LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Diana (Uels şahzadəsi)

Ölkədə bütün bayraqlar salınmış və matəm elan olunmuşdu. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev Şahzadə Diananın vəfatı münasibətilə Böyük Britaniya kral ailəsinə başsağlığı göndərmişdir. Toni Bler onu "Xalqın Şahzadəsi" adlandırmışdı. Diana hələ də unudulmayan bir şəxsiyyətdir. İngiltərədə qəzetlərdə hər gün Diananın haqqında xəbər yayımlanır.
Diana (Uels şahzadəsi)

1 iyul 2007-ci ildə Diana üçün bir konsert hazırlanıb. Hər il Diananı sevənlər Althorp Evinə gedərək Xalqın Şahzadəsi Diananı yad edirlər. Onun geyimləri ve istifadə etdiyi bir çox əşya bu evdədir. Bundan başqa evin həyətindəki gölün ortasındakı adada Diananın məzarı olduğuna görə də bir çox yerli ve xarici turistlər Althorp Evini ziyarət edirlər. Həmçinin bax Şahzadə Çarlz English for the Faculties of Arts: Textbook - Baku:"OL" MMC, 2014. səh.153-154 Xarici keçidlər Şahzadə Diananın ölümü ilə bağlı dinləmələr keçiriləcək
Fazil Ələkbərov

Fazil Nəriman oğlu Ələkbərov (1971, Arbatan, İliç rayonu) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının daxili işlər naziri (2017–2021), general-leytenant. 1971-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Arbatan kəndində anadan olmuşdur. 2006-cı ildə Naxçıvan Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir. 1990–1992-ci illərdə Silahlı Qüvvələrin sıralarında müddətli həqiqi hərbi xidmət keçmişdir. 1992–2010-cu illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin ayrı-ayrı struktur qurumlarında müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir. 2010–2015-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Miqrasiya Xidmətinin rəisi, 2015–2017-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin rəisi vəzifələrində çalışmışdır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2014-cü il 17 mart tarixli 343 nömrəli Sərəncamı ilə III dərəcəli dövlət miqrasiya xidməti müşaviri ali xüsusi rütbəsi, 2016-cı il 3 fevral tarixli 1765 nömrəli Sərəncamı ilə general-mayor, 2018-ci il 29 iyun tarixli 261 nömrəli Sərəncamı ilə general-leytenant ali hərbi rütbəsi verilmişdir.
Fazil Ələkbərov

Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədrinin 2017-ci il 25 avqust tarixli 80-VFR nömrəli Fərmanı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının daxili işlər naziri vəzifəsinə təyin edilmişdir. 4 noyabr 2021-ci ildə vəzifəsindən azad edilmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2009-cu il 1 iyul tarixli 364 nömrəli Sərəncamı ilə "Vətən uğrunda" medalı, 2015-ci il 18 mart tarixli 1119 nömrəli Sərəncamı ilə "Miqrasiya orqanlarında qulluqda fərqlənməyə görə" medalı, 2017-ci il 27 mart tarixli 2765 nömrəli Sərəncamı ilə 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif olunmuşdur. Ailəlidir, üç övladı var. Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ali Məclisinin sədri Vasif Talıbovun xalası oğlu və qudasıdır. Qızı Vasif Talıbovun oğlu Seymur Talıbov ilə evlənmişdir.
Muzey

Muzey (yun. μουσεῖον) — tarixi, maddi və mənəvi dəyərlərin saxlandığı, qorunduğu, öyrənildiyi müəssisə. Cənubi Azərbaycanca Əcaibxana (az-əbcəd. عجايبخانه) da adlanır.Muzeylər tarixin müəyyən məqamını özündə yaşadan, ötən əsrlərin müxtəlif olaylarından xəbər verən eksponatları komplektləşdirən, qoruyan, saxlayan, öyrənən, nümayiş etdirən maddi-mənəvi xəzinə sayılır. Muzey əslində elm, maarif müəssisəsidir.
Muzey

Ona sadəcə olaraq qiymətli əşyaların, maddi sərvətlərin saxlanc yeri kimi baxmaq düzgün deyildir. Muzeylər mahiyyətinə görə müxtəlif təmayüllü olurlar. Məsələn, dövlət, memorial, səyyar, ədəbiyyat, incəsənət, tarix, musiqi, qoruq və s. Qoruq muzeylər adətən açıq havada olan xüsusi memarlıq üslubuna malik qeyri-adi tikililər, abidələr, bulaqlar, məqbərələr, məbədlər, qalalar sayılır. YUNESKO-nun təşəbbüsü ilə 1978-ci ildən 18 may Beynəlxalq Muzeylər Günü kimi qeyd olunur. Muzey xalqımızın çoxəsrlik tarixini özündə əks etdirən maddi-mənəvi xəzinədir Muzey tarixi, maddi və mənəvi dəyərlərin saxlanıldığı, qorunduğu və öyrənildiyi elm, maarifləndirmə müəssisəsidir.
Muzey

Muzeylər tarixin müəyyən məqamını özündə yaşadan, ötən əsrlərin müxtəlif olaylarından xəbər verən eksponatları komplektləşdirən, qoruyan, saxlayan, öyrənən və nümayiş etdirən maddi-mənəvi xəzinə hesab olunur. Bu "xəzinə" əslində elm, maarif müəssisəsidir. Əlbəttə, muzeylərə sadəcə olaraq qiymətli əşyaların, maddi sərvətlərin saxlanc yeri kimi baxmaq düzgün deyil. Burada saxlanılan hər bir eksponat xalqın çoxəsrlik tarixini, qədimliyini, milliliyini əks etdirir. Həmçinin bax Muzey Mərkəzi (Bakı) Azərbaycan muzeyləri Muzeylər adası Muzeyşünaslıq Xarici keçidlər
Anarxizm

Anarxizm (q.yun. αναρχω – hakimiyyətsizlik) könüllü qurumlara əsaslanan özünü idarə edən cəmiyyətləri müdafiə edən siyasi fəlsəfədir. Bunlar əsasən dövlətsiz cəmiyyətlər olaraq təsvir olunur, lakin bəzi müəlliflərə görə bu qurumlar iyerarxiya olmayan azad birliklərdir. Anarxizm dövlətin arzu olunmaz, lazımsız və zərərli olduğu düşüncəsini əsas götürür. Anarxizm əsas xüsusiyyətlərini özünü dövlətə münasibətdə göstərir. Bu cərəyana özlərini aid edən insanlar üçün dövlət şər mənbəyidir (zülm, müharibələr, repressiyalar, sosial parazitizm) və sosial münasibətlərin radikal şəkildə mükəmməlləşdirilməsinin yolu dövlətin dağıdılmasından və ləğvindən keçir.
Anarxizm

Anarxistlər siyasi mübarizə vasitəsi olan partiya, təşkilatlar və s. qurumlara neqativ münasibət bəsləyirlər. Anarxistlər "birbaşa təsir" taktikasına, yəni vətəndaşların dövlət hakimiyyətinə qarşı yönəlmiş birbaşa kütləvi aksiyalarına, həmçinin "ölümlə təbliğat"a – terrorçuluğa çox ciddi əhəmiyyət verirlər. İndividualist anarxizmə görə, anarxizm siyasi mübarizə səviyyəsinə yüksəlmiş fərdi qiyamdır. Anarxizmə onun cəmiyyətə təsirini və yayılmasını məhdudlaşdıran bəzi çatışmazlıqlar xasdır; bunlar mövcud ictimai institutlara və dövlətə alternativlər haqqında qeyri-müəyyən və utopik baxışlar, eyni zamanda, həddən artıq fərdiyyətçilik, nizamsızlıq, təşkilati zəifliklərdir. Lakin müasir cəmiyyətdə siyasi və sosial strukturların özündə belə hər zaman anarxik proqram və fəaliyyətləri qəbul edəcək və onlara meyillilik yaradacaq səbəblər və şərtlər mövcuddur; belə ki, həddən artıq bürokratizm bir çox hallarda dövlət əleyhinə əhval-ruhiyyənin geniş yayılmasına səbəb olur. Sosial və siyasi bərabərsizliyin mövcudluğu isə mülkiyyətin yenidən bölüşdürülməsi istəyinin güclənməsinə səbəb olur.
Anarxizm

İctimai davranışın sərtliyi və cəmiyyətdəki mühafizəkarlıq bir çox insanlar, xüsusilə də gənclər arasında kortəbii etirazlara səbəb olur və fərdi azadlıqlar uğrunda anarxist mübarizə meylini gücləndirir. Anarxizmin əsas ideyası, iyerarxik bir qurumun — dövlət, din, patriarxat quruluş ya da iqtisadi elitalar — lazımsız olmaqdan əlavə daxili olaraq insanın bacarığının maksimallaşdırılmasına bir maneə olduğu fikridir. Anarxistlər ümumiyyətlə insanların özlərini yaradıcılıq, birgə iş və qarşılıqlı hörmət təməllərində idarə edə bilmə bacarığına sahib olduqlarına inanırlar. Gücün daxili olaraq zərər verici olduğuna və iqtidardakıların qaçınılmaz olaraq öz mənfəətləri ilə maraqlandıqlarına və özlərini seçənlərin yaxşılığından çox öz güclərini artırmağı hədəflədiklərinə inanırlar. Anarxistlər ümumiyyətlə əxlaqın fərdi bir məsələ olduğuna və ABŞ konstitusiyası kimi sekulyar qanunlar, ya da dini bir nüfuz tərəfindən diktə edilmiş qanunlar olmasından çox, digər fərdlər və cəmiyyətin yaxşılığı üçün sahib olduqları marağa söykənməsi lazım olduğuna inanırlar. Anarxist fəlsəfələrin çoxunda hər fərdin öz davranışlarından məsul olduğu ifadə edilir.
Anarxizm

Patriarxal idarə şəklinə əsaslanan idarəçilər, insanları özləri üçün düşünmək və davranmaqdan çəkindirərək, elita zümrənin onların yerinə qərar verdiyi və ehtiyaclarını qarşıladığı bir sistemi diktə edir; bu da insanlığını itirmiş bir sürünü yaradır. Hakimiyyət özünü haqsız yerə, ən fundamental fərdi əxlaqi qərarların alınmasında belə ən son hakim olaraq qəbul edəndə, məsələn nə üçün öldürülə biləcəyi, ya da nə üçün ölməyə dəyər olduğu kimi mövzularda (məcburi əsgərlik və abortda olduğu kimi), insan azadlığı ölçülməz şəkildə məhdudlaşdırılmış olur. Anarxistlər çox fərqli təzyiq növləri arasındakı əlaqələrin fərqindədirlər (seksizm, irqçilik, heteroseksizm, sinifçilik və milliyyətçi şovinizm kimi) və bu səbəblə də digərlərinin davam etdiyi bir mühitdə ancaq birinə qarşı mübarizədə sıxlaşmanın faydasızlığının da fərqindədirlər. Anarxistlər dünyanı dəyişdirmək üçün istifadə edilən vasitələrin, bacarılması arzulanan nəticələrə uyğun olması lazım olduğuna inanırlar. Anarxistlər rəsmi təşkilatların varlığının lazımlılığı və hələ də mövcud olan dağıdıcı qurumların ancaq şiddət hərəkətləri ilə məhv edilə biləcəyi kimi mövzularda fərqli fikirlərə sahib olmaqla birlikdə, çoxu yalnız mövcud sistemi yıxmağın bir məqsəd olmadığı, yerinə qurulması hədəflənən daha insani və ağıllı yeni bir sistemin yaradılmasının da əhəmiyyətli olduğuna inanırlar. Etimologiya Bir çox müasir antropoloqlar ibtidai-icma quruluşu dövründə anarxizm olduğunu düşünürlər.
Anarxizm

Alberta Universitetində professor olan Harold Barclay bu anarxist dövrün min illər boyu davam etdiyini deyir. Feodal münasibətlərinin yarandığı dövrlərdə Çində Taoizm fəlsəfəsinin bir cərəyanı olaraq proto-anarxizm də görünür. Xüsusilə "Tao Te Çinq" əsərində ilkin təsirlər hiss olunur. Eramızdan əvvəl 300-cü illər Çinli filosof Bao Çinqyan imperatorların olmaması lazım olduğunu yazırdı. Qərbdə isə antik yunan fəlsəfəsinin nümayəndələri olan və eyni zamanda Stosizmin banisi Zeno və Kirenaik məktəbin banisi Aristip tərəfindən təbliğ olunurdu. Anarxiya sözünə bildiyimiz mənada ilk dəfə eramızdan əvvəl 476-cı ildə antik yunan dramaturqu Esxilin "Fiv əleyhinə yeddi sərkərdə" faciəsində rast gəlinir.
Anarxizm

Platon və Aristotel isə çox vaxt anarxiya ilə demokratiyanı bir tuturdular. Tarixi inkişafı Orta əsrlərin və yeni dövrün utopik əsərlərinin çoxu anarxist təfəkkürlə yaradılmışdır. Lakin bu təfəkkürlər bildiyimiz indiki anarxizm tipli deyildi. Bu düşüncələr daha çox dini məna daşıyırdı və əsasən də bu düşüncəli insanlar dini sektalarda toplaşırdı. Məşhur "Qarqantua və Pantaqruel" əsəri anarxist təfəkkürdə yazılmış əsərlərdən sayılır. Həmçinin hindu dövrü Amerikası da anarxiya hesab edilirdi.
Anarxizm

Anarxizm bildiyimiz mənada geniş şəkildə yalnız Paris inqilabından sonra istifadə edilməyə başladı. Anarxizm nə deyil? Anarxiyanın nə olduğunu göstərməkdən əlavə anarxiyanın nə olmadığını göstərmək də lazımdır. Anarxiya kommunizm deyil. Anarxizm Marksist ideyalarla bir çox ortaq dəyəri daşısa da Marksist-Leninist düşüncədəki qruplar, anarxistlərin anti-avtoritar və fərdlərə maksimum azadlıq istəyən ideallarını tamamilə pozan partiya və proletariat diktaturası anlayışına ənənəvi olaraq əhəmiyyət verirlər. Ukrayna anarxistlərindən olan Nestor Maxno sürgündə yayımladığı "Delo truda" əsərində ixtisarla yazırdı: "Kalinin keçən Rusiya Kommunist Partiyası 14-cü qurultayında Zinovyevin Buxarin və Ustrialovla eyni düşünmədiyini və tez-tez bərabərlik sözünü dediyini, bütün fəlsəfənin bərabərlik ideyası ətrafında qurulduğunu dediyinə görə əsəbləşdi və əlavə etdi: Kəndlilərlə fəhlələrin bərabərliyindən bəhs etmək olmaz, bu proletariat diktaturası məntiqi ilə əksdir.
Anarxizm

Kommunist olan və olmayan fəhlələrin bərabərliyindən də danışmaq olmaz. Çünki birincilər iki dəfə yüksək maaş alır. Kommunistlər arası bərabərlikdən də danışmayaq, fərqli vəzifələrdəkilər fərqli mövqe və fərqli maddi vəziyyətə sahibdir. Çox uzun olmayan bir zaman öncə Bolşeviklər başqa dildə danışırdılar. Bu siyasi cinayətləri bərabərlik bayrağı altında və SSRİ adını verdikləri çarlıq uğrunda edirlər. Bütün bunlara Bolşevik tanrılarının qana susamışlığından basqa cür ad vermək olmaz" Anarxizm libertarianlıq da deyil.
Anarxizm

Libertarianlar anarxistlərə çox oxşayırlar. Hər iki düşüncəli insanlar fərdi azadlıq və dövlətin məhvini düşünən insanlardır. Libertarianlar isə fərdi azadlığa daha çox önəm verirlər. Bir çox libertarian həm də anarxo-kapitalistdir. Libertarianlar yeri gələndə dövlətçi olurlar. Bu düşüncədəki libertarianlar üçün dövlət sadəcə polis rolunu oynamalı və təhlükəsizliyi qorumalıdır.
Anarxizm

Belə libertarianlara minarxist deyilir. Yəni dövlətin minimum gücə endirilməsi. Libertarianlıqda kapitalizm bir iqtisadi sistem olaraq görülsə də, anarxiyada bu yoxdur. Anarxizm liberalizm deyil. Liberalizmin bir çox azadlıq dəyərini rəhbər tutması anarxiya ilə qarışdırıla bilir. Liberalizm dövlətdə bəzi reformların (səs vermək, toplaşma azadlığı və s.) olmasını, anarxizm isə bütün çökmüş qurumların yenilənməsini və dövlət müdaxiləsinin heç bir formasını daşımayan birbaşa hərəkət yolu ilə daha insani bir sistemin yaradılmasının lazımlı olduğunu müdafiə edir, yəni dövlətin məhvini.
Anarxizm

Anarxistlər dövlətdə çevriliş üçün hiyerarxiyanın ləğv edilməsi lazım olduğunu desələr də, liberallar buna elə də önəm vermir. Anarxistlər dövlətdə haqsızlıq baş alıb gedərsə bunun çarəsini vəzifədəki adamları dəyişmək deyil, qurumu birbaşa ləğv etməkdə görürlər. Bəzi anarxistlər, kiçik və lokal inkişafların belə qiymətli olduğu düşüncəsi ilə səs versələr və kütləvi mitinqlərdə iştirak etsələr də, bunların keçid pillələri olduğunun, inqilaba çatmaq üçün əvvəlcə bu pillələri addımlamağın lazımi olduğunu düşünür. Anarxizm nihilizm də deyil. Nihilizm anarxizmin ekstremal versiyası olub, zor gücü tətbiq etmə, dağıdıcılıq və "hamı özü üçün" ideyalarını daşıyır. Anarxizm tam olaraq nihilizm də olmadığı kimi dövlət və dövlətçi qüvvələr tərəfindən çox vaxt anarxizmin özü kimi qələmə verilir.
Anarxizm

Təbii ki, anarxiyanın xaos ilə eyni mənaya gəlmədiyini uyduranlar da hakimiyyət olmasa cəmiyyətin məhv olacağını düşünən insanlardır. Anarxistlər təsirli, mütəşəkkil və ədalətli bir cəmiyyətin hiyerarxik olmayan, mərkəzdən idarə edilməyən və iştirakçı təməllər üzərində müvəffəqiyyətli ola biləcəyini müdafiə edir. Anarxizm demokratiya deyil. Demokratiya hər bir fərdin cəmiyyəti idarəetməsində söz sahibi olmasına deyilir. Lakin bu "idarəetmə" sadəcə illüziya olmaqda qalır. Çünki səs çoxluğu sistemi ilə tutaq ki, 49% adamın dediyi yox 51% adamın dediyi qəbul edilir və azlıq da çoxluğun qəbul etdiyi qanuna tabe olmağa məcbur olur.
Anarxizm

Anarxizmdə isə belə bir haqsızlıq yoxdur. Kollektivist anarxizmdə kommunalar ortaq olaraq qanun qəbul etsə də, individual anarxizmə görə "eqoistlər birliyi" adlanan kommunaya bənzər qurumlar qərarları hər fərdin özünün seçdiyi formada təkcə özünə aid alır. Anarxizmin qolları və nümayəndələri İndividualist anarxizm — Alman filosof Maks Ştirner tərəfindən qurulmuşdur. Maks Ştirner Hegel məktəbinin yetirməsi idi. Lakin o Hegelin davamçıları olan Karl Marks və Fridrix Engelsdən ayrılmışdır. Marks kommunizmin, Ştirner isə individual anarxizmin əsasını qoymuşdur. Marks və Ştirnerin arasını yumşatmaq üçün Engels Marks’a Ştirneri "Azad olmuşlar içində ən müstəqili, ən bacarıqlısı və ən çalışqanı" olaraq göstərir.
Anarxizm

İndividualist anarxiya fərdin kütlədən daha önəmli olduğunu əsas tutan fəlsəfi cərəyandır. Emil Armand, Henri Toro kimi şəxslər tanınmış individualistlərdir. Anarxo-kapitalizm — Şəxsi mülkiyyətin dövlət nəzarəti olmadan idarəsinə, iqtisadiyyatın siyasətlə yox qanunla idarə olunmasının tərəfdarı olan anarxist düşüncəsidir. Herbert Spenser ən tanınmış anarxo-kapitalistlərdəndir. Kollektiv və Kommunist anarxizm — Fərqli anarxiya ideyalarıdır. Birinci cərəyan inqilabın başlanğıcını şəxsi mülkiyyətin ləğvində, ikinci cərəyan isə pulun ləğvində görür.
Anarxizm

Ən çox anarxist kollektivist anarxistdir. Bu cərəyanın və ümumiyyətlə anarxizmin ən böyük nümayəndəsi Mixail Bakunindir. Anarxo-nasizm — "Milli dövlət" anlayışını rədd edən bu cərəyan Böyük Britaniyada yaranmışdır. Troy Southgate tərəfindən yaranan bu cərəyanın əsas hədəfi millətlərin bir-birindən aralı, dövlətsiz şəkildə qəbilə halında yaşamasıdır. 1998-ci ildə Milli İnqilabi Fraksiya adını verdiyi qurumla Böyük Britaniya dövlətçiliyinə son vermək istəsə də 2003-cü ildə fraksiyanı dağıtmışdı. Anarxo-feminizm — Feminizm ilə anarxizmin ideallarını birləşdirir.
Anarxizm

Anarxo-feministler qadının sərbəstləşməsi və patriaxatın rolu üzərində klassik anarxistlərdən daha çox dayanırlar. Hər anarxo-feminist qadın olmur. Və bunlar kimi daha çox qol. Anarxiya və din Anarxizm ilk olaraq Katolik kilsəsinə etiraz olaraq dini inkar edirdi çünki dövlətin bir nömrəli dəstəkçisi idi. Elə 1800-cü illərdə anarxistlərin şüarı — Ni Dieu ni maître! — Nə Allah nə də ağa! yarandı.
Anarxizm

Özünə anarxist deyən ilk insan olan Pyer Prodoun da "Allah pisdir" cümləsini yazmışdı. Emma Qoldman açıq şəkildə anarxizmin dinə müharibə elan etdiyindən yazırdı çünki anarxizm insanın hər cür buxovdan azad olmasını nəzərdə tutan ideologiyadır. Din də bu buxovlardan biridir. Bütün bunlara baxmayaraq buddist-anarxistlər, xristian-anarxistlər, iudaist-anarxistlər və müsəlman-anarxistlər də mövcuddur. İslamda ilk anarxizm izləri "Xaricilik" cərəyanında görünür. Onlar yüksək xəlifəlik və imamlıq vəzifəsinə İslam ehkamını bilən hər bir mömin müsəlmanın, hətta zəncinin seçilə biləcəyini deyirdi.
İntibah mədəniyyəti

İntibah dövrü və ya renessans (fr. Renaissance, it. Rinascimento — "yenidən doğulma", "dirçəlmə") — Avropa tarixinin XV və XVI əsrlərini əhatə edən, Orta əsrlərdən müasirliyə keçid dövrü. O, son orta əsrlər dövrü böhranından sonra baş verdi və böyük sosial dəyişikliklə əlaqələndirildi. Standart dövrləşdirməyə əlavə olaraq uzun renessans dövrü fikrini dəstəkləyənlər bu dövrün XIV əsrdə başlayıb, XVII əsrdə sonlandığını düşünür. Ənənəvi baxış renessansın daha çox erkən müasir aspektlərinə yönələrək onun keçmişdən bir qırılma olduğunu iddia etsələr də, bu gün tarixçilərin əksəriyyəti bu dövrü orta əsrlər aspektindən dəyərləndirərək, renessansın orta əsrlərin davamı olduğunu düşünür.İntibah dövrünün intellektual əsası onun humanizm versiyasıdır.
İntibah mədəniyyəti

Humanizm roma mənşəli humanitas anlayışı və hər şeyin ölçüsü insandır deyən Protaqor kimi, klassik Yunan fəlsəfəsinin yenidən kəşf edilməsindən törənmişdir. Bu yeni düşüncə incəsənət, memarlıq, siyasət, elm və ədəbiyyatda manifestə çevrildi. Dövrün ilk örnəkləri yağlı boyadakı perspektivin inkişafı və beton hazırlamadakı yenilənən biliklərdə görülür. Baxmayaraq ki, daşına bilən metal növünün ixtirası 15-ci əsrin sonundan başlayaraq sürətli şəkildə yayılmışdı, renessansdakı dəyişikliklər bütün Avropada eyni deyildi: İtaliyada renessansın ilk izlərinə 13-cü əsrin əvvəllərində, xüsusilə Dantenin yazılarında və Cottonun rəsm əsərlərində rast gəlmək olur. Mədəniyyət hərəkatı olaraq intibah müasirlərinin Petrarkaya etibar etdikləri, klassik mənbələrə əsaslanan öyrənmənin XIV əsrdə canlanması ilə başlayan Latın və yerli ədəbiyyatın yenilikçi çiçəklənməsini əhatə etdi; xətti perspektivin inkişafı və rəssamlıqda daha təbii bir reallıq göstərmək üçün digər üsullar; tədricən, lakin geniş yayılmış təhsil islahatı. Siyasətdə renessans diplomatik adətlərin və konvensiyaların inkişafına, elmdə induksiyaya və müşahidəyə əsaslanan elmi tədqiqatlara töhfə verdi.
İntibah mədəniyyəti

Baxmayaraq ki, intibah dövrü sosial və siyasi qarışıqlıqlar da daxil olmaqla, çoxu intellektual məsələdə inqilaba səbəb olmuşdu, onun ən önəmli təsiri incəsənətin inkişafı və "renessans adamı" termininə ilham mənbəyi olan Leonardo da Vinçi və Mikelancelo kimi polimatların töhfələri sayılır.İntibah dövrü İtaliyanın Florensiya bölgəsində 14-cü əsrdə başladı. Dövrün mənşəyi və xarakteristikasını izah etmək üçün o dövrdə Florensiyanın sosial və vətəndaş xüsusiyyətləri də — bölgənin siyasi quruluşu, Mediçilər sülələsinin himayədarlığı və Konstantinopolun Osmanlılar tərəfindən fəthindən sonra yunan alimlərin İtaliyaya köçü və yazdığı mətnlər — daxil olmaqla, fərqli faktorlar da nəzərə alınaraq müxtəlif nəzəriyyələr irəli sürüldü. Digər əsas mərkəzlərə İntibah papalığı dövründə Venesiya, Genuya, Milan, Bolonya və Roma kimi şimali İtaliyanın şəhər-dövlətləri və ya Belçikanın Brügge, Gent, Brüssel, Löven, Antverpen kimi şəhərləri daxil idi. İntibah dövrünün uzun və qarışıq tarixşünaslığı özündə tarixin dövrləşdirilməsinə qarşı skeptisizm ehtiva edir. Belə ki, "İntibah"ın mədh edilməsi və o dövrün mədəni qəhrəmanlarının "İntibah insanları" olaraq anılması XIX əsrdə tarixçilər arasında çoxlu müzakirələrə səbəb olmuş, onları İntibah sözünün termin və tarixi təsvir kimi istifadəsinin əhəmiyyətli olub-olmadığını sorğulamağa vadar etmişdir. İntibah konseptinə qarşı yönəlmiş bu müqaviməti nəzərdən keçirən incəsənət tarixçisi Ervin Panofski bildirmişdir: Bəzi müşahidəçilər intibahı pessimizm dövrü və ya antik dövrə duyulan nostalgiya kimi yox, mədəni "tərəqqi" kimi dəyərləndirsə də, sosial və iqtisadi tarixçilər, xüsusilə də, adları "uzun müddətli" (fr. long durée) ifadəsi ilə anılanlar, Panofskinin sözləri ilə desək, "minlərlə bağ ilə" bir-birinə bağlı olan bu iki era arasındakı davamlılığa fokuslanırlar.Yenidən doğulma (it.
İntibah mədəniyyəti

rinascita) termini ilk dəfə Corco Vazarinin "Rəssamların həyatı" (1550) adlı kitabında işlədilmiş, 1830-cu illərdə isə ingilisləşdirilərək İntibah (ing. Renaissance) adlandırılmışdır. Bu sözün istifadə olunma tarixi Karolinq intibahı (8 və 9-cu əsrlər), Otton intibahı (X və XI əsrlər) və 12-ci əsr intibahı kimi bir sıra başqa tarixi və mədəni hərəkatlara qədər uzanır. Ümumi təsəvvür İntibah erkən müasir dövrdə Avropa intellektual həyatında dərindən təsir etmiş mədəni cərəyan idi. İtaliyada başlayan və XVI əsrə qədər Avropanın qalanına yayılan intibahın təsirləri incəsənət, memarlıq, fəlsəfə, ədəbiyyat, musiqi, elm və texnologiya, siyasət, din və intellektual araşdırmanın digər aspektlərində hiss olunurdu. İntibah alimləri tədqiqatlarında humanist metoddan istifadə etdilər və incəsənətdəki insan emosiyasını və realizmini axtardılar.Konstantinopolun 1453-cü ildə fəthi nəticəsində özləri ilə birlikdə Qərb üçün qeyri-müəyyən olan qədim yunan əlyazmalarını gətirən yunan alimlərinin Avropaya köç etdiyi dövrdə Poccio Braççolini kimi intibah humanistləri Avropadakı monastır kitabxanalarında Latın ədəbiyyatı, antik dövrün ritorik və tarixi mətnlərinin axtarışında idilər. İntibah alimlərinin tarixi və ədəbi mətnlərə olan yeni fokusu onları mədəni mətnlər yerinə, təbiət elməri, fəlsəfə və riyaziyyatla bağlı yunan və ərəb dilində yazılmış əsərləri tədqiq edən 12-ci əsr İntibah alimlərindən ayırırdı.
İntibah mədəniyyəti

İntibah alimlərini neoplatonizmin dirçəlişində xristianlığı inkar etmədilər, əksinə, renessansın ən möhtəşəm əsərləri buna həsr edilmişdi. Kilsə İntibah incəsənəti əsərlərinin çoxusuna himayədarlıq edirdi. Ancaq hiss edilməyən dəyişmə intellektualların mədəni həyatın bir çox hissəsində əks etdirilən dinə qarşı yaxınlaşmalarında baş verdi. Əlavə olaraq, yunan Əhdi-Cədidi də daxil olmaqla, bir çox yunan-xristian əsər Bizantiondan Qərbi Avropaya geri gətirildi və son qədim dövrdən bəri ilk dəfə qərb alimləri tərəfindən öyrənildi. Yunan-xristian əsərlərlə bu yeni tanışlıq və xüsusilə, humanist Lorenzo Valla və Desiderius Erasmus tərəfindən önə çəkilən Əhdi-Cədidin yunan dilində orijinal versiyasının qayıdışı protestantlıq reformasiyasının inkişafına kömək edəcəkdi. Xeyli sonra klassisizmə ilk bədii qayıdış Nikola Pizanonun heykəltaraşlığında nümunələşdirildi.
İntibah mədəniyyəti

Mazaççonun rəhbərlik etdiyi Florentina rəssamları perpektivi icra etmək və işıqdan daha təbii istifadə etmək üçün üsullar inkişaf etdirərək insan formasını realistik olaraq çəkməyə başladılar. Ən məşhuru Nikkolo Makiavelli olan siyasi filosoflar siyasi həyatı olduğu kimi göstərmək və bunu rasional olaraq başa düşmək üçün yollar axtardılar. İtalyan İntibah humanizminə vacib töhfə Covanni Piko della Mirandollanın De hominis dignitate (İnsan ləyaqəti haqqında nitq, 1486) əsəri ilə verildi. Bu əsərdə hər hansısa bir rəqibə qaşı əsaslı şəkildə müdafiə edilən fəlsəfə, təbii düşünmə, inanc və sehir haqqında bir sıra nəzəriyyələr var idi. Klassik yunan və latın əsərlərinin tədqiqinə əlavə olaraq, İntibah yazıçıları loru dillərin istifadəsinə də geniş şəkildə başlamışdılar. Kitab çapı texnologiyasının da kəşf edilməsi ilə bu, xüsusilə Bibliya olmaqla, daha çox insanın kitablara çatmasına səbəb olacaqdı.Nəticə olaraq, İntibah intellektuallar tərəfindən sekulyarizmi və dünyəviliyi həm antik dövrün ideyalarını dirçəlişi, həm də düşüncəyə roman yaxınlaşması vasitəsi ilə inkişaf etdirmə və öyrənmə cəhdi olaraq görülə bilər. Rodni Stark kimi bəzi alimlər İntibah dövrünün əhəmiyyətini yüksək orta əsrlər dövründəki İtaliya şəhər-dövlətlərinin erkən innovasiyaları lehinə azaldırlar.
İntibah mədəniyyəti

Bunlar özündə həssas hökuməti, xristianlığı və kapitalizmin yaranmasını birləşdirirdilər. Bu analizə görə, Avropanın nəhəng dövlətləri (Fransa və İspaniya) mütləq monarxist, digər dövlətlər kilsənin təsirində idilər. İtaliyanın müstəqil şəhər respublikaları isə monastır əmlakı üzərində formalaşan kapitalizmin təməllərini qoydular və daha əvvəl görünməmiş, İntibahı maliyyələşdirən və reallaşdıran ticarət inqilabını başlatdılar. Bir çox tarixçilər hesab edirlər ki, İntibah dövrü üçün səciyyəvi olan ideyalar öz başlanğıcını XIII əsrin sonlarında Florensiyadan,Dante Aligyeri (1265–1321) və Françesko Petrarkanın (1304–1374) yazılarından, Cotto di Bondonenin (1267–1337) rəsmlərindən götürür. Bəzi tarixçilər İntibah dövrünün başlanğıcı olduqca dəqiq qeyd edirlər: onlardan biri rəqib dahilər, Lorenzo Giberti və Filippo Brunelleskinin Florensiya kafedralındakı vəftizxananın qapıları üçün bürünc qapıların qoyulmasına görə müqavilə uğrunda mübarizə apardığı (hansı ki, Gilbert qalib gəlmişdi) 1401-ci ili başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul edirdi. Digərləri isə İntibah yaradıcılığının qığılcımı kimi Brunelleski, Giberti, Donatello və Mazaçço kimi polimat və rəssamlar arasındakı bədii sifariş üçün olan ümumi rəqabəti görürdülər.
İntibah mədəniyyəti

Ancaq İntibah dövrünün niyə İtaliyada başlaması və ümumiyyətlə niyə, nə vaxt başlaması müzakirə mövzusu olaraq qalmaqdadır. Bu səbəbdən, onun mənşəyini izah etmək üçün bir neçə nəzəriyyə irəli sürülmüşdür. İntibah dövründə pul və incəsənət əl-ələ gedirdi. Rəssamlar tamamilə bədii istedadları dəstəkləmək üçün pula ehtiyacı olan himayədarlardan asılı idilər. Asiya və Avropa ilə ticarət əlaqələrinin genişləməsi 14, 15, 16-cı əsrlərdə İtaliyaya böyük sərvətlər gətirdi. Tirol qraflığındakı gümüş mədənçiliyi pul axışını artırdı.
İntibah mədəniyyəti

Səlib yürüşləri ərzində İslam dünyasından gətirilmiş dəbdəbə Genuya və Venesiya zənginliyini artırmışdı.Jül Mişle müasir bəşəriyyət və onun dünyadakı yeri anlayışını yaradan 16-cı əsr Fransız İntibahını Avropa mədəni tarixinin Orta əsrlərdən qopduğu bir dövr kimi izah etdi. İntibah humanizminin latın və yunan fazası Latın alimlərin, demək olar ki, tamamilə təbiət elmləri, fəlsəfə və riyaziyyat barədə ərəb və yunan dillərində yazılmış əsərlərin öyrənilməsinə fokuslandığı Yüksək Orta əsrlər dövrünün əksinə, İntibah alimləri daha çox latın və yunan dilində olan ədəbi, tarixi və ritorik mətnləri bərpa etmək və öyrənməkdə maraqlı idilər. Ümumi olaraq bu dövr 14-cü əsrdə, Françesko Petrarka, Kolyuçço Salutati (1331–1406), Nikkolo Nikkoli (1364–1437) və Poccio Braççiolini (1380–1459) kimi intibah alim alimləri Siseron, Lukresi, Livi və Seneka kimi latın yazıçıların əsərlərini Avropa kitabxanalarında axtaranda başladı. 15-ci əsrin əvvəllərinə qədər belə Latın ədəbiyyat nümunələrinin əksəriyyəti bərpa edildi. Qərbi Avropa alimləri qədim Yunan ədəbi, tarixi, ritorik və teoloji mətnləri bərpa etməyə başladıqca, İntibah humanizminin yunan fazası davam edirdi.Qədim antik dövrdən bəri Qərbi Avropada öyrənilən və qorunulan latındilli mətnlərdən fərqli olaraq, Orta əsrlər Qərbi Avropasında yunan dilində yazılmış mətnlərin öyrənilməsi çox məhdud idi. Elm, riyaziyyat və fəlsəfə haqqında olan qədim Yunan əsərləri Qərbi Avropada Yüksək Orta əsrlər dövründə və İslamın qızıl dövründə (normal olaraq tərcümə ilə) öyrənilmişdi, ancaq Yunan ədəbi, ritorik və tarixi əsərləri (Homer, Demosfen və Fukidid kimi yunan dramatistləri) nə Latın, nə də Orta əsrlər İslam dünyasında öyrənilmişdi. Orta əsrlərdə belə mətn növləri, ancaq Bizans alimləri tərəfindən tədqiq edilmişdi.
İntibah mədəniyyəti

Bəzilərinə görə Səmərqənddəki Teymurilər İntibahı fəthləri nəticəsində yunan alimlərinin İtaliya şəhərlərinə köçməsinə səbəb olan Osmanlı İmperiyası ilə əlaqəli idi. İntibah alimlərinin ən böyük nailiyyətlərindən biri son antik dövrdən bəri ilk dəfə Yunan mədəni əsərlərinin bütün sinifini Qərbi Avropaya gətirmək oldu. Müsəlman məntiqçilər xilafət Misiri və Levantı işğal etdikdən sonra buradakı yunan ideyalarına yiyələnmişdilər. Onların bu ideyalar üzərində tərcümə və şərhləri Ərəb dünyasının Əndəlüs və Sicilyaya doğru yönəlməsinə töhfə vermişdi. Bu bölgələr ideyaların keçidi üçün vacib mərkəzlərə çevrilmişdi. 11-ci əsrdən 13-cü əsrə qədər İberiyada fəlsəfi və elmi əsərləri klassik ərəb dilindən Orta əsrlər latıncasına tərcümə etmək üçün çoxlu məktəblər yaradıldı. Bunların içində ən məşhuru Toledo Tərcüməçilər Məktəbi idi.
İntibah mədəniyyəti

Geniş şəkildə plansız və təşkilatsız olsa da, İslam mədəniyyətindən tərcümə edilən əsərlər tarixdə ən böyük ideya keçidlərindən biri idi. Yunan ədəbi, tarixi, ritorik və teoloji mətnlərin Qərbi Avropa tədris planın daxil edilməsi hərəkatının tarixi 1396-cı ildə — Kolluççio Sulutatinin Florensiyada yunan dilini tədris etməsi üçün Bizans diplomatı və alimi Manuil Xrisoloru (1355–1415) dəvət etməsi ilə başlayır. Bu irs Basilios Bissarion və Leo Allatiy kimi bir sıra mühacir yunan alimləri tərəfindən davam etdirildi. İtaliyada sosial-siyasi quruluş İtaliyanın son Orta əsrlərdəki özünəməxsus siyasi vəziyyət ölkədəki qeyri-adi sosial ab-havanın nadir mədəni tərəqqiyə səbəb olduğu fərziyyəsini ortaya çıxardı. İlkin müasir dövrlərdə İtaliya vahid siyasi quruluşa malik deyildi. O bir sıra xırda dövlətlərə parçalanmışdı. Neapol krallığı ölkənin cənubunu, Florensiya Respublikası və Papa dövləti mərkəzini, Genuya və Milan şimalını və qərbini, Venesiya Respublikası isə şərqini idarə edirdi.
İntibah mədəniyyəti

15-ci əsr İtaliyası Avropada ən şəhərləşmiş ərazilərdən biri idi. Onun şəhərlərinin çoxu qədim Roma tikililərinin qalıqları arasında ayaqda qalmışdı: elə bil İntibahın klassik təbiəti onun Roma İmperiyası mərkəzindəki mənşəyi ilə əlaqəli idi.Tarixçi və siyasi filosof Kventin Skinnerə görə, 12-ci əsrdə şimali İtaliyaya səyahət edən alman yepiskop I Otto (1114–1158) burada siyasi və sosial təşkilatlanmanın yeni formasının geniş şəkildə yayıldığını müşahidə etdi. I Otto gördü ki, İtaliya cəmiyyətinin ticarət və tacirlərə əsaslanması onu feodalizm quruluşundan çıxarmışdı. Buna bağlı olaraq güclü mesajı bərabərlik, ədalət, cümhuriyyətçilik və yaxşı idarəetmənin fəzilətlərindən bəhs edən Ambroco Lorenzettinin məşhur erkən İntibah dövrü freskosu Yaxşı və pis hökumətn alleqoriyası-nda əks etdirilən anti-monarxik düşüncə idi. Həm Kilsəni, həm də İmperiyanı bir yerdə saxlayan bu şəhər respublikaları azadlıq anlayışlarına həsr olunmuşdu. Skinner Florensiya dühasının təkcə incəsənət, heykəl və memarlıqda deyil, eyni zamanda "Florensiyada o günlərdə meydana çıxan möhtəşəm əxlaqi, sosial və siyasi fəlsəfənin tərəqqisi kimi" Matteo Palmieri qeydləri kimi bir çox azadlıq müdafiəsi olduğunu bildirir.İtaliyabu dövrdə özünün dəniz ticarətində xüsusi yer tutan respublikaları ilə, o cümlədən Florensiya və Venesiya Respublikaları ilə məşhur idi. Baxmayaraq ki, oliqarxiya ilə idarə olunurdular və çox cüzi demokratiya nümayiş etdirirdilər, bu dövlətlərdə mövcud olan indiki demokratik sistemə bənzər quruluş və müəyyən siyasi sərbəstlik müxtəlif sahələrdə inkişafa yardımçı olurdu. Venesiya kimi iri ticarət mərkəzlərindəki vəziyyət onları Avropanın intellektual mərkəzlərinə çevirmişdi. Nisbi siyasi azadlıq akademik və bədii inkişafa təkan vermişdi.
İntibah mədəniyyəti

Tacirlər dünyanın müxtəlif yerlərindən, xüsusilə Levantdan (Yaxın Şərq bölgəsinə verilən ad) yeni ideyalar, elmi biliklər, yazılı mənbələr gətirirdilər. Venesiya şərqlə ticarətdə Avropanın qapıları rolunu oynayır, həm də şüşə istehsalçısı kimi tanınırdısa, Florensiya ipək və cəvahirat mərkəzi hesab olunurdu. Bu var-dövlət müxtəlif ictimai və şəxsi mədəni layihələrin həyata keçirilməsinə şərait yaradır və vətəndaşların təhsil alma imkanlarını artırırdı. İrəli sürülən versiyalardan birinə görə Florensiyanın və Avropanın digər ölkələrinin əhalinin kəskin şəkildə azalması ilə nəticələnən və "Qara ölüm" adlandırılan dəhşətli taun xəstəliyinə düçar olması XIV əsr İtaliyasında insanların dünyaya baxışlarının dəyişməsinə səbəb oldu. İnsanlar dini dünyagörüşü nün əksinə olaraq Dünya həyatına ruhlar dünyası və ölümdən sonrakı həyatdan daha çox qiymət verməyə başladılar. Eyni zamanda iddia edilir ki, "Qara ölüm" dini mövzudakı sənət əsərlərinin yaradılmasının maliyyələşdirilməsinə də səbəb olub.
İntibah mədəniyyəti

Lakin bunlar heç də İntibahın nə üçün İtaliyada yarandığını tam mənada izah etmir. "Qara ölüm" pandemiya idi və yalnız İtaliyanı yox, bütün Avropanı bürümüşdü. Ola bilsin İntibahın ilk olaraq İtaliyada baş verməsi yuxarıda sadalanan səbəblərin qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir.Taun Avropaya Asiya limanlarından qayıdan gəmilərdəki birələrlə gətirilmişdi və sanitar şəraitin çatışmazlığına görə qısa müddətdə yayılmışdı: o dövrdə əhalisi 4.2 milyon olan İngiltərədə bubon taunu nəticəsində 1.4 milyon insan ölmüşdü. 1347-ci ildə Florensiya əhalisi, təxminən yarıbayarı azalmışdı. Əhalidəki bu qırğının nəticəsi olaraq işçi sinfinin dəyəri artmışdı və sıravi vətəndaşlar artan azadlıqlara malik idilər. Yaranmış əmək qüvvəsi ehtiyacını qarşılamaq üçün işçilər iqtisadi olaraq ən əlverişli yerlərə səyahət etdilər.Tauna görə yaranan demoqrafik azalmanın iqtisadi nəticələri də var idi: Avropanın çoxu hissəsində 1350–1400-cü illər arasında ərzaq və torpaq qiymətləri 30–40 %-ə qədər azalmışdı.
İntibah mədəniyyəti

Torpaq sahibləri böyük itki ilə üzləşmişdi, ancaq sadə qadın və kişilər üçün bu, göydəndüşmə idi. Taundan sağ qalanlar təkcə ucuz ərzaq qiymətlərindən yox, həm də çoxalmış boş sahələr və ölmüş qohumlarından onlara miras qalan mülklərdən faydalandılar. Kasıb yerlərdə xəstəliyin yayılması daha sürətli şəkildə gedirdi. Epidemiyalar şəhərləri, xüsusilə də uşaqları məhv etmişdi. Taun bit, təmiz olmayan içməli su, ordular və ya zəif sanitariya şəraiti ilə yayılırdı. İmuniteti hədəf alan tifus və siflis kimi çoxu xəstəlik ən çox zəif imunitetə sahib uşaqlara ziyan verirdi. Xəstəliyin yayılması varlıların uşaqlarından daha çox qəsəbə yerlərində yaşayan uşaqlara təsir edirdi.Qara ölümün Florensiyanın sosial və siyasi quruluşunda yaratdığı qarışıqlıq sonraki epidemiyalardan daha böyük idi. İdarəçi sinif üzvləri arasındakı böyük ölüm rəqəmlərinə rəğmən, Florensiya hökuməti bu müddət ərzində öz funksiyasını icra etməyə davam edirdi.
İntibah mədəniyyəti

Seçilmiş nümayəndələrin rəsmi görüşləri şəhərdə epidemiyanın pik həddə çatdığı dövrdəki xaotik vəziyyətə görə təxirə salındı, ancaq rəsmilərdən ibarət kiçik qrupa hökumətn davamlılığını təmin etmək məqsədiləri şəhər məsələlərini idarə etmə tapşırıldı. Florensiyada mədəni vəziyyət İntibahın İtaliyanın başqa bir yerində yox, məhz Florensiyada başlaması uzun müddət müzakirə mövzusu olmuşdur. Alimlər belə bir mədəni cərəyana səbəb ola biləcək Florensiya mədəni həyatının bəzi özünəməxsus xüsusiyyətlərini ortaya qoydular. Çoxları bankir ailə və daha sonra idarəçi sülalə olan Mediçilər ailəsinin incəsənət əsərlərinin təşviqində və maliyyələşdirilməsindəki rolunu vurğulayırdı. Öz həmvətənlərini Leonardo da Vinçi, Sandro Bottiçelli və Mikelancelo da daxil olmaqla, Florensiyanın öndə gedən rəssamlarından rəsm əsərləri sifariş etməyə cəsarətləndirən Lorenso Mediçi (1449–1492) olduqca çox sayda incəsənət əsərlərinin maliyyələşdirilməsində katalizator olmuşdu. Neri di Biççi, Bottiçelli, da Vinçi və Filippino Lippinin əsərləri əlavə olaraq Florensiya, Skopetodakı San Donato qadın monastırı tərəfindən sifariş edilmişdi.Şübhəsiz ki, İntibah dövrü Lorenso de Mediçi hakimiyyətə gəlmədən, daha doğrusu, Mediçi ailəsi özü Florensiya cəmiyyətində hegemoniyanı əldə etmədən əvvəl formalaşmağa başlamışdı.
İntibah mədəniyyəti

Bəzi tarixçilər İntibah dövrünün doğum yerinin Florensiya olmasının sadəcə bir təsadüf olmağını, misal üçün "Böyük insanların" təsadüfən eyni ərazidə doğulmağını postulat kimi qəbul edir: Leonardo da Vinçi, Bottiçelli və Mikelancelo hamısı Toskanada dünyaya gəlmişdi. Belə bir şansı ağlasığmaz hesab edən digər tarixçilər bu "Böyük insanlar"ın sadəcə dövrün mədəni şəraitindən dolayı ön plana çıxdıqları fikrində razılaşdılar. Xüsusiyyətləri İntibah humanizmi bəzi yönləri ilə fəlsəfə deyil, bir öyrənmə metodu idi. Yazıçılar arasındakı ziddiyətləri həll etməyə yönəlmiş Orta əsrlər sxolastika ruhunun əksinə, İntibah humanistləri qədim mətnləri orijinal halda öyrənəcək və onları mühakimə və empirik sübutları birləşdirərək dəyərləndirəcəkdi. Humanist təhsil "Studia Humanitatis" proqramına əsaslanırdı. Bura daxil olan 5 humanizmə poeziya, qrammatika, tarix, etika və ritorika aid idi. Baxmayaraq ki, tarixçilər bəzən humanizmin konkret izahını verməkdə çətinlik çəkiblər, çoxu alim "müəyyən qədər ortaq olan izaha — Qədim Yunan və Roma dəyərləri, öyrənmə metodu, ədəbiyyatı və dilini bərpa, tərcümə və etmək" qərar veriblər. Hamısından əlavə, humanistlər "insanın dahiliyini, insan təfəkkürünün özünə məxsus və qeyri-adi bacarığını" bildirmişdilər.
İntibah mədəniyyəti

Humanist alimlər erkən müasir dövr boyunca intellektual mənzərəni formalaşdırdılar. Nikkolo Makiavelli və Tomas Mor kimi siyasət filosofları Yunan və Roma mütəfəkkirlərinin düşüncələrini canlandırdı və onlardan müasir hökumətlərin tənqidində istifadə etdi. Covanni Piko della Mirandolla "İntibah manifesti" olaraq adlandırılan, düşünmənin atəşli müdafiəsi İnsan ləyaqəti haqqında nitq-i yazdı. Della vita civile ("Sivil həyat haqqında", 1528) əsəri və Toskana dilini Latın dili ilə eyni səviyyədə təkmilləşdirməsinə görə tanınan Matteo Palmieri digər bir humanist idi. O, klassik respublikaçılığı dəstəkləyirdi. Palmieri onunla bənzər şəkildə aktiv ictimai həyatda vətəndaş və rəsmi şəxs, həmçinin nəzəriyyəçi və filosof kimi rol almış Siseron və Kvintial kimi roma filosof və nəzəriyyəçilərindən faydalandı. Yəqin ki, onun insan haqqında ən müfəssəl düşüncələri 1465-ci ildə yazdığı poetik əsər La città di vita-da da əks olunsa da, bundan əvvəl yazdığı Della vita civile daha ətraflı idi. 1430-cu il taunu dövründə Florensiyadan kənarda, Muqellodakı kənd evində keçən bir sıra dialoqlardan ibarət olan əsərdə Palmieri ideal vətəndaş keyfiyyətləri haqqında daha geniş izah verirdi.
İntibah mədəniyyəti

Dialoqlara mental və fiziki olaraq uşaqların necə yetişdirilməsi, vətəndaşların əxlaqi olaraq özlərini necə aparmalı olduğu, vətəndaş və dövlətlərin ictimai həyatda doğruluğu necə təmin edəcəyi və praqmatik olaraq faydalı olan ilə doğru olan arasındakı fərq haqqında önəmli debat daxil idi. Humanistlərə görə, insan ölümdən sonrakı həyata keçid edəndə təhsillə əldə edə bildiyi mükəmməl ağıl və bədənə sahib olmalı idi. Humanizmin məqsədi fiziki və intellektual mükəmməlliyi özündə cəmləşdirən və istənilən vəziyyətdə ləyaqətli şəkildə davranan bəşəri insan yaratmaq idi. Bu ideologiya uomo universale kimi, qədim Yunan-Roma idealına istinad edirdi. İntibah dövründə təhsil, əsasən antik ədəbiyyat və tarixdən ibarət idi, çünki klassiklərin insan davranışının intesiv anlaşılması və əxlaqi quruluşu təmin etdiyi düşünülürdü. Humanizm və kitabxanalar Bəzi İntibah kitabxanalarının özünəməxsus xüsusiyyəti onların ictimaiyyətə açıq olması idi. Bu kitabxanalara fikirlərin mübadilə edildiyi və araşdırma və oxumağın ruh və düşüncəyə həm faydalı, həm də həzz verən olaraq görüldüyü yerlər idi. Azad düşünmə dövrün vacib xüsusiyyəti olduğu çoxu kitabxanada xeyli sayda yazıçının əsərlərini tapmaq olurdu. Klassik mətnlər humanist yazılarla birlikdə tapıla bilərdi.
İntibah mədəniyyəti

İntellektualların bu rəsmi birliyi İntibah mədəniyyətinə dərindən təsir etmişdi. Ən varlı "bibliofillərdən" bəziləri kitabxanaları kitab və elm məbədi kimi tikmişdilər. Bəzi hallarda mədəni kitabxana tikənlər də öz kolleksiyalarından başqalarıda istifadə etsin deyə çalışırdılar. Kilsənin məşhur aristokratları və şahzadələri məhkəmələrində istifadə etmək üçün böyük kitabxanalar yaratdılar. Belə kitabxanalara "məhkəmə kitabxanaları" deyilirdi və əsasən, dəbdəbəli ağac işləmələr olan və freskalar həkk edilmiş divarlarla örtülü binalarda yaradılırdı. İntibah incəsənətinin mədəni doğuşu Orta Əsrlərin sonu, Müasir dövrün başlanğıcına təsadüf edir.
İntibah mədəniyyəti

İntibah incəsənətinin fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri onun yüksək dərəcədə realistik xətti perspektivinin inkişafı idi. Cotto di Bondone (1267–1377) ilk dəfə bir rəsmin kosmosa açılan bir pəncərə kimi baxılması ilə əlaqələndirilsə də, ancaq memar Filippo Brunelleskinin (1377–1446) nümayişlərinə və Leon Battista Albertinin sonrakı yazılarına qədər (1404–1472) bu perspektiv bir bədii texnika kimi rəsmiləşdirilmədi. Qrafik perspektivin inkişafı incəsənətdə realizmə doğru olan geniş trendin bir hissəsi idi. Rəssamlar digər üsulları, kölgə və işıq üsullarını inkişaf etdirdilər. Xüsusilə, Leonardo da Vinçinin insan anatomiyası ilə bağlı əsərində bu inkişaf nəzərə çarpır. Bədi üslubda bu dəyişikliklərin önə çıxarılması təbiət gözəlliyi təsvir etmə və estetika aksiomalarını sadələşdirmə istəyi idi. Leonardo, Mikelancelo və Rafaelin əsərləri bu mənada bədii zirvəni təmsil edirdi, onlar digər rəssamlar tərəfindən təqlid edildilər. Digər tanınmış rəssamlara FLorensiyada Mediçilər üçün işləyən Sandro Bottiçelli, Donatello və Venesiyalı Tisian Veçellio misal göstərilə bilər. Hollandiyada xüsusi olaraq incəsənət mədəniyyəti inkişaf etməkdə idi. Hüqo van der Qus və Yan van Eykin əsərləri İtaliyada rəssamlığın inkişafına böyük təsir göstərmişdi.
İntibah mədəniyyəti

Onlar həm yağlı boya və kətan rəssamlığına texniki olaraq giriş etmə və stil olaraq naturalizmin təsviri baxımından önəmli idi. Daha sonra, Piter Breygelin əsəri də rəssamlara gündəlik mövzuları təsvir etmək üçün ilham qaynağı olacaqdı.Memarlıqda Filippo Brunelleski antik dövrün klassik tikililərinin qalıqlarını tədqiq etmədə məşhurlaşmışdı. Birinci əsrdə yaşamış Vitruvinin bilikləri və riyaziyyat elminin çiçəklənməsindən istifadə edən Brunelleski klassik formalarla rəqabət aparan və onu inkişaf etdirən İntibah stilini formalaşdırdı. Onun mühəndislik nailiyyəti Florensiya kafedralı üçün gümbəz tikməsi idi. Bu stillə inşa edilən digər bir tikili Alberti tərəfindən tikilən, Mantuadakı Müqəddəs Andryu kilsəsi idi. Yüksək İntibahın digər möhtəşəm memarlıq abidəsi Bramante, Mikelancelo, Rafael, Sanqallo və Karlo Madernonun bacarıqlarını özündə birləşdirən Müqəddəs Pyotr bazilikası idi. İntibah dövründə memarlar sütunlarda pilyast və antablementi bütövləşmiş sistem kimi istifadə etməyi hədəfləmişdilər. Roma dövründə istifadə olunan sütun növlərinə Toskana və mürəkkəb sistem daxil idi. Bunlar ya struktur, bir pasaj və ya arxitravı dəstəkləyən, ya da pilyastlar şəklində bir divara dayanan tamamilə dekorativ üslubda ola bilərdi.
İntibah mədəniyyəti

Pilyastlardan bütövləşmiş sistem kimi istifadə edilən ilk tikililərdən biri Brunellesçi tərəfindən tikilən Saqrestiya Veççia (1421–1440) idi. Sütun başlığına sütun və ya körpü ilə birləşdirilən, yarımdairəvi (Mannerist stildə) və ya seqmental tağlar pasajlarda tez-tez istifadə edilirdi. Sütun başlığı və tağ yaylanması arasındakı hissədə antablament ola bilərdi. Alberti monumentalda tağdan istifadə edən ilk mühəndislərdən biri idi. İntibah dövrünün tağlarında zolaqlar yox idi: onlar adətən düzbucaqlı formada olan Qotik üslubdan fərqli olaraq, yarım dariəvi və ya seqmental idilər. İntibah rəssamları paqan olmasalar da, onlar antik dövrə heyranlıq bəsləyir və Orta əsrlərdən əvvəlki simvol və ideyaları qoruyurdular. Nikola Pizano (1220–1284) Bibliyadakı səhnələri canlandırmaqla klasik formaları təqlid etdi. Onun Piza vəftixanasındakı "Müjdələmə" əsəri klassik modellərin İntibahın bədii cərəyan kimi formalaşmağa başlamadan əvvəl İtaliya incəsənətinə təsir etdiyini göstərir.
İntibah mədəniyyəti

Tətbiqi innovasiya ticarətə qədər genişləmişdi. 15-ci əsrin sonunda Luka Paçolinin hesabdarlıq haqqındakı yazdığı ilk əsər onu mühasibatın qurucusu etdi.Qədim mətnlərin yenidən kəşfi və çap qurğusunun ixtira edilməsi öyrənməni demokratikləşdirdi və bölünmüş ideyaların daha geniş şəkildə yayılmasını sürətləndirdi. İtalyan İntibahının birinci mərhələsində humanistlər bəşərpərəstliyi təbiət fəlsəfəsi və tətbiqi riyaziyyatdan üstün tutmuşdular və onların klassik mənbələrə olan pərəstişi kainatın aristotelçi və ptolemeyçi baxışlarını da müqəddəs olaraq qəbul etmələrinə səbəb olmuşdu. Təqribən 1450-ci illərdə yazan Nikolay Kuzalı Nikolay Kopernikin heliosentrik nəzəriyyəsini təxmin etmişdi, ancaq fəlsəfi üslubda. Elm və incəsənət erkən İntibah dövründə Leonardo da Vinçi kimi polimat rəssamlar tərəfindən bir-birinə qarışdırılmışdı. Da Vinçi anatomiya və təbiət haqqında müşahidələrinə əsaslanan rəsm əsərləri çəkirdi.
İntibah mədəniyyəti

O, suyun axışı, tibbi kəsiklər və aerodinamikanın həkərət qanunun sistemli öyrənilməsini ilə bağlı bir sıra nizamlı təcrübələr apardı. Da Vinçinin bu təcrübələr nəticəsində formalaşdırdığı araşdırma metodunun prinsipləri onu Frityof Kapra tərəfindən "müasir elmin atası" kimi adlandırılmasına səbəb olacaqdı. Da Vinçinin bu dövrdəki digər töhfələrinə mərmər kəsmə və monolit daşları qaldırma üçün dizayn edilmiş mexaniki qurğular və akustika, botanika, geologiya, anatomiya və mexanikadakı yeni kəşflər daxildir.Elmi təlimi sorğulamaq üçün uyğun mühit formalaşmışdı. Xristofor Kolumb tərəfindən 1492-ci ildə Yeni dünyanı tapmaq üçün başladılan coğrafi kəşflər klassik dünyagörüşü dəyişdirdi. Coğrafiyada Ptolemeyin və tibbdə Qalenin əsərlərinin gündəlik müşahidələrlə uyğunlaşmadığı görüldü. Protestant reformasiya və Əksreformasiya toqquşduqca, Şimal İntibahı kəskin şəkildə aristotelçi təbiət fəlsəfəsindən kimya və biologiya elmlərinə (botanika, anatomiya və tibb) yönəldi.
İntibah mədəniyyəti

Əvvəllər doğru olaraq qəbul edilənləri sorğulamaq və yeni cavablar tapmaq arzusu böyük elmi inkişafa səbəb oldu. Bəziləri bunu müasir dövrün başlanğıcını müjdələyən "elmi inqilab" kimi, digərləri isə qədim dövrün başlanğıcından bugünkü günə qədər davam edən prosesin sürətlənməsi kimi görürdü. Bu dövr ərzində Qalileo Qaliley, Tixo Brahe və İohann Kepler tərəfindən vacib elmi irəliləyişlər qeydə alındı. Kopernik De revolutionibus orbium coelestium (Göy cisimlərinin fırlanması haqqında) adlı əsərində Dünyanın Günəş ətrafında döndüyünə işarə etdi. Andreas Vezali De humani corporis fabrica (İnsan bədənin işləməsi haqqında) əsərində tibbi yarma, müşahidə və anatomiyanın mexaniki baxışı haqqında olan fikirlərini əsaslandırdı.Digər bir mühüm inkişaf aristotelçi elmi üsul kənara qoyularaq, empirik dəlillərə və riyaziyyatın əhəmiyyətinə yönəlmiş elmi metod kəşf olunmaq üzrə idi. Bu ideyaların ilk və tanınmış tərəfdarlarına Kopernik, Qalileo və Frensis Bekon daxildir.
İntibah mədəniyyəti

Yeni elmi metod astronomiya, fizika, biologiya və anatomiya sahələrində böyük töhfələr verdi. Naviqasiya və coğrafiya Ətraflı bax: Coğrafi kəşflərİntibah dövrünün 1450–1650-ci illər aralığında cənub qütb qitəsi olaraq bilinən Antarktida istisna olmaqla, avropalılar bütün qitələrə səyahət etmiş və xəritələrini hazırlamışdı. Bu inkişaf özünü holland kartoqraf Yan Blau tərəfindən hazırlanan geniş dünya xəritəsində özünü göstərir. Nova Totius Terrarum Orbis Tabula adlı xəritə 1648-ci ildə Vestfaliya sülhünün xatirəsinə hazırlanmışdı. Dehli sultanlığına dəniz yolu birbaşa marşrut axtaran Xristofor Kolumb 1492-ci ildə İspaniyadan hərəkət edərək Atlantik okeanı keçmişdi. O, təsadüfən Amerikaya gəlib çıxmış, ancaq buranın Şərqi Hind olduğuna inanmışdı.
İntibah mədəniyyəti

1606-cı ildən holland səyyah Villem Yanszon VOC-un gəmisi Duyfken Şərqi Hinddən səyahətə başladı və Avstraliyaya gəldi. O, Kvinslenddəki Keyp-York yarımadasının 300 km-lik qərb sahilinin, onun ardınca, otuzdan artıq holland ekspedisiyası şimal, qərb və cənub sahillərinin xəritəsini hazırladı. Abel Tasman 1642–1643-cü illərdə qitənin ətrafında səyahət etdi və buranın o dövrdə fərziyyə olaraq düşünülən cənub qütb qitəsi ilə quru əlaqəsinin olmadığını sübut etdi. 1650-ci ilə qədər holland kartoqraflar Nyu-Holland olaraq adlandırdıqları qitənin şərq sahili xaricində, bütün sahil xəttinin xəritəsini yaratmışdılar. Şərq sahilinin xəritəsi 1770-ci ildə Kapitan Kuk tərəfindən tərtib edilmişdi. Uzun müddət nəzəri olaraq qəbul edilən, cənub qütb qitəsi nəhayət 1820-ci ildə kəşf edildi.
İntibah mədəniyyəti

İntibah dövrü boyunca Terra Australis Incognita və ya qısaca "Australia" olaraq bilinmişdi. Ancaq 19-cu əsrdə o ad Nyu-Hollanda dəyişdirildikdən sonra, Antarktida adı cənub qütb qitəsinə verildi. Bu dəyişikliklər cəmiyyətdə ortaq, birləşdirici musiqi dili yaratdı. Franko-flamand məktəbinin polifonik üslubu buna örnəkdir. Nəşriyyatın inkişafı musiqinin geniş ölçüdə paylaşılmasına səbəb oldu. Musiqinin əyləncə və təhsilli həvəskarlar üçün fəaliyyət olaraq tələb edilməsi burjuaziya sinfinin yaranması ilə artdı.