LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
T-72

Varşava Müqaviləsi Təşkilatı xaricindəki SSRİ-yə yaxın və dost olan ölkələr üçün buraxılmış T-72M modeli Yaxın Şərq və Afrika ölkələrinə ixrac edilmişdi. Bu modellərdən İraq, keçmiş Yuqoslaviya kimi ölkələr bu modelləri inkişaf etdirib seriyalı surətdə özləri istehsal etməyə başlamışdırlar. Bu variantlardan biri olan M-84 tankı (keçmişYuqoslaviya istehsalı) istehsal olunan 1980-ci illərdən başlayaraq dünya miqyasında yüzlərlə ədəd satıldı. İraqlıların parçalarını SSRİ-dən alıb birləşmə işlərini Əl-Taci zavodunda etdikləri Əsəd-əl-Babil tankları hədəfi lazer işığı ilə tapırdı. İraqlılar bu tankı 1980-ci illərdən başlayaraq 1991-ci ilə qədər istehsal etmişlər.
T-72

Sovetlər birliyinin dağılması ilə bu tankların da seriyalı istehsalına son qoyulsa da hələ də Rusiya bu tankların ixrac məqsədi ilə istehsalını davam etdirir. Rusiya həmçinin ziyan görmüş tankların təmirini də həyata keçirmişdir. Maksimum sürəti 60 km/saat (son modellərdə 75 km/saat) olan bu tankların maksimum yürüş məsafəsi-hərəkət mənzili 460 kilometrdir (son modellərdə tam (full) yanacaq olduqda 620 kilometrə kimi bu məsafə arta bilir). Bu tanklardan ilk dəfə olaraq döyüş meydanlarında 1982-ci il İsrail-Suriya müharibəsində istifadə edilmişdir. Bu müharibədə, öz dövrünə görə kifayət qədər böyük kalibrə malik olan 125 mm çapındakı toplarının sayəsində İsrail tanklarına qarşı təsirli olmağı bacarmışdır.
T-72

Tankın daxili Digər SSRİ mənşəli tanklarda olduğu kimi, T-72 tankları da enli, qısa və bəstədirlər. Ayrıca olaraq tankın sursat deposunun (anbarının), tankın tank qülləsinə (taret) və motor qisminə yaxın olması səbəbi ilə tək bir atəş ilə tankı bütün ekipajı ilə bərabər sıradan çıxartmaq mümkündür. Tankın daxili çox balaca olduğundan tankın ekipajı, əsasən 170 sm-ə qədər boya və az çəkiyə sahib olan insanlardan seçilirlər. T-72 tanklarının yaradılmasına ehtiyac T-62 tanklarının 1967 və 1973-cü illərdə baş verən müharibələrdə zəif nəticələr göstərməsindən sonra meydana gəlib. 1982-ci ildə Livandakı T-72 tanklarının döyüş tarixçəsi hələ də mübahisə mövzusu olaraq qalır.
T-72

Ümumiyyətlə zamanına görə T-72 tankları çox da zəif hesab edilmirdi, buna görə də mütəxəssislər burada Livan ordusunun zirehli texnikaların tətbiqində nəzərə almadıqları müəyyən məqamların mövcudluğunu önə sürməyə çalışıdılar. Sonradan isə Birinci Körfəz müharibəsi zamanı ABŞ ordusunun M1 "Abrams" tankları və "Bradley" PDM-ləri ilə keçirdiyi əməliyyatlardan birində İraq ordusuna aid 37 ədəd T-72 tankını məhv etməsi qarşılığında yalnız 1 ədəd "Bradley" PDM-ni itirməsi SSRİ tanklarının bir çox zəif nöqtələrini praktiki olaraq sübut etdi. Nəticədə bu günə qədər davam edən çoxsaylı T-72 modernləşdirmələrinə start verildi. 1967-ci ildən etibarən Nijni Tagildə yerləşdirilmiş olan Uralvagonzavod zavodunda köhnə dizaynlı V46 güc mənbəyi ilə (motorun adı belədir: V46) bir “iqtisadi” (yəni iqtisadi cəhətdən sərfəli) tank layihəsi inkişaf etdirilərək yaradılmağa başlanıldı. Baş mühəndis Leonid Kartsev əsas layihə olan “Object 172”yi yaratdı fəqət, prototip “Object 172M” olaraq adlandırılan tank, Valeri Venediktov tərəfindən yaradıldı və tamamlandı.
T-72

Tankın çöl şəraitində aparılmış testləri 1971-ci ildən 1973-cü ilə qədər davam etdirilmişdir. Çelyabinsk Tank Zavodunun bu tankların istehsalını qəbul etməsindən sonra T-55 və T-62 tanklarının istehsalı dərhal dayandırılmışdır və istehsal xətti yeni T-72 tanklarının istehsalına uyğun hala gətirilmişdir. Bu tankın ən xarakterik xüsusiyyətlərindən biri də budur ki, bu tanklar hələ istehsal edildikləri ilk vaxtlardan etibarən öz “Qərbli rəqib”indən çəkilərinin az olması ilə seçilmişdirlər. Bu tanklar hal-hazırda da dünyanın ən yüngül tanklarından biri hesab olunurlar. Bu tankların çəkisinin az olması onlara bir sıra üstünlüklər qazandırmışdır.
T-72

Bu tankların ən böyük üstünlüklərindən biri də budur ki, bu tankların yüksək ərazilərə dırmanma gücü ağırlığının az olması səbəbiylə çox yüksək səviyyədədir. Bu tankların ən böyük üstünlüklərindən biri də budur ki, bu tankların ağırlığının az olması səbəbiylə körpülərdən keçmə ehtimalı çox yüksəkdir və bu tanklar körpülərin keçilməsi zamanı heç bir problem yaşamırlar. Tankların çəkilərinin çox olması onların körpülərin üzərindən keçməsi zamanı bir sıra problemlərin yaranmasına səbəb olur. Bu tankın ən müsbət cəhətlərindən biri olan, çəkisinin az olması, həm də bu tankın mənfi cəhətidir. Belə ki, bu tankın çəkisinin az olması səbəbiylə, bu tankın zirehi də öz qərbli rəqibləri ilə müqayisədə çox zəifdir.
T-72

Tank gücünü V tipli və dizel yanacağı ilə işləyən 786 at gücü olan mühərrikdən alır. T-72-nin mühərriyi T-34 tankında istifadə edilmiş mühərriyin təkmilləşdirilmiş formasıdır. Əsas silahı Bu tankın əsas silahı avtomatik olaraq doldurulan 125 mm-lik yivsiz bir tank topudur. Əsas silahı o dövrdə Qərbli tankların istifadə etdiyi NATO standartı 105 mm-lik L7 yivsiz topu ilə müqayisədə çox güclü, uzun və təsirli idi. Ayrıca mərmi çapı NATO standartı 120 mm olan Rheinmetall topundanda böyükdür, amma uzaq mənzilə atəş zamanı təsir gücü Rheinmetall yivsiz topundan daha zəifdir.
T-72

Əsas silahının çapının daha böyük olması səbəbi ilə bu tank qərbli rəqiblərindən daha üstündür və istənilən bir qərbli rəqibini zərərsizləşdirib məhv edə bilər, amma bu üstünlüyünə baxmayaraq qərbli rəqiblər ilə döyüşlərdə bu tank istənilən nəticəni əldə edə bilməmişdir. 1991-ci ildə baş vermiş olan Körfəz müharibəsində İraq ordusunun əlində olan 300-ə qədər T-72 tankının məhv edilməsi bu tankın üzərində mütəxəssislərin ciddi surətdə işləməsinə və bu da öz növbəsində bu tankın yeni modelinin (T-90) tanklarının yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Tankın əsas silahının maksimum təsir məsafəsi 9100 metrdir. Maksimum nişan alma mənzili 4000 metrdir. TPD-2-49 optik nişangahın vasitəsilə tank 1000 metr ilə 4000 metr arasında olan hədəfləri nişan ala bilir.
T-72

Bu tankdan digər müasir tanklar kimi HEAT, Sabot, Anti-personal mərmilərindən də istifadə etməyi bacarır. İkinci tank nəslinə aid T-72 adından da göründüyü kimi, sovet tankları ailəsinə məxsus ən birinci, yəni ən sadə və primitiv modeldir. T-72 döyüş vasitəsi sonradan modernləşmələrə məruz qalaraq, T-72A, T-72AB, T-72AK, T-72M, T-72M1, T-72M1M, T-72AV, T-72B, T-72BK, T-72S, T-72S1, T-72BM, T-72B3, T-72B3M və T-72B4 modellərinə qədər inkişaf etdirilib. Xüsusiyyətlərinə görə, T-72B tankları digərlərinə nisbətən daha yüksək nəticələr nümayiş etdirməyə nail olub. T-72A tankları əvvəlki T-72 tankının ilk modernləşməsi hesab edilir və baza modelindən əsas fərqləri aşağıdakılardan ibarətdir: TPDK-1 lazerli məsafə ölçən; L-4 işıqlandırıcısı ilə birlikdə TNP-3-49 tuşlayıcının gecə nişangahı, Yan tərəfin tamamilə kumulyativ mərmi əleyhinə ekranları; 2A26M2 topu əvəzinə 2A46; 902B tüstü qumbaralarının atəş sistemi; Sürücünün TVNE-4B gecə görmə cihazı; Çarxların artan dinamikası; B-46-6 mühərriki.1991-ci ildə “Uralvagonzavod” zavodu T-72 tankının “B” seriyası səviyyəsində inkişafını həyata keçirməyə başlayır.
T-72

SSRİ-nin dağılması ilə ölkədə tank istehsalı dayanır, digər T-72B istehsalçısı olan Çelyabinsk Tank Zavodu isə bundan sonra ümumiyyətlə heç vaxt zirehli vasitə istehsal etmir. “Uralvagonzavod” isə 1998-ci ilə qədər yalnız tankların təmiri ilə məşğul olmuşdur. Zavod rəhbərliyinin dəyişikliyindən sonra bir neçə tank modernləşdirildi. İlk modernləşmə Rusiya Müdafiə Nazirliyinin büdcəsinə uyğun gəlmədi. Nəticədə 1999-cu ildə zavod təmir edilərək modernləşdirilən tankı T-72BA modeli adı altında dövlət sınaqlarına təqdim etdi.
T-72

Uğurlu sınaqlardan sonra tank T-72BA adı altında silahlanmaya qəbul edildi. Sonralar T-72B tankı "C" seriyası adı ilə digər ölkələrə ixrac edildi. 2000-ci ilə qədər təkmilləşdirilən tanklar aşağıdakı avadanlıqlarla təchiz edilirdi: "Kontakt" dinamik mühafizə dəsti və əlavə olaraq "Kontakt-5"dən bəzi detallar; 1A40-1 atəşi idarəetmə sistemi (AİS); 2E42-4 sabitləşdiricisi; V-84MS mühərriki.2002-ci ilədək həyata keçirilən tankların modernləşdirilməsində aşağıdakı avadanlıqlarla təchizat həyata keçirildi: 1A40-1M AİS; "Kontact-5" dinamik mühafizə dəsti.2003-cü ildən etibarən modernləşdirmə tankları aşağıdakı avadanlıq və yeniliklərlə təmin etdi: Mühərrik-transmissiya avadanlığı birləşdirildi; V-92S2 mühərriki tətbiq edildi; Transmisiya yeniləndi; Alüminium radiator tətbiq edildi; Hava təmizləyici sistem yeniləndi; İR maskalanma tətbiq edildi; Çarxlar (katoklar) təkmilləşdirildi; SU 3ET13-1 ilə yanğın əleyhinə avadanlıq tətbiq edildi; "Abzas"rabitə kompleksi ilə təchiz edildi.Son dəfə, 2016-cı ildə keçirilən modernləşmə T-72B tanklarının T-72B3 səviyyəsinə yüksəlməsini tamamladı. Tankların 2017-ci ilin mayın 9-da keçirilən Qələbə Paradında iştirak etməsi modernləşmənin məhdud miqyasının əsas səbəbi olduğu ehtimal edilir. Son modernləşmə hər bir tank üçün 80 milyon rubl dəyərində qiymətləndirildi.
T-72

Bu isə hardasa tankın mövcud dəyərinə ekvivalent rəqəm deməkdir. T-72B tanklarının B3 səviyyəsində modernləşdirilməsinin bütün mərhələləri: "Sosna-U" AİS və 1A40-4 nişangahının; Avtomatik hədəf izləmə sisteminin; R-168-25U-2 radiostansiyası və AVKSU proqram kompleksinin; 125 mm-lik 2A46M-5-01 topunun; 6P50 "Kord" tipli zenit pulemyotunun; 1130 at gücünə malik V-92S2F mühərriki və onun fəaliyyətini təmin edən sistemlərin; Sürücü-mexanikin displey kompleksinin və arxa görünüş kamerasının; Torpağa bucaq altında toxunaraq daha yaxşı təmas yaradan və özünü təmizləyən təkmil tırtıl lentasının; Mühərrik-transmisiya hissəsini və korpusunu yan tərəfdən qoruyan ekranlara malik "Relikt" dinamik mühafizə kompleksinin tətbiqi kimi yeniliklərin həyata keçirilməsi ilə nəticələndi.Modelləri: T-72 Ural(1973) T-72 tanklarının modellərinin yaradıldığı orijinal modeldir. Bu tankın əsas xüsusiyyəti sol tərəfində işığının (farasının) olmasıdır. T-72A (1979-cü ilin may ayından istehsal olunur) Hədəfin lazer işığı vasitəsilə tapılması və elektron atəşə nəzarət sistemi ilə təchiz edilmiş modeldir. Bundan əlavə tankın qüllə hissəsi və ön hissəsi kompozit III nəsil zirehlə möhkəmləndirilmişdir.T-72AV T-72M4CZ.
T-72

T-72 tankının keçmiş Çexoslovakiya variantıdır. Əsəd-əl-Babil tankları. Bu tank 1989-1991-ci illər arasında İraq ordusu tərəfindən istehsal edilib. Bu tank T-72M tankının İraq modelidir, daha doğrusu, həmin tankın kopyasıdır. BMR 2/3.
T-72

Mina təmizləmək üçün nəzərdə tutulmuş müharibə maşınıdır.T-72S. T-72B modelinin ixrac üçün nəzərdə tutulmuş versiyasıdır. T-72M. T-72 Ural modeli ilə xüsusiyyətləri tamamilə eynidir (Zireh qalınlığı NBC qorunması) Bu tanklarda ancaq atəşə nəzarət sistemi, lazer vasitəsilə hədəfin müəyyənləşdirilməsi kimi xüsusiyyətlər yoxdur. Yaxın Şərq və Afrika ölkələri üçün nəzərdə tutulmuş bir modeldir.
T-72

Keçmiş Çexoslovakiya və Polşa da istehsal olunmuşdur. T-72B. (1985-ci ilin yanvar ayından istehsal olunur) T-72 Uralın təkmilləşdirilmiş versiyasıdır. Tankın gövdəsində zirehin qalınlığı 550 mm-dir. Gövdə təkmilləşdirilmiş 3 nəsil kompozit zireh ilə təchiz edilmişdir.
T-72

Daha da inkişaf etdirilmiş olan atəşə nəzarət sistemi ilə təchiz olunmuşdur. T-72M2. Bu tankın Bolqarıstan variantıdır. Bolqarıstan istehsalı olan lazer hədəftapan və II nəsil atəşə nəzarət sistemi ilə təchiz olunmuşdur. T-72M2/ Bu tankın müasir Slovakiya variantıdır.
T-72

M1 modeli əsas götürülərək inkişaf etdirilmiş bir variantdır, yerli istehsal olan ERA lazer hədəftapan və termal görünüş cihazları ilə təchiz olunmuşdur. BMPT. T-72 şassisi üzərində qurulmuş bir Piyadanın döyüş maşınıdır. BREM 1. Piyadaları döyüş meydanlarına aparmaq və onları döyüş meydanlarından çıxartmaq üçün nəzərdə tutulmuş bir zirehli döyüş maşınıdır.
T-72

Məxsusi olaraq çətin coğrafi xüsusiyyətlərə malik olan ərazilərdə, dağlıq bölgələrdə əməliyyatlar apara bilmək yuxarı çıxa bilmək xüsusiyyətinə malik olan bir modifikasiyadır. İstifadə olunduğu yerlər T-72 tankları heç vaxt Əfqanıstan müharibəsində istifadə olunmayıb. Əfqanıstanda döyüşən 40-cı Sovet ordusunda yalnız T-54 və T-62 tankları var idi. Rusiya Silahlı Qüvvələri hal-hazırda 5,000-dən çox T-72 tankına sahibdir. Bu tanklardan 2,000-i hazırda xidmətini dava etdirir, qalan 3,000 tank isə ehtiyatda saxlanılır. T-72 tankları Rus ordusu tərəfindən Birinci, İkinci Çeçen-Rus müharibələrində və Rusiya-Gürcüstan müharibələrində istifadə olunub.
T-72

İstifadə olunduğu müharibələr 1982-ci il Livan müharibəsində, Suriya ordusuna məxsus T-72 tankları İsrail Silahlı Qüvvələrinə aid M60A1 tankları ilə qarşılaşmışdır. 9 iyun 1982-ci ildə Suriya ordusuna məxsus T-72 tankları sərhədi keçmiş və İsrail Silahlı Qüvvələrinin sağ cinahında yerləşən mövqelərinə zərbələr endirmiş, İsrail Silahlı Qüvvələri nə aid bəzi texnikaları sıradan çıxarmışdır. Müharibədən sonra, Suriya prezidenti Hafiz Əsəd T-72-ləri “dünyanın ən yaxşı tankı adlandırmışdır”. 2011-ci ildən etibarən Suriya vətəndaş müharibəsində hökumət qüvvələri tərəfindən istifadə olunmağa başlanmışdır. Bəzi hallarda Azad Suriya Ordusu və digər qruplaşmalarla döyüşlərdə bu tanklar ələ keçirilmiş və hökumət qüvvələrinə qarşı istifadə olunmuşdur.
T-72

Suriya vətəndaş müharibəsində yenidən test edilmiş tanklar özlərinə yeni alıcılar tapmağa başlamışdırlar. Məhz bu uğurların sayəsində bir sıra ölkələrdən hələ də, bu tanklar üçün sifarişlər gəlir. Suriya dövlətinin ən böyük silah və tank idxalatçısı olan Rusiya T-72 tanklarının müharibədə qabiliyyətlərini bir daha yoxlamış və texnikanın çatışmayan cəhətlərini aradan qaldırmağa səy göstərmişdir. Artıq bu tanklar üzərlərinə əlavə edilmiş olan radarların sayəsində RPG və ATGM mərmilərinin zərbələrindən daha yaxşı qorunmağı bacarır, həmin mərmiləri onlar tanka yaxınlaşıb zərər vermədən hələ havadaykən məhv edə bilir. Bu texnologiya tanklar üçün köhnə bir layihə olsa belə, xüsusilə də Rusiyanın peşəkar olduğu radar və tank texnologiyasının Suriyada uğurla işləməsi və bu texnologiya sayəsində çoxsaylı T-72 tanklarının həyatda qalması bu texnologiya ilə təchiz olunmuş olan tanklara olan marağı yenidən artırmışdır.
T-72

İran-İraq müharibəsinin əvvəllərində İraq ordusu tərəfindən istifadə olunan T-72 tankları CESR-Şirin yaxınlığında baş verən döyüşdə, heç bir itki vermədən, İran ordusuna məxsus Chieftain tanklarını məğlub etmişdir. Həmçinin, döyüşün növbəti günlərində də İraq ordusuna aid T-62 və T-72 tankları, M47 Patton tanklarını itkilərə məruz qoymuş, hətta bir neçə M47 tankı İraq tərəfindən ələ keçirilmişdir. Birinci Körfəz müharibəsi ərzində əməliyyatlardan birində, Amerikan M1 Abrams tankları və Bradley PDM-ləri İraq ordusuna aid 37 ədəd T-72 tankını məhv etmiş və yalnız 1 ədəd Bradley PDM-i sıradan çıxmışdır. Çeçenistan döyüşləri Birinci Çeçen döyüşləri zamanı Rusiya Silahlı Qüvvələri 225 ədəd T-72 və T-80 tankı istifadə etmişdir. Çeçenlər tərəfindən döyüşlərdə effektiv atəş mənzili 4 km olan, Kobra TƏİR istifadə olunmuşdur.
T-72

Döyüşlərin ilk 3 ayı ərzində, 15 ədəd T-72B və 5 ədəd T-72A tankı sıradan çıxarılmışdır. Dudayevin qoşunları bir neçə ədəd T-62 və T-72 tankına sahib idi. 1994-cü ilin yayında olan əməliyyatlar zamanı Rusiya HHQ-nə aid təyyarələr, Dudayevin qoşunlarına aid 15 tankı məhv etmişdir. 1994-cü ilin qışından sonra çeçenlərə aid 30 tank məhv edilmiş və ya ələ keçirilmişdir. 7 ədəd ələ keçirilmiş T-72 döyüşlərdə Ruslar tərəfindən istifadə olunmuşdur. İkinci Çeçen müharibəsi zamanı, Rusiya Silahlı Qüvvələrinə aid yalnız 1 tank vurulmuşdur.
T-72

Rusiya-Gürcüstan müharibəsi (2008) Müharibə ərzində Rusiya 2 ədəd T-72B tankı itirmişdir. Tskhinvali ərazisində baş verən döyüş zamanı, Rusiya ordusuna aid 4 ədəd T-72 tankından ibarət taqım Gürcüstan ordusuna aid 15 ədəd zirehli maşını sıradan çıxarmışdır. 5 günlük döyüşlər zamanı ruslar Gürcüstan Silahlı Qüvvələrinə aid bir neçə ədəd İsrail tərəfindən modernizasiya edilmiş T-72SIM tankını da ələ keçirmişdir. İkinci Qarabağ Müharibəsi 27 sentyabr tarixində Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycana qarşı keçirdiyi yeni təxribat aktından sonra Azərbaycan əks-hücuma keçdi. Əsasən Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən istifadə edilən tankların böyük bir qismi kamikadze dronlardan və artilleriya qurğularından istifadə edilməklə məhv edilmişdir.
T-72

Azərbaycan Silahlı Qüvvələri 8 noyabr tarixinədək Ermənistan silahlı qüvvələrinin 260-dən çox T-72 tipli tankını məhv edib, 50-dən çox tankı isə hərbi qənimət kimi ələ keçirmişdir. Gələcək istifadəçilər 2009-cu ilin sentyabr ayında Venesuela 92 ədəd T-72B1V tankını satın almaq barədə Rusiya Federasiyası ilə müqavilə imzalamışdır. Müqaviləyə əsasən ilk T-72 tankları 2011-ci ilin may ayında Venesuelaya çatdırılıb. 2012-ci ilin iyun ayında imzalanmış müqaviləyə əsasən daha 100 ədəd T-72 Venesuelaya verilməlidir. İndiki istifadəçilər Rusiya Quru Qoşunları — VDZ-li "Kontakt-5" və DZ-li "Kontakt-1"li 9500 T-72B və T-72BA, 3000 T-72 ehtiyatdadır, 2010-cu ilin hesablamalarına görə.
T-72

Rusiya HDD-nın sahil qoşunları — 160 T-55M, T-72 və T-80, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Azərbaycan — 600+ T-72 ASLAN modeli, 2019-cu ilin hesablamalarına görəƏlcəzair — 325 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Anqola— 50 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Ermənistan— 186 T-72, 2018-ci ilin hesablamalarına görə. Belarus— 1465 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə.
T-72

Bolqarıstan— 362 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Macarıstan— 30 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Venesuela— 92 T-72B1V 2011—2012-ci illərdə Rusiyadan alınıb. Vyetnam—150 T-72M1 partiyası Polşa tərəfindən 2005-ci ildən həyata keçirilir. Gürcüstan— 41 T-72AQ, 2010-cu ilin hesablamalarına görə.
T-72

Hindistan— 1950 T-72M1, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. İraq— 77 T-72, 2009-cu ilin hesablamalarına görə. İran— 480 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Yəmən— 60 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Qazaxıstan— 650 T-72, 2018-ci ilin hesablamalarına görə.
T-72

Keniya— 110 T-72AQ, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Qırğızıstan— 150 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Kuba— 50 (51) T-72 Rusiyadan 1993-cü ildə verilmişdir. Livan— 31 ədəd T-72M1 2010-cu ildə sifariş edilib, çatdırılma 2011-ci ildə başa çatmalıdır. Liviya— 200 T-72, üstəlik 115 saxlanğacda, 2010-cu ilin hesablamalarına görə.
T-72

Makedoniya— 31 T-72AQ, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Monqolustan— 50 ədəd T-72A 2012-ci ildə Rusiya Federasiyası HQ-dən verilib. Mərakeş— 40 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Myanma— 50 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Oman— 6 ədəd T-72C 1992-ci ildə Rusiyadan çatdırılb.
T-72

Polşa— 586 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Abxaziya— təxminən 40 T-72, 2008-ci ilin hesablamalarına görə. Serbiya— 13 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Suriya— təxminən 1500—1700 T-72 və T-72M, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Slovakiya— 245 T-72M, 2010-cu ilin hesablamalarına görə.
T-72

Sudan— 60 ədəd T-72M1 Ukraynadan 2010-cu ildə çatdırılb. ABŞ— 86 ədəd T-72 AFR-dən çatdırılıb (59-u 1991, 27-si 1993-cü ildə). Syerra-Leone— 2 ədəd T-72 Polşa vasitəsilə 1995-ci ildə Ukraynadan çatdırılıb. Tacikistan— 30 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Türkmənistan— 670 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə.
T-72

Uqanda— 10 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Özbəkistan— 70 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Ukrayna— 1032 T-72, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Xorvatiya— 3 T-72M, 2010-cu ilin hesablamalarına görə. Çexiya— 175 T-72CZ, 2010-cu ilin hesablamalarına görə.
T-72

Efiopiya— Ukrayna ilə T-72E1 səviyyəsinə qədər modernizə edilmiş 200 T-72M1 çatdırılmasına dair 2011-ci ildə müqavilə imzalanıb. Cənubi Osetiya— 75 T-72, 2008-ci ilin hesablamalarına görə. Keçmiş istifadəçilər ADR — Çexoslovakiya və Polşa istehsalı olan 551 ədəd T-72B 1979-1989-cu illərdə SSRİ-dən çatdırılmışdır. Almaniya 1990-cı ildə birləşdiriləndən sonra bu tanklar Almaniya Federativ Respublikasına verilib. Rumıniya— 1979-cu ildə 30 ədəd T-72 SSRİ-dən çatdırılmışdır.
T-72

Artıq istifadə olunmur. Çexoslovakiya— 1977-1991-ci illərdə lisenziya ilə 815 ədəd T-72B istehsal olunmuşdur. Dövlət dağılandan sonra yeni yaranan dövlətlərin - Çexiya və Slovakiyanın ixtiyarına verilmişdir. Finlandiya— 1985-1990-cı illərdə 70 ədəd SSRİ-dən çatdırılmışdır. Artıq istifadə olunmur.
Nanotexnologiya

Nanotexnologiyanın tarixi Nanotexnologiyanın geniş kateqoriyasına daxil olan konsepsiyaların və eksperimental işlərin inkişafını izləyir. Nanotexnologiya elmi tədqiqatlarda nisbətən yeni inkişaf olsa da, onun mərkəzi konsepsiyalarının inkişafı daha uzun müddət ərzində baş vermişdir. 1980-ci illərdə nanotexnologiyanın yaranmasına 1981-ci ildə skan edən tunel mikroskopunun ixtirası və 1985-ci ildə fullerenlərin kəşfi kimi eksperimental irəliləyişlərin yaxınlaşması, nanotexnologiyanın məqsədləri üçün konseptual çərçivənin aydınlaşdırılması və populyarlaşması səbəb olmuşdur. 1986-cı ildə "Yaradılış mühərrikləri" kitabının nəşri. Sahə 2000-ci illərin əvvəllərində həm potensial təsirləri, həm də molekulyar nanotexnologiyanın tərəfdarları tərəfindən nəzərdə tutulan tətbiqlərin məqsədəuyğunluğu və hökumətlərin nanotexnologiyaya dair tədqiqatları təşviq etmək və maliyyələşdirmək üçün hərəkətə keçməsi ilə bağlı geniş müzakirələrlə, artan ictimai məlumatlılıq və mübahisələrə məruz qaldı. 2000-ci illərin əvvəlləri nanotexnologiyanın kommersiya tətbiqlərinin başlanğıcını da gördü,baxmayaraq ki, bunlar sahənin nəzərdə tutduğu transformativ tətbiqlərdən daha çox nanomaterialların kütləvi tətbiqləri ilə məhdudlaşdı. Nanomateryalların erkən istifadəsi Karbon nanoborucuqları Hindistanın Keeladi şəhərinin dulusçuluq məmulatlarında tapılıb. Eramızdan əvvəl 600–300-cü illər, lakin onların necə əmələ gəldiyi və ya onları ehtiva edən maddənin qəsdən istifadə edilib-edilmədiyi məlum deyil. Dəməşq poladında sementit nanotelləri müşahidə edilmişdir, bu material eramızdan əvvəl. 900-cü illərdə, onların mənşəyi və istehsal vasitələri də məlum deyil.Nanohissəciklər müasir elmlə əlaqələndirilsə də, hələ IX əsrdə Mesopotamiyada sənətkarlar tərəfindən qabların səthində parıltı effekti yaratmaq üçün istifadə edilmişdir.Müasir dövrdə, Orta əsrlər və İntibah dövrünə aid saxsı qablar tez-tez fərqli qızıl və ya mis rəngli metal parıltısını saxlayır.
Nanotexnologiya

1981-ci ildə Milli Elmlər Akademiyası. "Nanotexnologiya" termini (Taniquçinin "nano-texnologiyası" ilə paraleldir) Drexler tərəfindən müstəqil olaraq 1986-cı ildə "Yaradılış Mühərrikləri: Nanotexnologiyanın Gələcək Era" kitabında tətbiq edilmişdir. özünün və ixtiyari mürəkkəbliyin digər elementlərinin surətini yarada bilən nanoölçülü "montajçı". O, həmçinin müstəqil işləməyə qadir olan hipotetik özünü təkrarlayan maşın tikilib buraxılarsa, nə baş verə biləcəyini təsvir etmək üçün ilk dəfə "boz goo" terminini nəşr etdi. Drexlerin nanotexnologiyaya baxışı çox vaxt "Molekulyar Nanotexnologiya" və ya "molekulyar istehsal" adlanır. 1991-ci ildə fəlsəfə doktoru MIT Media Laboratoriyasındakı iş molekulyar nanotexnologiya mövzusunda ilk doktorluq dərəcəsi idi və onun "Molekulyar maşın və hesablama tətbiqləri ilə istehsal" dissertasiyası Nanosistemlər: Molekulyar Maşınlar, İstehsalat, və Hesablama , 1992-ci ilin Ən Yaxşı Kompüter Elmləri Kitabı üçün Amerika Nəşriyyatları Assosiasiyası mükafatını aldı." Drexler "Nanotexnologiyaya hazırlıq" missiyası ilə 1986-cı ildə Foresight İnstitutunu qurdu. Drexler artıq Foresight İnstitutunun üzvü deyil. Eksperimental tədqiqatlar və irəliləyişlər Nanoelektronikada nanoölçülü qalınlıq 1960-cı illərin əvvəllərində tranzistorlarda istifadə edilən qapı oksidi və nazik filmlərdə nümayiş etdirildi, lakin 1990-cı illərin sonlarına qədər nanoölçülü qapı uzunluğuna malik MOSFETlər (metal-oksid-yarımkeçirici sahə effektli tranzistorlar) nümayiş etdirildi. Nanotexnologiya və nanoelm 1980-ci illərin əvvəllərində iki böyük inkişafla təkan aldı: klaster elminin doğulması və skan edən tunel mikroskopunun (STM) ixtirası.
Nanotexnologiya

Bu inkişaflar 1985-ci ildə fullerenlərin kəşfinə və 1991-ci ildə karbon nanoborucuqlarının struktur təyinatına gətirib çıxardı. 1990-cı illərdə FinFET-in inkişafı müasir nanoelektron yarımkeçirici cihazların istehsalının əsasını qoydu. Skanlayıcı prob mikroskopiyasının ixtirası Atom səviyyəsində səthlərin təsviri üçün alət olan skan edən tunel mikroskopu 1981-ci ildə IBM Sürix Tədqiqat Laboratoriyasında Gerd Binnig və Heinrich Rohrer tərəfindən hazırlanmış və 1986-cı ildə Fizika üzrə Nobel Mükafatına layiq görülmüşdür. Binnig, Calvin Quate və Christoph Gerber 1986-cı ildə ilk atom qüvvəsi mikroskopunu icad etdilər. Kommersiya baxımından ilk atom qüvvəsi mikroskopu 1989-cu ildə təqdim edildi. IBM tədqiqatçısı Don Eigler 1989-cu ildə skan edən tunel mikroskopundan istifadə edərək atomları manipulyasiya edən ilk şəxs olmuşdur. O, IBM loqotipini tərtib etmək üçün 35 Xenon atomundan istifadə edib. O, bu işinə görə 2010-cu ildə Nanoelm üzrə Kavli Mükafatını paylaşıb. İnterfeys və kolloid elmində irəliləyişlər İnterfeys və kolloid elmləri nanotexnologiya ilə əlaqəli olmadan əvvəl təxminən bir əsr ərzində mövcud idi. Nanohissəciklərin ilk müşahidələri və ölçüləri 20-ci əsrin ilk onilliyində 1925-ci ildə kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı Richard Adolf Zsiqmondi tərəfindən qızıl zolları və ölçüsü 10 nm-ə qədər olan digər nanomaterialların təfərrüatlı tədqiqi ilə məşğul olmuşdu. İşığın dalğa uzunluğundan çox kiçik hissəcikləri görmə qabiliyyətinə malik olan ultramikroskopdan istifadə etməklə Zsiqmondi həm də hissəcik ölçüsünü xarakterizə etmək üçün "nanometr" terminini ilk dəfə istifadə etdi.
Nanotexnologiya

1920-ci illərdə kimya üzrə 1932-ci il Nobel mükafatı laureatı İrvinq Lenqmuir və Katharine B. Blodgett bir molekul qalınlığında olan material təbəqəsi olan monolayer anlayışını təqdim etdilər. 1950-ci illərin əvvəllərində Derjaguin və Abrikosova səth qüvvələrinin ilk ölçülməsini həyata keçirdilər.1974-cü ildə vahid nazik təbəqələrin hər dəfə bir atom təbəqəsi çökdürülməsi üçün atom təbəqəsinin çökməsi prosesi Finlandiyada Tuomo Suntola və əməkdaşları tərəfindən işlənib hazırlanmış və patentləşdirilmişdir.Başqa bir inkişafda yarımkeçirici nanokristalların sintezi və xassələri tədqiq edilmişdir. Bu, kvant nöqtələrinin yarımkeçirici nanohissəciklərinin sayının sürətlə artmasına səbəb oldu. Fullerenlərin kəşfi Nanoölçülü tranzistorlar Nanolayer-əsas metal-yarımkeçirici keçid (M–S qovşağı) tranzistoru ilkin olaraq 1960-cı ildə A. Rose, 1962-ci ildə L. Geppert, Mohamed Atalla və Dawon Kahng tərəfindən təklif edilmiş və nümayiş etdirilmişdir. Onilliklər sonra, çoxqapılı texnologiyada irəliləyişlər FinFET (fin sahə effektli tranzistor) ilə başlayaraq metal-oksid-yarımkeçirici sahə effektli tranzistor (MOSFET) cihazlarını 20 nm qapı uzunluğundan kiçik nano-miqyaslı səviyyələrə endirməyə imkan verdi. , üçölçülü, planar olmayan, ikiqat qapılı MOSFET. UC Berkeley-də Digh Hisamoto, Chenming Hu, Tsu-Jae King Liu, Jeffrey Bokor və başqaları daxil olmaqla tədqiqatçılar qrupu 1998-ci ildə 17 nm, daha sonra 2001-ci ildə 15 nm və 2002-ci ildə 10 nm prosesinə qədər FinFET cihazlarını hazırladı.2006-cı ildə Koreya Qabaqcıl Elm və Texnologiya İnstitutundan (KAIST) və Milli Nano Fab Mərkəzindən koreyalı tədqiqatçılar qrupu dünyanın ən kiçik nanoelektronik cihazı olan 3 nm MOSFET-i inkişaf etdirdilər. O, gate-all-around (GAA) FinFET texnologiyasına əsaslanırdı.
Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti

Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2002-ci il 31 iyul tarixli, 740 nömrəli Fərmanı ilə yaradılmış, Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədinin mühafizəsi sahəsində Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş səlahiyyətləri həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır.Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2022-ci il 17 sentyabr tarixli Fərmanına əsasən çap mediası subyektinin təsisçisi ola bilən 10 dövlət orqanından biridir. 18 avqust 1919-cu il tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin parlamenti ölkənin sərhədlərinin mühafizəsi haqqında qanun qəbul edib. Qanuna əsasən, Xalq Cümhuriyyəti Hərbi Nazirliyinin tərkibində Azərbaycanın ilk Sərhəd Qoşunları dəstəsi yaradılıb. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin yaranmasından sonra 1919-cu ildə milli hökumətin qərarı ilə təsis edilən Hərbi Nazirliyin tərkibində ölkənin bir sıra güc strukturları, o cümlədən Sərhəd Qoşunları fəaliyyətə başlayır. Sovet İttifaqı dövründə Sərhəd Xidməti Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin bir strukturu kimi fəaliyyət göstərib.1991-ci ilin 18 oktyabrında "Müstəqillik haqqında Konstitusiya Aktı"nı qəbul etdikdən sonra milli dövlət quruculuğunun bərpası işlərinə başlanıldı. Həmin illərdə dövlət sərhədinin mühafizəsi, əsasən şəxsi heyətin fiziki imkanları və SSRİ dövründən qalmış, fiziki və mənəvi cəhətdən köhnəlmiş mühəndis-texniki qurğular və texniki vasitələr hesabına həyata keçirilir, şimal və şimal-qərb istiqamətində yaradılmaqda olan sərhəd məntəqələri vaqonlarda, çadırlarda və ən yaxşı halda, uyğunlaşdırılmış binalarda yerləşirdi. Ölkə prezidentinin 2000-ci il 16 avqust sərəncamı ilə avqustun 18-nin Azərbaycanda Sərhəd Qoşunları əməkdaşlarının peşə bayramı günü kimi qeyd olunması qərara alınıb.
Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti

Dövlət başçısının 2002-ci il 31 iyul tarixli fərmanı ilə isə Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin Sərhəd Qoşunları İdarəsinin əsasında Dövlət Sərhəd Xidməti yaradılıb. Həmin fərmanla Dövlət Sərhəd Xidmətinin rəisi — Sərhəd Qoşunlarının komandanı təyin edilib. Müstəqillik əldə ediləndən sonra Sərhəd Xidməti Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin tərkibində olub. Dövlət Sərhəd Xidməti öz fəaliyyətində Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasını, Azərbaycan Respublikasının qanunlarını, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərman və sərəncamlarını, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamlarını, habelə Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələri, bu Əsasnaməni və Dövlət Sərhəd Xidmətinin normativ hüquqi aktlarını rəhbər tutur. Dövlət Sərhəd Xidməti ona həvalə edilmiş vəzifələri bilavasitə və tabeliyindəki hərbi hissələr və digər orqanları vasitəsi ilə həyata keçirir. Dövlət Sərhəd Xidmətinin strukturuna baş idarələr, idarələr, şöbələr və digər qurumlar daxildir. Dövlət Sərhəd Xidmətinin mərkəzi aparatı, sərhəd dəstələri, hərbi dəniz və hərbi aviasiya hissələri, sərhəd nəzarəti dəstələri, hərbi hissələr, habelə digər struktur bölmələr Dövlət Sərhəd Xidmətinin vahid sistemini təşkil edir.
Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti

Dövlət Sərhəd Xidməti fəaliyyətini insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarına riayət, qanunçuluq, humanistlik və Silahlı Qüvvələr quruculuğunun təşkilat prinsipləri əsasında qurur. Sahil Mühafizəsi 2001-ci ildə, Azərbaycan Türk Donanması ilə əməkdaşlıq apararaq xüsusi qüvvələr birləşməsi – Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin Sahil Mühafizəsi'ni qurdu. Vahidin təlimi və təşkilat ola bilsin ki strukturu onlarla təlim əlaqələrinə malik olan Türk xüsusi qüvvələrinə, Taarruz Türk xüsusi Su Altg-ına və Birləşmiş Ştatları Xüsusi Qüvvələrinə oxşardırlar. 2004-cü ildə Kiçik çay Desant (Suda-quruda yaşayan) Əsasından (Bazasından), ABŞ Dəniz SEAL komandası Azərbaycan Donanmasının 641-ci Xüsusi Müharibə Hərbi-dəniz Vahidi müştərək tapşırıqlarda (tətbiqlərdə, məşqlərdə), yerləşdirilmişdə Bakının, xaricində Azərbaycanın Hərbi-dəniz Stansiyasında iştirak edir. Vahid 'təsirli yeni dəniz xüsusi qüvvələr vahidi kimi təsvir edilmişdir. 2005-ci ildə, Blekuoter ABŞ-nin Dəniz Bölməsi Azərbaycan hərbi-dəniz xüsusi qüvvələri üçün rəhbərlik etməyə razı oldu. Çevik Hərəkət Dəstəsi Yaşıl beretlilər kimi tanınan Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin Çevik Hərəkət Qüvvələrinin əsas vəzifələri : Narkotik vasitələrin, psixotrop maddələrin və onların prekursorlarının, güclü təsirli, zəhərli, zəhərləyici, radioaktiv, partlayıcı maddələrin və qurğuların, hərbi texnikanın, odlu silah və döyüş sursatının, nüvə, kimyəvi, bioloji və digər kütləvi qırğın silahlarının, kütləvi qırğın silahlarının hazırlanmasında istifadə oluna bilən materialların və avadanlıqların, eləcə də qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş digər əşyaların, habelə Azərbaycan Respublikasının Dövlət sərhədlərindən hər hansı bir yolla keçirilməsinin qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada qarşısının alınmasını təmin edir.
Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti

Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədinin mühafizəsi ilə əlaqədar səlahiyyətləri daxilində əməliyyat-axtarış, kəşfiyyat və əks-kəşfiyyat fəaliyyətini həyata keçirir. Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədindən keçən şəxslərin Azərbaycan Respublikasına gəlmək və ya Azərbaycan Respublikasından getmək hüququna dair sənədlərinin yoxlanılmasını, həmin sənədlərdə müvafiq qeydlərin edilməsini, qanun pozuntusu aşkar edildiyi hallarda qanunvericiliklə müəyyən edilmiş tədbirlərin həyata keçirilməsini təmin edir. Kəşfiyyat, əks-kəşfiyyat və əməliyyat-axtarış fəaliyyətinin təminatı ilə bağlı hadisələrin, faktların, əşyaların və digər informasiya mənbələrinin əməliyyat uçotunu aparır, əməliyyat-qeydiyyat işini başlayır və onu qeydiyyata alır. Əməliyyat-axtarış fəaliyyətinin digər subyektlərinin səlahiyyətlərinə aid informasiyalar əldə edildiyi təqdirdə zəruri hallarda təxirəsalınmaz tədbirlər keçirməkdə həmin orqanları dərhal məlumatlandırır və onlara lazımi kömək göstərir. Azərbaycan Respublikasının dövlət sərhədinin mühafizəsinin və toxunulmazlığının təmin edilməsidir. Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada əsas vəzifələri yerinə yetirir Dövlət Sərhəd Xidməti qanunvericiliyə müvafiq olaraq digər vəzifələri yerinə yetirir. İkinci Qarabağ müharibəsində Müharibə zamanı DSX-nin 47 hərbi qulluqçusu şəhid olub, 197 nəfər yaralanıb və ya müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alıb.
Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidməti

Döyüş əməliyyatları zamanı 12 nəfər Azərbaycan sərhədçisi (onlardan 4 nəfər ölümündən sonra) "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adına layiq görülüb, 176 nəfəri müxtəlif ordenlərlə, 5 203 nəfəri isə müxtəlif medallarla təltif olunub. Müharibədən sonra işğaldan azad olunmuş ərazilərdə yenı zastavalar yaradılmışdır. Sentyabr toqquşmalarında Dövlət Sərhəd Xidmətinin 9 hərbi qulluqçusu, Qaraheybət helikopter qəzasında 14 hərbi qulluqçusu şəhid olmuşdur. DSX Vətən müharibəsi qəhrəmanlarıAmin Novruzov (kiçik gizir) (ölümündən sonra) Nail İbrahimli (ölümündən sonra) Azər Yusifli (ölümündən sonra) Şahin Allahyarov (ölümündən sonra) Elvin Səfərov (mayor) Anar Məmmədov (hərbçi) Röyal Quliyev Şahin Hüseynquliyev Vüsal Sultanov Babək Qurbanov (hərbçi) Babək Ələkbərov İlham MehdiyevDSX şəhidləri 24 may 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin inzibati binasında Siyasi repressiya qurbanları muzeyinin açılışı keçirilib. Həmçinin bax Azərbaycan Respublikası Dövlət Sərhəd Xidmətinin Hava Mühafizəsi Xarici keçidlər dsx.gov.az — Dövlət Sərhəd Xidmətinin rəsmi saytı
Obyekt

Obyekt – [lat. objectum – alət, əşya] 1)sintaksisin forma və məzmun kateqoriyası, obyekt, məzmunca, feldə ifadə olunan hərəkətin yönəldiyi əşya və ya şəxsin adı olub subyektə qarşı qoyulur. Obyektin – formal və funksional səciyyələri bir-birinə uyğun gəlməyə bilər; 2)fəlsəfədə: xarici aləm, maddi varlıq; 3)mövzu, öyrənilən, nəzərdən keçirilən fakt, əşya, hadisə; 4)müəssisə, zavod, təşkilat. Obyekt dərk edilən reallıqdır və dəqiq formalaşmış davranışı var. Obyekt kimi aşağıdakılar ola bilər: dərk edilən ya görülən predmet; təfəkkürlə qəbul edilən nəsə; fikir və hərəkət yönələn nəsə.A.Smitə görə obyekt — konkret dərk edilən predmet, vahidlik və ya mövcudluqdur. Konkret funksiyası və fəliyyət dairəsi vardır. Elm üçün mütləq onun elmi sərhədləri olmalıdır.Obyektlər Həmçinin bax R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s. Filosoflar Arxivləşdirilib 2008-02-11 at the Wayback Machine
Azərbaycan milli parkları

Azərbaycan milli parkları — Azərbaycan Respublikasının ərazisində yerləşən milli parklar. Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yaradılmazdan əvvəl Azərbaycanda milli parklar mövcud deyildi. Azərbaycanda milli parklar 2003-cü ildən etibarən yaradılmağa başlayıb. 2003-cü ildə Azərbaycan Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən Akademik Həsən Əliyev adı verilən Zəngəzur Milli Parkı, Şirvan Milli Parkı, Ağgöl Milli Parkı, 2004-cü ildə Hirkan Milli Parkı, Altıağac Milli Parkı, 2005-ci ildə Abşeron Milli Parkı, 2006-cı ildə Şahdağ Milli Parkı, 2008-ci ildə Göygöl Milli Parkı, 2012-ci ildə isə Samur-Yalama Milli Parkı yaradılıb. 2008-ci ildə Hirkan Milli Parkının ərazisi 13.037 hektar genişləndirilərək 29.760 hektardan 42.797 hektara, 2010-cu ildə Şahdağ Milli Parkının ərazisi 14.613,1 hektar genişləndirilərək 115.900 hektardan 130.508,1 hektara çatdırılıb. Hazırda milli parklar 310.136,5 hektarlıq ərazi ilə Azərbaycan ərazisinin 3,58%-ni təşkil edir. Bununla yanaşı, yeni milli parkların, dövlət təbiət qoruqlarının yaradılması istiqamətində müvafiq işlər davam etdirilərək, Qızılağac dövlət təbiət qoruğunun ərazisinin genişləndirilərək dənizkənarı milli parkın yaradılması nəzərdə tutulmuşdur. Eyni zamanda Almaniya Federal Hökumətinin dəstəyi ilə "Qafqaz təşəbbüsü" proqramı çərçivəsində Samur-Yalama Milli Parkının layihəsi işlənilmiş və icrasına başlanılmış, 2012-ci ildə milli parkın yaradılmasıyla tamamlanmışdır. Coğrafi mövqeyi Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi - Azərbaycan Respublikasında Milli parklar Arxivləşdirilib 2011-09-25 at the Wayback Machine Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi - Azərbaycan Respublikasında Milli parklar Həmçinin bax "Azərbaycanın 9 möcüzəsi" Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi
Fridrix Nitsşe

Fridrix Vilhelm Nitsşe (alm. Friedrich Nietzsche; 15 oktyabr 1844[…], Rökken[d], Saksoniya[d], Prussiya – 25 avqust 1900[…], Veymar, Saksen-Veymar-Eyzenax hersoqluğu[d], Almaniya imperiyası) — alman filosofu və klassik filoloq. Tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil ediliib. Fridrix Nitsşe Almaniyanın keçmiş Prussiya, indiki Saksoniya əyalətinin Lützen şəhəri yaxınlığındakı Röcken kəndində anadan olmuşdur. Atası Karl Lüdviq Nitsşe, Lüteran kilsəsinin keşişi (1813–1849), anası isə Franziska Nitsşe (1826–1897)idi. Hər iki valideyni protestant ailəsindən idilər.
Fridrix Nitsşe

Prussiya kralı IV Fridrix Vilhelmin anadan olmasının 49-cu ildönümüylə əlaqədar Nitsşeyə onun adını vermişlər. Bacısı Elizabet 1846-cı ildə, qardaşı Lüdviq İosif isə 1848-ci ildə doğulmuşdur. 1849-cu ildə atasının və 1850-ci ildə qardaşının ölümünden sonra ailəsiylə birlikdə Hamburq şəhərinə köçür və orada 1856-cı ilədək yaşayır. Yeniyetmə Nitsşe getdiyi ilk ibtidai məktəbdə özünü təcrid olunmuş hiss etdiyindən özəl bir məktəbə oxumağa göndərilir. 1854-cü ildə Hamburqdakı Dom qimnaziyasına daxil olduqdan sonra onun musiqi və ədəbiyyata meyilli olduğu üzə çıxır.
Fridrix Nitsşe

1858–1864-cü illərdə Şulpforta internat məktəbində oxumağa başlayır. Çalışqan bir şagird olur, antik ədəbiyyatlla maraqlanır, şeir yazır və musiqi bəstələyir. Atasız böyüyən bir yeniyetmə üçün yaşlı şair Ernst Ottlepp (1800–1864) bir ata kimi onun şəxsiyyətinin formalaşmasına böyük təsir göstərir. 1864–1865-ci illərdə Bonn universitetinin klassik filologiya və evangelik teologiya fakültəsinə daxil olur, lakin Gənc Hegelçilərin əsərlərini oxuduqdan sonra oranı tərk edir və 1865–1866-cı illərdə filologiya üzrə Leypsiq universitetinə daxil olur. Bu dəfə o, gənc Hegelçilərdən uzaq duran Artur Şopenhaur və Fridrix Albert Langenin əsərləriylə tanış olur.
Fridrix Nitsşe

1867-ci ildə bir illik könüllü olaraq Prussiya ordusunda xidmət etməyə gedir. Lakin 1868-ci ilin mart ayında at çaparkən atdan düşərək ağır zərbə alır və ordudan kənarlaşdırılır. Geri qayıddıqdan sonra təhsilini davam etdirir. 1868-ci ildə Rixard Vaqnerlə ilk tanışlığı Nitsşenin həyatında önəmli hadisələrdən bir sayılır. 1879-da, könüllü olaraq qatıldığı 1870-ci ildə alman-fransız döyüşündə keçirdiyi xəstəliklərin xeyli artmasıyla, universitetdəki vəzifəsindən təqaüdə çıxaraq, sağlamlığını qoruya biləcəyi bir yer axtarışı içində, qışları İtaliya sahillərində, yayları İsveçrə dağlarında yaşayaraq, özünü tamamilə yazılarına verdi.
Fridrix Nitsşe

1883-cü ildə, bir il əvvəl tanış olduğu Rus əsilli qadın şair Lu Salomenin də verdiyi ucalma duyğusuyla, Belə Buyurdu Zərdüştün ilk kitabını yazdı. Bundan sonra 1885-ə qədər, ikinci, üçüncü və dördüncü kitablar ilə, Zərdüştün məzmununa nəsr olaraq yaxınlaşan Yaxşı və Pisin ardında (1885) və Əxlaqın Şəcərəsi (1887) kitabları yayımlandı. "Zərdüşt" sonrası dövründə, müxtəlif zamanlarda müxtəlif başlıqlar hazırlayaraq, bir Böyük Əsər yazmağa girişən Nitsşe, son məhsuldar ili olan 1888-ci ildə, ardıcıl olaraq Vagner Hadisəsi, Bütlərin Qürubu, Dəccal, Ecce Homo və Dionis Difiramosları adlı kitablarını yazdı. 1889-cu ilin ilk günlərində, Turin şəhərində küçədə qırmanclanan bir südçü atının boyuna sarılıb ağlamaya başlayan mütəfəkkir, şagirdlik illərində yoluxduğu sifilis mikrobunun nəticəsi olduğu təxmin edilən dəliliyə düçar oldu. 1900-cü ilə qədər mənəvi qaranlıq içində bitki mənşəli deyilə biləcək həyatını davam etdirən Nitsşe, özündən sonrakı əsrdə təsirləri ən məşhur olacaq düşüncə məhsullarını geridə buraxaraq 25 avqustda həyatdan köçdü… Nitsşe özündən sonrakı filosof, yazıçı, siyasətçi, musiqiçi və digər peşələrin insanlarında böyük təsir qoyub getmişdir.
Fridrix Nitsşe

Nitsşe və anarxizm Nitsşenin yazılarının böyük bir hissəsi anarxizmə qarşı olduğu halda bir çox anarxist ondan təsirlənmişdir.. Spencer Sunshine yazır: Anarxistləri Nitsşeyə çəkən çox şey vardı: Onun dövlətə nifrəti, "sürü"lərin düşüncəsiz hərəkətinə nifrəti, onun "anti-xristian" düşüncəsi, dövlət və bazarın mədəni quruculuqdakı təsirlərinə etimad etməməsi və onun "üstinsan"a olan istəyi.Ondan təsirlənən anarxist və postanarxist filosof və yazarlar: Emma Qoldman, Alber Kamyu, Emil Armand, Renzo Navatore, Rudolf Roker və s. Nitsşe və faşizm Şübhəsiz ki, Nitsşedən təsirlənmiş ən böyük hərəkat faşizm hərəkatı olmuşdur. Adolf Hitler Elizabet Nitsşeyə (filosofun bacısı) gül buketi təqdim etmişdi və qəbrinin üzərinə bu sözləri yazmışdı: "Böyük döyüşçüyə…"Faşistlərdə Nitsşe marağının səbəbi onun "üstinsan"ı arzulaması (hansı ki, Hitler bunu üstün irq kimi başa düşürdü), onun həyat uğrunda mübarizəyə dəstək olması və ölümündən sonra çap olunmuş Hakimiyyət əzmi kitabına nasist bacısının etdiyi dəyişiklərdir. Nitsşe və psixoanaliz Nitsşe psixoanaliz barədə Karl Qustav Yunq, Alfred Adler və Ziqmund Freyd kimi alimləri təsirləndirmişdir. Karl Yunq, Zərdüşt haqda seminar vermiş, Ziqmund Freyd isə onun haqqında "Nitsşeyə qədər heç kim özünü təhlil etməyi bu qədər yaxşı bacarmamışdı və çox güman bacaranlar bir daha çətin tapılsın" demişdi. XX əsr mütəfəkkirləri 20-ci əsrdə ondan təsirlənənlər: Filosoflar: Martin Haydeqqer, Lüdviq Vitgenşteyn, Ernst Yünger, Teodor Adorno, Georq Brandes, Martin Buber, Karl Xaspers, Jan Pol Sartr, Alber Kamü, Leo Ştraus, Mişel Fokolt, Yulius Evola, Emil Cioran, Miqel de Unamuno, Lev Şestov, Xose Orteqa, Məhəmməd İqbal Sosioloqlar: Ferdinand Tönnies və Maks Veber Bəstəkarlar: Riçard Ştraus, Aleksandr Skryabin, Qustav Mahler və Frederik Delius; Tarixçilər: Osvald Şpenqler, Fernan Brodel və Paul Veyne, Teoloqlar: Paul Tilliç və Tomas J.J.
Fridrix Nitsşe

Tanrı öldü, onu biz öldürdük! Özün ala biləcəyin haqqı buraxma sənə versinlər. Ağlayan adama heç zaman gülməyin. Amma bəzən gülən adamlara ağlayın. Aktyorlar az təriflənməkdən, əsl insanlar – az sevilməkdən məhv olurlar.
Fridrix Nitsşe

Uçuruma uzun müddət baxsan, oda sənin içini görər. İnsan qəhqəhələrlə güldüyü zaman, kobudluğu ilə bütün heyvanları geridə buraxır. İki böyük problemi var idi insanlığın; Ədalətsizlik və mənasızlıq. Birinə qarşı hüququ tapdı, digərinə qarşı sənəti. Amma nə insanlar hüquqa çata bildi, nə də sənət insanlara.
Jenşen

Jenşen (lat. Panax) — bitkilər aləminin çətirçiçəklilər dəstəsinin araliyakimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi. Jenşen şəfalı bitki kimi yüz ildən çoxdur ki, istifadə edilməkdədir. Çin ölkələrində becərilsə də vətəni Çənubi Amerikanın qərb hissəsi hesab edilir. XIX əsrdən bu bitkinin kökləri və yarpaqları ABŞ-də ağdərililər tərəfından müalicə məqsədilə Çin və Hong-Konglu tacirlərə satılır. Nyu-York və Kanadanın Ontario bölgəsində yayılmışdır. Ancaq məşhurluğu və şəfalı bitki kimi tez-tez istifadə edilməsinə məruz qalması, çox toplanması səbəbindən məhvolma altındadır. Artıq ABŞ ilə Kanadanın bir çox sahələrində çətin rast gəlinən hala gəlmişdir. Yeni şəhərsalma, marallar tərəfindən istehlak edilmə də həyat sahələrinin daralmasına gətirib çıxarmışdır.
Musa Yaqub

Yaqubov Müsavat Səfiməmməd oğlu (Musa Yaqub; 10 may 1937, Buynuz, İsmayıllı rayonu – 7 may 2021, Buynuz, İsmayıllı rayonu) — Azərbaycan şairi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1970), Milli Məclisin deputatı (1995–2000), Azərbaycan Respublikasının Xalq şairi (2019). Musa Yaqub 1937-ci il mayın 10-da İsmayıllı rayonunun Buynuz kəndində anadan olmuşdur. Göyçay pedaqoji məktəbini bitirdikdən sonra Tircan kənd orta məktəbində müəllim (1957–1958), Buynuz kənd ibtidai məktəbində müəllim və müdir (1958–1967) işləmişdir. ADU-nun filologiya fakültəsində qiyabi təhsil almışdır (1967–1973). Həmin illərdə Buynuz kənd 8 illik məktəbinin müdiri olmuşdur. Bakıya köçəndən sonra Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında bədii ədəbiyyatı təbliğ bürosunda direktor müavini, "Azərbaycan" jurnalında poeziya şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır (1974–1978).
Musa Yaqub

İsmayıllı rayonunda çıxan "Zəhmətkeş" qəzetinin redaktoru olmuşdur (1978-?). Ədəbi fəaliyyətə 1957-ci ildə "Azərbaycan" qəzetində çap olunan "İki qəlb, iki dünya" poeması ilə başlamışdır. Moldovada Sovet ədəbiyyatı, Ukrayna və Özbəkistanda Azərbaycan ədəbiyyatı günlərində və digər ümumittifaq tədbirlərində iştirak etmişdir. Azərbaycan KP İsmayıllı rayon komitəsinin büro üzvü, rayon xalq deputatları Soveti ticarət və məişət xidməti daimi komissiyasınm sədri olmuşdur (1979—?). İsmayıllı rayon Xalq Deputatları Sovetinin deputatı seçilmişdir. M.F.Axundov adına mükafata layiq görülmüşdür.
Musa Yaqub

Musa Yaqub Parkinson xəstəliyindən əziyyət çəkirdi. Musa Yaqub 24 may 2019-cu ildə "Azərbaycan Respublikasının xalq şairi" fəxri adına layiq görülmüşdür.Musa Yaqub 7 may 2021-ci ildə 84 yaşında vəfat etmişdir. Xalq şairi doğulduğu Buynuz kəndində həyat yoldaşının məzarı yanında torpağa tapşırılıb. Yarpaqlar oxuyur (şerlər). Bakı: Azərnəşr, 1966, 30 səh. Bu məhəbbət yaşadır məni (şerlər).
Musa Yaqub

Bakı: Azərnəşr, 1977, 96 səh. Yaxşı ki, sən varsan (şerlər və poemalar). Bakı: Yazıçı, 1979, 132 səh. Bir sim üstə (şerlər və poema). Bakı: Yazıçı, 1983, 255 səh. İki qəlbin işığı (şerlər və poemalar).
Musa Yaqub

Bakı: Sabah, 1996, 388 səh. Payızdan yaza yol varmı (şerlər). Bakı: Azərnəşr, 1999, Ruhumla söhbət (şerlər). Bakı: Müstəqil nəşriyyat, 2000, 235 səh. Bu dünyanın qara daşı ğöyərməz(şerlər) Baki: Azərnəşr, 2007 Dövrün dəyirmanı, 2012 Xarici keçidlər Bioqrafiyanın bir parçası… Arxivləşdirilib 2012-07-25 at the Wayback Machine "Qadınsız yaşamaq əzabdır…" — Musa Yaqub + Video
Meteorologiya

Meteorologiya (yun. μετέωρος (meteoros) – atmosfer və səma hadisələri, -λογία (logiya) – elm) — Yer atmosferinin xassələrini, quruluşunu və onda gedən fiziki prosesləri öyrənən elm. Bir sıra ölkələrdə meteorologiyanı dövrümüzdə mühüm əhəmiyyət kəsb etməsinə müvafiq olaraq atmosfer fizikası adlandırırlar. Planetimizi əhatə edən qazvari təbəqəyə atmosfer deyilir. Atmosferdə fasiləsiz olaraq mürəkkəb fiziki proseslər gedir və bu özünü bizim müşahidə etdiyimiz hava dəyişkənliyində göstərir. Hava şəraiti və onun kəskin dəyişmələri insan fəaliyyətinin müxtəlif sahələrinə təsir göstərir. Buna görə də müxtəlif hava şəraitinin yaranma səbələrini və atmosfer proseslərinin daxili mahiyyətinin öyrənilməsi müasir elmin mühüm sahələrindən biridir. Meteorologiya haqqında məlumat Meteorologiya atmosfer və orada baş verən hadisələri öyrənir. Meteorologiya haqqında ilk təsəvvürləri eradan əvvəl 340-cı ildə yunan alimi Aristotel vermişdir.
Meteorologiya

Əsərin bədii tərəfində səhvlər tapılsa da təxminən 2 min ildir bu əsərdən istifadə edilməyə davam edir. Lakin Meteorologiyanın yaranışı bu dövr olaraq yox, meteoroloji cihazların kəşfi ilə bağlıdır. 1643-cü ildə Barometr (təzyiq ölçmək üçün), 1700-cü illərin sonunda hiqrometr (rütubətliyi ölçmək üçün) kəşf edilmişdir. Bu cihazlarla aparılan müşahidə məlumatları fizika qanunları nəzərə alınaraq aparılmışdır. Lakin daha mükəmməl cihazlar 19-cu əsrdə inkişaf etdirilməyə başladı. Hava müşahidələri üzərində davamlı müşahidələr 1843-cü ildə teleqrafın kəşfi ilə daha da inkişaf etdi. Bunun nəticəsi olaraq, hava axınları və qasırğaların hərəkəti müəyyən edildi və 1869-cu ildə ilk dəfə izobarlar (eyni təzyiqli nöqtələri birləşdirən əyri xətlər) tərtib edildi. 1920-ci illərdə Norveçdə ilk dəfə hava kütlələri və hava cəbhələri haqqında plan hazırlandı. 1940-cı illərdən etibarən, hava şarları (radiozond) vasitəsilə yuxarı hündürlüklərin temperaturu, təzyiqi və rütubətliyi haqqında geniş məlumat əldə etmək mümkün oldu.