LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Dənli bitkilər

Dənli bitkilər botaniki xüsusiyyətlərinə, kimyəvi tərkibinə, təyinatına və digər əlamətlərinə görə əsasən 3 qrupa ayrılır: Taxıl cinsinə mənsub olan dənli bitkilər. Bunlar 2 yarımqrupa ayrılır: a) əsas taxıl tipli bitkilər – buğda, çovdar, arpa və vələmir; b) darıyabənzər tipli taxıl bitkiləri – darı, düyü, qarğıdalı; Qarabaşaq bitkisi; Paxlalı dənli bitkilər – noxud, nut, lobya, mərci, lərgə, paxla və soya.Bütün dənli bitkilərin tərkibində fermentlər vardır. Normal tam dəyərli dənin tərkibində kompleks fermentlər olur. Taxılın, un və yarmanın saxlanılmasında, unun və çörəyin istehsalında fermentlərin çox böyük rolu var. Quru dəndə fermentlər az fəaldır, lakin nəmlik və rütubət artdıqca, temperatur yüksəldikcə fermentlər daha da fəallaşırlar. Nişastanı şəkərləşdirən, dekstrinləşdirən və proteoletik fermentlər nə qədər fəal olarsa, o zaman yüksək keyfiyyətə malik olan buğda unu istehsal etmək olar.
Dənli bitkilər

Karbohidratlar – miqdarına görə dənli bitkilərin üzvi maddələri sırasında birinci yeri tutur. Karbohidratlardan dənli bitkilərdə əsasən nişasta (vələmirdə 36%, qarğıdalıda 60%), dekstrinlər, şəkər (soyada 2,2%, qalan dənlərdə 10%-ə qədər), sellüloza, pektin maddələri vardır. Nişasta dənli bitkilərin mühüm ehtiyat qida maddəsidir. Dənli bitkilərdən alınan məhsullar üçün nişastanın şəkər əmələ gətirmə, şişmə, yapışqan əmələ gətirmə qabiliyyəti böyük əhəmiyyətə malikdir. Sellüloza və hemisellülozanın çox olması dənli bitkilərdən alınan məhsulların keyfiyyətinə mənfi təsir göstərir. Mineral maddələrdən dənli bitkilərdə 100 qr quru maddəyə görə mq-la: K – 310-900, P – 380-1000, Na – 20-120, Ca – 20-132, Mg –109-412, Fe – 0,7-33,9 vardır.
Dənli bitkilər

Dənli bitkilərdə kükürd, xlor, silisium, manqan, sink, nikel və digər elementlər də vardır. Mineral maddələr dənli bitkiləri yandırıb közərtdikdən sonra qalan küldən ibarətdir. Külün miqdarı unun sort göstəricisidir. Əhmədov Əhməd-Cabir İsmayıl oğlu, Musayev Nizami Xıdır oğlu. Bitki mənşəli məhsulların ekspertizası, Dərslik, Bakı 2005. Həmçinin bax
Qədim Olimpiya oyunları

Olimpiya oyunları (yunanların (ellinlər) ən böyük milli bayramı. Dörd ildən bir Peloponnes yarımadasında yerləşən Olimpiya şəhərində keçirilirdi. Oyunların yaranması Qədim rəvayətə görə bu oyunlar hələ Kronosun dövründə İdalı Heraklın (Zevsin oğlu Herakl ilə qarışdırılmamalıdır) şərəfinə yaranmışdır. Belə ki, rəvayətə əsasən Reya yeni anadan olmuş Zevsi kahinləri kuretlərə verir. Onlardan beşi Krit adasında yerləşən İda şəhərindən Olimpiyaya gəlir. Həmin vaxt Olimpiyada artıq Kronosun şərəfinə ucaldılmış məbəd var idi. Hamını qaçış yarışlarında məğlub edən Herakl cır zeytun ağacının budağı ilə mükafatlandırılır. Herakl həm də yarışları Olimpiyaya gəlmiş idiyalı qardaşların sayına görə beş ildən bir (bütün illər sayılır) keçirilməsinin əsasını qoyur. Lakin sonra oyunların keçirilməsinə son qoyulur. Oyunlar bir də e.ə.
Qədim Olimpiya oyunları

776-ci ildə bərpa edilir. Homerin İliadasında Elidanın (Olimpiya şəhərinin yerləşdiyi Peloponnes yarımadasında) sakinləri tərəfindən keçirilən kvadriqaların (dörd atlı döyüş arabası) yarışı haqqında məlumat verilir. Qısa tarixi Oyunlar Elidasın şahı İfit və Spartanın qanunvericisi Likurq tərəfindən bərpa edilir. İfit və Likurqun adları Olimpiyadakı Heranın məbədindəli diskin üzərində həkk olunub. Beləliklə e.ə. 776-cı ildən başlayaraq hər dörd ildən bir Olimpiya oyunları yenidən keçirilməyə başladı. Bu Olimpiya oyunları haqqında məlumat IV əsrin əvvəlində yaşamış Kesariyalı Yevseviy tərəfindən yazılmış Xronikada verilir. Qeyd etmək lazımdır ki, XIV Olimpiya oyunlarına qədər ancaq stadiy (192 m) məsafəsinə qaçışlar üzrə yarışlar keçirilirdi. Bu yarışlar üzrə ilk qalib Elidalı Koreb olub.
Qədim Olimpiya oyunları

Sonrakı illərdə oyunlara 2 stadiyaya qaçış, uzun qaçış (7 stadiya), güləş, beşnövçülük (pentatlon), boks, kvadriqaların (dörd atlı döyüş arabaları) yarışması, pankration, oğlanlar arasında (20 yaşa qədər) qaçış, güləş, boks və pankration, tam dəbilqəli qaçış (hoplitlərin qaçışı), iki atlı döyüş arabalarının yarışması, trubaçalanlar və carçıların yarışması, dörd və bir dayçalı döyüş arabaların yarışması kimi idman növləri əlavə olunur. Oyunları bərpa edərkən İfit oyunlar zamanı müqəddəs sülh (q.yun. ἐκεχειρία) elan edir. Sülhü xüsusi carçılar (q.yun. σπονδοφόροι) əvvəlcə Elidada, sonra isə bütün Yunan şəhərlərində elan edirdilər. Sülhün davam etdiyi ay ἱερομηνία adlanırdı. Oyunlarda yalnız təmiz yunanlar iştirak edə bilərdi. Barbar adlanan digər millətlər ancaq oyunları izləyə bilərdilər. İstisna romalılar üçün edilir.
Qədim Olimpiya oyunları

Belə ki, romalılar ölkənin sahibləri kimi, özləri qaydaları müəyyənləşdirə bilərdilər. Qadınlar isə, Demetranın kahinləri istisna olmaqla, yarışları heç izləyədə bilməzdilər. Ancaq qanılar öz döyüş arabalarını oyunlara göndərəkən, qiyabi olaraq yarışlarda iştirak edə bilədrdilər. Sparta şahının bacısı Kiniska hətta Olimpiya çempionu adını da qazana bilmişdir. Oyunlar zamanı tamaşaçalın sayı çox olurdu. Çox adam oyunlarda istifadə edərək alış-veriş edirdi, şairlər və rəssamlar isə insanları fürsətdən istifadə edərək öz əsərləri ilə tanış edirdi. Oyunlar zamanı Yunanıstana bir sıra ölkədən səfirlər də göndərilirdi. Bayram beş gün davam edirdi. Bunlarda bir hissəsi yarışlar, digər hissəsi isə dini qurbankəsmə mərasimləri, ainlər və qaliblərin şərəfinə verilən ziyafətlər üçün ayrılırdı.
Qədim Olimpiya oyunları

Pavsaniyin dediyinə görə E.ə. 472-ci ilə qədər bütün yarışlar bir gündə keçirilirdi, sonra isə bayramın bütün günləri keçirilməyə başladı. 293-cü Olimpiadanın 1-ci ilində (394-cü il) xristian olan bütöv Roma İmperiyasının sonuncu imperatoru Feodosi Olimpiya oyunlarını bütpərəstlərin (paqan) oyunu kimi qadağan edir. Olimpiya oyunları bir də 1896-cı ildə bərpa edilir (daha ətraflı Olimpiya oyunları məqaləsinə bax). Yeni əlavə olunan yarış növlərinin xronologiyası E.ə. 724-cü ilə qədər ancaq stadiy (192 m) məsafəsinə qaçışlar üzrə yarışlar keçirilirdi.14-cü Olimpiya oyunlarında (E.ə. 724-cü il), Yevseviyə görə, yarışlara ikili qaçış (iki stadiyaya qaçış) əlavə olunub. Bu idman növündə ilk qalib Elidalı Hipen olub. Növbəti, 15-ci oyunlarda (E.ə.
Qədim Olimpiya oyunları

720-ci il) uzun qaçış (7 stadiya) əlavə olunub. Həmin yarışlarda qalib Lakonikalı Akanf olub. Qeyd etmək lazımdır ki, Akanf həm də ikili qaçış yarışlarının qalibi olub. Həmin ildən etibarən idmançılar Akanf kimi lüt iştirak etməyə başladılar. 18-ci Olimpiya oyunlarında (E.ə. 708-ci il) yarışlara iki yeni idman növü, güləş və beşnövçülük əlavə olunur. Güləşdə ilk qalib Lakonikalı Yevribat, beşnövçülükdə isə Lakonikalı Lampis olurlar.23-cü Olimpiya oyunlarından (E.ə. 688-ci il) boks üzrə yarışlar keçirilməyə başlanılıb. Həmin il boks üzrə keçirilən yarışların qalibi Smirnalı Onomast olur.
Qədim Olimpiya oyunları

25-ci oyunlar zamanı (E.ə. 680-ci il) kvadriqaların (dörd atlı döyüş arabaları) yarışması əlavə olunur. Bu yarışların birinci qalibi Fivdən olan Pagon olur.33-cü oyunlardan başlayaraq (E.ə. 648-ci il) pankration üzrə yarışlar (ilk qalib Sirakuzlu Liqdamis) və at çaparların yarışları (ilk qalib Fessaliyalı Kraksil) keçirilməyə başladı. E.ə. 632-ci ildə, 37-ci Olimpiya oyunlarında oğlanlar arasında (20 yaşa qədər) qaçış (alib Elidalı Polinik) və güləş yarışları keçirilməyə başladı. Bu güləş yarışlarında qalib olmuş lakonikalı Hipposfen sonralar 5 dəfə böyüklər arasında keçirilən güləş yarışlarının qalibi olur. 41-ci oyunlar zamanı (E.ə. 632-ci il) oğlanlar arasında boks yarışlara əlavə olunur.
Qədim Olimpiya oyunları

Burada qalib Sibarisli Filot olur. E.ə. 520-ci ildə 65-ci Olimpiya oyunları zamanı hoplitlərin qaçışı adlanan (tam dəbilqəli qaçış) yarış oyunlara əlavə olunur. Bu yarışın ilk qalibi Herai şəhərindən olan Damaret olur. E.ə. 408-ci ildə 93-cü Olimpiya oyunlarında iki atlı döyüş arabalarının yarışları əlavə olunur. Bu yarışların qalibi Elidalı Yevaqor olur.E.ə. 396-cı ildə 96-cı oyunlarda yeni və qeyri-adi bir yarışlar əlavə olunur. Bu zaman trubaçalanlar və carçılar da Olimpiya olyunlarında yarışmağa baəlayırlar.
Qədim Olimpiya oyunları

Trubaçalanların yarışmasında qalib Elidalı Timey, carçılarn yarışmasında isə Elidalı Kratey olur. 384-cü ildə 99-cu Olimpiya oyunları zamanı dörd dayçalı döyüş arabaların yarışması əlavə edilir. Bu yarışlarda Lakonikalı Yevribat qalib gəlir.131-ci Olimpiya oyunları zamanı (E.ə. 256-cı il) bir dayçalı döyüş arabaların yarışması əlavə edilir. Bu yarışlarda Fessliyalı Hippokrat qalib gəlir. E.ə. 200-cü ildə isə oğlanlar arasında pankration yarışları oyunlara daxil edilir. Bu yarışların qalibi İsgəndəriyyəli Fedim olur.Sonuncu tarixdə adı məlum olan Olimpiya oyunlarının qalibi İsgəndəriyyəli Heliodordur. O, E.ə.
Qədim Olimpiya oyunları

217-ci (248-ci Olimpiada) və E.ə. 213-cü (249-ci Olimpiada) illərdə stadiya qaçışlarının qalibi olur. 249-cu Olimpiadadan sonra, Yevseviy, öz dediyinə görə, məlumat tapa bilməyib. Məsafəyə qaçış (q.yun. στάδιον, lat. stadium) — stadionun bir tayından o biri tayına qədər 1 olimpiya stadiyası məsafəsinə (192 m) qaçış. İlk və 1-ci Olimpiadadan 13-cüsünə qədər (E.ə. 724-cü il) oyunlarda yeganə idman yarlşması idi. Olimpiya oyunları ənənəyə gğrə məhz bu yarışların qaliblərinin adı ilə tanınırdı (sonralar isə oyunlar nömrələnməyə başladılar). Böyüklər arasında yarışlar məsafəyə qaçışdan başlayırdı, daha sonra isə iki stadiyaya qaçış yarışları keçirilirdi.
Qədim Olimpiya oyunları

İdmançılar lüt şəkildə yarışırdılar. Qədim dövrün ən güclü qaçanı isə Rodoslu Leonid sayılırdı. O, E.ə. II əsrdə 4 Olimpiya oyunlarında 12 qələbə qazanmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, E.ə. 80-ci ildə (175-ci oyunlar) böyüklər arasında qaçış yarışları keçırılməmışdi, beləki Lutsi Korneli Sulla bütün idmançıları Romaya çağırmışdı. İkili qaçış (q.yun. Δίαυλος, lat. diaulos) — 2 stadiya məsafəsinə (384 m) qaçış.
Qədim Olimpiya oyunları

İdmançılar stadionun axırına qədər qaçır, dirəyin ətrafından dönüb geri qayıdırlar. Bu idman növü üzrə yarlşlar 14-cü Olimpiyadadan etibarən (E.ə. 724-cü il) keçirilməyə başladı. Uzun qaçış (q.yun. δόλιχος, lat. dolichos) — 7 stadiya məsafəsinə (1344 m) qaçış. İdmançılar stadionun axırına qədər qaçır, dirəyin ətrafından dönüb geri qayıdırlar, stadiyanı yenə qaçıb, digər dirəyin ətrafında fırlanıb geri dönürdülər. Bu idman növü üzrə yarlşlar 15-ci Olimpiyadadan etibarən (E.ə. 720-ci il) keçirilməyə başladı.
Qədim Olimpiya oyunları

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, qaçış məsafəsi müxtəlif illərdə dəyişirdi, 7 stadiyadan 24 stadiyaya qədər (4608 m qədər). Tam dəbilqəli qaçış və ya hoplitlərin qaçışı (q.yun. ὁπλίτης, lat. hoplitodromos) — iki stadiya məsafəsinə əynində başı və ayaqları qoruyan dəbilqə, əlində qalxanla qaçış. Sonralar ancaq qalxanla qaçırdılar. Bu idman növü üzrə yarlşlar 65-ci Olimpiyadadan etibarən (E.ə. 520-ci il) keçirilməyə başladı. İdmançılar lüt şəkildə yarışırdılar. Hoplitlərin qaçışı ilə yarışlara son qoyulurdu.
Qədim Olimpiya oyunları

Əlbəyaxa döyüşlər Boks (q.yun. πυγμή, lat. pugilatus) yarışları Olimpiya oyunlarına 23-cü oyunlar zamanı (E.ə. 688-ci il) əlavə edilib. Rəqibdən bircə də olsun zərbə almayan idmançılar daha çox hörmət qazanırdılar. Qayadalar rəqibi tutmağ, badalağ vurmağ və ayaqla zərbə vurmağı qadağan edirdilər. Döyüşçülər əllərini dəri kəmərlər ilə sarıyırdılar. Buna baxmayaraq, bu idman növü ən təhlükəli idman növlərindən biri sayılırdı. Qədim müəlliflər sınmış burunları, çıxarılmıç dişləri, əzilmiş burunları qeyd edirlər.
Qədim Olimpiya oyunları

Həta idmançının ölümü istisna olunmurdu. II əsrdə yaşamış yunan tarixçisi Pavsaniy Krevq ilə Damoksenin döyüşündən bəhs edərkər, Damoksenin öz rəqibininin zərbəsi ilə içalatını çıxartdığından danışır. Qaydaları pozduğuna görə sakinlər Damokseni qovur, qələbəni isə artıq ölmüş Krevqə verirlər.Boksçular yorulanda onlara istirahət etməyə icazə verilirdi. Əgər istirahətdən sonra da qalib məlum olmurdursa, onda idmançılar qorunmadan danışılmış sayda zərbələr endirirdilər. Rəqiblərdən biri təslim olanadək (əlini qaldırırdı) yarışlar davam edirdi. Qədim alimlər boks yarışlarını baş ağrısının qarçəsənə alan vasitə adlandırırdılar.72-ci Olimpiya oyunları zamanı (E.ə. 492-ci il) Astipaleyidən olan Kleomed döyüş vaxtı Epidavrdan olan İkkanı öldürmüş və qalib adından məhrum edilmişdir. Ən güclü boksçu isə Siciliya adasında yerləşən Naksos şəhərindən olan Tisandr sayılırdı. O, 4 Olimpiyadada qalib gəlmişdir.Pankration (q.yun.
Qədim Olimpiya oyunları

παγκράτιον) — güləş texnikası, əl və ayaqlarla zərbələri özündə cəmləşdirən əlbəyaxa döyüş növüdür. “Pankration” sözü yunan sözləri “pan” və “kratos” sözlərinin törəməsidir və “tam güclə” mənasını bildirir. Rəqibi boğmaq olardı, dişləmək və gözlərini çıxarmaq isə qadağan idi. Bu idman növü oyunlara 33-cü Olimpiyadada (E.ə. 648-ci il) əlləri ilə nəhəng şiri boğmuş mifik Heraklın şərəfinə salınmışdır. Oğlanlar üçün isə pankration ancaq 145-ci Olimpiyadada (E.ə. 200-ci il) əlavə olunmuşdur.Filostratın yazdığına görə ideal pankrationçu boksçüdan yaxçı güləşə bilən, və güləçidən yaxşı boks edə bilən idmançıdır.54-cü Olimpiyadada maraqlı hadisə qeydə alınmışdır. Belə ki, Fiqaleidən olan Arixion pankration yarışını 3-cü dəfə udarkən boğulub ölmüşdür. Lakin onun rəqibi ayağında sinan baş barmağının ağrısına dözə bilməyib və Arixionun ölümündən qabaq təslim olduğu üçün qələbə artıq ölmüş Arixionun adına yazılır.
Qədim Olimpiya oyunları

Beləliklə Arixionun cəsədini tamaşıçıların alqışları altında çələng ilə taclandırırlar.Sikionlu Sostrat Barmaqcıq ləqəbi ilə tanınırdı. O, 3 Olimpiya oyunlarında (104-cüdən başlayaraq) rəqiblərinin əllərini tutub barmaqlarını sındırarkən qələbə qazanırdı. Trallı Artemidor oğlanların pankrationunda iştirak etməliydi, lakin yaşca böyük olan pankrationçunun təhqirindən sonra böyüklərin kateqoriyasına yazılır və 212-ci Olimpiyadanın qalibi olur.93-cü Olimpiadanın qalibi Skotusslu Polidam olur. Onun haqqında danışırdılar ki, o şiri silahsız olarkən öldürüb və təkbaçəna üç Fars döyüşçüsünə qalib gəlib.Güləş (q.yun. πάλη, lat. lucta) Olimpiya oyunlarına 18-ci Olimpiadada (E.ə. 708-ci il) əlavə edilmişdir. Qaydalara görə zərbələr qadağan edilmişdir, lakin bir-birini itələməyə icazə verilirdi. Yunan dilində müxtəlif fəndlərin adları mövcud idi. Güləşin iki növü var udu: ayaq üstə və yerdə (qumlu yunşaq torpağım üstündə).Messeniyalı Leontisk rəqiblərinin barmaqlarını tutub əzdiyinə görə Barmaqcıq ləqəbi ilə məşhur idi. Əfsanəvi güləşçilərdən biri Krotonlu Milon olub.
Qədim Olimpiya oyunları

O. 14 yaşında 20 yaşa qədər olan oğlanların yarıçında qalib gəlib, sonra isə növbəti 5 Olimpiadada böyüklərin yarışında qalib olub və 66-cı oyunlarda (E.ə. 516-ci il) məğlub olub. Pavsaniy Milon haqqında yazır ki, o başına ip dolayırdo, və nəsəsini saxlayaraq şişmiş damarları ilə ipi qırırdı. Pentatlon (q.yun. πενταθλον, lat. quinquertium, pentathlon) — özündə stadiyaya qaçışı, disk atmanı, nizə atmağı, uzunluğa tullanmanl və güləşi cəmləşdirən beşnövçülük. Olimpiya oyunlarına güləşlə yanaşı 18-ci Olimpiadada (E.ə. 708-ci il) əlavə edilmişdir.Bütün növlər üzlə yrışlar bir gündə tullanmada başlayaraq müəyyən sıra üzrə keçirilirdi.
Qədim Olimpiya oyunları

İndiyənədək qalibin necə müəyyən olduğu dəqid məlum deyil. Bəzi tarixçilərin dediyinə görə idmançılar cütlüklərə ayrılır və bir-biri ilə yarışırdılar. Üç növdə qalib gələn ümumu qalib elan edilir və sonuncu cütlükdə yarışırdı.Ərəstunun yazdığına görə beşnövçülük idmançının bədənini ahəngdar şəkildə inkişaf etdirir. Uzunluğa tullanma texnikası fərqki idi. Belə ki, idmançılar məsafəni uzatmaq məqsədi ilə əllərinə yük alıb tullanırdılar. Antik müəlliflərə görə tullanma məsafəsi 15 m qədər çatırdı. Müasir tədqiqdtçılar qədim yunan vazalarındakı şəkillərə əsaslanaraq idmançıların yerindən, yəni əvvəlcədən qaçmadan tullandığlarını iddia edirlət.Elidalı Qorq yeganə idmançı idi ki, 4 Olimpiadada pentatlonda qalib olmuşdur. O, həmçinin ikili qaçışda və hoplitlərin qaçışında qələbə qazanmışdır. Oğlanlar üçün beşnövçülük yarışları yalnız bir dəfə 38-ci Olimpiya oyunları zamanı keçirilmişdir. At yarışları At yarışları Olimpiya oyunlarında yeganə idman növü idi ki, burede qadınlarda qələbə qazana bilərdi.
Qədim Olimpiya oyunları

Belə ki, qalib adını çapar və ya arabaçı deyil birinci çatmış atın sahibi qazanırdı. Sparta şahının Kiniksa bu fürsətdən istidadə edərək ilk qadın Olimpiya çempionu olmuşdur. Əvvəlcə 25-ci Olimpiya oyunlarında (E.ə. 680-ci il) kvadriqaların (dörd atlı döyüş arabaları) yarışması oyunlara daxil edildi. Daha sonra, 33-cü Olimpiya oyunlarında (E.ə. 648-ci il) atların üstündə yarışlar, 93-cü Olimpiya oyunlarında isə (E.ə. 408-ci il) iki atlı döyüş arabalarının yarışması oyunlara əlavə edilir. Böyüklərin və oğlanların yarışı kimi, burada da yarışlar yetkin atlar və dayçalar arasında keçirilirdi. Kvadriqakarın yarışında iştirakçılar 12 dövrə vururdular.
Qədim Olimpiya oyunları

Çox vaxt arabalar aşaraq arabaçınl zədələyirdilər. Qaçış və ya əlbəyaxa döyüçlərdən fərqli olaraq at yarışlarında ancaq varlı yunanlar iştirak edə bilərdilər. Çünki məhz atların sahibləri Olimpiya çempionu adını qazana bilərdi. Kvadriqaların yarışında Makedoniyanın şahı II Filip və Roma imperatorları Olimpiya çempionu adını qazana bilmişlər. Belə ki, 17-ci ildə keçirilən 199-cu Olimpiadada kvadriqaların yarışmasında bu idman növünü yenidən bərpa edən qələbən imperator Tiberi Sezar qazanmışdır. 65-ci ildə isə 211-ci Olimpiya oyunlarında döyüş arabalarının yarışlarında imperator Neron qələbə qazanmışdır. 68-ci Olimpiadada (E.ə. 508-ci il) maraqlı hadisə qeydə alınmışdır. Belə ki, Korinfli Feydolun atı çaparı üzərindən atmış ancaq bütün məsafəni düzgün keçərək, dirəyin ətrafından dönüb finiş xəttindən sonra dayanmışdır və qələbə qazanmışdır.
Qədim Olimpiya oyunları

Trubaçalanların və carçıların yarışması 96-cı Olimpiya oyunları zamanı (E.ə. 396-cı il) Olimpiadaya trubaçalanların və carçıların da yarışması əlavə olunur. Bu, qədim yunanlara görə idmanla estetik həzzin birləşməsinin məntiqi nəticəsi idi. Məlumdur ki, Olimpiya oyunları zamanı şairlər öz şerlərini oxuyur, rəssamlar çəkdiyi şəkilləri göstərirdilər. Oyunlar bitəndən sonra isə heykəltəraşlar qaliblərin heykəllərini ucaldırdılar, şairlər isə onların şərəfinə enkomiy adlanan mahnılar bəstələyirdilər. Yarışları izləyən və qaliblərə mükafat təqdim edən hakimlər ellanodon adlanırdılar. Onlar yerli yunanlardan püşk atma yolu ilə təyin edilirdi və bütün bayramın gedişinə nəzarət edirdilər. Ellanodiklər əvvəl iki nəfər, sonra isə onların sayı ona çatmışdı. 103-cü Olimpiya oyunlarından başlayarkən (E.ə. 368-ci ildən) ellanodonların sayı 12 olur.
Qədim Olimpiya oyunları

104-cü Olimpiadada onların sayı 8-ə qədər azalır. Nəhayət, 108-ci Olimpiya oyunlarından Pavsaniyin dövrünə qədər hakimlərin sayı 10 nəfər olur. Onlar tünd qırmızı rəngdə paltar geyinirdilər və stadionda xüsusi yer tuturdular. Ellanodonlar başda aditarx olan alitaylarda ibarət polis dəstəsinə rəhbərlik edirdilər. Tamaşaçıların qarşısında çıxış etməzdən əvvəl oyunlarda iştirak etmək istəyən hər kəs Zevsin heykəli qarşısında and içərək ellanodonlara sübut etməliydilər ki, onlar yarışlardan qabaq 10 ay ərzində məşq edirdilər. İştirak etmək istəyənlərin ataları, qardaşları və məşqçiləri and içməliyilər ki, onlar heç bir cinayətdə günahkar olmayacaqlar. Yarışlara 30 gün qalmış bütün iştirak etmək istəyənlər Olimpiya gimnaziyasında ellenodonların qarşısında öz məharətlərini göstərməliydilər. Dissen, «Ueber die Anordnung der Olympischen Spiele» («Kleine Schriften») Xarici keçidlər The Greek Olympiads by Eusebius (ing.) Chronicle, part1 (pp.
Kənan MM

Kənan MM (tam adı: Kənan Mahmud oğlu Mahmudov; 17 may 1976, Naxçıvan, Azərbaycan SSR) — azərbaycanlı rejissor, ssenarist, şair, aktyor. Kənan Mahmudov 17 may 1976-cı ildə Naxçıvanda anadan olub. 1990-cı ildə "Koktel" jurnalı vasitəsi ilə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinə məktub göndərib. 1993-cü ildə əsgərliyə gedib. Rasim Balayev, Məlik Dadaşov, Şəfiqə Məmmədova kimi məşhur kino xadimləri və sənətçilərindən dərs alıb.
Kənan MM

İxtisası rejissordur. İlk dəfə Rövşən İsax tərəfindən aktyor kimi rol alıb. 2-ci dəfə Elxan Cəfərov, 3-cü dəfə Aqil M. Quliyev tərəfindən, 4-cü dəfə Eldar Quliyev tərəfindən rol alıb. İlk quruluşçu rejissor və aktyor kimi fəaliyyətə Ləkə serialı ilə başlamışdır. İlk vaxtlar Bakıda kirayədə qalmışdır.
Kənan MM

Kənan Mahmudov taekvondo ilə məşğul olub. Sonralar kikboksinq ilə məşğul olub. Boş vaxtlarında idmanla məşğul olmağı, basketbol, futbol oynamağı sevir. Şair kimi fəaliyyəti var. 15 yaşına kimi fəal futbolla məşğul olub.
Kənan MM

Komandanın qapıçısı olmuşdur. Kikboksdan illər əvvəl sol dizindən aldığı zədə nəticəsində əməliyyat olunub. 25 avqust 2008-ci ildə gənc müğənni Aygün Şükürova ilə ailə həyatı qurub. Bu cütlüyün Hüseyn, Fatimə, Zeynəb adlı övladları var. Filmoqrafiya Ay brilliant (film, 2015) Dəmir qazan (film, 2017) Dərvişin qeydləri (film, 2013) Əlavə təsir (film, 2010) Gecə qonağı (film, 2015) Gecə qonağı 2 (film, 2017) Qayıdış (film, 2016) Ləkə (teleserial, 2013) Qayıdış (teleserial 2020) Savaşçı (türk teleserialı 2018) Həmçinin bax Natiq Axund Şahin Zəkizadə Elçin Ağazadə
Janna d'Ark

Janna d'Ark (təq. 1412, Domremi[d], Fransa krallığı – 30 may 1431, Ruan, Normandiya, İngiltərə və Fransa ikili monarxiyası[d]) — Arklı Janna, Fransanın milli qəhrəmanı. Janna d'Ark 1412-ci il, yanvar ayının 6-da Fransanın şimal-şərqində Məzə çayının kənarında yerləşən Domeremi kəndində anadan olmuşdu. Onun atası Jak d’Ark əkinçiliklə məşğul olurdu, anası İzabelin 5 uşağı vardı. Ortancıl övladları olan Janna ailənin adi uşaqlarından biri idi. Onu o dövrdə həmyaşıdlarından fərqləndirən tək bir amil vardı. Bu da d’Arkın dinə böyük hörmət bəsləməsi və bu məsələdə özünü kilsənin qızğın tərəfdarı kimi göstərməsi idi. Sonralar kilsəyə olan bu sevgisinə görə yaxın yoldaşlarından biri onu "Tanrının və Həzrəti Məryəmin xidmətçisi" adlandırmışdı. Janna d’Arkın uşaqlıq illəri Fransa ilə İngiltərə arasında davam edən 100 illik müharibənin ən qızğın vaxtına təsadüf etmişdi.
Janna d'Ark

1415-ci ildə İngiltərə kralı V Henri Fransa ordusunu məğlub edərək, ölkəni işğal etdi. Bundan sonra ölkədə ingilislərin vassalları olan Dofinlərin və Burqon əsilzadələrinin hakimiyyəti dövrü başladı. Bundan sonra xalq arasında Orlean Qızı adlandırılmışdı. Bir sıra qələbə qazanan Janna d`Ark Karlı taxt-taca sahib etdi (1427). 1430-cu ildə ingilislərin müttəfiqi burqundlara əsir düşmüş, onlar da Janna d`Arkı ingilislərə satmışdılar. Ruanda qurulmuş kilsə məhkəməsi Janna d`Arkı küfr və cadugərlikdə təqsirləndirmiş və o, tonqalda yandırılmışdı. 1456 ildə Fransa məhkəməsi ona bəraət qazandırmış, lakin yalnız 1920-ci ildə katolik Kilsəsi Janna d`Arkı müqəddəslər sırasına daxil etmişdir.
Janna d'Ark

Fransada mayın 2-ci bazar günü Janna d`Ark günü kimi qeyd edilir (1979-cu ildən). Haqqında ədəbi-bədii əsərlər yaradılmış və filmlər ("Janna d`Arkın iztirabları", 1927) çəkilmişdir. 1965-ci ildə Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında "Orlean qızı" (F. Şiller) pyesi tamaşaya qoyulmuşdur. Ona missiya verilir Bu dualarınmı və ya başqa şeylərin təsirindənmi o, 12 yaşında ikən qarabasmalar görməyə başladı. Sonralar, özünün də dediyi kimi, guya Tanrı Həzrəti İsanın həvariləri vasitəsilə onunla danışırdı. Bu qarabasmalar zamanı o, parlaq bir işıq görür və Müqəddəs Mikael və Müqəddəs Katerina (Cahtherine) ilə təmaslara girirdi. Bu isə o dövrdə rast gəlinən bir iş deyildi: O ya dəli olmuşdu, ya da görücü idi. Amma hər halda onda digər həmyaşıdlarında olmayan bəzi şeylərin olduğu şübhəsiz idi. Amma o Tanrı ilə nələrdən danışırdı?
Janna d'Ark

Təbii ki, Fransanın gələcək taleyindən. Janna, əvvəlcə, özü bu barədə heç kimə danışmırdı. Lakin onun ətrafındakıların dediklərinə görə, Tanrı Jannadan Fransanın işğaldan azad edilməsini və ölkə kralının vəliəhdinin taxta çıxarılmasını istəyirdi. Üstəlik, Tanrı bu missiyanın həyata keçirilməsini d’Arkın üzərinə qoymuşdu. Dini həssaslığı onu ən cüzi günahlar işləməkdən xilas etmişdi və onun bu halı qarşısında, adətən müəyyən günahlar işləməyi özlərinə ayıb hesab etməyən din xadimlərini belə, çaşbaş salmışdı. Qarabasmalar zamanı Tanri ilə görüşdüyünü söyləyən Janna bunu əvvəlcə gizli saxlayırdı. Lakin 1428-ci ildə onun dediyinə görə, Tanrıdan bunu ətrafındakılara açıb danışmaq və ətrafına tərəfdarlar toplamaq barədə göstəriş aldı.
Janna d'Ark

Bundan sonra o, ətrafına tərəfdaşlar toplamaq üçün müqəddəs missiyasından bəhs edən məktublar yazaraq, vəliəhd VII Karla və digər insanlara göndərməyə başladı. Amma o bununla kifayətlənməyərək 1429-cu ilin fevral ayında Domeremi kəndi yaxınlığındakı Vokulyeredə yerləşən kral ordusunun kapitanı Roberu de Borikura müraciət edərək, müqəddəs missiyası barədə ona məlumat verdi və kralla görüşmək arzusunda olduğunu söylədi. Borikur ona yardım etməyi qərara aldı və əvvəlcə, krala məktub yazaraq ona məsələ barədə məlumat verdi. Bunun ardınca isə o, Jannaya kişi paltarı geyinməsini əmr etdi və onu bir neçə silahlı əsgərin müşayiəti ilə mühasirədə olan Orlean şəhərindən 150 kilometr məsafədə yerləşən Şinon qəsrində yaşayan kralın yanına göndərdi. Həmin dövrdə Karl de Pontieu (Charles de Ponthieu) ölkəni öz ardınca ingilislərin üzərinə apara biləcək bir lider deyildi. Fransa su üzərindəki quru bir yarpaq kimi sonu bilinməyən bir istiqamətə sürüklənməkdəydi. Yaxın adamları ilə birlikdə bir qəsrə sığınan kral nə edəcəyini bilmirdi.
Janna d'Ark

Əslində onun belə bir vəziyyətdə əlindən gələ biləcək bir işi də yox idi. Fransa ingilislərin ayaqları altında inləyir, ölkə ingilislər üçün kölə kimi çalışırdı. Kralın ingilislərə qarşı savaşa girə biləcək güclü bir ordu təşkil etməsi üçün nə ərzağı, nə də silah-sursatı vardi. Belə bir vəziyyətdə özünü Janna d’Ark kimi təqdim edən cavan bir qızdan krala məktub gəldi. Məktubda yazılmışdı: "Mən Tanrının elçisi Janna d’Arkam. Siz mənə (mənim rəhbərliyim altına) bir ordu verin, mən də sizə Fransanı verim". Aldığı məktubdan çaşbaş qalan Karl Jannaya dərhal yanına gəlməsini və onunla tanış olmaq istədiyini bildirdi. Janna isə, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, kapitan Borikurun məsləhəti ilə paltarını dəyişdirərək kişi paltarı geyindi və silahlı əsgərlərin müşayiəti ilə atını kralın sığındığı qəsrə sürdü.
Janna d'Ark

Bu arada isə ətrafındakılar krala bu qızın ingilis casusu və ya ən pis halda şeytan ola biləcəyi barədə xəbərdarlıq etdilər. Yeri gəlmişkən, onu da xatırladaq ki, orta əsrlər Avropasında qadınların cadu vasitəsilə şeytanla əlaqəyə girdiyi barədə təsəvvür formalaşmışdı. Nəticədə sonralar minlərlə qadın bu iftiraların qurbanlarına çevrilərək odda diri-diri yandırılmışdılar. Başqa vaxt olsaydı, bəlkə də, VII Karl Jannanı şeytan hesab edəcəkdi. Ancaq indiki halda onun itirəcəyi bir şey yox idi. Ona görə də kral ətrafındakıların məsləhətlərinə fikir vermədən Janna ilə görüşmək istəyindən vaz keçmədi. VII Karl: "Əgər bu gənc qız dediklərində səmimidirsə, onda o dindarlığı və Fransaya olan sevgisi ilə bütün Avropanı silkələyərək ayağa qaldıra bilər",- demişdi. Həmçinin bax Yüz illik müharibə Xarici instinadlar Tarixin axarını dəyişən qadınlar: Janna d’Ark - (1412 - 1431) Janna d’Ark –kəndli qızı, fransız şahzadəsi, yoxsa… Janna d'Ark mərkəzi
Ağac (bitki)

Ağac — qol-budağı və gövdəsi oduncaqlaşmış çoxillik bitki. Ağac, ağacların və digər bitkilərin əsas gücləndirici və qida keçirici toxuması və ən bol və çox yönlü təbii materiallardan biridir. Həm gimnospermlər, həm də angiospermlər də daxil olmaqla bir çox botanika növləri tərəfindən istehsal olunan ağac müxtəlif rənglərdə və taxıl naxışlarında mövcuddur. Ağırlığına görə güclüdür və elektrik enerjisini izolyasiya edir və arzu olunan akustik xüsusiyyətlərə malikdir. Bundan əlavə, o, metal və ya daş kimi rəqabət aparan materiallarda olmayan “istilik” hissi verir və nisbətən asanlıqla işlənir. Material olaraq ağac insanlar Yer üzündə görünəndən bəri istifadə olunur.
Ağac (bitki)

Bu gün texnoloji tərəqqiyə və metallar, plastiklər, sement və digər materiallarla rəqabətə baxmayaraq, ağac ənənəvi rollarının əksəriyyətində yerini qoruyur və onun xidmət qabiliyyəti yeni istifadələr hesabına genişlənir. Taxta, mebel və kontrplak kimi məşhur məhsullara əlavə olaraq, ağac ağac əsaslı panellər, sellüloz və kağız və bir çox kimyəvi məhsullar üçün xammaldır. Nəhayət, odun hələ də dünyanın əksər hissəsində mühüm yanacaqdır. Xarakteristikası İnkişaf etmiş kök, gövdə, yarpaq, çiçək, meyvə və toxuma malik olan ağaclar ali bitkilərdir. Ağacların gövdələri hündür və odunlaşmış olur, gövdə budaqlanaraq çətir əmələ gətirir. Çinar, qoz, fıstıq, şam, vələs, palıd, armud kimi bitkilərdə gövdə inkişaf etmiş oduncağa malikdir.
Ağac (bitki)

Orta hündürlükdə bir ağacdan təxminən 170 000 karandaş hazırlamaq olar. Müxtəlif ağacların diametri 12 sm-dən 160 sm-ə qədər dəyişir. Yetkin meşə ağaclarının yaşı 120–160 ildir. Respublikamızda yaşı 1000 ili ötən yoğungövdəli çinar, palıd, azatağac və qaraçöhrə ağacları mövcuddur. Ağaclar atmosferin çirklənməsinin qarşısını alan ən etibarlı müdafiə vasitəsidir. Onlar havanı işlənmiş qazlardan təmizləyir və şəhərlərin səs fonunu tənzimləyir.
Ağac (bitki)

Bir ağac il ərzində atmosferə təxminən 120 kiloqram oksigen buraxır. Bu qədər oksigen üç nəfərdən ibarət bir ailənin bütün il boyu tənəffüsünə bəs edər. Ağac ona lazım olan qidanın 90 faizini atmosferdən, 10 faizini isə torpaqdan alır. Digər canlılarla müqayisədə, ağaclar planetimizin ən uzun ömürlü varlıqlarıdır. Dendrologiyada ağaclar boylarına görə aşağıdakı təsnifata bölünür: Hüdürboylu ağaclar- boyu 20 m-dən çox. Bu ağac növlərinə meşəəmələgətirən ağaclar daxildir (palıd, fıstıq, vələs, cökə, ağcaqayın, qovaq, göyrüş, qoz, şabalıd və s.); Ortaboylu ağaclar- boyu 10–20 m (quşarmudu, söyüd, çöl ağcaqayını və s.); Alçaqboylu ağaclar- boyu 7–10 m (alma, yemişan, ardıc və s.).
Ağac (bitki)

Ağaclar yarpaqlarının quruluşuna görə iki yerə bölünür: Enliyarpaqlılar İynəyarpaqlılar Maraqlı faktlar Boyu 140–150 m-dək ucalan Avstraliya evkalipti və ABŞ-nin Kaliforniya ştatında bitən sekvoya ağacı dünyanın ən hündür ağaclarıdır. Ən yoğun gövdəli ağac Afrika baobabıdır (diametri 14 m-dək çatır). Ən qədim kök sisteminə malik ağac İsveçdədir. Onun təxminən 9 min il yaşı var. Ən qədim ağac ABŞ-də bitən şam ağacıdır. Bu ağacın 4500 yaşı var.
Ağac (bitki)

Ən qeyri-adi palıd ağacı Fransadadır. Alimlərin fikrincə, bu ağacın təxminən 1000 yaşı var. Ağacın gövdəsi üzərində tamamilə təbii üsulla yaranmış iki ədəd kilsə qülləsinə bənzər qüllə var. Onun qəribəliyi də elə bundadır. Qüllələrə çıxmaq üçün ağacı əhatə edən dolama pillələrdən istifadə olunur. Dünyanın ən möhkəm ağacı Rusiyada bitən Şmidt tozağacıdır.
Ağac (bitki)

Bu ağaca nə balta, nə də güllə batır. Ətirli qatran qurudulmuş ağac şirəsindən hazırlanır. Tozağacı ildə milyondan çox toxum istehsal edir. Afrika Baobab ağacının gövdəsinin diametri onun boyu qədərdir. Baobab ağacı uçan siçanlar vasitəsilə tozlanır, bunun üçün də onun 20 santimetr diametrində olan yarpaqları axşama doğru açılır səvhvahər isə düşürlər Xarici keçidlər 10 ən qeyri-adi ağaclar (10 Foto)
Dəyişən cərəyan

Dəyişən cərəyan – zamandan asılı olaraq naqildəki cərəyanın həm qiyməti, həm də istiqaməti periodik dəyişən cərəyan. Praktikada daha geniş istifadə olunan dəyişən cərəyanın alınması 1831-ci ildə ingilis alimi Maykl Faradeyin kəşf etdiyi elektromaqnit induksiya qanununa əsaslanır. Həmçinin bax Sabit cərəyan A.Mehrabov. Fizika kursu. Bakı, Maarif, 1982. X.Şirinov. Fizika, Azərtədrisnəşr, 1964.
Yasəmən

Yasəmən (lat. Syringa) — bitkilər aləminin dalamazçiçəklilər dəstəsinin zeytunkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi. Təbii yayılması Bura Cənub-Şərqi Avropada (Macarıstan, Balkanlar) və Asiyada yabanı halda bitən 10 növ daxildir. Ətirli çiçəkləri olan bu sarmaşıq kolu yabanı vəziyyətdə Lənkəran dağlarında rast gəlinir. Məhəmməd Mömin göstərir ki, bü gülü iyləmək başağrılarında, beynini möhkəmlətməkdə kömək edir. Yasəmənin cövhərini xaricdən istifadə edərkən baş ağrılarına kömək edir. Ətirli çiçəkləri olan yasəmənin sarmaşıq kolu yabanı vəziyyətdə Lənkəran dağlarında rast gəlinir.
Yasəmən

Yasəmən gülünü iyləmək başağrılarında, beynini möhkəmlətməkdə kömək edir. Yasəmən güllərinin kompresi dəri çillərini təmizləyir və üzü qızardır. Xaricdən istifadə edilən yasəmən yarpaqlarından məlhəm ereksiyanı gücləndirir. Yasəmən cövhəri saçları açıq boyayır, daha doğrusu, onları rəngsiz edir. Həddindən artıq qəbul etsən başağrısı əmələ gətirir. Bu halda bənövşə, qızılgül və sirkə onu tarazlaşdırır. Böyük yasəmənin yarpaqları dəri xəstəliklərində, ağız yaralarında və diş ağrısında işlədilir.
Yasəmən

Yarpaqlarının təzə şirəsi döymələri (mozolları) yumşaldır. Çiçəklərin həlimi gözün yuyulması üçün tətbiq edilir, güllərinin cövhəri isə kosmetikada istifadə olunur. Müasir elmi təbabətdə yasəmənin geniş istifadəsi öz yerini tapmamışdır. Yasəmən çiçəklərindən, tərkibində keton, jasmon və indol olan yasəmən yağı alırlar. Parfumeriya və kosmetikada istifadə edilir.
Fərəh Əliyeva

Fərəh Şirməmməd qızı Əliyeva (7 sentyabr 1961, Bakı) — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının humanitar siyasət məsələləri şöbəsinin müdiri, Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin sabiq rektoru (2014–2018), sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi (2017). Fərəh Şirməmməd qızı Əliyeva 7 sentyabr 1961-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1984-cü ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasını bitirib. Həmin ildən bu ali məktəbdə çalışıb, dərs deyib, Bakı Musiqi Akademiyasının elmi katibi, ixtisasartırma fakültəsinin dekanı olub. 1986–1991-ci illərdə aspiranturada oxuyub. 1994-cü ildən 2006-cı ilə kimi Bakı Musiqi Akademiyasında Elmi katib vəzifəsində çalışıb. 1994-cü ildə "XX əsrin 60–70-ci illərin I yarısında Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılığında bəzi üslub təmayülləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək, sənətşünaslıq namizədi elmi dərəcəsi alıb.
Fərəh Əliyeva

1995-ci ildən dosent, 2005-ci ildən professor adına layiq görülüb. 2008-ci ildə isə "XX əsrin birinci yarısının tarixi inkişaf kontekstində Azərbaycan musiqi mədəniyyəti" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru elmi dərəcəsi alıb. Fərəh Əliyeva həm də Təhsil Nazirliyinin Elmi-Metodik Şurasının musiqişünaslıq və incəsənət bölməsinin üzvü və elmi katibidir. Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvüdür. "Azərbaycan musiqisində üslub axtarışları" elmi monoqrafiyasının, dərsliklərin ("Musiqi ədəbiyyatı", həmmüəllif A. Tağızadə, B., 1994; "Musiqi" həmmüəlliflər T. Babayeva, S. Qurbanəliyeva, B., 2001), çoxsaylı elmi məqalələrin müəllifidir. Tədqiqatçı kimi Fərəh Əliyeva XX əsr Azərbaycan musiqisi, bəstəkar yaradıcılığı, müasir musiqi problemlərində ixtisaslaşıb. Onun Ü. Hacıbəyli, A. Zeynallı, Q. Qarayev, F. Əmirov, A. Əlizadə, F. Qarayev, F. Əlizadə, R. Həsənova, S. Ələsgərov, C. Cahangirov, T. Quliyev, R. Behbudov və başqa bəstəkarlar, ifaçılar haqqında məqalələri işıq üzü görüb.
Fərəh Əliyeva

2 may 2014-cü ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin rektoru təyin edilib. 3 mart 2017-ci ildə Azərbaycanın Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülmüşdür. 11 may 2018-ci ildən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının humanitar siyasət məsələləri şöbəsinin müdiridir.6 avqust 2021-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında xidmətlərinə və dövlət qulluğunda səmərəli fəaliyyətinə görə Fərəh Əliyeva "Şöhrət" ordeni ilə təltif olunub.Professor Şirməmməd Hüseynovun qızıdır. Fərəh Əliyeva. Azərbaycan musiqisində üslub axtarışları. Bakı, 1996. F. Əliyeva, A. Tağızadə.
Toxum

Toxum – çiçəkli bitkilərin inkişafında əsas rol oynayan müstəqil çoxalma orqanıdır. Toxumun içərisində rüşeym, onun da ətrafında rüşeymin müvəqqəti qidasını təşkil edən ehtiyat maddəsi olur. Hər toxum xaricdən qabıqla örtülür. Toxumun xarici qabıq hissəsi müxtəlif sərtlikdə və rəngdə, səthi isə çopur, qırışıq, hamar, kələ-kötür, tikanlı, tüklü ola bilir. Toxumun quruluşu Çiçəkli bitkilər örtülü toxumlu bitkilər adlanır. Buna səbəb toxumun tozlanma və mayalanma nəticəsində əsas bitkidə qapalı yumurtalıqda əmələ gəlməsi və ilk inkişafını yumurtalıqda əsas bitki üzərində keçirməsidir.
Toxum

Toxumlar böyüklüyünə və çəkilərinə görə, eləcə də birləpəli və ikiləpəli olduqları üçün çox müxtəlifdir. Onlar cürbəcür rəngdə və formada olur. Toxumdakı ləpə xaricdən qabıqla örtülmüşdür. Qabıq toxumu xarici təsirlərdən qorumaqla yanaşı onun tamlığını təmin edir. Toxum aşağıdakı hissələrdən ibarət olur: kökcük, ləpə (yaxud ləpələr), gövdəcik, toxum qabığı (dəriciyi), endosperm, tumurcuq (yarpaqcıq). Kökcük, gövdəcik və tumurcuq birlikdə toxumun rüşeymi adlanır.
Toxum

Toxumun ləpə yarpaqlarında rüşeymin inkişafı üçün tələb olunan ehtiyat qida maddələri ya ləpələrdə, rüşeymin özündə, ya da endospermdə yerləşir. Birləpəli bitkilərin toxumunda isə rüşeymin bir ləpəsi olur və qida maddələri yalnız endospermdə yerləşir. Toxumun tərkibi Toxumun tərkibində müxtəlif maddələr var. Tarladan, bağça və bostandan toplanmış toxumlar ilk baxışda quru görünür. Lakin onlar nə qədər quru olsa da tərkibində su var. Üzvi maddələr – zülal, yağ və nişasta bütün bitkilərin toxumlarında vardır.
Toxum

Lakin onların miqdarı bitkilərin toxumlarında müxtəlifdir. Taxıl bitkilərinin – buğda, arpa, vələmir, qarğıdalı və başqa toxumlarının tərkibində nişastanın, ikiləpəli bitkilərin – lobya, noxud, mərcimək və digərlərinin toxumlarının tərkibində isə zülal maddəsinin miqdarı çoxdur. Günəbaxan, çətənə, kətan, pambıq, zeytun, qoz, fındıq və bir çox başqa bitkilərin toxumlarında yağ çoxdur. İnsanlar bir çox bitkiləri onların toxumlarında olan üzvi mineral maddələri və yağları almaq üçün becərirlər. Toxumun tənəffüsü Bütün canlılar, bitkilər, heyvanlar və insanlar tənəffüs etdiyi kimi toxumlar da tənəffüs edir. İnsanlar və heyvanlar xüsusi tənəffüs orqanları ilə tənəffüs edir.
Toxum

Lakin bitkilərin xüsusi tənəffüs orqanları yoxdur. Bitkilər bütün orqanları ilə tənəffüs etdiyi kimi toxumlar da bu qaydada tənəffüs edərək oksigeni udur, karbon qazını buraxır. Toxumlar cücərərkən rüşeym kökcüyü, gövdəciyi və yarpaqcıqları vasitəsi ilə tənəffüs edir. Quru toxumlarda tənəffüs prosesi zəif gedir. Onların tənəffüsü cücərmə zamanı daha güclü olur.
Latın Amerikası

Latın Amerikası — Amerika qitəsində bölgə. ABŞ-dən cənubda yerləşən Latın Amerikası regionuna 33 İEOÖ (İnkişaf etməkdə olan ölkə)-lər və 15 asılı ərazi daxildir. Latın Amerikası əhalisinin böyük əksəriyyəti roman (latın) dil qrupuna aid ispan (62%), portuqal (34%) və fransız dilində danışırlar. Regionu məhz bu cəhətinə görə Latın Amerikası adlandırırlar. Regiona daxil olan ölkələr ya respublikalar, ya da Ingiltərə birliyinə aid quruluşa malikdirlər. İqtisadi inkişafına görə bu region Asiya Afrikanın İOÖ-lərindən irəlidə olsa da, digər İOÖ-lər kimi bu region da dünya bazarına xammal çıxarır.
Latın Amerikası

ABŞ özünə zəruri olan xammalın 70%-ni məhz bu regiondan idxal edir. Regionun İCM (İqtisadi coğrafi mövqe)-nin başlıca xüsusiyyəti Atlantik və Sakit okeanları arasında yerləşməsi və ABŞ-la qonşu olmasıdır. Bu amil regionun ABŞ-dən asılılığını artırır. Əhalisi — yerli hindu; Ispaniya və Portuqaliyadan gələnlərin nəsillərindən (bunlara kreollar deyilir) və Afrikadan gətirilmiş qulların hesabına formalaşmışdır. Bu xalqların qaynayıb-qarışması nəticəsində metis, mulat və sambo kimi aralıq irqləri formalaşmışdır. Latın Amerikasının əhalisinin dil və din tərtibi nisbətən- əhalinin sayı 300 mln nəfərdən artıq olan 18 ölkənin dövlət dili ispan dilidir.
Latın Amerikası

Sakinlərin 90%-i xristian dininin katolik qoluna etiqad edirlər. Əhalinin təzələnməsinin II tipinə aid olduğundan işsizlik hökm sürür. Əhali okean sahillərində, Vest-Hind adalarında çox sıx; Orinoko, Amazon, Paraqvay çaylarının geniş hövzəsində isə seyrək məskunlaşmışdır. Urbanizasiyanın səviyyəsinə görə (70%) Latın Amerikası digər IOÖ (İnkişafda olan ölkə)-lər arasında I yeri tutur. Hər birinin əhalisi 10 mln. nəfərdən artıq olan Mexiko, San-Paulu və Buanes-Ayres "dünya şəhərləri" sırasına daxildir.
Latın Amerikası

Lakin kəndlərdən kütləvi sürətdə axışan əhali şəhərlərdə iş və mənzil tapa bilmədiklərindən "yalançı urbanizasiya" prosesini yaradırlar. Təsərrüfatı Argentina, Braziliya, Meksika regionunun daha güclü inkişaf etmiş ölkələri sayılır. Latın Amerikası dünyanın digər regionlarına nisbətən torpaq, su, meşə və mineral resurslarla daha yaxşı təmin olunmuşdur. Neft-Meksika və Venesuelada, qaz- Boliviya, Venesuela, Argentina, kömür-Kolumbiya, uran- Braziliyada cəmləşmişdir. Paraqvay və Braziliya sərhəddi arasında, Parana çayında dünyanın ən iri hidroenerji kompleksi (IES) Itaypu tikilmişdir. Latın Amerikası filiz resursları ilə də zəngindir.
Latın Amerikası

Dəmir filizi-Braziliya, Venesuela, Çili və Meksikada, əlvan metal ehtiyatları (xüsusilə mis) And ölkələrində və Meksikadadır. Qviana yaylası və Yamayka boksit, Boliviya isə qalay resursları ilə zəngindir. Mineral resurslarla bolluq son illər regionda hasiledici sənaye ilə yanaşı emaledici sənayenin də sürətli inkişafına səbəb olmuşdur. Latın Amerikasında sənaye istehsalının böyük hissəsi dəniz sahilində, paytaxtlarda və iri limanlarda təmərküzləşmişdir. Sənayenin yerləşməsi monosentrik (təkmərkəzli) strukturu ilə səciyyəvidir. Demək olar ki, bütün təbii zonalara malik Latın Amerikasında kənd təsərrüfatının bütün bitkilərini yetişdirmək mümkündür.
Latın Amerikası

Latın Amerikası-sı bərpa olunan təbii resurslarla olduqca zəngindir. Əvvəla, bu torpaq resurslarıdır. Cənub yer kürəsinin La-Plata ovalığında yerləşən məhsuldar qara torpaqları əhatə edən pampa dünyada məşhurdur. Ifrat rütubət və istiliyə malik Amazon və Orinoko ovalıqlarında hələ də istifadə olunmayan torpaq sahələri qalmaqdadır. Latın Amerikasının digər resursları – su, meşə və aqroiqlim resurslarıdır. Latın Amerikası ölkələri kənd təsərrüfatının başlıca sahəsi əkinçilik olub, bütün kənd təsərrüfatı məhsulunun 2/3 –ni verir.
Latın Amerikası

Regionun kənd təsərrüfatını 2 qrupa ayırmaq olar: 1. Əsas ixracat üçün məhsul istehsal edən sahələr. Bura qəhvə, kakao, banan, şəkər qamışı və pambıq bitkiləri daxildir. 2. daxili bazar üçün məhsul istehsal edən sahələr: bura maniok, kartof, yağlı və paxlalı bitkilər aiddir. Latın Amerikasında xüsusi sahibkara və ya şirkətə məxsus olan geniş torpaqlara-latifundiyalar adlanır. Bu cür torpaq sahələrindən çox az miqdarda istifadə edilir.
Latın Amerikası

Nəqliyyat zəif inkişaf etmişdir. Regionun dağlıq sahələrinidə dəmir yol xətləri yoxdur. Quruda əsas nəqliyyat yolu–avtomobil nəqliyyatıdır. ABŞ sərhəddindən bir sıra ölkələrin paytaxtlarından keçməklə Buenos-Ayres şəhərinədək uzanan Panamerika və Transamazon avtomobil nəqliyyatının böyük əhəmiyyəti var. Neft çıxaran Meksika və Venesuelada boru kəməri zəif mənimsənilmiş daxili rayonlarda, ölkə paytaxtları və iri şəhərlərdə isə hava nəqliyyatı inkişaf etmişdir. Latın Amerikası xammal və kənd təsərrüfatı məhsulları ixrac edir, əvəzində isə hazır sənaye məhsulları alır.
Latın Amerikası

Başlıca ticarət ortaqları ABŞ, Qərbi Avropa və Yaponiyadır. Ekoloji problem əhalinin sayının artması, urbanizasiya prosesinin sürətlənməsi, təbii ehtiyatlardan getdikcə daha çox istifadə edilməsi, IEÖ (İnkişaf etmiş ölkə)-lərdən çirkli sənaye sahələrinin bura köcürülməsi nəticəsində daha da kəskinləşmişdir. Latın Amerikasının başlıca sənaye mərkəzləri San-Paulu, Mexiko və Buenos-Ayres regionunun ekoloji cəhətdən ən çirkli sahələrdindəndir. Daxili fərqləri Geniş əraziyə malik Latın Amerikası 5 regiona ayırırlar. 1. Mərkəzi Amerika — ABŞ və Cənubi Amerika arasında olduqca əlverişli ICM (iqtisadi coğrafi mövqe)-ə malikdir.
Latın Amerikası

Atlantik və Sakit okeanları birləşdirən Panama kanalı bu regiondur. Bu regiona 8 ölkə- Meksika, Honduras, Salvador, Qvatemala, Nikaraqua, Panama, Kosta-Rika və Beliz daxildir. Regionun iqtisadiyyatında kənd təsərrüfatı, xüsusilə əkinçilik inkişaf etmişdir. Bu regiondakı ölkələri, (Meksika istisna olmaqla), "banan ölkələri" adlandırırlar. Meksika regionu ən güclü inkişaf etmiş ölkəsi olub, faydalı qazıntılarla (neft, qaz, müxtəlif metal filizləri və s) zəngindir. ICM (iqtisadi coğrafi mövqe)--nin başlıca xüsusiyyəti onun ABŞ ilə qonşuluğudur.
Latın Amerikası

Dağlıq relyefə malik olduğundan, bu ərazinin mənimsənilməsini çətinləşdirir və rayonlararası əlaqəyə mane olur. 2. "Vest-Hind regionu"- Karib dənizindəki adalardan ibarət 13 müstəqil və 13 asılı ərazidən təşkil olunmuşdur. Vest-Hind ölkələrinin ICM(iqtisadi goğrafi mövqe)-yi Şimali, Mərkəzi və Cənubi Amerikanın qovşağında, ABŞ-nin və Panama kanalının nisbətən yaxınlığında, mühüm beynəlxalq ticarət yolları üzərində yerləşməsi ilə müəyyən edilir. Faydalı qazıntıları kasıbdır. Yalnız Yamayka və Haitidə iri boksit ehtiyatları hesabına alüminium istehsalını planlaşdırilmışdır.
Latın Amerikası

Regionun ən inkişaf etmiş ölkəsi Yamayka, ən geri qalmış ölkəsi isə Haitidir. 3. Cənubi Amerikanın Mərkəzi və Şimal-Şərqi: Bu regiona Qayana, Surinam və Braziliya daxildir. Bu ölkələrdə yerli boksit resursları əsasında dünya əhəmiyyətli alüminium oksidi istehsalı yaranmışdır. Braziliya nəinki bu regionu, həm də bütün IOÖ (İnkişafda olan ölkə)-lər arasında sürətli inkişafına görə liderlik edir. Ərazinin böyüklüyünə və əhalisinin sayına görə dünyanın 5-ci ölkəsi olan Braziliya su, meşə, torpaq, dəmir, boksit, manqan ehtiyatları ilə zəngindir.
Latın Amerikası

Neft daxili təlabatı ödəmədiyindən ölkə avtomobillərinin yarıdan çoxu yanacaq kimi ölkədə yetişdirilən şəkər qamışından alınan texniki spirtdən istifadə edir. Ölkədə maşınqayırma, neft-kimya və qara metallurgiya sənayesi nkişaf edib. Lakin bu nailiyyətlər ona baha başa gəlib. O, dünyanın borclu ölkələri arasında liderdir. Ölkənin "iqtisadi ürəyi" Cənub-Şərqdə San-Paulu-Rio-de Janeyro-Belu-Orizonti üçbucağıdır. San-Paulu ştatı sənaye məhsulunun 50%-dən çoxunu verdiyindən, onu "dövlət icərisində dövlət" adlandırırlar.
Latın Amerikası

Buna səbəb ölkə iqtisadiyyatının inkişafında mühüm rol oynayan 1 mln yaponun 800 mininin San-Paulada fəaliyyət göstərməsidir. Kənd təsərrüfatında tropik bitki əkinləri — qəhvə, şəkər qamışı, banan, soya və portağal — ixracat xarakteri daşıyır. Braziliyanın daxili rayonları, xüsusilə Amazon hövzəsi zəif mənimsənilmişdir. Bu məqsədlə Braziliya bu hövzədə "transamazon avtomobil magistralı" çəkib. Bütün bunlar meşələrin sürətli azalmasına səbəb olduğundan Braziliyada ekoloji vəziyyət kəskinləşmişdir. 4.
Latın Amerikası

La-Plata hövzəsi regionuna–Argentina, Uruqvay və Paraqvay dövlətləri daxildir. Bu ərazi Latın Amerikasının yeganə regionudur ki, əsasən subtropik və mülayim iqlim qurşağında yerləşir. Cənub yarımkürəsinin ən iri məhsuldar qaratorpaqları olan Pampa (çöl zonası) bu regiondadır. Pampanın düzən relyefi və əlverişli iqlim şəraiti bu ərazidə buğda və qarğıdalı əkin sahələrinin, həm də ətlik — südlük heyvandarlığın güclü inkişafına səbəb olmuşdur. Məhz bu səbəbdən Argentina Pampasında IOÖ (İnkişafda olan ölkə)-lərin ən iri Aqrar-sənaye kompleksləri yaranmışdır. Son illər regionun vaxtilə əsas ticarət ortağı olmuş Qərbi Avropa ölkələri artıq özünü ərzaqla təmin etdiklərindən regionun inkişafı durğunluq keçirir.
Latın Amerikası

Paraqvay regionu ən geri qalmış aqrar ölkəsidir. 5. And ölkələri qrupuna Çili, Boliviya, Peru, Ekvador, Kolumbiya, Venesuela daxildir. Cavan yaşlı And dağları ölkələrarası təsərrüfat əlaqələrini zəiflədir və burada baş verən dağıdıcı zəlzələlər təsərrüfata güclü ziyan vurur. Regionun iqtisadiyyatında hasilat sənayesində kənd təsərrüfatı məhsullarının ixracatı əsas yer tutur. Çili və Venesuela regionunun ən inkişaf etmiş dövlətləri olduğu halda, Boliviya və Ekvador çox zəif inkişafı ilə fərqlənir.
Latın Amerikası

Iqtisadi cəhətdən geri qalan Meksikanın Şimal, Venesuelanın- Şərq, Argentinanın –cənub, Braziliyanın-qərb və Amazon hövzəsində inkişaf sürətini artırmaq üçün dövlət tədbirləri görülür. Braziliya, Meksika, Argentina və Venesuela-federativ, qalan Latın Amerikası ölkələri isə unitar dövlət quruluşuna malikdir. Latın Amerikasında Nepotizm (kapital, imtiyazlar, iş yerləri şəxsi və qohumluq və digər əlaqələrə görə bölüşdürülür) siyasəti üstünlük təşkil edir. Coğrafiya ensiklopediyası. II cild. Bakı,2012.