LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Türkiyə prezidentlərinin siyahısı

Türkiyə Cümhuriyyətinin Prezidenti Türkiyə Cümhuriyyətinin dövlət başçısıdır. 24 iyul 1923-cü ildə Lozanna sülh müqaviləsi imzalandıqdan və Türkiyə Böyük Millət Məclisinin beynəlxalq səviyyədə tanınmasından sonra, 1923-cü il oktyabrın 29-da Osmanlı İmperiyasının varisi olan Türkiyə Cümhuriyyətinin yaradılması elan edildi; elə həmin gün Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri Mustafa Kamal Paşa onun prezidenti seçildi. 3 mart 1924-cü ildə Osmanlı xilafəti tamamilə ləğv edildi.1950-ci ildən 9 iyul 2018-ci ilədək prezidentlik əsasən təntənə rolu daşıyırdı, eyni anda prezident Türkiyə Cümhuriyyətini təmsil edirdi və türk millətinin birliyini simvolizə edirdi, Konstitusiyanın həyata keçirilməsi və digər dövlət orqanlarının qarşılıqlı həmahəng fəaliyyətini təmin edirdi. 2017-ci ildə keçirilmiş referendumda hökumətin respublika prezidentinə tabe olmasını nəzərdə tutan parlament idarəetmə formasından prezident respublikasına keçid və baş nazir vəzifəsinin ləğvini ehtiva edən 18 dəyişiklik təsdiq edildi. Konstitusiyanın 101–106-cı maddələri namizədlərə qoyulan tələbləri, seçki proseduru, prezidentin vəzifə və məsuliyyətlərini müəyyən edir. Daha əvvəl prezident Türkiyə parlamentinin üzvləri tərəfindən seçilirdi; 2007-ci ildə Konstitusiyaya edilmiş düzəlişlərdən sonra prezident vətəndaşların birbaşa səsvermə yolu ilə seçilir (ilk birbaşa seçkilər 2014-cü ildə keçirildi). Prezident qanunverici işlərdə fəal iştirak etmək imkanına malikdir: parlamentin qəbul etdiyi qanun layihələrini yenidən baxılması üçün qərar vermək, qanun layihələrini müzakirəyə təqdim etmək, Konstitusiyaya dəyişikliklərlə bağlı referendum keçirmək, fərmanlar vermək (hansıları ki Konstitusiya ilə müəyyən edilmiş hallarda Baş nazir və müvafiq nazir təsdiq etməlidilər).
Türkiyə prezidentlərinin siyahısı

Prezident parlament üzvlərinin ümumi sayının ən azı 1/3 hissəsi və onların ümumi üzvlərinin ən azı 3/4 qərarı ilə dövlətə xəyanət etdiyinə görə vəzifəsindən kənarlaşdırıla bilər.Cədvəlin ilk sütununda istifadə olunan nömrələmə şərtidir. İlk sütunda istifadə olunan rəngləmə də şərtidir, hansı ki partiya mənsubiyyətini əks etdirən sütuna baxmadan şəxslərin müxtəlif siyasi qüvvələrə mənsubiyyətininin daha sadə mənimsəməsinə xidmət edir. Dalbadal bir neçə dəfə seçilən prezidentin hər səlahiyyət müddəti ayrıca əks olunub (məsələn, ardıcıl dörd dəfə seçilən (1923–1938-ci illər) Mustafa Kamal Atatürkün səlahiyyət müddətləri). Siyahıda dövlət başçılarının səlahiyyətlərinin fərqli xasiyyəti də əks olunub (məsələn, 1960-cı ildən 1966-cı ilədək dövlət başçısı olan Camal Gürsəl səlahiyyət müddəti iki dövrə bölünüb: Milli Birlik Komitəsinin rəhbəri və seçilmiş prezident olduğu vaxtlar. "Seçkilər" sütununda prezident seçən parlamentin tərkibini formalaşdıran seçki prosedurları göstərilir, 2014-cü ildən isə birbaşa prezident seçkiləri göstərilib. "Partiya" sütununda partiya mənsubiyyəti ilə yanaşı şəxslərin bitərəf (partiyasız) statusu və ya partiyasız siyasi qüvvə olaraq çıxış etdikdə silahlı qüvvələrə aidiyyəti əks olunub. Vəzifədə qalma diaqramı Legenda: 1 — parlamentli respublika; 2 — diktatura; 3 — prezident respublikası Prezidentlərin siyahısı Həmçinin bax Türkiyə Baş nazirlərinin siyahısı
Əminə Yusifqızı

Əminə Yusifqızı (əslində Yusifqardaş qızı) (24 sentyabr 1936, Bakı) — aktrisa, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (1998). Əminə Yusifqızı 24 sentyabr 1936-cı ildə Bakıda doğulub. Hələ məktəb yaşlarında ikən Gənc Tamaşaçılar Teatrında bir çox maraqlı çıxışları ilə yadda qalıb. Dram Teatrında (1964–1974), 1974-cü ildən "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında çalışıb. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının nəzdində fəaliyyət göstərən kinoaktyor teatr studiyasında fəaliyyət göstərmişdir. Dublyaj, səsləndirmə sahəsində də fəaliyyətləri mövcuddur. Bədii qiraət ustası kimi tanınır.
Əminə Yusifqızı

Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti bitirmişdir (1961). Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrının (1958–1964), Azərbaycan Milli Dram Teatrının (1964–74) aktrisası olmuşdur. Rolları: Qulu ("Anacan", Y. Əzimzadə), Səbirə ("Son məktub", R. İsmayılov), Humay ("Komsomol poeması", İ. Coşğun; Səməd Vurğunun eyniadlı poeması əsasında), Ülkər ("Söz yarası", Q. Rəsulov), Əliman ("Ana tarla", Çingiz Aytmatov), Esse ("Şeytanın şagirdi", Bernard Şou) və s. 1974-cü ildən "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında işləyir. "Şərikli çörək", "Sən nə üçün susursan? ", "Bizim küçənin uşaqları", "Musiqi müəllimi" və s. filmlərdə, televiziya tamaşalarında çəkilmişdir. Mükafatları Azərbaycan SSR əməkdar artisti — 1 dekabr 1982 Cəfər Cabbarlı mükafatı (2010) "Şöhrət" ordeni (Azərbaycan) (14 sentyabr 2016) Filmoqrafiya Ad günü (film, 1977) (tammetrajlı bədii film)-filmi səsləndirən: Rəna (Şükufə Yusifova) Alma almaya bənzər (film, 1975) (tammetrajlı bədii film)-səsləndirən: Mədinə (Səfurə İbrahimova) Alman klinikasına şəxsi səfər (film, 1988) (tammetrajlı bədii film)-səsləndirən: Tatyana (Liliya Makarova) Arşın mal alan (film, 1965) ATU və ya pa ATU nnan (film, 1971) Bakıda küləklər əsir (film, 1974) Bayquş gələndə... (film, 1978) Bəxtəvər (film, 1984) Bəyin oğurlanması (film, 1985) Bir ailəlik bağ evi (film, 1978) Bir cənub şəhərində (film, 1969) Birisigün, gecəyarısı... (film, 1981) Bizim küçənin oğlanları (film, 1973) Bulud niyə ağlayır? (film, 1973) Burulğan (film, 1986) Cazibə qüvvəsi (film, 1964)(film, kinoalmanax) Dairə (film, 1989) Dədə Qorqud (film, 1975) Ən vacib müsahibə (film, 1971) Əzablı yollar (film, 1982) Gəlinlərin qiyamı (film, 1985) (dublyaj) Gənc qadının kişisi (film, 1988) Gilas ağacı (film, 1972) Həsən Əbluc (film, 1999) Həyat bizi sınayır (film, 1972) Heydər Əliyev.
Əminə Yusifqızı

İki əsrin fenomeni (film, 2002) Xatirələr sahili (film, 1972) Xüsusi buraxılış (film, 1983) İnsan məskən salır (film, 1967) İstintaq (film, 1979) Kitabi Dədə Qorqud. Səkrəyin dastanı (film, 1990) Qanun naminə (film, 1968) Qaraca qız (film, 1966)(film, kinoalmanax) Qatır Məmməd (film, 1974) Qayınana (film, 1978) Qətl günü (film, 1990) Qeybdən gələn səs (film, 2002) Qızıl uçurum (film, 1980) Qızıl qaz (film, 1972) Mən ki gözəl deyildim (film, 1968) Mən mahnı qoşuram (film, 1979) Mənim əziz atam (1970) Möcüzələr adası (film, 1963) Musiqi müəllimi (film, 1983) Nizami (film, 1982) O qızı tapın (film, 1970) Od içində (film, 1978) Onu bağışlamaq olarmı? (film, 1959) Onun bəlalı sevgisi (film, 1980) Özgə ömür (film, 1987) Park (film, 1983) Prima (film, 1994) Rəngli yuxu (film, 1982) Sən niyə susursan? (film, 1966) Skripkanın sərgüzəşti (film, 1972) Süd dişinin ağrısı (film, 1987) Şahid qız (film, 1990) Şərikli çörək (film, 1969) Telefonçu qız (film, 1962) Təhminə (film, 1993) Təxribat (film, 1989) Tənha durna uçuşu (film, 2003) Tənha narın nağılı (film, 1984) Torpaq. Dəniz. Od. Səma (film, 1967) Tütək səsi (film, 1975) Ulduz (film, 1964) Uşaqlığın son gecəsi (film, 1968) Ümid (film, 1995) Ürək... Ürək... (film, 1976) Üzeyir ömrü (film, 1981) Var olun, qızlar... (film, 1972) Yaşamaq gözəldir, qardaşım!
Əminə Yusifqızı

(film, 1966) Yay gününün xəzan yarpaqları (film, 1986) Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923–2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 53.
Zemfira Nərimanova

Zemfira Nərimanova (tam adı: Zemfira Əli qızı Nərimanova; 20 aprel 1959, Bakı) — Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2000), Prezident təqaüdçüsü (2019). Nərimanova Zemfira Əli qızı – 1959-cu il aprel ayının 20-də Bakıda doğulub. 1976-cı ildə M. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun dram və kino fakültəsinə daxil olub. 1980-ci ildə Akademik Milli Dram Teatrın aktyor truppasına ştata götürülüb. Zemfira Nərimanova 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti, 2000-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti fəxri adları ilə təltif olunub. 9 may 2012-ci ildə, 30 aprel 2014-cü ildə, 6 may 2015-ci ildə, 6 may 2016-cı ildə, 1 may 2017-ci ildə və 9 may 2018-ci ildə Prezident Mükafatına, 10 may 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülmüşdür. Teatr səhnəsindəki rolları Filmoqrafiya Sarıköynəklə Valehin nağılı (televiziya tamaşası, 1980) — Sarıköynək Qapalı orbit (televiziya tamaşası, 1984) — Lüsi Göz həkimi (televiziya tamaşası) — Nərminə Ordan-burdan (televiziya tamaşası, 1987) — Rəna Pəncərədə işıq (film, 1987) — Leyla Girişmə, öldürər! (film, 1990) Zirzəmi (film, 1990) Müqəddəs torpaq (film, 1992) İtkin gəlin (film, 1994) — Zərrintac Qorxma, atəş aç (televiziya tamaşası, 1996) Otel otağı (film, 1998) Mən sənin dayınam (film, 2001) Səni axtarırıq... (film, 2013) Axırıncı dayanacaq (film, 2014)
Sehrli xalat (film, 1964)

"Sehrli xalat" — rejissor Əlisəttar Atakişiyevin filmi. Filmdə məşhur illüzionist İo Kionun (Anatoli Falkoviç) köməyi ilə uşaqlar bir növ keçmişə və gələcəyə səyahət edirlər. Burada hər iki dövrə həmin dövrün uşaqlarının gözü ilə baxılır. Film haqqında Rəşid rolunun ifaçısı Azər Qurbanov rusdilli olduğundan filmin Azərbaycan variantında onu Yusif Şeyxov səsləndirmişdir. Pioner rollarında çəkilmək üçün 500-600 uşaq sınaq çəkilişlərindən keçib.
Sehrli xalat (film, 1964)

Ş.Əliqızı. "Sehrli xalat"ın dönüşü: [Əməkdar incəsənət xadimi Əlisəttar Atakişiyevin eyni adlı filminin yenidən bərpa olunması haqqında] //İki Sahil.- 2011, 30 noyabr, səh.16. "Sehrli xalat" bərpa olunub: [Azərbaycan Film Fondu Rusiya Film Fondu ilə birlikdə eyni adlı filmi bərpa edib] //Ayna. 2011, 26 noyabr, səh.20. Xarici keçidlər
Urbanizasiya

Urbanizasiya (lat. urbanus — şəhər kimi) — şəhərlərin cəmiyyətin inkişafında rolunun artması prosesinin elmi adı. Urbanizasiya aşağıdakılarla xarakterizə olunur: Şəhərlərin və şəhər əhalisinin çoxalması; Şəhər həyat tərzinin yayılması.Müasir urbanizasiya prosesinin 3 əsas xüsusiyyəti var: Şəhər əhalisinin artım sürətinin yüksək olması; Əhalinin və təsərrüfatın, əsasən, böyük şəhərlərdə cəmləşməsi; Şəhərlərin genişlənərək aqlomerasiyalara (meqapolis) və meqalopolislərə çevrilməsi. Urbanizasiyaya şəhərlərdə sənayenin həcminin artması, şəhərin mədəni və siyasi funksiyalarının artması, əməyin bölgüsü strukturunu dəyişməsi şərtləri səbəb olur. Urbanizasiyanın əsas göstəricisi kənd əhalisinin şəhərlərə köçməsi, kiçik şəhərlərin böyüməsi və ətraf kənd yaşayış yerlərini öz tərkibinə qatmasıdır. Urbanizasiya prosesində şəhərsalma texnologiyası, onun hüquqi və sosial-ekoloji tərəfləri mühüm şərtlərdən biridir.
Urbanizasiya

Son illərdə Bakı şəhərində xeyli çoxmərtəbəli yaşayış binalarının ucaldılması, köhnə binaların sökülməsi, şəhər ətrafındaşəxsi evlərin tikintisinin sürəti şəhərsalmanın hüquqi və sosial-ekoloji məsələlərinin aktual problem olduğunu göstərir.Urbanizasiya prosesində iri şəhərlərin qlobal ekoloji bəlalarından biri də dünya miqyasında nəqliyyat vasitələrinin sayının çoxalması ilə əlaqədardır. Daxili yanma mühərriki ilə işləyən nəqliyyat növləri havadakı oksigeni mənimsəyərək əvəzində atmosferə karbon qazı, karbon-oksid, karbohidrogenlər, azot oksidi, benzapiren, qurğuşun, kalium və s. buraxır.Urbanizasiyanın ümumi cəhətləri və oxşar qanunauyğunluqları mövcuddur. Bütövlükdə mütərəqqi proses olan urbanizasiya prosesində şəhərlərdə sənayenin konsentrasiyanın (mərkəzləşməsinin) güclənməsinə yol açılır, iqtisadiyyatın inkişafına xidmət edən yeni-yeni kadr potensialı əmələ gəlir, əhalinin sağlamlığı, mədəni səviyyəsinin yüksəlməsi və məişət şəraitinin yaxşılaşmasına imkan yaranır.Müasir urbanizasiyanın atributlarından olan təhsil, ticarət, tibbi müəssisələr. mədəni-məişət obyektləri, sənaye müəssisələri,tikinti, nəqliyyat və s. bu kimi obyektlərin iri şəhərlərdə konsentrasiyası nəticəsində insanların normal həyat şəraiti üçün genişimkanlar açılır və mütərəqqi ictimai münasibətlərin formalaşması reallaşır.İEÖ-in əksəriyyətində iri şəhərlərin ekoloji vəziyyətinin pisləşməsi nəticəsində şəhər əhalisinin bir hissəsinin şəhər ətrafına köçməsi suburbanizasiya adlanır. İEOÖ-də kənd yerlərindən minlərlə işsiz əhalinin iri şəhərlərə, aqlomerasiyalara gəlib məskunlaşması "yalançı urbanizasiya" adlanır. Müasir dövrdə yalançı urbanizasiya ətraf mühitin dəyişməsinə təsir edən ən mühüm amillərdən biridir.
Urbanizasiya

Urbanizasiyaya əks proses ruralizasiya adlanır. Urbanizasiya aşağıdakların hesabına gedir: kənd yaşayış məntəqələrinin şəhərlərə çevrilməsi ; geniş şəhərətrafı zonaların yaranması; kənd əhalisinin şəhərlərə köçməsi.Urbanizasiyanın gedişinə həmçinin dövlətdə gedən siyasi proseslər də ciddi təsir edir. Urbanizasiya prosesləri ilə geourbanistika elmi məşğul olur. Həmçinin bax Şəhər aqlomerasiyası World Urbanization Prospects, the 2011 Revision, Website of the United Nations Population Division NASA Night Satellite Imagery - City lights can provide a simple, visual measure of urbanization Geopolis: research group, University of Paris-Diderot, France Tomorrow's Crises Today - the humanitarian dimension of urbanization, by IRIN The Natural History of Urbanization, by Lewis Mumford The World System urbanization dynamics, by Andrey Korotayev Brief review of world socio-demographic trends includes review of global urbanization trends Thai youth seek fortune away from farm. NYT World Economic and Social Survey 2013, United Nations Department of Economic and Social Affairs.
Təkər

Təkər (və ya çarx) — çevrəvi formaya malik olub mərkəzində deşik olan oxda bərkidilimiş lövhədir. Təkəri yalnız hər hansı bir oxa keçirdikdən sonra ondan hərəkətli bir hissə alınır. Təkərlərin uzunmüddətliyi onların yağlanması, oxda oturtma dəqiqliyi və sürtünməsindən asılıdır. Maşınlarda təkərlər əsasən nəqliyyat üçün tətbiq olunurlar. Müxtəlif mexanizmlərdə, qurğularda hərəkəti ötürən və nizama salan çarxşəkilli hissə. Dəzgahın çarxı. Dişli çarx. – Çarxlar hərlənir, xam pambığın çiyidini bir tərəfə çıxarır, mahlıcını bir tərəfə qalaqlayırdı.
Təkər

Ə. Vəliyev. 3. Kəsər alətləri itiləmək üçün dairəvi bülöv daşı olan alət. Bıçağı çarxda itiləmək. Yol şinləri yay şəhər yolları üçün idealdır, lakin sürüşkən sürmək üçün ümumiyyətlə uyğunlaşmır, daha da buz. Termometr sütunu +7-dən aşağı düşdükdə, bir avtomobil üçün belə rezin öz xüsusiyyətlərini itirir, bu da rəftara ciddi təsir göstərir. Maraqlı faktlar 1959-cu ildə amerikalı A. Sfredd kvadrat təkər üçün patent alır. Belə təkərlər qarda, qumda və palçıqda yaxşı gedir və 60 km/saat sürət verir.
Morze əlifbası

Morze kodu — telekommunikasiyada mətn simvollarını nöqtə və tire adlanan iki fərqli siqnal müddətinin standartlaşdırılmış ardıcıllığı kimi kodlaşdırmaq üçün istifadə olunan üsul. Morze əlifbası elektrik teleqrafı üçün qəbul edilmiş sistemin ilk tərtibatçılarından biri olan Samuel Morzenin adını daşıyır. Beynəlxalq Morze kodu a-dan z-yə kimi 26 əsas Latın hərfini, bir vurğulu Latın hərfini (é), ərəb rəqəmlərini və durğu işarələri və prosedur siqnallarının kiçik dəstini kodlaşdıra bilir. Böyük və kiçik hərflər arasında heç bir fərq yoxdur. Hər bir Morze kodu simvolu nöqtə və tire ardıcıllığı ilə formalaşır. Siqnalın aydınlığı və operatorun bacarığına görə müddət dəyişə bilər, lakin hər hansı bir mesaj üçün müəyyən edildikdən sonra bu Morze əlifbasında əsas vaxt ölçü vahididir.
Morze əlifbası

6 yanvar 1836-cı ildə amerikalı ixtiraçı və rəssam Samuel Morze (Samuel Morse) Nyu-Cersi ştatının Morristaun şəhərində teleqraf aparatını nümayiş etdirmiş və bu aparat vasitəsilə özünün yaratdığı kodla ilk teleqramı göndərmişdir. Teleqramın ötürmə məsafəsi 3 km-ə yaxın, mətni isə bir neçə sözdən ibarət idi: "A patient waiter is no loser" ("Səbr edən heç vaxt uduzmur"). Bu tarixdən etibarən bütün dünyada məlumatın teleqraf vasitəsilə ötürülməsində standart kimi Morze əlifbasından istifadə edilməyə başlanmışdır. Əlifbanın hər bir hərfi nöqtə və tirelərdən ibarət idi. Bu işa-rələrin müxtəlif say və ardıcıllığı müəyyən hərf bildirirdi. Morzenin quraşdırdığı 60 kilometrlik teleqram xətti ilk dəfə prezident seçkilərinə dair məlumatların verilməsində istifadə olunmuşdur.
Tayvan

Tayvan və ya rəsmi adı ilə Çin Respublikası (çin. 中華民國, 中华民国 — Zhōnghuá Mínguó, Çjunxua Minqo, ing. Republic of China) – Şərqi Asiyada qismən tanınan dövlət. Qeyri-rəsmi, yerləşdiyi Tayvan adasının adına uyğun olaraq Tayvan adlanır Çin Respublikası çox ölkə tərəfindən tanınmayan, Tayvan adasında yerləşən və əksəriyyətlə bu adanın adı ilə xatırlanan uzaq şərq ölkəsidir. 1912-ci ildə bugünkü Çin Xalq Respublikası torpaqlarında qurulan ölkə Birləşmiş Millətlər Cəmiyyətinin üzvü idi. Tayvan da daxil olmaq üzrə ətraf adalarla birlikdə İkinci Dünya Müharibəsindən sonra sərhədlərini müəyyən etmişdir. 1949-cu ildə Çin Vətəndaş müharibəsində Çin Milli Partiyasının hakimiyyəti itirməsindən sonra ölkə Çin Kommunist Partiyası rəhbərliyinin əlinə keçir. Bunula da Çin Xalq Respublikası qurulur.
Tayvan

Çin Milli Partiyasının lideri Chiang Kai Shek Tayvan adasına qaçmalı olur. Çin Respublikasının fəaliyyətinin buradan davam etdiyini dünyaya elan edir. 1949-cu ildə baş verən bu yenidənquruluşu dünya tanıyır. 1971-ci ildə Çin Respublikası BMT-dən çıxarılır və oraya Çin Xalq Respublikası daxil edilir. Hal hazırda Çin Respublikası 23 ölkə tərəfindən tanınmaqdadır. Çin ifadəsi Çin Xalq Respublikası adına istifadə edilərkən, Çin Respublikasına isə ümumiyyətlə Tayvan deyilir. Tayvan beynəlxalq quruluşlara Çin Taypeyi (Chinese Taipei) adı ilə üzv olmuşdur.
Tayvan

Əhalinin 90%-dən çoxu xan çinlisi olan Tayvan Çin xalq Respublikası ilə sıx ticarət əlaqələri yaradıb, amma kommunist rejiminə qarşı silahlı müqavimət pozisiyasındadır. Dövrünün müasir fikirlərini önə çıxaran Milliyətçilər partiyasının sədri 1911-ci ildə Çini ələ keçirir və 2000 illik imperatorluğu devirir. İlk başçının qanunları bir müddət sonra legentliyini itirdi. Yerinə General Yuan Shi Kai keçmiş və bir müddət sonra diktatorluq meylləriylə ölkəni yenidən çətin bir vəziyyətə salmışdır. 1916-cı ildə Yuanın ölməsi ilə əleyhdarlar artmışdır.4 may 1919-cu ildə tələbələrin xarici malları boykot etdiyi bir qiyam baş verir. Çin Kommunist Partiyasının qurulması Rusiyadakı inqilabın müvəffəqiyyətindən ilham alan tələbələr 1921-ci ildə üsyan qaldırdılar və ÇKP-nı qururlar. Üzvləri arasında Zhou Ən Lai və Mao Tsedun kimi daha sonradan böyük əhəmiyyət qazanacaq olan adlar da var idi. Əvvəllər Yatsansanın Koumitangı arsaında əlaqələr yaxşı olsa da, 1925-ci ildə Yatsansanın ölümü ilə əlaqələr qırılmışdı.
Tayvan

Yatsansanın yerinə keçən Zəng Sürüş Şek Qərbə yaxınlaşması ilə ÇKP-nı qıcıqlanırdı. Buna görə də iki partiya rasında qarşıdurma yarandı. Kommunistlərin qiyamından qorxan Zəng Sürüş Şek 1927-ci ildə kommunistlərin bir qismini öldürmüşdür. Bu gərginlik səbəbindən münaqişə daha sa alovlanmışdır. 1931-ci ildə kommunistlər Jiangxi əyalətinin Ruijin şəhərində bir çin-Sovet hökuməti qurdular. Çan Kai Şekin davamlı hücumlarına hədəf olan əyalətdə bərabər olmayan şərtlərdə reallaşan qarşıdurmalarda 1934-cü ildə kommunistlər çətin vəziyyətə düşmüşlər. Bu uduzma vəziyyəti Maonun Çinə uyğun olmayan Sovet üsulları buraxıb özlərinə xas üsullar yaratmaları lazım olduğu fikriylə ön plana çıxmasını təmin etmişdir.
Tayvan

Mao əksəriyyətin kəndli olduğu Çində şəhərlərdən imtina edib hərəkəti çöl seqmentə daşımışdır. Çöl partizan taktikalarını tətbiqə başlayan Mao 1934-ci, 90,000–100,000 əsgərlə uzun sürəcək bir hərəkat başlatmış, bir tərəfdən milliyyətçilərlə, bir tərəfdən də yerli bəylərlə döyüşərək 1936-cı ildə yalnız bir neçə min əsgərlə Yenan'a çatmışdır. Yapon İşğalı Bu dövrlərdə Yapon imperatoru Çini işğal etmək istədi. Bu səbələ 1936-cı ildə Çinə yürüş etdi. Qısa müddət ərzində Mançuryan vilayətini ələ keçırıb orada Mançuko yarımmüstəqil dövlətini qurdu. Bundan narazı qalan çinli Mao Zedung xalqı başına toplayaraq Çin komunnist partiyasını qurdu. Çin Komunnist Partiyası Yaponiya ilə döyüşə başladı.1941-ci ildə ABŞ və Böyük Britaniya ÇKP-a köməyə gəldi.1945-ci ildə Yaponiyaya atom bombasının atılması ilə Yaponiya geri çəkildi.
Tayvan

Beləliklə, döyüş sona çatdı. Millətçilər və kommunistlər arasındakı gərginlik yenidən alovlandı. Çin-Yapon döyüşü burada ÇKP-nın karına gəlir. Döyüş ərazisindəki köhnə silah-sursat yararlı idi. Bu silahlarla ÇKP nizami ordu yaradır. SSRİ ÇKP-nın müttəfiqi olduğundan Mançuryan və digər varlı vilayətlər onun əlinə düşür.1948-ci ildə Mao Zedung siyasət dəyişdirir və ölkədə idarəçiliyi ələ keçirir.1949-cu ildə ÇKP Pekini ələ keçirir. Milliyətçi partiyasının rəhbəri Zəng Sürüş Şek İsə ABŞ-nin diasporasının bir hissəsini və Milliyətçiləri bir yerə yığıb Tayvan adasına köçür.
Tayvan

Burada Çin Xalq Respublikasından asılı olmayan bir dövlət qurur. Tayvan Yaponiyanın müstəmləkəsi olduğu zamanlarda təhsil Yaponiyadakı kimi keçilirdi. Daha sonra Tayvan Çinin müstəmləkəsi oldu. Bundan sonra dərhal sistem Çin sistemi ilə əvəzləndi. Hal hazırda Tayvanda Çin və Amerikan sistemlərinə əsaslanan təhsil mövcuddur. Pedaqoji sistem təhsili 3 yerə bölür:6 il ibtidai, 3 il orta və 4 il ali təhsil tədris olunur. Sistem müvəffqiyyətli olmuşdur.
Tayvan

Belə ki, onlar dünya üzərindəki ən yüksək imtahan nəticələrindən birinə sahibdirlər. Belə tədrisdə şagirdlərə texniki fənləri aşılayır və yaradıcılığı demək olar ki, təbliğ etmir. Tayvan tələbələri test nəticələrini yaxşılaşdırmaq üçün Biologiya, riyaziyyat və digər texniki fənlərə maraq göstərir. Buna görə də kurslar əksər populyar fənnlər üçün təşkil olunur. Dərslərdə mühazirələr, icmallar, sessiyalar və şəxsi öyrədici proqramlarda deklamasiyalar təşkil edilir. 2003 də Tayvan əhalisinin 96,1%-i savad meyyarlarına uyğun olmuşdur. Həmçinin bax
Zeynəb

Zeynəb, Zeynəbi-Kubra, Zeynəb bint Əli (ərəb. زينب بنت علي; 626, Mədinə – 682 və ya 684, Dəməşq) — Məhəmməd peyğəmbərin nəvəsi. Zeynəb hicrətdən 5 il sonra doğulub. O, beş ilə qədər babası Peyğəmbərlə bir zamanda yaşamışdır. Zeynəb aşura hadisəsindən sonra həm əsirlər karvanındakı qadınlara və uşaqlara rəhbərlik etmişdi.Zeynəb Əli və Fatimənin qızı idi. Hicrətin beş və ya altısında Mədinədə dünyaya gəlmişdir. Özü Hüseyn ilə birlikdə Kərbəlada yer alıb. Kərbəla döyüşü sonrasında Məhərrəmin onunda (Aşura günü) bir qrup tərəfdarlar ilə birlikdə əsir düşmüş və Kufəyə, oradan da Şama aparılmışdır.
Zeynəb

Əsarəti boyu başqa əsirləri qoruyub saxlaması ilə yanaşı insanları irşad edici, aydınlaşdırıcı xütbələr də oxumuşdur. Tarixi qeydlərə görə Hicrətin 63-cü ilində Şamda vəfat etmiş və orada dəfn edilmişdir. Xarici keçidlər Məhəmməd İştiharidi. "Xanım Zeynəb (s.ə) kimdir? (I hissə)" ( (az.)). islamazeri.com. 2019-11-12 tarixində arxivləşdirilib.
Zeynəb

"Xanım Zeynəb (s.ə) kimdir? (IV hissə)" ( (az.)). islamazeri.com. 2020-05-28 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2020-05-15. Hz. Zeynep (s.a) muselman.ws islam-azeri.az Həzrəti Zeynəbin fəzilətləri
Qədim Misir mədəniyyəti

Qədim Misir mədəniyyətinin yaranmasında coğrafi amillərin böyük rolu var. Afrikanın şimal-şərqində səhra ilə Qırmızı dənizin arasında Nil vadisi uzanır. Nil Qədim Misirin inkişafında böyük rol oynayıb. Misirdə elm, kənd təsərrüfatı, bütövlükdə iqtisadiyyat, hətta din belə Nil ilə bağlıdır. Minillər ötsə də, Misirdə həyat elə yarandığı yerdə - Nilin deltasında cəmlənmişdir. Ölkənin qalan ərazilərində yaşayış yoxdur. Misir Qədim Şərqin inkişaf etmiş mədəniyyət mərkəzlərindən biri hesab olunurdu.
Qədim Misir mədəniyyəti

Sivilizasiyaya uyğun dövlət sistemi,iqtisadiyyat, mədəniyyətin müxtəlif sahələri üç min il ərzində öz mövcudluğunu qorumuş və digər ölkələrə də təsirini göstərmişdir. Misir Qədim Şərqdə ən uzunömürlü dövlətlərdən biri olmuşdur. Təbabət və digər elm sahələrini çox inkişaf etmişdi. Bəzi xəstəliklərin müalicəsi müəyyənləşdirilmişdi. Həkimlər insan anatomiyası ilə bağlı tədqiqatlar aparırdılar. Bu tədqiqatlar dinin də təsiri ilə mumiyalamada açar rol oynamışdır. İlk təqvimin yaranması Nil hər il ilin müəyyən vaxtlarında daşır.
Qədim Misir mədəniyyəti

Daşan Nil ətrafdakı insanlara böyük ziyan vururdu. Bunun qarşısına almaq üçün çayın dəqiq daşma vaxtını bilməli idilər. Bu zəruriyyətdən təqvim tərtib olunur. Bu isə astronomiyanın ilk məhsuludur. Misirlilər planeti ulduzdan fərqləndirirdilər. Bu, onların ulduzlar haqda tərtib etdikləri ilkin xəritədən də görünür. Misirlilər xüsusi təqvim yaratmışdılar.
Qədim Misir mədəniyyəti

İli hər bir ayı 30 gündən ibarət 12 aya bölmüşdülər. İlin sonunda 5 gün əlavə olunurdu. İl onda 365 gündən ibarət olurdu. Misir təqvim ili tropik ildən dörddə bir sutka geriyə qalırdı. Bu fərq 120 il ərzində bir aya bərabər olurdu. Onlar gecə-gündüzü 24 saata bölürdülər. Su və günəş saatları icad etmişdilər.
Qədim Misir mədəniyyəti

Kahinlər astronomik müşahidələr prosesində dövri surətdə təkrarlanan Günəş tutulmasını kəşf etmişdilər. Tikintinin inkişafı Evlərinin Nil daşqınından qorumaq üçün misirlilər möhkəm bəndlərin inşasını öyrəndilər. Bəndlər, əsasən sel qabağında duruş gətirə bilmələri üçün maili vəziyyətdə inşa olunurdu. Sonra növbəti zərurət tikililəri müəyyən dərəcədə qoruyan ayrıca kanalın inşası idi. Kanalın inşası üçün yerölçmə işləri aparılmalı idi. Zaman keçdikcə misirlilərin arasından mahir memar və mühəndis-texniklər çıxırdı. Piramidalar və sfinks Misirlilər hesab və həndəsə sahəsində biliklərə malik idilər. Biliklər zəruri təlabatdan yaranırdı. Riyaziyyatda ən böyük müvəffəqiyyət onluq say sisteminin yaradılması idi.
Qədim Misir mədəniyyəti

Yazıda 1, 10, 100, 1000, 10000, 1000000 kimi işarələrdən istifadə olunurdu. Hətta milyonu bildirən işarə vardı: bu təəccübdən əllərini qaldırmış adam şəklində təsvir olunurdu. Həndəsə sahəsində müəyyən inkişaf vardı. Misirlilər düzbucağın, yarım bucağın, xüsusilə bərabəryanlı üçbucağın, trapesiyanın və dairənin səthini müəyyənləşdirə bilirdilər.Qahirə yaxınlığındakı Gizada səhranın qayalı səthində üç nəhəng həndəsi cisim - mükəmməl düzgünlüyə malik dördüzlü piramidalar, fironlar Xeops, Xefren və Mikerinin sərdabələri ucalır. Səhranın sərhədinin keşiyində firon Xefrenin üzünə malik nəhənf sfinks indi də durmaqdadır. Onun qulaqları və burnu insan boydadır. Yazının meydana gəlməsi Misirdə yazı e.ə.
Qədim Misir mədəniyyəti

IV minilliyin sonlarında meydana çıxmışdır.Müxtəlif dövrləri əks etdirən Misir yazı abidələri indiyə qədər qalmaqdadır. Misirdə də ilk yazı növü şumerlərdə olduğu kimi piktoqrafiya, yəni şəkli yazı olmuşdur. Burada yazılar əsasən papirus üzərində cızılırdı ki, bu da onlar üçün kağızı əvəz edirdi. Yazı "lövhəsi" düzəltmək məqsədilə misirlilər papirusun qabığını hissə-hissə kiçik zolaqlarla kəsir, sonra onları sıra ilə bir-birinə yapışdırırdılar. Papirus hissələrinin uzunluğu bəzən 40 metrə çatırdı. Yazılmış papirusu burur və iplə bağlayırdılar. Misir yazısı qarışıq yazı hesab olunur.
Qədim Misir mədəniyyəti

Bu yazıda 700 işarə ilə yanaşı, 21 heroqlif də vardır ki, onlar ayrı-ayrı hərfləri ifadə edirlər.Misir yazılarını ilk dəfə 1822-ci ildə fransız alimi Şampolon oxumuşdur.Misir yazısını öyrənmək olduqca çətin idi. Məktəbdə oxuyan şagirdlər sərbəst və asan yazmağı 5-6 il müddətinə öyrənirdilər. Təlim prosesində şagirdləri müxtəlif şəkildə cəzalandırırdılar. Baxmayaraq ki, məktəblərdə oxuyanlar varlıların və adlı-sanlı adamların övladları idi, mirzəlik çox hörmətli sənət hesab olunduğundan valideynlər bu münasibətə (övladlarının mirzələr tərəfindən cəzalandırılmasına) pis yanaşmırdılar. Papiruslardan olan Misir dəftərlərinin kənarlarında çox vaxt belə bir atalar sözü yazılırdı: "Uşağın qulaqları belindədir, ancaq döyüldüyü zaman qulaq asır". Misir yazı sistemi təkmilləşdikcə, onun dil quruluşu da minilliklər ərzində dəyişmişdir. III-VII əsrlərdə qədim Misir dili artıq ölü dillərdən hesab olunurdu. Həmin dövrdə Misirdə çipti dilindən istifadə olunurdu.
Qədim Misir mədəniyyəti

VII əsrdən başlayaraq ərəb dili yayılmağa başlanmışdır (İslamla bağlı). Hazırda Misir ərazisində dörd milyon yerli çipti yaşayır.Onlar xristian olsalar da,ərəb dilində danışır,ancaq öz ibadətlərini çipti dilində edirlər. Qədim Misirdə bədii ədəbiyyatın əsasında şifahi xalq yaradıcılığı dayanır. Ən qədim əsərlər e.ə. V minilliyə aiddir. Qədim misirlilər üç min il ərzində müxtəlif janrlarda (mif, nağıl, dastan, təmsil, nəsihət, fəlsəfi dialoqlar, himnlər, dualar, ağılar, şeir) zəngin bədii ədəbiyyat nümunələri yaratmışlar. Şifahi xalq yaradıcılığına daxil olan nağıllar əsasən əkinçi həyat tərzini, dünyagörüşünü əks etdirırdi.
Qədim Misir mədəniyyəti

Belə nağıllarla yanaşı fironlar və əyanlara həsr edilmiş nağıllar da geniş yayılmışdı. Fironlar üçün onların sevdiyi nağıllar yazılırdı və adətən mumiya ilə birlikdə sərdabələrinə qoyulurdu. Qədim misirlilər nağıl vasitəsilə müdrikliyi, humanistliyi tərənnüm edir, sadə insanların əqlini, mübarizliyini, dönməzliyini göstərməyə çalışırdılar. Belə nağıllardan "Gəmi qəzasına uğrayan adam", "Düz və əyri haqqında nağıl", "Firon Xufu və cadugərlər", "İki qardaş haqqında nağıl" və s. göstərmək olar. Qədim misirlilər nağıl vasitəsilə xeyirxahlığı, müdrikliyi tərənnüm edirdilər, sadə adamın fərasətini, ədalətini və cəsarətini açıqlayırdılar. Nağıllarda allah və fironların qüdrətinin sarsılmaz olması ideyası əks olunmuşdur, əyanların zalımlığı və qəddarlığı təsvir edilmişdir. Qədim misirlilər təbiətdə və insan həyatında olan hadisələri dini ideologiya ilə izah edirdilər.
Qədim Misir mədəniyyəti

Misirlilərin ölən və yenidən dirilən təbiət allahı hesab etdikləri Osiris haqqında əfsanə bu baxımdan səciyyəvidir. Orta və Yeni səltənət dövründə ədəbiyyatda mövcud dövlət və ictimai quruluşu müdafiə edən nəsihətlərə təsadüf olunur. Belə nəsihətlərdə sosial ziddiyyətlər, yuxarıların aşağıdakılara münasibəti, xalq üsyanlarının xoşagəlməz nəticələri və s. öz əksini tapır. Bu nəsihətlərə misal olaraq, "Heraklopol hökmdarı Axtoyun oğlu Merikaya nəsihəti", "I Amenemxetin nəsihəti", "Duauf oğlu Axtoyun nəsihəti", "İpuserin kəlamı", "Nefertifm nəsihəti" və s. göstərə bilərik. Misir incəsənəti bizim barəsində tarixi məlumata malik olduğumuz ən qədim incəsənətdir. Bu bölgədə məskənlərin mövcudluğu artıq neolit dövründə qeydə alınmışdır. Bizim dövrümüzə gəlib çatmış ən qədim abidələrə Qahirə yaxınlığındakı, vaxtilə Memfis paytaxt şəhərinin yerləşdiyi Nilin sol sahilindəki sərdabələrin qalıqları aiddir.
Qədim Misir mədəniyyəti

Sinifli cəmiyyətin meydana çıxması ilə bağlı incəsənət firon hakimiyyətinin güclənməsinə xidmət etməyə başladı. Qədim Misir memarlığında dinin təsiri aydın hiss olunur. Misir fironları özləri üçün ehramlar (piramidalar) tikdirmişlər. Ehramların inşası “tarixin atası”Herodotun “Tarix” əsərində geniş təsvir edilmişdir. Fironlar öldükdən sonra həmin ehramlarda dəfn edilirdilər. Yüz minlərlə qula nəhəng daşlardan ehramlar tikdirirdilər. Bu möhtəşəm ehramlar bir tərəfdən axirət dünyasına inam yaratmalı, digər tərəfdən isə fironların əzəmətini nümayiş etdirməli idi. Qədim Misirdə fironun sərdabəsinə o dünyada ona xidmət etmək üçün «uşebti» adlanan insan fiqurları qoyurdular.
Qədim Misir mədəniyyəti

Ən möhtəşəm ehram e.ə. XXVII əsrdə Memfis yaxınlığında firon Xeopsun şərəfinə tikilmişdir.Ehramların klassik nümunəsi Sakkarada təmsil olunmuşdur.Buradakı pilləli ehram firon Coserə həsr olunmuşdur. IV sülalə fironlarmdan Xeops (hündürlüyü 147 m.), Menkauha (hündürlüyü 6 m.), Xafra (hündürlüyü 140 m.) gözəl ehramlar tikdirmişlər. Məbədlərin divarlarında ilahiləşdirilmiş firon həyatı ilə yanaşı sadə insanların, məsələn, dalaşan qayıqçılar, işləyən sənətkarlar, dəfn mərasimləri və s. təsvirlər həkk olunmuşdur. Yeni səltənət zamanında incəsənət və memarlıq özünün daha yüksək inkişaf dövrünü yaşayır. Belə ki, qayalar yarılıb yeraltı dəfn sərdabələri yaradılır. Məsələn, I Setinin yeraltı sərdabəsində yüzdən çox otaq vardır.
Qədim Misir mədəniyyəti

Ən əzəmətli memarlıq nümunəsi Fivadakı (Karnak və Luksor) Ason məbədi hesab olunur. Bu məbədin böyük salonu 16 cərgədə ucaldılmış 134 sütundan ibarət imiş. Həmin salonun 12 mərkəz sütununun hündürlüyü 21 metr imiş. Salonun sahəsi isə 5 min kv/m-dən çox imiş. Ehramların yaxınlığında bütöv qaya parçasından insan başlı aslan bədənli nəhəng heykəl - sfinks yonulmuşdur. Bu nəhəng heykəl çox vahiməli olduğu üçün “dəhşətlər atası” adlandırılmışdır. Bəlkə də, sfinks ehramların qoruyucusu məqsədi ilə qoyulmuşdur.
Qədim Misir mədəniyyəti

Misir memarlığının əsas sahəsini heykəltəraşlıq təşkil edirdi. Bütün məbəd və saraylar heykəllərlə dolu olmuşdur. Əsasən misir allahlarından və fironlardan ibarət olan bu heykəllər içərisində sadə insanlara həsr olunmuş heykəllər də var idi. Dini təsəvvürlər Misirdə cəmiyyətin bütün təbəqələrində özünü göstərdiyi kimi, mədəniyyətdə də izini qoymuşdur. Qədim misirlilərin ideologiyasını din təşkil edirdi. Dini təsəvvürlərin sadə formaları-fetişizm (əşyalara sitayiş) və totemizm (heyvanlara sitayiş) qədim Misir tarixində mövcud olmuşdur. Misirdə dini sistem getdikcə inkişaf edərək Yeni səltənət dövründə daha da mükəmməlləşdi. Allahlar haqqında təsəvvürlər müxtəlif təbiət qüvvələrinin və ictimai hadisələrin təcəssümü kimi yaranmışdı.
Qədim Misir mədəniyyəti

Dini təsəvvürlərin əsasında yerli, vilayət və ümummisir ibadətgahları möhkəmlənirdi. Misirin ən qədim dövründə əcdadlara və mərhumlara ibadət mövcud olmuşdur. İbadətdə də təbəqələşmə özünü göstərirdi. Zaman keçdikcə Misirdə ibadətin məzmun və forması dəyişir. Qədim misirlilər fironun şəxsiyyətini ilahiləşdirmişdilər. Əvvəlcə onu allahın oğlu, daha sonra isə allah adlandırdılar. Firona kainatın allahı kimi sitayiş və ibadət olunurdu.
Qədim Misir mədəniyyəti

İncəsənətdə də hökmdarın allah oğlu olması fikri təbliğ edilirdi. Firona ibadət üçün məbədlərdə xüsusi otaqlar təşkil olunmuşdu. Bu otaqlara "böyük ev" adı verilmişdi. XVIII sülalə zamanı "firon" sözü artıq hökmdar mənasında işlənirdi. Dinin bu şəkildə təsirinə baxmayaraq, bu dövrdə insanlarda "bilik" haqqında təsəvvürlər də mövcud idi. Məktəblər fəaliyyət göstərir, verilən biliklər tətbiqi mahiyyət kəsb edirdi. Dini görüşlər Qədim Misir ilahlarına sitayişin dövrü çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Həmin dövrdə insanlar tayfaların hamisi hesab olunan heyvana - totemə sitayiş edirdilər.
Qədim Misir mədəniyyəti

Misirlilərin tanrrıları heyvan cildinə malikdir. Məsələn, ölənlərin hamisi Anubis çaqqal başlıdır, meymun Tot müdriklik vəyazı ilahı, Soxmet şirbaşlı müharibə ilahıdır. Buna görə də heyvanlar müqəddəs hesab olunurdu. Onlar məbədlərdə saxlanılır, öləndən sonra balzamlanaraq dəfn olunurdular. Muqəddəs öküzlərin, qoyunların, pişiklərin, hətta timsahların qəbiristanlıqları qalmışdır. Qədim Misirdə insanlar müxtəlif allahlara sitayiş etmiş və dini ayinlər icra etmişdir. Müxtəlif sayda allahlar təbiət qüvvələri və ictimai hadisələri tərənnüm edirdi.
Qədim Misir mədəniyyəti

Ay – qadın, torpaq və hava isə kişi allahları kimi təcəssüm tapmışdır. Baş Allah - Günəş allahı Hepri və ya Heprer adlandırılırdı. Qədim misirlilərin allahlarının sayını söyləmək çətindir. Əsas allahlar su, torpaq, dünya ruhunu təcəssüm etdirən Ptax hesab edilirdi. Öküz Misirdə səcdə edilən heyvanlardan biri hesab edillərək güc və məhsuldarlıq rəmzi kimi təsəvvür edilirdi. Öküzlərə etiqad ən zəngin və əlamətdar ayinlərdən biri hesab edilirdi. Apis öküzü «ülvi təcəssüm» hesab edilərək Ptaxa xidmət edir və məhsuldarlıq rəmzi kimi tanınırdı.Qədim Misirdə allahları heyvan başlı insan şəklində təsvir edirdilər.
Qədim Misir mədəniyyəti

Bu da ovçuluqla bağlı idi. Misirlilərin etiqadına görə, ölən adamın cəsədi saxlansa, onun ruhu vaxtaşırı oraya qayıdar. Elə buna görə də misirlilər ölüləri mumiyalayırdılar. Misirlilərə görə kinli allah Set bitki və əkin himayəçisi Osirisi öldürür. Osiris dirilir, axirətdə padşah və hakim olur. O, ölənlərin ruhunu mühakimə edir. Məbədlərə kahinlər rəhbərlik edirdilər. Məbəd allahın evi sayılırdı.
Qədim Misir mədəniyyəti

Kahinlər qul sahibi idilər. Fiva şəhərindəki məbədin 80 min qulu var idi. Misirdə Amon Ra (Günəş allahı) baş allah sayılırdı.Misir çoxallahlığının mövcudluğu ayrı-ayrı qəbilə və icmaların vahid mərkəzləşmiş Dövlət ətrafında birləşməsinə ciddi əngəl idi. B.e.ə. XIV əsrdə yaşamış firon IV Amenxotep təkallahlılıq ideyası ilə dini islahatlar aparmaq cəhdi göstərməyə çalışdı. O, yeni dövlət ayinini elan etdi ki, bu da Aton allahının (Günəş allahı) varlığını nəzərdə tuturdu. Dövlətin paytaxtını isə, Axetanon (müasir Əl-Əmər), elan edərək öz adını Exnaton R.Nicat Qədim Şərq tarixi. Bakı,2007
Azərbaycanda Novruz bayramı

Azərbaycanda Novruz bayramı və ya Milli yeni il bayramı — Azərbaycanda baharın və Yeni ilin gəlişinin qeyd edilməsi. Adətə görə Novruz bayramında göyərdilən səməni yazın gəlməsinin, təbiətin canlanmasının və əkinçiliyin rəmzidir. Etimologiya Ədəbiyyatşünas Əzizə Cəfərzadə "Xıdır Nəbi" bayramı haqqında yazırdı: Tədqiqatçı "Unudulmuş əziz günlərimizdən" adlı məqaləsində bu bayramı xüsusi araşdırır, mahiyyəti, mənası haqqında ətraflı məlumat verirdi. Novruz bayramı ərəfəsində qeyd edilən çillə çıxarma bayramı haqqında isə yazırdı: Əzizə Cəfərzadə çillə çıxarmaq bayramının ağrılı-acılı Kiçik çilləyə vida, baharın gəlməsinə, Novruzun yaxınlaşmasına sevinc bayramı olduğunu vurğulayırdı. Bu bayramın daha çox qadınlar arasında və hansısa bir işinin düzəlməsini əhd edənlərin keçirdiyini bildirirdi: XX əsrin 1920-ci illərinə qədər Azərbaycanda Novruz bayramı xalq tərəfindən böyük coşqu ilə qeyd olunurdu. Çar hökuməti bu bayrama Milad bayramı qədər diqqət yetirməsə də, Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Ağa Musa Nağıyev, Şəmsi Əsədullayev kimi milyonçular Bakı əhlinin bu bayramı təmtəraqla qeyd etməsinə böyük yardım edirdilər.Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə də Novruz iki dəfə təntənəli şəkildə qeyd edilib. Ancaq Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra vəziyyət dəyişdi. 1920-ci ilin aprelin 28-də Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulandan bir müddət sonra da bolşeviklər Novruzun qeyd olunmasına xalqın dəstəyini qazanması üçün icazə verirdi. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra da Novruz bayramları əvvəlki təntənə ilə qeyd olunmaqda davam edirdi.
Azərbaycanda Novruz bayramı

"Kommunist" qəzeti 1921-ci il 24 mart tarixli nömrəsində yazırdı ki, "Novruz bayramı" günlərində məktəblərdə tətillər başlanır, küçələrdə şagirdlərin bayram nümayişləri, teatr və klublarda tamaşa və konsertlər təşkil edilir. İmkansız əhaliyə müxtəlif ərzaq məhsulları paylanır.Ancaq bununla bərabər, radikal bolşeviklər tərəfindən Novruza qarşı kompaniyalar ara vermirdi. Bu bolşeviklərə qarşı ən böyük təpkini isə Nəriman Nərimanov göstərirdi. Bu bayrama münasibətini N. Nərimanov 1913-cü ildə "İqbal" qəzetinin 19 mart tarixli sayında ətraflı şəkildə izah edir, Novruzu İslam dini ilə heç bir əlaqəsi olmayan, insanları birliyə və bərabərliyə səsləyən milli bayram kimi göstərirdi.Nəhayət, 1925-ci ildə bu barədə xüsusi qərar qəbul edildi. Qərarda inqilabi bayramlarla yanaşı, 6 dini və (Novruz da daxil) milli bayramın da dövlət səviyyəsində qeyd olunması nəzərdə tutulmuşdu. Ancaq bu qərar cəmi 3 il qüvvədə qaldı. 1928-ci ildən başlayaraq dini və milli bayramlara qarşı açıq hücumlar başladı. Hətta "Kommunist" qəzeti yazırdı ki, "Rusiyada olduğu kimi Azərbaycanda da milli və dini bayramları ləğv etmək və onları inqilabi bayramlarla əvəz etmək lazımdır".Novruz əleyhinə ən fəal mübarizlər 1924-cü ildə yaradılmış "Mübariz Allahsızlar İttifaqı"nın üzvləri idi. Nəhayət, 1929-cu ildə "Mübariz Allahsızlar İttifaqı" öz məqsədlərinə nail oldular və bu bayramlar dövlət bayramları siyahısından çıxarıldı. Bundan sonra "Mübariz Allahsızlar İttifaqı"nın üzvləri bayram günlərində drujinalar təşkil edərək gecələr evlərə, həyətlərə reydlər təşkil edir, evində səməni qoyub bayram süfrəsi açan, həyətində tonqal qalayan komsomolçuları aşkarlayaraq bu adamları komsomol iclaslarında müzakirəyə çıxarırdılar.1937-ci il SSRİ Konstitusiyasının qəbulundan sonra isə Novruz ümumiyyətlə qadağan edildi.
Azərbaycanda Novruz bayramı

Su çərşənbəsində su və sumənbələri təzələnir, arxlar qaydaya salınır, su hövzələrində abadlıq işləri görülür, su ilə bağlı müxtəlifşənliklər keçirirlər. Su çərşənbəsi suya tapınma inamı ilə bağlıdır. Hələ gün doğmamışdan hamı su üstünə gedir, əl-üzünü yuyur, bir-birinin üzərinə su çiləyir, su üstündən atlanır, yaralıların yarasına su çiləyirlər. Xalqın inamına görə Su çərşənbəsi günü "təzə su"dan keçənlər, azarını, bezarını ona verənlər il boyu xəstəlikdən uzaq olarlar. Həmin gün su üstündə müxtəlif mərasimlər keçirilir, qədim türklərdə su tanrıları sayılan Aban və Yadanın şərəfinə nəğmələr oxunur. Su çərşənbəsi ilə əlaqədar çoxlu sayda inanclar, fallar, türkəçarələr, bayatılar, əfsanələr vərəvayətlər var.Qeyd edilən ikinci çərşənbə — xalq arasında "Üskü çərşənbə", "Addı çərşənbə" kimi tanınan Od çərşənbəsidir. Bu çərşənbə qədim insanların Günəşə, oda olan müqəddəs inamından irəli gəlir. Adət-ənənəyə görə, bu gün tonqal qalayıb, alovun üzərindən tullanmaqla daxildə olan bütün çirkabı və azar-bezarları yandırırlar.Xalq arasında "Külək oyadan çərşənbə", "Küləkli çərşənbə" kimi tanınan Yel çərşənbəsi ilaxır çərşənbələrin üçüncüsüdür. İnama görə bu çərşənbədə oyanan yel, külək oyanmış suyu, odu hərəkətə gətirir.
Azərbaycanda Novruz bayramı

Şifahi xalq yaradıcılığında Yelin tanrı olması ilə bağlı müxtəlif nəğmə, əfsanə, rəvayət, mif, inanc, məsəl və s. yaranmışdır. Novruz şənliklərində icra olunan Yel baba mərasimi öz kökü etibarilə qədim əcdadlarımızın Yel tanrısına etiqadı ilə bağlıdır.Novruz ərəfəsində sonuncu çərşənbə xalq arasında "Yer çərşənbəsi", "İlaxır Çərşənbə" və ya "Torpaq çərşənbəsi" adlanır. İnama görə Torpaq çərşənbəsi yetişəndə torpaq artıq əkinə hazır olur və ona toxum səpmək olar. Əfsanəyə görə adamların ərzaq qıtlığından əziyyət çəkdikləri bu gündə Su, Od və Yel Torpaq xatunun yeraltı məbədinə qonaq gəlir, burada yatmış Torpağı oyadırlar. Hər il mart ayında Novruz bayramı ərəfəsində Azərbaycan taxıl buğdasından cücərdilən Novruz elementidir. Səməni ilk çərşənbədən əvvəl cücərdilməyə başlayır. Novruz bayramı vaxtı tam böyümüş olur. Adət və ənənələr Oyunlar və digər adətlər Novruz bayramında müxtəlif oyunlar keçirilir. Bunlardan artırma, halay, keçəl, bənövşə, haxışta, cıdır, ənzəli, Kos-kosa, yumurta döyüşdürmə, qurşaqtutma, papaqatdı və baharbəndi qeyd etmək olar.
Azərbaycanda Novruz bayramı

Bayram süfrəsi Mədəniyyətdə Azərbaycanda Novruz bayramına həm də poçt markaları həsr olunmuşdur. Azərbaycanda neft sənayesi poçt markalarında Ədəbiyyatda Novruzun gəlişi klassik Şərq, o cümlədən Azərbaycan poeziyasında geniş yayılmış "Bahariyyə" adlı lirik şeirlərdə də təsvir və tərənnüm edilir. Azərbaycan ədəbiyyatında Novruz bayramına Novruz bayramına həsr olunan şeirlərdən Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın "Novruz", Hüseyn Cavidin "Novruz bayramı" və Mikayıl Müşfiqin "Bayram axşamı" şeirlərini qeyd etmək olar. Yazıçı İsmayıl Şıxlı "Dəli Kür" romanınında Novruzu qeyd etməyə hazırlaşan bir kəndin bayram təlaşını, həyəcanını da ustalıqla qələmə alıb: Təsviri incəsənətdə Azərbaycanda Novruz bayramı haqqında bir sıra mahnılar bəstələnmişdir. Bunlardan Aygün Kazımovanın "Novruz gəlir", Sevda Yəhyayevanın "Novruz bayramı", Mətanət İsgəndərlinin "Novruz bayramınız mübarək", Məmmədbağır Bağırzadənin "Səməni" mahnılarını, Nizami Rəmzinin "Novruz bayramı" və Namiq Qaraçuxurlunun "Kosa" meyxanalarını qeyd etmək olar. Ədəbiyyatşünas Əzizə Cəfərzadə qeyd edirdi ki, ilin soyuq qış aylarından başlayaraq qeyd edilən xalq arasında "Novruzqabağı nəğmələr" adı ilə tanınan nəğmələr üç yerə ayrılırdı — "Çillə nəğmələri", "Çərşənbələr" və "Xıdır Nəbi" nəğmələri. Həmçinin bax Novruz bayramı
Amerikanın kəşfi

Amerikanın kəşfi — XV əsrin sonunda Amerika kəşf olunmaqla dünya xəritəsində öz əksini tapır. Bu mərhələ Amerikanın əslində kimlər tərəfindən aşkar olunmasının mübahisəli dövrüdür. Əslində həllini tapmamış bu məsələ hələ də qaranlıq qalmaqdadır. Amerikanın skandinaviyalılar, ispanlar, portuqallar, irlandlar, italyanlar, yaponlar tərəfindən aşkar olunması haqqında müxtəlif versiyalar vardır. Yaponlar Ekvador sahillərində qədim yapon keramikasının tapılmasına əsaslanaraq materikin kəşfinə iddialıdırlar. Əgər deyilənlər doğru olsa belə, bu kəşflər kiçik əraziləri əhatə etdiyindən və dəqiqləşdirilməmiş məlumatlar olduğundan coğrafiya tarixində materikin kəşf olunması X.Kolumbun adı ilə bağlanılır.
Amerikanın kəşfi

Hər halda, Amerikanın 985-ci ildə normann dənizçisi Byarnı tərəfindən kəşf olunması haqqında dəqiqləşdirilmiş məlumatlar var. Byarnı 985-ci ildə Qrenlandiyaya üzərkən duman və qüvvətli küləklərin təsirindən götürdüyü istiqamətdən kənara çıxaraq, ilk dəfə Nyufaundlend sahillərinə çatır. O, Amerikanın kəşfində hətta Leyf Eriksonu 18 il qabaqlamışdır. Bu gün Xristofor Kolumbun "Qərbi Hindistan" kimi Amerika qitəsini kəşf etməsi coğrafiya tarixində aşağıdakı kimi səciyyələndirilməkdədir. Qərbi Avropada XV əsrin ikinci yarısında feodalizm quruluşu dağılmaqda idi. Ticarətin inkişafı iri şəhərlərin meydana gəlməsi və yeni sənaye sahələrinin yaranması ilə nəticələnirdi. Artıq pul əmtəələrin mübadiləsində vasitə rolu oynayırdı.
Amerikanın kəşfi

Qızıl pula olan təlabat, yeni bazar və sərvətlər əldə etmək meyli getdikcə güclənirdi. Bu meyl xüsusilə sonralar Ingiltərə tacının mirvarisi sayılan Hindistana yönəlmişdir. Gəmiçiliyin inkişafı bu ölkələrə dəniz yolunun qərb və şərq istiqamətdə kəşf olunmasını getdikcə yaxınlaşdırırdı. Şəhər burjuaziyası, kilsənin və kral marağının üst-üstə düşməsi bu məsələnin həllini daha da sürətləndirirdi. 1492-ci ildə vahid ispan dövlətinin yaranması, boş qalmış xəzinəni Hindistan və Çin hesabına doldurulmasına şərait yaratmışlar. Lakin Hindistana dəniz yolunun açılmasında Ispaniyaya rəqib olan Portuqaliya daim onu qabaqlamağa çalışan əsas rəqibə çevrilmişdir.
Amerikanın kəşfi

Yeni sərvət və müstəmləkələr ələ keçirmək hərisliyi, portuqalları qabaqlamaq arzusu, din xadimlərinin müqavimətinə baxmayaraq, Xristofor Kolumba qərb istiqamətdə üzməkdə Hindistana dəniz yolunun kəşfi üçün ispan kralı tərəfindən icazə verildi (Müasir hind dilində Bhartavarşi bharatların ölkəsi deməkdir). Xristofor Kolumb (1451–1506) — 1451-ci ilin payızında Genuyada toxucu ailəsində anadan olmuş İtaliyan mənşəli məşhur dənizçi olmuşdur. Onun hər-hansı bir məktəbi bitirməsi barəsində dəqiq məlumat olmasa da, italyan, ispan, portuqal və latın dillərində oxuyub-yaza bilməsi şübhə doğurmur. 1474–1475-ci illərdə Egey dənizinə təşkil olunan ekspedisiyada iştirak etmiş Kolumb, 1476-cı ildə ticarət evinin darğası kimi Lissabona göndərilməklə 9 ay orada yaşayır. XV əsrdə bir sıra alimlərin yerin kürə formasında olması fikrinə tərəfdar olan Kolumb qərb istiqamətdə üzməklə Çin və Hindistana getmək fikrinə düşür. Kolumb qeyd olunan ölkələrə getmək üçün qərb istiqamətini ən qısa yol hesab edirdi.
Amerikanın kəşfi

Italyan astronom və coğrafiyaçısı Paolo Toskanellinin yeni tərtib etdiyi dünyanın xəritəsində də belə idi. Onun tərtib etdiyi xəritəyə görə qərb istiqamətdə Hindistana yol şərqə nisbətən iki dəfə qısadır. Lakin fransız mənşəli amerikalı "antikolumbçu" Vino Toskanelli ilə Kolumb arasındakı münasibətlərin olmasını Kolumbun qardaşının uydurması hesab edir. Vinoya görə bunu 30 aprel 1492-ci ildə kral Ferdinand və İzabellanın Kolumbla aralarında bağlanan müqavilə də təsdiq edir. Bu müqavilədə Hindistanın adı çəkilmir. 1476-cı ildə İtaliyadan Portuqaliyaya köçən Xristofor Kolumb Çin və Hindistana qərb istiqamətdə üzmə planını (layihəsini) II Ivana təklif edir. Kralın nəqliyyat təlimatlarının tərtibi üçün təşkil olunmuş elmi şuraya təqdim etdiyi layihə 1484-cü ildə rədd olunur.
Amerikanın kəşfi

Rədd cavabı alan Kolumb elə həmin ildə kiçik qardaşı Bartolome Kolumbun köməyi ilə Ispaniyaya köçür və layihəni ispan kralına təqdim edir. Layihənin təqdim olunmasında hersoq Medinaselinin mühüm rolu olmuşdur. Medinaseli hətta ekspedisiyanın xərclərini öz boynuna götürür. Lakin kraliça Izabellanın din və saray adamlarından ibarət komissiyaya müzakirəyə verdiyi layihə yenidən rədd edilir. Din xadimlərinin güclü müqavimətinə baxmayaraq Portuqaliyanın Ispaniyanı qabaqlayacağından qorxaraq Kral 17 aprel 1492-ci ildə layihənin təsdiq olunmasına yazılı surətdə razılıq verir. Xristofor Kolumb ekspedisiyanı uğurla başa çatdırmaq üçün aşağıdakı şəkildə tələblər qarşıya qoyur: əgər o, Asiya qitəsində yeni torpaqlar kəşf edərsə həmin torpaqlar üzrə Vitse-Kral (İspan kralının müavini) təyin olunmalı, ticarətdən əldə olunmuş gəlirin 25%-i onun hesabına keçirilməli, admiral rütbəsi verilməli, verilmiş ad və rütbə irsi olaraq uşaqlarına keçməlidir.
Amerikanın kəşfi

Gəlir iki dəfə azaldılmaq şərti ilə 30 aprel 1492-ci il tarixində Kolumbun vərəsəlik hüququ təsdiq edildi. Birinci ekspedisiya(1492–1493) 1492-ci ildə Palos limanından başlayır. "Santa-Mariya", "Pinta" və "Nina" gəmilərində əksəriyyəti cinayətkarlardan ibarət 90 nəfər heyət Hindistan adını məxfi saxlamaqla Atlantik okeanına çıxır. Dənizçilərin keçdikləri yola görə həyəcanlanmaması üçün sutkada 60-lıq (360 km) getdikləri halda Kolumb bu məsafənin öz gündəliyində düzgün yazmaqla, 48-lik kimi hesablamışdır. Sentyabrın 16-da okeanda gəmilər ot topalarına rast gəlirlər. Yosunlardan ibarət bu ot topaları sonradan o qədər çoxalır ki, hətta gəmilərin sərbəst hərəkətinə mane olurlar.