LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Subsidiya

Dövlətin şəxs və ya təşkilatlara pul, mal və ya xidmət şəklində etdiyi qarşılıqsız köməkləri ifadə edir. Dövlət, müxtəlif sosial və iqtisadi məqsədləri reallaşdırmaq üzrə subsidiya verə bilər. Məsələn geniş xalq kütlələrinin istehlak etdiyi bir malın qiymətini aşağı salaraq, aradakı fərqi büdcə gəlirlərindən qarşılaya bilər. Burada məqsəd istehlakçının qorunmasıdır. Dövlət ixracatçıya ölkəyə qazandırdığı valyuta başına bəlli bir subsidiya ödəyə bilər.
Subsidiya

Subsidiya, bilavasitə və ya dolayı yollarla edilə bilər. Məsələn vahid istehsal başına pul olaraq verilən subsidiyalar birinci qrupa aiddir. Dolayı subsidiyalar isə vergi və pul-kredit siyasəti vəsaitləri hesabına həyata keçirilir. Bundan əlavə, birbaşa subsidiyalar fundamental elmi araşdırma və təcrübə işlərini maliyyələşdirmək (qrant), istehsalata yeni texnikanın cəlb edilməsi və kadr hazırlığı üçün istifadə olunur. Dövlət və yaxud yerli büdcə hesabına istehlakçılara edilən ödənişlər, həmçinin hüquqi və fiziki şəxslər üçün xüsusi fondların ödənişləridir.
Subsidiya

Subsidiyaların xüsusiyyətləri: Vəsaitlərin əvəzsiz verilməsi (vəsaitlərin qaytarılması da mümkündür) məqsədli verilməsi yenidən maliyyələşdirilmə məqsədli (kapital maliyyələşdirilməsi şərti ilə) bundan əlavə, birbaşa subsidiyalar fundamental elmi araşdırma və təcrübə işlərini maliyyələşdirmək (qrant), istehsalata yeni texnikanın cəlb edilməsi və kadr hazırlığı üçün istifadə olunur. Subsidiyalar bir tərəfdən perspektivli sahələrin inkişafını genişləndirə, digər tərəfdən isə faydasız, lakin strateji vacib müəssisələri dəstəkləyə bilər. kənd təsərrüfatı ilə bağlı istehsalat kompensasiya ödənişləri ilə dotasiya edilir. Dolayı subsidiyalar ilə vergi və pul-kredit siyasəti vəsaitləri hesabına həyata keçirilir. Dövlət şirkətin gəlirindən güzəştli vergi tutur, birbaşa vergilərin qaytarılmasını və gömrük rüsumlarını, dövlət zəmanəti və depozitlərin sığortalanmasını, ixrac kreditlərini təcrübədən keçirir və özəl birləşmələri güzəştli kreditlər ilə təmin edir.
Teleqram

Teleqram (yun. τηλέ — uzaq, γραμμα — yazı) — teleqraf vasitəsi ilə ötürülən məlumat. 21 oktyabr 1832-ci ildə dünyada ilk teleqram Pavel Lvoviç Şillinqin (Baron Pavel L'vovitch Schilling) Sankt-Peterburqdakı mənzilində yerləşdirilmiş elektromaqnit teleqraf aparatından göndərilmişdir. Bu teleqramın mətni on sözdən ibarət idi. 6 yanvar 1836-cı ildə amerikalı ixtiraçı və rəssam Samuel Morze (Samuel Morse) Nyu-Cersi ştatının Morristaun şəhərində teleqraf aparatını nümayiş etdirmiş və bu aparat vasitəsilə özünün yaratdığı kodla ilk teleqramı göndərmişdir. Teleqramın ötürmə məsafəsi 3 km-ə yaxın, mətni isə bir neçə sözdən ibarət idi: “A patient waiter is no loser” (“Səbr edən heç vaxt uduzmur”). Bu tarixdən etibarən bütün dünyada məlumatın teleqraf vasitə- silə ötürülməsində standart kimi Morze əlifbasından istifadə edilməyə başlanmışdır.
Teleqram

Əlifbanın hər bir hərfi nöqtə və tirelərdən ibarət idi. Bu işarələrin müxtəlif say və ardıcıllığı müəyyən hərf bildirirdi. Morzenin quraşdırdığı 60 kilometrlik teleqram xətti ilk dəfə prezident seçkilərinə dair məlumatların verilməsində istifadə olunmuşdur. Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı — müxtəlif xarakterə, oyun tərzinə, mövzu və məzmuna malik olan Azərbaycan xalq rəqsləri adlarının mənasına görə bir neçə qrupa bölünür. Yer və tarixi ərazilərin adları ilə bağlı rəqslər Hər bir rəqs müəyyən bir dövrdə, hansısa bir tarixi ərazidə yaranmışdır. Bu rəqslərin hər birinə onların özünəməxsus musiqi dili, intonasiyası, ritminə uyğun adlar verilmişdir. Bəzi rəqslər öz adı olmadığından yarandığı yerin, tarixi ərazinin adını götürmüşdür. “Azərbaycan”, “Qazağı”, “Nuxa” (və ya “Şəki”), “Naxçıvanı”, “Şamaxı”, “Bakı”, “Şuşa”, “Əsgəranı”, “Dəhnə”, “Şağani”, “Şərur”, “Sabirabadı” belə rəqslərdəndir. Bu rəqslərin adları bizə çox tanışdır. Çünki bu adlar Azərbaycanda hansısa bir bölgənin, şəhərin, rayon mərkəzinin adıdır. Lakin elə rəqslər də vardır ki, onların adı hansısa bir tarixi ərazidə yerləşən dərə, təpə, qala, çay, bulaq adları ilə adlandırılmışdır.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Məsələn, “Uzundərə”, “Kömürtəpə”, “Çay dərəsi”, “Muğan bulağı” (“Şirvan bulağı” da deyirlər), “Çıraq qala”, “Qusar-çay” və başqaları buna aydın nümunədir. Azərbaycanda elə rəqslər də vardır ki, onların adları hal-hazirda qonşu xalqların yaşadığı ərazilərlə də bağlıdır. Çünki bu ərazilərdə də tarix boyu azərbaycanlılar yaşayıblar, adət-ənənəmizi qoruyub saxlayıblar və musiqi mədəniyyətimizi daim inkişaf etdiriblər. Qeyd etmək lazımdır ki. elə indi də Dağıstan, Gürcüstan, Türkiyə, İran, Özbəkistanda və digə dövlətlərdə çoxlu sayda azərbaycanlı yaşayır. Bu tarixi ərazilərin şəninə yazılmış Azərbaycan xalq rəqslərindən “Dilican”, “Tiflisi”, “Ənzəli”, “Aşxabadı”, “Məhərrəmkənd”, “Qars”, “Dağıstan”, “Dərbəndi”, “Əndican”, “Çanax qala” və başqalarını nümunə gətirə bilərik. Bitki və gül-çiçək adları ilə bağlı rəqslər Təbiəti tərənnüm edən “İnnabı”, “Darçını”, “Lalə”, “Qızıl gül”, “Heyva gülü”, “Bənövşə”, “Novruzgülü”, “Reyhanı”, “Alma gülü”, “Alça gülü”, “Mixəyi”, “Məxməri”, “Dağ çiçəyi”, “Yasəməni”, “Pambığı” bu rəqslərdəndir. Azərbaycanda nəfəs alətlərinin məşhur ifaçılarından biri, “zurna-balaban” məktəbinin yaradıcılarından sayılan Əli Kərimov (1874-1962) Cabbar Qaryağdıoğlu ilə görüşlərindən birini öz xatirələrində belə xatırlayır: Biz Cabbarla Səlim bəyin toyunda görüşdük.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Baharın gözəl çağı idi. Səhər-səhər Cabbarla çəmənlikdə gəzirdik. Bu gözəl bahar səhərinin təravəti, havadakı gül-çiçəyin ətri məndə elə bir təb yaratdı ki, istər-istəməz balabanı əlimə alıb çalmağa başladım. Musiqi sona çatdıqda Cabbar maraqlı baxışlarla bu rəqsin adını məndən soruşdu. Mən də dedim ki, bilmirəm, elə indi improvizə etdim. Onda Cabbar təklif etdi ki, bu melodiyanın adını elə bu səhərə, çiçəklərin ətrinə həsr edərək “Bənövşə” qoyaq. Beləcə “Bənövşə” rəqsi yarandı. Daş-qaş, zinət və bəzək əşyalarının adları ilə bağlı rəqslər Qədim dövrlərdən bəri bahalı daş-qaşlar, eləcə də qiymətli materiallardan (qızıl və gümüş) hazırlanmış zinət əşyaları Azərbaycan xalqının məişətində çox geniş istifadə olunmuşdur. Əsasən, qadınların istifadə etdikləri bu bəzək əşyaları onların daha da yaraşıqlı, cazibəli görünməyinə təsir göstərmişdir.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Feodal dövrünün saray xanımları aşağı təbəqədən olan xanımlardan seçilmək üçün çox qiymətli zinət əşyararından istifadə edərdilər. Üstü cürbəcür daş-qaşlarla (brilliant, almaz, yaqut, zümrüd, kəhrəba, firuzə) silsilələr, cıqqa və sırğalar, çəçik və qolbaqlar, sinəbəndlər, qızıl pullarla bəzədilmiş papaqqabağılar, bilərzik və bazubəndlər, üzüklər, qızıl və gümüşdən hazırlanmış kəmərlər belə bəzəklərdəndir. Qadın gözəlliyini və milli geyimlərimizin ornamentini əks etdirən bəzək əşyaları ilə bağlı xalqımız bir sıra rəqslər yaratmışdır. “Brilyantı”, “Yaqutu”, “Mirvari”, “Çervon”, “Almazı”, “Mərcanı”, “Onluq”, “Zümrüdü” və başqaları məhz, bu xalq rəqslərindəndir. Əmək və təsərrüfatla bağlı məişət rəqsləri Azərbaycan ərazisində çox sayda qədim tayfalar mövcud olmuşdur. Oğuzlar, qıpçaqlar, qınıqlar, tərəkəmələr, ovşarlar, köçərilər və s. Bu tayfalar daim köçəri həyat tərzi sürmüş, heyvandarlıqla məşğul olmuş, öz yaşayışlarını təmin etmək üçün mal-qarasını yayda yaylağa, qışda qışlağa aparmaqla təsərrüfatını genişləndirmişlər. Xalq rəqslərindən “Tərəkəmə”, “Köçəri” və “Ovşarı” məhz, bu qədim tayfaların adları ilə bağlı el havalarıdır. Tərəkəmələrin həyat tərzini əks etdirən digər rəqslər daha maraqlı məzmuna malikdir.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Kollektiv təsərrüfatla bağlı, süd sağımı, yun qırxımı, eləcə də qoyunçuluğun inkişafında çobanların əməyi bu rəqslərdə bütövlüklə öz əksini tapmışdır. “Kolxozu”, “Xançobanı”, “Çobanı”, “Çobanlar”, “Keçiməməsi” və s. havalar məhz, əmək və təsərrüfatla bağlı məişət rəqslərindəndir. Qəhrəmanlıq və igidlik timsallı rəqslər Azərbaycan xalqı uzun əsrlər boyu müharibələr görmüş, hücum və basqınlara məruz qalmış, tarixin bütün keçməkeçli yollarını aşaraq geridə qoymuş xalqımız heç zaman ruhdan düşməyərək düşmən basqınlarına mərdliklə sinə gərmiş, qəhrəmanlıq göstərmiş, gücünü, qüvvəsini səfərbər edib son nəticədə döyüşdən qalib çıxmışdır. Döyüşə gedənləri ruhlandırmaq üçün “cəngi”lər çalınar, aşıqlar xalqı qələbəyə səsləyərdilər. Düşmən üzərində çalınan hər bir qələbə, zəfər böyük xalq bayramlarına çevrilərdi. İgidlərin şəninə dastanlar qoşular, mahnılar bəstələnər, qələbə sevincini əks etdirən müxtəlif məzmunlu rəqs havaları yaradılardı. “Cəngi”, “Beşaçılan”, “Qəhrəmani” və başqaları belə rəqslərdəndir. Bayramlar və el şənlikləri ilə bağlı mərasim rəqsləri Azərbaycan xalqı qədim dövrlərdən bəri öz tarixi yaddaşına həkk elədiyi və özünün adət-ənənəsinə, məişətinə daxil etdiyi müəyyən hadisələri, unudulmaz günləri daim yaşatmaq üçün hər zaman müxtəlif bayramları, el şənliklərini və digər mərasimləri yüksək səviyyədə qeyd edir.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Azərbaycanda bir çox bayramlar mövcuddur. Xalqın böyük təntənə ilə qeyd etdiyi bayramlardan biri Novruz bayramıdır. Novruzda bayram şirniyyatlarının hazırlanması, səməni göyərdilməsi, yumurta boyadılması, xonçaların bəzədilməsi, çərşənbələrin keçirilməsi, tonqalların qurulması ilə yanaşı bu bayramı daha da yadda qalan edən xalq qarşısında bir çox oyunların, tamaşaların keçirilməsidir. Məhz, Novruz bayramı ilə əlaqədar, onun atributları ilə bağlı, eləcə də buradakı oyunlara, tamaşalara aid xalq arasında bu günümüzə qədər çoxlu sayda rəqslər meydana gəlmişdir. “Səməni”, “Novruzu”, “Kəndiri”, “Cıdır”, “Atlanma”, “Pəhləvanı”, “Zorxana”, “Duy-duy”, “Şalaxo” və s. belə rəqslərdəndir. Əsrlər boyu çox böyük şadyanalıqla qeyd edilən, adət-ənənələrə uyğun şəkildə həyata keçirilən mərasimlərdən biri də toydur. Toy – iki sevən gəncin yeni yaradacaqları müstəqil ailə təməlinin rəmzidir. Azərbaycan toylarında kiçikdən böyüyə qədər hər kəs; qohumlar, qonşular, dost-tanışlar, ümumiyyətlə hamı şadlanır, rəqs edir, sevinir, bəylə-gəlini təbrik edir, onlara xoşdəxtlik arzulayırlar.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Məhz, bu mərasimlə bağlı, bəylə-gəlinin şərəfinə xalq arasında bir çox oyun havaları meydana gəlmişdir. “Gəlin havası”, “Toy”, “Vağzalı”, “Yaylıq” və başqaları belə rəqslərdəndir. İnsan adları ilə bağlı rəqslər Azərbaycan oyun havaları arasında insan adları ilə bağlı rəqslər çoxluq təşkil edir. “Nabat xanım”, “Xalabacı”, “Şəlalə”, “Mirzəyi”, “Hacıcan”, “Xanımı”, “Züleyxa”, “Sevinc”, “Bəsti”, “Qaryağdı”, “Təhməzi”, “Gülgəzi”, “Leyli pəri”, “Musaxanı”, “Ayşadı” və s. Belə rəqslərin çox olmasının bir neçə səbəbi vardır. Məsələn, elə rəqslər var ki, yarandıqdan sonra bir müddət adsız qalmışdır. Yəni tez-tez el şənliklərində, bayramlarda səslənmiş, musiqi dilinin sadə və gözəl olmasına görə yaddaşlara köçürülmüş, xalq arasında sevilmiş, lakin dəqiq adı olmamışdır. Bir müddətdən sonra xalq bu rəqsi onu yaradan ifaçının öz adı ilə adlandırmışlar. Bəzi rəqslər onu yaradan müəllifin oğlunun, qızının və ya nəvəsinin adını qəbul etmişdir.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Məsələn, Şirvan “zurna-balaban” məktəbinin banisi sayılan Əli Kərimov öz nəvəsinin adına “Əfruzə” rəqsini yaratmışdır. Elə rəqslər də vardır ki, bir müddətdən sonra öz adını itirmiş, sonradan bu havanı gözəl oynayan, rəqs edən şəxsin (rəqqas və ya rəqqasənin) adı ilə adlandırılmışdır. Hətta elə rəqslər də mövcuddur ki, ilkin adını da, sonrakı adını da saxlayıb. Məsələn, “Balabəyi” rəqs havasının ikinci adı “Nilufəri”dir. İlk adı “Qorxmazı” olan rəqsə sonralar “Solmazı” adı da verilmişdir. Məzəli rəqslər Tarixən hər bir insan yaşadığı həyatı boyu saysız-hesabsız gülməli, məzəli əhvalatlarla rastlaşmışdır. Getdikcə insanlar arasında yayilan belə gülməli əhvalatlar çoxaldıqca, onlardan ən maraqlısını, ən məzəlisini xalq öz yaddaşına yazmışdır. Sonralar bütün folklor janrlarına sirayət etdiyi kimi, oyun havalarının da yaranmasına səbəb olmuşdur.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Hər bir məzəli rəqs hansısa gülməli bir tarixi əhvalatla bağlıdır və öz musiqi məzmununda və ya oynanılarkən müxtəlif çalarlar, müxtəlif hərəkətlər vasitəsilə bu gülüşü özündə əks etdirmişdir. Belə rəqslərdən “Kəsmə”, “Lətifə”, “Naz eləmə”, “Xurcun”, “Qıtqılıda” (“Sənəmi” kimi də adlanır), “Naz-nazı”, “Kim-kimə”, “Tapp elədi” (“Sürüşdüm-düşdüm” kimi də adlanır), “Matanı”, “Cığ-cığa”, “Qoçəli” və başqalarının adlarını çəkə bilərik. Güclü improvizə etmək bacarığına malik olan xanəndələr bir muğamı həmişə eyni tərzdə oxumamışlar. Hər dəfə müəyyən şöbə və guşələrdə ifalarına yeni xallar, bəzəklər, melizmlər əlavə etməklə öz ustalıqlarını təsdiq etmişlər. Onları müşayiət edən musiqiçilər də öz ifalarının daha da rəngarəng səslənməsi üçün, digər sazəndə dəstələrindən seçilmək üçün, muğam dəstgahlarına yeni ahəng gətirmək məqsədilə müxtəlif şöbə və guşələrdə “rəng”ləri müəyyən rəqs havaları ilə əvəz etmişlər. Bildiyimiz kimi hər bir rəqs xasiyyətinə, mövzusuna uyğun individual ada malikdir. Lakin rəqs muğam dəstgahında rəng kimi ifa edilərkən həmin şöbə və ya guşənin adını qəbul edir. Məsələn, “Aşxabadı” rəqsi “Şüştər rəngi” kimi, “Narınc” rəqs musiqisi “Manəndi-müxalif rəngi” (Segah muğamında) kimi, “Novruzu” rəqsi “Vilayəti rəngi” (Rast muğamında) kimi, “Çervon” rəqsi “Mahur rəngi” kimi, “Balabəyi” rəqs musiqisi “Şikəsteyi-fars rəngi” (Şur muğamında) kimi adlanır.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Bəzi xalq rəqslərimiz ifa olunduqları şöbə və ya guşələrin xarakterini, məzmununu o qədər dolğun şəkildə əks etdirir ki, xalq arasında öz adı ilə yox, rəng musiqisi kimi daha çox yadda qalmış olur. Belə rəqslərdən “Mərcanı” (Mübərriqə rəngi), “Almazı” (Şüştər rəngi), “Bəxtəvəri” (Şikəsteyi-fars rəngi), “Mixəyi” (Şikəsteyi-fars rəngi) və başqalarını göstərə bilərik. Bu rəqslərdən hal-hazırda “Şikəsteyi-fars rəngi” kimi tanınan “Bəxtəvəri” xalq rəqsinin not yazısını ilk dəfə görkəmli bəstəkarımız Səid Rüstəmov (1907-1983) özünün 1937-ci ildə nəşr etdirdiyi “Azərbaycan xalq rəqsləri” məcmuəsində göstərmişdir. Bu məcmuəyə 30 rəqs musiqisi daxildir. Bu siyahıda 16 nömrəli rəqs elə “Bəxtəvəri” adı ilə də verilmişdir. “Şikəsteyi-fars rəngi” kimi məşhurlaşan digər xalq rəqslərimizdən biri də “Mixəyi”dir. Onu da qeyd etməliyik ki, bu rəqsin ikinci adı “Ciran-ciran”dır. Bu adla verilmiş rəqsin not yazısını ilk dəfə tanınmış musiqişünas Bayram Hüseynli 1965-ci ildə nəşr etdirdiyi “Azərbaycan xalq rəqs melodiyaları” məcmuəsində işıqlandırmışdır.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Məcmuədəki 25 oyun havasından sonuncu nömrə “Ciran-ciran” rəqsidir. “Mixəyi” rəqsi Segah muğamında “Şikəsteyi-fars” şöbəsi ilə “Mübərriqə” arasında çalınır. Rəqs tez tempdə (allegro) ifa olunan şən, oynaq musiqiyə malikdir. 2. Hər hansı bir muğamın tam şəkildə (formada), yəni öz kompozisiya quruluşunun tərkibinə daxil olan bütün şöbə və guşələrin, eləcə də rəng və təsniflərin əvvəldən axıradək ardıcıl ifa edilməsi – dəstgah adlanır. Muğam dəstgahları “dəraməd”lə başlanır. Dəraməd – instrumental şəkildə ifa olunan iri həcmli rəng növüdür. Muğam şöbələrinin bütün istinad pərdələrini özündə əks etdirən dəraməd yalnız bir dəfə, dəstgahın başlanğıcında giriş (müqəddimə) musiqi əsəri kimi səslənir.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Əsasən, asta tempdə, lirik əhval-ruhiyyədə ifa olunan dəramədin musiqisini dinləyən hər kəs ilk andan həmin muğam dəstgahının nədən danışacağını, onun ümumi xarakteri və hansı emosional təsirə malik olması haqqında məlumatlanmış olur. Hər bir dəraməd ifa olunduğu muğam dəstgahının adını daşıyır. Məsələn, “Rast dəramədi”, “Bayatı-Şiraz dəramədi”, “Şur dəramədi” “Çahargah dəramədi” və s. Yarandığı gündən bəri xalq arasında sevilərək dinlənilən, muğam dəstgahlarının artıq ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmiş və hal-hazırda öz adı ilə deyil, dəraməd kimi məşhurlaşan rəqslərimiz az deyil. Məsələn, “Ənzəli” rəqsi “Şüştər dəramədi” kimi, “Şəlalə” rəqs musiqisi “Bayatı-Qacar dəramədi” kimi, “Reyhanı” rəqsi “Rast dəramədi” kimi, “Səlami” rəqsi “Mahur-hindi dəramədi” kimi, “Dərvişi”, “Gül dəstəsi” və “Həngamə-mey” rəqsləri isə “Bayatı-Şiraz dəramədi” kimi tanınır. Bu rəqslərin dəraməd kimi ifa olunması iki cəhətdən əhəmiyyətlidir. Birinci cəhət odur ki, muğamların kompozisiya quruluşunda rəngarənglik artır, muğam ifaçılığı daha da zənginləşir. İkinci cəhət isə budur ki, xalq rəqslərimiz unudulmur, dəraməd kimi ifa edilsə də yaşayır və gələcək nəsilə ötürülür. Aparılan tədqiqatların, yazılan not nümunələrinin də vacibliyi ondan ibarətdir ki, bu qədim xalq rəqslərimiz həm də öz adını qoruyub saxlayır, dəraməd kimi deyil, məhz oyun havası kimi yazılmasını sübut edir.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Bu gün dəraməd kimi tanınmış xalq rəqslərimizin ritmik xüsusiyyətləri haqqında danışarkən mütləq qeyd etməliyik ki, bu rəqslərdən bəziləri yarandığı zaman bir oyun havası kimi iti tempdə ifa olunublar. Bilirik ki, lirik əhval-ruhiyyədə yazılmış xalq rəqslərimiz də yetərincədir və dəraməd kimi onlardan istifadə olunur. Muğam şöbə və guşələrinin xarakterinə, istinad pərdələrinin ardıcıllığına, lad əsasına uyğun gələn, tez tempə malik olan rəqs havalarını isə dəraməd kimi ifa edərkən instrumental ifaçılarımız onun tempini ağırlaşdırırlar. Nümunə kimi “Ənzəli” rəqsinin not musiqisini nəzərdən keçirsək, onun allegretto tempində yazıldığını və ümumiyyətlə, bu havanın özünün iti tempə meyilli olduğunu oxumaq olar. 3. Rəngin digər bir növü də “diringi”dir. Diringi kiçik həcmli, tez tempə malik olan, oynaq, rəqsvari musiqi nümunəsidir. Tərkibi bəzən bir neçə frazadan ibarət olan, kiçik miniatür pyeslərə bənzəyən diringinin musiqisi çox zaman rəqs melodiyası ilə dəyişik salınır.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Diringi rəqs deyil. Doğrudur ki, çox zaman xanəndəni müşayiət edən musiqiçilər diringi əvəzinə rəqs ifa edirlər. Lakin diringi rəqs musiqisinə oxşayan, ifa olunduğu muğamın şöbə və ya guşəsinin məzmununa, lad əsasına uyğun şəkildə bəstələnmiş bir musiqidir. Əsasən kiçik həcmli şöbələrin (xüsusilə də guşələrin) sonunda ifa edilən bu musiqi nümunəsi diringi kimi deyil, rəng kimi həmin şöbə və ya guşənin adını daşıyır. Müxtəlif dövrlərdə yaşayıb-yaratmış musiqi ifaçılarımızın, xanəndə və sazəndə dəstələrinin fəaliyyətini araşdıraraq, onaların ifaçılıq təcrübəsinə əsaslanaraq deyə bilərik ki, xalq rəqslərimizdən “diringi” kimi muğam dəstgahlarında çox geniş istifadə olunmuşdur. Məsələn, “Taciri” rəqsi “Əraq rəngi” kimi, “Kəndiri” rəqs melodiyası “Mayeyi-Mahur rəngi” kimi, “Məxməri” rəqsi “Segah rəngi” kimi, “Almazı” rəqs musiqisi “Şüştər rəngi” kimi və s. ifa olunmuşdur. Bundan əvvəl “rəng”lər haqqında danışarkən “Almazı” rəqsi haqqında məlumat vermişdik. Bu rəqs musiqisinin həm “rəng”, həm də “diringi” kimi ifa olunması nə ilə bağlıdır?
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Əvvəla, yada salmalıyıq ki, rəng melodiyaları istər həcminə, istərsə də xarakterinə görə müxtəlif olurlar. Yəni, həm kiçik, həm də böyük həcmli rənglər ağır, orta və tez tempdə ifa olunan ritmik xüsusiyyətlərə malikdirlər. Əgər “Almazı” rəqsinin melodiyasını təhlil etsək, onun kiçik həcmli olmasının və tez tempdə (allegro) ifa edilməsinin şahidi olarıq. Bu xüsusiyyətlər “diringi”yə xas olan ifadə üsullarından olduğu üçün rəqs həm “rəng”, həm də “diringi” sayıla bilər. 4. Muğam dəstgahlarının kompozisiya quruluşuna daxil olan sonuncu kompanent “təsnif” adlanır. Təsnif rənglərdən fərqli olaraq təkcə instrumental deyil, həm də vokal ifada səslənir. Başqa sözlə desək, təsnif – dəqiq metro-ritmə əsaslanan, əsasən bəstəkarlar tərəfindən xalq ruhunda yazılmış mahnıdır.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Təsnifin musiqisi elə qurulmuşdur ki, onun tərkibində özündən sonra gələcək şöbənin istinad pərdəsi də səslənir. Xanəndə təsnifi oxuyarkən həmin pərdədən çox asanlıqla digər şöbəyə keçə bilir. Çox zaman xanəndələr onun əvəzinə müxtəlif xalq mahnılarından birini oxuyurlar. Lakin bu mahnılar xanəndə tərəfindən elə seçilməlidir ki, onların quruluşu həmin təsnifin quruluşu ilə oxşar olsun. Təsnif muğamın müəyyən şöbələrində ifa edilir və həmin şöbənin də adını daşıyır. Təsniflərin mətn əsasını, əsasən qəzəl, qoşma, bayatı, gəraylı və digər şeir formaları təşkil edir. Xanəndə müəyyən şöbədə oxuyacağı təsnif və ya xalq mahnısına muğamın xarakterinə, ruhuna uyğun, həmin şöbənin məzmununu əks etdirən mətn (şeir) seçməlidir. Təsniflərdən xanəndələr öz ifaçılıq yaradıcılığında müstəqil şəkildə oxunan mahnı kimi də istifadə edirlər.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Bu zaman mahnı həm təsnif kimi, həm də öz adı ilə təqdim oluna bilər. Sərbəst mahnı kimi ifa edilən təsnifin müəyyən bir istinad pərdəsindən kiçik muğam parçası da ifa etmək mümkündür. Lakin bu xanəndənin seçimindən asılıdır. O, mahnıda muğam oxumaya da bilər. Muğam yaradıcılığında xalq rəqslərimizdən də “təsnif” kimi istifadə olunmuşdur. Rəqsin mahnı kimi oxunması üçün ona söz, mətn (şeir) əlavə olunmalıdır. Bilirik ki, Azərbaycan muğamları XIX əsrin ikinci yarısından başlayaraq özünün yüksək inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Bu dövrdə Azərbaycanın bir çox bölgələrində (Şuşa, Bakı, Şamaxı və Şəki) muğam məktəbləri fəaliyyət göstərmiş, müxtəlif şəhər və kəndlərdən buraya xanəndələr öz sazəndə dəstələri ilə axışıb gəlmiş, öz istedad və bacarıqlarını nümayiş etdirərək xalq arasında tanınmış və sevilmişlər.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Həmin dövrdən bəri, əsasən xanəndələr tərəfindən bir çox rəqs musiqisinə mətn (şeir) əlavə edilərək, onların muğamın müəyyən şöbələrində “təsnif” kimi oxunması mümkün olmuşdur. Belə rəqslərdən “Şuşa” (Segah təsnifi), “Dağıstan” (Bayatı-Şiraz təsnifi), “Gülgəzi” (Şur təsnifi), “İnnabı” (Mahur təsnifi), “Kəsmə” (Segah təsnifi) və başqalarını göstərə bilərik. Bu rəqslər mahnı və təsniflərə çevrildikdən sonra xalq arasında artıq öz adı ilə deyil, onun musiqisinə qoşulmuş mətnin adı ilə tanınmışlar. Məsələn, “Dağıstan” rəqsi hal-hazırda “Ay Güləbətin” xalq mahnısı kimi şöhrət tapmışdır. İlkin variantda mahnının mətni aşağıdakı kimi oxunmuşdur. Dağıstan dağ yeridir, Gürcüstan bağ yeridir. Dağılmış Carbazarı, ay balam, Qızların bol yeridir. Sonralar mahnının bu bəndi dəyişilmiş və nəqərat əlavə olunmuşdur.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Bu dağda maral gəzər, Telini darar gəzər. Mən yara neyləmişəm, ay gülüm, Yar məndən kənar gəzər. Nəqərat Dağlarda çiçək, ay Güləbətin, Hamıdan göyçək, ay Güləbətin, Doldur ver içək, ay Güləbətin, hey!.. Digər bir məşhur xalq mahnısına çevrilmiş rəqslərdən “Gülgəzi”ni qeyd etməliyik. Onun bir rəqs kimi not musiqisini ilk dəfə tanınmış bəstəkarımız Səid Rüstəmov 1937-ci ildə özünün “Azərbaycan xalq rəqsləri” kitabında “Gülgəz” (№29) adı ilə nəşr etdirmişdir. Lakin mahnı kimi müxtəlif mənbələrdə onun bir neçə adına rast gəlmək olar. Məsələn, 1956-cı ildə Bülbül (1897-1962) tərəfindən tərtib olunan “Azərbaycan xalq mahnıları” məcmuəsində onun mətni və not yazısı “Ay qız heyranın ollam” adı ilə işıq üzü görmüşdür. 1979-cu ildə Qafar Namazəliyevin tərtibatı ilə çapdan çıxmış “Azərbaycan xalq mahnı və təsnifləri” kitabında “Heyranın ollam” kimi yazılmış mahnı Siyavuş Kəriminin tərtibatı ilə 2005-ci ildə nəşr olunmuş “Azərbaycan xalq mahnıları” məcmuəsində “Bağa girdim üzümə” adı ilə verilmişdir.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Həm solo, həm də duet şəklində oxunan mahnı şən əhval-ruhiyyədə, rəqsin öz tempində ifa edilir. I bənd Oğlan: Bağa girdim üzümə, Tikan batdı dizimə. Əyildim çıxarmağa, Yar sataşdı gözümə. Nəqərat Oğlan: Ay qız, heyranın ollam, Qız: Oğlan, ceyranın ollam. Oğlan: Gedərsən, yola sallam, Qız: Qalarsan, qadan allam. II bənd Qız: Bənövşə deyiləm mən, Yel vura, əyiləm mən. Mənə bivəfa demə, Vəfasız deyiləm mən. Duet kimi oxunan, xalq mahnısı kimi populyarlaşan digər oyun havası “Şuşa” rəqsidir.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Bu qədim xalq rəqsi ilk dəfə görkəmli bəstəkarımız Müslüm Maqomayev tərəfindən əlyazma səklində nota alınmış və hal-hazırda Əlyazmalar Arxivində saxlanılır. Digər bir bəstəkarımız Səid Rüstəmov “Şuşa” rəqsinin not musiqisini özünün “Azərbaycan xalq rəqsləri” məcmuəsində (№10) yazmışdır. Lakin mahnıya çevrildikdən sonra “Şuşa” adını demək olar ki, itirmiş bu nəğmə “Nazlı yarım” adı ilə xalq mahnısı kimi şöhrət tapmışdır. Oğlan: Nazlı yarım, eyləmə, Bağrımı qan eyləmə. Sən mənimsən, mən sənin, gülüm, Özgə xəyal eyləmə. Qız: Özünə bax oğlanın! Sözünə bax oğlanın! Əlbət evə gələrsən, bala, Gör sənə mən neylərəm.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Oyun havalarından mahnıya çevrilmiş nəğmələrin istedadlı ifaçılarından sayılan Bülbül özü də bəzi rəqslərə mətn əlavə etmişdir. Belə xalq rəqslərimizdən ən çox populyar olanı “İnnabı” və “Kəsmə”dir. “İnnabı” oyun havası da ilk dəfə Səid Rüstəmov tərəfindən nota alınmışdır. Bülbül rəqsin musiqisinə mətn əlavə etdikdən sonra o, “Mən aşiq gözlərinə” adlı təsnif kimi də tanınmışdır. Təsnifata görə məzəli rəqslər siyahısına daxil edilən “Kəsmə” oyun havası əsasən, kişi rəqqaslar tərəfindən oynanılır. Tez tempə malik olan bu rəqs üçün tullanma, sıçrama hərəkətləri səciyyəvidir. Bu oyun havasında ən maraqlı epizod ondan ibarətdir ki, rəqsin müəyyən yerində musiqi bir anlıq kəsilir, ani pauzadan sonra yenidən əvvəlki tempdə davam edir. Rəqqas bu pauzada əyilərək sağ ayağının diz hissəsini yerə toxundurur, sonra yenidən qalxaraq musiqinin müşayiətilə oyunu davam etdirir.
Azərbaycan xalq rəqslərinin təsnifatı

Bu gün “Ay qız sənə mayiləm” adlı “Segah təsnifi” kimi tanınmış “Kəsmə” rəqsinin musiqisinə Bülbül tərəfindən aşağıdakı mətn daxil edilmişdir. Ay qız, sənə mayiləm, Boynunda həmayiləm. Dost payı şirin olar, Hər nə versən, qayiləm. Qaşın, gözün, şirin sözün Aldı mənim canımı. Mən sənə qurban, Mən sənə heyran. Ay xanım, xanım, Sən mənim canım, Gəl səni alım, Qurbanın olum, Ay xanım. Bu gün əminliklə deyə bilərik ki, təsnif və rənglər bilavasitə mahnı və rəqs sənətinin təsiri ilə yaranmışdır. Təsnif və rənglərimiz şifahi ənənəyə malik Azərbaycan peşəkar musiqisində çox geniş inkişaf edərək öz mahiyyəti etibarilə müstəqil janr kimi də təşəkkül tapmışdır.
Antarktika

Antarktika (Arktikaya əks, q.yun. ἀντί (anti) — əks, yun. (arktikos) — şimal, ἄρκτος (arctos) — ayı, Böyük Ayı bürcünə görə) — Yer kürəsinin Antarktida və Atlantik, Hind və Sakit okeanlarının (bəzən ayrıca olaraq Cənub okeanı kimi də qeyd olunur) Antarktidaya yaxın olan hissələri (Subantarktika belə bura daxildir) nəzərdə tutulur Antarktikanın sərhədi 48–60 °C.e başlayaraq cənuba doğru yerləşən əraziləri əhatə edir. Ümumi 52 km² təşkil edir. Bəzən 37 °C.e. yerləşən bəzi adalar bura daxil edilir (məsələn: Qof adası və Amsterdam adası).
Antarktika

Digər variant isə Antarktida haqqında konvensiyaya görə müəyyənləşdirilmiş ərazidir (60 °C.e. cənubda yerləşən ərazilər). Antarktika konvergensiyasının şimal sərhədi ilə Antarktida divergensiyası arasında yerləşən sahə subantarktika qurşağı adlanır. Antarktikada müstəqil dövlət olmasada belə asılı ərazilər mövcuddur: Buve adası (Norveç) Fransanın Cənub və Antarktika əraziləri (Fransa) Herd adası və Makdonald adaları (Avstraliya) Cənubi Georgiya və Cənubi Sandviç adaları (Böyük Britaniya) Antarktika dünyanın ən sərt iqliminə malik bölgədir, burada ən aşağı temperatur, ən güçlü küləklər, qar fırtınaları müşahidə edilir. Materikdə və ona yaxın adalarda Antarktika buz şitlərinə sahibdir. Bölgədə müşahidə edilən ən isti temperatur 26,3 °C (Kinq Eduard Poynt, Cənubi Georgiya), ən aşağı temperatur isə −91,2 °C (Dome Fuci Kraliça Mod Torpağı, dekabr 2013 il).
Antarktika

Yayda orta temperaturu −30 °C, qışda isə −60 °C. Bitki örtüyü və heyvanlar aləmi Unikal təbii şəraiti ilə əlaqədar olaraq bitki və heyvanlar aləmi özünə məxsusluğu ilə seçilir. Antarktida ərazisində mamır, şibyə, yasun, göbələk və bakteriya növləri yayılmışdır. Antarktik yarımadasında hətta çiçəkləyən bitkilərə rast gəlinir. Soyuq antarktida sularında xərçəngkimilərə daxil olan krillər və balıqlar yayılmışdır. Məməlilərdən burada Suitilər, dəniz pişikləri və Balinalar yaşayır (dəniz bəbiri, Kergelen dəniz pişiyi, yengəcyeyən, Ueddell suitisi, adi ross suitisi.
Antarktika

Dəniz quşlarından isə fırtınaquşular, albatroslar və pinqvinlərə rast gəlinir. Antarktikanın təbii ehtiyyatları Antarktika sularında yayılmış balıqlar və kril zəngin bioloji dəniz məhsulu hesab edilir. Şərqi Antarktida dəmir filizi və daş kömür, volfrom, marqans, polimetallar, nadir metallar, apatit, qızıl, gümüş və almaz platin kimi qiymətli qazıntılar aşkarlanmışdır. Antarktidada 70 mld ton yanacağın olması ehtimal edilir. Hazırda burada elmi araşdırmalar məqsədi istisna olaraq faydalı qazıntıların çıxarılması qadağandır Həmçinin bax Arktik və Antarktik landşaftın torpaqları Rus Antarktika ekspedisiyasl Antarktikaya adların verilməsi üzrə Bolqar komisiyası Antarktika araşdırmaları üzrə elmi komitə Antarktikanın ətraf mühitin qorunması üzrə komitə Arxivləşdirilib 2007-04-09 at the Wayback Machine Milli Antarktika proqramlarının menecerlər soveti (COMNAP) Antarktika dəniz təbii ehtiyyatlarının qorunması komissiyası Arxivləşdirilib 2004-01-12 at the Wayback Machine Antarktika dəniz təbii ehtiyyatlarının qorunması komissiyası Həmcinin bax Antarktika tarixi Cənub qütbü Cənub maqnit qütbü Antarktika iqlimi
Anna Karenina (roman)

Əsər 1870-ci illərdə Rusiyada cəmiyyətin üst sinfinə mənsub olan iki insanın eşqindən bəhs edir. Hadisələr Moskvada, Peterburqda baş verir. Bundan əlavə, L.N. Tolstoy əsərdə Rusiyada patriarxal həyat tərzi qalıqlarının burjua tərəqqisinin təzyiqi altında necə dağıldığını da təsvir edir. Roman çox məqamlarda avtobioqrafik xarakter daşıyır. Əsərin üzərində işləyərkən Tolstoy müasirliyi və öz həyatını yenidən aydınlaşdırmışdır. Hissləri dolaşıq düşmüş, həyatda azıb qalmış bir qadın haqqında roman.
Anna Karenina (roman)

Onun hər şeyi var: əri, oğlu, evi, sərvəti, adı. Amma, o, heç nəyə baxmadan bunların hamısından imtina edir. O, özünü eşq girdabına atır və bununla da öz həyatını çətinləşdirir.Romanın başlanğıc cümləsi: Adaptasiyalar Anna Karenina (film, 1997) Kinorejissor Bernard Rosenin filmi. Anna Karenina (film, 2012) Kinorejissor Co Raytın Lev Tolstoyun eyniadlı romanı əsasında çəkilmiş filmi. Beynəlxalq kinopremyerası 2012-ci ildə olmuşdur. Xarici keçidlər "Anna Karenina" romanı ingilis dilində "Anna Karenina" romanı ingilis dilində "Anna Karenina" romanı rus dilində Arxivləşdirilib 2012-07-16 at the Wayback Machine
Butan

Butan (dzonqxa: Druk Yul) və ya rəsmi adı ilə Butan Krallığı (dzonqxa: Druk Yul Kap — Əjdaha ölkəsi) — Cənubi Asiyada dövlət. Butan şimal və şimal-qərbdə Çin, cənub, cənub-qərb və şərqdə Hindistanla həmsərhəddir. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Thimphu şəhəri, ümumi sahəsi 38,394 kvadrat kilometrdir. Butanın dənizə çıxışı yoxdur. Ümumi məlumat Cənubi Asiyada dövlət. Şimal-qərbdə və şimalda Çinlə, cənub-qərbdə, cənubda və şərqdə Hindistanla həmsərhəddir. Sah.
Butan

Butan BMT-nin (1971), SAARK-ın (Cənubi Asiya regional əməkdaşlıq assosia- siyası; 1985), BVF-nin (1981), BYİB-in (1981), ÜTT-nin (müşahidəçi qismində) üzvüdür. Dövlət quruluşu Butan unitar dövlətdir. İdarəetmə forması məhdud monarxiyadır; formal yazılı konstitusiyası yoxdur. 1998-ci ilin iyulunda dövlət quruluşunun islahatı keçirilmişdir. Kral hökumət başçısı vəzifəsindən imtina etmiş, dövlət başçısı vəzifəsini, həmçinin dövlət təhlükəsizliyi ilə bağlı ən mühüm məsələlərin həlli zamanı səlahiyyətlərini özündə saxlamışdır. Qanunverici hakimiyyət krala və parlamentə — Milli məclisə (Sonqdu) məxsusdur. 3 illik səlahiyyət müddətinə malik olan Milli məclis 150 üzvdən ibarətdir; 105 üzv ümumi seçkilər yolu ilə seçilir; 10 yeri rahiblərin nümayəndələri tutur; 35 üzvünü dövlət maraqlarını təmsil etmək üçün monarx təyin edir (nazirlər, Kral məşvərətçi şurasının üzvləri, digər rəsmi şəxslər).
Butan

Kral məşvərətçi şurası 9 üzvdən ibarətdir: 2 nəfər rahiblərdən, 6 nəfər Milli məclis tərəfindən seçilir, sədri isə kral təyin edir. Kral məşvərətçi şurası və Nazirlər şurası Milli məclis qarşısında məsuliyyət daşıyır. İcraedici hakimiyyəti kral və Nazirlər şurası həyata keçirir. Milli məclisin gizli səsvermə yolu ilə seçdiyi nazirləri kral 5 il müddətinə təyin edir; onlar bir dəfə təkrar seçilə və təyin oluna bilərlər, lakin iki müddətdən artıq vəzifədə qala bilməzlər. Partiyaların və həmkarlar ittifaqlarının fəaliyyəti qadağan edilmişdir. Butanın ərazisi 40.994 km²-dir . 2005-ci ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən ölkənin 672.425 nəfər əhalisi var.
Butan

Əhalinin etnik tərkibi: Budanlılar %50, Nepal mənbəlilər %35, yerli və köçəri qəbilələr %15. Əhali: 2, 279,723 (İyul 2006 məlumatları) Yaş quruluşu: 0-14 yaş: %38.9 (kişi 458,801; qadın 426,947) 15-64 yaş: %57.1 (kişi 671,057; qadın 631,078) 65 yaş və üzəri: %4 (kişi 46,217; qadın 45,623) (2006 məlumatları) Əhali artım nisbəti: %2.1 (2006 məlumatları) Mühacir nisbəti: 0 mühacir/1,000 əhali (2006 təxmini) Cinsiyyət nisbəti: doğumlarda: 1.05 kişi/qadın 15 yaş altı: 1.07 kişi/qadın 15-64 yaşlarında: 1.06 kişi/qadın 65 yaş və üzəri: 1.01 kişi/qadın cəmi əhalidə: 1.07 kişi/qadın (2001 məlumatları) Körpə ölüm nisbəti: 98.41 ölüm/1,000 doğan körpə (2006 təxmini) Ortalama həyat sürəsi: Cəmi əhali: 54.78 il kişi: 55.02 il qadın: 54.53 il (2001 məlumatları) Ortalama uşaq sayı: 4.74 uşaq/1 qadın (2006 təxmini) HIV/AIDS — xəstəliklərinə yaxalanan yetkin sayı: %0.01-dən az (2001 məlumatları) HIV/AIDS — xəstəlikləri daşıyan insan sayı: 100-dən az (2001 məlumatları) Dinlər: Lama Budistləri %75, Hindistan və Nepal Hindiləri %25 Butan knyazlığında əhalinin 75 faizi (ilk növbədə ölkənin əsas xalqı-bxoti) qırmızıpapaq lamaizmə etiqad edirlər. Ölkənin cənubunda Nepaldan və Hindistandan gələn induizm dininin ardıcılları (əhalinin 25 %)da vardır. Butanın tarixi 7-ci əsrdə Tibetdən buddizmin yayılması ilə sıx bağlıdır. Sonrakı bir neçə əsr ərzində Butanın münbit vadiləri Tibetdən gəlmələr tərəfindən məskunlaşmışdır. Butanda Tibet lamaları tərəfindən çox sayda monastırın əsası qoyulmuşdur. Onlardan ən iriləri 16-cı əsrə aiddir və Tibet buddizminin bir neçə qolu ilə bağlıdır.
Butan

Butan dövləti 17-ci əsrin əvvəllərində buddizmin müxtəlif cərəyan və məktəblərinin dünyəvi və dini hakimiyyət uğrunda mübarizəsi gedişində meydana gəlmişdir. Butanın banisi Tibet rahibi Şabdrunq Nqavant Namqyal (1594-1651) hesab olunur. O, Butanda dualist hakimiyyət sistemini yaratmış, idarəçilik üzrə səlahiyyətləri dünyəvi (deb racə) və dini (dharma racə) başçılar arasında bölüşdürmüşdü. Lamaizmin hakim drukpa karcupa məktəbinin təmsilçiləri olan Butanın sonrakı dini hökmdarlarına təbəələri Şabdrunqun inkarnasiyaları kimi sitayiş edirdilər. Monastır-qalaların (dzonqların) başçıları xeyli dərəcədə müstəqilliklərini saxlayırdılar. Tədricən Butanda hakimiyyət əyalətləri idarə edən iri feodal-sərkərdələrin əlinə keçdi. 1907-ci ildə onların ən nüfuzlusu Uqyen Vanqçuk (1861-1926) ilk dünyəvi irsi monarx elan edildi.
Butan

1933-cü ildə dharma racə vəzifəsi qəti olaraq ləğv edildi. Butan ənənəvi olaraq Tibetin siyasi təsir dairəsinə daxil idi və 1910-cu ilədək ondan vassal asılılığında qalırdı. Avropalılar Butan haqqında ilk məlumatları 1626-cı ildə Portuqaliya missionerlərindən aldılar; 1772-ci ildə ingilislər Butanla rəsmi əlaqələr qurdular. Hindistanda müstəmləkə ağalığı sistemini yaradan B.Britaniya, tədricən Butanı da nəzarəti altına alaraq özünün protektoratına çevirdi. Hindistandakı ingilis idarəsinin Butan hakimləri ilə imzaladıqları bir sıra müqaviləyə (ən mühümləri 1841, 1865, 1910) əsasən Assam və Benqaliya ilə sərhəddəki dağ keçidləri Butandan alındı, xarici siyasətə rəhbərlik ingilislərin əlinə keçdi, Butan hakiminə isə kompensasiya kimi 1865-ci ildən hər il 50 min (1910 ildən — 100 min) rupi həcmində maliyyə yardımı verilməsinə başlandı. Hindistan istiqlaliyyət qazandıqdan sonra (1947) Hindistan hökuməti Butan ilə “Dostluq haqqında müqavilə” (1949, 8 avqust) bağladı. Müqaviləyə görə, Butan daxili siyasətdə, o cümlədən müdafiə məsələlərində tam müstəqilliyini saxlayaraq xarici siyasətdə Hindistanın məsləhətlərinə əməl etməyə razılıq verdi.
Butan

1865-ci ildə zorla alınmış Devangiri mahalı Butana qaytarıldı, Butan hakiminə verilən maliyyə yardımı 500 min rupiyədək artırıldı. 1950-ci ildən ÇXR-in Butana ərazi iddiaları irəli sürməsi ilə əlaqədar ölkənin şimal sərhədi boyunca Hindistan qarnizonları yerləşdirildi. 1950-ci illərdə Hindistan onu Butanla birləşdirən yollar çəkdirdi, bu da krallığın təcrid olunmasına son qoydu (avropalıların Butana gəlməsinə yalnız 1974-cü ildən icazə verildi). Hindistanın dəstəyi ilə krallığın nümayəndəlik institutlarının formalaşdırılması prosesi başladı. Kral Ciqme Dorci Vanqçukun (1929-1972) hakimiyyəti dövründə Kral məşvərətçi şurası yaradıldı, 1953-cü ildə qismən seçilən Milli məclis (Sonqdu) fəaliyyətə başladı. Butanda nizami ordu yaradıldı, quldarlıq ləğv edildi, Thimphu ölkənin daimi paytaxtı oldu, SES-in və Butanın mərkəzi rayonlarından Hindistan sərhədinə yolun tikintisinə başlanıldı. Kral islahatları, ilk növbədə torpaq islahatı iri torpaq sahiblərinin və ruhanilərin bir hissəsinin müqaviməti ilə üzləşdi.
Butan

Lakin “yuxarıdan” islahatların keçirilməsi kursu dəyişmədi. 1960-cı illərin sonlarında monastırların aldıqları torpaq rentası dövlət təminatı ilə əvəz olundu, monastırların bir qismi bağlandı, rahiblərin sayı isə ixtisar edildi. Yeni kral Ciqme Sinqay Vanqçuk (d. 1955) konstitusiyalı monarxiya institutlarının formalaşdırılmasını davam etdirdi. Əvvəllər yaradılmış Nazirlər şurası 1990-cı illərdə Sonqdu tərəfindən təyin olunmağa başladı. 1998-ci il qanunu Sonqduya ⅔ səs çoxluğu ilə kralı hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq hüququ verdi. 2002-ci ildə Butanda 21 yaşına çatmış bütün şəxslər üçün ümumi seçki hüququ tətbiq edildi.
Butan

2004-cü ilin dekabrında Konstitusiya layihəsi işlənib hazırlandı. 2006-cı il dekabrın 14-də Butanın dördüncü kralı Ciqme Sinqay Vanqçuk oğlu Ciqme Khesar Namqyalın (d. 1980) xeyrinə taxtdan əl çəkdi. 1988-ci ildə Butan kralı hinduizm tərəfdarları olan etnik nepallıların nüfuzunun zəiflədilməsinə yönəldilmiş bir sıra qanunlar qəbul etdi. Bu da 1990-cı ildə ölkənin cənubunda Assam və Qərbi Benqaliyanın sol qüvvələri tərəfindən dəstəklənən bir qrup nepallının başçılığı ilə kral əleyhinə çıxışlara səbəb oldu. Çıxışlar polis tərəfindən yatırıldı. Nepal azlıqlarının hüquqlarının məhdudlaşdırılması və 1990-cı ildən sonra nepallıların bir qisminin Butandan köçməsi Nepal-Butan münasibətlərinin kəskinləşməsinə gətirib çıxartdı.
Butan

Hindistan və BMT-nin iştirakı ilə Nepal və Butan arasında qaçqınların (100 min nəfər) qayıtması məsələsinə dair danışıqlar nəticə vermədi. 1990-cı illərin sonlarında Butana Hindistanın şimal-şərq rayonlarından separatist təşkilatların döyüşçüləri soxuldular. 2003-cü ildə ordu onlara qarşı müvəffəqiyyətli əməliyyat keçirdi. Demokratik islahatlar uğrunda çıxış edən Butan konqresi partiyası və Butan xalq partiyası kral tərəfindən ləğv olundu. Butan konqresi öz fəaliyyətini xaricdə davam etdirir. Hindistan və Butan arasındakı münasibətlərə və Butanın xarici siyasətinə Hindistanın siyasi emissarı nəzarət edir. Butan 1971-ci ildə Hindistanın dəstəyi ilə BMT-yə üzv qəbul olundu.
Butan

Az sonra Butana yardım göstərilməsi üzrə BMT proqramı qəbul edildi. 1980-ci illərdən BVF və BYİB ölkəyə yardım göstərməyə başladı. 1973-cü ildən Butan Qoşulmamaq hərəkatının iştirakçısıdır. 1990-cı illərdə Butanın Nyu-York və Cenevrədə BMT yanında diplomatik missiyaları təsis edildi, Nyu-Dehlidə (Hindistan) və Cənubi Asiyanın digər dövlətlərində səfirlikləri açıldı. Relyef, geoloji quruluş və faydalı qazıntılar. Butanın ərazisi Şərqi Himalay dağlarının cənub yamacının çətin keçilən yüksək dağlıq hissəsindədir. Səthi Brahmaputra hövzəsi çaylarının dərin dərələri ilə kəskin parçalanmışdır.
Butan

Cənub sərhədi boyu dar zolaq şəklində dağətəyi allüvial düzənliklər (duarlar) uzanır. Ölkənin cənub hissəsini təpəli öndağlıqlar, mərkəzini Kiçik Himalay dağlarının submeridional qolları (hünd. 4840 m-ədək), şimalını isə Böyük Himalay dağlarının qolu (Kula-Kanqri d. 7554 m., Butanın ən yüksək nöqtəsi) tutur. Tektonik cəhətdən Butanın ərazisi Kaynozoyun Alp-Himalay mütəhərrik qurşağına aiddir. Dəmir, qurğuşun və mis filizlərinin, daş- duz, mika və mərmərin kiçik yataqları məlumdur. Ərazisinin böyük hissəsinin iqlimi rütubətli mussondur.
Butan

Orta temperatur qışda 15 °C, yayda 30-36 °C, illik yağıntının miqdarı 2000–5000 mm-dir. Dağarası dərələrdə iqlim mülayim rütubətlidir. Qışda orta temperatur −4 °C-dən −16 °C-yə- dək, yayda 15-26 °C-dir. Yüksəkdağlıqda iqlim soyuqdur. Yağıntı (ildə təqr. 50 mm), əsasən, qışda qar şəklində düşür. Qar xətti 4600 m-dən keçir.
Butan

677 dağ buzlağı var. Daxili sular. Çayları (Manas, Sankoş, Vonq-Çu, Nqamo və s.) Brahmaputra hövzəsinə aiddir. Yuxarı axınları buzlaqlarla, orta axınları isə qar və yağış suları ilə qidalanır. Musson mövsümündə daşqınlar olur. Şimalında çoxsaylı buzlaq gölləri var. Torpaqlar, bitki örtüyü və heyvanlar aləmi.
Butan

Butanın ərazisinin təqribən 65%-ini 3300–3800 m-ədək yüksəklikdə bitən meşələr tutur. Butanın cənubunda yarpağınıtökən — həmişəyaşıl meşələr (kastanopsis, şima, ağacabənzər qıjılar), bəzi yerlərdə yarpa- ğınıtökən sal meşələri yayılmışdır. Ölkənin mərkəzi hissəsi üçün səciyyəvi olan 1800–2600 m yüksəklikdə həmişəyaşıl palıd və yarpağınıtökən ağac cinslərindən (ağcaqayın, tozağacı və s.) ibarət meşələr daha yüksəkdə iynəyarpaqlı meşələrlə (Himalay şamı, küknar, Himalay tsuqası, ağşam) əvəz olunur. Meşənin yuxarı sərhədi, əsasən, rododendronlardan (50 növ- dən çox) və ardıclardan ibarətdir. 4000–4600 m yüksəklikdə Alp çəmənlikləridir. Coğrafiyası Mövqe: Cənub Asiya, qərbində və cənubunda Hindistan, şimalında Çin sərhəddir. Coğrafi mövqes(n)i: 27 30 Şimal paraleli, 90 30 Şərq meridianı Xəritə mövqesi: Asiya Sahəsi: cəmi: 38,394 km² Quru: 38,394 km² Sərhədləri: cəmi: 1,075 km Sərhəd qonşuları: Çin 470 km, Hindistan 605 km Sahil şeridi: 0 km (quru ilə çevrili) Dənizləri: yox (quru ilə çevrili) İqlimi: Müxtəliflik göstərməkdədir.
Butan

Şimal düzənliklərdə tropik iqlim hakimdir. Orta qisimdəki vadilərdə qışlar soyuq, yazlar isti keçər. Himalaylarda isə qışlar sərt, yazlar sərindir. Ərazi quruluşu: Ərazi ümumiyyətlə dağlıqdır, bir neçə məhsuldar düzənlik və ağacsız çöllər iştirak etməkdədir. Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi: ən alçaq nöqtəsi: Drangme Chhu 97 m ən yüksək nöqtəsi: Qula Kangri 7,553 m Təbii qaynaqları: Taxta-şalban, alçıtaşı, kalsium karbür, hidro güc Ərazi istifadəsi: Əkinçilik üçün əlverişli: %2.3 daimi əkinlər: %0.43 digər: %97.27 (2005 məlumatları) Sulanan ərazi: 400 km² (2003 məlumatları) Təbii fəlakətlər: Sərt fırtınalar; yağış mövsümü boyunca artmaqda olan torpaq sürüşmələri. İqtisadiyyatı İqtisadiyyata ümumi baxış: 8 Avqust 1949-cu ildə müstəqillik qazanan Butanın xarici əlaqələrini Hindistan icra etməkdədir. Xaricdən aldığı köməyin böyük qismi də Hindistandan gəlməkdədir.
Konstantinopolun fəthi

Konstantinopolun süqutu, Konstantinopolun Fəthi (türk. İstanbul'un fethi) qərbi mənbələrdə Konstantinopolun çökməsi adlandırılır (yun. Άλωση της Κωνσταντινούπολης) — 6 aprel-29 may 1453-cü ildə baş verən mühasirənin nəticəsində Osmanlı hökmdarı II Mehmedin komandanlığındakı birliklərin Bizans İmperiyasının paytaxtı olan Konstantinopolu ələ keçirməsi.Konstantinopol əvvəllər də dəfələrlə mühasirəyə alınmışdı. VII-VIII əsrlərdə Əməvilər və Abbasilər tərəfindən şəhər mühasirəyə alındı, lakin bu mühasirələr uğursuz oldu. Osmanlılar da şəhəri daha əvvəllər mühasirəyə almışdı. Osmanlılar Mateos Kantakuzinosu Bizans İmperiyasının taxtına keçirmələrinə qarşılıq olaraq Çimpə qalasını almışdılar və Rumelidə ilk dəfə torpaq ələ keçirmişdilər. Rumeliyə keçdikdən sonra sərhədlərini genişləndirən Osmanlı ilk dəfə 1395-ci ildə I Bəyazidin komandanlığı altında Konstantinopolu mühasirəyə aldı. Bəzi mənbələrdə 1391-ci ildə baş verən fərqli bir mühasirədən də bəhs edilir.
Konstantinopolun fəthi

I Bəyazidin mühasirəsində mancanaqlardan istifadə edilmişdi. Mühasirə vaxtında Macarıstan krallığı indiki Bolqarıstan ərazisinə hücum etdi və mühasirə başa çatdı. Növbəti il mühasirə yenidən başladı və bu dəfə dəniz bağının qarşısını kəsmək üçün Anadolu Hasarı inşa edildi. Bizans İmperatorunun sülh təklifindən sonra mühasirə başa çatdı. Ankara döyüşündən sonra Osmanlı Fitrət dövrünü yaşadı. Bu dövrdə Konstantinopol I Bəyazidin oğlu olan Musa Çələbi tərəfindən 1412-ci ildə yenidən mühasirəyə alındı. Musa Çələbi qarışıqlığa Bizansın səbəb olduğuna və bəzi şahzadələrin Bizans tərəfindən dəstəkləndiyinə inanırdı. Buna baxmayaraq rəqib şahzadələrdən olan Mehmed Çələbinin hərəkətə keçməsi ilə bu mühasirə də dayandırıldı.
Konstantinopolun fəthi

Dördüncü mühasirə II Muradın dövründə oldu. II Murad Bizansa elçilər göndərərək Mustafa Çələbinin dəstəklənməməsini tələb etdi, ancaq bu tələbi müsbət nəticələnmədi. Üsyan ilə mübarizə aparan II Murad Mustafa Çələbini dəstəklədiyinə inandığı Bizans İmperiyası üzərinə irəlilədi və mühasirə başladı. Bizans İmperatoru VII İohanın Qara dəniz sahilindəki bəzi torpaqları və xərac verməyi qəbul etməsindən sonra bu mühasirə də başa çatdı. II Mehmed taxta çıxdığı vaxt Konstantinopol Osmanlı İmperiyasının torpaqları ilə əhatələnmiş vəziyyətdə idi. Bizansın vəziyyəti Min il bundan əvvəl Bizans olaraq da tanınan Şərqi Roma imperiyası XV əsrdə dərin tənəzzülə uğramışdı. Bundan başqa, demək olar ki, o, çətinliklər içində idi. Demək olar ki, bütün mülkiyyətlərini itirdikdən sonra, o çox kiçik bir dövlət olmuşdu, onun hakimiyyəti paytaxtına yayılırdı — Konstantinopol şəhəri, onun ətrafları, Kiçik Asiya sahillərində bir neçə yunan adaları, Bolqarıstanın sahilində bir neçə şəhər, eləcə də Peloponnes yarımadası. Bu dövləti yalnız nominal olaraq imperiya hesab etmək olardı, çünki hətta qurumun nəzarət altında qalan hissəsinin hökmdarları da faktiki olaraq mərkəzi hakimiyyətdən asılı deyildilər. Buna görə də, XV əsrin ortalarında Bizans yalnız şərti bir imperiya hesab edilə bilər: şəhərin süqutu zamanı imperator hakimiyyəti yalnız Konstantinopolun qala divarları ilə məhdudlaşırdı və onun da əhalisi 50 min nəfərdən çox deyildi.
Konstantinopolun fəthi

Bizans İmperiyası 1000 ildən artıq mövcud idi, lakin onun paytaxtı, Konstantinopol yalnız bir dəfə, 1204 il dördüncü Xaç yürüşü zamanı işğal edilmişdi. Bizanslılar 1261-ci ildə paytaxtı azad edə bildilər. İmperiya, şəhərin özü kimi, XV əsrin birinci yarısına qədər türklərin mühasirəsində çətinliklə yaşayırdı. Tərəqqi dövründə 1 milyona qədər insanın yaşadığı Bizansın paytaxtında XV əsrin ortalarında 50 min əhali çətinliklə olardı. Amma imperatorluq hələ də paytaxtın və simvolun — Konstantinopolun mövcudluğu sayəsində saxlanılırdı. Bizans pravoslav, Şərqi xristian dininin vətəni və dayağı kimi böyük nüfuza malikdir. XV əsrin ortalarında Bizans İmperiyası hər tərəfdən öz əsas rəqibi, müsəlman dövləti olan Osmanlı türklərinin əraziləri ilə əhatə olunmuşdu. Konstantinopol indi demək olar ki, Osmanlı dövlətinin ortasında, onun Avropa və Asiya əraziləri arasında qalmışdı.
Konstantinopolun fəthi

Bu səbəbdən türklər üçün Konstantinopolun istilası praktiki olaraq, müsəlmanlara qarşı növbəti xaç yürüşü zamanı ondan xristian platsdarmı kimi istifadəsinin qarşısını almaq üçün dövlət əhəmiyyətli zərurətə çevrilmişdi. Dördüncü Səlib yürüşündə zəncirdən istifadə edən Bizans İmperiyası bu mühasirədə də Qızıl buynuz limanının girişini zəncirlə bağladı. Döymə dəmirdən istehsal olunan zəncir fərqli formadakı halqalardan ibarətdi. Daha əvvəllər də fərqli dövlətlərin hücumlarına məruz qalan Bizans zəncirlə bağlı keçmişdəki əskikləri aradan qaldırmışdı. 1204-cü ildə Səlibçilərin hücumu zamanı zəncirin Qalatada bağlı olduğu qüllə ələ keçirilmiş və zəncir zərərsizləşdirilmişdir. Bu səbəbdən də Bizans qülləni gücləndirdi və ətrafını qala divarları ilə əhatələndirdi. Mühasirəyə hazırlaşmaq üçün Bizans donanması gücləndirildi. 1453-cü ilin fevral ayında limandakı gəmilərdən burada qalması istənildi.
Konstantinopolun fəthi

Buna baxmayaraq çoxu şəhərdən qaçdı. Bartolemey Soliqo tərəfindən hazırlanan zəncir 2 aprel 1453-cü ildə Kasteliyon və Euqenios qüllələri arasında çəkilərək limanı bağladı və zəncirin arxasında qalan Bizans donanması keşik çəkməyə başladı. Zəncirin bütün halqaları eyni deyildi və qalınlıqları 1,9–6,2 sm arasında dəyişirdi. Bizansın başqa müdafiə silahı da qrejuva idi. Qrejuva suda sönmürdü və həm quru, həm də dəniz döyüşlərində istifadə olunacaqdı. Buna baxmayaraq Bizansın paytaxtı məzhəb çəkişmələri ilə qarşı-qarşıya qalmışdı. 1439-cu ildə Katolik və Ortodoks kilsələrinin birləşməsi qəbul edildi. Bu hadisəyə Bizanslılar mənfi reaksiya verdi. Bəzi mənbələr xalqın "Konstantinopolda latın başlığı görməkdənsə, Türk sarığı görməyi seçirik" düşüncəsini dəstəklədiyini göstərir.