi altında 1918-ci il 22 apreldə Zaqafqaziya seyminin geniş tərkibdə görüşü toplandı və Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının müstəqilliyinin elan edilməsi haqqında qərar qəbul etdi.
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

Yığıncaqda Bakı hadisələri ilə bağlı müzakirə zamanı, 20 apreldə Gegeçkorinin rəhbərliyi altında Zaqafqaziya hökuməti istefa etdi. Həmin gün Çxenkelinin başçılığı altında Zaqafqaziya Seymi Zaqafqaziya hökumətinin yeni tərkibi təsdiq etdi. Zaqafqaziya hökumətin sədri Çxenkeli Qafqaz cəbhəsinin komandanı Vahib paşaya teleqram göndərdi. Teleqramda deyilirdi: "…Zaqafqaziya artıq müstəqil federativ respublika elan edilmiş və bu barədə dövlətlərə məlumat verilmişdir, deməli, Osmanlı nümayəndə heyətinin 1918-ci il 18 mart tarixli bəyanatının şərti də yerinə yetirilmişdir".Mart hadisələri ilə əlaqədar, Azərbaycanda vəziyyət çox gərginləşdi. Bir sıra şəhərlərdə bolşeviklərə qarşı etiraz dalğası baş qaldırırdı. Hətta 1918-ci il aprelin 15-də Gəncədə Zaqafqaziya Seymi üzvləri Xəlil bəy Xasməmmədov və Məmməd Yusif Cəfərovdan alınmış teleqramda xəbərdarlıq edilirdi ki, "Bakı bolşeviklərinə qarşı cəza tədbirləri görməyən hökumətə qarşı müsəlmanlar içərisində təbliğat aparılır".
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

Yelizavetpol quberniyasında silahlı müdaxiləni və Bakı Xalq Komissarları Soveti üzvlərinin həbs edilməsini tələb edən kütləvi mitinq və yığıncaqlar başlandı. 1918-ci il aprelin 17-də Xoyski Zaqafqaziya hökuməti qarşısında məruzə ilə çıxış etdi. Məruzədə deyilirdi: Hələ 1918-ci il aprelin əvvəllərində Zaqafqaziya Seyminin knyaz Maqalovun komandanlığı altında 2 min nəfərdən çox əsgəri olan qoşunu Bakıya doğru hərəkət etmiş, Nəcməddin Qotsinskinin dağlılardan ibarət dəstələri isə Dağıstandan Bakı istiqamətində hücuma başlamışdı. Knyaz Maqalovun qüvvələri Hacıqabul stansiyasına, Qotsinskinin qoşunu isə Bakının 10 kilometrliyindəki Xırdalan kəndinə çatmışdı. 1918-ci il aprelin 10-da Qotsinskinin dəstəsi Bakı Sovetinin qoşunları tərəfindən məğlub edildi, knyaz Maqalov isə qüvvələrini aprelin 20-də Kürdəmirə tərəf geri çəkməyə məcbur oldu. 1918-ci il aprelin 20-də Zaqafqaziya Seymi sədrinin müavini S. O. Tiqranyan və Seymin üzvü İbrahim bəy Heydərov Zaqafqaziya Seyminin adından Bakı Soveti ilə danışıqlar aparmaq üçün Bakıya yola düşdülər.
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

Bakıya çatandan dərhal sonra İ. Heydərov bolşeviklər tərəfindən həbs edildi. Bununla əlaqədar olaraq, Zaqafqaziya Seyminin üzvü Camo bəy Hacınski İ. Heydərovun azad edilməsi üçün təcili tədbirlər görməyi təklif etdi. Stepan Şaumyanla sövdələşməyə girib, separat danışıqlar aparmış S. O. Tiqranyan isə Bakıdan yalnız 1918-ci il mayın 3-də qayıtdı. O, Seymdəki çıxışında hökumətdən Bakıdakı hakimiyyətə qarşı yönəldilmiş hərbi əməliyyatları dayandırmağı və iğtişaşların dinc yolla həll edilməsi üçün tədbirlər görməyi tələb etdi. Bundan sonra "Bakı məsələsi"ni Zaqafqaziya Seyminin gücü ilə həll etmək cəhdlərinin əbəs olduğunu görən Azərbaycan fraksiyası yeganə çıxış yolunu Osmanlı qoşunlarının çağırılmasında gördü.Zaqafqaziyada müstəqil respublika yarandığının elan olunması və Türkiyə qoşunlarının sürətlə cəbhə boyu irəliləməsi ilə əlaqədar olaraq, A. İ. Çxenkelinin başçılıq etdiyi Zaqafqaziya Respublikası hökuməti Trabzon sülh danışıqlarına yenidən başlamaq üçün Türkiyə hökumətinə müraciət etdi. Trabzonda danışıqların yenidən başlanması ərəfəsində siyasi vəziyyət son dərəcə mürəkkəb idi. Zaqafqaziyada vəziyyət getdikcə pisləşirdi, çünki müstəqilliyini elan etməsindən sonra Zaqafqaziya Federativ Respublikasının nə daxili, nə də xarici siyasətində ciddi bir dəyişiklik baş verməmişdi.
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

Siyasi partiyaların nümayəndələri Zaqafqaziya Seymində ümumi dil tapa bilmirdilər, onların ümumi fəaliyyət proqramı yox idi və fraksiyaların hər biri isə öz siyasi xəttini həyata keçirməyə çalışırdı. Batum konfransı 1918-ci il mayın 11-də Batumda Zaqafqaziya və Türkiyə arasında nümayəndə heyətləri səviyyəsində danışıqlar davam etdirildi. Zaqafqaziya hökumətinin sədri və xarici işlər naziri Akaki Çxenkelinin başçılıq etdiyi heyətin danışıqlarında Azərbaycanı Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Məmmədhəsən Hacınski təmsil edirdilər. Türkiyə tərəfin təmsilçilərinə xarici işlər naziri Xəlil Paşa, Qafqaz cəbhəsi komandanı Vahib paşa və hərbi nazir Ənvər paşa başçılıq edirdilər. Batum konfransında müşahidəçi sifətində general Otto fon Lossovun başçılığı ilə Almaniya nümayəndəliyi də iştirak edirdi. Lossov Batumda gürcü nümayəndələri ilə gizli görüşlər keçirərək, onlara hərbi və iqtisadi yardım göstəriləcəyini vəd etmişdi.
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

Batum konfransında Zaqafqaziya Seyminin nümayəndə heyəti Türkiyənin Qars, Ərdəhan və Batum əyalətləri haqqında tələblərini tamamilə tanıdı və bununla da Brest-Litovsk müqaviləsinin müddəasını təsdiq etdi. Bundan əlavə, Türkiyə Axalsıx, Axalkələk, Aleksandropol (Gümrü), Sürməli və Naxçıvan qəzalarının daxil olduğu ərazini də tələb edirdi. Batum konfransının gedişində general fon Kressin komandanlığı ilə 3 min nəfərlik alman qoşunu Gürcüstanın Poti limanına çıxarıldı. Onlar yalnız Gürcüstanı tutmaq, Azərbaycan və Ermənistanı isə Türkiyəyə saxlamaq niyyətində idilər. Eyni vaxtda hücumu müvəffəqiyyətlə davam etdirən Türkiyə qoşunları 1918-ci il mayın 17-də Gümrünü (Aleksandropolu) ələ keçirdilər və Culfa istiqamətinə çıxdılar. Almaniya və Türkiyə tərəfindən aparılan hərbi əməliyyatlar nəticəsində Batum konfransında gürcülər, azərbaycanlılar və ermənilər Türkiyə ilə ayrı-ayrılıqda danışıqlar aparmağa başladılar.
Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi

Digər tərəfdən, Batum konfransında Almaniya nümayəndələri ilə separat danışıqların gedişində və general Fon Kressin təzyiqi nəticəsində Seymin gürcü fraksiyası Gürcüstanın Federativ Zaqafqaziya Respublikası tərkibindən çıxmasını və öz müstəqilliyini elan etməsini qərara aldı. Bununla əlaqədar olaraq, 1918-ci il mayın 25-də Zaqafqaziya Seyminin müsəlman fraksiyasının iclası keçirildi. İclasda Cənubi Qafqazda siyasi vəziyyətin dəyişilməsi ilə əlaqədar olaraq oxunmuş rəsmi bəyanatda deyilirdi ki, "Zaqafqaziya Seyminin gürcü fraksiyası, gürcü sülh nümayəndə heyəti üzvləri Batumda gizli danışıqlar aparır, ayrılmağa və Gürcüstanın müstəqilliyini elan etməyə hazırlaşırlar".Zaqafqaziya Seyminin sədri və üzvləri — K. Çxeidze, Akaki Sereteli və Yevgeni Gegeçkori gözlənilmədən 1918-ci il mayın 25-də Fətəlixan Xoyskinin sədrliyi ilə keçirilən axşam iclasına gəldilər. A. Sereteli gürcü fraksiyası adından bəyanat verərək xüsusi qeyd etdi ki, "…Zaqafqaziya xalqlarını müstəqillik şüarı ətrafında birləşdirmək mümkün olmadı və Zaqafqaziyanın parçalanması faktı göz önündədir. Seymin sabahkı iclasında biz Zaqafqaziya Respublikasının ləğv olunması faktını təsdiq edəcəyi". Cavab nitqində Fətəli xan Xoyski bildirdi ki, "əgər gürcü xalqının iradəsi belədirsə, bizim ona mane olmağa haqqımız yoxdur.