LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Varşava

Varşava (pol. Warszawa ) — Polşanın paytaxtı, ərazicə və əhalicə ən böyük şəhəri. 1596-cı ildə kral III Sigizmundun Vavel qəsrində yanğın olduqdan sonra o öz iqamətgahını Varşavaya köçürür. Paytaxt kimi statusu ilk dəfə Polşanın 1791-ci il Konstitusiyasında əksini tapıb. Şəhərin ərazisindən Visla çayı axır. Varşava şəhərinin əsası 1300-cü ildə polyak knyazlarının biri tərəfindən qoyulub. Sürətlə böyüyən şəhər 1413-cü ildə Masoviya knyazlığının paytaxtına çevrilir. 14–15-ci əsrlərdə Varşava iqtisadiyyatı ticarət və sənətkarlığın əsasında inkişaf edirdi.
Varşava

1526-cı ildə Varşava Polşa krallığının tərkibinə daxil olur. Artıq 1529-cu ildə ilk dəfə Varşavada Polşa seyminin toplantısı keçirilir. 1569-cu ildən etibarən isə Seym öz toplantılarını daimi olaraq Varşavada keçirməyə başlayır. 1596-cı ildə birləşmiş Poşa-Litva Federasiyası olan Reç Pospolitanın paytaxtı Krakov şəhərindən Varşavaya köçürülür. Varşavanın paytaxt elan olunmasından sonra şəhər sürətlə inkişaf edərək böyüyür. Şəhərdə bir neçə özəl şirkətlər və yaşayış məntəqələri yaranır. 1655–1658-ci illər arasında şəhər bir neçə dəfə İsveç, Almaniya və Transilvaniya orduları tərəfindən mühasirəyə alınaraq ələ keçirilir və dağıdılır. 1700-cü ildə Böyük Şimal müharibəsi başlanır.
Varşava

Müharibə ərzində şəhər bir neçə dəfə mühasirəyə alınır və ağır rüsumlar ödəməyə məcbur olur. Müharibə bitdikdən sonra Varşava tədricən kapitalist iqtisadiyyatının hakim olduğu şəhərə çevrilməyə başlayır. Varşava 1795-ci ilə kimi Reç Pospolitanın paytaxtı olaraq qalır. Həmin ildə Reç Pospolitanın bir dövlət kimi mövcudluğu sona çatır və onun əraziləri Prussiya krallığı və Rusiya imperiyası arasında bölüşdürülür. Varşava şəhəri Prussiyaya məxsus ərazilərə qatılır və Cənubi Prussiya əyalətinin paytaxtı elan edilir. 1806-cı ildə şəhəri Napoleonun ordusu ələ keçirir. Lakin daha sonra Napoleonun Rusiyaya məğlubiyyətinin ardından şəhər 1815-ci ildə Rusiyanın hakimiyyəti altına keçir. Razılaşmaya görə Polşa konstitusiyalı monarxiya kimi Rusiya ilə birlikdə vahid konfederasiyaya daxil olur.
Varşava

Polşanın paytaxtı yenidən Varşava elan olunur və 1816-cı ildə burada Varşava Universiteti açılır. İqtisadiyyatı 2008-ci ildə aparılmış araşdırmaların nəticələrinə əsasən Varşava şəhəri yaşayışın qiymətinə görə dünyada 35-ci ən baha şəhər hesab olunur. Varşava həmdə yüksək səviyyədə qloballaşmış şəhər sayılır. Varşava şəhəri və xüsusilə onun mərkəzi hissəsi (Śródmieście) bir çox dövlət idarələrinin, elmi mərkəzlərin və həmçinin bir çox yerli və xarici şirkətlərin qərargahlarının yerləşdiyi yerdir. 2006-cı ilə kimi Varşavada qeydiyyatdan keçmiş şirkətlərin sayı 304.000-i ötüb. Varşava əhalisinin adambaşına olan gəliri orta polşalının gəlirindən 3 dəfə çox, orta avropalının gəlirindən isə 60% çoxdur. Şəhərdə işsizlik səviyyəsi Polşada ən aşağıdır və rəsmi göstəricilərə görə 3%-dən aşağıdır. Həmçinin bax Varşava İqtisadiyyat və Humanitar Elmlər Universiteti
Azər Cəfərov

Azər Məmməd oğlu Cəfərov (1954, Zərdab) — Azərbaycan ədliyyə nazirinin müavini (iyul 2012–ci ildən), ədliyyə nazirinin səlahiyyətlərinin icraçısı (16 fevral–27 fevral 2024), II dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri. Azər Məmməd oğlu Cəfərov 1954-cü ildə Zərdab şəhərində anadan olmuşdur. O, Azərbaycan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini, Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutunu bitirmiş, Rusiya Elmlər Akademiyasının Dövlət və hüquq institutunun doktorantı olmuşdur. Hüquqşunas kimi əmək fəaliyyətinə Vəkillər Kollegiyasının üzvü (vəkil) kimi başlamış, 1982–1986-cı illərdə Ədliyyə Nazirliyinin aparatında böyük məsləhətçi, Məhkəmə orqanları idarəsində şöbə rəisi vəzifələrində işləmişdir. 1986-cı ildə prokurorluq orqanlarına keçirilmiş, Bakı şəhər və respublika prokurorluqlarının cinayət işləri üzrə məhkəmə qərarlarının qanuniliyinə nəzarət şöbələrinin prokuroru, Bakı şəhər prokurorluğunda həmin şöbənin rəisi, 1992–2000-ci illərdə isə Bakı şəhəri Binəqədi və Nərimanov rayonlarının prokuroru, sonra Baş Prokurorluğun hüquqi təminat şöbəsinin rəisi vəzifələrində çalışmışdır. 2004-cü ildə Ədliyyə Nazirliyinin Təşkilat-nəzarət baş idarəsinin rəisi və nazirliyin Kollegiyasının üzvü, 2012-ci ilin iyul ayında ədliyyə nazirinin müavini təyin edilmişdir.
Azər Cəfərov

II dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviridir. 2005-ci ilin fevralından, həmçinin, Məhkəmə-Hüquq Şurasının üzvüdür, Dünya Bankı ilə birgə həyata keçirilən "Ədliyyə sisteminin müasirləşdirilməsi" layihəsinə rəhbərlik edir. Məhkəmə hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi problemləri üzrə Azərbaycan-Avropa Şurası İşçi qruplarının həmsədri, Avropa Şurasının Ədalət Mühakiməsinin Səmərəliliyi üzrə Komissiyasının (CEPEJ) üzvü kimi ölkəmizin məhkəmə sisteminin Avropa standartlarına uyğunlaşdırılması məsələləri ilə məşğul olmuş, müxtəlif vaxtlarda ədliyyə, məhkəmə və prokurorluq orqanlarının fəaliyyətini tənzimləyən və sair qanunvericilik aktlarının hazırlanmasında yaxından iştirak etmişdir. Beynəlxalq Prokurorlar Assosiasiyasının, Beynəlxalq Antikorrupsiya Orqanları Assosiasiyasının üzvüdür. BMT-nin cinayətkarlığa qarşı mübarizəyə həsr olunmuş 11-ci (2005-ci il) və 12-ci (2010-cu il) konqreslərində Azərbaycan Hökumətinin nümayəndə heyətinin tərkibində ölkəmizi təmsil etmişdir. Hüquq elmləri doktorudur.
Azər Cəfərov

"Azərbaycan prokurorluğu: islahatlara qədər və sonra. İslahatların əsasları", "Avropa Şurası demokratik cəmiyyətdə prokurorluğun roluna dair", "Azərbaycan Respublikası prokurorluq orqanlarının islahatı problemləri" və s. nəşrlərin, beynəlxalq və milli qanunvericilik üzrə suallar və cavablar toplusunun, çoxsaylı elmi və publistik məqalələrin müəllifidir. Azərbaycan Respublikasının əməkdar hüquqşünasıdır, "Dövlət qulluğunda fərqlənməyə görə" Azərbaycan Respublikası medalı, "Azərbaycan Ədliyyəsinin 90 illiyi" xatirə medalı, Rusiya Vəkillər Gildiyasının "Fayda, şərəf və şöhrət" ordeni, "Prokurorluğun fəxri işçisi" döş nişanı və prokurorluğun fəxri fərmanı ilə təltif edilmişdir. Evlidir, iki övladı var. 16 fevral 2024-cü ildə prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının ədliyyə naziri təyin olunanadək həmin vəzifənin müvəqqəti icrası Azər Cəfərova həvalə edilib.
Beynəlxalq Kişilər Günü

Beynəlxalq Kişilər Günü — hər il noyabr ayının 19-da qeyd olunan beynəlxalq tədbirdir. İlk olaraq 1999-cu ildə Trinidad və Tobago adasında (Karib dənizi adaları) yaranmış və Avstraliya, Karib dənizi ölkələri, Şimali Amerika, Asiya, Avropa və Afrika ölkələrində də qeyd olunmağa başlanmışdır. Qadın və Sülh Mədəniyyəti komitəsinin direktoru İngeborg Breyns UNESCO-un adından bildirmişdir ki, "Bu, çox gözəl ideyadır və gender balansı təmin etmiş olacaq". O, əlavə edib ki, UNESCO təşkilatçılarla əməkdaşlıq etmək niyyətindədir. Beynəlxalq Kişilər Gününün qeyd olunmasında məqsəd kişilərin sağlamlıq məsələlərinə köklənmək, genderlərarası münasibəti təkmilləşdirmək, gender bərabərliyinə yardım etmək və müsbət kişi rolu modelini vurğulamaqdır. Bu, kişilərə qarşı olan ayrı-seçkiliyi nəzər çatdırmaq və onların cəmiyyət, ailə, evlilik və uşaqların tərbiyəsindəki töhfələrini və naliyyətlərini qeyd etmək üçün bir təşəbbüsdür. Təməl məqsəd isə insani dəyərləri önə çəkməkdir. Qeyd olunduğu ölkələr Beynəlxalq Kişilər Günü 60-dan çox ölkədə qeyd olunur. Trinidad və Tobaqo, Yamayka, Avstraliya, Hindistan, Çin, Amerika Birləşmiş Ştatları, Rumıniya, Sinqapur, Malta, Böyük Britaniya, Cənubi Afrika Respublikası, Tanzaniya, Bosniya və Herseqovina, Macarıstan, İrlandiya, Qana, Kanada, Danimarka, Norveç, Avstriya, Ukrayna, Fransa, İtaliya, Kuba və s. ölkələrdə qeyd olunur.
Buzlaq

Kriosfer Yerin üç əsas təbəqəsinin qarşılıqlı təsiri nəticəsində əmələ gəlir: qar və buz yaranması üçün rütubət verən hidrosferin, bu rütubəti yayan və onu bərk fazada saxlayan atmosferin, səthində qar təbəqəsi əmələ gəlməsi mümkün olan litosferin.Bu okean — atmosfer — materik sisteminin vəsilələrindən biri iştirak etməsə daima qarlar da olmaz. Beləliklə, kriosfer qeyri-müntəzəm yayılmışdır. O yalnız qartoplanma şəraiti olan yerdə meydana gəlir. Lakin bu qeyri — müntəzəmlik hidrosferin vəhdətini və fasiləsizliyini gəstərir: su maye fazada ola bilməyən yerdə bərk fazada olur. İqlim hadisəsi olan şaxtalı atmosfer isti qurşaqda böyük yüksəkliklərdə, mülayim enliklərdə bir qədər orta yüksəkliklərdə, qütb ölkələrində isə dəniz səviyyəsində olur. Onun qütb basıqlığı bərk Yerdəkinə nisbətən 5 km çoxdur. Krisoferin alt sərhədi qar xətti adı almışdır. Qar xətti o yüksəkliyə deyilir ki, orda il ərzində düşən bərk atmosfer yağıntısının miqdarı onun illik məsrəfinə bərabərdir və ya ildə nə qədər düşürsə, o qədər də əriyir.Bu sərhəddən aşağıda il ərzində qar əriyə bildiyinə nisbətən az düşdüyündən, təbiidir ki, onun toplanması mümkün deyildir. Qar sərhəddindən yuxarıda temperaturun düşməsilə əlaqədar olaraq qar akkumuliyasiyası onun ablyasiyasından (əriməsindən) üstün olur. Burada daima qar toplanır. Təbiidir ki, qar xətti kimi yalnız qarın yaydakı aşağı kənarının mövqeyini qəbul etmək olar.
Buzlaq

Uzaqdan baxanda qara bürünmüş dağ yamaclarının aşağı sərhədi, yəni qar xətti nisbətən düz xətt kimi görünür. Həqiqətdə isə o olduqca əyri-üyrüdür. ; maili yamaclarda qar çox qalandır, dik yamacların çökək yerlərində ləkə — ləkə qalır, qayalarda isə heç qalmır. Daimi qarların aşağı səviyyəsi ümumiləşdirmə metodu ilə təyin olunur: buna görədə onu xətt deyil, sərhəd adlandırmaq daha yaxşıdır. Qar sərhəddinin yüksəkliyi və buzlaşmanın intensivliyi coğrafi enlikdən, yerli iqlimdən, məhəllin oroqrafiyasından və buzlaqların öz inkişafından asılıdır. Müxtəlif enliklərdə qar xəttinin yüksəkliyi Qar sərhədinin yüksəklik enlik fərqləri havanın temperaturundan və yağıntının miqdarından asılıdır, yağıntı isə, məlum olduğu kimi zonal paylanır. Temperatur nə qədər alçaq, yağıntı nə qədər çox olsa qar toplanması və buzlaşma üçün bir o qədər əlverişli şərait yaranır, deməli, qar sərhəddi daha aşağı olur. Rütubətli ekvator iqlimində o, 4600–5000 m yüksəklikdədir. Quru tropik iqlimdə isə 5600 m-dək qalxır. Qar sərhəddinin yüksəkliyində Yerin ekvatora nisbətən dissimmetriyası da təzahür edir; daha isti olan şimal yarımkürəsində tropik qurşaqlardan kənarda qar sərhəddi yüksəkdə, daha soyuq olan cənub yarımkürəsində isə alçaqda yerləşir. Frans — İosif Torpağında 86° şm.
Buzlaq

e-də onun yüksəkliyi 50–300 m arasında tərəddüd edir; Arktikada yalnız bir yerdə — Qrelandiyanın şimal — şərqində 82°şm. e.-də qar dəniz səviyyəsinə enir. Halbuki cənub yarımkürəsində bu səviyyəyə o, artıq 60–70 °C.e. arasında düşür. Cənubi Şetland adaları ( 62 °C.e.) həmişə qarla örtülüdür. Enlik qurşaqları üzrə qar sərhədinin orta yüksəkliyi Buzlaqların formalaşması Yer səthində — dağlarda, yaxud qütb enlikləri düzənliklərində — sovrulub gətirilmiş qarlardan kiçik bir ləkə meydana gəlir. Sonra albedo artması və Günəş radiasiyasının xeyli hissəsinin itməsi, qar üzərində yüksək kondensasiya sayəsində yağıntı miqdarının artması və qar səthinin təsirindən temperaturunun ümumi düşməsi yolu ilə özü-özünə inkişaf edir. Antarktidadakı müşahidələr göstərmişdir ki, buz örtüyü öz üzərində temperaturu 25 °C aşağı sala bilər. Nəticədə hətta dəyişməyən iqlim şəraitində buzlaqlar artır və qar sərhədi enir. M.V.Tronovun göstərdiyi kimi, o, 200 −300 metrə enə bilər.
Buzlaq

Lakin sərhədin enməsi yalnız müəyyən həddə qədər mümkündür. Buz örtüyü xeyli qalın olduqda onun üzərində antisiklon yaranır, yağıntıların miqdarı kiçilir, deməli, buzlaq böyüməkdən qalır. Sonra isə, o, periferiyada əriməyə başlayır. Ərimə buz sahəsi iqlim və geomorfoloji şəraitinə uyğun kəmiyyətə çatana qədər davam edir. Qarın buza çevrilməsi Dağlarda qarın akkumulyasiyası əks proseslə — qarlı sahillərin boşalması ilə müşayət olunmalıdır. Boşalma iki yolla baş verir: a) qar uçqunu ilə və b) qarın buza çevrilməsi və axması ilə. Qar uçqunu dağ yamaclarından qoparaq öz yolundakı yeni qar kütlələrinini özü ilə aparan qar kütləsinə deyilir. Dikliyi 15° -dən artıq olan yamaclarda əmələ gələ bilər: 1) qar düşdükdən sonra ilk vaxtlarda onun yumuşaqlığı, 2) qarın alt horizontlarında temperaturun təziqdən yüksəlməsi və bunun nəticəsində qarın yamaca pis ilişməsi, 3) hava istiləşəndə qarın əriməsi nəticəsində suyunun yamacları islatması. Qar uçqunları böyük dağıdıcı qüvvəyə malikdir. Onların zərbə qüvvəsi 100 t/m²-ə çatır. Qar uçqunları bəzən böyük fəlakətlə nəticələnir.
Buzlaq

Dağ relyefinin qar saxlayan formalarında, yaxud bütün relyefin qar altında qaldığı rayonlarda qar toplanır və firnə, sonra isə buzlaq buzuna çevrilir. Firn çox qalmaqdan sıxlaşan iri dənəli qara deyilir, bir — birinə birləşmiş buz dənəciklərindən ibarət olur. Onun sıxlığı 0,4-dən 0,7 q/sm³-ə qədərdir. Firn qatı lay-laydır: hər yağan qarın öz layı olur, bir lay digərindən sıx nazik qabıqla ayrılır. Alt qatlarda firn dənəli quruluşlu buzlaq (və ya qletçer) buzuna çevrilir. Buzun rəngi üstdə süd kimi ağdır, altda sıxlaşdıqca mavi olur. Qar və firn qatı altında əmələ gəlmiş buz elastik xassə alır, relyef üzrə buz dili, buzlaq və ya qletçer şəklində aşağı axır. Buzlaqların quruluşu Hər buzlağın qidalanma sahəsi və axım sahəsi vardır. Kriosferdə yerləşən qidalanma sahəsində qar akkumulyasiya olur, sıxılaşır, firnə və buza çevrilir. Axım sahəsində buzlaq qar sərhədindən aşağı enir; burada ərimə yaxuda ablyasiya prosesi gedir. Buzlaq dilinin böyük hissəsi açıq buzlaq səthidir, kiçik hissəsinin üzəri süxur qırıntıları ilə örtülərək altda qalmışdır.
Buzlaq

Dağ buzlaqlarından ən uzunu Alyaskada Berinq və Habbard buzlaqlarıdır; onların uzunluğu 190 −120 km arasında dəyişir. Eni bəzi yerdə 16 km-ə çatır. Dağ buzlaqları xeyli qalındır. Alp dağlarınının uzunluğu 26,8 km olan ən böyük buzlağında — Böyük Aleçdə buzun qalınlığı 790 m-ə çatır. İslandiya Vatia-Yokul buzlağının qalınlığı 1036 m-dir. Adətən, dağ buzlaqlarının qalınlığı 200–400 m-ə yaxın olur. Antarktidanın və Qrenlandiyanın materik buzları müqayisəedilməz dərəcədə qalındır. Buzlaqların hərəkəti Dağlıq ölkələrin əksəriyyətinin buzlaqları 20–80 sm/sutka və ya 100 −300 m/il sürətlə axır; yalnız Himalay dağlarının buzlaqlarının sürəti 2–3, bəzən 7 m/sutkaya çatır. Qrenlandiyanın və Antarktidanın buz qalxanlarında buzlar daha yavaş (3–30 sm/sutka) hərəkət edir. Ayrılmış buzlaqlar daha sürətlə irəlləyir. Buzun hərəkəti onun gövdəsində gərginlik yaradır və o, köndələn, uzununa və yan çatlar əmələ gətirir.
Buzlaq

Bəzən Günəş şüasının, yağışın və küləyin təsirindən əriməsi buzlağın səthində çala-çuxur əmələ gəlməsi ilə nəticələnir. Buzlaşma tsiklləri və buzlaqların təsnifatı Buzlaşmanın iqlim və geomorfoloji amilləri və onların ərazi uyğunluğu son dərəcə müxtəlif olduğundan buzlaqların formaları da olduqca çoxdur. Buna görə də buzlaqların çoxlu təsnifatının mövcud olması təəccüblü deyildir. Buzlaqları onların formasına və relyeflə qarşılıqlı əlaqəsinə görə qruplaşdıran morfoloji təsnifatlar geniş yayəlmışdır. Buzlaşma tipi Yer qabığının şaxtalı atmosfer ilə təmas xarakterindən asılıdır. Əsasən iki böyük buzlaşma tipi ayrıd edilir: Materik və dağ buzlaşması. Materik buzlaşması şaxtalı atmosfer ya materik səthi ilə (Antarktida) və ya böyük ada səthi ilə (Qrenlandiya) təmas etdikdə olur. Dağ buzlaşması dağlar şaxtalı atmosferdə olduqda baş verir. Bu iki buzlaşma tipi arasında Arktika adalarına xas olan keçid tipi də vardır. Arktika adalarında həm dağ tipli buzlaqlar, həm də materik buzlaşması əlamətlərinə malik buz günbəzləri mövcuddur. Amerika qlyasioloqu V.Q.
Buzlaq

Hobbsun işləyib hazırladığı təsnifat digər təsnifatlardan ehtimal ki, daha perespektivlidir. Bu təsnifatın əsasını buzlaşmanın mərhələli inkişafı təşkil edir. Buzlaşmanın öz-özünə inkişafı iqlim dəyişikliyi istiqaməti ilə uyğun gələn zaman buzlaq sahəsinin təkamülü V.Hobbsun fikrincə müəyyən tsikl keçir. Həmin tsikldə proqressiv və reqressiv fazalar və ya mərhələlər ayrıd edilir. Müəyyən ərazinin buzlaqları proqressiv mərhələdə genişlənir və yeni sahələri tutur. Yüksək yamaclarda əmələ gəlmiş kiçik qar yığınları böyüyür və dərələr üzrə enir. Sonra onlar bütün dərələri doldurur və qıraqlarından aşıb zirvələrdə qovuşur. Buzlaqların ucları dağətəyinə qədər enir və orada birləşir. Proqressiv mərhələnin axırında buz və qar bütün relyefi öz altına alır və yalnız ən dik və yüksək qayalar — nunataklar — buzun altından çıxır.Reqressiv mərhələdə buzlaşma deqradasiyaya uğrayır. Bu proses iqlimdən və digər coğrafi şəraitlərdən asılı olaraq müxtəlif yolla gedir: ya buzlaq qırıqlarından əriməyə başlayır, ya da ayrı-ayrı buz massivlərinə ayrılır. Buzlaşmanın yoxolma prosesində buzlaq sahəsi genişlənərkən yaranan eyni formalar əmələ gələ bilər (lakin əks qaydada).
Buzlaq

Buzlaşma üçün əlverişli olmayan şərait buzlaqları tez bir zamanda kiçildə bilmir, çünki onların öz ölçüsünü qoruyub saxlamaq qabiliyyəti vardır. Qoruyub saxlama inersiyası buzlağın əmələ gələ bilməyəcəyi şəraitdə mövcudluğunu təmin edir. Eyni bir ərazidə buzlaşmanın bütün mərhələləri yalnız uzun geoloji vaxt ərzində izlənə bilər. Lakin bütün mərhələləri və hətta onların kiçik hissələrini eyni bir vaxtda Yerin müxtəlif sahələrində müşahidə etmək olar. Aşağıda verilmiş təsnifatda V. Hobbs və S.V. Kalesnik tərəfindən işlənmiş prinsiplər əsas götürülmüş, buzlaqların digər xarakteriska materialları da nəzərə alınmışdır. I sinif. İlk buzlaqlar. Onlar buzlaşmanın proqressiv mərhələsinin başlanğıcında meydana gəlir, sayca çox deyildir və bir-birindən geniş qarsız sahələrlə ayrılır. Axım sahəsi böyük deyildir və ya heç yoxdur. Bu sinfə dörd buzlaq tipi daxildir: Kar buzlaqları; karları tutur və adərən, qar xəttindən kənar çıxmır.
Buzlaq

Vulkan konusu buzlaqları; onların firn sahələri vulkanların kraterlərində və kalderlərində yerləşir, buzlaq dilləri ya onların hüdudlarından kənara çıxır və ya radial şəkildə hər tərəfə, lakin kiçik məsafədə yayılır. Dağ zirvəsi buzlaqları; isti qurşaqda yayılmışdır, ancaq ən uca zirvələrədə olur, bir-birindən uzaqda yerləşir və hər biri kiçik sahə tutur. Onların forması konusvarı zirvələrdə ulduzşəkilli, yastı zirvələrdə kömbəşəkillidir.Asılı buzlaqlar; nisbətən dik ymaclarda əmələ gəlir. Onların qidalanma və axım sahələri çökəkliklərə aid deyildir. Birbaşa yamacda yerləşir, asılmış kimi görünür. Buz dik sıldırımın kənarına çatdıqda qopur və parçalarla dərəyə tökülür. II sınıf. Dərə buzlaqları. Qidalanma dərəcəsi artdıqca buzlaşma miqyası da genişlənir, ilk buzlaqlar sayca çoxalır, onların hər birinin sahəsi böyüyür və qalınlığı artır. Zirvələrdə və karlardan dərələrlə aşağı sürüşür və dərə buzlaqlarına çevrilir. Bu tip buzlaqlar mülayim qurşağın dağlıq ölkələrində ən xarakterik buzlaşma formasıdır.
Buzlaq

Adətən, onların aşağıdakı tipləri ayrıd edilir: Adi dərə buzlaqları və ya Alp tipli buzlaqlar; bir dildən ibarətdir, qolları yoxdur. Hər qletçerin öz ayrıca qidalanma sahəsi vardır. Mürəkkəb dərə buzlaqları və ya Qafqaz tipli buzlaqlar; baş qoldan və çox sayda qollardan ibarətdir. Orta Asiya tipli buzlaqlar, onlar həm firn sahəsindən, həm də çox sayda qar uçqunlarından və digər buzlaq uçqunlarından qidalanır. Qidalanma firn sahəsi buzlaqla müqayisədə kiçikdir. Bu buzlaqlar əlavə qar uçqunları hesabına qidalandıqları üçün uzundur. Himalay tipli buzlaqlar; buzlaşma prosesinin fəal getməsi şəraitində hər bir yamacın dərəsi ilə aşağı gedən buzlaqlar silsilələr arasındakı dərəyə çatır və bu dərə üzrə hərəkətini davam etdirir, ağac şəkilli mürəkkəb buzlaq forması alınır. Buzlağın əsas gövdəsi və qol-budaqları olur.İstənilən tipli dərə buzlağı, əgər buz şəlaləsilə qurtarırsa və tökülən buz parçaları aşağıda onu davam etdirirsə bərpa oluna bilər. III sinif. Buzlaqların məcmuyu və ya buzlaq kompleksləri. Buzlaşma şəraitinin daha da yaxşılaşması nəticəsində ayrı-ayrı buzlaqlar genişlənərək birləşir və öz fərdiliyini qismən itirir.
Buzlaq

Bu, mülayim zonanın şimal hüdudlarında, subqütb və qütb qurşaqlarında, onların xüsusən rütubətli regionlarında baş verir. Aşağıdakı tip buzlaq kompleksləri əmələ gəlir: Buzlaq yaylası və ya Skandinaviya buzlaşma tipi; əlverişli iqlim şəraitində — zəif parçalanmış yaylalarda, rütubətli sərin iqlimdə inkişaf edir. Onun bütün ərazisində vahid və qalın qar və buz sahəsi əmələ gəlir. Buz sahəsindən yaylaların kənarı kəsib keçən dərələr üzrə buzlaqlar axır. Nəticədə bir qidalanma sahəsindən bir neçə buzlaq hərəkət edir. Dağətəyi buzlaqlar və ya Malyaspin tipli buzlaqlar; Alyaskada geniş yayılmışdır. Burada olduqca əlverişli iqlim şəraitində və orfoqrafik şəraitdə dərə buzlaqları elə güclü inkişaf edir ki, dağların ətəklərinə enərək genişlənir və birləşir. Buzlaq planı Skandinaviya buzlağının əksinədir: dağlarda buzlaqlar və dağətəklərində ayrı-ayrı buzlaqlar bir ümumi buzlaq zolağı əmələ gətirir. Şpisbergen buzlaşma tipi;buzlaşma üçün əlverişli iqlim şəraitində, lakin kəskin parçalanmış relyefdə əmələ gəlir. Dik ymaclı ensiz sıra dağlar başdan-başa qar-buzla örtülü olur, lakin qar-buz səthi hələ relyefi əks etdirir. Bütün dərələr buzla dolu olur.
Buzlaq

Buz örtüyünün altından sıra dağların yalnız yüksək və şiş zirvələri və yalları üzə çıxır.IV sinif.Ada və materik buzlaqları. Buz kütlələrinin artması nəticəsində onlar ölkəni daha çox örtür və relyefi öz altına daha çox alır. Şpisbergen buzlaşma tipi buz qalxanı mərhələsinə keçir. Materik və ada buz örtükləri adaları və hətta bütöv materiki — Antarktidanı örtən geniş bütöv və qalın buz qatıdır. Buzaltı relyef üzə çıxmır. Buzun səthi hamar-qabarıqdır, buna görə də örtük buz qalxanı adlanır. Materik buzları axın prosesində differensiasiya olunur: bəzən yerdə buz nisbətən sürətlə hərəkət edir, başqa yerdə demək olar ki, hərəkətsiz qalır. Hərəkət edən buzlaqlar, adətən dərə buzlağı formasında olur, lakin onlar dağlarda olduğu kimi, dağların ymacları ilə yox, az hərəkətdə olan buz massivləri ilə hüdudlanır. Qalxanın qıraqlarında yerləşən və buz kütlələrini dənizə aparan mütəhərrik buzlaqlar çıxarıcı buzlaqlar adlanır. Onlar buz örtüyünün içərilərində başlanıb və buz dilləri şəklində dənizə doğru hərəkət edə bilir. Şelf buzları Şelf buzları Antaraktida üçün səciyyəvidir.
Buzlaq

Bu buzlar buzlaq qalxanının dənizsə irəlləmiş kənarı olub, qismən dayazlıqlara, adalara, qayalara söykənir. Bəzən isə bir hissəsi (Ross buzlağında 40 km-ə qədər) üzür. Onun yastı səthi dənizdə buz divarı şəklində qurtarır. Bu buz səddi adlanır. Ən böyük şelf buzlağı Ross buzlağıdır. Onun qalınlığı 200 m, sahəsi 487 000 km²-dir. Ross buz səddi 800 km uzanır və hündürlüyü 50 m-ə çatır. Bütün aylarda temperatur 0°-dən alçaq olan qütb qurşaqlarında qurudan axım buzlaqlar vasitəsilədir. Dənizə çatan böyük buz kütlələrini dalğalar parçalayır və əridir. Materik buzlaşmasının nəhəng çıxarıcı buzlaqları və şelf buzlaqları dənizin içərilərinə çox uzanır və böyük buz parçaları qırılır. Bunlar buzdağları və ya aysberqlər adı almışdır.
Buzlaq

Şimal yarımkürəsində aysberqlərin əmələ gəldiyi məntəqələr Qrenlandiya və Severnaya Zemlya, cənub yarımkürəsində Antaraktidadır. Cərəyanlar vasitəsilə aysberqlər mülayim enliklərə 40°-yədək və hətta 36°-cı enlyədək aparılır və əriyir. Antaraktida aysberqinə 26 °C.e. və 26° q.u-da təsadüf edilmişdir. Arktika aysberqləri Antaraktika aysberqlərindən bir qədər fərqlənir. Arktika aysberqlərinin səthi hamar deyil, dağa oxşayır, uzunluğu bir neçə kilometrdir. Hündürlüyü su səthindən orta hesabla 70 m, bəzən isə 100 m-dir. Nəhəng buz qalxanı parçaları olan Antarktida aysberqlərinin yastı stolvarı səthi vardır. Uzunluğu 100 km-dək, su üzərində hündürlüyü 100, 300 və hətta 500 m-olur. Buzun sıxlığı dəniz suyunun sıxlığından bir qədər az olduğundan aysberqlərin suüstü hissəsi ümumi hündürlüyünün yalnız 1/5 və 1/6-ni təşkil edir. Yerin müasir buzlaşması Hazırda, daimi buzlarla örtülü sahə quru səthinin 11%-ə qədərini təşkil edir.
Buzlaq

Əgər bütün buzu bərabər layla quru səthi üzrə paylasaq, onun qalınlığı 182 m-ə bərabər olar. Daima qar və buz müxtəlif miqdarda bütün iqlim qurşaqlarında vardır.İsti qurşaq. Afrikada kriosferə yalnız ən uca zirvələr — Keniya, Kilimancaro, Ruvenzori qalxır. Buzlaqlar 4500 m-dən aşağı enmir. Yeni Qvineya dağlarında kiçik buzlaqlar yerləşir (15 km²). Yeni Zellandiyanın Şimal adasında bir krater buzlağı var, Cənub adasında isə buzlaşma xeyli genişdir. Avstraliyada buzlaq yoxdur. Tropik And dağlarında buzlaq papaqları yalnız 6000 m-dən yüksək zirvələrdə vardır. Ekvatorda qar xətti 4800 m-ə enir. Bundan yüksəkdəki zirvələrin hamısında qar və buzlaqlar vardır. Quru iqlimli Meksikada yalnız Orisaba və Popokatepel çatır.
Buzlaq

Himalay dağları qalın buzlaşma sahəsidir. Bu, dağ sisteminin çox hündür olması ilə həm də onun dəniz mussonu yolunda yerləşməsi ilə izah olunur. Qar xətti yüksəkdə (4500–5500 m-də) yerləşir. Buzlaşma sahəsi 33 000 km²-dən artıqdır. Mülayim qurşaq. İslandiya subqütb okean iqlimi və vulkan konusları olan yayla relyefi sayəsində buzlaşma üçün əlverişlidir. Buzlaqlar onun ərazisinin 11 % -ni tutur. Buz günbəzləri üstünlük təşkil edir, çıxarıcı buzlaqlar, dağ zirvəsi buzlaqları və kar buzlaqları da vardır. Skandinaviya dağları siklonların yolunda yerləşir. İqlim və relyef buzlaşma üçün əlverişlidir. Şimalda qar xətti 700 m, cənubda isə 1900 m yüksəkdən keçir.
Buzlaq

Buzlaşma sahəsi 5000 km²-dir. Yayla buzlaq papaqları üstünlük təşkil edir. Xibin dağlarında üç-dörd kiçik buzlaq var. Qütb Uralında dağların hündür olmaması və kontinental iqlim buzlaşma üçün əlverişsizdir. Buzlaqların ümumi sahəsi 25 km²-dir. Şimali-Şərqi Sibir Yerin çox kontinental sahəsidir, buna baxmayaraq buzlaşmaya məruz qalmışdır. Dağlarda yağıntının miqdarı artır. Burada ümumi sahəsi 500 km²- yaxın olan cəmi 540 kiçik buzlaq vardır. Kamçatka yağıntı ilə zəngindir; buna görə onun sıra dağlarında, xüsusən şərq hissəsində buzlaqlar geniş sahə tutur. Onların ümumi sahəsi 800 km²-dən artıqdır. Alyaska, xüsusən onun Sakit okean sahilləri ən böyük müasir buzlaşma sahələrindən biridir.
Buzlaq

Bunun səbəbi rütubətli sərin iqlim və dağlıq relyefdir. Yağıntıların miqdarından asılı olaraq qar xətti 300 m-dən 2400 m-dək qalxır. Buzlaqların ümumi sahəsi 52 000 km²-dir. Bəzi buzlaqlar dənizə çatır. Alyaskadan cənubdakı Kordilyer dağlarında buzlaşma tədricən azalır. ABŞ ərazisində yalnız yüksək zirvələrdə buzlaqlar var. Tropik enliklərdə isə buzlaqlar heç yoxdur. Alp dağları dərə buzlaqları olan tipik dağlıq ölkədir. Qar sərhədi 2500–3300 m yüksəkdədir. Qafqaz Alp dağları kimi, qalın dağ buzlaşması ölkəsidir. Böyük Qafqazda ümumi sahəsi 1780 km² olan 2200 buzlaq vardır.
Buzlaq

Tyan-Şan qalın buzlaqları olan nəhng dağlıq ölkədir. Buzlaq sahəsi 10 km²-dən artıqdır. Pamir buzlaşma ölçüsünə görə Tyan-Şandan geri qalmır. Ən uzun buzlağı Fedçenko buzlağıdır (71 km). Qərbi Altaya çox yağıntı düşür, cənub-şərqi Altay isə qurudur. 970 buzlaq var və onların sahəsi 900 km²-dir. Sayan sıra dağlarında buzlaşma zəifdir, cəmi 40 km² sahə tutur. Hindiquşda iqlim qurudur. Qar xətti 4600–5400 m yüksəklikdən keçir. Karakorumda, quru Mərkəzi Asiyada yerləşməsinə baxmayaraq buzluq sahəsi nəhəngdir. Onun ümumi sahəsi 17 800 km²-dir.
Buzlaq

Tibetdəki və ətrafdakı bütün uca sıra dağlarda daimi qarlar və buzlar vardır. Onların sahəsi 32 000 km²-dən çoxdur. Çilinin cənub hissəsi və Odlu Torpaq çox yağıntı alır, buzlaşma böyükdür. Qar sərhədi 600–900 m-dən keçir. Bir çox buzlaq dənizə çatır. Kiçik Qafqazda buzlaqlar Ağrıdağda, Alagözdə və Zəngəzur dağlarındadır. Soyuq qurşaq. Arktika adalarında, təkcə Qrenlandiya sahillərinin bir sahəsi müstəsna olmaqla, qar sərhədi dəniz səviyyəsindən yüksəkdə yerləşir. Ona görə onların sahilləri buzdan azad olur. Qrenlandiyada onun ümumi sahəsinin 2186 min km²-dən 1700 min km²-ni, yəni 83%-ni buz tutmuşdur. Ada iki və ya üç birləşmiş günbəzli həhəng buz qalxanı ilə örtülüdür.
Buzlaq

Onun uzunluğu 2400 km, orta qalınlığı 1500 m, ən qalın yeri isə 3400 m-dir.Şpisbergen özünün dəniz iqlimilə və yüksək səthinin güclü parçalanmış olması ilə buzlaşma üçün əlverişlidir. Buz onun ərazisinin 90%-ni tutur. Frans-İosif Torpağının 87%-i buzla örtülüdür. Buzlaşma əsasən örtük buzlaşması olub materik tiplidir. Novaya Zemlyada dərə buzlaqları Matoçkin Şar yaxınlığındadır. De-Lonq və Vrangel adalarında iqlimin kontinentallığı üzündən yalnız bir-birindən ayrı kiçik buzlaqlar var. Şimali Atlantik axınından qərbə doğru və şərqi Arktika tərəfə iqlimin kontinentallığı artır və buzlaşma zəifləyir. Kanada adalarının 35–50% -i buzla örtülüdür. Antarktidadda kriosferin sərhədi dəniz səviyyəsinədək, hətta ola bilsin ki, ondan aşağı düşür. Buzlaşma elə güclüdür ki, buz bütün materiki örtür. Buzun orta qalınlığı 1720 m-dir.
Buzlaq

Planetin quru sahəsindəki bütün buzların 90%-dən çoxu burada cəmlənmişdir. İki buzlaşma mərkəzi vardır: 1) Qərbi Antaraktida 2) Şərqi Antarktida. Dünyanın ən uzun buzlağı Şərqi Antaraktidada olan Lambert buzlağıdır. Uzunluğu 470 km, qalınlığı 2500 m-dir. Qitələr üzrə buzlaşma sahələri aşağıdakı kimi bölünmüşdür (S.C. Kalesnikə görə, 1963). Buzlaqların irəliləmələri və çəkilmələri İqlimin dəyişilməsi olaraq buzlaşma sahələrinin kiçilməsinə və böyüməsinə səbəb olur. Buzlaqların böuüməsi, yəni onların sahələrinin və qalınlığının artması irəliləmə, azalması isə çəkilmə adlanır. Buzların ən geniş yayılma dövrü maksimum buzlaşma epoxası, ən az yayılma dövrü isə minimum buzlaşma epoxası adlanır. Yerin mövcudluğu müddətində buzlaşma epoxası dəfələrlə olmuşdur. Buzlaşma hadisələri Yer səthində təbiətin inkişafının zəruri vəsiləsidir.
Buzlaq

Yerin tarixində böyük buzlaşmalar Tarixi geologiya materialları coğrafi təbəqənin bir neçə dəfə böyük materik buzlaşmasına məruz qaldığını əsaslı sürətdə sübut edir. Müasir dövrümüzdə dağlara və qütb ölkələrinə xas adi buzlaşmalardan fərqli olaraq, materik buzlaşmalarına böyük buzlaşmalar deyilir. Uzun müddət sıxlaşmış, bəzən hətta metamorfizləşmiş qədim buzlaq morenləri tillitlər adlanır. Aydındır ki, dağlar fasiləsiz denudasiya sahələri olduğu üçün tillitlər yalnız düzənlərdə qalmışdır. Alt proterozoyda (2 milyard il bundan əvvəl)) örtük buzlaqlarından qalan ən qədim tillitlər Şimali Amerikada geniş yayılmışdır. Üst proterzoyda (1 milyard il əvvəl) Qondvana qalın buzlaşmaya məruz qalmışdır. Sonralar, təxminən 600 milyon il bundan əvvəl Avrasiya Vend buzlaşması deyilən böyük buzlaşmaya məruz qalmışdır. Vend tillitləri Skandinaviyadan Fransaya və Yeniseyə qədər çox geniş yayılmışdır. Paleozoyda, karbonun sonunda və permdə (təxminən 250 milyon il əvvəl) yenidən Qondvanada materik buzlaşması olmuşdur. Onun tillitləri cənub yarımkürəsinin bütün kontinentlərində, habelə Hindistanda aşkar edilmişdir. Beləliklə, sonuncu kaynazoy buzlaşmasına qədər Yer dörd böyük buzlaşma epoxası keçirmişdir: alt proterozoy, üst proterozoy, palezoyda və kaynazoyda.Hər buzlaşma epoxası Yer səthində çox böyük dəyişikliklərinə uyğun gəlir.
Buzlaq

Həmin epoxada Yer qabığının hərəkəti fəallaşır, dağ əmələgəlmə prosesləri gedir, materiklər şaquli hərəkətlərə məruz qalır, dənizlər reqressiya edir və sahil xətti dəyişir. Bütün bunlar iqlimin soyuqlaşması ilə bir vaxtda baş verir. Buzlaq eroziyası Buzlaq eroziyası yüksək dağlıq zonası buz kütlələrinin qravitasiya qüvvəsinin təsiri altında tədricən aşağı sürüşərək yolunda rastlaşdığı dağ süxurlarını parçalaması, relyefdə olan kələ-kötürlükləri qismən hamarlaması prosesidir. Buzlağın hərəkəti nəticəsində onun yatağı tədricən dərinləşir və troq ("təknə" deməkdir) dərələrinin yaranmasına səbəb olur. Azərbaycanda buzlaq eroziyası Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarında 3500-m.dən yüksək olan ərazilərdə müşahidə olunur. Yerin geoloji tarixində antropogendə buzlaq epoxaları arasında isti iqlimlə xarakterizə edilən epoxalar mövcuddur. Antropogendə 4 buzlaq epoxası (GENS, MİNDEL, RİSS və VURM) və üçüncü buzlaqlararası epoxa (GÜNS-Mindel, Mindel-Riss, Riss-VURM) ayırd edilir. Güns-Mindel buzlaqlararası epoxası təqribən 75 min il bundan əvvəl olmuşdur. Buzlaq formasiyaları Buzlaq formasiyaları (tillitlər) əsasən bərk atmosfer çöküntülərinin çökməsi və onların ablasiyadan üstün olması ilə səciyyələnən kriohumid (buzlaq) iqlim tipilə bağlı olan çökmə süxur formalarının toplusudur. Buzlaq formasiyaları əmələ gəlməsində əsas amil suyun passiv (dəniz buzlaşması) və ya fəal (quru buzlaşması) hərəkətli uzun müddətli və dayanıqlı qletçer buzları halına keçməsidir. Quru və dəniz buzlaq formasiyalara ayrılır.
Buzlaq

Buzlaq vilayətlərinin tektonik inkişafının müxtəlifliyinə görə, buzlaq formasiyaları aşağıdakı növləri ayrılır: tor buzlaq, örtük buzlaq, dağ buzlaq, vulkanogen buzlaq (palaqonit), şelf-buzlaq və aysberq. Buzlaq formasiyaları spesifik fatsiya və genetik tiplərin (moren, flüvioqlyasial və b.) yığımları ilə səciyyələnir. Həmçinin bax Qlyasiologiya Pleystosen epoxası Xarici keçidlər L.P.Şubayev. Ümumi Yerşünaslıq. Bakı. "Maarif", 1986, 452 s. səh: 326–342 Uşaqlar üçün ensiklopediya, Geologiya.Bakı.2008.Şərq-qərb. 2008, 711 s. səh: 157–161
Şabalıd

Şabalıd (lat. Aesculus) – sabunağacıkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi. Şabalıd Qafqazda, Zaqafqaziyada, Ukraynanın Zakarpatye vilayətində yayılmışdır. Şabalıd Azərbaycanda geniş sahədə yalnız Böyük Qafqaz dağlarının ətəklərindəki meşələrdə bitir. Şəki-Zaqatala zonası şabalıd bağları ilə məşhurdur. Şabalıd aprel-mayda yarpaqlayır, iyun-iyulda isə çiçəkləyir. Erkək və dişi çiçəkləri bir ağacın üstündə ayrıca yerləşir.
Şabalıd

Erkək çiçəkləri uzun sırğa şəklində sallanır, ağ-sarımtıl rəngində və çoxətirlidir. Uzunluğu 10-35 sm, eni 1 sm-dir. Dişi çiçəkləri birillik şivlərdə olur və yarpaqların qoltuğunda 2-3 ədəd və daha çox bir yerdə yerləşir. Şabalıdın meyvəsi oktyabr-noyabrda yetişir. Meyvəsi tikanlı qərzəkdir. Yetişəndə qərzək ayrılır və içində iki və üç ədəd şabalıd olur. Bunlar yarpaq və ya oval şəklindədir.
Şabalıd

Yumru formada olanları çox azdır. Meyvənin üst qabığı tünd və ya açıq darçını, şabalıdı rəngdədir. Şabalıd meyvəsinin üst qabığının altında nazik, pənbəli yumşaq örtük vardır. Bunun altında ağ, şirin, iki hissəli ləpə yerləşir. Şabalıd 20-25 yaşından meyvə verir. 100-150 il ömür sürür. 1000 illik şabalıd ağacları mövcuddur.
Şabalıd

Yüksək məhsul 2-3 ildən-bir olur. Azərbaycanın meşələrində və bağlarında bitən şabalıdın bir çox müxtəlif formaları vardır. Şabalıdın tərkibində 60%-ə qədər nişasta, 15% şəkər, 6% zülal, 2%-ə qədər yağ olur. Yetişməmiş meyvələrdə 1500 mq% C, 0,18 mq% B1 vitamini vardır. Şabalıd təzə halda yeyilir. Onu qovurduqda dadı və ətri yaxşılaşır. Azərbaycanda şabalıd müxtəlif xörəklərdə işlədilir.
Şabalıd

Şabalıddan qənnadı sənayesində (marsipan, tort, pirojna, şokolad və s. hazırlanmasında), aşpazlıqda (toyuqları içləmək, plov bişirmək və s.) geniş istifadə olunur. Qurudulmuş şabalıddan alınan un, başqa ölkələrdə çörəyə və qənnadı məmulatına qatılır. Ondan qəhvə əvəzediciləri və spirt də istehsal edirlər. Şabalıd ağacının yarpaqlarında qlükozidlər, pektin və aşılayıcı maddə (9%-ə qədər) və K vitamini vardır. Ona görə də yarpaqlarından çay dəmləyib daxili qanaxmalara qarşı tətbiq edirlər. Azərbaycanın dərman bitkiləri At şabalıdı (Aesculus hippocastanum L.)
Qarapapaqlar

Qarapapaqlar və ya Tərəkəmələr — Şimali Qafqazda Dərbənd, Gürcüstanda Kvemo-Kartli, Azərbaycanda Qazax, İranda Sulduz və Türkiyədə isə ümumi olaraq Şimal-şərqi Anadoluda yaşayan Azərbaycanlılara bağlı bir tayfa. Əhali əsasən maldarlıqla məşğul olur və əksər hallarda köçərilər kimi rast gəlinir.Orta əsrlərdə digər türk və monqol tayfaları ilə birlikdə Qərbi Asiyaya köç etdikdən sonra Qarapapaqlar şərqi Gürcüstanın Debed çayı ətrafında məskunlaşmışdırlar. Bu ərazi müasir Gürcüstan ilə Ermənistan sərhədi boyunca yerləşməkdədir. 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsi imzalandıqdan sonra onların bir hissəsi Qacar imperiyasına, bir hissəsi isə Osmanlı imperiyasına köç etmişdir. Çar Rusiyası ərazisində qalmış Qarapapaqlar rəsmi siyahıyaalınmalarda Azərbaycan türklərindən ayrı hesab edilmişdir, lakin Sovet dövründə onlar tədricən digər Azərbaycan türkləri ilə qarışmışdırlar. Beləliklə, onlar 1959 və 1970-ci illərdə azərbaycanlı olaraq siyahıyaalınmışdırlar.
Qarapapaqlar

1944-cü ildə Qarapapaqlardan xeyli sayda insan Mərkəzi Asiyaya sürgün edilmişdir. Tarixən müsəlman olan Qarapapaqlar həm sünni, həm şiə, həm də Əliallahilik məzhəbində olmuşdurlar. Son dövrlərdə Sovet İttifaqının etnoqrafiyası barədə aparılmış araşdırmalara görə, Qarapapaqların çoxu 1980-ci illərdə Türkiyədə, İranda, Mərkəzi Asiyada (əsasən Özbəkistanda) və Cənubi Qafqaz ölkələrində (əsasən Ermənistan və Gürcüstanda) yaşamaqda idilər. 1988-ci ildən başlayan Ermənistandan azərbaycanlıların ikinci deportasiya prosesi zamanı Qarapapaqlar oranı tərk edərək Azərbaycan Respublikası ərazisinə yerləşmişdir. Oğuz türkcəsində olan Qara və papaq sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Ad qara astraqan papaq geydikləri üçün Qafqazdakı qonşu xalqlar tərəfindın verilmişdir.
Qarapapaqlar

Onlara bəzən Tərəkəmə deyə də xitab edilməkdədir. Bu söz ərəbcədən (Terâkime (تراکمه) meydana çıxmış və Türkmən sözünün cəmi anlamındadır. Bu sözdən köçəri olan bir çox Türk tayfası üçün işlədilməkdədir. Kökənlərinə dair fikirlər Bu toplum bəzən Orta Asiyadakı Qaraqalpaqlarla qarışdırılır. Fərqli görüşlərin də olmasına rəğmən, ümumi olaraq Qarapapaqların Oğuz xarakterli, Qaraqalpaqların isə Qıpçaq xarakterli olması bildirilir.Çox zaman Tərəkəmə olaraq da bilinən Qarapapaqlar Brockhaus və Efron Ensiklopedik Lüğətinə görə ayrı bir etnik toplum olaraq qruplandırılsalar da, tez-tez Azərbaycan türklərinin alt bir qrupu olaraq irəli sürülməkddirlər. Fəxrəddin Kırzıoğlu və Zəki Vəlidi Toğan kimi bəzi tarixçilər Qarapapaqların Qumuqlarla eyni kökdən gəldiklərini iddia etmişdirlər.
Qarapapaqlar

Qarapapaqlar saf Türkmən tayfalarından biridirlər. Qafqaza yerləşdikdən sonra onların bir hissəsi oturaq həyata keçib kəndli oldu. Səfəvi imperiyası dövrü Şah I İsmayıl 1520–1522-ci illərdə qızılbaşlığı yaymaq üçün Şərqi Gürcüstana yürüş etmişdir. Onun bu yürüşündə Qarapapaqlar da iştirak etmişdir. I Təhmasibin hakimiyyətinin erkən illərində qızılbaşların Gürcüstandakı hakimiyyəti zəifləmiş və Qarapapaqlar 1549-cu ildə Osmanlı hökmdarı I Süleymana tabe olmuşdurlar. 1555-ci ildə imzalanmış Amasya sülh müqaviləsi ilə Qarapapaqlar yenidən Səfəvi hakimiyyətinə tabe olmuşdurlar.
Qarapapaqlar

Bu dövrdə Şiə Qarapapaqlar məzhəblərini bildirmək üçün başlarına qızılbaş papağı qoyurdular, sünnilər isə qara papaqdan istifadə etməkdə idilər. Bu dövrdə bəzi sünni Qarapapaqlar köçə məcbur edilmişdirlər. I Abbas dövründə sünni Qarapapaqlara saqqal vergisi tədbiq edilmişdir. Qacarlar dövrü Osmanlı imperiyasının 1908-ci ildən 1912-ci ilə qədər davam edən Sulduz işğalı zamanı Qarapapaqlar əziyyət gördülər. Onlar Osmanlı hakim dairələri tərəfindən Qacarların agentləri olaraq görülürdülər. XX əsrin əvvəllərində Qarapaqlar bu bölgənin 11 kəndində kürdlər ilə birlikdə yaşamaqda idilər.1926-cı il Sovet siyahıyaalmasına görə, Qarapapaqların sayı dramatik şəkildə azalaraq 6.315 nəfərə enmişdir.
Qarapapaqlar

Bu Qars bölgəsinin Türkiyə Respublikasına daxil olmasına görə idi. 1920-ci illərin ortalarına aid rəqəmlər göstərir ki, ümumi Qarapapaqların 70 faizi İranda, 30 faizi isə Sovet İttifaqında yaşamaqda idilər. Türkiyədə Qarapapaqlar sadəcə Türk hesab edildikləri üçün onların ayrıca hesablaması aparılmamışdır. Sovet İttifaqında yaşayan müsəlman xalqlarından bəhs edən və 1983-cü ildə Şirin Akıner tərəfindən yazılmış kitabdan aydın olur ki, Qarapapaqların böyük hissəsi Sovet İttifaqından kənarda yaşamaqda idi. Bu kitab 1926-cı il Sovet siyahıyaalması əsasında yazılmış və təxminən eyni dövrü araşdırmaqdadır. Sovet İttifaqında yaşayanların çoxu isə Azərbaycan SSR-ın cənub hissəsində, Araz çayı boyunca ərazilərdə yaşamaqda idilər. Akıner əlavə edir ki, 1926-cı ildə artıq demək olar ki, heç bir Qarapapaq öz dillərində danışa bilməməkdə idi. Həmin dövrdə Sovet Qarapapaqlarının çox hissəsi sünni idi, lakin azlıq olaraq şiələr də var idi. Ümumən Qarapapaqlar 1926-cı ildə ayrı etnik qrup kimi siyahıyaalınmışdırlar.
Qarapapaqlar

Sovet İttifaqı zamanı Qarapapaqlar mədəni və linqivistik anlamda azərbaycanlılaşmışdır. Beləliklə, 1959 və 1970-ci illərdə onlar siyahıya azərbaycanlı olaraq alındılar.1944-cü ildə Sovet İttifaqında yaşayan Qarapapaqlar kütləvi şəkildə Mərkəzi Asiyaya sürgün edildilər. Onlar Axısqa türkləri, kürdlər və digərləri ilə birlikdə köçürülmüşdülər.Olson və digərləri tərəfindən hazırlanmış və Rusiya-Sovet dövlətlərindəki etnoqrafik göstəriciləri araşdıran yazıda Qarapapaqlardan da bəhs etmişdir. Kitabda Qarapapaqlarkiçik Türkmən etnik qrupu və Daşkənd ətrafında yaşayan toplum olaraq təsvir edilir. Onların əsas yaşayış yeri kimi Özbəkistan SSR-ın paytaxtının ətrafı göstərilir. Müəlliflər bildirir ki, Qarapapaqlar əsasən Əliallahilik məzhəbinə etiqad etməkdə idilər.
Qarapapaqlar

Onlar həmçinin izah edirlər ki, Qarapapaqların dini ayinlərinə görə "ənənəvi olaraq Qarapapaq dinində gizlilik və fanatizm elementi olub". Benniqsen eynilə bildirirdi ki, "qarapapaqların müəyyən bir hissəsi Əli İlahidir ki, bu da onların azərbaycanlılar tərəfindən assimilyasiyasına bir qədər mane olur".Olson və digərləri bildirir ki, həmin zaman Sovet İttifaqında 10 mindən çox Qarapapaq yaşamışdır. Onların əksəriyyəti Mərkəzi Asiyada yaşamaqda idi və 1980-ci illərdə onlardan çox az bir insan Gürcüstanın cənubuna və Ermənistanın şimalına geri dönə bilmişdir. Bəziləri bildirir ki, 30 və 60 min Qarapapaq müvafiq olaraq İran və Türkiyədə yaşamaqdadır. Bu rəqəmlər 1994-cü ilə aiddir. Qarapapaqlar hələ də Ərdəhan, İğdır və Qars ətraflarında yaşamağa davam etməkdədirlər.
Qarapapaqlar

Əhməd Cəfəroğlu Qarapapaqların danışdığı dilin "öz türkcə" olduğunu yazmaqdadır. İslam Ensiklopediyasındakı Qarapapaqlar maddəsində onların danışdığı dilin Azərbaycan türkcəsinin bir qolu olduğu yazılmaqdadır. S. Dündar da onların Azərbaycan türkcəsində danışdıqlarını yazmaqdadır. Həmçinin XIX əsr Osmanlı qaynaqlarında da onların Azərbaycan türkcəsində danışdıqları qeyd edilmişdir.Qarapapaqlar əksərən Oğuz dilləri qrupuna daxil olan və Azərbaycan ilə Türkiyə türkcələrinə bənzər dildə danışmışdırlar. Gürcüstanda istifadə edildiyi zaman bu dil tez-tez Azərbaycan türkcəsi ilə səhv salınmaqda idi. Eyni tendensiyalar nəticəsində həm Azərbaycandakı, həm də Türkiyədəki Qarapapaqlar artıq öz ləhcələrində deyil, Azərbaycan və Türkiyə türkcələrində danışmaqdadırlar. Brent Brendemoen özünün Türk-İran Əlaqə Sahələri: Tarixi və Linqivistik Aspektlər əsərində qeyd edir ki, müasir dövrdə Qarapapaqların (və digərləri) Türkiyənin şərqindən köçü farsca səsli ərəb sözlərinin Sivasdakı Kanqala qədər təcrid olunmuş ərazilərə gətirilməsinə səbəb olub.Bəziləri onların Azərbaycan türkcəsinin qərb ləhcələrindən birində danışdıqlarını iddia edirlər.
Qarapapaqlar

Bundan başqa, ana dillərindən başqa, rus, anadolu türk, gürcü dilləri kimi yaşadıqları ölkənin dillərini də danışırlar. Tarixən İslamı qəbul etmiş və bu dinə sitayiş edirlər. Türkiyədəki Qarapapaqlar əsasən sünni İrandakılar isə şiə məzhəbindədirlər. Azərbaycan və Gürcüstandakılar içərisində hər iki məzhəbdən də vardır. Azərbaycanda tanınmış Qarapapaqlar Cəfərov İsgəndər, Lətif Vəliyev, Vüsal Qasımlı,Nuşirəvan Məhərrəmli, Qəşəm Nəcəfzadə, Simarə İmanova, Xanhüseyn Kazımlı və başqaları. Qarapapaq (Tərəkəmə) milli marşı: Yemin etdim bir olmağa, tafınmışam mən Allaha.
Qarapapaqlar

Qarapapağ türküyəm mən, duysun hamı qoy bir daha. Soyum Qıpçağ, Oğuz türkü, qardaşımdı Krım xanı, Tərəkəmə deyənlərə, göstərmişəm adı sanı. Öz elimdə dustağ qaldım, çox qıydılar iyid cana, Qardaşlara Salam söylə, yolun düşsə Dağıstana. Qaraçöpdür yurdum mənim, Borçalıdır doğma vatan, Türk elinin iyidlərin, tanıyıfdır bütün cahan! Ənənəvi iqtisadiyyat Qarapapaqlar əsasən qoyunçuluqla, bəzən kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmuşdurlar. Azərbaycanda yayı müvəqqəti olaraq Dağlıq Qarabağ və ətrafı rayonlarda, digər fəsilləri isə əsasən Aran ərazilərdə yaşayırdılar.
Qarapapaqlar

Qarabağ müharibəsində, Ermənistanın Azərbaycanın 20% ərazisinin işğalı ilə əlaqədar tərəkəmələr yay aylarında dağlıq ərazilərə köç edə bilmədikləri üçün əvvələr köçəri həyat sürən tərəkəmələr getdikcə oturaq həyata keçirlər. Arthur Tsutsiev. Atlas of the Ethno-Political History of the Caucasus. New Haven: Yale University Press. Translated by Nora Seligman Favorov. 2014.
Qarapapaqlar

C Hurst & Co Publishers Ltd. 1986. George Bournoutian. From the Kur to the Aras: A Military History of Russia’s Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801–1813. Brill. 2021. George Bournoutian.
Qarapapaqlar

& Lecomte, G. (eds.). 1997. ISBN 978-90-04-10422-8. James Stuart Olson, Lee Brigance Pappas, Nicholas Charles Pappas, Nicholas C. J. Pappas. An Ethnohistorical Dictionary of the Russian and Soviet Empires.
Üzvi kimya

Üzvi kimya — tərkibində karbon atomu olan kimyəvi birləşmələri öyrənən bir elmdir. Üzvi kimya canlı aləmdə (bitki, heyvan, insan) yayılmış karbon atomunun digər 2 elementlərlə əmələ gətirdiyi birləşmələri öyrənən bir elimdir. Üzvi birləşmələri əmələ gətirən əsas dörd elementdir (O, H, N, C). Üzvi kimya həyatımızda Üzvi kimyanın ilkin cəhdi həyatin kimyasını başa düşmək olmuşdur. Kimya hətta, kimyanın insanların həyatında olan rolundan xəbərdar olmadan, geniş çoxmilli sənayenin (qida, paltar və milyonlarla müalicə vasitələri) inamlı əsaslarına çevrilmişdir.
Üzvi kimya

Kimyaçilar molekulların hərəkətini başa düşmək üçün fiziklər və riyaziyyatçılar ilə əməkdaşlıq edirlər. Eyni zamanda onlar molekulların həyati prosesləri necə müəyyənləşdirdiyini başa düşmək üçün bioloqlarla əməkdaşlıq edirlər. Bütün elmlər kimi kimya da, kainatın dərk edilməsi üçün olan modellərdə unikal yer tutur. Bu molekullar haqqında elmdir. Lakin üzvi kimya daha çox bir şeydir.
Üzvi kimya

Üzvi kimya inkişaf etdikcə özünü yaradır. Əlbəttə, bizim həm də təbiətin molekullarını öyrənməyə ehtiyacımız var, həm onlarin öz qaydaları maraqlıdır və həm də onların funksiyası həyatımız üçün vacibdir. Üzvi kimya çox vaxt yeni molekulları yaratmaqla, həyatı öyrənir, həmçinin canlılardan alınması mümkün olmayan molekulları yaratmaqla canlılarda gedən haqqında fikir yürüdür. Üzvi kimya həyat kimyası kimi fəaliyyətə başlamışdır, belə ki, həmin vaxtda üzvi kimyanın laborotor kimyadan fərqli olması fikri var idi. Sonradan üzvi kimyanın karbon birləşmələri olması fikri irəli sürüldü.
Üzvi kimya

Buna səbəb isə üzvi maddələrin xüsusən daş kömürdə tapılması idi. Daha sonralar isə bu anlayışların vəhdət təşkil etməsi müəyyənəşdiridi. Üzvi kimyanı belə təsvir etmək olar.Üzvi kimya-canlılarda və ətraf aləmdə tapılan elementlərin tərkibində olan, karbon birləşmələrinin kimyasıdır". Üzvi kimyada zəhərli birləşmələr və qidalı maddələr , sabit və dəyişkən tərkibli birləşmələr var. Bu kimi proseslər bizim beyinimiz və bədənimizdə gedən proseslərdir. Biz ər-hansı bir yolla özümüzü mənəvi hakim etməyə çalışmamalıyıq.
Üzvi kimya

Biz bizim haqqımızda olan dünyanı başa düşməyin və mühakimə etməyin bizim edə biləcəyimiz ən yaxşı şey olmasına inanmalıyıq və bu inancımızı yaradıcı olaraq , istifadə etməliyik. Üzvi kimyada istifadə olunn əsas termin və anlayışlar AdduktlarAddukt - A və B reagentlərinin kimyəvi qarşılıqlı təsirindən alınan A və B-nin hər birinin tərkibində atom rabitələrinin xarakterləri dəyişməz qalan AB məhsuluna deyilir. Çox hallarda birləşmə reaksiyası nəticəsində əmələ gələn molekulyar kompleksə və ya birləşmələrə deyilir. Azolaşma reaksiyasıDiazonium duzlarının aromatik aminlərlə, fenollarla və ya CH-turşularla müvafiq azobirləşmələri əmələ gəlmişdir. AkseptorElektron qəbul edə bilən (elektron akseptor) protonla və yabaşqa kationlarla rabitə əmələ gətirə bilən hissəciklərə (atom, molekul və ya ion) deyilir.
Üzvi kimya

AldehidlərTərkibində formil qrupu olan üzvi maddələrdir. Atsiklik (alfatik) birləşmələrKarbon atomlarının açıq zəncirlə birləşmiş üzvi maddələrdir. Alitsiklik birləşmələrBir və ya bir neçə doymuş və ya doymamış tsikli olan karbitsiklik karbohidrogenlərə (aromatiklərdən başqa) deyilir. Alifatik birləşmələrAdətən tsiklik strukturu olmayan karbohidrogenlərə deyilir. Alkanlarsp3-hibridləşmiş karbon atomları olan karbohidrogenlərdir.
Üzvi kimya

Alkanlar doymuş karbohidrogenlər olub, karbon atomların bütün valent elektronlarının hamısı qonşu karbon və hidrogen atomları ilə tam rabitə əmələ gəlməsinə sərf olmuşdur. Alkilləşmə və ona yaxın reaksiyalarBu termin üzvi maddələrin tərkibinə alkil qrupunun daxil edilməsinə (adətən alifatik zəncirə və ya aromatik nüvəyə) deyilir. Məsələn, - hidrogenin və ya metalın alkil qrupu ilə əvəz olunması - alkil qrupunun karbon-karbon ikiqat (C-alkilləşmə) və ya karbon-oksigen rabitəsinə birləşməsi (C- və ya O-alkilləşmə) və s. Alkilləşmənin ən mühüm reaksiyası alkil qrupunun aromatik nüvəyə daxil edilməsidir. Alkilləşməyə yaxın reaksiyalar müxtəlif funksional qrupları olan karbohidrogen fraqmentlərinin daxil edilməsidir (alkenləşmə, alkinləşmə, ketoalkilləşmə, halogenalkilləşmə və s.). AlkoholizBu termindən spirtlərin iştirakı ilə birləşmə reaksiyalarını və ya spirtin təsiri ilə gedən parçalanma reaksiyalarını göstərmək üçün istifadə edilir.