LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
ABŞ

ABŞ bir çox mədəniyyətə, müxtəlif etnik qruplara, ənənələrə və dəyərlərin geniş müxtəlifliyinə ev sahibliyi edir. Yerli amerikalılar, havaylılar və alyaskalılardan başqa, demək olar ki, bütün amerikalılar və ya onların əcdadları son beş əsrdə məskunlaşıb və ya immiqrasiya edib. Hakim Amerika mədəniyyəti əsasən Afrikalı kölələrin gətirdiyi ənənələr kimi digər mənbələrin təsirləri ilə Avropalı immiqrantların ənənələrindən törəmiş Qərb mədəniyyətidir. Asiyadan və xüsusilə Latın Amerikasından olan ən son immiqrasiya həm homogen əritmə qazanı, həm də immiqrantlar və onların nəsillərinin fərqli mədəni xüsusiyyətlərini qoruyub saxladığı heterogen salat kasası kimi təsvir edilən mədəni qarışığa əlavə edilmişdi.Əsas Amerika mədəniyyəti protestant Britaniya kolonistləri tərəfindən yaradılıb və əldə edilən xüsusiyyətlərin nəsillərə ötürülməsi və asimilasya ilə immiqrantlara köçürülməsi ilə sərhədyanı yaşayış məntəqəsi prosesi ilə formalaşmışdır. Amerikalılar ənənəvi olaraq güclü iş etikası, rəqabət qabiliyyəti və fərdiyyətçiliyə, habelə azadlığın, bərabərliyin, xüsusi mülkiyyətin, demokratiyanın, qanunun aliliyinin və məhdud hökumətin üstünlüyünü vurğulayan bir "Amerika kredosu"na birləşən inanc ilə xarakterizə olunurlar. Amerikalılar qlobal standartlara görə son dərəcə xeyirxahdırlar. 2006-cı ildə bir ingilis araşdırmasına əsasən, amerikalılar ÜDM-in 1,67-ini xeyriyyəçilik üçün xərcləyirlər, bu tədqiq edilən bütün dövlətlərdən artıq idi, ikinci yerdəki ingilislərin 0,73%-lik göstəricisindən iki dəfə və fransızların 0,14%-lik göstəricisindən təxminən on iki dəfə artıq idi.Amerikan xəyalı və ya amerikalıların yüksək ictimai hərəkətlilikdən zövq aldığı ideyası immiqrantlar cəlb olunmasında əsas rol oynayır. Bu ideyanın gerçəkliyi müzakirə mövzusu olmuşdur. Hakim mədəniyyət ABŞ-nin sinifsiz cəmiyyət olduğunu düşünsə də, alimlər ölkənin ictimai sinifləri arasında sosializasiya, dil və dəyərlərə təsir göstərən əhəmiyyətli fərqləri müəyyən edirlər.
ABŞ

Amerikalıların özünütənqid, sosial baxışları və mədəni ümidləri peşələri ilə qeyri-adi dərəcədə sıx bağlıdır. Amerikalılar sosial-iqtisadi uğurları qiymətləndirmək üçün böyük dərəcədə məcbur olsa da, adi və ya ortalama olmaq ümumiyyətlə müsbət bir xüsusiyyət olaraq görülür. Amerikalılar ictimai-iqtisadi uğurları böyük qiymətləndirməyə meyilli olsalar da, adi və ya ortalama olmaq ümumiyyətlə müsbət bir xüsusiyyət olaraq görülür. Əsas Amerika mətbəxi digər Qərb ölkələrində olanlara bənzərdir. Taxıl məhsullarının təxminən dörddə üçünün buğda unundan hazırlanması ilə buğda əsas dənli taxıl bitkisidir və bir çox yeməklərdə yerli amerikalılar və erkən Avropalı mühacirlər tərəfindən yeyilən hind quşu, maral əti, kartof, şirin kartof, qarğıdalı, balqabaq və ağcaqayın şərbəti kimi yerli inqredientlərdən istifadə olunur. Bu yerli qidalar Amerikanın ən məşhur bayramlarından birində paylaşılan milli menyunun bir hissəsidir, Şükran gününü qeyd etmək münasibətilə bəzi amerikalılar ənənəvi yeməklər hazırlayırlar. Alma piroqu, qızardılmış toyuq, pitsa, hamburger və hot-doq kimi xarakterik yeməklər müxtəlif immiqrantların reseptlərindən yaranır. Fransız kartof qızartması, burrito və takos kimi meksika yeməkləri və italyan mənbələrindən sərbəst şəkildə uyğunlaşdırılan makaron yeməkləri geniş şəkildə istehlak edilir. Amerikalılar çaydan üç dəfə artıq kofe içirlər.
ABŞ

ABŞ sənayeləri üzrə marketinq portağal suyu və südü hər yerdə səhər yeməyi içkisi etmək üçün böyük məsuliyyət daşıyır.Amerikan yemə vərdişləri müxtəlif variantları ilə özünün Britaniya mətbəxi köklərinə çox şey borcludur. Buna baxmayaraq, Amerika torpaqları Britaniyalıların yetişdirə bilməyədiyi yeni bitkiləri yetişdirə bilirdi, əksər kolonist Avropalılar tərəfindən mənimsənilənə qədər bu yeni qidaları yemədi. Vaxt keçdikcə Amerika qidaları yemək tənqidçisi Con Hessin 1972-ci ildə bəyan etdiyi bir nöqtəyə gəldi: "Bizim qurucu atalarımız qidalarının keyfiyyətində olduğu kimi nəsr və zəkada da indiki siyasi liderlərdən daha üstün idi".Dünyanın ən genişi olan amerikan fəstfud sənayesi 1940-cı illərdə drive-through formatına öncülük etmişdir. Fəstfud istehlakı səhiyyə problemlərinə səbəb oldu. 1980-ci və 1990-cı illər ərzində Amerikalıların kalori qəbulu 24% artdı; fəstfud yerlərində tez-tez yemək ictimai səhiyyə rəsmilərinin Amerikan "piylənmə epidemiyası" adlandırığı məfhumla əlaqələndirilir. Yüksək dərəcədə şirinləşdirilmiş sərinləşdirici içkilər geniş yayılmışdır və şəkərli içkilər Amerikan kalori qəbulunun doqquz faizini təşkil edir. Ədəbiyyat, fəlsəfə və təsviri incəsənət XVIII əsr və XIX əsrin əvvəllərində Amerika incəsənəti və ədəbiyyatı öz mənşəyini böyük hissəsini Avropadan aldı. Nataniel Hotorn, Edqar Allan Po və Henri Devid Toro kimi yazıçılar XIX əsrin ortalarına qədər səciyyəvi Amerikan ədəbi növünü yaratdılar. Mark Tven və şair Volt Vitmen əsrin ikinci yarısında başlıca simalar idi; həyatı boyu demək olar ki, heç tanınmayan Emili Dikinson indi əsas amerikalı şair kimi tanınır.
ABŞ

German Melvillin Mobi Dik (1851-ci il), Tvenin Heklberri Finnin macəraları (1885-ci il), Frensis Skott Fitsceraldın Böyük Getsbi (1925-ci il) və Harper Linin Bülbülü öldürmək (1960-cı il) kimi milli təcrübə və xarakterin əsas aspektlərinin əsası kimi görülən işlər "Böyük Amerika romanı" adlandırıla bilər.On iki ABŞ vətəndaşı Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı alıb, ən sonuncusunu isə 2016-cı ildə Bob Dilan qazanıb. Vilyam Folkner, Ernest Heminquey və Con Steynbek XX əsrin ən nüfuzlu yazıçıları arasında sayılırlar. ABŞ-də Vestern uydurması və hardboiled cinayət uydurması kimi məşhur ədəbi janrlar inkişaf etmişdir. Con Bart, Tomas Pinçon və Don DeLillo kimi postmodernist yazıçıların daxil olduğu bit cərəyanı yazıçıları yeni ədəbi yanaşmalar açdılar.Toro və Ralf Uold Emersonun rəhbərlik etdiyi transsendentalistlər ilk böyük Amerika fəlsəfi cəryanını qurdular. Vətəndaş müharibəsindən sonra, Çarlz Sanders, daha sonra isə Vilyam Ceyms və Con Dyui praqmatizmin inkişafında lider idi. Uillard van Orman Kuayn və Riçard Rotri, sonradan Noam Çomski analitik fəlsəfəni Amerika fəlsəfə məktəbində ön plana çıxarmışdılar. Con Rolz və Robert Nozik siyasi fəlsəfənin canlanmasına rəhbərlik etdilər və Marta Nussbaum bu gün bunun ən əhəmiyyətli simasıdır. Kornel Uest və Cudit Batler Amerika fəlsəfə məktəbində kontinental ənənəyə rəhbərlik etmişdir. Milton Fridmen, Ceyms Byukenen və Tomas Souell Çikaqo məktəbi iqtisadiyyatçıları sosial və siyasi fəlsəfədə müxtəlif sahələrə təsir ediblər.Təsviri incəsənətdə Hudzon çayı məktəbi Avropa naturalizm ənənələrində XIX əsr cərəyanı idi. Tomas İkinsin realist rəsmləri artıq geniş şəkildə tanınır. 1913-cü ildə Nyu-York şəhərində keçirilən Avropa modernist sənət sərgisi olan Arsenal şou ictimaiyyəti şok etdi və ABŞ-nin incəsənət səhnəsini dəyişdirdi.
ABŞ

Corciya O'Kiff, Marsden Hartli və və başqaları yeni, fərdi üslublarla təcrübələr apardılar. Cekson Pollok və Villem de Kuninqin abstrakt ekspressionizmi və Endi Uorhol və Roy Lixtenşteynin pop-artı kimi başlıca bədii hərəkatlar ABŞ-də geniş inkişaf etmişdir. Modernizmin və sonra postmodernizmin qabarıqlaşması Frank Lloyd Rayt, Filip Conson və Frank Qeri kimi Amerika memarlarına şöhrət gətirdi. Alfred Stiqlitz, Edvard Stayxen və Ansel Adams da daxil olmaqla, böyük fotoqraflarla amerikalılar fotoqrafiyanın müasir sənət mühitində uzun müddət əhəmiyyətli olmuşdur.ABŞ teatrının ilk böyük təşəbbüskarlarından biri olan F. T. Barnum 1841-ci ildə aşağı Manhettendə əyləncə kompleksini fəaliyyətə başlatdı. Herriqan və Hart komandası 1870-ci illərin sonlarından başlayaraq Nyu-Yorkda bir sıra populyar müzikl komediyaları çıxardı. XX əsrdə Brodveydə müasir müzikl forması ortaya çıxdı, İrvinq Berlin, Koul Porter və Stiven Sondhaym kimi musiqi teatr bəstəkarlarının mahnıları pop standartlarına çevrildi. Dramaturq Yucin O'Nil 1936-cı ildə ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatını qazandı; aralarında Tennessi Vilyams, Edvard Olbi və Auqust Uilson da olan digər tanınmış ABŞ dramaturqları Pulitser mükafatına layiq görüldülər.Xoreoqraflar Aysedora Dunkan və Marta Qrehem müasir rəqsi yaratmağa kömək edirdi, Corc Balançin və Cerom Robbins isə XX əsr baletində lider idi. O vaxtlar az tanınsa da də Çarlz Ayvsın 1910-cu illərdə etdiyi işlər onu klassik ənənədə ilk böyük ABŞ bəstəkarı etdi, Henri Kouell və Con Keyc kimi ekspermentalistlər klassik bəstəkarlığa fərqli bir Amerikan yanaşması yaratdılar. Aaron Koplend və Corc Gerşvin populyar və klassik musiqinin yeni bir sintezini inkişaf etdirdilər. Afroamerikan musiqisinin ritmik və lirik üslubları ABŞ musiqisinə geniş şəkildə təsir edərək, onu Avropa və Afrika ənənələrindən fərqləndirir.
ABŞ

Blüz kimi xalq yaradıcılığı elementləri və indiki qədim musiqi qəbul edilmiş və qlobal auditoriya malik populyar janrlara çevrilmişdir. Caz XX əsrin əvvəllərində Lui Armstronq və Dyuk Ellinqton kimi yenilikçilər tərəfindən hazırlanmışdır. 1920-ci illərdə kantri musiqisi, 1940-cı illərdə ritm və blüz inkişaf etmişdir.Elvis Presli və Çak Berri 1950-ci illərin ortalarında rok-n-rollun qabaqcılları arasında idi. Metallica, Eagles və Aerosmith kimi rok qrupları dünya satışlarında ən yüksək gəlirlilər arasındadır. 1960-cı illərdə Bob Dilan folk-rivayvldan Amerikanın ən məşhur yazıçılarından biri olaraq çıxdı və Ceyms Braun funkun inkişafına rəhbərlik etdi. Daha yeni Amerikan yaradıcılığına hip-hop və haus musiqisi daxildir. Amerikan pol ulduzlarına Elvis Presli, Maykl Cekson və Madonna kimi dünyada məşhurları ilə yanaşı, Teylor Svift, Britni Spirs, Keti Perri, Beyons, Jay-Z, Eminem, Kanye Uest və Ariana Qrande kimi müasir musiqiçilər də daxildir. Kinemotoqrafiya Kaliforniya ştatının Los-Anceles şəhərinin şimal məhəlləsi olan Hollivud kino istehsalında liderlərdən biridir. Dünyanın ilk kommersiya məqsədli kino sərgisi 1894-cü ildə Nyu-Yorkda Tomas Edisonun kinetoskopu ilə verilmişdir. Növbəti il layihəyli filmin ilk kommersiya məqsədli nümayişi də Nyu-Yorkda oldu və ABŞ sonrakı illərdə səsli filmin inkişafında ön planda oldu.
ABŞ

Bu dörd böyük idman peşəkarlıqla oynanıldıqda hər biri ilin fəqli, lakin üst-üstə düşən vaxtlarında bir mövsüm keçirirlər. Kollec futbolu və basketbolu böyük auditoriyanı cəlb edir. Futbolda ölkə 1994 FİFA Dünya Kubokuna ev sahibliyi etdi, kişi milli futbol komandası on dəfə Dünya Kubokuna vəsiqə qazanıb və qadın milli futbol komandası dörd dəfə FİFA Qadınlararası dünya çempionatı qalibi olub, MLS ABŞ-də bu idmanın ən yüksək liqasıdır (21 Amerika və 3 Kanada komandası çıxış edir). ABŞ-də professional idman bazarı təxminən 69 milyard $ təşkil edir, bu bütün Avropa, Yaxın Şərq və Afrika ölkələrinin cəmindən təxminən 50% böyükdür.ABŞ-də səkkiz Olimpiya oyunları təşkil edilib (2028 Yay Olimpiya Oyunları doqquzuncu olacaq). 2017-ci il (2017-ci il) tarixinə olan məlumata əsasən, ABŞ, Yay Olimpiya Oyunlarında digər bütün ölkələrdən daha çox olmaqla 2.522 medal qazanıb və Qış Olimpiya Oyunlarında 305 medal qazanaraq Norveçdən sonra ikincidir. Beysbol və amerika futbolu kimi başlıca ABŞ idman növləri Avropa praktikasında inkişaf etməməsinə baxmayaraq basketbol, voleybol, skeytbordinq və snoubordinq Amerikanın ixtiralarıdır və bəziləri isə dünyada məşhurdur. Lakross və sörfinq Qərb təmasından əvvəlki yerli amerika və yerli havaylıların fəaliyyətlərindən yaranmışdır. Ən çox izlənilən fərdi idman növləri qolf və avtoidman, xüsusilə NASCAR-dır. Reqbi birliyi 115.000+ qeydiyyatdan keçmiş oyunçu və ayrıca 1,2 milyon iştirakçı ilə ABŞ-də ən sürətlə böyüyən idman sayılır.
ABŞ

Kütləvi informasiya vasitələri ABŞ-nin dörd böyük yayımçı National Broadcasting Company (NBC), Columbia Broadcasting System (CBS), American Broadcasting Company (ABC) və Fox Broadcasting Company (FOX)-dur. Dörd böyük yayım televiziya şəbəkəsi hər biri kommersiya qurumudur. Kabel televiziyası müxtəlif mövqelərə xidmət edən yüzlərlə kanal təklif edir. Amerikalılar gündə orta hesabla iki saat yarım əsasən kommersiya məqsədli radio proqramlarını dinləyirlər.1998-ci ildə ABŞ-nin kommersiya məqsədli radiostansiyalarının sayı 4.793 AM stansiyası və 5.662 FM stansiyasına çatmışdır. Bununla yanaşı, 1.460 ictimai radiostansiya mövcuddur. Bu stansiyaların əksəriyyəti təhsil məqsədləri üçün universitetlər və dövlət orqanları tərəfindən idarə olunur və dövlət və ya özəl fondlar, abunəliklər və korporativ zəmanətlər vasitəsilə maliyyələşdirilir. Bir çox ictimai radio yayımı NPR (keçmiş Milli İctimai Radio) tərəfindən maliyyələşdirilir. NPR, 1967-ci il İctimai yayım aktı əsasında 1970-ci il fevral ayında təsis edilmişdir; televiziya həmkarı, PBS də eyni qanunla yaradılıb (NPR və PBS bir-birindən ayrı idarə edilir). 30 sentyabr 2014-cü il (30 sentyabr 2014-cü il) tarixinə olan məlumata əsasən, ABŞ Fedral Kommunikasiya Komissiyasına (FCC) görə ABŞ-də 15.433 lisenziyalı tam güclü radio stansiyası var.Tanınmış qəzetlərə The Wall Street Journal, The New York Times və USA Today daxildir.
Hepatit

Hepatit (yun. ἡπατῖτις yun. ἥπαρ, "qaraciyər") - qaraciyərin iltihabıdır və bir çox səbəbdən meydana gələ bilər. Adətən bu, viral infeksiyanın və ya spirtli içkilərin səbəb olduğu qaraciyərin zədələnməsinin nəticəsidir. Hepatitin bir neçə fərqli növü var.
Hepatit

Bəzi növlər heç bir ciddi problem olmadan keçir, digərləri isə uzun müddətli (xroniki) ola bilər və qaraciyərdə çapıqlar (sirroz), qaraciyər funksiyasının itirilməsi və bəzi hallarda qaraciyər xərçənginə səbəb ola bilər. Əzələ və oynaq ağrısı Yüksək temperatur İştahsızlıq Tünd rəngli sidik Solğun, boz rəngli nəcis Qaşınan dəri Gözlərin və dərinin saralması (sarılıq) Ürək bulanması, qusma, ishal Mədə – bağırsaq şikayətləri Qarnın üst bölgəsində ağrı Yorğunluq.Hepatit A-da 38 C yüksək temperaturla yanaşı (influenzadakı kimi) oynaq ağrıları da əmələ gəlir. Temperatur, ümumiyyətlə sarılığın ilk bir neçə günündə normala dönür. Xroniki hepatit, qaraciyərin funksiyaları dayanana qədər (qaraciyər çatışmazlığı) heç bir aşkar simptoma malik olmaya bilər və yalnız qan testləri zamanı aşkar edilə bilər. Sonrakı mərhələlərdə sarılıq, ayaqlarda, topuqlarda və ayaqlarda şişkinlik, nəcisdə və ya qusuntu kütləsində qan ola bilər.
Hepatit

Yoluxma səbəbləri Xəstəlikdən qorunma tədbirləri Əsas qorunma tədbiri fərdi gigiyena qaydalarına riayət, əllərin tez-tez yuyulması Ülgüc, diş fırçası, sırğa, dırnaq qayçı kimi şəxsi əşyaları başqaları ilə paylaşmayın. Səhiyyə işçiləri iynə vurarkən və atarkən diqqətli olmalıdırlar. Hamilə qadınlar B və C tipli sarılıq mikroblarının olması üçün testdən keçməlidirlər. Ailədə sarılıq, siroz və ya qaraciyər xərçəngi olan bir xəstə (xüsusilə valideynlər, qardaşlar, həyat yoldaşları kimi yaxın qohumlar) varsa mütləq müayinə olunmalıdır.Gigiyena və sağlamlıq qaydalarına riayət etmək, yoluxma riskini azalda bilər ancaq tamamilə maneə törədə bilməz. Həmçinin bax
Qeyri-səlis məntiq

Qeyri-səlis məntiq, həmçinin bax bulanıq məntiq və ya qeyri-səlis çoxluq nəzəriyyəsi — dəyişənlərin həqiqət dəyərinin 0 və 1 arasında istənilən həqiqi ədəd ola biləcəyi çoxqiymətli məntiq forması. Qismən həqiqət anlayışını idarə etmək üçün istifadə olunur. Burada həqiqət dəyəri tamamilə doğru və tamamilə yalan arasında dəyişə bilər. Bunun əksinə olaraq, Bul məntiqində dəyişənlərin həqiqət dəyərləri yalnız 0 və ya 1 tam ədədlər ola bilər. Qeyri-səlis məntiq termini 1965-ci ildə Azərbaycan riyaziyyatçısı Lütfi Zadənin qeyri-səlis çoxluqlar nəzəriyyəsi təklifi ilə təqdim edilmişdir. Qeyri-səlis məntiq 1920-ci illərdən, xüsusilə Lukaseviç və Tarski tərəfindən sonsuz qiymətli məntiq kimi öyrənilmişdir.Qeyri-səlis məntiq insanların qeyri-dəqiq və rəqəmi olmayan məlumatlara əsaslanaraq qərarlar qəbul etməsinin müşahidəsinə əsaslanır.
Qeyri-səlis məntiq

Qeyri-səlis modellər və ya qeyri-səlis çoxluqlar qeyri-müəyyənliyi və qeyri-dəqiq məlumatı təmsil edən riyazi vasitələrdir. Bu modellər qeyri-müəyyən olan məlumatları tanımaq, təmsil etmək, manipulyasiya etmək, şərh etmək və istifadə etmək qabiliyyətinə malikdir.Qeyri-səlis məntiq idarəetmə nəzəriyyəsindən süni intellektə qədər bir çox sahəyə tətbiq edilmişdir. Ümumi baxış Klassik məntiq yalnız doğru və ya yalan olan nəticələr çıxarmağa icazə verir. Bununla belə, dəyişkən cavablı hökmlər də var. Belə hallarda, həqiqət, nümunə götürülmüş cavabların bir spektrdə xəritələndiyi qeyri-dəqiq və ya qismən biliklərin əsaslandırılması nəticəsində ortaya çıxır. Həm həqiqət dərəcələri, həm də ehtimallar 0 ilə 1 arasında dəyişir.
Qeyri-səlis məntiq

Qeyri-səlis məntiq həqiqət dərəcələrini qeyri-müəyyənliyin riyazi modeli kimi istifadə edir, ehtimal isə cəhalətin riyazi modelidir.Əsas tətbiq davamlı dəyişənin müxtəlif alt diapazonlarını xarakterizə edə bilər. Məsələn, kilidlənmə əleyhinə əyləclər üçün temperaturun ölçülməsi bir neçə ayrı üzvlük funksiyasına malik ola bilər. Bu funksiyalar əyləcləri düzgün idarə etmək üçün lazım olan xüsusi temperatur diapazonlarını müəyyənləşdirir. Hər bir funksiya eyni temperatur dəyərini 0-dan 1-ə qədər diapazondakı həqiqət dəyərinə uyğunlaşdırır. Bu həqiqət dəyərlərindən sonra əyləclərin necə idarə olunacağını müəyyən etmək üçün istifadə edilə bilər. Qeyri-səlis çoxluq nəzəriyyəsi qeyri-müəyyənliyi təmsil etmək üçün bir vasitə təqdim edir.Qeyri-səlis məntiq tətbiqlərində qayda və faktların ifadəsini asanlaşdırmaq üçün çox vaxt qeyri-rəqəmsal qiymətlərdən istifadə olunur.
Qeyri-səlis məntiq

"Yaş" kimi linqvistik dəyişən "cavan" və onun antonimi "qoca" kimi dəyərləri qəbul edə bilər. Təbii dillərdə qeyri-səlis dəyər miqyasını ifadə etmək üçün həmişə kifayət qədər dəyər terminləri olmadığına görə linqvistik dəyərləri sifət və ya zərflərlə dəyişdirmək adi təcrübəyə çevrilmişdir. Tədqiqatında istiqamətlər Hazırda qeyri-səlis məntiq sahəsində aparılan tədqiqatlar ən azı iki istiqamətə ayrılır: Qeyri-səlis məntiq geniş mənada (Təqribi hesablama nəzəriyyəsi) Qeyri-səlis məntiq məhdud mənada (Rəmzi qeyri-səlis məntiq) Məntiq idrak elmidir. Yunan filosofu Aristotelin belə bir fəlsəfi deyimi var: "Bir adamın dediyi ya doğrudur, ya yalan". Göründüyü kimi, Aristotel yalan və doğru kimi kateqoriyalar arasında qalan aralıq dərəcələri qəbul etməyib. Amma ilk dəfə dünyada Lütfi Zadə hər şeyin dərəcəsinin olduğunu sübut etdi.
Qeyri-səlis məntiq

Yəni dünyada qəti olaraq tam ağ və qəti olaraq tam qara deyilən şey yoxdur. Bu iki məfhum arasında minlərlə çalar dəyişikliyi - aralıq nüanslar var. Aristotelin kəskinliyini Lütfi Zadə yumşaltdı. Başqa sözlə desək, həqiqətdə mövcud olan aralıq kateqoriyaları aşkarladı. Nəzəriyyənin mahiyyəti tolerantlığındadır. Bu nəzəriyyə arada qalaraq aşkardakı səhnədə görünməyən çalarların hüquqlarını tanıtdı və bərpa etdi.
Qeyri-səlis məntiq

Konfliktlərin həll olunması, həqiqətin aşkarlanması, hesablamaların dəqiqliyi aralıq fazalara əhəmiyyət verilmədən aparıla bilməz. Aparılmış olarsa onlarda kifayət qədər qüsurlar mövcud olacaqdır. Nəzəriyyəni ilk olaraq iqtisadiyyatlarına yaponlar tətbiq etdilər. Hazırda Yaponiyada istehsal olunan texniki avadanlıqların böyük əksəriyyətinin üzərində qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinə əsaslanaraq hazırlandığı bildirilir. Yaponlardan sonra amerikanlar həmin nəzəriyyəni öz ölkələrinə tətbiq etdilər. Amerikanın hava hücumundan qorunmasının yenidən qurulması məsələsi gündəmə gələndə Kasko adında bir alim bu nəzəriyyəni tətbiq etməyi təklif etdi.
Qeyri-səlis məntiq

Trilyon dollarla vəsait sərfi ilə görülməli işi bu nəzəriyyə həll elədi. Nəzəriyyə Çinə ildə yüz milyardlarla dollar gəlir gətirir. Rəmzi qeyri-səlis məntiq Rəmzi qeyri-səlis məntiq t-normalar anlayışına əsaslanır. Bəzi t-normaları seçdikdən sonra (bunu isə bir neçə üsulla tətbiq etmək olar) konyunksiya, dizyunskiya, implikasiya, inkar və digər proporsional dəyişənlər üzərində həyata keçirilən əsas əməliyyatları müəyyən etmək imkanı yaranır. Klassik məntiqdə rast gəlinən distributivliyin t-normalar kimi Hödelin t-norması seçildikdə həyata keçməsi halını isbat etmək bir o qədər də çətin deyil. Bundan əlavə, bəlli səbəblərdən implikasiya yerinə residium adlanan əməlliyyat seçilir (bu da ümumiyyətlə götürdükdə, t-normalar seçimindən asılıdır).
Qeyri-səlis məntiq

Yuxarıda sadalanan əsas əməliyyatların təyini klassik bazis qeyri-səlis məntiq anlayışına gətirir. Üç əsas bazis qeyri-səlis məntiq mövcuddur: Lukaseviç məntiqi, Hödel məntiqi və ehtimal məntiqi (Product Logic). Maraqlıdır ki, bu üç məntiqdən istənilən ikisinin sintezi klassik Boolean məntiqinə gətirir. Təqribi hesablama nəzəriyyəsi Qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinin geniş mənada əsas anlayışı xarakterik funksiya köməkliyi ilə təyin edilən qeyri-səlis çoxluq anlayışıdır. Daha sonra çoxluqların birləşdirliməsi, kəsişməsi və əlavə edilməsi, qeyri-səlis nisbət anlayışı, eləcə də ən əsas anlayışlardan biri – linqvistik dəyişən anlayışı daxil edilir. Həmçinin bax Adaptiv neyro-qeyri səlis çıxarış sistemi Ekspert sistemlər Maşın öyrənməsi
İxlas surəsi

112-ci surə əl-İxlas (Yalnız Allaha məxsus olan sifətlər) surəsi (Məkkədə nazil olmuşdur, 4 ayədir) Əl-İxlas surəsi və onun qiraət özəllikləri Nazil olunması, Qur’anda (tərtibi baxımdan) yeri, özəllikləri Qur’ani-kərimin yüz on ikinci surəsi olan dörd ayədən ibarət əl-İxlas surəsi Məkkə surələrindən sayılaraq ən-Nas (Qur’ani-kərimin 114-cü) surəsindən sonra nazil olub. Əl-İxlas surəsi islamın ən vacib, onu digər dinlərdən fərqləndirən – Allahın vəhdaniyyətini – yek olduğunu açıq və aydın, eyni zamanda qəti – bəyanı ilə seçilir. Özünün bu tutumuna görə, o – qısa olmasına baxmayaraq – Qur’ani-kərimin üçdə birinə bərabərləşdirilir [3, III, 230; 9, IX, 71–74; 22, XX, 227–228]. Məhəmməd Hüseyn ət-Təbatəbai (1902 – 1981) qeyd edir ki, onun aləmində əl-İxlas surəsinin Qur’ani-kərimin üçdə birinə bərabər etdirən ən ədalətli əsas Qur’anın üç – tövhid, nübuvvət və miad – üsulundan biri olan tövhidi özündə əhatə etməsindədir [27, XX, 452].Bu surə Qur’ani-kərimin əmrlə başlayan altı surəsindən biridir [35, I, 268]. Məkkə, yaxud Mədinə surəsi? Əl-İxlas surəsini Məkkə surəsi kimi tanıyanlar sırasında İkrimə ibn Əbi Cəhl Amr ibn Hişam əl-Quraşi əl-Məxzumi Əbu Usman (? – 634), Abdullah ibn Məs‘ud ibn əl-Haris ibn Ğafil ibn Habib ibn Şəmx ibn Far ibn Məxzum ibn Sahilə ibn Kahil ibn əl-Haris ibn Təmim ibn Sə‘d ibn Huzeyl ibn Mudrikə ibn İlyas ibn Mudar Əbu Abd ər-Rəhman əl-Huzəli əl-Məkki (? – 653), Cabir ibn Abdillah ibn Amr ibn Haram əl-Ənsari Əbu Abdillah (?
İxlas surəsi

– 697), Mucahid ibn Cəbr Əbu əl-Həccac əl-Məkki (642–722), əl-Həsən əl-Basri ibn Əbi əl-Həsən Yəsar Əbu Səid (642–728), İta ibn Əbi Ribah (? – 733), əz-Zəməxşəri Carullah Əbu əl-Qasim Mahmud ibn Umər (1075–1144), ər-Razi Əbu Abdillah (Əbu əl-Fadl) Fəxr əd-Din Muhamməd ibn Umər ibn Huseyn ət-Təbəristaninin (1149–1210) adlarını çəkmək olar. Abdullah ibn Abbas ibn Abd əl-Muttəlib ibn Haşim Əbu əl-Abbas əl-Haşimi (619–686) (bəziləri İbn Abbasın surəni Məkkə surəsi hesab edənlərə aid edir [29, X, 429]), Əbu əl-Aliyə ər-Riyahi Rəfi‘ ibn Mihran (? – 708), əd-Dəhhak ibn Muzahim əl-Hiləli əl-Xorasani əl-Bəlhi Əbu əl-Qasim Əbu Muhamməd (? – 723), Muhəmməd ibn Kə‘b ibn Səlim ibn Amr Əbu Həmzə Əbu Abdillah əl-Qurəzi (? – 727), Qutadə ibn Duama Əbu əl-Xəttab əs-Sədusi əl-Bəsri (? – 735), əs-Suddi (? – ?
İxlas surəsi

), əs-Süyuti Cəlal əd-Din Abd ər-Rəhman (1445–1505) əl-İxlas surəsini Mədinə surəsi kimi tanıyırlar. Bəziləri isə, əl-İxlas surəsinin iki dəfə: ilk olaraq Məkkədə, sonra Mədinədə bir daha nazil olunduğunu da söyləyir [14, XXI, 537; 22, XX, 225; 25, I, 42, 113–114]. Müşriklərə cavab Təfsir kitablarında əl-İxlas surəsinin müşriklərə cavab olaraq nazil edildiyi bildirilir. Belə ki, Peyğəmbər əleyhissəlamdan Allah-təalanı vəsf etməsini istədikdə o Onun özünə heç bir övlad götürmədiyini, doğulmadığını, tayı-bərabəri, bənzəri olmadığını demişdir [19, 260]. Hədislərin birində əl-İxlas surəsinin müşriklər tərəfindən Peyğəmbər əleyhissəlamın yanına göndərilən Amir ibn ət-Tufeylin sualına cavab olaraq nazil olunduğu qeyd olunur. Amir Peyğəmbərə ibadət etdiyinin qızıldan, yaxud gümüşdən olduğunu soruşur [23, XXXII, 175]. Rəvayət olunur ki, yəhudilər (Kə‘b ibn əl-Əşrəf adlı bir nəfərlə [23, XXXII, 175]) Peyğəmbər əleyhissəlamın yanına gəlib ondan: "Rəbbini bizə vəsf et, çünki Allah öz vəsfini Tövratda vermişdi, sən də bizə Onun nədən olduğu haqda xəbər ver! Qızıldandır O, yoxsa misdən, yaxud gümüşdən?
İxlas surəsi

Yeyirmi, içirmi? Dünyanı kimdən irsən alıb və kimə irsən ötürəcək? "- deyə müraciət ediblər. Beləliklə, Allah-təala əl-İxlas surəsini bütövlüklə Özünə aid edərək nazil etdi [19, 260]. Əl-İxlas surəsi daha çox "Qul huval-lah" adı tanınmaqla yanaşı digər adları da mövcuddur: "ət-Təfrid", "ət-Təcrid", "ət-Tavhid" (Allahın yek olmasını bəyan etdiyi üçün), "əl-İxlas (surədə Allah-təalanın sifətlərindən başqa heç nə xatırlanmadığı üçün), "ən-Nəcat" (insanı dünyada küfrdən uzaqlaşdıraraq, axirətdə isə cəhənnəm odundan qoruyaraq xilas edir, ona nicat verir,) "əl-Viləyəh" (onu oxuyan Allahın dostlarına çevrilir), "ən-Nisbəh", "əl-Mə‘rifəh" (çünki Allah-təalanı bu surəsiz tanımaq olmur), "əl-Cəmal", "əl-Muqaşqişah" (xəstəliyi uzaqlaşdıran), "əl-Mu‘avvizəh", "əs-Səməd" (bütövlüklə Allah-təalaya aid olunduğu üçün), "əl-Əsas" (hətta Peyğəmbərdən deyilir: "Yeddi göy və yeddi yer "qul huval-lahu ’əhad" üzərində əsaslanıb), "əl-Mani‘a" (insanları qəbr əzabına və cəhənnəm oduna maneədir), "əl-Məhdər" (mələklər ona qulaq asmaq üçün hüzura gəlirlər), "əl-Munəffirah" (oxunduqca şeytan qovulur, uzaqlaşır), "əl-Bəra’əh" (oxunduqca şirkdən, Allaha şərik qoşmaqdan insan uzaqlaşır, Peyğəmbər əleyhissəlamdan deyilir ki, bu surəni namazda, yaxud namazdan kənar yüz dəfə oxuyan cəhənnəm odundan uzaqlaşır), "əl-Muzəkkira" (namaz surəsi olduğu üçün tez-tez zikr olunan, çox oxunan), "ən-Nur" (Peyğəmbər əleyhissəlamdan deyilir ki, hər bir şeyin nuru olduğu kimi, Qur’anın nuru "qul huval-lahu ’əhəd"dir), "əl-’Əman" (bu surəni oxuyan Allahın əzabından qorunması haqda tə’minat alır) [23, XXXII, 175–176], əş-Şərif", "əl-Bərəkəh". Əl-Kafirun surəsi ilə birlikdə "əl-İxlaseyn" [14, XXI, 537; 29, X, 429], əl-Fələq və ən-Nas surələri ilə birgə "əl-Muavvizat" adlanır [3, III, 224–237]. İşarəsi dal hərfidir (yəni 4 ayə) [14, XXI, 537]. Əl-İxlas surəsinin oxunmasının savabı barəsində bir neçə hədisdə söhbət açılır.
İxlas surəsi

Oxşar hədisdə deyilir ki, Peyğəmbər əleyhissəlam Sə‘d ibn Muaz adlı bir kəs üçün yetmiş min mələyin, o cümlədən Cəbrail əleyhissəlamın namaz qıldıqlarını hansı əməlinə görə soruşduqda, onun əl-İxlas surəsini durarkən-oturarkən, minərkən-gəzərkən, gedərək-gələrək oxuduğuna görə cavabını almışdır [2, IV, 520]. Əl-İxlas surəsini bir nəfəsə oxumağın bəyənilməməsi barədə də hədis mövcuddur [2, IV, 520]. Evdən çıxaraq əl-İxlas surəsini on dəfə oxuyan kəsin evini evinə qayıdanadək Allah-təala Özü qoruyar [2, IV, 520]. Günlərin bir günü öz beş namazında əl-İxlas surəsini oxumayan kəsin namazı qəbul olunmaz [2, IV, 520]. Peyğəmbər əleyhissəlam hər gecə yatağa girərkən əllərini tutuşdurub-üfürərək əl-İxlas və əl-Muavvizateyn surələrini oxuyarmış [9, X, 254]. Təcvidi və qiraət fərqləri Təcvid üzrə bismil-ləəhir-rahməənir-rahiim–də 3 yerdə (l-l, r-r, r-r) assimilyasiya – الادغام (idğam) fonetik hadisəsi baş verir. Birinci halda (l-l) əl- müəyyənlik artikli sukunla olduğu və özündən sonra gələn sözün lam hərfi ilə başladığı üzündən eyni samitlərin assimilyasiyası – ادغام المثلين (idğam əl-misleyn), ikinci və üçüncü hallarda (r-r) əl- müəyyənlik artikli sukunla olduğu və özündən sonra gələn sözün lam hərfinin artikulyasiya yerinə – مخرج (məxrəc) və keyfiyyətlərinə – صفة (sifəh) yaxın olan ra hərfi ilə başladığı üzündən oxşar samitlərin assimilyasiyası – ادغام المتقاربين (idğam əl-mutəqaribeyn) baş verir. Əl- müəyyənlik artiklindən sonra gələn samitlərin şəmsiiyə adlanan samitlər qrupuna daxil olduğundan bu üç halın üçüdə şəmsiyyə assimilyasiyası – الادغام الشمسي (əl-idğam əş-şəmsi) kimi də qəbul olunur.
İxlas surəsi

bismil-ləəhir-rahməənir-rahiim-də habelə uzatma – مد (mədd) fonetik hadisəsi də baş verir. İki dəfə rast gələn (əə) autentik (əsl, həqiqi, təbii) – المد الحقيقي (əl-mədd əl-əsli, yaxud əl-mədd ət-təbii) 2, ya 4, yaxud 6 hərəkə miqdarında uzadılır. Sonda olan (ii) ardı ilə gələn 1-ci ayə ilə bir oxunduqda autentik, dayananda isə nümayiş olunan – المد العارض (əl-mədd əl-arid), yaxud başqa cür adlanan dayanma – وقف (vəqf) uzatması baş verir və 4, yaxud 5 hərəkə miqdarında uzadılır. 1. qul huval-laahu ’əhadun Birinci ayədə assimilyasiya (l-l) və uzatma (aa) baş verir, yuxarıda qeyd etdimiz üzrə. ((Əə)-lərin (aa)-laşması (qalın tələffüz olunması) (’al-laah) sözünün xüsusi fonetik qaydası ilə bağlıdır: özündən qabağkı səs (u), yaxud (a)-dırsa, onda (’al-laah) sözündəki (aa) qalın oxunur; qabağdakı səs (i)-dirsə burada yumşaq olaraq (əə) oxunur). Ayənin sonunda dayanılırsa, (d) üzərində səyrimə (titrəmə) – القلقلة(əl-qəlqələ) fonetik hadisəsi baş verir. Burada dəl samiti bütöv, olduğu kimi, t-laşmadan, qüvvə ilə öz artikulyasiya yerindən, sifətlərinə tam malik şəkildə tələffüz olunur. 2.
İxlas surəsi

’al-laahus-samədu Burada da assimilyasiya (l-l) və uzatma (aa) baş verir, yuxarıda qeyd etdimiz üzrə. (s-s) yerində əl- müəyyənlik artikli sukunla olduğu və özündən sonra gələn sözün lam hərfinin artikulyasiya yerinə və keyfiyyətlərinə yaxın olan (sad) hərfi ilə başladığı üzündən oxşar samitlərin assimilyasiyası baş verir. Əl- müəyyənlik artiklindən sonra gələn sad samitinin şəmsiiyə adlanan samitlər qrupuna daxil olduğundan bu assimilyasiya həm də şəmsiyyə assimilyasiyası kimi də qəbul olunur. Ayənin sonunda dayanılırsa, (d) üzərində səyrimə (titrəmə) fonetik hadisəsi baş verir. 3. ləm yəlid valəm yuuləd Burada (dəl) üzərində iki dəfə: həm ayənin ortasında, həm də sonunda səyrimə (titrəmə) fonetik hadisəsi baş verir. 4. valəm yəkul-ləhu kufuvan ’əhadun Yəkun ləhu burada yəkul-ləhu kimi oxunur ki, bu da oxşar samitlərin assimilyasiyasının olduğunu göstərməklə yanaşı nun samiti, yaxud tənvinin əhatə etdiyi qayda (nun samiti, yaxud tənvinindən sonra ra, yaxud lam gəldikdə) – nazalizasiyasız assimilyasiya – الادغام بلا غنة(əl-idğam bila ğunnəh) müşahidə olunur. Ayənin sonunda dayanılırsa, ardi ilə növbəti bir surə/ayə qiraət edilmirsə (d) üzərində səyrimə (titrəmə) fonetik hadisəsi baş verir. Ardı ilə bismil-ləəhir-rahməənir-rahiim gəlirsə, tənvinin nun-u ilə bə arasında çevirmə – الاقلاب (əl-iqlab) adlanan fonetik hadisə baş verir.
İxlas surəsi

Burada nun nazalizasiyalı mim samitinə çevrilərək ’əhadum-bismil-ləəhir-rahməənir-rahiim qiraət edilir. 1. qul huval-laahu ’əhadun. Abdullah ibn Məs‘ud ilə Ubəyy ibn Kə‘b ibn Qeys ibn Ubeyd ibn Zeyd ibn Muaviyə ibn Amr ibn Malik ibn ən-Nəcər Əbu əl-Munzir əl-Ənsari əl-Mədəni (? – 642/650/655) (İbn Xalaveyh Əbu Abdillah əl-Huseyn ibn Əhməd ən-Nəhvi əl-Hələbi (? – 980) isə əl-Ə‘məş Süleyman ibn Mihran Əbu Muhəmməd əl-Əsədi əl-Kahili (681–765) ilə Abdullah ibn Məs‘ud [32]) qul huval-laahu əvəzinə huval-laahu [34, IV, 298], naməlum qare isə (Məhəmməd peyğəmbərin özünə də aid edilir [32]) sadəcə ’al-laahu oxuyurlar [34, IV, 817–818]. Əl-Ə‘məş ’əhadun əvəzinə ’əl-vaahidu oxuyur [23, XXXII, 179; 30, VIII, 271; 34, IV, 818]. 2. ’al-laahus-samədu Qarelərin əksəriyyəti birinci ayə ilə ikinci ayəni durmadan, vəslələyərək qiraət etdikdə birinci ayənin sonunu (1-ci ayənin sonu olan dəl-i) tənvin ilə və tənvini kəsrə ilə ikinci ayəyə vəslələyirlər.
İxlas surəsi

Burada iki sukun rastlaşır – التقا’ الساكنين (’iltiqa’ əs-sakineyn) fonetik hadisəsi baş verir – tənvinin sukunu (un) və əl- müəyyənlik artikldəki lam-ın sukunu [23, XXXII, 179; 28, X, 433]. Birinci ilə ikinci ayələrin kəsişiyində vəqf etmədikdə ’əhadun-un tənvinindən sonra kəsrə ilə sukunlu lam üzərinə keçməkdə qarelərin fikri yekdildir [11, 557]. Nəsr ibn Asim əl-Leysi əd-Duəli əl-Bəsri ən-Nəhvi (? – 708) və Abdullah ibn Əbi İshaq əl-Hədrəmi ən-Nəhvi əl-Bəsridən (650 – 735) başqa qarelərin hamısı ’əhadun-u tənvinlə qiraət edirlər [26, XXX, 419]. Bu cür Abdullah ibn Kəsir ibn Amr ibn Abdillah ibn Zadan ibn Firuzan ibn Hurmuz Əbu Mə‘dən əd-Dari (? – 738), Nafi‘ ibn Abd ər-Rəhman ibn Əbi Nueym Əbu Məryəm (? – 735), Asim ibn Əbi ən-Nəcud Bəhdələ əl-Əsədi əl-Kufi Əbu Bəkr (? – 745), Abdullah ibn Amir ibn Yəzid ibn Təmim ibn Rəbi‘a ibn Amir ibn Abdillah ibn İmran əl-Yəhsubi Əbu İmran (630 – 736), Həmzə ibn Həbib ibn Əmmarə ibn İsmail Əbu Əmmarə əl-Kufi ət-Teymi əz-Zəyyat (700 – 773), əl-Kisai Əli ibn Həmzə ibn Abdillah ibn Bəhman ibn Feyruz əl-Əsədi Əbu əl-Həsən (?
İxlas surəsi

– 805) [16, 701; 28, X, 433], Əbu Amr Zaban ibn əl-Əla‘ ibn Əmmar əl-Uryan ibn Abdilləh ibn əl-Hissin ibn əl-Haris ibn Cəlhəmə ibn Həcər ibn Xuza‘a ibn Mazin ibn Malik ibn Amr ibn Təmim ibn Mər ibn Udd ibn Təbixə ibn İlyas ibn Mudar ibn Muad ibn Ədnan ət-Təmimi əl-Mazini əl-Bəsri (? – 771) (qeyd edərək ki, ərəblər bu cür vəslələmir) [16, 701; 28, X, 433]. (Əbu Amr Nasr rəvayətində tənvin ilə oxuyur [29, X, 429]). Ət-Təbəri Muhəmməd ibn Cəririn (839 – 923) fikrinə görə, və onunla razılaşmamaq çətindir, tənvinlə oxumaq daha düzgündür. Bu fikri o iki səbəblə əsaslandırır ki, onlardan biri ərəb dili fəsahətinə uyğun olması ikincisi isə əksər qarelərin qiraəti ilə uyğun gəlməsidir [26, XXX, 419]. Umər ibn əl-Xəttab ibn Nufeyl ibn Abd əl-Uzə ibn Riyah (584 – 644), Əbu Amr bir rəvayətdə [16, 701; 28, X, 433; 29, X, 429], İbn Sirin Əbu Bəkr Muhəmməd əl-Bəsri (? – 729), İban ibn Usman (? – ?
İxlas surəsi

), əl-Həsən əl-Bəsri, Nəsr ibn Asim, Abdullah ibn Əbi İshaq (Nəsr ibn Asim və Abdullah ibn Əbi İshaq bu qayda ilə çıxış edirlər ki, bəzən nun-i‘rabdan sonra əl-, yaxud sukunlu hərfdirsə nun-i‘rab düşür [26, XXX, 419]). Əbu Səmmal Qə‘nəb ibn Əbi Qə‘nəb əl-Bəsri (? – ? ), Zeyd ibn Əli ibn əl-Huseyn ibn Əli ibn Əbu Talib (? – 740), Məhbub Muhəmməd ibn əl-Həsən ibn Hilal ibn Məhbub Əbu Bəkr əl-Bəsri (? – ? ), əl-Əsmə‘i Abd əl-Məlik ibn Qurayb əl-Bahili (? – 831), Ruveys Muhəmməd ibn əl-Mutəvakkil Əbu Abdillah əl-Lu’lu’i əl-Bəsri (?
İxlas surəsi

– 852) ’əhadul-laahu qiraət edərək ‘uzayruni-bnul-laahi əvəzinə Qur’ani-kərimin doqquzuncu surəsinin 30-cu ayəsində [1, 191] ‘uzayru-bnul-laahi kimi qəbul edirlər [10, III, 300; 12, VIII, 528; 15, XII, 319; 16, 701; 20, III, 788–789; 21, II, 391; 22, XX, 244; 23, XXXII, 179; 26, XXX, 222; 28, X, 562; 29, X, 429; 31, 249; 34, IV, 818]. Burada nun lin hərflərinə oxşadığından (necə ki, ləm yəkun əvəzinə ləm yəku oxunur) həzf olunaraq oxunur [23, XXXII, 179; 28, X, 433]. 3. ləm yəlid valəm yuuləd Ru’bə adında qare şaz sayılan qiraətdə ləm yuuləd valəm yəlid oxuyur [30, VIII, 272; 32, 182]. 4. vələm yəkul-ləhu kufuvan ’əhadun Naməlum qare tərəfindən şaz sayılan qiraətdə 4-cü ayə valəm yəkun’əhadun kufu’ən kimi çatdırılır [30, VIII, 272–273; 32, 182]. Həfsin qiraətində kufuvan işlədir [8, 487; 17, III, 377] və əş-Şənbuzi də onunla razıdır [33, 604]. Yəni, vav həmzəsiz olaraq, fə damma ilə oxunur [5, 203]. Abdullah ibn Kəsir, İbn Amir, əl-Kisai və Əbu Amr kufuvan-ı kufu’ən (ağır həmzə ilə, yəni fə damma ilə) olaraq qiraət edirlər [16, 701–702]. Başqa mənbələrdə də bəzi qarelərin kufu’ən oxuması qeyd edilir [4, II, 404; 11, 557; 17, III, 377; 33, 604], məsələn, Əbu Amr, İbn Amir, İbn Kəsir, Nafi‘, əl-Kisai, Asim [4, II, 215; 6, 226; 7, 445; 16, 701; 21, 1, 247; 24, 401; 28, X, 562; 29, X, 429; 30, VIII, 272–273; 31, 378; 36, 777].
İxlas surəsi

Həmzə, Yə’qub ibn İshaq ibn Zeyd ibn Abdillah ibn Əbi İshaq əl-Hədrəmi (735 – 821), Xələf ibn Hişam ibn Sə‘ləb ibn Xələf ibn Sə‘ləb ibn Haşim ibn Sə‘ləb ibn Davud ibn Məqsəm ibn Ğalib Əbu Muhəmməd əl-Əsədi əl-Bəzzar (767 – 844), Nafi‘, Ruveysın qiraətlərində kufuvan-ın kuf’ən tərzi də var [6, 226; 7, 445; 11, 557; 16, 702; 17, III, 377; 20, III, 791; 29, X, 429; 30, VIII, 272–273; 31, 378; 33, 604; 36, 777]. Yəni, fə sukunla və əgər ardı vəslələnirsə həmzə ilə, vəqf olunursa yerinə fəthəli vav oxunur, yazıldığı kimi [5, 203]. Həmzənin qiraətindəki vəqf iki cürdür: həmzə həzf olunaraq hərəkəsi fə-yə keçir, və yazıda həmzə fəthəli vav, sukunlu fə ilə göstərilir. Gizlədilmir ki, tənvin üzərində vəqf olunaraq tənvin əlif ilə oxunur [33, 604]. Həfsın digər bir qiraətində kufuvan kufvan kimi oxunur [12, VIII, 528; 23, XXXII, 184; 26, XX, 246; 30, VIII, 272–273]. Naməlum qare tərəfindən kifvan [23, XXXII, 184; 30, VIII, 272–273], Süleyman ibn Əli ibn Abdillah ibn Abbas (? – ?) adlı qaredən isə kifəə’ən qiraəti gəlib çatıb [12, VIII, 528; 20, III, 791; 30, VIII, 272–273].
İxlas surəsi

Nafi‘dən gələn bir rəvayətdə kufən işlənilir [12, VIII, 528; 30, VIII, 272–273]. Bir qiraətdə də kufuvan kif’ən kimi oxunur [30, VIII, 272–273]. Məqalənin müəllifi: Vüqar Qaradağlı. Məqalə nəşr olunub: Elmi araşdırmalar jurnalı № 3–4, Bakı, Günəş nəşriyyatı, 2004, 133–137-ci səhifələr. 1. Qur’ani-kərim, Müshəf ət-təcvid. Diməşq, 1999. 2.
İxlas surəsi

İbn əl-Cəzəri, Şəms əd-Din Muhəmməd ibn Muhəmməd. Ən-Nəşr fi əl-qira’at əl-‘aşr. Qahirə, 1988. 5. İbn əl-Cəzəri, Şəms əd-Din Muhəmməd ibn Muhəmməd. Təhbir at-taysir fi qira’at ə’imməh əl-‘aşr. Beyrut, 1983. 6.
İxlas surəsi

Əl-Ənsari, Əbu Cə‘fər Əhməd ibn Əli ibn Əhməd ibn Xələf. Əl-’Iqna’ fi əl-qira’at əs-səb‘. Beyrut, 1999. 9. Əl-Əsqəlani, Əhməd ibn Əli ibn Həcər. Fəth əl-Bari’ bi şərh Səhih əl-Buxari. Qahirə, 1998. 10.
İxlas surəsi

Xaruf, Muhəmməd Fəhd. Əl-Muyəssər fi əl-qira’at. Beyrut-Dəməşq, 1995. 34. Əz-Zəməxşəri, Carullah Əbu əl-Qasim Mahmud ibn Umər. əl-Kəşşaf ‘an haqa’iq ğavamid ət-tənzil, Beyrut, 1998. 35. Əz-Zərkəşi, Bədr əd-Din Muhəmməd ibn Abdillah.
Ayşad Məmmədov

Ayşad Məmmədov (tam adı: Ayşad Kamal oğlu Məmmədov; 6 dekabr 1954, Mərdəkan) — Azərbaycan teatr və kino aktyoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (2000). Ayşad Kamal oğlu Məmmədov 6 dekabr 1954-cü ildə Mərdəkanda anadan olub. İncəsənət İnstitutunun dram və kino aktyorluğu fakültəsində (1978–1982) təhsil alaraq, Nəsir Sadıqzadə və Vaqif Abbasov kimi sənətkarlardan sənətin sirlərini öyrənmişdir. Şəki Teatrında (1982–1989) çalışıb. 1989-cu ildən etibarən Gənclər Teatrında aktyor kimi fəaliyyət göstərib.
Ayşad Məmmədov

2011-ci ildən Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında aktyor kimi çalışır. Akademik Milli Dram Teatrındakı fəaliyyəti Teatrda işlədiyi müddətdə bir çox rollar oynamışdır. Onun yaratdığı Romeo, Malkolm, Pek, Laert (V.Şekspir "Romeo və Cülyetta", "Maqbet", "Yay gecəsində yuxu", "Hamlet"), Müsyö Jordan (M.F.Axundov "Müsyö Jordan və dərviş Məstəli şah"), Aydın (C.Cabbarlı "Aydın"), İsgəndər (C.Məmmədquluzadə "Ölülər"), Təlxək (M.F.Axudov "Ox və hədəf"), Kral (Q.Qorin "Aktyor və kral"), Padşah (Anar "Yaxşı padşahın nağılı"), cəllad ("Generalın son əmri", Vaqif Səmədoğlu), Ocaqqulu ("Almaz", Cəfər Cabbarlı), Toğrul ("Qətibə İnanc", Məmməd Səid Ordubadi), kişi ("Bir, iki, bizimki", Kamal Abdulla), Belekurov ("Yaşar", Cəfər Cabbarlı) kimi obrazları aktyorun rəngarəng yaradıcılıq palitrasının nümunələrindəndir. Mükafatları Əməkdar artist (2000), prezident mükafatçısıdır. 6 may 2015-ci ildə, 6 may 2016-cı ildə, 1 may 2017-ci ildə, 7 may 2020-ci ildə, 7 may 2021-ci ildə və 10 may 2022-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.
Ayşad Məmmədov

2017-ci ildə Cəfər Cabbarlı mükafatına layiq görülmüşdür. 7 avqust 2017-ci ildə Varnada keçirilən Beynəlxalq Monotamaşalar Festivalında "İuda" tamaşasındakı İuda roluna görə mükafat və diploma layiq görülüb. Filmoqrafiya Ailə (film) — qaçqının tanışı Altı nömrəli palata (film, 1994) Bəxt üzüyü (film, 1991) Güllələnmə təxirə salınır!... (film, 2002) Bir anın həqiqəti (film, 2003) Həsrətli gözlərin rəsmi (film, 2003) Oyun (film, 2003) Yanmış körpülər (film, 2007) "Moskva-Bakı" qatarı (film, 2005) Yalan (film, 2005) Məhkumlar (film, 2007) Sirat körpüsü (film, 2007) Günaydın, mələyim! (film, 2008) Evləri göydələn yar (film, 2010) İstanbul reysi (film, 2010) Qayınana (film, 2011) Qağayı (teleserial, 2012) Sübhün səfiri (film, 2012) Tək olanda qorxma... (teleserial, 2013) Çaqqal nəfəsi (teleserial, 2013) Qanun naminə (teleserial, 2013) Xeyirlə şərin rəqsi (film, 2015) Əbədi ezamiyyət (film, 2016) Postskriptum (film, 2016) Cehizsiz gəlinlər (teleserial, 2016) Pərdə (film, 2016) Don Marleone (film, 2017) İmtahan (teleserial, 2017) — Zeynal Ata ocağı (teleserial, 2017) — Nəsimi Sənin sevdiyin musiqi (film, 2019) — Arif Sən demə (film, 2020) Mən burdayam, İlahi!
Çıraqqala

Çıraqqala — Azərbaycanın Şabran rayonunun 20-25 kilometrliyində, Bakı şəhərindən 150 km aralı Çaraq kəndi ərazisində yerləşən Çaraqqaya adlı sıldırım qayanın zirvəsində 1232 metr hündürlükdə yerləşən V-VI əsrlərə aid müdafiə qalası. Ümumi məlumat Elə hesab edilir ki, Çıraqqala, əsasən istehkam qarovulxana məqsədi ilə Sasani hökmdarları tərəfindən IV-VI əsrlərdə tikilmişdir. Gilgilçay səddinin baş qarovulxanası olub. Buradan geniş bir ərazini nəzarət altında saxlamaq və düşmənin gəlişini görüb tonqallar vasitəsilə ətrafa xəbər vermək mümkündür. Sonralar elə bu məqsədlə həmin qaya başında möhtəşəm qala tikilmiş və onun indi salamat qalan ən uca bürcündə tonqal qalanarmış. Bura həm də qala rolunu oynayırmış və təqribən Xəzər dənizindən Baba dağın ətəklərinə qədər uzanan səddin üç böyük qalasından biri imiş. İki qala və səddin böyük bir hissəsi tarixin zərbələrinə davam gətirməyərək uçub dağılmış, “Çıraqqala” isə öz əzəməti, vüqarı ilə hələ də insanları heyran etməkdədir. Çıraqqalanın adının yaranmasının da bir neçə izahı vardır.
Çıraqqala

Abbasqulu ağa Bakıxanov “Gülüstani-İrəm” əsərində bu qalanın adını “Çıraqqala” kimi göstərmiş və o, bu adla da, tanınmağa başlanmışdır. Lakin yerli əhali həmişə və bu gündə belə qalanı “Çaraqqala” adlandırır və orada orta əsrlərdən qala şəhər olmasını göstərirlər. Qalanın bir neçə kilometrliyindəki kəndin Çaraq olması, qalanın yerləşdiyi dağ zirvəsinin adınında Çaraq qaya olması deyilənləri bir daha təsdiqləyir. Qalanın sadəcə düşmənin gəlişini xəbər vermək üçün tikildiyi də inandırıcı deyildir. Belə ki, qalanın ərazisinin böyüklüyü və ərazinin 4 tərəfdən keçilməz olan təbii sıldırımlı qaya üzərində yerləşməsi, möhtəşəm qala divarları ilə əhatələnməsi və eləcədə 17 bürcünün olması buranın qala şəhər oldugunu göstərir. Eyni zamanda məlumdur ki, bu qalanın Sasanilər tərəfindən təyin edilmiş ilk hakiminin də adı Çora və ya Çara olmuşdur. Onda bu qala şəhərcik ətraf əhali tərəfindən Çara yaşayan qala adlanması daha inandırıcıdır. Dilimizin xüsusiyyətlərinə əsasən Çara qala dönüb Çaraqqala olmuşdur.
Çıraqqala

Lakin bu günə qədər tarixçi alimlər arasında yekdil rəy yoxdur və buna görədə biz A.A.Bakıxanovun yazdığı rəvayətə və bugünkü deyimə uyğun olaraq qalanı “Çıraqqala” kimi göstəririk. Erkən orta əsrlər dövründə Beşbarmaq dağından Dərbəndə qədərki ərazilər Çora vilayəti adlanmış və həmin vilayətdə Çora qalası yerləşmişdir. Ehtimal var ki, həmin Çora qalası sonrakı əsrlərdə “Çoraqqala”-yəni Çıraqqala şəklinə düşmüşdür. [mənbə göstərin] “Çıraqqala”nın yerləşdiyi möhtəşəm Gilgilçay səddi, bəzi mənbələrə görə, məşhur Çin səddindən sonra dünyada ikinci nəhəng müdafiə istehkamıdır. Bu sədd faktiki olaraq şimaldan cənuba keçilməsi mümkün olan bütün yolları bağlayır. Səddin üzərində hər 32,5 metrdən bir bürc və ya qüllə ucaldılıb. Səddə ən böyük bürcün hündürlüyü 14,7, eni isə 7,2 metrdir. Divarlar və bürclər əsasən bişmiş və çiy kərpicdən hörülüb.
Çıraqqala

Çıraqqala mərkəzi qala da daxil olmaqla 17 bürcdən ibarət düzbucaqlı formasındadır. İndi həmin bürclərin ancaq üçü salamat qalıb. 1952-ci ilə qədər bürclərin bir hissəsi, narınqala və baş bürc salamat idi. Qala altı deyilən yerdə naftusiya suyunun kəşfi və burada sanotoriyanın tikilməsi, qalanın isə mühafizə olunmaması onun sürətlə dağılmasına təkan oldu. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 23 iyun 2003-cü il tarixli 1262 nömrəli Sərəncamı ilə “Çıraqqala” tarixi kompleksi tarixi qoruq elan edilmiş və onun qorunması və bərpası üçün əlaqədar təşkilatlara mühüm tapşırıqlar verilmişdir. Nurbala Quliyev - Bura Gülüstani-İrəm torpağıdır. Bakı 2005. Xarici keçidlər Çıraqqala qalası (Rus dilində)
Cavanşir Quliyev

Cavanşir Rəhim oğlu Quliyev (22 noyabr 1950, Nuxa) — Azərbaycan bəstəkarı, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi (1992). Cavanşir Rəhim oğlu Quliyev 1950-ci il noyabrın 22-də Şəkidə doğulub. Orta rus məktəbini 1967-ci ildə, Şəki Musiqi Texnikumunu 1968-ci ildə bitirib. Həmin il Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının Xalq Çalğı Alətləri Fakültəsinin Tar Şöbəsinə daxil olub. İki ildən sonra Konservatoriyanın Bəstəkarlıq Fakültəsinə keçib və 1975-ci ildə görkəmli bəstəkar, professor Cövdət Hacıyevin sinfini bitirib. Diplom işi — böyük simfonik orkestr üçün "Birinci Simfoniya" olub. Hələ tələbə ikən, C. Quliyev bəstəkarlıqda eksperimentlərinə başlamışdı. 2-ci kursda oxuyarkən yazdığı "Birinci Kvartetdə", gələcəkdə əsas yaradıcılıq prinsipi olan milli musiqinin çağdaş bəstəkarlıq texnikası ilə sintezləşdirərək, yeni musiqi tərzinin üzə çıxmasına nail olmuşdu.
Cavanşir Quliyev

Əsər dinləyənlər tərəfindən böyük maraqla qarşılanmış, bəyənilmiş və uzun müddət "millilik və müasirlik" baxımından yaradıcı mübahisələrin səbəbi olmuşdur. Bir sıra Konservatoriyalararası konfranslarda, o zamanki SSRİ Bəstəkarlar İttifaqında (Moskva) səsləndirilmiş, və böyük maraq doğurmuşdur. Sonralar C.Quliyevin bu üslubda bəstələdiyi bir sıra başqa əsərləri Avropanın çeşidli ölkələrində və Amerikada ifa olunaraq, böyük rəğbət görmüşdür. Cavanşir Quliyev müasir Azərbaycanın ilk hərbi marşının müəllifidir. C. Quliyev ilk dəfə sazı kamera musiqisində kamanla, violonçellə, fleyta ilə bərabər şəkildə tədbiq etmişdir. C.Quliyev ilk dəfə sazı və zurnanı simfonik və simfo-caz orkestrlərin tərkibinə daxil edərək, əsas alətlər şəklində işlətmişdir. Tələbəlik illərindən, yəni 1973-cü ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində səs rejissoru işləməyə başlayıb və həmin vəzifədə 17 il çalışıb. 1990–1993 illərdə Azərbaycan Dövlət Konsert Birliyinin bədii rəhbəri olub.
Cavanşir Quliyev

1980–1998 illərdə Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında — Bakı Musiqi Akademiyasında, 1994–2003 illərdə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində müəllim işləyib. Paralel olaraq 1992-ci il sentyabr ayının 1-dən 2005 ilə qədər Akademik Milli Dram Teatrında musiqi hissə müdiri işləyib. 2003-cü ildən Azərbaycən Milli Konservatoriyasının dosenti, 2005-ci ildən professoru, 2005-ci ildən — Şimali Kipr Türk Respublikasının Yaxın Şərq (Yakın Doğu) Universitetinin Səhnə Sənətləri fakültəsinin professorudur. O, 19 il Şimali Kipr Türk Respublikasında yaşadıqdan sonra Azərbaycana qayıdıb. Şəxsi həyatı 2024-cü ildə Azərbaycanda prezident seçkiləri zamanı İlham Əliyevi dəstəklədiyini açıqlamışdır. Mükafatları Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı (1982) "Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı (1992) "General Məhəmməd Əsədov" mükafatı (1993) Şəhriyar adına mükafat (1995) Avropa Türk-İslam birliyinin qızıl medalı- Almaniya (1997) "Humay" mükafatı (2000) "Qızıl dərviş" mükafatı (2001) Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının "Milli Kinematoqrafiya qarşısında xidmətlərinə görə" mükafatı (2015) 2015-ci ildə "Sübhün səfiri" filminə görə "Ən yaxşı orijinal musiqi" nominasiyasında "Qızıl Pəri" mükafatına layiq görülmüşdür. Baletlər: Oğuznamə, "Tufan (balet)", "Kitabi Dədə Qorqud (balet)" Zurna və orkestr üçün Üvertüra (1980); Fleyta, saz və violonçel üçün "Karvan" (2000); Simli orkestr üçün "Dastan" (2001); 4 simfoniya "Məhəbbət oyunu" Operettası /libretto — Q. Rəsulov/ (2001). "Müşfiq ağıları" (oratoriya, 2020) C. Quliyevin musiqisinə Yallı rəqsi Yarım Gilə (feat Brilliant Dadaşova)Yarım Gilə (feat.
Cavanşir Quliyev

Brilliant Dadaşova) Bəlkə bu təsadüf məhəbbət oldu (feat Aygün Bəylər)Aygün Bəylər - Bəlkə, bu təsadüf məhəbbət oldu | Ötən günlər Sevəcəyəm (feat Brilliant Dadaşova) Sevəcəyəm (feat. Brilliant Dadaşova) Vəfasızsan (feat Aygün Kazımova)Vəfasızsan (feat. Aygün Kazımova) Hər Şey Gözəldir Həyatda (feat Akif İslamzadə və Brilliant Dadaşova)- YouTubeAudio "Kim nə deyər bizdə olan qeyrətə" — sözləri: Mirzə Ələkbər Sabir "Bir uçaydım" — sözləri: Məhəmmədhüseyn Şəhriyar Filmoqrafiya Teatr tamaşalarına musiqi M. F. Axundov "Xırsquldurbasan" /rejissor: Cahangir Novruzov/Şəki D. D. Teatrı/" "Hərənin bir ulduzu" /rej: H. Atakişiyev/Şəki D. D. Teatrı/" "Evlərin axşamları"/Şəki D. D. Teatrı/" "Sevgililərin cəhənnəmdə vüsalı" /müəllif — İ. Əfəndiyev/ (1991); "İydə ağacı" /müəllif — İ. Əfəndiyev/ (1992); "Özümüzü kəsən qılınc" /müəllif — B. Vahabzadə/ (1999); "Dar ağacı" /müəllif — B. Vahabzadə/, "Aydın" /müəllif — C. Cabbarlı/ (2000). "Azərbaycan mahnısı: Yol ayrıcında". "Musiqi dünyası" jurnalı, № 1, 1999; Musiqili kompüter proqramları.
Cavanşir Quliyev

"Musiqi dünyası", № 2, 2000. Həmçinin bax Oğuznamə (balet) Xarici keçidlər Samirə Behbudqızı — 12 günlük balet Arxivləşdirilib 2013-09-02 at the Wayback Machine Turqay Musayev. "İlham Əliyevi favorit görürəm və ona səs verəcəm - Tanınmış bəstəkar". modern.az (az.). İstifadə tarixi: 2023-12-21. Məktəblərimizin problemlərindən bəhs edən film Arxivləşdirilib 2016-06-13 at the Wayback Machine