LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Akkad

Sonra Sarqon şumer çarlarına qarşı savaşı davam edərək, Umma və Laqaş şəhərlərini ələ keçirmiş, sonra İran körfəzinə qədər irəliləmişdir. Beləliklə, bu savaşlar nəticəsində bütün Mesopotamiya Sarqona tabe oldu və onun yaratdığı böyük və qüdrətli dövlət Akkad adlandırılmışdır. Daha sonra Sarqonun ordusu elamlılara qarşı hücuma keçərək, Susa şəhərini də ələ keçirmişdir. E.ə. 2306-cı ildə isə o, Suriya istiqamətində irəliləyərək, Aralıq dənizinin sahillərinə çıxmış, oradan isə Kiçik Asiya yarımadasına da hücum etmişdir.
Akkad

Bu istilalar nəticəsində Akkad faktiki olaraq tarixdə ilk imperiyaya çevrilmişdir. Sarqonun dövründə ictimai həyatın çeşidli sahələrində böyük nailiyyətlər əldə edilmişdir: imperiyanın mərkəzlərində yollar və limanlar inşa edilmiş; vahid ölçmə və çəki ölçüləri tətbiq edilmiş; yeni suvarma sistemlərindən istifadə edilmiş; daxili və xarici ticarət inkişaf etdirilmişdir.Ancaq Sarqonun hakimiyyətinin sonunda imperiyada parçalanma meylləri müşahidə başlamışdır. Bəzi şəhərlər artıq ona tabe olmaqdan imtina etmişdirlər. Parçalanmanın qarşısını almaq üçün Sarqonun varisi çar Rimuş o şəhərlərə qarşı ordu yeritmişdir. Bunun nəticəsinda Umma, Adaba, Laqaş və Dera şəhərləri alınmış və üsyanlar yatırılmışdır.
Akkad

Lakin Rimuş saray çevrilişi nəticəsində öldürülmüş və onun qardaşı Maniştusu çarlığa gətirilmişdir. Ancaq az sonra o da öldürülmüşdür. Şumer və Akkad çarlarının hakimiyyəti hərbiçilərin, zadəganların və dövlət məmurlarının nüfuzuna arxalanırdı. Hakimiyyət dirəklərindən biri də kahin zümrəsi olmuşdur. Akkad kahinləri çarlara dəstək vermiş, onların İştar ilahəsinin himayəsində olduğunu iddia edirdilər.
Akkad

Kahinlər çarların özlərini də ilahələşdirirdilər. Maniştusudan sonra çarlığa Naram-Sin çox güclü hökmdar olmuşdur. O E.ə. 2236–2200 illərdə ölkəyə başçılıq etmiş və Akkadı əhatə edən çeşidli dövlətlərlə və tayfalarla savaşlar apararaq onları məğlub etmişdir. Naram-Sini kahinlər Akkadın tanrısı elan etmişdilər.
Akkad

Ancaq sonda onun kahinlər zümrəsi ilə daxili qarşıdurmaları olmuşdur. Bundan başqa xaricdən kuti tayfaların ölkəyə hücumları şiddətlənmişdir.Kutilərlə mübarizədə ona Elam hökmdarı Kutik-İnşuşinak(e.ə 2240–2220) yardım göstərirdi. Elam və Akkad arasında bağlanmış müqavilədə Elam hökmdarı adından qeyd edilmişdir:" Naram-Suenin düşməni mənim düşmənim,dostu mənim dostumdur".Müqaviləyə uyğun olaraq,Kutik-İnşuşinak Zaqros dağları ölkələrinə hərbi yürüş təşkil etmiş,70-ə qədər xırda ölkə, o cümlədən Kutiumu( Kutilər ölkəsi) zəbt etmişdi. Naram-Sindən sonra çar olmuş Şarkalişarri bu hücumların qarşısını çox böyük çətinliklə ala bilmişdi. Ancaq bu uğur müvəqqəti olmuşdur.
Akkad

Az sonra, kutilər Akkad dövlətinə sarsıdıcı zərbələr endirdilər və onu tarixi səhnədən sildilər. Kutilər bütün ölkəni qarət etdilər; məbədləri və şəhərləri dağıtdılar; əhalinin bir hissəsini əsirliyə apardılar, başqalarını isə vergi ödəməyə məcbur etdirdilər. Ancaq qutilər Mesopotamiyada qalmadılar, bir qədər vaxt sonra oradan getdilər. Ölkənin idarəçiliyini isə özlərinin şumer və akkadlardan təyin etdiyi canişinlərinə tapşırdılar. Mesopotamiya əhalisi isə işğalçılara ağır vergilər verməkdə davam edirdi.
Akkad

Bu arada 20 il ərzində Şumerin Lagaş şəhərinin en və ya ensisi (hökmdarı) olan Qudea, orada büyük miqyaslı bərpa və quruculuq işləri aparmışdır. Beləliklə, Akkad 125 ilə yaxın kutilərin canişinləri tərəfindən idarə edildi. Sonra işğalçılara qarşı böyük üsyanlar başladı. Uruk şəhərinin ensi’si Utuhenqal e.ə. 2109-cu ildə kutilərin ordusunu məğlub edib, onların nüfuzuna son qoymuşdu.
Akkad

Bundan sonra e.ə. XXII-XX-ci yüzilliklər ərzində Akkad Ur şəhərinin çarları tərəfindən idarə edilirdi. Bu zaman ölkə yenə də bütün sahələrdə inkişaf edirdi. Ancaq dirçəliş çox çəkmədi. Az sonra müxtəlif köçəri tayfalar yenə də Mesopotamiya ərazisinə basqınlar etdilər.
Akkad

Şimaldan amurilər, şərqdən isə kutilərlə elamlılar akkadlıları narahat etməyə başladılar. Eyni zamanda ölkədə daxili vəziyyət də gərginləşmişdi. Xalq kütlələri hakimiyyətdən narazı idilər, gölələr artıq sahiblərindən qaçırdılar; ölkədə aclıq və iqtisadi tənəzzül başlamışdır. Şəhər və vilayətlər mərkəzi hakimiyyəti qəbul etmirdilər. Şumer-Akkad dövlətçiliyinə sonuncu zərbəni elamlılar vurdular.
Akkad

Onlar Mesopotamiyaya daxil olub, Ur şəhərini dağıtdılar, onun sonuncu çarı İbbi-Sueni (e.ə. 2027–2003) əsirliyə apardılar. Akkad dinin mənşəyi başqa Mesopotamiyada dinlərindəki kimi qədim Şümerdən gəlir. Sadəcə akkadlılar onu öz dillərində ifadə edirdilər və bəzi özəlliklərini əlavə etmişdirlər. Akkad dövlətinin siyasi, iqtisadi və mədəni həyatı Erkən sülalər dövründə və sonralar ölkənin iqtisadi əsasını əkinçilik təşkil edirdi.
Akkad

Əkinçilik süni suvarmaya əsaslanırdı. Süni suvarma sisteminin inkişaf etdirilməsi e. ə. III minillikdə Akkad hökmdarlarının başlıca vəzifəsi olmuşdur. Suvarma kanallarının çəkilməsində iştirak ictimai vəzifə idi və bunu bütün icma üzvləri həyata keçirirdi. İkiçayarasında sənətkarlıq, daxili və xarici ticarət inkişaf etmişdi. Şəhərlər sənətkarlıq və ticarət mərkəzlərinə çevrilirdi.
Akkad

Mülki bərabərsizliyin və sinfi ziddiyyətlərin kəskinləşməsi nəticəsində quldarlıq münasibətləri inkişaf edirdi. E. ə. III minilliyin ikinci yarısında bu daha da gücləndi. Qul əməyi məbəd, hökmdar (dövlət) və xüsusi təsərrüfatlarda tətbiq olunurdu. Qulları, mal qara kimi, baş-baş sayırdılar. Əsir qullar "yad ölkəsi" yaxud "saq" ("baş deməkdir"), xüsusi qullar "urdu", yaxud "ere" adlandırılırdı.
Akkad

Qul sahibkarın xüsusi mülkiyyəti hesab olunurdu. III Ur sülaləsi dövründə xırda istehsalçılar arasında müflisləşmə genişləndi. Yoxsullar öz övladlarını köləliyə satmağa məcbur olurdular. Bunun nəticəsində borc köləliyi meydana gəldi. Artıq yerli əhali kölə halına salınırdı.
Akkad

Şulginin hakimiyyət illərindəki məhkəmə sənədindən görünür ki, bir sıra hallarda qullar öz köləlik mənşəyini danırdılar. III Ur sülaləsi dövründə azad adamların müflisləşmə nəticəsində köləliyə düşməsi prosesi güclənmişdi. Bu zaman qulların sayı çox olduğundan, bir qulun qiyməti 9–10 şekel idi. Hər bir azad icmaçı, sənətkar ailəsində bir neçə qul vardı. Adətən fərdi təsərrüfatda işləyən qullara ailə və əmlak saxlamağa icazə verilirdi. Onlar müəyyən ödəmə verib azadlığa çıxa bilərdilər.
Akkad

Qul ağasından məhkəməyə şikayət edə bilərdi. Qulu bəzən şahid sifətilə dəvət edirdilər. Qullar alınıb-satılırdılar. Ailə icmalarının müflisləşməsi övladların köləliyə satılmasına şərait yaradırdı. Məbəd və hökmdar təsərrüfatında işləyən qulların vəziyyəti ağır idi. Hökmdar (dövlət) təsərrüfatında işləyən kişi qullar "quruş", qadın qullar "nqeme" adlanırdı.
Akkad

Döv¬lət təsərrüfatında işləyən qullar xüsusi düşərgədə yaşayır, gündəlik azuqə alır¬dılar. Kişi qullara 1,5 litr, qadın qullara 0,75 litr gündəlik arpa payı, 3–4 litr bir aylıq bitki (küncüt) yağı və 1,5 kq birillik yun verilirdi. Quruşlar istehsal alətlərinə malik deyildilər, qeyri-iqtisadi istismara düçar olmuşdular. Fərdi və dövlət qulları istismar olunan sinfə mənsub idilər. İkiçayarasında quldarlıq istehsal üsulu bərqərar olmuşdu.
Akkad

İkiçayarasında icma idarəsi öz varlığını saxlayırdı. İcmalar suvarma kanallarının çəkilməsi və təmiz saxlanılmasında yaxından iştirak edirdilər. İcma üzvlərinin müflisləşməsi məcburi əmək adamlarının sayını artırırdı. İcmanın torpaq ehtiyatı vardı. Bu torpaq icma mülkiyyəti hesab olunurdu.
Akkad

Daha geniş torpaq sahələri dövlət təsərrüfatına mənsub idi. III Ur sülaləsi dövründə dövlət torpaq mülkiyyəti əvvəlki dövrə nisbətən daha çox sahələri əhatə edirdi. Məbəd təsərrüfatı isə tədricən möhkəmlənməyə başlamışdı. Təsərrüfat həyatında kahinlərin mövqeyi güclənmişdi. Kahin təbəqəsi dövlətin dayağı idi. Onlar dövlət idarələrində, icma təşkilatlarında xidmət edirdilər.
Akkad

Məhkəmə işlərinin baxılması kahinlərin iştirakı ilə keçirilirdi. Aydın Əlizadə. Şumer və Akkad tarixi // Fəlsəfə elmləri doktoru Aydın Əlizadənin səhifələri (1. "Akkad tarixi" fəslinin mənbəyi). Yusif Yusifov, "Qədim Şərq Tarixi", B., 1993 Mehdixan Yerevanski, "Qədim Dünya tarixi" Tofiq Mustafazadə, "Ümumi tarix" (dörd cilddə, I cild) B.,1995 "Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası" (II cild) B., 1981 Mürşüd Behbudov, "Ümumi Tarix", B., 2006 Həmçinin bax Mesopotamiya Mesopotamiya tanrılarının siyahısı Qədim Mesopotamiya dini
Yaşar Əliyev (general)

Yaşar Ədilxan oğlu Əliyev (8 sentyabr 1960, Bakı) — general-leytenant. Yaşar Ədilxan oğlu Əliyev 8 sentyabr 1960-cı ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1981-ci ildə Daxili İşlər Nazirliyinin Ali Siyasi Məktəbini bitirmişdir. 1981-ci ildə SSR daxili qoşun hissələrində, Tbilisi şəhərində yerləşən 69-cu diviziyada, daha sonra Bakı şəhərin DİO-da müxtəlif məsul vəzifələrdə işləmişdir. 2011-ci ilin may ayınadək Bakı Şəhər Baş Polis İdarəsi rəisinin müavini vəzifəsində çalışmışdır.2011-ci ildən 2020-ci ilə kimi Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyi Baş Mühafizə İdarəsinin rəisi işləyib.15 may 2020-ci ildə Prezident Aparatının Hərbi məsələlər şöbəsinin müdir müavini vəzifəsinə təyin edilib, həqiqi hərbi xidmətə çağırılaraq rütbəsi general-leytenanta qaldırılıb.Ailəlidir, bir övladı var. (1995) — "İgidliyə görə" medalı (8 sentyabr 2020) — 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni
Səhləb

Səhləb (lat. Orchis) — bitkilər aləminin qulançarçiçəklilər dəstəsinin səhləbkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi. Botaniki xarakteristikası Gövdəsinin orta hündürlüyü 10-50 sm arasında dəyişir. Yarpaqları geniş, yaxud xətti geniş lanset şəklində olur. Çiçəkləri uzun sünbülşəkilli hamaşçiçək formasında purpur və bənövşəyi rəngdə olur. Çiçəkləmə dövrü aprel ayından avqust ayına qədərdir. Azərbaycanda, eləcə də Rusiya və Ukraynada bəzi növləri qırmızı kitaba düşüb.
Səhləb

Maraqlı məlumatlar Britaniya alimləri dünyada olan ən balaca səhləb çiçəyini aşkar ediblər. Gülün ölçüsü cəmi 2,1 millimetrdir. Onun yarımşəffaf ləçəkləri bir qat hüceyrədən ibarətdir. Aşkarlama tam təsadüfən baş verib – kiçik bitki Andın şərq hissələrindən gətirilmiş özünün ən iri kolleqalarının kökündə ilişib qalıb. Hələ ki, yeni növ ad almayıb. Alimlər müəyyənləşdiriblər ki, aşkarlanmış səhləb Platystele cinsinə aiddir, Platystele jungermannioides növü 1912-ci ildə aşkarlanmış ən kiçik səhləbin adını daşıyır. Son 100 ildə bu çiçəyin təqribən 1000 yeni növü aşkar olunmuşdur.
Harri Kasparov

Harri Kimoviç Kasparov (Vaynşteyn; 13 aprel 1963[…], Bakı) — sovet, rusiyalı şahmatçı. Şahmat üzrə beynəlxalq dərəcəli qrosmeyster (1980), gənclər arasında dünya çempionu (1980), SSRİ çempionu (1981, 1988), 13-cü dünya çempionu (1985–2000) və Rusiya çempionu (2004). 11 dəfə "Şahmat Oskarı"nın sahibidir (1982, 1983, 1985, 1986, 1987, 1988, 1995, 1996, 1999, 2001, 2002) Atası Kim Vaynşteyn milliyətcə yəhudi, anası Klara Kasparyan isə ermənidir. Babası Moisey Vaynşteyn keçən əsrin 40–50-ci illərində Azərbaycan SSR-də tanınmış mədəniyyət xadimi, bəstəkar və dirijor olmuşdur. 1963-cü ildə Bakı şəhərində dünyaya gələn Harri əvvəllər Vaynşteyn soyadını daşısa da atasının 1970-ci ildə leykozdan vəfatından sonra, 1976-cı ildə anası onun soyadını dəyişərək öz soyadını vermiş, soyadın sonluğundakı "yan" hissəciyini isə dəyişərək rus stilində "ov" yazdırmışdır. Harri Kasparov 1980-ci ildə Bakı şəhərindəki 151 saylı orta məktəbi qızıl medalla bitirmişdir. 18 yanvar 1990-cı il tarixdə Bakını ailəsi və qohumları ilə birlikdə tərk etmiş. Sovet ordusunun da Bakını tərk etməsini tələb etmişdi.
Harri Kasparov

Şahmatçı karyerası 1976-cı ildə gənclər arasında SSRİ çempionu olmuşdur. 1980-ci ildə qrosmeyster dərəcəsi almaqla yanaşı, Dortmundda Gənclər arasında dünya çempionu adını qazanmışdır. 1981-ci ildə şahmat üzrə SSRİ çempionu adını qazanaraq Sovet şahmat tarixində buna nail olan ən gənc şahmatçı olmuşdur. 1985-ci ildə Anatoli Karpovu məğlub edərək dünya çempionu adını qazanmış, bu adı 2000-ci ildə məğlub olduğu Vladimir Kramnikə təhvil vermişdir. Kasparovun 1999-cu ilin iyulunda FIDE-nin Reytinq siyahısındakı 2851 ELO reytinq balı 1970-ci ildə qəbul olunmuş bu reytinq sisteminin tarixində şahmatçıya verilən ən yüksək baldır. 10 mart 2005-ci ildə bir daha şahmat turnirlərinə qatılmayacağını açıqlamışdır. Kompüterə qarşı 1996-cı ildə IBM firması tərəfindən yaradılmış "Deep Blue" şahmat proqramı ilə keçirdiyi görüşdə 4:2 hesabı ilə qalib gəlsə də, birinci partiyanı uduzmuşdur. Bununla Kasparov kompüter proqramına partiya uduzan ilk dünya çempionu olmuşdur.
Harri Kasparov

10 fevral 1997-ci ildə isə "Deep Blue"nun təkmilləşdirilmiş versiyası ilə keçirilən matçda 2,5:3,5 hesabı ilə məğlub olaraq kompüter proqramına uduzan ilk dünya çempionu olmuşdur. Oyundan sonra məğlubiyyətinin səbəbini IBM əməkdaşlarının oyun zamanı kompüterə müdaxilə etmələri ilə əlaqələndirərək firmanı fırıldaqçılıqda ittiham etmişdir. 2003-cü ildə "Deep Junior" və "Deep Fritz" proqramlarına qarşı keçirdiyi matçların hər ikisi heç-heçə başa çatmışdır. Siyasi karyerası Rusiyada 2008-ci il prezident seçkilərində namizədliyini irəli sürməyi planlaşdırsa da özünün dediyinə görə rəhbərlik etdiyi təşkilatın ümumi yığıncağının keçirilməsi üçün icazə verilməyib. İdman nəticələri Şahmat olimpiadaları Harri Kasparov 4 dəfə SSRİ, 4 dəfə isə Rusiya komandasının heyətində — ümumilikdə 8 dəfə şahmat olimpiadasında iştirak edib. 1980-ci ildəki olimpiadada o ehtiyatda olub, 1982-ci ildə ikinci taxtada — qalan altı olimpiadada isə birinci taxtada oynayıb.
Müxəmməs

Müxəmməs (ərəbcə – beşlik) – orta əsrlər klassik Şərq, o cümlədən Azərbaycan, habelə aşıq poeziyasında lirik şeir şəkillərindən biri. Müxəmməs 5 misralı bir neçə (əsasən, 5-6) bənddən ibarət olur. Bəndlərin sayı 10-15-ə də çata bilər. Son bəndin misralarından birində müəllifin təxəllüsü verilir. Klassik poeziyada qafiyə quruluşu belədir: aaaaa, bbbba, cccca, çççça və s. Aşıq şeirində orta müxəmməs, qoşayarpaq müxəmməs, cığalı müxəmməs və s. şəkilləri var. Məşhur türkmən şairi Molla Henesin "Tahir və Zöhrə" dastanında da müxəmməs şəklinə müraciət olunmuşdur.
Müxəmməs

Müxəmməs ictimai mövzulu olmaqla, çox zaman məhəbbət və gözəlliyi tərənnüm edən şeir formasıdır. 1-ci bənd: aaaaa Bir bəxşi-xudadır bu məlahət sənə, dilbər, Göftarü bəlağət bu fəsahət sənə, dilbər, Bu nazü nəzakət, bu təravət sənə, dilbər, Məxtum olub ol hüsnü lətafət sənə, dilbər, Naz etmə, gəl üşşaqə, əmanət sənə, dilbər! ( "sənə dilbər" rədif olduğu üçün qafiyə ondan əvvəlki sözün son hecası götürülür.) 2-ci bənd: bbbba Ey məh, nə əcəbsən, nə qəşəngsən, nə gözəlsən? Xubluqda bu gün Yusifi-Kən'anə bədəlsən. Demək nə rəva, Yusifi-sani, sən əzəlsən.
Müxəmməs

Dur, mən dolanım başına, bir yanıma gəlsən. Haşa edəməm, bil ki, xəyanət sənə, dilbər! 3-cü bənd: cccca Öldürdü məni dərdü qəmü möhnəti-hicran, Qurtarsa bu qəmdən məni gər Xaliqi-sübhan, Nəzr eyləmişəm, canım edəm vəslinə qurban, Yoxdur dəxi bir özgə qəmim, ey şəhi-xuban, Gər yetsə canım sağü səlamət sənə, dilbər! 4-cü bənd: çççça Avarə gəzərkən mən o divanələr içrə, Düşdü güzərim bir neçə məstanələr içrə, Saqi tökərək badəni peymanələr içrə, Söylədi ləbin vəsfini meyxanələr içrə, Yetməzmi bu tə'rif, bu şöhrət sənə, dilbər?! 5-ci bənd: dddda Olmaz bu gözəllikdə, deyim, bir bəni-Adəm, Heyrandı sənin hüsnünə bu məhvəşi-aləm, Əhdinə vəfa eylə, qıl iqrarını möhkəm, Ol səcdəgahım, səcdə qılım hüsnünə hər dəm, Şayəstədi, əlbəttə, dəyanət sənə, dilbər! Sonuncu (6-cı) bənd: eeeea Salma nəzərindən məni, ey vəhşi-qəzalım, Gündən-günə artır, nə edim, dərdü məlalım, Rəhm et bana, zülfün kimi aşüftədi halım, İnsafdımı mən Xan belə bu hal ilə qalım, Etməzmi görən kimsə məlamət sənə, dilbər?!
Müxəmməs

Cığalı müxəmməs Ənənəvi aşıq müxəmməsinin (beşliyin) dördüncü misrası ilə beşinci misrası arasına zəncirləmə tərzində beş hecalı doqquz misra yerləşdirməklə düzəldilir. Həmin beş hecalı doqquz misra (bəzən az da ola bilir) cığa-bəzək hesab edildiyindən bu səpkidə qurulan müxəmməsə “cığalı müxəmməs”lər, bəzi hallarda “cığalı zəncirləmə müxəmməs” adı verilir. Cığalı qoşayarpaq müxəmməs Müxəmməsin çoxçeşidli formaları içərisində diqqətçəkici qəliblərdən biri də cığalı qoşayarpaq müxəmməsdir. Bu formanın əsas xüsusiyyəti misra daxilində qafiyələnmənin getməsidir. Ona görə də ustadlar onu “qoşayarpaq müxəmməs” kimi səciyyələndirir. Toy mərasiminin qapanış hissəsində, eləcə də aşıq və sevgilisinin vüsalı ilə bitən məhəbbət dastanlarının sonunda aşıqların oxuduğu şux ovqatlı müxəmməs.
Müxəmməs

“Duvaqqapma” öz funksional səciyyəsinə görə ozan oğuznaməçiliyindəki “Yum vermə” ilə eyni mahiyyətdədir. Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti. Bakı, 1978, səh.119-120. Ədəbiyyat (qəbul imtahanlarına hazırlaşanlar, yuxarı sinif şagirdləri və müəllimlər üçün vəsait), Bakı, TQDK, 2010. səh. 622 Xarici keçidlər Bədii ədəbiyyat, ədəbiyyatşünaslıq və onun sahələri Arxivləşdirilib 2008-01-23 at the Wayback Machine Şifahi xalq ədəbiyyatı Arxivləşdirilib 2011-08-07 at the Wayback Machine Azərbaycan türklərinin xalq yaradıcılığı
Şövkət Məmmədova

Şövkət Həsən qızı Məmmədova (18 aprel 1897, Tiflis – 8 iyun 1981, Bakı) — Azərbaycanın ilk peşəkar qadın müğənnisi (lirik koloratur soprano), ilk opera aktrisası, teatr xadimi. SSRİ xalq artisti (1938), Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (1–4 çağırış) deputatı olmuş, 2 dəfə Lenin ordeni, 2 Qırmızı Əmək Bayrağı və "Şərəf nişanı" ordenləri ilə təltif edilmişdir. Şövkət Məmmədova indiki Gürcüstanın Tbilisi şəhərində kasıb pinəçi ailəsində anadan olub. Atası Şövkətin musiqiyə qarşı olan istəyi hiss edib, milyonçu H. Z. Tağıyevin köməkliyi ilə 1910-cu ildə onu Bakıya göndərir. 1911-ci ildə Zeynalabdin Tağıyev və həyat yoldaşı Sonanın köməyi ilə İtaliyanın Milan şəhərində musiqi məktəbinə daxil olur.
Şövkət Məmmədova

Lakin 1912-ci ildə ona olan kömək kəsilir və Şövkət Məmmədova Rusiyaya qayıtmalı olur. O təhsilini Tbilisi musiqi məktəbində davam etdirirdi. Həmin il Bakının Tağıyev teatrında ilk dəfə peşəkar ifaçı kimi çıxış edir. Üzeyir Hacıbəyovun "Ər və arvad" operettasından bir neçə parça ifa etdi. Konsertdən əldə olunan pul Şövkət Məmmədovanın İtaliyada təhsilini davam etmək üçün işlənməliydi.
Şövkət Məmmədova

Lakin qadının örtüksüz səhnədə oxuması Bakının müsəlman icmasını xeyli qəzəbləndirdi. Namərd qoçular həm Şövkət Məmmədovanı, həm də onu səhnəyə buraxan dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovu öldürmək qərarına gəlirlər, lakin hər ikisi faytona minib Abşeron kəndlərinin birində gizlənirlər. 1915-ci ildə Şövkət Məmmədova Kiyev Konservatoriyasına (indiki Kiyev Musiqi Akademiyası) daxil oldu. 1915-ci ildə Kiyevdə oxuyarkən Milanda tanış olduğu mühəndis Yakov Lyubarski ilə ailə həyatı qurur. Tiflisdə musiqi məktəbini bitirdikdən (1910) sonra təhsilini davam etdirmək üçün 1911-ci ildə Milana getmiş, burada məşhur müğənni D. Ambroziodan dərs almışdır (ikinci dəfə Milanda 1927–1929-cu illərdə olmuşdur).
Şövkət Məmmədova

1917–1921-ci illərdə Kiyev Konservatoriyasında oxumuş, burada R. Qlierlə birgə verdikləri konsertlərdə Azərbaycan musiqisini təbliğ etmişdir. Onun təşəbbüsü ilə 1923-cü ildə Bakı Teatr Texnikumu (1923–1925-ci illərdə direktor olmuşdur) açılmış və not nəşriyyatı təsis edilmişdir. Azərbaycan Opera və Balet Teatrının səhnəsində ilk dəfə 1921-ci ildə Violetta ("Traviata", C. Verdi) partiyasında çıxış etmiş, 1948-ci ilədək (fasilələrlə) teatrın solisti olmuşdur. Azərb.
Şövkət Məmmədova

opera səhnəsində rus və dünya vokal sənətinin ən yaxşı ənənələrini milli musiqi xüsusiyyətləri ilə əlaqələndirmişdir. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin (1–4 çağırış) deputatı olmuşdur. 2 dəfə Lenin ordeni, 2 Qırmızı Əmək Bayrağı və "Şərəf nişanı" ordenləri ilə təltif edilmişdir. Yaradıcılığı 1921-ci ildən başlayaraq o, Rusiyada, Fransada, İtaliyada, İranda və Gürcüstanda çıxışlar edir. İtaliyaya səfəri zamanı yenidən Milan musiqi məktəbinə daxil olub, orada 1912-ci ildə axıra çatdırılmamış təhsilini 1927–1930-cu illərdə tamamilə bitirdi.
Şövkət Məmmədova

Sonralar Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında çıxış edir. 1923-də Azərbaycanda ilk not nəşriyyat idarəsini və Bakı Ali Teatr məktəbini (indiki Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti) yaradır. Həmçinin Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında son günlərinədək tələbələrə peşəkar vokal dərsləri verirdi. 1923-cü ildə Şövkət Məmmədovanın təşəbbüsü ilə Bakı Teatr Texnikumu açılır və o 1923–1925-ci illərdə həm onun direktoru, həm də not nəşriyyatının müdiri vəzifəsində çalışır. Əsas partiyaları: Rozina ("Sevilya bərbəri", C.
Şövkət Məmmədova

Rossini), Lakme ("Lakme", L. Delib), Cilda ("Riqoletto", C. Verdi), Olimpiya ("Hofmanın nağılları", J. Offenbax), Marqarita Valua ("Hugenotlar", C. Meyerber), Qar qız ("Qar qız", N. Rimski-Korsakov), Antonida ("İvan Susanin", M. Qlinka), və s. Yaradıcılığında Şahsənəm ("Şahsənəm", R. Qlier), Nərgiz, Gülzar ("Nərgiz", "Şah İsmayıl", M. Maqomayev), Gülçöhrə ("Arşın mal alan", Ü. Hacıbəyli) partiyaları xüsusi yer tutmuşdur. Repertuarına Azərb. xalq mahnıları, rus və Qərb bəstəkarlarının kamera-vokal əsərləri daxil idi. Tbilisi, Odessa, Moskva, Kiyev, Leninqrad, Daşkənd, Paris və Təbrizdə çıxış etmişdir. Azərbaycan Teatr Cəmiyyətinin ilk sədri olmuşdur (1945–1952).
Şövkət Məmmədova

1981-ci ilədək Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında pedaqoji fəaliyyət göstərmişdir (1949–1981). Onun ifa etdiyi Rozina ("Sevilya bərbəri" C. Rossini), Lakme ("Lakme" L. Delib), Cilda ("Riqoletto" C. Verdi), Şahsənəm ("Şahsənəm" R. Qlier), Nərgiz ("Nərgiz" M. Maqomayev), Gülçöhrə ("Arşın mal alan" Ü. Hacıbəyov) və digər partiyaları Azərbaycanın opera sənəti tarixində yeni səhifələr açmışdır. Təltif və mükafatları "SSRİ xalq artisti" fəxri adı — 17 aprel 1938 "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 25 may 1934 "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 1933 2 dəfə "Lenin" ordeni — 27 oktyabr 1967, 22 iyun 1977 2 dəfə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 17 aprel 1938, 9 iyun 1959 "Şərəf nişanı" ordeni — 25 fevral 1946 Həmçinin bax Azərbaycan musiqisi
IBM

IBM (tələffüzü: ay-bi-em; ing. International Business Machines) — əsası 16 iyun 1911-ci ildə qoyulan, texnologiya və konsaltinq sahəsində ixtisaslaşmış ilk transmilli kompüter şirkətlərindən biri. IBM kompüter texnologiyaları sahəsində və satış həcminə görə dünya lideridir. IBM meynfreymləri mavi rəngli idi və buna görə də mətbuatda bu şirkəti çox zaman Big Blue ("Mavi nəhəng") adlandırırlar. Baş qərargahı Armonkda (Nyu-York olan IBM dörd şirkətin birləşməsindən yaranıb. Onlardan biri – The Tabulating Machine Company tabulyatorların istehsalı ilə məşğul idi. 1935-ci ildə International Business Machines (IBM) şirkəti IBM-601 hesablayıcılarının geniş istehsalına başladı.
IBM

1937-ci ildə IBM şirkətinin mühəndisləri Howard Arken və Brown ilk avtomatik kompüterini düzəltdilər. Bu IBM-in ilk modeli olan MARK-I idi. 1956-cı ildə Massaçusets Texnologiya İnstitutunda tranzistor əsaslı ilk kompüter, "IBM" şirkəti tərəfindən isə ilk elektron informasiya daşıyıcısı "KAMAC-305" sərt diski yaradıldı. 1975-ci ildə ilk fərdi kompüter IBM 5100 İBM (IBM Portable Computer) şirkəti tərəfindən istehsal edilmişdi. Lakin IBM 5100 modelinin satışı uğursuzluğa uğramışdır. Monitorda hər biri 64 simvol olan 16 sətirdən ibarət informasiya əks olunurdu. Bu kompüterlər kiçik biznes sahələrində tətbiq üçün yaradılmışdı.
IBM

1980–1981 kompüterlərin kütləvi istehsalı tarixi IBM şirkətinin adıyla bağlıdır. Hazırlanmasına 1980-ci ilin iyulunda başlanılan IBM PC (ay-bi-em pi-si) 5150 modeli 1981-ci ilin 12 avqustunda meydana çıxdı. 1880–1929-ci illər 1880-ci ildən başlayaraq müxtəlif texnologiyalar yarandı və sonradan bu texnologiyalar IBM şirkətinin sələfləri oldular: Julius E. Pitrap hesablayan tərəzini (computing scale) patentləşdirdi (1885); Aleksandr Dey zəng danışığını yazan qurğunu (dial recorder) kəşf etdi (1988); Herman Hollerith Elektrik Tabulyator Maşınını patentləşdirdi (1989); Uillard Bundi işçilərin işə gəlib getmə vaxtını kağıza yazan saat kəşf etdi (1989).1911-ci il iyunun 16-da bu texnologiyalar və onların retrospektiv şirkətləri Çarlz Ranlett Flint tərəfindən birləşdirilərək Computing-Tabulating-Recording Company (C-T-R) yaradıldı. Nyu-Yorkda yerləşən şirkət 1300 işçidən ibarət idi, ofisləri Endikott ve Binqamtonda, Nyu-Yorkda, Daytonda, Ohayoda, Detroytda, Miçiqanda, Vaşinqtonda, Torontoda və Ontarioda var idi. O, tabulyatorlar və perforator kartları ilə yanaşı, istehsal və kommersiya tərəziləri, sənaye vaxt qeyd eden qurğuları, ət və pendir doğrayan maşınlar istehsal edib satırdı. 16 iyun 1911-ci ildə ABŞ-də əsası qoyulan ComputingTabulating Recording Company şirkəti hazırda dünyada ən böyük kompüter istehsalçılarından biri, "mavi nəhəng" IBM şirkətinə məxsus idi. IBM 22 ildir ki, ən çox patenti olan ABŞ şirkətidir. IBM-çilər öz şirkətinə il ərzində 6180-dən artıq patent qazandırıblar.
IBM

Hətta İnternet nəhəngi Google şirkətin reklam strategiyasını inkişaf etdirmək məqsədilə IBM korporasiyasından xeyli patent alıb. Flint 1914-cü ildə Thomas Vatsonu National Cash Register Company-dən şirkətə başçılıq etmək üçün işə götürür. Vatson "səxavətli satış stimullarını, müştəri xidmətinə diqqəti, baxımlı, tünd kostyumlu satıcılara qarşı tələbkarlığı və hər bir işçidə şirkətə loyallığı" təmin etdi.Onun sevimli "DÜŞÜN" şüarı C-T-R əməkdaşları üçün mantraya çevrildi, C-T-R-ə qoşulduqdan 11 ay sonra Vatson onun prezidenti oldu. Şirkət genişmiqyaslı, bizneslər üçün hazırlanmış xüsusi tabulator həllərinə (tabulating solutions) yönəldi, digər kiçik ofis məhsulları bazarını isə digər şirkətlərə buraxdı. Vatsonun 4 ili ərzində qazanclar $ 9 milyona kimi iki dəfədən də çox artdi, şirkətin əməliyyatları Avropa, Cənubi Amerika, Asiya ve Avstraliyaya genişləndi. Şirkətin fəaliyyətinin genişlənməsi və beynəlxalq əhəmiyyət daşımağa başlaması səbəbindən 14 fevral 1924-cü ildə C-T-R şirkətinin adı International Business Machines Corporation (IBM) adlandırıldı.
IBM

1937-ci ildə IBM-in tabulyasiya cihazı onun müştərisi olan təşkilatlara görünməmiş miqdarda informasiyanı emal etməyə imkan yaratdı. Məsələn, ABŞ dövləti 26 milyon işləyən əhalinin Sosial Müdafiya Aktına üçün bundan istifadə etdi. Bundan əlavə 1937-ci ildə şirkətin prezidenti Adolf Hitlerle görüşüb və cihaz təchizatı barədə söhbət ediblər, 1941-ci ildə isə türməçiləri yerleşdirmək üçün düşərgələrə lizing təchizatı aparılmışdır. İkinci dünya müharibəsi vaxtında şirkət kiçik silahlar da istehsal edirmiş ("M1 Carabine", "Browning Automatic Rifle"). 1952-ci ildə Tomas Vatson atasının 40 illik rəhbərliyndən sonra şirkətin prezidenti oldu. 1956-ci ildə Artur Samuel IBM-in Poughkeepsie, Nyu-York laboratoriyasında çeker oynamaq üçün IBM 704-ü proqrammlaşdırdı, bununla maşın öz təcrübəsindən "öyrənə" bilirdi.
IBM

Bu ilk "özündən öyrənən", süni intellekt konsepsiyasını ifadə edən proqram sayılır. 1957-ci ildə IBM FORTRAN (Formula Tərcüməsi – ing. – FORmula TRANslation) elmi proqramlaşsırma dilini inkişaf etdirdi. 1961-ci ildə Tomas Vatson İdarə Heyətinin Sədri səçildi, Albert Uilliams isə şirkətin prezidenti oldu. IBM Amerika Hava Yolları (American Airlines) üçün SABRE (ing. Semi-Automatic Business-Related Environment – Yarımavtomat Biznes Əlaqəli Mühit) rezervasiya sistemini hazırladı.
IBM

1961-ci ilin iyulun 31-də istifadəyə verilmiş IBM-in "Selectric" çap maşını elektrik çap maşınları arasında çox uğurlu modeli oldu. 1963-cü ildə IBM işçiləri və kompüterləri NASA-ya Merkuri astronavtlarının orbit uçuşunu izləməyə imkan yaratdı. Bir il sonra isə şirkətin baş qərargahı Nyu-York Sitidən (ing. New York City) Armonk, New York-a köçürüldü. Onilliyin ikinci yarısı IBM-in kosmos tədqiqatlarına dəstək verməsinin şahidi oldu, 1965-ci ildə Gemini uçuşları, 1966-cu ildə Saturn uçuşları, 1969-cu ildə insanın Aya enməsi missiyası IBM-in əməyi işə baş tutdu. 7 aprel 1964-cü ildə şirkət IBM System/360 – ilk kompüter sistemi ailəsini təqdim etdi.
IBM

1964–1978-ci illərdə satılan, bu ilk kompüterlər ailəsi idi ki, kiçikdən böyüyə həm kommersiya, həm də elmi məzmunlu applikasiyaları özünə cəmləşdirirdi. İlk dəfə olaraq şirkətlər köhnə applikasiyalarını təzədən yazdırmadan öz hesablama imkanlarını yeni model ilə yeniləyə bilərdilər. 1973-cü ildə IBM mühəndisi Corc Laurer Universal Məhsul Kodunu (barkodun xüsusi növüdür) yaratdı. 1980-ci ildən indiyədək 1981-ci ildə IBM Dünya Bankı ilə tarixdə ilk svap müqaviləsini bağlamaqla maliyyə svaplarını ictimaiyyətə gətirdi. Öncədən IBM 5150 kimi hazırlanan IBM PC 1981-ci ildə təqdim edildi. IBM PC sənaye standartına çevrildi.
IBM

1991-ci ildə IBM Lexmarkı satdı, 2002-ci ildə isə PwC consulting şirkətini aldı. 2003-cü ildə IBM şirkətinin dəyərlərini yenidən yazan layihə reallaşdırdı. IBM özünün Jam texnologiyasından istifadə edərək şirkət 3 gün ərzində 50000 işçi ilə vacib biznes dəyərləri barədə İnternetdə onlayn müzakirələr keçirdi. Diskussiyalar mürəkkəb mətn analizini həyata keçirən proqram (eClassifier) ilə analiz olundu. 2003-cü ildəki Jam nəticəsində şirkətin dəyərləri 3 müasir biznes, bazar və işçi baxışlarını əks etdirən dəyərlərlə yeniləndi: "Hər müştərinin uğuruna həsr edilmə", "Önəmli olan innovasiyadır – bizim şirkət və dünya üçün", "Bütün münasibətlərdə inam və şəxsi məsuliyyət". 2004-cü ildə başqa Jam keçirildi, bu dəfə 52 000 işçi 72 saat ərzində öz ən yaxşı təcrübələrini bölüşdü.
IBM

Proqram "Jeopardy! "-də nümayiş etdirilmişdi və oyun şousunda çempionlar Ken Cenninqs və Brəd Rutterə qalib gəlmişdi.29 sentyabr 2011-ci ildə IBM-in yekun dəyəri Microsoftun $ 213.2 milyard dəyərini üstələyib $ 214 milyard oldu. 1996-cı ildən sonra ilk dəfə idi ki, IBM son qiymətlərə görə rəqibini keçirdi. Buna baxmayaraq, IBM-in dəyəri hazırda Apple-in $ 362.1 milyardliq dəyərinin 2/3-nə bərabərdir. Korporativ məlumatlar IBM-in qərargah kompleksi Armonkda, Şimali Kaslda (ing. North Castle), Nyu-York şəhərində (ABŞ) yerləşir.
IBM

26 300 kvadrat metrlik bu bina 1964-cü ildən IBM-in baş ofisidir. Şirkətin Almaden, Austin, Brazilia, Çin, İsrail, Hindistan, Tokio, Vatson (Nyu-York) və Sürixdə 9 tədqiqat laboratoriyası var, bunlardan araşdırma və illik görüşlər üçün nəzərdə tutulan qərargahı Vatsonda yerləşir (1961-ci ildən). Başqa kampuslar Montreal, Paris ve Atlantada mərkəzlər; Raleigh-Durham, Roma ve Torontoda software laboratoriyaları; Çikaqo, Yohanessburq və Siettldə binalar; Hakozaki ve Yamatoda obyektler aiddir. Bundan əlavə şirkət IBM Elmi Mərkəzi (IBM Scientific Center), Hursley evi (Hursley House), Kanada Baş İdarəsinin Binası (Canada Head Office Building), İBM Roçester (IBM Rochester) və Somers Ofis Komplesinə (Somers Office Complex) sahibdir. Şirkətin arxitektura və dizayna verdiyi töhfələr (Çikaqoda Ludviq Mies van der Rohe tərəfindən layihələşdirilmiş 330 North Wabash binası daxil olmaqla) "Milli Tikinti Muzeyi" tərəfindən 1990-cu ildə "Şərəf Mükafatı"na layiq görülmüşdür. IBM -in 14 nəfərdən ibarət Direktorlar Şurası şirkətin ümumi idarəsinə cavabdehdir.
IBM

Tanınması və brendi Fortune 2011-ci ildə IBM-i ABŞ-də 18-ci ən böyük, 7-ci ən gəlirli şirkət adlandırıb. Dünya miqyasında isə bu şirkət Forbes tərəfindən 2011-ci ilin 33-cü ən böyük şirkət kimi göstərilib. 2011-ci il üçün digər reytinqlər bunlardır: Liderlər üçün şirkət: 1-ci yer (Fortune); Ən yaxşı qlobal brend: 2-ci yer (Interbrand); Dünyada ən yaşıl şirkət: 1-ci yer (Newsweek); Ən çox arzulanan şirkət: 12-ci yer (Fortune); Ən innovativ şirkət: 18-ci yer (Fast Company).2010-cu ildə IBM brendi 64.7 milyard ABŞ dolları qiymətləndirilib. IBM 19 ildir ki, ən çox patenti olan ABŞ şirkətidir. IBM-çilər öz şirkətinə il ərzində 6 180 patent qazandırıblar. 2011-ci ilin nəticələrinə əsasən patent sayına görə ABŞ-də lider şirkətlərdən IBM-ə ən yaxın olan Samsungun 4 894 patenti qeydə alınıb.
IBM

IBM-in fəaliyyət göstərdiyi sektorda 2-ci ən çox patenti olan Microsoft isə xeyli az — 2 312 patent əldə edib. Hətta internet nəhəngi Google şirkətin reklam strategiyasını inkişaf etdirmək məqsədilə IBM korporasiyasından xeyli patent alıb.IBM-çilərin rekord sayda patent qazanmaları yeni innovasiyaların meydana gəlməsinə, həmçinin şirkətin məhsul və xidmətlərinə nəzərə çarpacaq dəyər əlavə etməyə imkan verir. Bunlara əsasən satış, bankçılıq, tibbi xidmət, nəqliyyat və digər aparıcı sahələrə verilmiş bəşəri töhfələr aiddir. Bu patentləşdirilmiş kəşflər həmçinin yeni nəslin inkişafı üçün və daha rahat həyat üçün əvəzsiz rol oynayır. Təqribi hesablamalara görə IBM tədqiqat və inkişafa 6 milyard yatırım edib və bu yatırımlar onun gəlirini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. IBM-in fəaliyyətinin maliyyə əsasları onun nəzdində fəaliyyət göstərən IBM Global Financing (qısaca IGF) tərəfindən həyata keçirilir.
IBM

IGF özəlliklə IBM məhsullarını və xidmətlərini effektiv, ucuz və strateji yollarla müşətərilərə çatdırmaq üçün yaradılıb. Lakin müştərilər müxtəlif maliyyələşdirmə metodlarından istifadə edərək istədikləri həm IBM məhsullarına, həm də qeyri-IBM məhsullarına asanlıqla sahib ola bilirlər. IBM-də işləmək IBM işçilərlə idarəetmə təcrübəsi onun çoxillik kökləri ilə bağlıdır. 1914-cü ildə Baş İcraçı Direktor (ing. Chief Executive Officer və ya qısaca CEO) Tomas Uatson işçi idman komandaları, ailəvi əyləncələr təşkil edərək şirkət ruhunu gücləndirirdi. 1924-cü ildə 25 ildən çox iş təcrübəsi olanlara aid the "Quarter Century Club" yaradıldı, və IBM-in ilk daxili nəşri olan "Business Machines"-in birinci buraxılışı çap edildi.
IBM

1925-ci ildə Atlantik Sitidə (Nyu Cersi) IBM şirkətində öz kvotasını uğurla reallaşdırmış satışlara cavabdeh şəxslərin görüşü olan "Hundred Percent Club"-ın ilk yığıncağı baş tutdu. IBM qrup həyat sığortası (1934), vəfat etmiş işçiyə görə ailəsinə müavinətin verilməsi (1935) və ödənişli məzuniyyəti (1937) tətbiq edən ilk korporasiyalardan idi. 1932-ci ildə IBM işçilər üçün treninqlər keçirən Təhsil Departamentini yaratdı, 1933-cü ildə isə Endikotda IBM Məktəbi (ing. IBM Schoolhouse) hazır oldu. 1935-də "Think" işçi jurnalı yarandı. Həmin ildə həmçinin IBM sistem xidmət professionalları olan qadınlar üçün ilk treninqləri keçirməyə başladı. 1942-ci ildə Topekada (Kanzas) IBM əlil insanlara təlim keçib və işə götürən proqrama start verdi.
IBM

Növbəti ildə Nyu-York şəhərində dərslər başladı, az sonra şirkət Prezident yanında Əlillər üçün İş Komitəsinə qoşulmaq təklifi aldı. 1946-cı ildə şirkət ilk qara dərili satıcını işə götürdü (bu, 1964-cü ildə qəbul edilən Mülki Hüquqlar Aktından 18 il əvvəl baş verdi). 1947-ci ildə IBM işçiləri üçün "Ümumi və Daimi Əlillik Gəlirlər Planı"nı elan etdi. Zəmanət verilmiş pensiya hüquqları IBM-in təqaüd planına əlavə edildi. 1952-ci ildə Thomas Uatson şirkətin ilk bərabər imkanlar siyasəti məktubunu dərc etdi, bu ABŞ-nin Ali Məhkəməsinin analoji qərarından (Brown vs. Board of Education) bir il əvvəl və 1964-cü ilin Mülki Hüquqlar Aktınnan 12 il daha əvvəl baş verdi. 1961-ci ildə IBM-in anti-diskriminasiya siyasəti genişləndi və cins, milli mənsubiyyət, yaşa aid edildi.
IBM

O biri ildə isə IBM ilk dəfə Kəşflər Mükafatı Naharı təşkil etdi və 34 məşhur IBM ixtiraçısını mükafatlandırdı. 1963-cü ildə şirkət öndə gedəm alimlərini, mühəndislərini və başqa texniki nailiyyətlərə görə seçilmiş professionallarını üçün nəzərdə tutulmuş yeni Təqaüd Proqramına 8 IBM təqaüdçüsünü layiq gördü. 21 sentyabr 1953-cü ildə şirkətin o zamankı prezidenti Tomas Uatson (Cr.) bütün IBM işçilərinə irqindən, milli mənşəyindən və ya cinsdən asılı olmayaraq ən yaxşı insanları işə götürməyi lazım olduğunu bildirən məktub göndərdi. 1984-cü ildə IBM cinsi orientasiyanı da öz anti-diskriminasiya siyasətinə elavə etdi. Şirkət bildirdi ki, bu IBM-ə rəqiblər qarşısında daha bir üstünlük verir, çünki bununla IBM rəqiblərinin işə götürmədiyi istedadlı insanları işə götürür.IBM 2004-cü ildə "Working Mother" jurnalının top onluğunda yeganə, 2005-ci ildə isə iki texnologiya şirkətindən biri idi. 10 oktyabr 2005-ci ildə İBM işəgötürmə qərarları verilərkən genetik informasiyanı nəzərə almayan dünyada ilk şirkət oldu.
IBM

Bu xəbər onun Milli Coğrafiya Cəmiyyəti (ing. National Geographic Society) ilə Genografik Layihəni işləməyə başlamasından az sonra elan edildi. Həmçinin bax IBM Global Financing Video Graphics Array İsmayıl Calallı (Sadıqov), "İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti", 2017, "Bakı" nəşriyyatı, 996 s. Əliquliyev R.M., Salmanova P.M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh. Xarici keçidlər IBM-in veb-səhifəsi Azərbaycan nümayəndəliyi IBM araşdırma mərkəzi
Tozsoran

Tozsoran və ya tozsoran maşın — hava nasosunun köməyi ilə səthlərdəki çirkləri və tozu sora bilən elektrik cihazı. Sorma zamanı toz maşının süzgəcində ilişir. Tozsoran maşınlar adətən döşəmələrin təmizlənməsi üçün tətbiq edilir. Tozsoran maşınlar süpürgələrin texniki cəhətdən inkişaf etmiş xələfləri kimi qəbul olunurlar. Bu qəbildən olan cihazların başlıca üstünlükləri arasında vaxta qənaət, daha effektiv təmizlik və çoxfunksiyalılıq kimi elementlər vardır. Texniki spesifikasiya cəhətdən yaş və quru olaraq səciyyələndirilən cihaz, yaş rejimdə sorma zamanı bir çox tekstil məmulatını, məslən xalıları, habelə divar kağızlarını təmizləməyə imkan yaradır.
Tozsoran

Zaman-zaman izafi elektrik enerjisindən istifadəyə yol verməsi onu tənqid olunan cəhəti arasında olsa da, ekoloji cəhətdən ziyansız modelləri də mövcuddur. Tozsoran maşınların texniki göstəriciləri məişətdə və sənayədə fərqlənir. Ümumən hər iki sferada yayğın olan mexaniki istifadəyə əsaslanan tozsoranlar, ucu xüsusi sorucu komponentdən ibarət metal sərt boru və onun əsas motor hissəsi ilə onu birləşdirən elastik borudan ibarət olurlar. Tozsoran növləri Quru təmizləyici tozsoranlar Bu tozsoranlar tozun yığılma yerindən asılı olaraq 3 növə ayrılır: Toztorbalı tozsoranlar — Bu tip tozsoranda toz özəl torbaya yığılır. Bu tozsoran torbaları istifadəsinə görə birdəfəlik (kağız) və çoxdəfəli (parça) olur. Torbalı tozsoranların əsas üstünlüyü tozu yaxşı çəkmə özəlliyinə malik olmasıdır (Fakir Prestige2000, Fakir Granada və s. bu tip tozsoranlardandır).
Tozsoran

Toztorbasız tozsoranlar — Bu tip tozsoranda toz özəl bir konteynerə (qaba) yığılır. Şəffaf plastik toz qabları ilə tozun dolmasına nəzarət etmək olur və toz hər istifadədən sonra asanlıqla təmizlənir. Tozun yığılmasında siklon filtr texnologiyasından (konteynerə girən hava fırlanaraq tornado effekti yaradır) işlədilir, amma bu texnologiya tozsoranların daha çox səs çıxarmasına gətirir (Fakir Bonnie, Fakir Clyde", Fakir Veyron2400", Fakir Veyron Turbo və s.) Sulu təmizləyici (yuyucu tozsoran) — Bu tip tozsoranlarda toz xüsusi su çəninə (qab) yığılır. Su filtr rolunu oynayıb ən xırda toz zərrəciklərini belə suyun içərisinə sovurur. Bunun sayəsində sağlamlıq üçün vacib olan hava nəmləndirilməsi baş verir (Fakir Elephant, Fakir Hygien2600 H2O və s.) Yuyucu tozsoranlar Bu tip tozsoranın quru və yaş təmizləmə funksiyası olub, xalça və döşəmələri quru və sulu təmizləmə, kafel və pəncərələri yumaq və başqa bu kimi işəri görür. İş prinsipi belədir: su çəninə (qab) su ilə birlikdə tökülən yuyucu ilə tozsoranın başlığı vasitəsilə yuyulan sahəyə püskürdülür.
Tozsoran

Bundan sonra su çirklə birgə geri yığılır (Fakir PrestigeAquawelt, Fakir Deluxe9800S ÖkoLine, Fakir Classic9800S ÖkoLine). Tozsoran ingilis Hubert Bootti tərəfindən ixtira edilmişdir. Onun ixtirası maye yanacaqla işləyirdi və daşımaq çox çətin idi. Bu səbəbdən işcilər tərəfindən at arabaları ilə daşınırdı. Pəncərələrdən xortum vasitəsilə evə salınaraq evlərin içi təmizlənirdi. Ancaq 1908-ci ilde Murray Spangler bu alətin daha yüngül və elektriklə işləyən variantını icad etdi və patentləşdirdi.
Tozsoran

Ancaq daha effektiv marketinq və satış üçün William Hooverin şirkəti tərəfindən istehsal olundu və satışa çıxarıldı.XX əsrin əvvəlində evdarlıq işlərində tozların təmizlənməsi üçün ingilis Sesil Buz (ingl. Cecil Booth) nasosla işləyən mexaniki sorma sistemini təklif edir. Nasos qabın daxilində vakuum yaradaraq oraya xaricdən tozlu havanın sorulmasına imkan verirdi. Tozlu hava möhkəm parçadan hazırlanmış torbadan keçərək təmizlənir və yenidən xaric olunurdu. Nasosu işlətmək üçün benzin mühərrikindən istifadə olunmuşdur. Bu, böyük avadanlığı nəql etmək üçün arabadan istifadə edilirdi.
Tozsoran

Otağı təmizləmək üçün araba evin yaxınlğında saxlanaraq uzun şlanqla təmizlik işləri görülürdü. Ayrı-ayrı firmalar bu araba ilə ev-ev gəzərək öz xidmətlərini təklif edirdilər. Böyük evlərin zirzəmisində belə qurğular yerləşdirilirdi. Ayrı-ayrı otaqlardan gələn şlanqalr zirzəmidəki tozsoran qurğuya birləşdirilirdi. 1918-ci ildən etibarən tozsoran maşınlar daha da inkişaf etdirilərək fərdi tələbat üçün uyğunlaşdırılır. Bu maşınlar vakuum nasosu əvəzinə pərlərlə işləyən mühərriklərin ixtirasından sonra baş verir.
Tozsoran

Bunun nəticəsində kiçik maşınların hazırlanması mümkün olmuşdur. Evdarlıq işlərinin aparılması üçün gövdə və dəstəkdən ibarət olan tozsoran maşınlar başqa konstruksiyaları üstələyərək geniş tətbiq olunurlar. Bu konstruksiya bu gün istifadə olunan maşınların əsasını təşkil edir. 1932-ci ildə Almaniyada tozsoran maşınların yeni növü ixtira edilir. Bu maşınlar fırçalarla işləyirdi. Maşının alt tərəfində yerləşdirilmiş üç ədəd fırça fırlanaraq döşəmədə olan tozları və iri ölçülü qırıntıları bir yerə yığaraq sorurdu.
Tozsoran

Bu maşınların hər bir ev əşyası üçün xüsu fırça ilə təmin olunmasına baxmayarq, onlar məişətdə öz geniş tətbiqini tapa bilməmişlər. Tozsoran maşınlarında bir sıra təkmilləşdirmələri nəzərə almaqla demək olar ki, onların inkişafı əsasən 30-cu illərin sonunda başa çatır. Bundan sonra yalnız yeni filtr materiallarının, daha güclü və davamlı mühərriklərin və müxtəlif başlıqların tətbiqi baş verir. Məişət texnikasında sonrakı keyfiyyət dəyişmələri II dünya müharibəsindən sonra elktronikanın tətbiqi ilə baş verir. Burada da sadəcə olaraq bəzi əməliyyatların proqramlaşdırlması aparılır.
I Axsitan

I Axsitan (XII əsr, Şamaxı – 1196, Şamaxı) – Şirvanşahlar dövlətinin iyirmi birinci hökmdarı, Şirvanşah III Böyük Mənuçöhrün oğlu. Axsitanın adının yazılışı və oxunuşu uzun müddət alimlər arasında mübahisələrə səbəb olmuşdur. Xaqani və Nizaminin əsərlərinin müxtəlif əlyazmalarında onun adı Axtsan, yaxud Axtşan, yaxud da Axsitan yazılmışdır. Bir sıra müəlliflər – Dorn, Xanıkov, Paxomov və başqaları onun adını müxtəlif cür oxmuşlar. Fars əlyazmalarında göstərilən üç variantdan biri – "Axstan" Axsitanın adı çəkilən sikkə və kitabələrdə rast gəlinən formaya uyğundur. Sonra, Hadi Həsənin fıkrincə, Xaqani poemasındakı Zeleman tərəfındən araşdırılan Axstan sözünün ölçüsü və adın "Kartlis tsxovreba"dakı oxunuş variantı -Axsartan – onun Axsatan kimi tələffüzünü daha düzgün hesab etməyə imkan verir. Paxomovun, Zelemanın və S. Aşurbəylinin fikrincə isə, Xaqani şerinin vəzninə əsaslanaraq, Axsitan kimi tələffüz etmək daha doğrudur.
I Axsitan

Dornun cədvəlində bu Şirvanşahın adı atasının adı ilə birləşdirilərək bir şəxs – Mənuçöhr Axsitan kimi verilmişdir. Axsitanın titullarına kitabələrdə və sikkələrdə, habelə Nizaminin "Leyli və Məcnun" poemasının altı bəndində rast gəlinir. Poemada Axsitanın adı aşağıdakı ləqəblərlə çəkilir: Cəlal əd-Dövlə və-d-Din Əbü-1-Müzəffər Məlik əl-Müəzzəm Axsitan ibn Mənuçöhr, Şirvanşah, Xaqan-i Kəbir, yaxud Əkbər. Hakimiyyət dövrü Axsitanın sikkələrini araşdıran tədqiqatçılar onun hökmranlıq illərini təqribən müəyyənləşdirə bilmişlər. Belə ki, xəlifə əl-Müstəncid h.555–566 (1160–1170)-cı illərdə, II Arslan şah ibn Toğrul isə h.555–571 (1160–1176)-cı illərdə hakimiyyət sürdüyündən birinci növə məxsus sikkələrdə h.555–566 (1160–1170)-cı illər arasında zərb olunmuşdur. Lakin Amerika numizmatika cəmiyyətindəki birinci növə aid sikkədə – Sankt-Peterburq Ermitajında bir neçə belə sikkə olduğundan o nadir tapıntı sayılmır – əlli beş (xəms və xəmsin) yəni h.555 (1160)-ci il tarixi göstərilmişdir. Deməli, həmin sikkə, şəksiz, Axsitanın III Mənuçöhrün öldüyü ildə Şirvanşah taxtına çıxarkən kəsdiyi ilk sikkədir.
I Axsitan

Sonra, xəlifə əl-Müstadi h.566–575 (1170–1180)-ci illərdə, sultan III Toğrul isə h.571–590 (1176–1194)-cı illərdə hökmranlıq etmişlər. Deməli, ikinci növə aid sikkələr h.571–575 (1176–1180)-ci illər arasında zərb edilmişdir. Üçüncüsü, xəlifə ən-Nasirlidin Allah h.575–622 (1180–1225)-ci illərdə, sultan III Toğrul isə h.571–590 (1176–1194)-cı illərdə hakimiyyətdə olduqlarından üçüncü növ sikkələr h.575–590 (1180–1194)-cı illər arasında kəsilmişdir. Dördüncüsü, sultan III Toğrul h.590 (1194)-cı ildə öldüyündən və ondan sonra İraq səlcuqları əvəzinə Xarəzmşahlar hökmranlıq etməyə başladığından üzərində xəlifənin adı olub sultan Toğrulun isə adı çəkilməyən dördüncü növ sikkələr h.590 (1194)-cı ildən sonra kəsilməli idi. Mənuçöhrün h.555 (1160)-ci ildə öldüyünü və Axsitanın ilk sikkəsinin h.555 (1160)-cı ildə zərb edildiyini nəzərə aldıqda, onda Axsitanın hakimiyyətə başlaması h. 555 (1160)-cı ilə düşür. Axsitanın zərb etdirdiyi son sikkələr h. 590 (1194)- cı ildən sonraya aiddir.
I Axsitan

Axsitanın ölüm tarixi nə mənbələrdə, nə də numizmatik məlumatlarda göstərilir. Hadi Həsənin Xaqani yaradıcılığına dair araşdırmaları göstərir ki, şair Axsitanın ölümünə mərsiyə yazmamışdır. Bundan belə çıxır ki, guya Axsitan Xaqanidən çox yaşamışdır. Məlumdur ki, Xaqani h.595-ci ilin şəvval ayında (iyul, 1199), son illərini tənha keçirdiyi Təbrizdə ölmüşdür. Saray həyatına nifrət bəsləyən Xaqani saraya qayıtmaq haqqında Axsitanın təkliflərini dəfələrlə rədd etmişdir.S. Aşurbəyliyə görə, Xaqani xəstə olduğundan Axsitanın ölümünə mərsiyə yaza bilməmiş, yaxud münasibətləri pis olduğundan yazmaq istəməmiş, yaxud da ki, yazdığı əsər hələlik tapılmamışdır. Epiqrafik və ədəbi faktlar da I Axsitanın hakimiyyət dövrünün və onun davamiyyətinin aydınlaşdırılmasına yardım göstərir.
I Axsitan

Axsitan atası III Mənuçöhr kimi uzun müddət hakimiyyət sürmüşdür. Abşeron yarımadasındakı Mərdəkan kəndində iki daş üzərində həkk olunmuş natamam kitabədə (Xanıkov həmin kitabəni aşkarlayaraq Peterburqa göndərib və hazırda həmin kitabə Ermitajda saxlanılır) deyilir: "…islamın müdrik hökmdarı Mənuçöhr oğlu Şirvanşah Axsitan… hicri üçüncü (və) səksəninci (və) beş yüzüncü ildə" (h.583 (1187/8)-cü il). Göründüyü kimi, Axsitan h.583 (1187/8)-cü ildə, habelə h.584 (1188)-cü ildə sağ idi, belə ki, Nizami h.584-cü il rəcəb ayının 30-da (24 sentyabr, 1188) tamamladığı "Leyli və Məcnun" poemasını I Axsitana ithaf etmişdi. XIII əsrin əvvəlinə aid mənbədə 1192-ci ildə Şamaxıda dəhşətli zəlzələ olduğu xəbər verilir. Bu zəlzələdə Axsitanın da ailəsi həlak olmuşdu. Lakin Axsitan bu vaxt öz kürəkəni eldəgəz Əmir Əmiran Ömərlə birlikdə Beyləqanda imiş. Deməli, Axsitan o vaxt sağ olmuş və ehtimal ki, bundan sonra bir neçə il də yaşamışdır.
I Axsitan

Həmin mənbədə Şirvanşah Axsitanın 1195-ci ildə atabəy Əbu Bəkrə qarşı Şəmkir vuruşmasında iştirak etdiyi göstərilir. Axsitan Şəmkir vuruşmasından sonra bir il, yaxud ondan bir az çox yaşamışdır. Onun ölümü Nizaminin, Bertelsin fikrincə, 1196-cı ilin iyulundan, yəni h.593-cü ildən sonra yazılmış "Şərəfnamə" (İskəndərnamənin bir hissəsi) poemasında xatırlanır: Axsitanın gülü və sərvi olsa da, Sən bu gülüstanın yaşıl budağısan. O, məni nemətlə ucaltmışdısa, Sən məni torpaqdan göylərə qaldırdın. Məni ondan da betər və uca tutub, Bağın qapısını üzümə bağlamadın.Şair bu şeirdə Axsitanın varisinin adını çəkmir. Poemanın yazıldığı tarix – h.593 (1196/7)-cü il ehtimal ki, Axsitanın ölüm tarixini göstərir və digər materiallarla ziddiyət təşkil etmir. I Axsitanın hökmranlıq illəri Şirvan dövlətinin iqtisadiyyatının böyük yüksəlişi, şəhərlərinin çiçəklənməsi, sənətkarlığın və ticarətin inkişaf dövrü kimi qeyd edilir.
I Axsitan

Həmin dövr ölkədə nisbi əmin-amanlıq, Axsitanın anası şahbanu Tamar vasitəsilə qohum olduğu qonşu Gürcüstanla sülh və müttəfiqlik münasibətləri dövrü idi. Vassallıq vəziyyəti ilə bir araya sığmayan bu dostluq və müttəfiqlik münasibətləri Xaqaninin əsərlərində, xüsusilə onun bu yaxınlarda Təbrizdə dərc olunmuş məktublarında əksini tapmışdır. Xaqani h.571 (1176)-ci ilin şəvval ayınadək Şamaxıda olmuş, Şirvanın mədəni və ədəbi həyatında fəal iştirak etmişdir. Xaqaninin bu yaxınlarda tapılmış məktublarından birində Axsitanın siyasi fəaliyyəti açılıb göstərilir. Həmin məktub Xaqani Şirvanı tərk etdikdən sonra səfərə çıxan Şirvanşah Cəlal əd-Din Axsitanın Akuran Kurandan (Gürcüstanla sərhəddə, Şəki yaxınlığında kənd) yazdığı məktuba Xaqaninin cavabı idi. Xaqani xəbər verir ki, Şirvanşahın Şəkidən Abxaza (Gürcüstana) doğru hərəkət etdiyini eşitmişdir. Abxazda olan Axsitanın məktubuna cavab olan ikinci məktubdan aydınlaşır ki, Axsitan oraya gürcü hökmdarı III Georginin hakimiyyətindən narazı olan və onu taxtdan salmaq istəyən feodal və əyanları, qiyam qaldırmış şahzadə Dyomnanı sakitləşdirmək üçün getmişdir. Axsitan Gürcüstana seçmə Şirvan qoşunu ilə getmiş və göründüyü kimi, gürcü hökmdarının sarayında qayda-qanunu bərpa etməklə Baqratilər dövlətini süquta uğramaqdan xilas etmək üçün təkcə güc deyil, həm də diplomatiya işlətməli olmuşdu. .Axsitan I Demetrinin Gürcüstanda hakimiyyəti dövründə Şəki "kafirlərinin, ehtimal ki, xristian əhalinin köməyilə gürcü hökmdarı tərəfindən işğal olunmuş Şəkiyə getdi..Lakin, məktubdan göründüyü kimi, Axsitanın hakimiyyəti dövründə Şəki yenidən Şirvan dövlətinin tərkibinə daxil edilmişdi.