LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Əbdürrəhman Vəzirov

Vəzirova qarşı Xalq Cəbhəsi hakimiyyəti dövründə cinayət işi qaldırılmadı. Onun respublikaya gəlib-getməsinə təminat verilmişdi və o da bundan yararlanaraq bir neçə dəfə Azərbaycana gəlmişdi. Lakin sonrakı illərdə Azərbaycanda onun haqqında cinayət işi qaldırıldı. Azərbaycanın Baş Prokurorluğu tərəfindən 14 fevral 1992-ci ildə həmin dövrdə qüvvədə olan Cinayət Məcəlləsinin 94-cü maddəsinin 4 və 6-cı bəndləri (ağırlaşdırıcı hallarda qəsdən adam öldürmə), 149-cu (əmlakı qəsdən məhv etmə və ya zədələmə), 168-ci (hakimiyyəti və ya qulluq səlahiyyətlərini aşma) və 255-ci (hakimiyyətdən sui-istifadə, hakimiyyət həddini aşma) maddələri ilə cinayət işi başlanılıb. İstintaqla müəyyən edilib ki, törədilən cinayət nəticəsində 132 nəfər şəxs qətlə yetirilib, 612 nəfər yaralanıb, 841 nəfər qanunsuz həbs olunub, yüzlərlə bina dağıdılaraq dövlətə və vətəndaşlara külli miqdarda ziyan dəyib. 1994-cü ildə, cinayət hadisəsi baş verən zaman Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi olmuş Əbdürrəhman Vəzirov, Nazirlər Sovetinin sədri Ayaz Mütəllibov və digərlərinin cinayət məsuliyyətinə cəlb olunması barədə qərarlar qəbul edilib. Onlar istintaqdan qaçıb gizləndikləri üçün barələrində həbs qətimkan tədbiri seçilərək axtarış elan edilib.Əbdürrəhman Vəzirov istefasından sonra siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşmış və ölüm tarixinə qədər Moskvada yaşamışdır.
Əbdürrəhman Vəzirov

2007-ci ildə Əbdürrəhman Vəzirovun prezident İlham Əliyevə müraciət formasında sensasion açıqlaması yayılıb. Azərbaycan Kommunist Partiyasının keçmiş birinci katibi İlham Əliyevə müraciətində Bakıya dönmək və ona kömək etmək istədiyini yazmışdır. Lakin ertəsi gün o, bu xəbərin doğruluğunu təkzib etmiş və bunu özünə qarşı təxribat adlandırmışdır. 2009-cu ildə onun "Mənim diplomatik xidmətim" adlı xatirələri işıq üzü görüb. Ə. Vəzirov 2022-ci ilin yanvarın 10-da Rusiyanın paytaxtı Moskva şəhərində 91 yaşında dünyasını dəyişib. Ə. Vəzirov sağlığında verdiyi vəsiyyətinə əsasən Moskva şəhərinin Troekurov qəbiristanlığında mərhum həyat yoldaşı İrinanın məzarının yanında torpağa tapşırılıb. Ə. Vəzirov əslən şuşalıdır.
Əbdürrəhman Vəzirov

Atası Xəlil Vəzirov Qarabağın son xanının baş vəziri Mirzə Camal Cavanşir Qarabağinin nəslindəndir. Soyadının Vəzirov olması da buradan qaynaqlanır. Anası Tovuz Vəzirova isə Füzuli rayonunun (keçmiş Karyagin) KP birinci katibinin bacısı idi. Anası tərəfdən babası Düdükçü kəndində böyük mülkədar olub və öz torpaqlarında İrandan köçürülən ermənilərin məskunlaşmasına və yaşamasına şərait yaratmışdı, lakin sonradan ermənilər silahlanaraq kənddən bütün azərbaycanlıları qovduqları üçün Vəzirovun babası Füzulidə məskunlaşmalı olmuşdu. İkinci Dünya müharibəsi illərində xəstə azyaşlı bacısını dərman çatışmazlığına görə itirib. Digər bacısı Bəyaz Vəzirova (Vaynşteyn) ixtisasca musiqi müəllimidir. O, Asəf Zeynallı adına Musiqi Texnikumunda müəllim işləmiş mərhum bəstəkar Leonid Vaynşteynin (1945–1994) həyat yoldaşıdır. Onun oğlu Rusiyada yaşayan məşhur bakılı Timur Vaynşteyndir.
Əbdürrəhman Vəzirov

Ə. Vəzirov milliyətcə rus olan İrina adlı qadınla evli olub. Onların Eldar adında bir oğlu, Aliyə və Xəlil adlarında iki nəvəsi var. Xarici keçidlər Azərbaycanın sabiq rəhbəri Vəzirov 22 il sonra – FOTOLAR Ayaz Mütəllibov: "Vəzirov Qırmızı Ordunun Bakıya girəcəyini ehtimal edirdi" — MÜSAHİBƏ Əbdürrəhman Vəzirovun trilogiyası… Vəzirovun Ağdamdakı "daçası" dağıdılmayıb — FOTOLAR "Əbdürrəhman Vəzirov da Azərbaycana gələ bilər" Vəzirov 1989-cu ildə Bakıda olan ABŞ səfirinə nə deyib? – TARİX Vəzirov 29 il sonra ortaya çıxdı — GİZLİNLƏRİ AÇDI, ETİRAF ETDİ. sfera.az, 27. fevral 2019 (az.)
Onurğa beyni

Onurğa beyni – lat. medulla spinalis (yun. μύελος) çeçələ barmaq yoğunluğunda öndən arxaya doğru yastılaşmış silindr şəklində zolağabənzər uzvdür; onurğa kanalında yerləşmişdir. Bunun yuxarı ucu uzunsov beyinə keçir, aşağı ucu isə nazikləşərək lat. conus medullaris adını daşıyır. Ümumi məlumat Onurğa beyni aşağı sinif onurğalılarda uzun zolaq şəklində olur və uzunluğu onurğanın uzunluğuna müvafiq gəlir. Sümüklü balıqlardan (lat.
Onurğa beyni

teleostei) başlayaraq onurğa beyni qısalmağa başlayır. Quyruqsuzlarda (lat. anura) və məməlilərdə (lat. mammalia) onun kaudal ucu nazik sap şəklini alır, belə ki, onurğa kanalının kaudalhissəsini bel və oma sinirlərinin kökləri tutur; bunlar at quyruğu adlanan törəməni təşkil edir. Onurğa beyni ilə onurğa kanalının uzunluğunda olan fərq məməlilərdə xüsusilə nəzərə çarpır. Bir çox heyvanlarda onurğa beyni, ətrafların gövdədən başladıqları yerlərə müvafiq olaraq, iki qalınlaşma əmələ gətirir: boyun və bel qalınlaşmaları. Bu hal xüsusilə quyruqsuzlarda, tısbağalarda (lat.
Onurğa beyni

chelonia), quşlarda və məməlilərdə inkişaf edir. ayaqsız amfibi və kərtənkələlərdə, ilanlarda onurğa beyninin qalınlaşmaları olmur. Dəyirmiağızlarda (lat. cyclostomata) onurğa beyninin ağ maddəsi mielinsiz liflərdən təşkil olunur. Qanqlioz hüceyrələr tədricən onurğa beyninin mərkəzi kanalı ətrafındatoplaşmağa başlayır və boz maddəni əmələ gətirir. Balıqlarda hələ boz maddə ağ maddədən kəskin surətdə ayrılmır; amfibilərdə dorzal boz sütunlar (buynuzlar) hələ zəif inkişaf etmiş olur; ventral boz sütunlar isə yaxşı gözə çarpır; kərtənkələlərdə (lat. suria) və məməlilərdə boz maddə sütunları yaxşı inkişaf etmiş olur; bunun nəticəsində onurğa beyninin ağ maddəsi ventral (ön), dorzal (arxa) və yan ciyələrə bölünür.
Onurğa beyni

Onurğa beynində sinir hüceyrələri çıxıntılarının miqdarı artdıqca mərkəzi kanalın divarları qalınlaşır, onun mənfəzi xüsusilə dorzal hissədə daralır. Məməlilərdə onurğa beyni əsas bir xüsusiyyətə malikdir; aşağı sinifdən yuxarı sinfə qalxdıqca, beyinin çəpgən hissəsinin tədricən artması ilə əlaqədar olaraq, ön və yan piramid yollarını təşkil edən sinir liflərinin miqdarı çoxalır, deməli, yarımkürələrin qabığının əzələlərin işinə olan təsiri artır. Məsələn itdə həmin liflərin miqdarı onurğa beyninin ağ maddəsinin təxminən 10%-ni təşkil edirsə, meymunlarda 20%, insanda isə, demək olar ki, 30%-ni təşkil edir. Vəzifə etibarilə onurğa beyni boyun gövdə və ətraf əzələlərinin avtomatik tənziminin mərkəzi üzvü hesab olunur, morfoloji və fizioloji cəhətcə beyinlə sıx rabitədədir və onun fəaliyyəti beyin qabızının başçılığı altındadır. Onurğa beyninin yuxarı hüdudu uzunsov beyin çarpazının aşağı ucu (birinci boyun sinirinin çıxan yeri) bərabərində, skletə nisbətən atlasın yuxarı kənarı bərabərliyində və aşağı hödudu 1–2-ci bel fəqərələri səviyyəsində olur. Onurğa beyni onurğa kanalının əyriliklərinə müvafiq olaraq boyun və döş nahiyələrində əyilmişdir. Bunun uzunluğu orta hesabla kişilərdə 45 sm.
Onurğa beyni

qadınlarda isə 43 sm olur. Onurğa beyninin uzunluğu onurğanın uzunluğuna olan nisbəti daimi deyildir; orta hesabla onurğanın uzunluğunun onurğa beyninin uzunluğuna olan nisbəti 100:64 olan nisbəti kimidir. Onurğa beyninin sagital ölçüsü frontal ölçüsündən kiçikdir. Həcmi 33 sm³ və en kəsiyinin səthi orta hesabla 63 mm²-ə bərabərdir. Onurğa beyninin çəkisi yetişmiş şəxslərdə 30 q və yenidoğulmuşlarda 6–7 q olur; bədən çəkisinə olan nisbəti 1: 1848 olan nisbətinə (yenidoğulmuşlarda isə 1:851 nisbətinə) bərabərdir. Onun çəkisi (yenidöğulmuşunkuna nisbətən) bir yaşında iki dəfə, beş yaşında üç və həddi-bbüluğ dövründə 4–5 dəfə artmış olur. Onurğa beyni onurğa kanalında yerləşərək onurğanın hərəkəti zamanı yerini bir qədər yuxarıya doğru dəyişir; deməli onurğa beyni onurğa kanalında hərəkətli bir surətdə fiksasiya olunmuşdur.
Onurğa beyni

O, onurğa kanalını tamamilə tutmamışdır; əgər onurğa beyninin en kəsiyinin səthi 63 mm² təşkil edirsə, onurğa kanalının en kəsiyinin səthi 254 mm²-ə bərabərdir; beləliklə onurğa kanalında onurğa beyninin tutduğu yerdən başqa artıq sahə qalır; buranı onurğa beyni qişaları, damarlar və beyin-onurğa beyin mayesi tutur. bu sahə onurğa beyninin hərəkət etməsinə şərait yaradır. Onurğa beyninin yerdəyişmə dərəcəsi fiksasiya aparatına aid olan dişli bağlar (lat. lig-ta denticulata) ilə məhdudlaşır. bu bağlar (19–23 cüt) onurğa beyninin yumşaq qişasından ayrılmış törəmədir. Onlar bir tərəfdən sərt qişaya, digər tərəfdən isə onurğa beyninin ön və dal kökləri arasında yumşaq qişaya bağlanmışdır. Onurğa beyninin fiksasiyasında sərt qişanın özü, hörümçək torunabənzər və yumşaq qişaların bağ aparatı (subaraxnoidal arakəsmələr, dişli bağlar), uzunsov beyin, uc sap və onurğa beyni damarları iştirak edir.
Onurğa beyni

Topoqrafiya cəhətcə onurğa beyni üç hissəyə bölünür: boyun hissə – lat. pars cervicalis, döş hissə – lat. pars thoracica, və bel hissə – lat. pars lumbalis. Bunların qalınlığı eyni deyildir; boyun və bel hissədə qalınlaşmalar vardır: Boyun qalınlaşması – lat. intumescentia cervicalis – II boyun fəqərəsi ilə II döş fəqərəsi arasında. Boyun qalınlaşmasının ən qalın hissəsi V–IV boyun fəqərələri bərabərliyində olur.
Onurğa beyni

Bel qalınlaşması – lat. intumenscentia lumbalis – IX–X döş fəqərəsi ilə I ya II bel fəqərələri arasında olur.Bu qalınlaşmaların əmələ gəlməsi, onurğa beyninin ətrafında gedən sinirlərə müvafiq seqmentlərində sinir hüceyrələrinin çoxluğu ilə izah olunur. Onurğa beyni iki maddədən təşkil olunmuşdur: xaricdən ağ maddə – lat. substantia alba və daxildə boz maddə – lat. substantia grisea. Onurğa beyninin ön və arxa səthlərində orta xətdə birər boylama şırım vardır. Bunlardan öndəki ön orta yarıq – lat.
Onurğa beyni

fissura meniana anterior və arxadakı dal orta şırım – lat. fissura mediana posterior adlanır. Ön yarıq dal şırıma nisbətən dərindir. Bunlar onurğa beynini iki simmetrik hissəyə bölür. Ön orta yarığa və dal orta şırıma paralel olaraq onurğa beyninin yan sahələrilə digər iki şırım da gedir; bunlardan qabaqdakına ön yan şırım – lat. sulcus lateralis anterior, daldakına dal yan şırım – lat. sulcus lateralisposterior deyilir.
Onurğa beyni

dal yan şırım öndəkindən daha zəif gözə çarpır. Qey olunan şırımların vasitəsilə onurğa beyninin hər yarısının ağ maddəsi üç ciyəyə bölünür: ön, yan və dal ciyələr; bunlardan ön ciyə – lat. funiculus anterior ön orta yarıqla ön yan şırım arasında, yan ciyə – lat. funiculus lateralis ön yan şırımla dal yan şırım arasında və dal ciyə – lat. funiculus posterior dal yan şırımla dal orta şırım arasında yerləşir. dal ciyə boyun və yuxarı döş nahiyəsində zəif bir şırım – dal ara şırım – lat. sulcus intermedius posterior iki dəstəyə ayrılır; bunlardan bayır tərəfdəkinə pazabənzər dəstə – lat.
Onurğa beyni

faciculus cuneatus, içəridəkinə isə nazik dəstə – lat. fasciculus gracilis deyilir. Onurğa beyninin yuxarı hissəsində bu dəstələrdə daha artıq gözə çarpır. Onurğa beyninin ön yan şırımında ventral (ön) kök – lat. radix ventralis (anterior – BNA), dal yan şırımından isə – arxa ya dal kök – lat. radix dorsalis (posterior – BNA) xaric olur. Ventral köklər hərəki, arxa köklər hissi liflərdən təşkil olunmuşdur.
Onurğa beyni

Arxa köklər əslində onurğa beyninə daxil olur və onurğa beyni qanqlionlarının yalançı unipolyar hüceyrələrinin neyritlərindən əmələ gəlmişdir. Ventral və arxa köklər fəqərəarası dəliklərə doğru gedir; burada arxa kök qalınlaşma onurğa beyni qanqlionunu – lat. ganglion spinale (intervertebrale – BNA) təşkil etdikdən sonra ventral köklə birləşir və hər tərəfdə bir ədəd onurğa beyni siniri – lat. n. spinalis əmələ gətirir. Onurğa beyninin sinirlərinin miqdarı 31 cütdür; bunlardan 8 cütü boyun – lat. nn. cervicales, 12 cütü döş – lat.
Onurğa beyni

n. coccygeus adlanır. Onurğa beyninin aşağı ucu – lat. conus medullaris uc sap – lat. filum terminale deyilən törəməyə keçir. Uc sap onurğa beyni konusundan başlayaraq II büzdüm fəqərəsinin sümüküstlüyünə çatır və burada tamam olur. Bunun yuxarı hissəsi sərt qişa kisəsi daxilində, aşağı hissəsi isə xaricində yerləşir. Uc sapın yuxarı hissəsi II bel fəqərəsindən II oma fəqərəsinədək uzanır; uzunluğu 15 sm-dir, özü də onurğa beyninin rudimentini təşkil edir.
Onurğa beyni

Onun aşağı hissəsi (lat. filum durae matris spinalis) onurğa beyni qişalarının ardını təşkil edir, uzunluğu 8 sm-ə çatır və aşağıda II büzdüm fəqərəsinə bitişir. Onurğa beyni qişaları Onurğa beyni xaricdən daxilə doğru üç qişa (lat. meninges medullae spinales) ilə əhatə olunmuşdur: 1) onurğa beyninin sərt qişası – lat. dura mater spinalis; 2) onurğa beyninin hörümçək torunabənzər qişası – lat. arachnoidea spinalis və 3) onurğa beyninin yumuşaq qişası – lat. pia mater spinalis.
Onurğa beyni

Onurğa beyninin sərt qişası – lat. dura mater spinalis sərt birləşdirici toxumadan təşkil olunmuş uzun və geniş bir kisə şəklindədir; Hörümçək torunabənzər qişa Hörümçək torunabənzər qişa – lat. arachnoidea spinalis damarsız nazik birləşdirici toxuma qişadır; Yumşaq qişa Yumşaq qişa – lat. pia mater bir-birilə çarpazlaşmış kollagen və argentofil (gümüş duzalrı ilə boyanan) birləşdirici toxuma liflərində təşkil olunmuşdur; Ağ və boz maddəsi Onurğa beyni qeyd olunduğu kimi xaricdən ağ maddə – lat. substantia alba və daxildən boz maddə – lat. substantia grisea təşkil olunmuşdur. Biz maddə onurğa beyninin hər yarısında boy uzunu iki sütun əmələ gətirir: ön boz sütun – lat.
Onurğa beyni

columna grisea anterior və dal boz sütun – lat. columna grisea posterior. Onurğa beyninin sağ yarısında olan boz maddə sol yarısındakı boz maddə ilə atma – mərkəzi ara maddə – lat. substantia intermedia (grisea – BNA) centralis vasitəsilə birləşmişdir; bunun mərkəzində sinir borusu mənfəzinin qalığı hesab olunan mərkəzi kanal – lat. canalis centralis yerləşmişdir. Bu kanal adi gözlə çox çətinliklə görünür və mərkəzi aramaddəni ön və dal hissəyə bölür; bunlara ön boz bitişmə – lat. commissura grisea anterior (BNA) və dal boz bitişmə – lat.
Onurğa beyni

commissura grisea posterior (BNA) deyilir. Onurğa beyninin mərkəzi kanalı yuxarıda IV mədəciklə birləşir, aşağı ucu isə uc sapın yarısınadək çatır və büzdüm siniri kıklərinin başlandığı yerdə bir genişlik təşkil edir: bina uc mədəcik – lat. ventriculus terminalis (Krausi) deyilir; bu mədəciyin ön-arxa ölçüsü 0,8–1,0 mm-ə, eni 0,5–1,0 mm-ə bərabərdir. Mərkəzi kanal daxildən ependim hüceyrələri ilə örtülüdür, forması hər nahiyyədə eyni deyildir; en kəsiyi oval şəkildə və ya girdə olur. Yaşa dolduqca mərkəzi kanalın mənfəzi müxtəlif nahiyyələrdə tutulur. 40 yaşından sonra cəmi 7% hallarda mərkəzi kanalın mənfəzi bütün boyu uzunu açıq qalır (V. P. Kurkovski). Boz maddə onurğa beyninin en kəsiyində "H" hərifinə, ya kəpənəyə bənzəyir: ön boz sütununun en kəsiyinə ön buynuz – lat.
Onurğa beyni

cornu anterius və dal boz sütununun en kəsiyinə dal buynuz ß lat. cornu posterius deyilir. Dal buynuz ön buynuzdan uzun və nazikdir. Onurğa beyninin orta hissəsində VIII boyun, I–XII döş və I–III bel seqmentləri səviyyəsində mərkəzi ara maddə yanlara doğru çıxaraq yan ara maddəni – lat. substantia intermedia lateralis (yan boz sütunu – lat. columna grisea lateralis) əmələ gətirir. yan ara maddənin en kəsiyinə yan buynuz – lat.
Onurğa beyni

cornu laterale deyilir. Burada olan sinir hüceyrələri yığıntısı simpatik sinir sisteminin mərkəzini təşkil edir və lat. nucleus intermediolateralis adlanır. boyun nahiyəsində ön və dal, döş nahiyəsində dal və yan buynuzlar arasında ağ maddə daxilində nazik boz maddə atmaları yerləşmişdir; bunlar bir-birilə çarpazlaşaraq lat. formatio reticularis (Clarkii) adlanan tor törəmə əmələ gətirir. Ön buynuz böyük hərəki sinir hüceyrələrindən təşkil olunmuşdur; bu hüceyrələrin aksonları onurğa beyninin ön-yan şırımından xaric olub ventral kökləri təşkil edir. Ön buynuzu təşkil edən hüceyrələr beş yığıntı (nüvə) əmələ gətirir; bunlardan ikisi bayır (ön və dal), ikisi içəri (ön və dal) və biri də mərkəzi nüvə adlanır.
Onurğa beyni

Dal buynuz nisbətən kiçik hüceyrələrdən təşkil olunmuşdur; bu hüceyrələr dal kökləri təşkil edən aksonlala rabitədə olur. Dal buynuzun öndən arxaya doğru düzülmüş əsası (kökü) – lat. radix cornus (cilumnae – BNA) posterioris, boynu – lat. cervix cornus posterioris, başı – lat. caput cornus posterioris və tamamilə dalda yerləşmiş zirvəsi – lat. apex cornus posterioris vardır. Dal buynuzun zirvəsi jelatinəbənzər maddə – lat.
Onurğa beyni

substantia gelatinosa (Rolandi) ilə örtülmüşdür. bu maddə daxilində bir sıra kiçık sinir hüceyrələri vardır; bunlar öz çıxıntıları vasitəsilə onurğa beyninin müxtəlif seqmentlərini bir-birilə birləşdirir. Jelatinəbənzər maddə arxa tərəfdən süngəri məntəqə – lat. zona spongiosa adlanan qliya toru ilə əhatə olunmuşdur. Bu torda da sinir hüceyrələri vardır; bunlar öz çıxıntıları vasitəsilə bir ya iki qonşu seqmentlər arasında rabitə yaradır. Süngəri maddəni arxadan əhatə edən ağ maddəyə hüdudi məntəqə – lat. zona terminalis (Lissaueri) deyilir.
Onurğa beyni

Dal buynuzun əsasının içəri tərəfində VIII boyun və II bel seqmentləri arasında bir qrup böyük sinir hüceyrələri yerləşmişdir; bunlara döş nüvəsi – lat. nucleus thoracicus (n. dorsalis Clarkii-Stillingi – BNA) deyilir. dal buynuzun mərkəzində olan sinir hüceyrələri onun öz xüsusi nüvəsini – lat. nucleus proprius conus posterioris təşkil edir. dal buynuzun orta hissəsi bir tərəfdən ağ tor maddə – lat. substantia reticularis alba (Rolandi) deyilən cizgili kütlə səfhəsi ilə əhatə olunmuşdur. Yan buynuzlar kiçik sinir hüceyrələrindən ibarətdir: bunlar ara-bayır nüvə – lat.
Onurğa beyni

nucleus intermediolateralis adlanaraq simpatik sistemin onurğa beyni mərkəzini təşkil edir. Həmin hüceyrələrin aksonları onurğa beynindən VIII boyun, bütün döş və üç yuxarı bel sinirlərinin ön kökləri tərkibində xaric olur. Ara-bayır nüvədən başqa bir də ara-içəri nüvə – lat. nucleus intermediomedialis vardır. beləliklə onurğa beyninin boz maddəsi morfoloji və fizioloji cəhətcə bir-birilə rabitədə olan seqmentar mərkəzlərdən ibarətdir; bunlar beyin kötüyünün boz maddəsi ilə birlikdə vəzifə cəhətcə şərtsiz reflekslərin qapanan yerləridir. onurğa beyninin boz maddəsi sinir liflərindən təşkil olunmuş xüsusi dəstələrlə – lat. fasciculi proprii hər tərəfdən əhatə olunmuşdur.
Onurğa beyni

Bu dəstələr onurğa beyninin özündən başlayaraq orada da tamam olur; ağ maddədə yerləşdiklərinə baxmayaraq onurğa beyninin seqmentar aparatına daxildir. bu aparata bir də dal buynuzların hüdudi məntəqəsi (lat. zona terminalis) aiddir. Ağ maddə onurğa beyninin xarici səthində olan boylama ön-yan və dal-yan şırımlar vasitəsilə üç hissəyə: ön, yan və dal ciyələrə – lat. funiculi anterior, lateralis et posterior bölünmüşdür. Bunlar onurğa beynini beyinlə birləşdirən qalxan (hissi ya afferent) və enən (hərəki ya efferent) liflərdən və onurğa beyninin seqmentlərini bir-birilə birləşdirən qısa assosiatik liflərdən ibarət olub, müxtəlif vəzifə daşıyır və onurğa beyninin aparıcı yollarını təşkil edir. Ön ciyələr bir-birilə ön bitişmə – lat.
Onurğa beyni

commissura alba vasitəsilə birləşmişdir; bu bitişmə ön ciyə liflərinin orta xətdə çarpazlaşması nəticəsində əmələ gəlmiş və özü də ön boz bitişməyə ön tərəfdən söykənmişdir. Arxa kökləri təşkil edən liflər onurğa beyninə daxil olub dal buynuzun içəri tərəfində dar bir sahə tutur; bu sahəyə köklərin daxil olan məntəqəsi deyilir. Bu məntəqəda olan kök lifləri bayır, ön və içəri istiqamətə doğru paylanır. Bayır tərəfə gedən liflər hüdudi məntəqəyə daxil olur; burada hər lif "T" hərfinə bənzər surətdə iki şaxəyə bölünür; bu şaxələr bir neçə seqment yuxarı və aşağı gedərək süngəri məntəqəni və jelatinəbənzər maddəni təşkil edən kiçik sinir hüceyrələrinə və eləcə də dəstə hüceyrələrinə çatır. bu hüceyrələr də öz çıxıntıları vasitəsilə ön buynuzların hüceyrələri ilə rabitəyə girir. bu üsulla hüdudi məntəqə lifləri onurğa beyninin seqmentar aparatında iştirak edir. Önə doğru gedən arxa kök liflərinin bir qismi ön buynuzların hərəki hüceyrələri ilə rabitədə olan dəstə hüceyrələrinə, digər qismi isə dal buynuz və ara məntəqə hüceyrələrinə çatır; bu hüceyrələrin aksonları onurğa beyninin yan ciyələri ilə qalxaraq beyinə çatır.
Onurğa beyni

Nəhayət, içəriyə doğru gedən arxa kök lifləri onurğa beyninin dal ciyələrini təşkil edir. Onurğa beyninin ciyələri aparıcı yollardan ibarətdir. Aparıcı yollar Ön ciyədə olan aparıcı yollar Ön piramid yol ya ön qabıq-onurğa beyni yolu – lat. tractus pyramidalis s. corticospinalis anterior Örtük-onurğa beyni yolu dəhliz-onurğa beyni (Lövental) yolu – lat. tractus vestibulospinalis (Löventhali) İçəri (dal) boylama dəstə – lat. fasciculus longitundinalis medialis (posterior) Xüsusi ön (Fleksiq) dəstəsi – lat. fasciculus anterior proprius (Flechsigi) Yan ciyədə olan aparıcı yollar Enən yollar: Yan piramid yol, ya yan qabıq-onurğa beyni yolu – lat.
Onurğa beyni

tracus pyramidalis s. corticospinalis lateralis qırmızı nüvə – onurğa beyni (Monakov) yolu – lat. tracus rubrospinalis (Monakowi)Qalxan yollar: Ön onurğa beyni-beyincik (Qovers) yolu – lat. tracus spinocerebellarlis anterior (Gowersi) Dal onurğa beyni-beyincik (Fleksiq) yolu – lat. tracus spinocerebellaris posterior (Flechsigi) – lat. nucleus thoracicusOnurğa beyni-görmə qabarı yolu – lat. tracus spinothalamicus Onurğa beyni-qapaq yolu – lat. tracus spinotectalis Xüsusi yan (Fleksiq) dəstəsi – lat.
Onurğa beyni

fascisulus lateralis proprius (Flechsigi) Dal ciyədə olan aparıcı yollar Nazik (Qoll) dəstə – lat. fasciculus gracilis (Golli) pazabənzər (Burdax) dəstə – lat. fasciculus cuneatus (Burdachi) Vaskulyarizasiyası Onurğa beyni onurğa boyu bir çox mənbələrdən (lat. a. vertebralis, a. cervicalis profunda və seqmentar arteriyalardan: lat. aa. intercostales, aa.lumbales et aa. sacrales) vaskulyarizasiya olunur.
Onurğa beyni

Bunu qidalandıran əsas magistral arterial şaxələrə ön onurğa beyni arteriyaları – lat. aa. spinales anteriores, dal onurğa beyni arteriyaları – lat. aa. spinales posteriores ön və dal kök arteriyaları – lat. aa. radiculares anteriores et posteriores aiddir.
Onurğa beyni

lat. Aa.spinales anteriores lat. Aa.spinales anteriores cüt olub onurğa arteriyalarından başlayır; yaxın məsafədə bir-birilə birləşərək arterial yol – lat. tractus arteriosus anterior təşkil edir. bu arterial yol ön orta yarıqla aşağıya doğru gedir. lat. Aa.
Onurğa beyni

spinales posteriores lat. Aa. spinales posteriores onurğa arteriyalarından (onların kəllə boşluğuna daxil olan yerlərindən) başlayaraq cüt arterial yol (lat. tractus arteriosus posterior) şəklində onurğa beyninin dal səthi ilə – dal köklərin çıxan cizgiləri ilə aşağıya doğru gedir. Ön və dal arterial yollar onurğa beyni konusuna qədər davam edir; onlar yolda seqmentar arteriyalardan anastomoz şaxələr – lat. rami spinales qəbul edir. lat.
Onurğa beyni

Rami spinales onurğa və dərin boyun arteriyalardan, seqmentar arteriyaların dal şaxələrindən (lat. rr. posteriores) başlayaraq fəqərəarası dəliklərdən onurğa kanalına daxil olur və orada onurğa kanalının divarını, onurğa beyni qişalarını və onurğa beyninin özünü qidalandırır. lat. Rami spinales lat. Rami spinales ventral və arxa köklərə ön və dal kök arteriyaları – lat. aa.
Onurğa beyni

radiculares anterior et posterior deyilən şaxəciklər verir. bunlar ventral və arxa kökləri müşayiət edərək, yuxarıda təsvir olunan arterial yollara çatdıqdan sonra qalxan və enən şaxələr, arterial yollara anastomoz şaxələr verir. Kök arteriyalarının qalxan və enən şaxələri onurğa boyu bir birilə anastomozlaşaraq arterial zəncirlər əmələ gətirir. Onurğa beyninin qeyd olunan üç (bir ön iki dal) arterial yolları çoxlu kiçik anastomoz şaxələr vasitəsilə bir-birilə rabitədə olaraq onun xarici səthində lat. vasocorona adlanan damar toru təşkil edir. bu tordan onurğa beyni kütləsinə kiçik şaxəciklər daxil olub ağ maddəni və qismən boz maddəni qidalandırır. Boz maddəni, başlıca olaraq, ön orta yarıqda yerləşmiş ön arterial yoldan çıxan şaxəciklər qidalandırır.
Onurğa beyni

Bəzi məlumata görə (B. V. Oqnev, İ. D. Lev) onurğa beyni kütləsinə daxil olan şaxəciklər bir-birilə zəngin surətdə anastomozlaşır; deməli orada olan damarlar uc arteriyalar qismində deyildir. Onurğa beyni sinirlərinin ön və dal kökləri yuxarıda qeyd olunan ön və dal kök arteriyalarından (lat. aa. radiculares anteriores et posteriores) çıxan şaxələrlə qidalanır. Onurğa beyninin əsas venoz kötükləri arteriyalar kimi onurğa beyninin ön və dal səthləri ilə gedərək epidural sahədə yerləşmiş daxili venoz onurğa kələflərinə (lat. plexus venosi vertebrales interni) açılır.
Onurğa beyni

Onurğa beynindən limfa yuxarıda qeyd olunan perivaskulyar (damarətrafı) limfa sahələrinə toplanır və buradan hörümçək torunabənzər sahəyə axır. İnkişaf və anomaliyaları Onurğa beyninin inkişafı Onurğa beyni sinir borusunun kaudal hissəsindən inkişaf edir. İlk dəfə sinir borusunun divarları eyni qalınlıqda olur. bir qədər sonra borunun yan divarı sürətlə qalınlaşmağa başlayır, ön və dal divarları isə zəif inkişaf edərək dərində qalır; nəticədə orta xətdə ön və dal boylama şırımlar meydana çıxır, onurğa beyni iki simmetrik hissəyə bölünür. yan divarlardan gələcəkdə onurğa beyninin ön, yan və dal sütunları və ciyələri (lat. columnae et funiculi ant., lat. et posteriores), eləcə də ön dal divarların qalığından onurğa beyninin ön və dal bitişmələri əmələ gəlir.
Onurğa beyni

Sinir borusunun yan divarları qalınlaşdığı üçün, onun mənfəzi daralır, sanki yanladan basılmış olur; bu mənfəzin qalığından onurğa beyninin mərkəzi kanalı (lat. canalis centralis) əmələ gəlir. Sinir borusunun kaudal ucu zəif inkişaf edir və konus şəklini alır; buna lat. conus medullaris deyilir. Beyin borusunun divarlarını təşkil edən ilk hüceyrələr başlıca olaraq iki istiqamət üzrə diferensasiya edir. Embrional həyatın beş həftəliyində iki qisim, hüceyrə elementləri meydana çıxır; bunların bir qismi spongioblast (qlioblast) adlanaraq sinir toxumasının istinad və trofik elementlərini, yəni qliyanı təşkil edir: digər qismi neyroblast adlanaraq neyronları əmələ gətirir. Neyroblastların törəyib artması təxminən anadan olandan sonra bir yaşına kimi davam edir.
Onurğa beyni

Bəzi müəlliflər güman edirlər ki, sonralar da sinir hüceyrələri əmələ gəlir. Embrional həyatın dırdüncü həftəsinin axırında sinir borusunun mənfəzi ətrafında bir qisim hüceyrələr də diferensasiya edir; bunlara ependim hüceyrələri deyilir. Bu hüceyrələr silindr şəklində olub mərkəzi kanalı və beyin mədəciklərini (beyin qovuqları boşluqlarının qalıqlarını) daxildən örtür. Sinir borusunun yan divarını təşkil edən hüceyrə elementləri törəyib artdıqca ventral və dorzal istiqamətə doğru yerlərini dəyişir; nəticədə iki cür hüceyrə yığıntısı meydana şıxır: yan divarın ventral hissəsində yerləşən hərəki məntəqə (əsas səfhə) və dorzal hissəni işğal edən hissi məntəqə (qanad səfhəsi). Hərəki məntəqədən onurğa beyninin ön boz sütunu – lat. columna grisea anterior və hissi məntəqədən – dal boz sütun – lat. columna grizea posterior əmələ gəlir.
Onurğa beyni

Bu üsulla onurğa beyninin boz maddəsi inkişaf edir. Onurğa beyninin ağ maddəsinə gəldikdə o, sinir borusu divarlarından inkişaf edən neyroblastların çıxıntılarından əmələ gəlir. Neyroblastların buraxdıqları aksonlar ilk dəfə çılpaq olur; bunlar tədricən mielin qişası ilə örtülməyə başlayır; bu hadisəyə mielinizasiya deyilir. Mielin maddəsi aksonları tədricən örtdükcə, onlar qalınlaşır; beləliklə, sinir liflərinin qalınlığı mielin maddədən asılıdır. Ağ maddənin rəngi, şəffaflığı və sinirlərin ağlığı da mielin qişadan (mielindən – piyəbənzər maddədən) asılıdır. Sinir liflərinin mielinizasiyası bir vaxtda olmur. Əvvəlcə sinir sisteminin filogenetik cəhətcə ən qədim törəmələrinin lifləri, sonra isə təkamül prosesində nisbətən gec əmələ gəlmiş sinir hüceyrələrinin neyritləri mielinizasiya prosesinə məruz qalır.
Onurğa beyni

Beyin və onurğa beznində mielinizasiya embrional həyatın dırdüncü ayının axırında ya beşinci ayın əvvəllərində başlayır (P. İ. Karuzin). Onurğa beyninin sinir liflərinin mielinizasiyası bir yaşında tamam olur. Beyin və onurğa bezni sinirlərinin mielinizasiyası embrional həyatın beş aylığında başlayır; bu proses beyin sinirlərində uşaq anadan olandan sonra üç aylıqda, onurğa beyni sinirlərində isə üç yaşında tamam olur. Bütün sinir liflərinin mielin qişa ilə örtülməsi 15–20 yaşında qurtarır. Embrional həyatın ilk aylarında onurğa beyni və onurğa uzununa eyni sürətlə böyüyür; bunun nəticəsində embrionun üç azlığına kimi onurğa beyni onurğa kanalını tamamilə tutmuş olur. Onurğa beyni sinirlərinin kıkləri onurğa beynindən üfuqi istiqamətdə başlayaraq, həmin səviyyədə özlərinə müvafiq fəqərəarası dəliklərdən xaric olur. Embrional həyatın dörd aylığından etibarən onurğa beyninin uzununa böyüməsi ləngiyir, əksinə olaraq onurğa xüsusən də onun bel hissəsi sürətlə boy atır.
Onurğa beyni

Bunun nəticəsində onurğa beyni yuxarıda qalır, onun aşağı hissəsi reduksiya prosesinə uğrayaraq sap şəklini alır ki, bina da uc sap – lat. filum terminale deyilir. Dılün altı aylığında onurğa beyninin aşağı ucu hələ oma kanalında olur, sonradan tədricən yuxarıya doğru yerini dəyişir, beləki. yəni doğulmuşda III və yetişmiş şəxslərdə I və II bel fəqərələrinin səviyyəsinə çatır. Bu hadisəyə onurğa beyninin qalxması – lat. ascensus medullae spinalis deyilir. Onurğa beyni yuxarı qalxdıqca aşağı bel, oma və büzdüm sinirlərinin kökləri yuxarıya doğru dartılaraq, onurğa kanalında çəp istiqamət alır və təbii ki, özlərinə müvafiq fəqərəarası dəliklərə çatmaq üçün müəyyən məsafə onurğa kanalı (oma kanalı) içərisi ilə aşağı enir.
Onurğa beyni

Bunlar onurğa kanalında uc sapı əhatə edərək at quyruğu – lat. cauda equina deyilən törəməni əmələ gətirir. Onurğa beyninin hərəki məntəqəsində olan neyronların aksonları onurğa beyninin ön səthindən xaric olaraq ventral (hərəki) kıkləri – lat. radices ventrales əmələ gətirir. Onurğa beyninin arxa (hissi) kökləri – lat. radices dorsales onurğa beyni qanqlionunu təşkil edən yalançı unipolyar hüceyrələrin aksonlarından əmələ gəlir; həmin hüceyrələrin aksonları qanqliondan xaric olub arxadan onurğa beyninə daxil olur. Anomaliyaları Onurğa beyni anomaliyaları, onurğada təsadüf edən anomaliyalarla müəyyən nisbətdədir.
Onurğa beyni

Əgər onurğa kanalının yarılması (lat. spina befida s. rachischisis) meydana çıxarsa, o zaman onurğa beyninin özü ya onun qişaları onurğada əmələ gəlmiş yırtıqdan xaricə çıxıb müxtəlif ölçüdə qabarıqlar (yırtıqlar) əmələ gətirir; məsələn: lat. meningocele – onurğa bezni qişalarının xaricə çıxması (yırtığı); lat. myelocele – onurğa beyninin müəyyən hissəsinin onurğa yarığından xaricə çıxması (onurğa beyni yırtığı); lat. myelomeningocele – onurğa beyninin və qişalarının xaricə çıxması (yırtığı); lat. myelocystocele – onurğa beyninin maye ilə dolu sist şəklində xaricə çıxması.Bunlardan əlavə onurğa beynində bir sıra başqa variasiyalara da təsadüf edilir: piramida çarpazının yoxluğu; piramida dəstələrinin bir tərəfdə və ya hər iki tərəfdə yoxluğu; onurğa beyni seqmqntlərinin 30-a dək azalması, ya 32-yə dək çoxalması (bu dəyişiklik adətən bel ya oma seqmqntlərinin hesabına olur); mərkəzi kanalın ayrı-ayrı hissələrinin tutulması; at quyruğu təşkil edən köklırin bir-birilə bitişməsi. Həmçinin bax At quyruğu sindromu Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, səh.
Onurğa beyni

19–37, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1982 Anatomy: Embryologie Xarici keçidlər Spinal Cord Histology Arxivləşdirilib 2006-09-10 at the Wayback Machine (ing.) Spinal Cord Medical Notes Arxivləşdirilib 2008-05-27 at the Wayback Machine (ing.) eMedicine: Spinal Cord, Topographical and Functional Anatomy (ing.) Spina Bifida – Topic Overview Arxivləşdirilib 2007-03-02 at the Wayback Machine (ing.) Potential for spinal injury repair (ing.) Sehr detailliert beschrifteter Querschnitt des menschlichen Rückenmarks (Dr. Jastrow) İnsanın onurğa beyninin en kəsiyi üzərində incə detallarla izahlı təsviri (Dr. Yastrov) (alm.)
Qafqaz xalqları

Qafqaz xalqları morfoloji quruluşlarında Əşrəf irqinin əlamətləri müşahidə olunan noqaylar, habelə Qafqazın Rusiya tərəfindən işğalından sonra buraya köçürülən ruslar istisna olmaqla böyük ağ irqin cənub qoluna aid olunurlar. Morfoloji baxımdan Qafqaz xalqları arasında kəskin fərqlərin olmaması, ayrı–ayrı antropoloji tiplərin daha geniş təsnifatına və səciyyələndirilməsini çətinləşdirir. XX əsrin 50–ci illərindən başlayaraq Qafqaz xalqlarının antropoloji cəhətdən öyrənilməsi geniş vüsət alsa da keçmiş SSRİ–də bütün elmlər kimi antropologiya elmi də mövcud siyasi doktrinadan asılı olduğundan bu sahədə xeyli yanlışlıqlara yol verildi. Rejimin vahid sovet xalqı yaratmaq istəyi nəticəsində Qafqazda, xüsusilə də onun şimal hissəsində antropoloji baxımdan bir–birlərindən kəskin şəkildə fərqlənən xalqlar eyni adla çağrılmağa və onlar arasındakı bu fərqliliklərin, sözün əsl mənasında "malalanmasına" başlanıldı. Obyektiv tədqiqatlar isə göstərir ki, məsələn ümumi adlar (ləzgi, avar, dargin, lak) altında birləşdirilən Dağıstan Respublikasında yaşayan xalqlar arasındakı morfoloji fərqlər, Oğuz irqinin şərq (türkmənlər) və qərb (Azərbaycan türkləri ) qolları arasındakı fərqliliklərdən daha çoxdur. Böyük Qafqaz dağlarının şimalında, Qara dəniz sahillərindən Xəzər dənizi sahillərinə qədər uzanan ərazidə yaşayan Şimali Qafqaz xalqları III saç örtüyünün gur inkişafı, dodaqlarının nazikliyi, başlarının enlilik diametrinin böyüklüyü, burunlarının nazikliyi (leptoriniya) və əyriliyi ilə seçilirlər. Bu əlamətlər Şimali Qafqazın şərq və qərb hissələrinə görə dəyişilir.
Qafqaz xalqları

Qərbdə adıgey xalqları (şapsuqlar, abxazlar və s.), şərqdə isə Dağıstan xalqları (avarlar, darginlər, ləzgilər) məskunlalmışlar. Qərb qrupları şərqdəkilərdən uzunbaşlılıqları, başlarının daha az enliliyi, baş göstəricisinin kiçikliyi daha düz burunluluqları, IIIsaç örtüyünün daha az inkişafı, daha ucaboyluluqları, qaragözlülüklərilə seçilirlər. Qərb qrupunda I, şərqlilərdə isə II qan qrupu üstünlik təşkil edir. Şimali Qafqazın mərkəzi hissəsində qərbdən şərqə doğru baş göstəricisi artır. Belə ki, bu göstərici Zelençuq adıgeylərində 82,8, Beştau kabardinlərində 83,1, qaraçaylılarda 85,1, balkarlarda 84,6, osetin 84, inquşlarda 84,3, çeçenlərdə 85,6–a bərabərdir. Lakin başın diametri bu dəyişkənliklə uzlaşmır. Belə ki, Terekətrafı bölgənin osetinləri və inquşlarında başın uzunluğu adıgeylərlə, eni isə Dağıstan əhalisinkinə bənzyir.
Qafqaz xalqları

Bu bölgənin əhalisi həm də bütün Qafqazda öz ucaboyluluqları ilə seçilirlər. Terek qrupunu qərblilərlə gözlərinin açıqrəngliliyi, şərqlilərlə əyriburunluluğu yaxınlaşdırır. Morfoloji baxımdan çeçenlər də Terek tipinə uyğun gəlsə də bu qrupdan göygözlülükləri, əyriburunluluqları,üçüncü saç örtüyünün zəif inkişafı ilə seçilir. Bu xüsusiyyətləri nəzərə alan V.V.Bunak çeçenləri və ona qonşu xevsur, habelə Dağıstan xalqlarını arqun antropoloji tipinə aid edir. Cənubi Qafqazın qərbində yaşayan gürcü əhalisi də Terek tipinə aid olunur. Bu bölgənin əhalisi Şimali Qafqaz xalqlarından qismən braxikefal, ortaboylu, qaraşın, naziksifət, əyriburun, III saç örtüyünün gur inkişafı ilə fərqlənirlər. Şimali Qafqazda olduğu kimi Gürcüstan ərazisində də şərqə doğru getdikcə braxikefallıq, enlisifətlilik artır.
Qafqaz xalqları

Qərb gürcüləri (quriyalılar, meqrellər, lazlar, çanlar) şərqlilərdən (kartalinlər, kaxetinlər) həm də I qan qrupuna aid olunmaları ilə fərqlənirlər. Coğrafi baxımdan ortalıq mövqedə dayanan imerlər qan qrupuna və piqmentasiyaları ilə qərb gürcülərinə, III saç örtütüyünün inkişafına görə isə şərq gürcülərinə bənzəyirlər. V.V.Bunak, ümumiyyətlə gürcüləri 3 tipə ayırır: 1. qərb, yəni Aşağı Rion 2. şərq, yəni Liaxvo-Alazan 3. mərkəz, yəni KvirilDağ gürcüləri (xevsurlar, moxevlər, svanlar) həm şərq, həm də qərb gürcülərdən sarısaçlılıqları, göygözlülükləri ilə ucaboyluluqları ilə seçilirlər. Asiyanın müxtəlif ölkələrindən, xüsusilə İran və Türkiyədən köçürülən ermənilər isə antropoloji cəhətdən yekcins deyillər. Məsələn, Qarabağın erməni qrupları Gümrü ermənilərindən dodaqlarının qalınlığı, boylarının balacalığı, baş ölçülərinin kiçikliyi, daha naziksifətliliklərilə seçilirlər. Azərbaycan türkləri isə antropoloji ədəbiyyatda Kaspi tipinə aid olunurlar. Böyük ağ irq daxilində Kaspi qrupuna mənsub topluluqların yeri hələ də tam müəyyənləşdirilməmişdir.
Qafqaz xalqları

Görkəmli antropoloqlarından olan Fişer 1923–cü ildə Azərbaycan türklərini və türkmənləri oriental (Şərq) irqə daxil etmişdir. Sovet antropoloqları arasında isə bu məsələ uzun zaman mübahisə obyekti olmuşdur. Belə ki, Yarxo, Roqinski, Levin və Abduşelişvili Kaspi tipini Şimali Hindistan və Orta Asiya xalqlarının mənsub olduqları antropoloji tiplərlə yaxınlaşdırmağa səy göstərmiş, Q.F. Debets isə Kaspi tipini Ön Asiya kiçik irqinə daxil etmişdir. Debetsə görə azərbaycanlıların və türkmənlərin fiziki tipləri onları Qazaxıstan və Altayın qədim əhalisindən daha çox Ön Asiya və Aralıq dənizi sahillərinin əhalisi ilə qohumlaşdırır. Onun fikrini müdafiə edən Oşanin Kaspi tipini Ön Asiya kiçik irqinin uzunbaş modifikasiyası kimi təqdim etmişdir. Çeboksarovun irqi təsnifatında isə Kaspi tipi Aralıq dənizi – Balkan irqinə daxil edilmişdir.
Qafqaz xalqları

Bu məsələ ilə bağlı daha ziddiyyətli mövqe V.V.Bunaka məxsusdur. 1951–ci ildə, görünür daha çox baş göstəricilərini nəzərə alan alim Kaspi tipini Pont tipi ilə birlikdə Aralıq dənizi kiçik irqinə aid etmişdi. Sonrakı araşdırmalarında isə Bunak Kaspi tipini L.V. Oşanin tərəfindən Mavərənnəhr, Yarxo tərəfindən isə Pamir–Fərqanə tipi adlandırılan antropoloji tiplərlə yaxınlaşdırmışdır. Bu müəlliflərin işlətdikləri terminlərin ("Şərq", "Şərqi Aralıq dənizi", "Xorasan", "Kaspi" və s.) özlərində də müəyyən ziddiyyət vardır. Bu terminlər etnik deyil, daha çox coğrafi təsnifata əsaslanır. Bu irqi tipə aid edilən Azərbaycan türkləri və türkmənlər mənşə baxımından da eyni kökdən – Oğuzların törəmişlər.
Qafqaz xalqları

Buna görə də, eyni antropoloji irqi əlamətlər kompleksinə sahib olan iki qardaş xalqların mənsub olduqları irqi tipi Oğuz tipi adlandırmaq daha düzgün olardı. Orta əsr ərəb tarixçiləri oğuzların Xilafət ərazisində yaşayan digər xalqlardan öz uzunbaşlılıqları (dolixokranlılıqları) ilə seçildiklərini xüsusi olaraq vurğulayırlar. X yüzillikdə də oğuzlar Mavərənnəhr və Farsistanın yastıbaş əhalisindən başlarının uzunluğuna görə seçilirdilər. Paleoantropoloji materiallar Afanasyevo və Andronovo mədəniyyətinin qurucularının Oğuz tipinə aid olunduqlarını sübut edir. Azərbaycanda isə Oğuz (Kaspi) tipinin ilkin variantı orta daş dövrünə aid olunan Qobustandan aşkar edilmiş uzunbaş (dolixokran) kəllə hesab oluna bilər. Orta daş dövrünün Qobustan adamı Oğuz antropoloji tipinə uyğun əlamətlərə – uzun başa, nazik sifət və burun göstəricilərinə malik olması bu nəticəyə gəlməyə imkan verir. Əlamətlərin bu cür kombinasiyası bütün Qafqaz və Ön Asiya ərazilərindən aşkar edilmiş paleoantropoloji tapıntılar üçün də xarakterikdir.
Qafqaz xalqları

Oğuz tipi cənubdan Xəzər dənizinin düzənlik və dağətəyi sahilləri ilə Dağıstan, Samur və Çıraxqala çayı vadilərinə də yayılmışdı. Belə ki, morfoloji əlamətlərin Oğuz tipinə uyğun kombinasiyası ləzgidilli qruplar və kumıklar arasında da geniş yayılmışdır. Antropoloqların əksəriyyəti Oğuz adlandırdığımız, ensiz sifətli, uzunbaşlı antropoloji tipin Cənubi Qafqazda və Ön Asiyada qədim dövrlərdə çox geniş yayılması, eyni zamanda bu regionda təşəkkül tapdığı qənaətinə gəlmişlər. Cənubi Qafqazın əldə edilən paleoantropoloji materiallarn əksəriyyəti öz morfoloji xüsusiyyətlərinə görə Oğuz (Kaspi) tipinə uyğundurlar. Cənubi Qafqazda yaşayan irandilli etnik qruplar da ermənilər və gürcülər kimi antropoloji cəhətdən yekcins deyillər. Məsələn, V.V.Bunaka görə tatların bir qismi ləzgilərin də daxil olduqları samur tipinə aid edildikləri halda, Abşeron tatları baş ölçülərinə görə daha çox Azərbaycan türklərinə bənzəyirlər. Güney Azərbaycanın Maku şəhəri ətrafından Alagöz yaylaqlarının yamaclarına köçürülən yezidi kürdlər də antropoloji baxımdan Azərbaycan türklərindən o qədər də fərqlənmir və V.V.
Qafqaz xalqları

Bunak tərəfindən müəyyənləşdirilmiş Elbrus tipinə aid edilirlər. Azərbaycan Respublikasının cənub–şərqində məskunlaşmış talışlar antropoloji baxımdan bir–birlərindən xeyli fərqlənirlər. Belə ki, Astara rayonunun talışları daha braxikefal olduqları halda, Lerik rayonunun talışları mezokefaldırlar. Ümumiyyətlə, talışlar Cənubi Qafqazın digər braxikefal qruplardan burunlarının daha düz və sifətlərinin ensizliliklərilə seçilirlər. XX əsrdə mövcud olmuş Sovet xalqı nəzəriyyəsi digər SSRİ xalqları kimi Qafqaz xalqlarına da çox ziyan gətirmiş, bu xalqların bəzi adət-ənənələrinin ləğv olunması, yaxud unudulması ilə nəticələnmişdir Qafqaz xalqları siyahısı Abxaz-adıq xalqları Kabardinlər Nax-dağıstan xalqları Avar-Ando-sez xalqlarAndilər Çamalalılar Qodoberilər XvarşinlərLəzgi xalqlarAqullar Tabasaranlılar UdilərVaynaxlarBasbilər ÇeçenlərŞahdağ xalqlarıBuduqlular Xınalıqlılar YergüclülərDigərlərDarginlər Türkdilli xalqlar Azərbaycanlılar Axısqa türkləri Qaraçaylılar Kartveldilli xalqlar Hind-avropalılar ErmənilərSlavyan xalqları Ruslarİrandili xalqlar YəhudilərDağ yəhudiləri Gürcüstan yəhudiləri
Saat qurşağı

Saat qurşağı — Yerin müəyyən hissəsində uyğun qanuna əsasən təyin olunmuş xüsusi zaman qurşağı. Yer öz oxu ətrafında fırlandığından qütblər istisna olmaqla şimaldan cənuba uzanan meridian üzərində olan bütün nöqtələr qərbdən şərqə doğru fırlanaraq səmada dairə cızırlar. Nəticədə gecə-gündüz yaranır. Yer kürə formasında olduğundan Günəş şüaları onun bütün səthini eyni vaxtda işıqlandıra bilmir. Günəşin işıqlandırdığı hissədə gündüz, qaranlıqda qalan hissədə isə gecə olur və Yerin fırlanması ilə əlaqədar olaraq bu növbələşmə ardıcıl olaraq davam edərək gecə-gündüzü əmələ gətirir. Bu səbəblərdən Yer səthinin müxtəlif hissələrində saatlar müxtəlif zamanı göstərir.
Saat qurşağı

Hər bir qurşaq daxilində vaxt onun mərkəzindən keçən meridiana görə hesablanır və bütün qurşağa aid edilir. Bu vaxt qurşaq vaxtı adlanır. Eyni meridian üzərindəki məntəqələrdə vaxt eyni olur və yerli vaxt adlanır. 0-cı (24-cü) saat qurşağı Qrinviç meridianından başlanır. Xarici keçidlər Google Maps-də göstərilmiş saat qurşaqları
Ağdaş rayonu

Ağdaş rayonu — Azərbaycan Respublikasında inzibati – ərazi vahidi. Rayonun ərazisi Bərdə rayonu ilə 33 km, Yevlax rayonu ilə 30 km, Qəbələ rayonu ilə 10 km, Göyçay rayonu ilə 11,5 km, Ucar rayonu ilə 29 km, Zərdab rayonu ilə 11.5 km məsafədə həmsərhəddir. İnzibati mərkəzi Ağdaş şəhəridir. Ağdaş rayonu 8 avqust 1930-cu ildə təşkil olunmuşdur. Əlverişli təbii şəraiti olan Ağdaş ərazisində insanlar ən qədim zamanlardan məskunlaşmışlar. Qədim yunan müəllifi Strabon bu ərazilərdə insanların məskunlaşdığını, təsərrüfat fəaliyyəti ilə məşğul olduqlarını, Türyançayın orta və aşağı axarında yaşayan əhalinin bu çaydan təsərrüfat və gəmiçilik məqsədilə geniş istifadə etdiklərini qeyd etmişdir. Təbii iqlim və torpaq şəraiti burada qədim dövrlərdən əkinçilik və maldarlığın yüksək inkişafı üçün əlverişli imkan və şərait yaratmışdır. Tarixən bu yerlərdə yüksək keyfiyyətli taxıl becərilmiş, meyvə yetişdirilmiş, ipəkçilik, sonralar isə pambıqçılıq geniş yayılmışdı.
Ağdaş rayonu

Orta əsrlərin son dövrlərində Ərəş adlanan bu ərazi Şirvan bəylərbəyliyinin tabeliyində idi. Buranı "Sultan" titulu daşıyan feodal hakimlər idarə edirdilər. Sonralar Səfəvi-Osmanlı müharibələrində əldən-ələ keçən Ərəş sultanlığı xeyli zəiflədi və XVIII əsrin 50-ci illərində Şəki xanlığının vassalına çevrildi. 1795-ci ildə Sultanlıq ləğv edilərək Şəki xanlığına qatıldı. Çarizmin 1873-cü ildə Qafqazda həyata keçiridiyi inzibati islahata əsasən Yelizavetpol quberniyasının tərkibində Ərəş qəzası yaradıldı. Qəzanın ərazisi 3212,5 km². əhalisi isə 52371 nəfər idi. Ərəş qəzası 1926-cı ildə ləğv edilmiş, ərazisinin bir hissəsi Şəki, bir hissəsi – Ağdaş şəhəri və Ağdaş nahiyəsi, Göyçay qəzasına verilmişdi. Ağdaş rayonu ərazisi 1918-ci il may ayında ADR elan olunarkən erməni-bolşevik qüvvələrinin işğalı altında idi. Qafqaz İslam Ordusu Göyçay döyüşündə qələbə qazanaraq Ağdaşı işğaldan azad etmişdi. Həmin döyüşdə Qafqaz İslam Ordusuna 389 nəfərlik Ağdaş konüllülər dəstəsi dəstək verirdi.
Ağdaş rayonu

1930-cu ildə Ağdaş rayonu yaradılır. Rayonun inzibati mərkəzi XVI əsrdə salınmış, 1900-cü ildən şəhər statusu daşıyan Ağdaş şəhəridir. 1999-cu il iyun ayının 4-də Ağdaşda orta güclü zəlzələ baş vermişdir. Zəlzələ nəticəsində insan itkisi olmasa da, 100-dən çox ev dağılmış, çoxlu sayda ev isə qəzalı vəziyyətə düşmüşdür. Lakin sonrakı illərdə bu evlərin bir çoxu əsaslı təmir edilmişdir. Zəlzələ nəticəsində dəyən iqtisadi ziyanın miqdarının 2,5 milyon dollar olduğu təxmin edilir. Coğrafi mövqeyi Ağdaş rayonu Şirvan düzünün şimal-qərbində, Acınohur ön dağlığının cənubunda yerləşir. Səthi, əsasən, düzənlik, şimal hissədə dağlıqdır.
Ağdaş rayonu

Düzənlik hissədə Antropogen, dağlıq hissədə isə Neogen çöküntüləri yayılmışdır. Ərazisində gil çıxarılır. Rayonun ərazisindən Türyançay, cənub-qərb sərhədi boyu isə Kür çayı axır. Baş Şirvan kollektoru Ağdaş rayonu ərazisindən başlanır. Türyançayda su qovşağı yaradılmışdır. Rayonda, əsasən, boz-çəmən torpaqları yayılmışdır. Bitkiləri, əsasən, çöl və yarımsəhra tiplidir. Kür çayı sahilində tuqay meşələri, rayonun şimal hissəsində (Türyançay Dövlət Təbiət Qoruğunda) ardıc və saqqız ağaclarından ibarət seyrək arid meşələr vardır.
Ağdaş rayonu

Heyvanları: canavar, tülkü, çöldonuzu, quşlardan kəklik, turac, qırqovul, kərkəs, sürünənlərdən gürzə, kələz məskunlaşmışdır. Rayonun ərazisindən Bakı-Tiflis, Bakı-Qəbələ dəmir yolu, Bakı-Qazax şose yolu, Mingəçevir-Bakı elektrik ötürmə xətti keçir. Rayonun iqlimi düzənlik yerlərdə mülayim isti və quru-subtropikdir. Rayonda orta illik temperatur 14,2 dərəcədir. Orta temperatur yanvarda 1,2–1,4 °C, iyulda isə 25–27 °C-dir. İllik yağıntı miqdarı 300–450 mm-dir. Yaşayış məntəqələri Rayonun yaşayış məntəqələrinin sayı 74-dür (1 şəhər, 2 qəsəbə, 71 kənd) 1 yanvar 2022-ci il tarixə olan məlumatlara əsasən rayon əhalisinin sayı – 112 min nəfərdən artıqdır. .
Ağdaş rayonu

Əhalinin sıxlığı – 1 km²-də 109 nəfərdir. Əhalisinin 34%-i şəhərdə, 66%-i kəndlərdə yaşayır. Rayon əhalisinin çoxu yerli əhalidən ibarətdir. Rayonda eyni zamanda çox sayda qaraçılar da məskundur. Etnik tərkibi Ağdaş rayonu : 2009-cu il siyahıya alması Görkəmli şəxsləri Səməd Abdullayev (1920–1943)- Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Fariz Səfərov (1920–1964)- Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Habil Əliyev (1929–2015)- tanınmış kaman ustası, Azərbaycan Respublikasının Xalq Artisti Munis Şərifov — tanınmış kaman ustası, Azərbaycan Respublikasının Xalq Artisti Fikrət Qoca — Azərbaycanın Xalq Şairi Muxtar Əfəndizadə — Azərbaycan şərqşünas alimi Məqsud Şeyxzadə (1908–1967) — Özbəkistanın Xalq Şairi Fuad Şıxıyev (1913–1977) — Odessa Milli Dənizçilik Universitetinin professoru, texnika elmləri doktoru Bəkir Nəbiyev (1930–2012)- Azərbaycan alimi, ədəbiyyatşünas, akademik Salih Salihov (1909–1976)- tibb elmləri doktoru, professor Muxtar Abduyev (1926–1979) — kənd təsərrüfatı elmləri doktoru, Professor İsmayıl Qəribov — kimya elmləri doktoru (1973), Professor (1974) Yaşar Səlimov — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru (1988), Professor (1989). Xəzər İsayev — Azərbaycan Respublikası Milli Olimpiya Komitəsinin vitse-prezidenti, "Gömrükçü" İdman Sağlamlıq Mərkəzinin baş direktoru, Ədalətli Oyunların sədri İqtisadi xarakteristikası Sovet dönəmində Ağdaşın iqtisadiyyatında pambıqçılıq əsas yer tuturdu. Ağdaş rayonunun əlverişli coğrafi mövqeyi və təbii şəraiti hələ XIX əsrin sonralarında burada texniki bitkilərin əkilib-becərilməsinə və onların dünya bazarına çıxarılmasına imkan vermişdi. 1883-cü ildən Bakı-Tiflis dəmir yolu çəkildikdən sonra onsuz da əhəmiyyətli ticarət yollarının üstündə yerləşən Ağdaşda emal müəssisələri qurulmağa başladı.
Ağdaş rayonu

Məhsul tədarükü və xarici bazarlara daşınması, ticarətin və iqtisadiyyatın inkişafına səbəb oldu. 1887-ci ildə Poznan şirkətinin Lodz kontorunun müdiri Ramendik Ağdaşa gələrək burada pambıq alıcı məntəqələri açmış, pambığın ilkin emalı və qablaşdırılması üçün 4 ədəd kotton-çin dəzgahı və bir press qurmuşdu. Artıq 1897-ci ildə Ağdaşda kotton-çin maşınlarından ibarət 7 zavod fəaliyyət göstərirdi. Beləliklə, XIX əsrin ikinci yarısından başlayaraq Avropanın qabaqcıl toxuculuq mərkəzləri ilə əlaqə saxlayan Ağdaş XIX əsrin sonunda bütün Qafqazda pambıq istehsalı, emalı və satışının mərkəzinə çevrilmişdi. Qafqaz pambıqçılarının I Qurultayının 1904-cü ildə Ağdaşda çağırılması da bunu sübut edir. 1888-ci ildə Ağdaş bazarında 3100 pud pambıq satılmışdırsa, 1892-ci ildə bu rəqəm 28000 puda çatmışdı. XIX əsrin 70-ci illərində fəaliyyət göstərən Ağdaş bazarında pambıqdan başqa digər ənənəvi məhsullar da satılırdı. XX əsrin əvvəllərində "Qafqaz" qəzeti yazırdı ki, "Ağdaş xaricə, Marsel və İtaliyaya göndərilən həm bütün xam ipəyi, həm də baramanı özündə cəmləşdirən mərkəzdir".