LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Britaniya imperiyası

Xalq Şurası sekulyar, vahid Hindistan ideyasını dəstəkləsə də, Müsəlman Liqası Hinduların əksəriyyət təşkil etməsindən qorxaraq, müsəlmanların çoxluq olduğu regionlar üçün ayrı İslam dövlətinin təsis edilməsini arzulayırdı. Artan sivil narazıçılıq və Hindistan Krallıq donanmasındakı 1946-cı il üsyanları Etliini 30 iyun 1948-dən əvvəl müstəqillik sözü verməyə məcbur etdi. Vəziyyətin bu yerə gəlməsi və vətəndaş müharibəsi riskinin yaranmasından sonra yeni təyin edilmiş (və sonuncu) vikeroy Lord Mountbatten tələm-tələsik bu tarixi (30 iyun 1948-i) 15 avqust 1947-ə çəkdi. Britaniyalılar tərəfindən çəkilən yeni sərhədlər hindu və müsəlman bölgələrdə sayı 10 milyonlara çatan yeni azlıqlar yaratdı. Hinduların dövləti Hindistan, müsəlmanların dövləti Pakistan oldu.
Britaniya imperiyası

Milyonlarla müsəlman Hindistandan Pakistana, hindular isə Pakistandan Hindistana köç etdi və iki icma arasındakı zorakılıqlarda yüzminlərlə insanın həyatını itirdi. Britaniya Hindistanının bir hissəsi olan Birma və Şri Lanka 1948-ci ildə öz müstəqilliklərini əldə etdilər. Hindistan, Pakistan və Şri Lanka Birliyin üzvü olsalar da, Birma bura qoşulmamağı seçdi.Britaniyanın Fələstindəki mandatı, harada ki, ərəb çoxluq yəhudi azlıqla birlikdə yaşayırdı, Britaniyaya Hindistandakına oxşar problem yaratdı. Məsələ Holokostdan sonra Fələstinə qəbul edilməyi gözləyən Yəhudi qaçqınların tələbi və Yəhudi dövlətinin yaradılmasına ərəblərin qarşı çıxması ilə mürəkkəbləşdirilmişdi. Problemin çətinliyi, yəhudi paramilitar təşkilatların hücumları və hərbi mövcudluğun davam etdirilməsinin artan xərclərindən ümidsizləşən Britaniya 1947-ci ildə növbəti il buradan çəkiləcəyini və problemin həllini BMT-ə buraxdığını elan etdi.
Britaniya imperiyası

BMT Baş Assambleyası da öz növbəsində Fələstinin Yəhudi və Ərəb dövlətinə parçalanmasına səs verdi. Bu səs verməni Fələstin ərəb və yəhudiləri arasında baş verən vətəndaş müharibəsi izlədi və Britaniya qüvvələri döyüşlərin ortasında oradan çəkildi. Fələstin üçün Britaniya mandatı 15 may 1948-ci ildə, gecə yarısı ləğv edildi. Çünki İsrail dövləti müstəqilliyini elan etmiş və ərəb-yəhudi müharibəsibaşlamışdı. Müharibə keçmiş mandatın İsrail və ətrafdakı Ərəb dövlətləri arasında bölüşdürdüyü ərazidə gedirdi.
Britaniya imperiyası

Döyüşlər davam edərkən Britaniya öz qüvvələrini İsraildən geri çəkməyə davam edirdi. Son Britaniya qoşunu 30 iyun 1948-ci ildə Hayfadan çıxdı.İkinci Dünya müharibəsində Yaponiyanın təslim olmasından sonra Malaydakı antiyapon müqavimət hərəkatının diqqəti Britaniyaya yönəlmişdi. Britaniya buranı rezin və qalay mənbəyi olaraq gördüyü üçün, koloniya nəzarətini tezliklə bərpa etməyə çalışmışdı. Gerillaların əsasən malay-çinli kommunistlərdən təşkil olunması faktı Britaniyanın üsyanı yatırma cəhdinə müsəlman malaylardan dəstək gələcəyi mənasına gəlirdi. Yəni, üsyan yatırıldıqdan sonra müstəqilliyin veriləcəyi düşünülürdü.
Britaniya imperiyası

Malay döyüşü 1948-ci ildə başlayıb, 1960-cı ilə qədər davam etsə də, Britaniya 1957-ci ilə qədər Malay Federasiyasına Birlik daxilində müstəqillik verməyə razı olmuşdu. 1963-cü ildə federasiyanın 11 dövləti Sinqapur, Saravak və Şimali Borneo ilə birlikdə Malayziyanın tərkibinə daxil olsa da, malaylar və çinlilər arasındakı gərginlikdən sonra, 1963-cü ildə əksəriyyəti çinlilər olan Sinqapur birlikdən ixrac edildi və müstəqil şəhər-dövlətə çevrildi. 1888-ci ildən bəri Britaniyanın protektoratı olan Bruney ittifaqa qoşulmaqdan imtina etmişdi. Süveyş və nəticəsi Mühafizəkarlar Partiyası Vinston Çörçillin rəhbərliyi altında 1956-cı ildə Britaniyada hakimiyyətə yenidən gəldi. Çörçil və Mühafizəkarlar Britaniyanın dünya gücü kimi mövqeyinin imperiyanın davamlı mövcudluğuna əsaslandığına və Hindistanın itirilməsinə rəğmən, Britaniyanın Yaxın Şərqdəki mövqeyinin qorunmasına imkan verən Süveyş kanalının vacibliyinə inanırdılar.
Britaniya imperiyası

Çörçill Camal Əbdül Nasirin 1952-ci ildə iqtidarı ələ keçirmiş, yeni inqilabçı hökuməti ilə razılaşa bilmədi və növbəti il Britaniya qoşunlarının Süveyş kanalından çəkilməsinə və 1955-ci ilə qədər Sudana öz müqəddəratını təyin etmə hüququ verilməsinə razılaşıldı. Sudana müstəqillik 1 yanvar 1956-cı ildə verildi.Nasir 1956-cı ilin iyulunda tək tərəfli olaraq Süveyş kanalını milliləşdirdi. Çörçilldən sonra Baş nazir vəzifəsini icra edən Entoni İden Nasirin bu hərəkətinə cavab kimi Fransa ilə gizli saziş bağladı. Sazişə görə, İsrail Misirə hücum edəcək, bu da Britaniya və Fransaya hərbi olaraq müdaxilə etmə və kanalı yenidən ələ keçirmə bəhanəsi verəcəkdi. İdenin məsləhətləşmə aparmadan etdiyi bu hərəkət ABŞ prezidenti Duayt Eyzenhaveri hiddətləndirdi və Eyzenhaver yenidən işğalı rədd etdi.
Britaniya imperiyası

Eyzenhaverin bir digər narahatçılığı onun Misirin tərəfində müharibəyə müdaxilə etmək təhdidindən sonra Sovet İttifaqı ilə daha geniş müharibənin başlama ehtimalı idi. Eyzenhaer funt sterlinqlə olan ABŞ rezervlərini sataraq Britaniya məzənnəsinin çöküşünü sürətləndirməklə maliyyə levereci tətbiq etdi. İşğal qüvvələri öz hədəflərində hərbi baxımdan uğurlu olsalar da, BMT müdaxiləsi və ABŞ təzyiqi Britaniyanı biabırçı şəkildə qüvvələrini geri çəkməyə məcbur etdi və İden istefa verdi.Süveyş böhranı dünyaya çox açıq şəkildə Britaniya məhdudiyyətlərini və göstərdi və Britaniyanın dünya səhnəsindəki süqutunu və birinci dərəcəli güc kimi sonunu təsdiqlədi, o cümlədən, əgər ABŞ-nin tam dəstəyi olmazsa, ya da ən azından razılığı olmadan hərəkət edə bilməyəcəyini sübut etdi. Süveyşdəki hadisələr Britaniya milli qürurunu yaraladı və parlament üzvlərindən biri bunu "Britaniya Vaterlosu" kimi təsvir etdi, başqa bir millət vəkili isə ölkənin "Amerika peykinə" çevrildiyini iddia etdi. Marqaret Tetçer daha sonra Süveyşdən sonra İngiltərənin siyasi liderlərinin başına gəldiyini düşündüyü zehniyyəti, "İngiltərənin bir şey edə biləcəyinə inanmaqdan, İngiltərənin heç bir şey edə bilməyəcəyinə inanan az qala nevrotik bir inancı qəbul etdiklərini", İngiltərənin 1982-ci ildə Folklend adalarından Argentinanın müvəffəqiyyətli geri çəkilməsinə qədər özünə gələ bilmədiyini düşündü.Süveyş böhranı Britaniyanın Yaxın Şərqdəki gücünün zəifləməsinə səbəb olsa da, o süqut etmədi. Britaniya Omana (1957), İordaniyaya (1958) və Küveytə (1961) müdaxilə edərək, regiona öz silahlı qüvvələrini yerləşdirdi.
Britaniya imperiyası

Bu proseslər ABŞ-nin razılığı ilə baş tutsa da, yeni Baş nazir Harold Makmillanın da xarici siyasəti ABŞ ilə eyni mövqedə qalmaq idi. Britaniya 1961-ci ildə Küveytə müstəqillik verdi, ancaq o, Yaxın Şərqdəki varlığını növbəti onillikdə də davam etdirdi. 16 yanvar 1968-ci ildə, funt sterlinqin devaluasiyasından bir neçə həftə sonra Baş nazir Harold Vilson və Müdafiə naziri Denis Hili Süveyş Şərq hərbi bazalarından (bura Yaxın Şərqdəkilər də daxil idi) və Malayziya və Sinqapurdan əvvəl planlaşdırıldığı kimi 1975 yox, 1971-ci ilə qədər çəkiləcəklərini açıqladılar. O dövrə qədər 30000-i Sinqapurda olmaqla, 50000 Britaniya hərbi heyəti Uzaq Şərqdə yerləşdirilmişdi. Britaniya 1965-ci ildə Maldivlərə müstəqillik verdi, ancaq 1976-cı ilə qədər burada öz qarnizonunu saxlamağa davam etdi. Ədəndən 1976-cı ildə çəkilən ingilislər 1971-ci ildə Bəhreyn, Qətər və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə müstəqillik verdi.
Britaniya imperiyası

Dəyişiklik küləyi Makmillan 1960-cı ilin fevralında Cənubi Afrikanın Keyptaun şəhərində nitq söylədi. Nitqdə "bu qitə içərisində dəyişiklik küləyinin əsdiyi" deyildi. Makmillan Fransanın Əlcəzairdəki müstəmləkə müharibəsi kimi bir müharibəyə girişməməyi arzulayırdı. Onun dövründə dekolonizasiya prosesi sürətlənmişdi. 1950-ci illərdə müstəqillik qazanmış üç koloniyaya – Sudan, Qızıl Sahil və Malaya – 1960-cı illər ərzində onlara təxminən on dəfə çox koloniya əlavə edildi.Britaniyanın Afrikada qalan müstəmləkələri, özünüidarə etmə mexanizmi qurulan Cənubi Rodsiya istisna olmaqla, 1968-ci ilə qədər hamısına müstəqillik verilmişdi.
Britaniya imperiyası

Britaniyanın Afrikanın cənub və şərq hissələrindən çəkilməsi dinc proses deyildi. Kenya müstəqilliyi onminlərlə üsyançının müstəmləkə hökuməti tərəfindən həbs düşərgələrində tərki silah edilərək saxlanıldığı 8 illik Mau Mau üsyanından sonra verilmişdi. Rodsiyada 1965-ci ildə ağ azlıq tərəfindən tək tərəfli müstəqilliyin elan edilməsi 1979-cu ilə qədər davam edən vətəndaş müharibəsinə səbəb oldu. Vətəndaş müharibəsi Lankaster Evi Razılığı ilə sonlandırıldı. Razılığa görə, bölgə Zimbabve adı ilə 1980-ci ildə müstəqil olacaqdı.Kiprdə Kipr yunanlarının Britaniya hakimiyyətinə qarşı olan təşkilatı EOKA tərəfindən başladılan partizan döyüşü 1959-cu il London və Sürix Razılaşmaları ilə sonlandırıldı.
Britaniya imperiyası

Razılaşma nəticəsində Kiprə 1960-cı ildə müstəqillik verildi. Birləşmiş Krallıq Akrotiri və Dekeliyadakı hərbi bazaları suveren baza ərazisi kimi saxladı. Aralıq dənizindəki Malta müstəmləkəsi 1964-cü ildə Birləşmiş Krallıqdan müstəqilliyini aldı və Malta olaraq adlandırılmağa başlandı, baxmayaraq ki, 1955-ci ildə Britaniya ilə inteqrasiya fikri yüksəlməyə başlayırdı.Birləşmiş Krallığın Karibdəki ərazilərinin çoxu 1961 və 1962-ci illərdə Yamayka və Trinidadın Vest-Hind Federasiyasından ayrılmasından sonra müstəqil olmağa başladı. Bu federasiya 1958-ci ildə Britaniyanın Karibdəki müstəmləkələrini tək bir hökumət altında birləşdirmək məqsədi ilə qurulsa da, özünün ən böyük üzvlərini itirdikdən sonra iflasa uğradı. Yamayka və Trinidad və Tobaqo 1962-ci ildə müstəqilliklərini elan etdilər.
Britaniya imperiyası

Barbados 1966-cı ildə, Karibin Bahamalar daxil olmaqla digər adaları 1970 və 1980-ci illərdə müstəqillik yolu tutsalar da, Angilya və Törks və Kaykos adaları artıq müstəqil olmağa can atsalar da, sonradan ölkələrində Britaniya hakimiyyətini bərpa etməyə yönəldilər. Britaniya Vircin adaları, Kayman adaları və Montserrat Britaniya ilə əlaqələri qorumağa davam edərkən, Qayana 1966-cı ilə müstəqilliyə nail oldu. Britaniyanın Amerika qitəsindəki sonuncu müstəmləkəsi olan Britaniya Hondurasında 1964-cü ildə özünüidarə edən koloniya mexanizmi yaradıldı və 1973-cü ildə adı Beliz oldu və 1981-ci ildə tam müstəqillik qazandı. Qvatemala ilə ərazi münaqişəsi həll olunmadı.Sakit okeandakı Britaniya əraziləri 1970-ci illərdə müstəqilliklərini əldə etməyə başladı: ilk ölkə 1970-ci ildə Fici, sonuncu ölkə 1980-ci ildə müstəqil olan Vanuatu oldu. Vanuatunun müstəqilliyi ingilis və fransızdilli icmalar arasındakı siyasi konfliktdən dolayı təxirə salındı, çünki adalar Fransa ilə kondominiumu kimi administrativləşdirilmişdi.
Britaniya imperiyası

Fici, Papua Yeni Qvineya, Solomon adaları və Tuvalu Birlik bölgəsi oldu. İmperiyanın sonu Beliz 1981-ci ildə müstəqillik əldə etdi. Qalan Taxt koloniyalarının "Britaniya Asılı Əraziləri" kimi adlandırılmasını (2002-ci ildə Britaniya Dəniz Əraziləri olaraq dəyişdirilmişdi) nəzərdə tutan 1981-ci il Britaniya Vətəndaşlığı Haqqında Qanun İkinci Dünya müharibəsindən sonra başlayan dekolonizasiya prosessinin, demək olar ki, başa çatdığını göstərirdi. Britaniyanın geri qalan dəniz ərazilərini müdafiə etmə həlli 1982-ci ildə Argentinanın Folklend adalarını işğal etməsiylə yoxlanıldı. Argentina İspaniya İmperiyasına qədər gedib çıxan ərazi iddiası ilə hərəkət edirdi.
Britaniya imperiyası

Britaniyanın Folklend müharibələrində adanı geri götürmək üçün apardığı, uğurlu hərbi əməliyyatlar Britaniyanın dünya gücü kimi statusunun enmə trendini dayandırdı.1980-ci illər Kanada, Avstraliya və Yeni Zelandiyanın Britaniya ilə konstitusional əlaqələrini sonlandırdığına şahidlik etdi. 1931-ci il Vestminister əsasnaməsi tərəfindən verilən qanunvericilik müstəqilliyinə baxmayaraq, itməkdə olan konstitusional əlaqələr öz yerində qalmaqda idi. Britaniya parlamenti Kanadanın mühüm konstitusiya əsasnamələrinə düzəliş etmək səlahiyyətini əlində saxlayırdı, bu da Britaniya parlamentinin effektiv şəkildə hərəkətinin Kanada konstitusiyasındakı müəyyən dəyişiklikləri tələb etdiyi demək idi. Britaniya parlamenti Kanadanın istəyi olarsa, qanun layihələrini keçirmə səlahiyyətinə də sahib idi. Avstraliya Birlik qanununda olduğu kimi qanunları qəbul edə bilməsə də, Britaniya Avstraliyanın ayrı-ayrı ştatlarında qanunu dəyişdirə bilirdi. Yeni Zelandiyaya gəldikdə, Britaniya parlamenti Yeni Zelandiyaya müraciət etməklə və Yeni Zelandiyanın da razılığı ilə oradakı qanunları dəyişdirmə səlahiyyətini əlində saxlayırdı. 1982-ci ildə Kanada ilə Britaniya arasındakı son qanuni əlaqə Kanada parlamenti tərəfindən qəbul edilən və Kanada konstitusiyasını formal olaraq patriasiya edən 1982-ci il Kanada Qanunu ilə kəsildi. Qanun Kanada konstitusiyasında dəyişiklik etmək üçün Britaniyanın müdaxilə etməsi ehtiyacını da sonlandırdı.
Britaniya imperiyası

Bənzər şəkildə, 1986 Avstraliya Qanunu (3 mart 1986-da qüvvəyə mindi) Britaniya və Avstraliya ştatları arasındakı konstitusional əlaqəni kəsdi. 1986 Yeni Zelandiya Konstitusiya Qanunu (1 yanvar 1987-də qüvvəyə mindi) ilə Yeni Zelandiya konsitusiyasında Britaniya ilə konstitusiya əlaqəsini kəsmək üçün islahat aparıldı.1 yanvar 1984-cü ildə Britaniyanın qalan, son Asiya protoketoratı Bruneyə də müstəqillik verildi. Müstəqillik Britaniya himayədarlığına üstünlük verən sultanın qarşı çıxması səbəbindən təxirə salındı.1982-ci ilin sentyabrında Baş nazir Marqaret Tetçer Britaniyanın sonuncu böyük və ən çox məskunlaşılmış dəniz ərazisi Honkonqun gələcəyi barədə Çin hökuməti ilə danışıqlar aparmaq üçün Pekinə səfər etdi. 1842-ci il Nankin sazişinə görə Honkonq, 1860-cı il Pekin konvensiyasına görə, Szyulun yarımadası birdəfəlik Britaniyaya verilmişdi, ancaq koloniyanın böyük əksəriyyətini 1898-ci ildə 99 illik icarəyə götürülən, bu səbəbdən 1997-ci ildə müddəti bitən Yeni ərazilər təşkil edirdi. Folklend adaları ilə paralelləri görən Tetçer ilk başda Honkonqu tutmağı arzuladı və Çin suverenliyi ilə Britaniya idarəetmə üsulu təklif edilsə də, bu, Çin tərəfindən rədd edildi.
Britaniya imperiyası

1984-cü ildə Çin-Britaniya Birgə Bəyanatı ilə razılığa gəlindi. Bəyannaməyə görə, Honkonq, ən az 50 il daha öz yolu ilə davam edən, Çin Xalq Respublikasının xüsusi administrativ regionu oldu. 1997-ci ildə Honkonqun təslim edilmə mərasimində iştirak edən Uels şahzadəsi Çarlz da daxil olmaqla, çoxları bu tarixi "İmperiyanın sonu" kimi qəbul etdi. Britaniya, Britaniya adalarından kənarda 14 ərazini üzərində suverenliyə sahibdi. 1983-cü ildə 1981-ci il Britaniya Vətəndaşlığı Haqqında Qanun mövcud Taxt koloniyalarının adını "Britaniya Asılı Əraziləri" olaraq dəyişdirdi və 2002-ci ildə onlar Britaniya Dəniz Əraziləri kimi adlandırıldı.
Britaniya imperiyası

Ən köhnə Britaniya koloniyaları və protektoratları bərabər üzvlərdən ibarət könüllü birlik olan Millətlər Birliyinə üzvdürlər. Bu birlik 2.2 milyard insanı əhatə edir. On altı Birlik bölgəsi könüllü şəkildə Britaniya monarxı, kraliça II Elizabeti öz dövlətlərinin başçısı kimi qəbul edir. Bu on altı dövlət ayrı və bərabər hüquqi varlıqlardır — Birləşmiş Krallıq, Avstraliya, Kanada, Yeni Zelandiya, Antiqua və Barbuda, Baham adaları, Barbados, Beliz, Qrenada, Yamayka, Papua Yeni Qvineya, Sent-Kits və Nevis, Sent-Lüsiya, Sent-Vinsent və Qrenadin, Solomon adaları və Tuvalu.Britaniya hakimiyyəti və emiqrasiyasının onillər və bəzən yüzillərlə davam etməsi Britaniya imperiyasından ayrılıb müstəqil olan ölkələr üzərində öz izini buraxmışdır. Britaniya dünyanın müxtəlif regionlarında ingilis dilinin davamlı şəkildə istifadəsini təmin etmişdir.
Britaniya imperiyası

Bu gün 460 milyona qədər insanın əsas danışıq dili və təxminən 1.5 milyard insanın birinci, ikinci və ya xarici dilidir. Britaniyada ortaya çıxmış fərdi və komanda oyunları da — xüsusilə, futbol, kriket, tennis və qolf digər ölkələrə ixrac edilmişdi. Əsgərlər və mülki xadimlərdən öncə tez-tez dünyanı gəzən britaniyalı missionerlər protestantlığı (Anqlikanizm daxil olmaqla) bütün qitələrə yayırdılar. Britaniya imperiyası dini təqiblərə məruz qalmış avropalıları yüzillər boyunca sığınacaqla təmin etmişdir. Britaniya tərəfindən çəkilən siyasi sərhədlər heç də həmişə homogen etnik və dinləri əks etdirmir, keçmiş müstəmləkə ərazilərindəki münaqişələri alovlandırırdı.
Britaniya imperiyası

Britaniya böyük əhali miqrasiyalarına görə də məsuliyyət daşıyırdı. Çoxu Britaniya və İrlandiyadan gələnlər tərəfindən qurulan ABŞ, Kanada, Avstraliya və Yeni Zelandiyada yaşayış yerlərinin qurulmasıyla milyonlarla insan Britaniya adalarını tərk etmişdi. Bu ərazilərdə miqrant ağdərili əhali ilə yerli azlıqlarla, Cənubi Afrika və Zimbabvedə azlıq ağdərililər ilə çoxluq yerlilər arasında gərginlik qalmaqda idi. Böyük Britaniyadakı İrlandiyada bölünmüş millətçi və unionist icmaların formalaşmasında da ingilislərin rolu var idi. Britaniya müstəmləkələri içərisində də milyonlarla insan köç edirdi: çox sayda hindli Malayziya və Ficiyə, çinlilər Malayziya, Sinqapur və Karib ölkələrinə yerləşirdi. Britaniyanın öz demoqrafiyası da İkinci Dünya müharibəsindən sonra keçmiş müstəmləkələrdən Britaniyaya immiqrasiya nəticəsində dəyişmişdir.XIX əsrdə Britaniyadakı innovasiya manufaktura tipli istehsalda, zavod sistemlərin inkişafında inqilabi dəyişikliklərə, dəmiryolu və dəniz paroxodunun kəşfi nəqliyyatın böyüməsinə səbəb oldu. Kilsələr, dəmiryol stansiyaları və hökumət binaları kimi Britaniya koloniya memarlığı Britaniya imperiyasının bir hissəsi olmuş çoxu şəhərdə görülə bilər.
Britaniya imperiyası

Britaniya ölçmələr sistemi olan imperiya sistemi bu gün də müxtəlif yollarla bəzi ölkələrdə istifadə edilir. Yollarda sol istiqamətli hərəkət keçmiş imperiyanın çoxu ölkəsində saxlanılıb.Çoxu keçmiş müstəmləkə üçün parlament demokratiyasının Vestminster sistemi hökumət şablonu, İngilis ümumi qanunu hüquqi sistemlər üçün şablon rolunu oynamışdı. Beynəlxalq kommersiya müqavilələri tez-tez İngilis ümumi hüququna əsaslandırılırdı. Britaniya Gizli Şurasının Məhkəmə Komitəsi hələ də on iki keçmiş koloniya üçün ən yüksək apellyasiya məhkəməsi kimi xidmət edir. Xarici keçidlər British Empire (historical state, United Kingdom) Encyclopædia Britannica Online ensiklopediyasında Collection: "British Empire" from the University of Michigan Museum of Art
Heydər Babayev

Heydər Aydın oğlu Babayev (1957, Bakı) — Azərbaycan Respublikasının sabiq İqtisadi İnkişaf naziri. Babayev Heydər Aydın oğlu 1957-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. 1980-ci ildə T. Şevçenko adına Kiyev Dövlət Universitetinin beynəlxalq iqtisadi münasibətlər fakültəsini bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə Azərbaycan TSP-də xarici sərgilər üzrə müfəttiş vəzifəsi ilə başlamışdır. 1981-ci ildən SSRİ Xarici İqtisadi Əlaqələr Bankında valyuta mühafizəsi müfəttişi, idarə rəisinin müavini, 1992-ci ildən "Xariciiqtisadibank"ın Türkiyədə baş nümayəndəsi, 1997-ci ildən "Mostbank"ın vitse-prezidenti, həmin bankın Böyük Britaniyada baş nümayəndəsi vəzifələrində işləmişdir.
Heydər Babayev

1999-cu ildən Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Qiymətli Kağızlar Üzrə Dövlət Komitəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır. 2005-ci il 19 oktyabrda İqtisadi İnkişaf Naziri təyin olunmuşdur. 2008-ci il 30 oktyabrda Heydər Babayev İqtisadi İnkişaf Nazirliyi vəzifəsindən azad olunumuşdur. Ailə vəziyyəti Evlidir, 1 övladı var. Həmçinin bax Azərbaycan iqtisadiyyatı Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti
Hüseyn Əliyev (rəssam)

Hüseyn Əlirza oğlu Əliyev (22 aprel 1911, Comardlı, Zəngəzur qəzası – 21 may 1991, Bakı) — fırça ustası, Azərbaycan xalq rəssamı (1982). Bakı Rəssamlıq Texnikumunu bitirmiş (1932), Leninqrad Rəssamlıq, Memarlıq və Heykəltəraşlıq İnstitutunda oxumuşdur (1932–1935). Yaradıcılığında portret və mənzərələr mühüm yer tutur. 1922–1931-ci illərdə "Molla Nəsrəddin" jurnalı ilə əməkdaşlıq etmiş, onun bir sıra karikaturaları jurnalın səhifələrində çap olunmuşdur. Əliyev Hüseyn Əlirza oğlu 1911-ci il aprelin 22-də Comərdli kəndində Kərbəlayı Cəfər oğlu Əlirzanın və Narıngül xanımın ailəsində dünyaya göz açmışdır. Rəssam kimi ilk təbiət mənzərəsini çəkəndə onun 12 yaşı olub. Bakıda Rəssamlıq Texnikumunda oxumuşdur (1927–1932).
Hüseyn Əliyev (rəssam)

1922–1931-ci illərdə "Molla Nəsrəddin" jurnalı ilə əməkdaşlıq etmiş, onun bir sıra karikaturaları jurnalın səhifələrində çap olunmuşdur. Hüseyn Əliyev Leninqrad Rəngkarlıq, Heykəltəraşlıq və Memarlıq İnstitutunu bitirdiyi ildən (1932–1935) təqaüdə çıxanadək "Xalq qəzeti"nin ("Kommunist") bədii tərtibat şöbəsində əvvəlcə baş rəssam, sonra da bədii tərtibat şöbəsinin müdiri vəzifəsində işləyib (1935-ci il oktyabr ayının 4-dən). Böyük Vətən Müharibəsinin iştirakçısı olmuşdur. O, "Qafqazın müdafiəsinə görə", "1941–1945-ci illərdə arxa cəbhədəki şərəfli əməyinə görə", "Böyük Vətən müharibəsinin 30 illiyi" medalları və "Xalqlar dostluğu" ordeni ilə təltif olunub. Hüseyn Əliyev bacarıqlı rəssam kimi üç dəfə Azərbaycan, bir dəfə Ukrayna Ali Sovetinin fəxri fərmanlarına layiq görülüb. 1940-cı ildən Rəssamlar İttifaqının üzvü olan Hüseyn Əliyev 1977-ci ildə Əməkdar rəssam, 1982-ci ildə Xalq rəssamı fəxri adına layiq görülüb. Azərbaycan xalq rəssamı Hüseyn Əliyevin müxtəlif sərgilərdə nümayiş etdirilən rəsm əsərləri arasında, onun Comərdli kəndində çəkdiyi "Yəhər Təpə" və "Mahmud bulağı" tabloları özünəməxsus yer tutur.
Hüseyn Əliyev (rəssam)

Hüseyn Əliyevin "Göygöl mənzərələri" adlı çap edilən albomunda rəssamın 17 mənzərəsi verilmişdi. Hüseyn Əlirza oğlu Əliyev 25 may 1991-ci ildə vəfat edib. Mükafatları Ermənistan SSR əməkdar incəsənət xadimi — ? Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı — 05.12.1977 Azərbaycan SSR xalq rəssamı — 01.12.1982 Mirzə Əbdül Alagöz Məhəmməd Kərbəlayı Cəfər ƏlirzaHüseyn Əliyev Həsən Əliyev, Heydər Əliyev, Aqil Əliyev , Cəlal Əliyev, Rəfiqə Əliyeva, Şəfiqə Əliyevanın qardaşıdır. Xarici keçidlər Səda — Xalq rəssamı Hüseyn Əliyevin doğum günüdür (22.04.2016) Səda — Xalq rəssamı Hüseyn Əliyev -"Mənzərələr" (02.06.2016)
Berlin divarı

Berlin divarı (alm. Berliner Mauer) — Almaniya Demokratik Respublikası ilə Qərbi Berlin arasında 13 avqust 1961-ci ildə uzunluğu 155 km (o cümlədən Berlin civarında 43,1 km) olan möhkəmləndirilmiş və 1989-cu ilə qədər mövcud olmuş dövlət sərhədi. Erkən hadisələr İkinci Dünya Müharibəsi başa çatdıqdan sonra Berlin dörd divarla ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa və SSSR mühasirə olunmuşdu. Ümumi düşmən üzərində qələbədən sonra Sovet İttifaqı və NATO arasında qarşıdurma bütün gücü ilə güclənməyə başlayır. Tezliklə Almaniya və Berlin ümumilikdə iki düşərgəyə – ADR (Almaniya Demokratik Respublikası) və AFR (Almaniya Federativ Respublikası) bölünür. Qərbi Berlinlə dövlət sərhədi rejiminin tətbiqinə və sərhəd istehkamlarının qurulmasına Varşava müqaviləsi üzv-ölkələrin tövsiyəsi ilə 1961-ci il avqustun 13-də başlanılmışdır. Bu divarın ucaldılması ilə qədim alman paytaxt şəhərinin müttəfiq amerika, ingilis və fransız qoşunlarından tamamilə təcrid olunması gerçəkləşdirilmiş və 1948-ci ildə ikiyə bölünmüş Berlinin hissələri arasında əlaqə tamamilə kəsilmişdir.
Berlin divarı

İki hissə arasında əsl sərhədin olmaması tez-tez münaqişələrə, məhsul qaçaqmalçılığına və mütəxəssislərin AFR tərəfə keçməsinə səbəb olurdu. Tək 1961-ci ilin 1 yanvarından avqustun 13-nə qədər ADR-dən 207 min mütəxəssis qarşı tərəfə keçmişdi. Bu zaman hökumətin bildirdiyinə görə, dövlət bundan illik 2,5 milyard mark zərər əldə edir. 13 avqust 1961-ci il tarixində divarın inşa edilməsinə başlanılır. Divarın tikintisi və tam təmin edilməsi 1962-ci ildən 1975-ci ilə qədər davam edir və 1975-ci ildə son görünüşünə sahib olur. Berlin divarı hündürlüyü 3,60 m olan beton hissələrdən ibarət idi və yuxarıdan keçilməz silindirli baryerlərlə təmin edilmişdi. Divardan əlavə, yeni gözətçi qüllələri də inşa edilmişdi.
Berlin divarı

80-ci illərin sonuna yaxın isə videokameraların, hərəkət ötürücülərinin və hətta uzaqdan idarəetmə sisteminə sahib silahların quraşdırılması planlaşdırılırdı. Berlin divarı 1989-cu ildə orta hündürlüyü 3,6 m və ümumi uzunluğu 106 km olan beton divardan, metal tordan (65,5 km), gərginlik altında siqnal çəpərindən (127,5 km), həmçinin ayrı-ayrı sahələrdə xəndəklərdən (105,5 km) və tank əleyhinə istehkamlardan ibarət idi. Berlin divarı boyunca 302 gözətçi qülləsi və digər sərhəd qurğuları quraşdırılmışdı. Çay və su hövzələrindən keçən sərhəd yerlərində hasar yox idi. Sərhəddə ilk vaxtlar 13 nəzarət-buraxılış məntəqəsi fəaliyyət göstərirdi; 1989-cu ildə onların sayı üç idi. 1949–61-ci illərdə Qərbi Berlindən keçməklə təqribən 1,6 mln. nəfər ADR-i qeyri-leqal şəkildə tərk etmişdir. İstehkamların qurulmasına və sərhədin ciddi qorunmasına baxmayaraq, ADR vətəndaşlarının Qərbi Berlinə qaçması davam edirdi. 1961–88-ci illərdə təqribən 39 min nəfər sərhəd istehkamlarını keçə bilmişdi. Sərhədi keçməyə cəhd edənlərin 192 nəfəri həlak olmuş, təqribən 200 nəfər yaralanmış, 3 mindən çox həbs olunmuşdur.
Berlin divarı

12 iyun 1987-ci il tarixində ABŞ prezidenti Ronald Reyqan Berlinin 750 illiyi ilə bağlı Branderburqda çıxışı zamanı Mixail Qorbaçovu divarın sökülməsinə səsləyir. Qorbaçov isə Reyqanın təklifinə razılıq verir. 9 noyabr 1989-cu ildə Almaniya Demokratik Respublikasının hökuməti Almaniya Federativ Respublikası əhalisi ilə təmasa qoyulmuş məhdudiyyəti aradan qaldırmaq qərarını qəbul edib. ADR hökuməti kütləvi xalq çıxışlarının təzyiqi ilə 1989-cu il noyabrın 11-də Qərbi Berlinlə əlaqə məhdudiyyətlərini aradan qaldırdı, 1990-cı il iyulun 1-də isə sərhəd nəzarətini tamamilə ləğv etdi. Onda Şərqi Berlinin minlərlə sakini qərb tərəfə axın edib. ADR ilə Qərbi Berlin arasındakı sərhəd istehkamlarının dağıdılması rəsmən 1990-cı ilin yanvarında başladı və həmin ilin noyabrında başa çatdı. Onun yalnız kiçik bir hissəsi gələcək nəsillərə xatirə olaraq saxlanılır.
Berlin divarı

Uzunluğu 1,3 km olan Berlin divarının hissəsi abidə kimi ("East-Side-Galery") saxlanıldı. Almaniyanın birləşməsindən sonra (oktyabr, 1990) AFR hakimiyyət orqanları ADR ilə AFR və Qərbi Berlin arasındakı sərhəddə insanların ölümü ilə nəticələnən silah tətbiqində günahlandırılan şəxsləri, o cümlədən ADR-in keçmiş yüksəkvəzifəli rəhbərlərini məsuliyyətə cəlb etdi. Həmçinin bax Çekpoynt Çarli Xarici keçidlər Official website "Berlin Wall Memorial". Berlin Wall Foundation. "Chronicle of the Berlin Wall"
İldırım Bəyazid

I Bəyazid və ya Sultan İldırım Bayazid (Şablon:Dil-otm; təq. 8 mart 1354, Ədirnə, Osmanlı imperiyası – 8 mart 1403, Akşehir, Osmanlı imperiyası) — Osmanlı imperiyasının 4. padşahı. Atası I Murad, anası isə Gülçiçək Xatundur. Sultan Bəyazid Anadolu və Rumelindəki vassal bəylikləri aradan qaldırmaq və İslam dövləti anlayışı çərçivəsində mərkəzləşdirilmiş bir dövlət qurmaq niyyətində idi. Bu arzusunu qismən də olsa yerinə yetirmiş, ilk mərkəzi idarəni quraraq qul sistemini təkmilləşdirmiş, yeni qanunnamələr hazırlamışdır. Həyatı başdan-başa döyüş meydanında keçən Sultan Bəyazid bununla yanaşı imperiyanın bir çox yerlərində yenidənqurma işləri də aparmışdır. Konstantinopolun mühasirəsində önəmli rol oynayan Anadolu hasarını inşa etdirmiş (1396–1397), Anadolunun və Rumelinin bir çox yerlərində məscidlər, mədrəsələr, imarətlər, karvansaraylar inşa etdirmişdir.
İldırım Bəyazid

Şahzadəlik illəri 1354-cü ildə dünyaya gəlmişdir. Osmanlı sultanı I Muradın böyük oğlu olub, anası Gülçiçək Xatundur. 1378-ci ildə Gərmiyanoğlu Süleyman Çələbinin qızı Sultan Xatunla evləndirildi və xanımının cehizi olaraq Osmanlılara verilən torpaqlara sancaqbəyi təyin edildi. Kütahyada vəzifələndirilən Şahzadə Bəyazid ölkənin şərq sərhədlərinin mühafizəsi ilə məşğul oldu. 1386-cı ildə atasının Qaramanoğlu Ələddin bəyə qarşı çıxdığı səfərə qatıldı, baş tutan çatışmada cəsarəti və cəld hücumlarıyla fərqləndi və İldırım ləqəbi qazandı. Şahzadə Bəyazid 28 iyun 1389-cu ildə, türklərin Rumelində sabitlənməsi ilə nəticələnən Kosova döyüşündə önəmli rol oynadı. Bu döyüş əsnasında atası Sultan Murad ağır yaralanmış, böyük oğlu olması və üstün bacarığı səbəbilə öz yerinə Şahzadə Bəyazidin gətirilməsini vəsiyyət etmişdir.
İldırım Bəyazid

Sultanın vəfatından sonra vəsiyyəti yerinə yetirildi və Şahzadə Bəyazid, döyüş meydanındakı sultan çadırında taxta çıxarıldı. Dövlət xadimlərinin tövsiyəsilə, yeganə qardaşı Şahzadə Yaqubu edam etdirdi. Bu əsnada əsir düşən Serbiya şahzadəsi Lazar da ələ keçirilərək döyüş meydanında qətlə yetirildi. Yeni sultan döyüşdən dərhal sonra Bursaya dönmək üzrə yola çıxdı. Çünki bu əsnada Osmanlı tabeliyindəki Anadolu bəylikləri üsyan qaldırmış, əvvəllər hakim olduqları əraziləri geri ala bilmək üçün Qaramanoğlu bəyliyinin ətrafında toplanmışdı. Qaramanoğlu Ələddin bəy Beyşəhəri ələ keçirərək Əskişəhərə qədər irəliləmiş, Gərmiyanoğlu II Yaqub bəy miras yoluyla itirdi torpaqları yenidən zəbt etmiş, Qazi Burhanəddin isə Kırşəhəri almışdı. Sultan Bəyazid Anadoluya keçmədən öncə Serbiya kralının oğlu Stefan Lazareviçlə müzakirələrə başladı və bacısı Olivera ilə evlənərək serbləri öz tərəfinə çəkməyə çalışdı.
İldırım Bəyazid

Razılaşmadan sonra Stefan həm macarların, həm də Osmanlıların təzyiqindən qorunmaq üçün Sultan Bəyazidə sadiq qaldı və hətta onun səfərlərinə belə qatıldı. Ancaq şimali Serbiya hakimi Vuk Brankoviç, öz idarəsindəki bölgələri qorumaq üçün Osmanlılara qarşı mübarizə aparmağa davam etdi. Ancaq bu bölgədə fəaliyyət göstərən Paşa Yiğit bəy 1391-ci ildə Skopyeni işğal etdi və beləliklə, Bosniya və Albaniyaya gedən yolun önü açıldı. Anadoludakı fəaliyyəti Daha sonra Anadoluya gedən Sultan Bəyazid 1389-cu ilin qışında Alaşəhəri işğal etdi, ardından qərbi Anadoludakı türkmən bəyliklərini, Aydın, Saruhan, Məntəşə, Həmid və Gərmiyan bəyliklərini Osmanlı idarəsində topladı. Candaroğlu Süleyman bəy və Bizans imperatorunun oğlu Manuel Paleoloq da öz qüvvələriylə birlikdə Osmanlı cəbhəsində səfərə qatılmışdı. 1390-cı ilin mayında Sultan Bəyazid Afyonqarahisara gəldi və Qaramanoğlu bəyliyinə qarşı səfərə hazırlaşdı. Ani hücumların ardından Beyşəhəri ələ keçirdi, ardından Konyaya doğru irəliləyərək şəhəri mühasirəyə aldı.
İldırım Bəyazid

Bu əsnada ordudan ayrılıb Kastamonuya qayıdan Süleyman bəy, Qaramanoğluna kömək məqsədilə Qazi Burhanəddinlə ittifaq qurdu. Yeni müttəfiqlərin Kırşəhərə gəlməsinin ardından Sultan Bəyazid Konya mühasirəsini qaldırdı və qısa zamanda sülh danışıqları başladı. Sülh şərtlərinə görə, iki dövlət arasında sərhədlər müəyyənləşdi və çatışmalara səbəb olan Beyşəhər və ətrafındakı bölgələr Osmanlı hakimiyyətində qaldı. Bir il sonra Sultan Bəyazid Süleyman bəyin üzərinə yürüdü. Ancaq Süleyman bəyin müttəfiqi Qazi Burhanəddinin qüvvələrinə məğlub oldu. Bu səbəblə geri çəkilən Osmanlı ordusu 1392-ci ilin baharında yeni bir səfər üçün hazırlığa başladı. Hətta Venesiya elçisinin 6 aprel 1392 tarixli raportunda, o illərdə Sultan Bəyazidin vassalı olan Manuel Paleoloqun da Sinopa tərtiblənən səfərə hazırlandığı qeyd olunur.
İldırım Bəyazid

Bu dəniz səfərinin nəticəsində Sinop istisna olmaqla, Süleyman bəyə aid bütün ərazilər ələ keçirildi və Süleyman bəy həlak oldu. Daha sonra Osmanlı ordusu, Qazi Burhanəddinin müqavimətini qırmaq üçün Osmancıq üzərinə səfərə çıxdı və bölgəni ələ keçirdi. Ancaq Çorumlu istiqamətində baş tutan çatışmada Osmanlı qüvvələri məğlub oldu və geri çəkildi. Qazi Burhanəddin bu qələbədən həvəslənərək daha da irəlilədi və Sivrihisar-Ankara istiqamətində irəliləyərək bölgəni darmadağın etdi. Ancaq bu əsnada Qazi Burhanəddinin mühasirəsində olan Amasiya əmiri 1392-ci ildə qalanı Osmanlılara təslim etdi. Ertəsi il bölgəyə gələn Sultan Bəyazid burdakı Tacəddinoğulları, Daşanoğulları kimi xırda bəylikləri öz tərəfinə çəkdi. Bu əsnada müttəfiqləriylə münasibətləri pisləşən Qazi Burhanəddin Osmanlı ordusuna arxadan hücumlar edərək geri çəkildi.
İldırım Bəyazid

Rumelidəki fəaliyyəti Sultan Bəyazid, səltənətinin bundan sonrakı illərində üzünü qərbə çevirdi. Kosovo döyüşündən sonra Bizans imperiyası üzərindəki təsiri artmışdı. Belə ki, 1390-cı ildə Bizans imperatoru VII İohannın, ardından 1391-ci ildə V İohann və ortaq imperator olan oğlu Manuelin taxta çıxışını dəstəklədi. Hətta İmperator Manuel Osmanlı ordusunun Anadoluda çıxdığı səfərlərdə iştirak etmişdi. Osmanlı ordusunun Anadoludakı çatışmalarla məşğul olduğu illərdə dövlətin qərb sərhəddindəki uc bəylikləri də düşmən bölgələrinə ard-arda hücumlar təşkil edirdi. Paşa Yiğit bəy Vuk Brankoviçi özünə tabe etmiş, Evrenos bəy Kitros və Vodinanı fəth edərək Fessaliyaya qədər irəliləmiş, Firuz bəy Valaxiyaya, Şahin bəy isə Albaniyaya axınlar tərtibləmişdi. Ancaq Valaxiya hakimi sultanın Anadoluda olmasından faydalanaraq Silistrəni ələ keçirmiş, Burqasdakı axıncılar üzərində qələbə qazanmışdı.
İldırım Bəyazid

Venesiyalılar bir yandan Bizansa təzyiq göstərir, digər yandan Moreya və Albaniyada da Osmanlı əleyhinə propaqanda aparırdılar. Macarlar isə Valaxiya və Dunay sahili bölgəsində nüfuzları yaymağa başlamışdılar. Bu vəziyyətdə Sultan Bəyazid bütün qüvvələrini qərbə yönəltməyə məcbur oldu. 1388-ci ildən etibarən Osmanlı idarəsində olan işğal altındakı Tırnova qalasını 17 iyun 1393-cü ildə geri aldı və bolqar çarı Osmanlı vassallığını qəbul edərək Niqboluya çəkildi. Həmin ilin qışında Sultan Bəyazid Balkan yarımadasındakı bütün çarları və Paleoloq nümayəndələrini toplayaraq yeni bir ittifaq qurdu. Xüsusilə də Bizans imperatoru V İohannın Moreya çarı olan kiçik oğlu Teodor Paleoloqdan, Venesiyaya qarşı mübarizədə bəzi önəmli şəhər və qalaları ələ keçirməyi tələb etdi. Ancaq müstəqillik arzusunda olan Paleoloqlar, bundan boyun qaçıraraq Venesiyadan kömək istədilər.
İldırım Bəyazid

Bunun ardından Sultan Bəyazid şəxsən özü Balkan yarımadasına səfərə çıxdı və 1387-ci ildə fəth edilən, ancaq 2 il sonra itirilən Saloniki qalasını yenidən fəth etdi (1394). Beləliklə, Fessaliya bölgəsi tamamilə ələ keçirildi. Bundan başqa həmin ilin baharında Konstantinopolu yenidən mühasirəyə aldı. 1395-ci ildə isə Macarıstan üzərinə səfərə çıxan Osmanlı ordusu yol üzərindəki bir çox önəmli qalanı da (Timeşvar, Kratova, Zrenjamin, Titel) ələ keçirdi. Arceş çayı sahilində baş verən döyüşdə (17 may 1395) Valaxiya çarı Mirkeya məğlub edildi və Osmanlı vassallığını qəbul edən I Vlad Valaxiya knyazı təyin edildi. Ardından Dunay çayını keçərək Niqboluya gəldi və Bolqar çarını ələ keçirib edam etdirdi (3 iyun 1395). Sultan Bəyazidin ani və sürətli fəthlərinin ardından, macarlar və venesiyalılar Osmanlılara qarşı ittifaq quraraq yeni bir səlib yürüşünə başladılar.
İldırım Bəyazid

1396-cı ildə Osmanlı ordusunun Konstantinopol mühasirəsində olmasından istifadə edən macar kralı I Ziqmund Niqbolunu mühasirəyə aldı. Ardından Sultan Bəyazid Konstantinopoldakı mühasirəni qaldıraraq dərhal bölgəyə gəldi və burada səlib ordusu üzərində böyük bir qələbə qazandı (25 sentyabr 1396). Niqbolu döyüşü adlanan bu döyüşün adından Vidin qalası da ələ keçirildi. Bizans imperatoru Manuel, Konstantinopolda bir türk məhəlləsinin qurulması, məscid inşa edilməsi və bir qazının vəzifəyə alınması şərtlərini qəbul etməyə məcbur oldu. 1397-ci ildə Evrenos bəy Arqos və Afina şəhərlərini ələ keçirdi. Niqbolu döyüşündən böyük qənimətlə qayıdan Sultan Bəyazid paytaxt Bursada möhtəşəm Ulu Məscidi inşa etdirdi. Əmir Teymurla münasibətləri.
İldırım Bəyazid

Ankara döyüşü Bu əsnada Sultan Bəyazid Niqbolu döyüşündəki düşmənliyi səbəbilə Qaramanoğlu Ələddin bəyin üzərinə səfərə çıxdı. Akçay döyüşündə məğlub olan Ələddin bəy Konya qalasına gizlənsə də, ələ keçirilərək edam edildi. Beləliklə, Konya başda olmaqla, digər bütün Qaramanlı mülkləri Osmanlıların əlinə keçdi (1397-ci ilin payızı). Ertəsi il Qazi Burhanəddinin Ağqoyunlu bəyi Qara Yuluq Osman bəylə girişdiyi döyüşdə həlak olmasının ardından yerinə keçən oğlu Ələddin bəy, Əmir Teymurdan qorunmaq məqsədilə Osmanlı tabeliyinə keçdi. Ancaq Sultan Bəyazid Əmir Teymur təhlükəsinə qarşı Məmlüklərlə münasibətləri yaxşılaşdırmaq yerinə, onlara aid Əlbistan, Malatya və şərqi Sivas torpaqlarını ələ keçirdi. Digər yandan Fransa kralı IV Karl Bizansa kömək üçün böyük bir donanma göndərmiş, bu donanma bölgədəki Osmanlı gəmilərini məğlub etsə də, Konstantinopolu mühasirədən xilas edə bilmədi (1399-cu ilin yayı). Bu səbəblə imperator Manuel Osmanlılara qarşı mübarizədə özünə dəstək qazanmaq məqsədilə 10 dekabrda gizlicə şəhəri tərk edərək Avropaya qaçdı.
İldırım Bəyazid

Şəhərin təslim edilməsinə az qalmış, şərqi Anadoluda Əmir Teymur təhlükəsi peyda oldu. 1394-cü ildə şərqi Anadoludakı bir neçə şəhəri ələ keçirməsinin ardından Əmir Teymur Böyük Səlcuq və Hülaki imperiyasının varisi olaraq Anadoluya da sahib olmaq istəyirdi. Sultan Bəyazid isə səlcuqluların varisi iddiasında idi və Anadoludakı birliyi təmin etmək istəyirdi. Məhz bu nöqtədə 2 türk sultanının arasında ziddiyət yarandı. Belə ki, Osmanlı tabeliyindən qaçan Anadolu bəyləri Əmir Teymura sığınmış, əmir isə onları olduqca yaxşı qarşılamışdı. Buna cavab isə çox gecikmədi. Belə ki, Sultan Bəyazid, Əmir Teymur və onun işğalçı siyasətinə boyun əyməyən Sultan Əhməd Cəlair və Qara Yusif bəyi qoruyaraq öz himayəsinə aldı.
İldırım Bəyazid

Bu vəziyyət Əmir Teymuru qəzəbləndirdi. Dərhal Ərzincana gələn Əmir Teymur burada şəhər qapısında qarşılandı və çox keçmədən Osmanlılara aid Sivas qalasını mühasirəyə aldı (1400-cü ilin avqustu). Şəhər əmirin ordusuna təslim olsa da, qalada dəhşətli qətliamlar oldu və qala əhalisi qılıncdan keçirildi. Darmadağın edilən bölgə Ərzincan hakiminə verildi (1401). Nəhayət, iki ordu Ankara yaxınlığındakı Çubuq oylağında qarşılaşdı (28 iyul 1402). Baş tutan döyüşdə məğlub olan Sultan Bəyazid əsir düşdü və bir neçə ay sonra əsirlikdə ikən Akşəhərdə vəfat etdi (8 mart 1403). Ankara döyüşü Sultan Bəyazidin qısa zamanda genişləndirdiyi dövlətin çökməsinə səbəb oldu.
İldırım Bəyazid

Keçmiş torpaqlarını geri alan Anadolu bəyləriylə yanaşı, qalan torpaqları da aralarında bölüşdürən Osmanlı şahzadələri Əmir Teymurun Anadoludakı səltənətini tanıdılar. Osmanlı tarixində Fetrət dövrü olaraq adlanan bu dövrdəki çaxnaşmalar yalnız II Mehmed dönəmində tamamilə həll edildi. Hərəmxanası Sultan Xatun Dövlət Xatun Olivera Despina Xatun Hafsa Xatun Oğlan uşaqları Ərtoğrul Çələbi Süleyman Çələbi Böyük Musa Çələbi Kiçik Musa Çələbi Mustafa Çələbi Qasım Çələbi Qız uşaqları Hundi Xatun Ərhondu Xatun Fatma Xatun Uruz Xatun (d. 1391) — 1403-cü ildə Əmir Teymurun Miranşahın oğlu Əbubəkr Mirzəylə evləndirildi. Səmərqənddə vəfat etmişdir. Paşa Mələk Xatun (d. 1392) — 1403-cü ildə Əmir Teymurun sərkərdəsi Şəmsəddin Məhəmmədin oğlu Əmir Cəlaləddinlə evləndirildi.
Əmək bazarı

Əmək bazarı — tələb və təklifin qarşılaşdığı yerdir. Əmək bazarı cəmiyyətin sosial-siyasi və iqtisadi həyatında vacib və planlı sahədir. Əmək bazarında iş qüvvəsinin dəyəri qiymətləndirilir, əməyin şəraiti, əmək haqqının kəmiyyəti, təhsil almaq imkanları, məşğulluğun təminatı və sairə müəyyənləşdirilir. Əmək bazarı məşğulluq dinamikasının əsas tendensiyalarını özündə əks etdirir. Əmək bazarının tənzimlənməsi Əmək bazarının tənzimlənməsinin ən mühüm şərti işəgötürənlərlə işaxtaranların maraqlarının və tələblərinin üst-üstə düşməsi, üzlaşdırılmasıdır. Əmək bazarına işaxtaranlara öz imkanlarına, bacarıqlarına və tələblərinə uyğun iş tapmaq, işəgötürənlərə isə öz fəaliyyətlərini təmin etmək üçün işçilər tapmağa imkan verən ictimai mexanizmlərin və sistemlərin məcmusu kimi də tərif vermək olar. İşaxtaranlar əmək fəaliyyəti barədə düşünərkən mütləq bu və ya digər peşələrə, ixtisaslara, xidmət sahələrinə gələcəkdə olan tələbatı nəzərə almalı, bu tələbatın əmək bazarında hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyini bilməlidilər. Əmək bazarında hazırkı vəziyyəti qiymətləndirməyi bacarmaq və sonradan hansı şəraitin yaranacağını bilmək vacibdir.
Əmək bazarı

Əmək bazarının xüsusiyyəti Müasir əmək bazarının başlıca xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, daimi məşğulluğa tam zəmanət vermək qeyri-mümkündür. Məşğulluq səviyyəsini təyin edən əməyə tələbat bir çox amillərdən, dövlətin bu sahədə siyasətindən, iqtisadiyyatın strukturundan, əməyin təşkilindən, rəqabət bacarığından, gəlir meyarlarından, bazar qiymətlərindən, əməyin səmərəliyindən, əmək münasibətlərinin çevikliyindən, istehsal üçün lazım olan təhsil, peşə bilikləri və bacarıqlarından, ixtisas artırma və yeni peşələrə yiyələnmək proseslərindən, Həmkarlar İttifaqlarının aktivliyindən asılıdır. Əmək bazarının inkişafı yeni məşğulluq növlərinin, müvəqqəti işlərin, natamam iş günü ərzində müxtəlif rejimli işlərin, müəyyən haqq müqabilində görülən sərbəst qrafikli işlərin, evdə görülən işlərin, müəyyən müqavilə əsasında görülən işlərin və sairə meydana gəlməsinə səbəb olur. Göstərilən xidmətlərin dəyişməsi ilə əlaqədar işçi qüvvəsinə olan tələb də dəyişir. Bu səbəbdən müəssisələrdə yaranan müvəqqəti işlər sonradan daimi işə çevrilmək imkanı yarana da bilər. Yüksək peşəkarlıq, təşəbbüskarlıq, aktivlik. yaradıcılıq, özü haqqında tam təəssürat yaratmaq bacarığı, öz qüvvəsinə arxayın olmaq - bütün bunlar əmək bazarında müvəffəqiyyətə nail olmaq üçün başlıca xüsusiyyətlərdəndir. Həmçinin bax Əmək ehtiyatları
Qütb ulduzu

Qütb ulduzu (lat. Polaris) — Kiçik Ayı bürcündə yerləşən ən parlaq ulduz. Şimal qütbünə çox yaxındır və bu, mövcud şimal qütb ulduzunu meydana gətirir. Yenidən nəzərdən keçirilmiş Hipparკos parallaksı Qütb ulduzuna təxminən 433 işıq ili (133 parsek) məsafəsini verir, digər metodlarla hesablamalar isə təxminən 30% yaxındır. Qütb ulduzu başlıca ulduzdan ibarət olan üçlü ulduz sistemidir: Polaris Aa (sarı supernəhəng), Polaris Ab, Polaris B ilə orbitdə olan cüt. Bir zamanlar iki daha uzaq komponent - Polaris C və Polaris D kimi düşünülmüşdü, lakin bunlar Qütb ulduzu sistemi ilə fiziki olaraq əlaqələndirilməməsi göstərilmişdir. Xarici keçidlər Info on Polaris Arxivləşdirilib 2007-02-06 at the Wayback Machine Finding the Pole Star Polaris at Constellation Guide
Saxa

Saxa Rusiya Federasiyasının ən böyük regionu, habelə dünyanın ən böyük inzibati vahididir. Əgər Saxa müstəqil dövlət olsa idi, dünyada ərazisinə görə yeddinci dövlət olardı. (3103.2 min km²), lakin əhali sıxlığına görə Rusiyada ən son yerlərdən birini tutur. Coğrafi vəziyyəti Saxanın ümumi sahəsi 3103,2 min km² təşkil edir. Respublika Sibirin şimal-şərqində yerləşir. Şərqdə Çukot Muxtar Dairəsi və Maqadan vilayəti ilə, cənub-şərqdə Xabarovsk diyarı ilə, cənubdan İrkutsk vilayəti ilə, qərbdən isə Krasnoyarsk diyarı ilə həmsərhəddir. Şimalda onun sərhədlərini Laptevlər və Şərqi Sibir dənizi müəyyənləşdirir. Beləliklə, Saxa Uzaq Şərq Federal dairəsinin bütün inzibati-ərazi vahidləri ilə (Primorsk diyarı və Yəhudi muxtar vilayəti istisna olmaqla) həmsərhəddir.
Saxa

Dəniz sahillərinin ümumi uzuznluğu 4,5 min km-dən çoxdur. Saxa ərazisisnin 40%-indən yuxarısı Şimal Qütb hüdudundan şimalda yerləşir. Respublikanın eni 2500 km, uzunu isə 2000 km təşkil edir. Ən kənar nöqtələri qərbdə – Krasnoyarsk diyarı sərhədində (105° şərq uzunluğu), şərqdə – Çukot Muxtar Dairəsi ilə sərhəddə (165° şərq uzunluğu), cənubda – Amur vilayəti ilə sərhəddə olan Stanov dağ silsiləsində (55°30' şimal eni), şimal materik sərhədi – Nordvik burnunda (74° şimal eni) və şimal ada sərhədi Henriyetta adasındadır (77° şimal eni). Saxada fiziki-coğrafi vəziyyətlə əlaqədar müxtəlif təbii şərait və ehtiyat vardır. Ərazinin böyük hissəsini dağlıq və dağətəyi ərazilər tutur, onlar ölkə ərazisinin 3/2 hissəsinə qədərini əhatə edir. Ən yüksək zirvəsi Pobeda dağıdır (3147 m, digər məlumatlara görə 3003 m. Çerski silsiləsində yerləşir). Digər yüksək zirvəsi isə Mus-Xayya dağıdır (2959 m, digər məlumatlara görə 3011 m. Suntar-Xayata silsiləsində yerləşir) Saxada həmçinin Verxoyan silsiləsi də mövcuddur.
Saxa

Saxa ərazisinin qərb hissəsini Orta Sibir platosu əhatə edir. Ən böyük düzənlikləri: Mərkəzi Saxa düzənliyi, Kolım düzənliyi, Şimali Sibir düzənliyinin şərq hissəsi. Hidroqrafiya Saxa Respublikası Rusiyanın ən çox çayı (700 mindən çox çay və çaylaq) və ən çox gölü (800 mindən çox) olan regionlarındandır. Onun çaylarənın ümumi uzunluğu 2 milyon km-ə yaxındır, onların ümumi enerji ehtiyatı isə 700 milyard Kvt kimi hesablanmışdır. Ən böyük çayları Lena (4400 km), Vilyuy (2560 km), Olyonok (2292 km), Aldan (2273 km), Kolıma (2129 km), İndiqirka (1726 km), Olyokma (1436 km), Anabar (939 km), və Yanadır (872 km). Saxanın ən böyük çayları Bustax və Labınkırdır. İqtisadiyyatı Ümumi daxili məhsulun 50%-dən bir az çoxunu təşkil edən sənaye, əsasən, dəyərli mineral istismarından ibarətdir. Sənaye müəssisələri paytaxt Yakutskda, eləcə də Aldan, Mirnı, Neryungri, Pokrovsk və Udaçnıyda cəmləşmişdir.
Saxa

Almaz, qızıl və qalay filizi mədən sənayesi iqtisadiyyatın əsas mərkəzidir. Uran filizi hasil olunmağa başlayır. Türkdilli Saxa xalqları siyasət, hökumət, maliyyə, iqtisadiyyat və maldarlıqla (at və inək süd və ət üçün) məşğul olurlar. Paleoaziya yerli xalqları ovçu, balıqçı və şimal maralı çobanlardır. 2008-ci ildəki vəziyyətə görə, Saxa Respublikası, Rusiyada ən çox inkişaf etmiş 19-cu federal subyektdir. Bölgədəki ən böyük şirkətlərə Alrosa, Yakutugol, Yakutskenergo, Yakutia Airlines daxildir. Ən böyük yaşayış yerləri Xarici keçidlər
Budaq cümlə

Budaq cümlə - tabeli mürəkkəb cümlənin baş cümləyə semantik və qrammatik cəhətdən tabe olan tərkib hissəsi. Budaq cümlə baş cümləyə müxtəlif cəhətdən xidmət edir; baş cümlədə ifadə olunan hal-hərəkətin zamanını, yerini, səbəbini və digər əlamətlərini bildirir. Azərbaycan dilində budaq cümlənin aşağıdakı növləri vardır: mübtəda budaq cümləsi xəbər budaq cümləsi tamamlıq budaq cümləsi təyin budaq cümləsi zərflik budaq cümlələri şərt budaq cümləsi qarşılıq-güzəşt budaq cümləsi. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, V cild, Bakı,2014, səh.17. Abdullayev Ə. Müasir Azərbaycan dilində tabeli mürəkkəb cümlələr. Bakı, 1974, Abdullayev Ə., Cəfərov N., Seyidov Y., Həsənov A. Müasir Azərbaycan dili, IV hissə, Sintaksis. Bakı, 2009.
Yara

Yara — mexaniki təsirdən dəri və selikli qişaların, bədən boşluğunda yerləşən üzvlərin: ürək, ağciyər, qaraciyər, mədə-bağırsaq, böyrəklər, sidik kisəsi və s. tamlığının pozulmasıdır. Mexaniki zədə kəsici, deşici alətlərlə törənirsə və dəri tamlığı pozulursa, bu yaradır. Məsələn, qarına vurulan bıçaqla dəri tamlığı pozulur, mədənin divarında, qaraciyərin parenximasında yara törənir. Qarnın küt zədələnmələri zamanı dəri tamlığı pozulmur və yalnız dalağın zədələnməsi qanaxmaya səbəb olur, bu zaman söhbət yaradan deyil, dalağın cırılmasından getməlidir. Yaranın 3 əsas əlaməti vardır: ağrı, qanaxma, yara səthi. Yaraların təsnifatı Yaralar əmələgəlmə səbəblərinə, toxumaların zədələnmə xüsusiyyətinə, infeksiyalaşma ehtimalına, yara kanalının bədən boşluqlarına münasibətinə və s. görə təsnif olunur.
Yara

Əmələ gəlməsinə görə bütün yaralar 2 qrupa bölünür: məqsədyönlü və təsadüfi yaralar. Məqsədyönlü yaralar — özləri də 2 qrupa bölünür: tibbi və kriminal yaralar (müharibələr, qəsd, intiqam, intihar). Tibbi yaralara — cərrahi kəsiklər zamanı törənən yaralar aiddir. Bu yaralar müalicə və diaqnostik məqsəd üçün aseptik şəraitdə, tam ağrısızlaşdırma və ciddi hemostazla törədilir. Əməliyyat qurtardıqdan sonra yara səthi qat-qat tikilir və bütün anatomik toxumaların tamlığı bərpa olunur, yara əlamətləri tamamilə ləğv olunur, bu yaralar adətən birincili sağalır. Kriminal yaralar — müxtəlif zəmində digər insan tərəfindən qəfil törədilən yaralardır.
Yara

Özünəqəsd yaraları — insan öz bədənində intihar məqsədilə (ölmək) törədir. Zədələnmiş toxumaların xüsusiyyətindən, zədələyici alətin növündən və quruluşundan asılı olaraq yaralar aşağıdakı növlərə: kəsilmiş, deşilmiş, əzilmiş, cırılmış, didilmiş, çapılmış, dişlənmiş, zəhərlənmiş, odlu silah, müştərək, qarışıq (kombinə) və s. bölünür. Odlu silah yaraları — öz yerli anatomik quruluşuna və infeksiyalaşma dərəcəsinə görə digər yara növlərindən fərqlənir. Bütün soyuq silah yaralarında iki zədələnmə məhəlləsi olur: yara kanalı və kanal boyu toxumaların travmatik nekrozu. Odlu silah yaralarında isə 3 məhəllə mövcuddur: — bilavasitə yara kanalı — bu kanalın sonunda güllə enerjisini tam itirib qala bilər, kanalda yad cismlər, dağılmış və yaşama qabiliyyətini itirmiş toxumalar, qan laxtaları və mikroblar olur. — travmatik nekroz məhəlləsi — güllənin toxumalara verdiyi kinetik enerji, yəni istilik hesabına yaranır.
Yara

Tam və natamam nekrozlaşmış, qan hopmuş toxumalardan ibarət olur. Bu qatın qalınlığı 2 sm-ə qədərdir. — molekulyar silkələnmə məhəlləsi — hüceyrədaxili metabolik və struktur dəyişikliyə uğramış toxumalardan ibarət olub ikinci məhəllədən 5–7 sm məsafədə toxumaları əhatə edir. Bu məhəllədə qan dövranı və qaz mübadiləsinin pozulması ilə əlaqədar infeksiyanın inkişafı, toxumaların nekrozlaşması ehtimalı çox olur. Bu məhəllənin olması odlu silah yaralarının kliniki gedişini və sağalmasını çətinləşdirir. Odlu silah yaraları çox vaxt müştərək xarakterli olur.