LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Sincab

Sincab (lat. Sciurus) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinin gəmiricilər dəstəsinin sincablar fəsiləsinə aid heyvan cinsi. Bu cins Avropa, Şimali və Cənubi Amerikanın mülayim qurşaqlarında yayılmış 30-a yaxın növü özündə cəmləşdirir. Sincab (Sciurus) cinsi Abert sincabı (S.aberti) Qviana sincabı (Sciurus aestuans) Allen sincabı (S.alleni) İran sincabı (S.anomalus) Arizona sincabı (S.arizonensis) Qızılıqarın sincab (S.aureogaster) Boz Karolin cincabı (S.carolinensis) Sciurus colliaei Sciurus deppei Sciurus flammifer Sciurus gilvigularis Sciurus granatensis Boz-sarı sincab (S.griseoflavus) Boz sincab (S.griseus) Sciurus ignitus Sciurus igniventris Yapon sincabı (S.lis) Neyarityan sincabı (S.nayaritensis) Qara sincab (S.niger) Sciurus oculatus Sciurus pucheranii Sciurus pyrrhinus Riçmond sincabı (S.richmondi) Sanborna sincabı (S.sanborni) Sciurus spadiceus Sciurus stramineus Ala-bəzək sincab (S.variegatoides) Adi sincab (S.vulgaris) Yukatan sincabı (S.yucatanensis) Druid sincabı Davidson, Alan. Oxford Companion to Food (1999), "Squirrel". p. 750. ISBN 0-19-211579-0 Xarici keçidlər 200-dən çox müxtəlif növ sincabın fotosu Arxivləşdirilib 2013-06-27 at the Wayback Machine
Farmakologiya

Farmakologiya (yun. pharmakon – dərman və logos – elm) — Dərman maddələrinin orqanizmə təsiri haqqında elm. Ümumi farmakologiya anlayışları Dərman vasitələri — xəstəliklərin diaqnostikası, profilaktikası, müalicəsi üçün istifadə edilən bioloji və farmakoloji fəallığa malik müxtəlif mənşəli (bitki, heyvan, sintetik, mineral, biotexnoloji) maddələr, xammal və onların dərman formalarıdır. Farmakoloji vasitələr — klinik tədqiqatın obyekti olan, farmakoloji fəallığı müəyyən edilmiş dərman formasında maddələr və ya maddələrin qarışığıdır; "aptek təşkilatları" — apteklər, aptek anbarları, aptek məntəqələri, aptek köşkləridir. "Azərbaycan Respublikası dərman vasitələrinin dövlət reyestri" (bundan sonra "Reyestr") – müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən istehsalına və tətbiqinə icazə verilən və qeydiyyata alınan dərman vasitələrinin siyahısıdır. Xarici keçidlər Free books for doctors — Farmacology books Arxivləşdirilib 2013-05-08 at the Wayback Machine Prof. Dr. N. M. Öktel — Farmakoloji (ders kitabı). Ankara, 1965. Həmçinin bax Əczaçılıq (Farmasevtika)
Ermənistan bayrağı

Ermənistan bayrağı (erm. Եռագույն; yeraguyn, yəni "üç rəngli") — Ermənistanın rəsmi dövlət bayrağı Qırmızı, mavi və narıncı rəngli üç bərabər üfüqi zolaqdan ibarət olan bayraq 24 avqust 1990-cı ildə (yəni Azərbaycana qarşı soyqırımı etdikdən sonra) Ermənistan SSR prezidenti tərəfindən qəbul olunmuş və 15 iyun 2006-cı ildə Ermənistan milli bayraq qanunu ilə Ermənistan parlamenti tərəfindən təsdiq edilmişdi. Tarix boyunca Ermənistan millətini təmsil edən bayraqlar tez-tez dəyişmişdir. Keçmişdə Ermənistanda hakimiyyətdə olan sülalələrin hər birinin öz bayrağı olduğu üçün əksəriyyətinin üzərində fərqli heyvan işarələri olan bu bayraqlar Ermənistan millətini təmsil etmişdir. Həmçinin XX əsrdə SSRİ hakimiyyəti dövründə də tez-tez bayraq dəyişdirilmişdir. Rəmzi mənası Ermənistan bayrağında olan rənglərin mənası haqqında Ermənistan konstitusiyasında bu cür qeyd olunmuşdur: Ermənistan bayrağı qırmızı, mavi və narıncı rəngli üç eyniölçülü, üfüqi zolaqdan ibarətdir. Düzbucaqlı şəklində olan bayrağın eninin uzunluğuna nisbəti 1:2-dir. Həmçinin Ermənistanı təmsil edən bayraqlar ikiyə ayrılır; Həmçinin bax Ermənistan gerbi
Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi (Azərbaycan)

Azərbaycan Respublikası Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi — nəqliyyat (Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müəyyən etdiyi hallar istisna olmaqla), o cümlədən dəniz nəqliyyatı və mülki aviasiya, rabitə (telekommunikasiya və poçt), yüksək texnologiyalar (informasiya texnologiyaları, mikroelektronika, nano, bio və digər innovativ elmtutumlu texnologiyalar) sahəsində dövlət siyasətini və tənzimləməsini həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı. Azərbaycanda ilk telefon xətti 1880-ci ilin dekabr ayında "Qafqaz və Merkuri" Paroxod Cəmiyyəti tərəfindən inşa edilib. Xətt cəmiyyətin "Naberejnaya" küçəsində yerləşən baş kontoru ilə Bakı limanında yerləşən "Kaspi" neft cəmiyyətinin kontorunu birləşdirib. 1881-ci ilin yanvar ayında "Nobel qardaşları cəmiyyəti" telefon çəkilişinə icazə almaq məqsədilə Bakı qubernatoru general-leytenant Pozenə müraciət edib və fevralın 18-də icazə verilib. Həmin ilin noyabr ayının 23-də Azərbaycanda uzunluğu 6 km olan və "Nobel qardaşları cəmiyyəti"nin baş kontoru ilə sədr və baş mühəndisin evlərini birləşdirən ilk telefon xətti istismara verilib. Rəsmi olaraq bu xətt Azərbaycanda ilk telefon xətti hesab olunur və telefon rabitəsinin yaradılması həmin ilə təsadüf edir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən 1918-ci ildə Poçt və Teleqraf Nazirliyi yaradılıb. İlk rabitə nazirləri Xudadat bəy Məlik-Aslanov, Ağa Aşurov və Camo bəy Hacınski olmuşdur. 1920-ci il aprelin 28-də Azərbaycanda Sovet Hakimiyyəti qurulduqdan sonra Poçt və Teleqraf komissarlığı yaradılıb. Azərbaycan Rabitəsi SSRİ Rabitə Nazirliyinin Azərbaycan üzrə daimi nümayəndəsi tərəfindən idarə olunub.
Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi (Azərbaycan)

2000 nəfərin müraciət etdiyi seçimlərdə imtahan və müsahibə mərhələlərindən uğurla keçən 60 nəfər dərslərə cəlb olunmuşdur. Mərkəzdə İsraildən olan müəllim heyəti təlim keçirlər. Təlimlər 6 ay müddətində saat 09:00-dan 18:00-a qədər davam edir. Azərbaycanda kibertəhlükəsizlik sahəsində olan kadr çatışmazlığının aradan qaldırılması məqsədilə layihə müddətində təlimlər ixtisaslaşmış kadr hazırlığı, məlumatlandırma təlimləri, yüksək vəzifəli kibertəhlükəsizlik mütəxəssislərinin ixtisas artırması təlimləri, kibertəhlükəsizlik məhsullarının araşdırılması və məhsul hazırlığı istiqamətlərində aparılır. Təlimi uğurla bitirənlərə "Texnion" Universitetinin rəsmi sertifikatı verilir. Təlimlərdə 3 növ mütəxəssislərin hazırlanması planlaşdırılmışdır: "Red Team", "Blue Team", "SOC Team". Hər birində 20 nəfər olmaqla hücum, müdafiə və analitiklərdən ibarət komandalar tədris müddətində simulyasiyalarda iştirak edərək bacarıqlarını inkişaf etdirirlər. "Relokasiya" proqramı 2022-ci ildən etibarən İnnovasiya və Rəqəmsal İnkişaf Agentliyinin "Relokasiya" proqramı fəaliyyətə başlamışdır. Bu layihə agentliyin yerli ekosistem mühitinin inkişaf startegiyalarına əsasən ərsəyə gəlmişdir. "Relokasiya" proqramı Azərbaycanda fəaliyyət göstərən xarici şirkətlərə relokasiyanın təşkili, sənədləşmə prossesinin aparılması, şirkət əməkdaşlarının yerləşməsi, iş mühitinin təmin olunması, yaşayış və iş icazəsinin alınması prosesi, biznes strukturunun və vençur kapitalı sənayesinin nümayəndələri ilə əməkdaşlığın təmin edilməsi, hüquqi, maliyyə, bank hesabları açılması məsələlərində dəstək təmin edir və gün ərzində fəaliyyət göstərir.
Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi (Azərbaycan)

Burada keçirilən rəsmi görüşlər çərçivəsində şəhər icra hakimiyyətinin başçısı və Mingəçevir Dövlət Universitetinin tələbə-müəllim heyəti ilə diskussiyalar aparılmışdır. Şəhərdə İKT sahəsi üzrə yaradılan innovativ infrastrukturlardan məqsədyönlü şəkildə istifadə imkanları, həmçinin 3700 tələbənin təhsil aldığı Mingəçevir Dövlət Universitetində İnkişaf və Tədqiqat Laboratoriyalarının yaradılması istiqamətində təkliflər müzakirə olunmuşdur.Səfər edilən digər rayonlar arasında Ağcabədi, Ağdaş, Ağsu, Beyləqan, Bərdə, İmişli, İsmayıllı, Lerik, Neftçala, Şamaxı, Yevlax, Zaqatala və başqa rayonlar, həmçinin Naxçıvan şəhəri var. Digər layihələr Bundan başqa, nazirliyin layihələri arasında Azərbaycanda ilk vençur fondu olan "Caucasus Ventures" var. Bu, Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi, "PAŞA Holdinq" Şirkətlər Qrupu və fərdi investorların iştirakı ilə yaradılmışdır. Nazirlik həmçinin, işğaldan azad olunmuş ərazilərin bərpası və yenidən qurulması istiqamətində həyata keçirilən məqsədyönlü fəaliyyətdə iştirak etmiş, Azərbaycan vətəndaşlarının tam təhlükəsiz şəraitdə regionda yenidən məskunlaşmasında rol oynamışdır. Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyi 2023-cü ilin iyununda "BakıKart" mobil tətbiqinin buraxılmasında iştirak etmişdir. Həmçinin bax Azərbaycan Süni İntellekt Laboratoriyası Xarici keçidlər mincom.gov.az — Rəqəmsal İnkişaf və Nəqliyyat Nazirliyinin rəsmi saytı technest.idda.az — "Technest" təqaüd proqramının rəsmi saytı
Ölkə

Ölkə — müəyyən sərhədə və dövlət suverenliyinə malik coğrafi ərazi olub, sərbəst və ya başqa dövlətin hakimiyyəti altında fəaliyyət göstərə bilir. Çox vaxt ölkə ilə dövlət anlayışları bir-birinə sinonim kimi işlədilir. Ancaq onların arasında müəyyən fərq vardır. Ölkə daha çox mədəni, coğrafi vəhdətlik və başqa amilləri nəzərə aldığı halda, dövlət ilk növbədə müəyyən ərazi daxilində hakimiyyətin siyasi sistemini təsvir edir. Məsələn, Britaniya imperiyası vahid dövlətdir, amma bir neçə ölkədən ibarətdir. Başqa misal, müasir Azərbaycan və kommunist dövründəki Azərbaycan — eyni ölkə olaraq qalmış, amma dövlət dəyişilmişdir. Ölkə simvolları Bir ölkənin simvolları ölkənin ibarət olduğu hər hansı bir millətin və ya irqin mədəni, dini və ya siyasi simvolunu göstərir. Bayraqlarda, gerbdə və ya möhürlərdə görünə bilən bir çox simvol kateqoriyası var. •Ölkə bayraqları •Dövlət himnləri •Dövlət gerbləri •Milli şüarlar Həmçinin bax
İmmanuel Kant

İmmanuel Kant (alm. Immanuel Kant, 22 aprel 1724[…], Köniqsberq, Prussiya – 12 fevral 1804[…], Köniqsberq, Şərqi Prussiya, Prussiya) — alman filosofu, neoklassik alman fəlsəfəsinin banisi, müasir Avropa fəlsəfə tarixinin ən nüfuzlu nümayəndələrindən, Qərbi Avropada İntibah dövrünün son böyük filosoflarından biri. Kant özünün transsendental idealizm doktrinasında iddia edirdi ki, məkan və zaman sadəcə olaraq təcrübəni təşkil edən "intuisiya formalarıdır" və buna görə də "özündə şeylər" mövcuddur. Onlar təcrübəyə töhfə versələr də, təcrübə obyektlərindən fərqlidirlər. Buradan belə nəticə çıxır ki, təcrübə obyektləri sadəcə olaraq "görünürlər" və şeylərin təbiəti özlüyündə bizim tərəfimizdən dərk olunmazdır. Filosof David Yumun yazılarındakı skeptisizmə qarşı durmaq üçün o, ən məşhur əsərlərindən biri olan "Təmiz idrakın tənqidi" (1781/87) əsərini yazdı. Burada o, sintetik aprior biliyin mümkün olub-olmaması sualına cavab vermək üçün öz təcrübə nəzəriyyəsini inkişaf etdirdi, bu da öz növbəsində metafizik tədqiqatın sərhədlərini müəyyən etməyə imkan verəcəkdi. Kant hesab edirdi ki, zəka həm də əxlaqın mənbəyidir və estetika mühakimə qabiliyyətindən yaranır.
İmmanuel Kant

Kantın fikirləri müasir fəlsəfəyə, xüsusən qnoseologiya, etika, siyasi nəzəriyyə və postmodern estetika sahələrində böyük təsir göstərməkdə davam edir. O, ağıl və insan təcrübəsi arasındakı əlaqəni izah etməyə və ənənəvi fəlsəfənin, metafizikanın səhvləri hesab etdiyi şeylərdən kənara çıxmağa çalışdı. O, Yum kimi mütəfəkkirlərin skeptisizminə qarşı eyni vaxtda müqavimət göstərməklə, insan təcrübəsinin faydasız və spekulyativ nəzəriyyələr dövrü kimi gördüklərini bitirmək istəyirdi. O, özünü rasionalistlərlə empiristlər arasında çıxılmaz vəziyyətdən çıxış yolunun göstəricisi hesab edirdi və onun fikrində hər iki ənənəni sintez etdiyi güman edilir. İmmanuel Kant tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilib. İmmanuel Kant 1724-cü il aprelin 22-də Köniqsberq şəhərində kasıb yəhərçi ailəsində doğulmuşdur. Müqəddəs İmmauelin şərəfinə ona bu ad qoyulmuşdur. Teoloq doktor Frans Albert Şulsun təkidi ilə İmmanuel "Fridrixs-Kolleqium" gimanziyasını bitirib Köniqsberq Universitetinə daxil olmuşdur.
İmmanuel Kant

Atasının vaxtsız vəfatı ona universiteti bitirməyə imkan verməmiş və İmmanuel 10 yaşı olarkən ev müəllimliyi etməyə başlamışdır. 1755-ci ildə Kant dissertasiya müdafiə etdiyi və doktorluq dərəcəsi aldığı üçün universitetdə müəllim kimi dərs demək ixtiyarı qazanmışdır. 1770–1797-ci illərdə Kant universitetdə daha geniş sahədə — fəlsəfə, riyaziyyat, fizika elmləri sahəsində müəllimlik etmişdir. Sağlamlığının qeydinə qalaraq özünü çox ciddi rejimdə işləməyə məcbur etmişdir. Buna görə də əksər dostlarından daha çox yaşamışdır. Ailəli olmamışdır. Fəlsəfəsi, yaradıcılığı Kant fəlsəfədə çevriliş etmiş, idrakı öz qanunları ilə cərəyan edən fəaliyyət kimi dəyərləndirmişdir. O, ilk dəfə fəlsəfədə dərk edilən substansiyanın strukturunu deyil, idrakın predmet və üsulunu müəyyənləşdirən başlıca amili, dərk edilən subyektin spesifikasiyasını nəzərdən keçirmişdir.
İmmanuel Kant

Kant, qneseologiyanı əsas fəlsəfə etdi, onun predmeti isə nə təbiət, nə dünya, nə də insan idi. Qneseologiyanın predmeti subyektin idraki fəaliyyəti, həmçinin insan əqlinin qanunları və onların hüdudularının müəyyən edilməsi hesab olundu. Ontologiyanın (XVII əsr rasionalizm ideyaları) yerinə Kant qneseologiyanı qoydu, substansiyanın metafizikasından subyektin idraki qabiliyyətinin tənqidi təhlilinə keçdi. Kantın məşhur əsərləri: "Xalis zəkanın tənqidi" "Praktik zəkanın tənqidi" "Mühakimə qabiliyyətinin tənqidi" hesab olunur. "Təmiz idrakın tənqidi"ndə idrak prosesini təhlil etmiş və apriori (təcrübəyə qədər) bilik anlayışını yaratmışdır. Kanta görə, xarici aləm hisslər materiyasını verir, lakin bizim əqlimiz həmin materiyanı məkan və zamanda qaydaya salır, eləcə də anlayış hazırlayır ki, həmin anlayışın köməyi ilə biz təcrübəni başa düşürük. Bizim hisslərimizin səbəbi olan dünya özündə şeydir və dərkedilməzdir. Bu dünya, yəni şey özündə məkan və zamanda yerləşmir və substansiya deyildir. Məkan və zaman subyektivdir, onlar subyektin qavrayışı məhsullarıdır (əgər biz mavi eynək taxırıqsa, o zaman bizə hər şey mavi görünür.
İmmanuel Kant

Biz elə bil əqlimizdə məkan eynəkləri taxırıq və sonra düşünürük ki, məkanda hər şeyi görürük. Beləliklə, həndəsə bu mənada apriordur ki, bütün qavranılan hər şeyin həqiqəti olmalıdır, lakin bizim qavramadığımızın analoji olaraq belə olduğunu qəbul etməyə haqqımız yoxdur. Kantın fikrincə, idrak prosesinin çətinliyi qarşılıqlı olaraq bir-birini rədd edən əql mühakimələri (daha dəqiq desək, antinomiyalar) doğurur. Onların hər biri həqiqi kimi sübut oluna bilər. Kant belə antinomiyalardan 4-nü misal gətirir (onların hər biri tezis və antitezisdən ibarətdir): Birinci antinomiya: "Dünya zamanda başlanğıca malikdir və yalnız məkanda məhduddur" (tezis). "Dünya zamanda başlanğıca malik deyil və məkanda sonsuz-dur. O, həm məkanda, həm də zamanda sonsuz"dur (antitezis). İkinci antinomiya: sübut edir ki, hər bir mürəkkəb substansiya sadə hissələrdən həm ibarətdir, həm də ibarət deyildir.
İmmanuel Kant

Üçüncü antinomiya: iki növ səbəbiyyət mövcudur; biri təbiətin qanunlarına müvafiq gəlir, digəri azadlığa (tezis); təbiətin qanunlarına müvafiq gələn səbəbiyyət mövcuddur (antitezis). Dördüncü antinomiya: sübut edir ki, mütləq zəruri varlıq həm mövcuddur, həm də mövcud deyildir.Kantın antinomiya haqqında təlimi Hegelə böyük təsir göstərmişdir. Təsadüfi deyildir ki, onun dialektikası antinomiyalar yolu ilə qurulmuşdur. Kantın etikası, yaxud əqlin əməli tətbiqi təlimi "Əməli idrakın tənqidi" və qısa şəkildə desək, "Proleqomenlər" əsərlərində nəzərdən keçirilmişdir. Kantın etikası tarixi- fəlsəfi əhəmiyyətə malikdir ki, burada da "qəti imperativ" mühüm yer tutur. Məsələ burasındadır ki, Kantı əxlaqa utilitar yanaşma təmin etmirdi. Çünki burada əxlaqın məqsədləri onun özündən kənarda hesab olunur. O, tam təcrid olunmuş əxlaq metafizikasını əldə etməyə çalışırdı.
İmmanuel Kant

Özü də bu əxlaq nə teologiya, nə də başqa bir şeylə şərtlənmir. Kant hesab edirdi ki, bütün əxlaqi anlayışlar öz yeri və mənşəyinə görə əqldə tam aprioridir. Əxlaqi dəyərlər insanın borc hissindən çıxış edərək fəaliyyət göstərdiyi zaman mövcud olur. Həm də borcu tələb etdiyi səviyyədə olan fəaliyyət kifayət deyildir. Tacirin düzlüyü əgər onun marağı ilə şərtlənirsə o, yaxşı hesab oluna bilməz. Əxlaqın mahiyyəti qanun anlayışından çıxarılmalıdır. Qanun əqlin əmridir, əmrin formulu isə imperativ adlanır. Kanta görə iki imperativ var: Şərti imperativ (siz filan- filan məqsədə çatmaq istəyirsinizsə, filan- filan işləri görməlisiniz) Qəti imperativ apriordur.
İmmanuel Kant

Qəti imperativ müəyyən fəaliyyət tipi məqsədə münasibətsiz obyektiv olaraq zəruridir. "Proleqomenlər…"də yazırdı: "Antropologiyaya məxsus olan tam şəkildə empiriklikdən təmizlənmiş təmiz əxlaq fəlsəfənin işlənib hazırlanması olduqca zəruridir…" Əxlaqi qanun mütləq zərurətdir: "yalan danışma" nəsihəti, məsələn, təkcə adamlar üçün gerçəklik deyil, ümumiyyətlə ağıllı canlıların hamısı üçün vacibdir. Deməli, borcun əsasını təkcə insanın təbiətində deyil, yaxud onun sürüldüyü şəraitdə deyil, əksinə, a prioridə sırf şəkildə təmiz idrakın anlayışlarında axtarılmalıdır. Yalnız bir qəti imperativ var ki, o da Kanta görə aşağıdakı kimidir: "Elə hərəkət et ki, sənin hərəkətinin əxlaq qaydası ümumi qanun ola bilsin". Yaxud da "Elə hərəkət et ki, sənin iradənin əxlaq qaydası eyni zamanda ümumi qanun-vericilik prinsipi qüvvəsinə malik olsun". Kant bunu belə aydınlaşdırırdı. Pul borc almaq düzgün deyil. Çünki hamı borc alarsa, pul qalmaz.
İmmanuel Kant

Beləliklə, qəti imperativ tərəfindən oğurluq, adam öldürmək və s. mühakimə olunurdu. Bu və ya digər hərəkət yalnız o zaman əxlaqi hesab olunurdu ki, bu hamı üçün qanuna çevrilə bilsin. Kantın insanın borcu və ləyaqəti haqqındakı mühakimələri də bununla əlaqədar idi. Belə bir sual verilirdi: insan üçün qiymətli nədir? Ləyaqət, yoxsa həzz? Ləzzətdə, həzzdə keçən həyat heç bir qiymətə malik deyildir. Öz ləyaqətini qoruyan insan hər şeyi, hətta həyatını itirməyə hazırdır. Ləyaqətin mənbəyi və şərhləri nədir? Bu, insanın özünün özü üzərində yüksəlməsidir.
İmmanuel Kant

İnsan borcunu başa düşərək yaşayır və fəaliyyət göstərir. Deməli, o, həzz xatirinə yaşamır. Kantın konsepsiyasının təhlilinin sonunda qeyd edə bilərəm ki, o, cəmiyyət haqqında da maraqlı fikirlər söyləmişdir. Onun "Əbədi sülh haqqında" traktatında azad dövlətlər federasiyasının yaradılması ideyası irəli sürülmüşdür. Həmin dövlətlər müharibəni qadağan edən müqavilələr bağlayırlar. Əql müharibəni mühakimə edir, onu aradan qaldırmaq isə Beynəlxalq hökumətin işidir. Ayrı- ayrı dövlətlərin vətəndaş konstitusiyaları respublikaçı olmalıdır. Kant fəlsəfəsi, Hegel, Yohann Qotlib Fixte, Fridrix Şiller, Lüdviq Andreas Feyerbax və s. klassik alman fəlsəfəsi nümayəndələrinin işlərinə güclü təsir etmişdir.
III Mehmed

III. Mehmed (Osmanlı türkcəsi: محمد ثالث — Mehmed-i sālis) (26 may 1566, Manisa – 22 dekabr 1603, Konstantinopol) — 13. Osmanlı padşahı və 92. İslam xəlifəsidir. Taxta çıxdığı 1595-ci ildən ölümünə qədər sultanlığını davam etmişdir. Şahzadəlik illəri Atası Sultan III. Murad, anası isə əsl adı Sofia Baffo olan venesiyalı Safiyə Sultandır.
III Mehmed

Böyük babası Sultan Süleyman son səfəri olan Zigetvar səfərinə yenicə çıxmış, bu əsnada nəvəsi Şahzadə Muradın bir övladının olduğu xəbəri gəldi. Adı Fateh Sultan Mehmedə nəzərən böyük babası Sultan Süleyman tərəfindən qoyuldu. Şahzadəliyi dövründə İbrahim Cəfər Əfəndi və Pir Mehmed Əzmi Əfəndi kimi dövrün tanınmış alimlərindən dərs almışdır. 29 may 1582-ci ildə Osmanlı tarixində o günədək görülməmiş böyüklükdə bir mərasimlə Cərrah Mehmed Paşa tərəfindən sünnət edildi və bu mərasim 55 gün boyunca davam etdi. Bir il sonra isə , yəni 28 dekabr 1583-cü ildə təyin edildiyi Manisa sancağına doğru yola çıxdı. Hələ Manisa sarayına çatmadan dərhal sarayın qapı ağasının edamını istədi. Saraydan ayrılmadan əvvəl atasına bir kəniz hədiyyə etmiş, bu kənizdən sultanın bir qızı dünyaya gəlmişdir.
III Mehmed

Bu əsnada İstanbulda atası Sultan Muradın, Manisada isə vəliəhdin eyni anda övladları dünyaya gəldi — Sultan Muradın oğulları Şahzadə Süleyman və Cahangir, Mehmedin oğlu Şahzadə Səlim. Ancaq bu sevinc çox çəkmədi və qısa müddət sonra Sultan Muradın bacısı Əsmahan Sultan doğum əsnasında vəfat etdi (5 avqust). 16 yanvar 1595-ci ildə atası Sultan Murad anidən vəfat etdi. Anası Safiyə Sultan padşahın vəfatını dövlət adamlarından gizlədərək bostançıbaşı Fərhad ağayla oğluna gizli xəbər göndərdi. Cəld sürətlə yola düşən Mehmed 18 yanvarda İstanbula gəldi və yalnız ondan sonra Sultan Muradın vəfat xəbəri paytaxta duyuruldu. Qardaş qətli məsələsi Sultan Murad vəfat edəndə, dünyaya gələn 102 övladından 27 qızı və 20 oğlu həyatda idi. Sultan III. Mehmed taxta çıxdığı gecə Topqapı sarayından 19 tabutun çıxması dövrün bir çox tarixşünaslarının qeydlərində rast gəlinir.
III Mehmed

Bunlar yenicə taxta çıxan sultanın qardaşları idi. Bundan başqa bəzi təsdiqlənməyən qaynaqlarda Sultan III. Mehmedin edam edilən qardaşlarının bir neçə hamilə qadınını və 8 bacısını edam etdirdiyi də qeyd edilir. Bu hadisə Osmanlı tarixinin ən qanlı səhifələrindən biri idi, çünki öldürülənlərin yarıdan çoxu körpə uşaq idi. Bu hadisədən sonra xalqın gənc sultana qarşı nifrət bəsləməsi də rəvayət edilir. Avstriya və Əflak səfərləri Sultan III. Mehmed atası III. Murad dönəmində başlayan Osmanlı-Avstriya müharibəsi davam edən dövrdə taxta çıxmışdı.
III Mehmed

Taxta oturan kimi dərhal Avstriya və Əflak (indiki Valaxiya) məsələləri ilə məşğul olmağa başlamışdır. 1595 tarixində Avstriya ordusu Esterqon qalasını mühasirəyə almış, ancaq Mehmed Paşa yardım göndərməkdə gecikdiyinə görə qala təslim olmuşdur (2 sentyabr 1595). Sinan Paşa kiçik bir dəstə ilə Əflak yaxınlarına hücum etmiş, Osmanlı qüvvələri Buxarest və Trqovişeni ələ keçirsə də, Hersoq Mixailin dəstələri ilə döyüşdə məğlub olaraq geri çəkilmişdir. Geri çəkilərkən bataqlığa düşən Osmanlı qüvvələrinin böyük bir qismi şəhid olmuşdur. Esterqon qalasının itirilməsindən sonra Dunay sahilindəki Vişeqrad şəhəri də itirildi. Bir çox şəhər və qalanın itirilməsi xəbəri paytaxt şəhər İstanbulda əhalinin narazılığına gətirib çıxardı. Əhali və yeniçərilər sultanın da səfərə qatılmasını tələb etdilər.
III Mehmed

Əyri qalasının fəthi Vəziyyətin mənfiyə doğru getdiyini görən Sultan III. Mehmed dövlət adamlarını toplayıb "Cəddimiz, dövlətimizin qurucusu Osman Qazi həzrətlərindən, böyük babamız Qanuni Sultan Süleymana qədər bütün sultanlar əsgərlərinin önündə səfərə çıxmışdır. Babamız Sultan II. Səlimlə cənnət-i məkan atamız Sultan III. Murad bu ənənələri pozdular. Biz belə, ilk öncə səfəri paşalarımıza .tapşırmaqla xəta etdik. Əsgər övladlarımız bizi başlarında görmək istəyir.
III Mehmed

Qərarımız budur ki, səfərə çıxmaq vaxtıdır. Hazırlıqlar tamamlansın. Kafirlərə həddini bildirmək gərəkdir !" dediyi, ona qarşı çıxan anası Safiyə Sultana "Validə, biz sultan oğlu sultanıq, işlətməyəcəkdiksə, Əyyub Sultanda bu qılıncı niyə qurşandıq? Qərarımız qərardır, səfərə çıxacağıq. Taxt-tac uğruna dövləti fəda edə bilmərik" şəklində cavab verməsi və bundan sonra 20 iyun tarixində hərəkətə keçərək mühasirəyə alınan Əyri qalasını (almanca Eqer qalası) 12 oktyabr 1596 tarixində fəth etdiyi söylənilir. Xaçova müharibəsi Əyri qalasının fəthindən sonra Osmanlı birlikləri irəliləyərək 15 oktyabr 1596 günü Xaçovada böyük bir Avropa ordusu ilə qarşılaşdı.
III Mehmed

Bu ordu Avstriya, Almaniya, Ərdəl, Macarıstan, İtaliya, İspaniya, Fransa, Hollandiya, Belçika, Çexiya, Xorvat, Serb, Slovak və polyak hərbi dəstələrinin birləşməsindən ibarət idi. Bununla da 140 minlik Osmanlı qoşununun qarşısında 300 minlik bir xaçlı ordusu dayanmışdı. Bu xaçlı ordusuna Avstriya hersoqu III. Maksimilyan rəhbərlik edirdi. Osmanlı cəbhəsində "ordunun mərkəzi ələ keçirilib və padşah qaçıb" dediqodusu yayıldı və buna görə də qorxuya düşən ordu dağılmağa başladı. Bunu görən xaçlı ordusu qalib gəldiyinə inanıb, döyüş meydanına səpələndlər. Bu vaxt Osmanlıların arxa cəbhəsində çalışan odunçular, çadırçılar, dəvəçilər və aşbazlar əllərinə aldıqları balta, odun parçaları, kürək, külüng, hətta qazan-qaşıqla xaçlı ordusunun üzərinə hücum çəkdilər.
III Mehmed

Gözlənilmədən edilən bu hücum əslində səpələnmiş xaçlı ordusunu zəiflətdi və bundan həvəslənən yeniçəri və sipahilər yenidən döyüşə qayıtdılar. Bu gözlənilməz zəfər tarixdə "Qazan-qaşıq Müharibəsi" olaraq qeydə alınır.Xaçova müharibəsindən sonra Sultan III. Mehmed İstanbula geri qayıtdı və Avstriya cəbhəsinə Cərrah Mehmed Paşanı təyin etdi. Tata qalasını ələ keçirən Mehmed Paşa Budinin (indiki Budapeşt) şimalında yerləşən Vaç ərazisində düşmən ordusuna məğlub oldu. Bir müddət sonra Avstiya birlikləri 1594-cü ildə fəth olunan Yanıqqalanı (Raab qalası) ələ keçirdi. Avstriya elçiləri ilə sülh danışıqları aparılsa da, bu danışıqlar bir nəticə vermədi. Kanija qalasının fəthi və Kanija müdafiəsi Cərrah Mehmed Paşa artıq iki il idi ki, heç bir hərbi uğur qazana bilmirdi.
III Mehmed

Bu müddət ərzində Osmanlılar bir çox önəmli qalalarını itirmişdi. Cərrah Mehmed Paşanın edam edilməsindən sonra Sədrəzəm Kürəkən İbrahim Paşa ordunun başına keçdi və Belqrada gəldi. Bundan qorxuya düşən Avstriya tərəfi sülh danışıqlarına başladı. Şərtlərə görə Avstriyalılar Əyri və Hatvan qalalarını təslim etməli, qarşılığında isə Esterqon, Noviqrad, Filek və Yanıqqalanı Avstriyaya geri qaytarılmalı idi. Ancaq Osmanlı tərəfinin narazılığı ilə danışıqlar bir nəticə vermədi. Belqradda qışı keçirdən Sədrəzəm İbrahim Paşa Kanija qalasını mühasirəyə almışdı. Mühasirə davam edərkən qalanın içərisində əsir tutulan Osmanlı əsgərləri canlarını fəda edərək barut anbarını partlatmış və qalanın müdafiəsini zəiflətmişdir. Ancaq yenə də təslim olmayan qalanın köməyinə Flippe Emanuel rəhbərliyində 20.000 nəfərlik bir ordu gəldi.
III Mehmed

2 od arasında qalan Osmanlı ordusu qəhrəmanca vuruşdu, düşmən ordusunun geri çəkilməsi ilə 40 günlük mühasirəylə Kanija qalası fəth edildi. Bəylərbəyliyin mərkəzi Kanija qalasına köçürüldü və Kanija Bəylərbəyi olaraq Tiryaki Həsən Paşa təyin edildi. Sultan III. Mehmed əldə etdiyi bu uğura görə Sədrəzəm İbrahim Paşaya sağ olduğu müddətcə sədrəzəmlikdə qalacağı barədə söz verdi (10 sentyabr 1601). Kanija qalasını geri almaq istəyən Hersoq Ferdinand qalanı böyük bir qoşunla mühasirəyə aldı. Tiryaki Həsən Paşa idarəsindəki kiçik bir dəstə qalanı 2 ay boyunca qəhrəmancasına müdafiə etdi. Qida ehtiyatı və cəbhəxanası azalan Osmanlılar gözlənilmədən hücum edərək özlərindən qatbaqat çox olan xaçlı ordusuna qalib gəldilər (18 noyabr 1601).
III Mehmed

Bu qalibiyyətdən sonra 1603 tarixində İstolni-Belqrad və Esterqon qalaları da geri alındı. Səfəvilərlə münasibət Səfəvilər 1590-cı ildə imzalanan və 13 il davam edən İstanbul sülh müqaviləsini pozmuşdular. Şah I. Abbas Osmanlıların Avstriyalılarla müharibədə olmasından istifadə edərək itirdiyi torpaqları geri qaytarmağa çalışdı. 25 avqust 1603 tarixində rəsmən müharibə elan edən Səfəvilər ilk öncə Təbriz və İrəvanı ələ keçirdi. Memarlıq işləri ilə maraqlanan Sultan III. Mehmed süd anası Həlimə Xatunun adına Gölmərmərə adlanan yerdə Həlimə Xatun Məscidi və külliyəsi, eləcə də anası Safiyə Validə Sultan adına Yeni Validə Məscidi və külliyəsi tikdirmişdir. Bundan başqa bir çox məscidi və tikilini təmir etdirən Sultan III.
III Mehmed

Mehmed Yeni Məscidin (Validə Sultan Məscidi) də təməlini atmışdır. Bir gün ovdan qayıdarkən qarşısına çıxan bir dərviş sultana "56 gün ömrün qalıb, qafil olma sultanım !" deməsi sultanı dərindən sarsmışdır. 37 yaşlı gənc sultan yeyib içməkdən kəsilmiş və 21 dekabr 1603 tarixində, yəni dərvişin dediyi gün ürək çatışmamazlığından (infarkt) vəfat etmişdir. Bəzi qaynaqlarda ölüm səbəbi olaraq oğlu şahzadə Mahmudu haqsız yerə edam etməsi və bu səbəbdən vicdan əzabı çəkməsi göstərilir. Hərəmxanası Həlimə Sultan Handan Sultan Hasəki Abuleyal Sultan (d. 1576 - ö.
III Mehmed

1603) — Əslən çərkəzdir. Taun epidemiyası səbəbilə vəfat etmiş, cənazəsi Sultan Mehmed türbəsinə dəfn edilmişdir. Hasəki Gövhər Sultan (d. 1577 - ö. 1613-cü ildən sonra) — Əslən albandır. Hasəki Saliha Sultan (d. 1577 - ö.
III Mehmed

1613-cü ildən sonra) Hasəki Ayşə Sultan (d. 1578 - ö. 1613-cü ildən sonra) Oğlan uşaqları Şahzadə Səlim Şahzadə Süleyman (d. 1586 - ö. 1598) — Handan Sultandan doğulma. Şahzadə Mahmud Şahzadə Cahangir (d. 1599 - ö.
III Mehmed

1602) — Hasəki Abuleyal Sultandan doğulma. Şahzadə Osman (d. 1597 - ö. 1601) — Hasəki Saliha Sultandan doğulma. Qız uşaqları Dilrüba Sultan - serialın böyük təsirinə görə səhvən Dilruba adlandırılıb. Onun əsl adı Şah idi. Şah Sultan (Manisa, 1590 - İstanbul, 1623-cü ildən sonra): Həlimənin qızı. 1604-cü ildə Qara Davud Paşa ilə evləndi (1606-cı ildə nikah bağlandı), ondan bir oğlu oldu.
III Mehmed

Onun həyat yoldaşı Davutla oğlunu taxt-taca oturtmağı planlaşdırdığı, Mustafanın əqli cəhətdən qüsurlu olduğu üçün şayiələr yayılıb. Davud paşa 1623-cü ilin yanvarında Sultan Osmanın qətlinə görə zindana salındıqda Sultan Şah öz mühafizəçiləri və ona sadiq ağama ilə birlikdə Davudla birlikdə azad olub qaçmağa çalışır. Yaxalananda Davud qaçmağa çalışdığı üçün edam edilib. Şah Sultan dul qalmışdı, gəlini isə hekayənin iki tərəfi var; bəzi inanclara görə IV Murat taxta çıxdıqdan sonra vətənə xəyanətə görə anası ilə birlikdə edam edilmiş, digərlərinə görə isə ya anası ilə birlikdə Köhnə sarayi göndərilmiş, ya da zorla yenidən evləndirilərək uzaqlara göndərilmişdir. Humaşah Sultan Aişə Sultan Xəticə Sultan (Manisa, 1589 - İstanbul, 1613): Həlimənin qızı. 1604-cü ildə bəy Mustafa Paşa ilə evləndi (1610-cu ildə vəfat etdi). Ölümündən sonra 1612-ci il oktyabrın 10-da Sultana Ayşə Hümaşahın nəvəsi Çağaloğlu Mahmut bəylə evləndi.
III Mehmed

Xədicə gələn il doğuş zamanı dünyasını dəyişdi. Ümmügülsüm Sultan Beyhan Sultan (İstanbul, 1598 — İstanbul, 1670-ci ildən əvvəl): naməlum cariyənin qızı. 1642-ci ildə Dubrovnik poliksarlarının hədiyyəsindən 1648-ci ildə vəfat edən Biləcikli Mustafa Paşanın həyat yoldaşı kimi qeyd edilmişdir. Dubrovnik polislərinin 1670-ci ildən sonrakı məktublarında onun adı çəkilmədi.QEYD. Hərəmində bundan başqa 10 adı bilinməyən qız övladı olduğu bilinir.
Merac

Merac (əl-İsra və-l-Mirac) (ərəbcədir, göyə qalxma, merac etmə deməkdir) – Hz. Muhəmmədin (s.a.v.) Büraq adlı əfsanəvi heyvanın belində Məkkədən Qüdsə (isra), oradan da səmaya ecazkar səyahətidir (meracın mənası da buradan irəli gəlir). Həmin hadisələrin şərəfinə qəməri təqvimi ilə rəcəb ayının 27-də dini bayram (ərəbcə id əl-merac, türkcə rəcəb bayramı) qeyd edilir. Hz. Muhəmmədin (s.a.v.) (cismən və ya ruhən) merac etməsinin xarakteri ətrafında ilahiyyatçılar arasında çoxdan bəri mübahisələr gedir. Meracın lüğəvi mənası çıxmaq, yüksəlmək deməkdir. Bu hadisə isra da adlanır. İsra-gecə vaxtı yeriməyə deyilir.
Merac

Bu böyük hadisə gecə vaxtı olduğu üçün ona İsra deyilmiş, Quranı Kərimdə bu ad ilə yad olunmuşdur. "Qulunu gecə vaxtı məscidi Haramdan alaraq ayələrimizi göstərmək üçün ətrafını mübarək qıldığımız məscidi Əqsaya aparan Allahın şanı hər şeydən pakdır. Eşidən və görən Odur" (İsra Surəsi, 1). Göy Tanrı inancından Xristianlığa, Zərdüştlükdən Yəhudiliyə, Mazdaizmdən İslama qədər bir çox inanc, göyü müqəddəs kimi qəbul etdi və ölmədən sonra ruhlarının göyə qalxdığına və əbədiyyətə çatdığına inanaraq göyü Tanrı və orada əbədi həyat üçün bir yer olaraq seçdi. Digər dünyaya, metafizik və ya cənnət aləminə səyahət edərək yüksəliş yaşayan insanlar Tanrı ilə görüşür və ilahi güclərdən faydalanaraq ilahi təlimlər və əmrlər alaraq yer üzünün həyatını təşkil etməyə çalışırlar. Merac, bu inanc və hekayələrin İslami əkslərindən biri olaraq görülür. İslam mədəniyyətindəki Miraçnamələr və xüsusilə Ardavirafnamə arasında çox paralellik var. Merac bu mənada Peyğəmbərimizə (s.a.v ) məxsus olsa da, digər peyğəmbərlərin də xüsusi zamanlarda, dünya ilə əlaqədən ayrılaraq yüksək məqamlara yetişdikləri, mələklər aləmini seyr etdikləri olmuşdur.
Merac

Belə müəyyən saatlarda qəlbin gözü üzündə maddi pərdələrdən ibarət olan bir sıra görmə şərtləri silinir, qulağın eşitmə qüdrətinin telləri dəyişir. Zaman və məkan məfhumları, məsafə ortadan qalxır. Peyğəmbər nurdan yaranmış, mələklərdən ibarət olan yanındakılarla ilahinin hüzuruna çıxar. Orada ilahi nur və Rəbbani feyz dəryasına dalar. Hərəmi akdəsə, Hazirai qüdsə ayaq basar. Ənbiyanın yeri belədir. Bu yer dərəcə dərəcə dəyişir. Peyğəmbərlər içərisində ən yüksək yer ola, Həzrəti Muhəmmə(s.a.v)də nəsib olmuşdur.
Merac

Eləcə də səmavi kitablar içində ən mükəmməl və müqəddəs olan Qurani-Kərim ona nazil olmuşdur. Həzrəti İbrah(ə)im, Həzrəti Yaq(ə)ub, Həzrəti Mu(ə)sa və Həzrəti İ(ə)sa da, belə ilahi seyranlara yetişmiş böyük Peyğəmbərlərdir. Ancaq Həzrəti Peyğəmbər(s.a.v)in meracı hərtərəfli olaraq fərqlənən, ülviyyət və qüdsiyyətlə dolu olan bir hadisədir. Merac haqqındakı mübahisələr Meracın nə zaman baş verdiyi mübahisəlidir. Bəziləri[kimlər?] onun hicrətdən üç, bəziləri[kimlər?] isə bir il yarım əvvəl baş verdiyini söyləyirlər. Meracın harada baş verdiyi də mübahisəlidir.
Merac

Bəziləri evində, bəziləri məscidi-şərifdə. Bəziləri isə Ümmühaninin evində olduğu zaman baş verdiyini söyləyirlər. Ruhu və ya bədəni ilə baş verdiyi, oyaq və ya yuxuda olduğu zaman həyata keçdiyi də mübahisəlidir. Hətta bəziləri[kimlər?] Meracın bir neçə dəfə baş verdiyini qəbul edir, İsra və Meracın bir-birindən ayrı olduğunu söyləyirlər. Bu böyük hadisəni doğuran mübahisələrin səbəbi isə budur: İsra və ya Merac adlandırılan bu əsrarəngiz hadisə müsəlmanların dağınıq və azsaylı olduğu bir zamanda baş vermişdir. Digər tərəfdən bu hadisəni nəql edənlər hadisə baş verdiyi zaman ya çox kiçik yaşda idilər, yada heç anadan olmamışdılar. Bu hadisə Məkkədə baş vermişdi.
Merac

Mədinəli ravilər (rəvayət edənlər) onu hicrətdən sonra başqalarından eşitmişdilər. Bu səbəblər hadisənin təfsilatı haqqında mübahisə yaratmışdır. Əsas cəhətlərdə fikir birliyində idilər. Hamsının qəbul etdiyinə görə, merac hicrətdən əvvəl, Rəcəb ayını iyirmi yeddinci Cümə günü gecəsi baş vermişdir. Meracın ruhla baş verdiyinə inananlar azdır. Həzrəti Ayişə bu azlığın başında durur. O, bu barədə belə demişdir: "Rəsulu Əkrəmin cismi yerindən qalxmadı, ancaq ruhu ilə səmaya, yüksəklikliklərə çıxdı." İsra surəsində meracdan bəhs olunarkən: "Sənə göstərdiyimiz o röyanı insanlar üçün bir imtahan qıldıq", buyurulmuşdur.
Merac

Bununla bərabər röyanın rüyet (bir şeyi gözlə görmək) mənasında ola biləcəyini də nəzərdən qaçırmamaq lazımdır. Bəziləri[kim?] Məkkədən Qüdsə qədər olan İsranın cisimlə, oradan göylərə çıxmasının isə ruhla olduğunu söyləmişdilər. Bəziləri[kim?] isə göylərə lətif cəsədi ilə çıxdığını söyləmişdilər. Əksəriyyəti isə meracın cismlə vaqe olduğuna inanır. Bu barədə mülahizələr çoxdur. Hadisəni nəql edənlər bu hədisi söyləyənlər, sufilər bir-birindən ayrı görüşlər irəli sürürlər.
Merac

Bu barədə cildlərlə kitab yazılıb, meracın olduğu barəsində eyni qənaəti paylaşmış, ancaq onun baş vermə şəkil barəsində mübahisə etmişdilər. Bu mübahisələrin başlıca səbəbi hadisənin əsrarəngizliyi və əzəmətidir. Merac bizim bəşəri idrakımızın fövqündə olan bir hadisədir. Orada zaman və məkan hissi ortadan silinir, yer-göy birləşir. Maddiyat qanunları, ünsür şərtləri üzərində hakim olan Allahın mütləq iradəsi bu kainatı istədiyi kimi dəyişdirir. Həbibi Əkrəmini də izzətli hüzura dəvət edərək ilahi aləmində seyr ilə, neçə-neçə əcaib və qəribə şeyləri müşahidə etdirmişdi. Bu hadisənin təfsilatı hədis kitablarında müxtəlif ibarələrlə anladılır. Meracın ilk başında şəhri Sadir, yəni sinəsini açma hadisəsi baş vermişdir.
Merac

Buxari ilə Müslümüm əshabı-kiram əhli olan Əbuzərin söylədiklərinə görə: "Həzrəti Peyğəmbər, Məkkədə, evində (bəzi rəvayətlərdə[hansı?] əmisi Əbu Talibin qızı Ümmühaninin evində) ikən və ya Hərəmi-Şərifdə olduğu zaman Cəbrayıl bəzi mələklərlə[kimlər?] bərabar gələrək Həzrəti Peyğəmbərin sinəsini açmış, içini zəm-zəm ilə yuyaraq hikmət və iman nuru doldurmuşdular. Ondan sonra mələklər bir nurani dayanacaq halında Həzrəti Məhəmmədi alıb göylərə aparmışdılar." İslam tarixində şəhri sadir və ya sinə açma adlandırılan hadisə budur və bu hadisənin baş verdiyi dəqiqdir. Yalnız nə zaman ve necə vaş verdiyi barədə mübahisələr vardır. Bəziləri[kim?] bu hadisənin uşaqlığında.
Merac

Süd anası Həlimənin yanında olduğu zaman baş verdiyini. Bəziləri[kim?] isə Həlimənin yanında da, Meracda da baş verdiyinə, iki dəfə olduğuna inanırlar. Bu hadisəyə şəkki sadir demək səhvdir, çünki İnşirah surəsində bəyan olunduğu kimi şəhri sadirin məqsədi, insanın sinəsini açaraq onu bəşəri qüsurlardan, kürəyini əzən günahlardan təmizləməkdir. Şah Vəliyyullah "Höccətullahil Baliğa" adlı əsərində belə demişdir. "Şəhri Sadirə, sinənin açılması və imanla doldurulmasında məqsəd Həzrəti Məhəmmədin ruhunda mələklik ruhunun hər şeyə qələbə çalması, təbiət alovlarının sönməsi, təbiətin qüdsiyyət aləminin ilhamına tabe olmasıdır." Tabəri, təfsirində xeyli əshabdan bunu nəql edər: "Bir gün Həzrəti Peyğəmbərdən bir sual soruşuldu: - Ya Rəsulallah, "Şəhri-sadir" necə olur, Peyğəmbərimiz də bu cavabı verdi: - İnsanın qəlbinə elə bir nur gəlir ki, o nur qəlbini açar. Əshab yenə soruşdu: - Onun əlaməti nədir, ya Rəsulallah?
Merac

Rəsulu Əkrəm belə cavab verdi: - Onun əlaməti insanın bu aldadıcı dünyanın göstərməcəsinə inanmayaraq ölümsüz həyatı arzulaması, ölümdən əvvəl ölümə hazırlanmasıdır." Şərhi-sadirdən sonra Həzrəti Peyğəmbər Meraca cıxdığına görə bu, o möhtəşəm və ilahi hadisəyə hazırlıq idi. Şərhi-sadirdən sonra Cəbrayıl Həzrəti Məhəmmədi Buraqa mindirərək Məscidi-Əqsaya gətirmişdir. Oradan göylərə çıxmışdılar. Əbuzər rəvayətinə belə davam edir: "Cəbrayıl ilə Peyğəmbər göylərə çıxdıqları zaman birinci səmaya çatdıqları zaman Cəbrayıl: - Açın, dedi. İçəridən bir səs: - Sən kimsən? Deyə soruşdu - Mən Cəbrayılam. - Yanında başqa biri varmı? - Məhəmməd var.
Merac

- Məhəmməd göndərildimi? - Bəli, göndərildi. "Bu şəkildə birinci səmaya çadılar. Rəsulu Əkrəm orada sağında və solunda bir xeyli kölgə dayanan bir adam gördü. O adam sağına baxdığı zaman gülümsəyir, soluna baxdığı zaman ağlayırdı. Peyğəmbəri görən kimi: - Salam, saleh Peyğəmbər, xoş gəldin saleh övlad dedi. Həzrəti Peyğəmbər Cəbrayıldan onun kim olduğunu soruşdu. Cəbrayıl onun Həzrəti Adəm olduğunu söylədi.
Merac

Ətrafındakı kölgələr Həzrəti Adəmin zürriyətləri idilər. Sağındakılar fəzilət sahibi olanlar, Cənnətə layiq görülənlər idi, solundakılar isə Cəhənnəmə girəcəklər idi. Ona görə Həzrəti Adəm sağına baxanda gülür, soluna baxdığı zaman ağlayırdı. Həzrəti Cəbrayılın rəhbərliyi ilə Muhəmməd səmada yoluna davam etdi. İkinci səmaya çatdılar. Orada da eyni suallar soruşuldu, eyni cavablar verildi. Bu qayda ilə hər səmada bir Peyğəmbərə rast gələrək səkkizinci səmaya çatdılar. Orada Həzrəti İbrahimə rast gəldilər. Oranı da keçib daha irəliyə doğru getdilər.
Merac

Neçə pərdələri aşaraq Hüzuru izzətə yetişdilər. Orada Rəsulu Əkrəm, Cənabı Haqqdan arada vasitəçi mələk olmadan, bir başa vəhy qəbul etmiş, beş vaxt namaz orada fərz qılınmışdır. Ağılın dayandığı son həddə, Sidrei Müntəhaya çatmış. Oradan Cəbrayıl Onu aparıb Cənnəti seyr etdirmişdir." Mötəbər hədis kitablarındakı digər rəvayətlərin xülasəsi də belədir. Rəsulu Əkrəm Cəbrayılın gətirdiyi Buraka minərək Qüdsə getmişdir. Məscidi Aksaya namaz qılmışdır. Məscidi Aksadan çıxdıqdan sonra Cəbrayıl Ona birində süd, o birində şərab olan iki qədəh uzatmışdır.
Merac

O, südlə dolu olan qədəhi almışdır. Cəbrayıl: - Ya Məhəmməd fitrəti şeçdin. O biri qədəhi alsaydın ümmətin dəlalətə düşərdi, dedi. Ondan sonra göylərə yüksəldilər. Birinci səmaya çadıqları zaman Cəbrayıl özünü təqdim etdi və səmaya girdilər. Orada Həzrəti Adəmlə görüşdü. İkinci səmada Yahya və İsanı, üçüncü səmada Yusifi, dördüncü səmada İdrisi, beşinci səmada Harunu gördülər. Onların hamısı onu sevinərək qarşıladılar və: - Salam saleh Peyğəmbər və Saleh qardaş!
Merac

– deyərək qəbul etdilər. Altıncı səmada Həzrəti Musanı gördü. Yeddinci səmada Həzrəti İbrahimi gördü. İbrahim kürəyini Beyti Mamura söykəyərək dayanmışdı. Hər gün oraya yetmiş min mələk gəlirdi. Ondan sonra Rəsulu Əkrəmə Cənnət göstərilmişdir. Oradan Sidrətül-Müntəhaya çatdı. Ora İlahi nurlar ilə işıqlanmışdı.
Merac

Rəngarəng nurlar aləmi bürümüşdü, hər tərəf nur içində parlayırdı. Orada Cəbrayılı mümtaz heyəti ilə gördü. Orada Şahidi-məsturi əzəl, əsrar pərdəsini qaldırdı. Qulu Məhəmmədə nə vəhy etdisə, etdi. O yerdə Ona üç ərmağan verildi. Bəqərə surəsinin sonu Ümmətindən, şərik qoşmayanların, Cənnətə girəcəyi müjdəsi. Meracın hibəsi olan beş vaxt namaz.Sidrətül-Müntəha: Səmaları, Cənnətləri qucaqlayan ulu varlıq ağacdır, Peyğəmbərlərin və mələklərin çata bildikləri elmin sonudur. Sidrə, Ərşi Əlanın altındadır.
Merac

Oradan o tərəfə nə bir mələk, nə bir Peyğəmbər yaxınlaşa bilməz. Oradan irəli qeyb aləmidir. Allahdan başqa heç kim elmi oraya daxil ola bilməz. Merac bəşəri idrakın üstündə bir hadisədir. Dilin başa sala bilməyəcəyi, ağlın qavraya bilməyəcəyi neçə-neçə şeyləri Həzrəti Muhəmmədə göstərilmişdir. Nəcm surəsindəki bu ayələr Meracdakı əsrarəngiz müşahidəni başa salır. "O Muhəmməd nəfsinin arzusuna görə söz söyləməz. Onun sözü, ona təlqin edilən vəhydir.
Merac

Bunu Ona gücü qüvvəti olan Cəbrayıl öyrətdi ki, O kamal və istiqamət sahibidir. O, ən yüksək üfüqdə idi. Sonra Odaha yaxınlaşdı və təvazö göstərdi. Aradakı yaxınlıq iki yay arasında olduğu qədər, bəlkə daha da az idi. Allah nə vəhy etdisə, Cəbrayıl onu qulu Məhəmmədə çatdırdı. Peyğəmbərin gözü ilə gördüyünü qəlbi təkzib etmədi. Siz Onun daha Sidrətül-Müntəhada görmüşdü. Cənnəti Məva da onun yanındadır. O zaman Sidrəni nələr bürüməmişdiki? Ancaq Peyğəmbərin gözü heç bir tərəfə qaçmamış, sağa, sola dönməmiş və Allahın ən böyük qüdrət və əlamətlərini görmüşdü."
Merac

Bu şərəf ancaq Həzrəti Məhəmmədə nəsib olmuşdur. Xatəmül-Ənbiya HƏZRƏTİ MƏHƏMMƏD və HƏYATI Ankara-1996. səh.145 İslam (qısa məlumat kitabı). Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş Redaksiyası. Bakı: 1989, səh.78.
Mehrab Niftəliyev

Mehrab Söhrab oğlu Niftəliyev (13 may 1985; Quba rayonu, Azərbaycan SSR — 8 noyabr 2020; Şuşa rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin baş giziri, İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidi, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı. Mehrab Niftəliyev 1985-ci il mayın 13-də Quba rayonunun Qam-qam kəndində anadan olub. Ailəli idi. Üç övladı yadigar qaldı. Hərbi xidməti Mehrab Niftəliyev 2016-cı ilin 2-5 aprelində baş verən Aprel döyüşlərində savaşıb. Azərbaycan Ordusunun baş giziri olan Mehrab Niftəliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Füzulinin, Cəbrayılın və Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb.
Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası

Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası və ya qısaca VHP — Azərbaycanda 26 sentyabr 1992-ci ildə istiqlalçı millət vəkili , xalq hərəkatının liderlərindən olan Sabir Rüstəmxanlının başçılığı ilə qurulan, Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən 3 noyabr 1992-ci il tarixində qeydiyyata alınan siyasi partiya. Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisində 3 millət vəkili ilə Yeni Azərbaycan Partiyasından sonra millət vəkili sayına görə 2-ci partiyadır. Partiyanı Azərbaycan Milli Məclisi VI çağırışında 3 millət vəkili — Fəzail İbrahimli, Rafael Hüseynov və Sabir Rüstəmxanlı təmsil edir. Partiya həmçinin Milli Məclisin sədarətində — Fəzail İbrahimli Milli Məclisin sədr müavini olaraq təmsil olunur. Partiyanın 15 dekabr 2006-cı il tarixindən etibarən Mərkəzi Seçki Komissiyasındakı nümayəndəsi Almas Qəhrəmanlıdır.
Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası

Partiyanın mətbu orqanı "Vətəndaş Həmrəyliyi" qəzeti, "Bakı Təbriz" jurnalı və "www.vhp.az" internet saytıdır. 26 sentyabr 1992-ci il tarixində Gənc Tamaşaçılar Teatrında Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının (VHP) I Təsis Qurultayı keçirilmişdir. Qurultayda Sabir Rüstəmxanlı Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının sədri seçilmişdir. Qurultayda, həmçinin, partiyanın Nizamnaməsi, Məramnaməsini qəbul edilmiş və partiyanın ilk rəhbərliyi seçilmişdir. Partiya 3 noyabr 1992-ci il tarixində ölkənin 7-ci siyasi partiyası olaraq rəsmi dövlət qeydiyyatına alınmışdır.
Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası

Qurucu üzvlər Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının əsas ideyası həmrəylikdir. Partiya "həmrəylik" ifadəsini azadlıq, bərabərlik məqsədlərinə çatmaq, bu dəyərləri gerçək məzmunla doldurmaq üçün insanların birgə fəaliyyəti, bütün bölgə və təbəqələrin milli məqsədlər uğrunda birləşməsi, zəiflərə himayə və qarşılıqlı yardım olaraq izah edir. Partiyanın əsas ideoloji xətti "həmrəylik", "azadlıq" və "bərabərlik"dir. Vətəndaş Həmrəylik Partiyasının 82 rayon və 1 Muxtar Respublika təşkilatı var. Partiyanın bu günə kimi 6 (8) qurultayı keçirilib.
Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası

VHP-nin ali orqanı Qurultaydır. Qurultayda sədr, Ali Məclis və Mərkəzi Nəzarət-Təftiş Komissiyası seçilir. Ali Məclisin sessiyalar arası dövründə əsas qərar verici orqan — Siyasi Şuradır. Gənclər Təşkilatı Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası Gənclər Təşkilatı VHP-nin Nizamnaməsini və Məramnaməsini əsas tutaraq öz fəaliyyətini qurur. Təşkilat öz konfransında gizli səs vermə yolu ilə sədrini və digər seçkili qurumlarını üzvlərini seçir.
Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası

VHP Gənclər Təşkilatına müxtəlif vaxtlarda Müşfiq Talıblı, Talıb Əhədov, Samir Əsədli, Vasif Həsənli, Elçin İmanov, Pərviz Həsənov, Ceyhun Nəbiyev, Emil Bağırov, Baba Qamətli, Pünhan İmamlı, Tural Hüseynli, Amal Ata və Kamran Habiloğlu rəhbərlik ediblər. Hazırda Gənclər Təşkilatına Yusif Xantemir rəhbərlik edir. Qadınlar Şurası Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının Qadınlar Şurası partiyanın qadın üzvlərinin bazası əsasında formalaşdırılmışdır. Hazırda partiyanın 5 rayon təşkilatının sədri də qadındır. Həmçinin VHP üzvü olan qadınlar Ali Məclis və Siyasi Şurada da təmsil olunurlar.
Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası

Qadınlar Şurasına Almas Qəhramanlı, Ofelya Rəşidqızı, Şəfəq Quliyeva, Rəsmiyyə Sabir, Aygün Qurbanlı rəhbərlik ediblər. 2022-ci ilin fevral ayının 5-də Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası Qadınlar Şurasının iclası keçirilmiş, iclasda Aysel Xanlarqızı Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası Qadınlar Şurasının sədri seçilmişdir. Ağsaqqallar Şurası Ağsaqqallar Şurası VHP-nin yaşlı üzvləri əsasında formalaşdırılan qurumdur. Şuraya texnika elmlər doktoru, prof. Sabir Həsənov başçılıq edir. Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının birinci təsis qurultayında simurq formasında, Azərbaycan bayrağı rənglərində olan emblemdən istifadə olunmuşdur.
Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası

Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının əsas atributlarından biri olan gerbin müəllifi tanınmış rəssam-heykəltaraşlar Məzahir Afşardır. Gerbin rəmzləri qədim Türk dövlətçilik ənənələrindən qaynaqlanır: Ox dövlətin rəmzidir. Üçü bir yerdə möhkəmliyi, sınmazlığı göstərir. Demokratik dövlətdə bu həm də hakimiyyət bölgüsünün göstəricisidir, Qanunvericilik, İcra və Məhkəmə orqanlarının dövlətin əsas dayağı olduğuna işarədir. Tərsinə çevrilmiş yayla birgə üç ox və onların üstündəki qalxan bir kompozisiya kimi sülhün, milli barışın, həmrəyliyin ifadəsidir.
Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası

Gerbin ortasında üçrəngli Azərbaycan bayrağı verilmişdir. Gerbin tam ortasında Azərbaycanın Odlar Yurdu olaraq əbədi rəmzlərindən biri olan Od-Ocaq çəkilmişdir. Gerbin əsas variantında "Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası" sözləri yazılmış dairədə 24 Oğuz boyunun Damğaları yerləşdirilmişdir. (Həmin variant partiyanın qərargahında saxlanılır.) Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının rəngi ağ rəngdir.
Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası

Ağ rəng həmrəyliyin, birliyin və vətəndaş sülhünün rəmzi sayılır. Azadlıq Marşı (Yazar: Elçin Mirzəbəyli; Musiqi: Heyratı) VHP indiyədək bütün parlament, bütün bələdiyyə və 2003-cü il prezident seçkilərində iştirak edib. Prezident seçkiləri 2003-cü il prezident seçkilərində Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası sədr Sabir Rüstəmxanlının namizədliyini irəli sürmüşdür. Qeydə alınan və seçki bülletenində adı olan 8 namizəddən biri olan Sabir Rüstəmxanlı 19 973 (0,82%) səs toplayaraq seçkiləri 6. sırada tamamlamışdır.2013-cü il prezident seçkilərində partiya rəhbərliyində təmsil olunan bir çox üzv Demokratik Qüvvələrin Milli Şurasına üzv olaraq ortaq namizəd Cəmil Həsənlinin namizədliyi dəstəkləmişdir. Bu seçkilərdə Cəmil Həsənli 204 642 (5,53%) səs toplayaraq seçkiləri 2. sırada tamamlamışdır.
Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası

Parlament seçkiləri Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası seçkilərə adətən partiya olaraq tək qatılmışdır. 1995-ci il parlament seçkilərində tək mübarizə aparan Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası 70 sayılı Yardımlı-Masallı seçki dairəsindən Sabir Rüstəmxanlının deputat seçilməsiylə parlamentdə təmsil olunmuşdur. 2000-ci parlament seçkilərində nisbi səsvermə yolu ilə seçkilərdə mübarizə aparan Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası partiya siyahıları arasında Yeni Azərbaycan Partiyası və Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasından sonra 3-cü yeri tutaraq 3 mandat qazanmışdır. Partiyanın vahid namizədlər siyahısından ilk sırada Sabir Rüstəmxanlı, ikinci sırada Fəzail İbrahimli və 3-cü sırada olan Rafael Hüseynov deputat seçilmişdir. Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyası 2005-ci il parlament seçkilərində Ədalət Partiyası və Vahid Azərbaycan Milli Birlik Partiyası ilə Demokratik Azərbaycan Seçki Blokunu yaratmışdır.