LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Azərbaycanda prezident seçkiləri (2018)

Mədəniyyət Evində baş tutan tədbirə 280 nəfərdən çox vətəndaş qatıldı. Hafiz Hacıyev İlham Əliyev Qüdrət Həsənquliyev Razi Nurullayev Sərdar Cəlaloğlu Qanun pozuntuları 2018-ci il aprelin 11-də baş tutan Prezident seçkiləri total qanun pozuntuları ilə müşahidə olundu. Seçki günü sosial medialarda, Meydan TV və Azadlıq Radiosunda məntəqələrdə qanun pozuntularının olmasını sübut edən videolar yayımlandı. Bir sıra dairələrdə və məntəqələrdə "Karusel" əməliyyatları oldu, səsvermə kabinalarına eyni anda bir neçə nəfər daxil oldu, seçki qutularına topa bülletenlər atıldı, adı seçici siyahısında olmayan vətəndaşlar səs verdi. Həmçinin seçki günü məntəqələrdə səsvermə prosesini işıqlandıran jurnalistlərdə təyziqlərə məruz qaldı. 25 saylı Nizami II dairəsinin səsvermə prosesini işıqlandıran Meydan TV-nin jurnalistinə qarşı zor tətbiq edildi və o, zorla məntəqədən çıxarıldı.
İnək

Bos taurus taurus (lat. Bos taurus) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinin cütdırnaqlılar dəstəsinin boşbuynuzlular fəsiləsinin əsl öküz cinsinin bos taurus növünə aid heyvan yarımnövü. İnək təsərrüfatı ətraf mühit üçün çox böyük gərginlik yaradır. Bu barədə BMT-nin Elm və İctimai Maraqlar Mərkəzin məlumat verir. Birincisi, ət emalı sənayesinin mənfi nəticələrindən biri meşələrin məhv edilməsidir. Amazon cəngəlliklərində əvvəllər mövcud olan sahənin təqribən 70 faizi indi iribuynuzlu mal-qara üçün otlaq kimi istifadə edilir.
İnək

ABŞ-də ət emalı məqsədilə heyvanların yemlənməsi üçün becərilən qarığdalının 80 faizi, soyanın 90 faizi və taxılın təqribən 70 faizə yaxını məsrəf olunur. İkincisi, kənd təsərrüfatı heyvanları planetdə bütün içməli suyun 58 faizini mənimsəyir, belə ki, bir litr südün istehsalı üçün 9 litrə yaxın su sərf edilir. Bu heyvanlar həmçinin eroziya hallarının 55 faizinə, pestisidlərdən istifadə hallarının 37 faizinə səbəb olur. İnəklər qlobal istiləşməyə gətirib çıxardan buxar qazlarından biri olan metan buraxır. Əlbəttə, sənaye sahələri də metanın mənbəyidir, lakin iribuynuzlu heyvanların payına bu cür zərərli tullantıların 37 faizə qədəri düşür. Eləcə də ABŞ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin məlumatına əsasən, ölkədəki mal-qara hər il 60 milyon tondan çox peyin istehsal edir.
İnək

Bu isə insanın həyat fəaliyyətindəki tullantının miqdarından 130 dəfə çoxdur. Bir neçə il əvvəl BMT belə bir hesabat dərc etmişdi ki, inəklər atmosferə ümumilikdə götürülmüş avtomobil nəqliyyatından daha çox zərər verir.Bu sahədə inəklərlə digər heç bir ev heyvan yarışa girə bilməz. Alimlərin fikrincə, Yer kürəsində mövcud olan1,5 milyard inək qlobal istiləşməyə səbəb olan bütün buxar qazlarının 18 faizinin ayrılmasına gətirib çıxardır. Gübrələrin istehsalı və ətin hazırlanması üçün istifadə edilən yanacağın yandırılması isə dünyadakı karbon qazlarının 9 faizini təşkil edir. İnəyin buraxdığı qazlar və peyin ümumilikdə atmosferə düşən metanın 1/3-ni təşkil edir ki, bu da Yer kürəsini karbon qazından 20 dəfə tez qızdırır.
Qara Yusif

Qara Yusif (1357, Ərciş – dekabr 1420) — Qaraqoyunlu tayfa birliyinin 3-cü başçısı (1389–1420); Qaraqoyunlu tayfasından olan 2-ci sultan (1413–1420). Qaraqoyunlu tayfa birliyinin 2-ci baçısı Qara Məhəmmədin oğlu. Qaraqoyunlu Azərbaycan dövlətinin yaradıcısıdır. Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu adlanan oğuz mənşəli tayfa birləşmələri XIII əsrdən etibarən Anadoluda yanmköçəri həyat sürürdülər. Qaraqoyunluların mərkəzi vilayəti Van gölünün şimalındakı Ərciş, Ağqoyunluların cəmləşdiyi bölgə isə Diyarbəkir idi. Hər iki tayfa birləşməsi "türkman" adlanan eyni etnik qrupa mənsub olub, ünsiyyət vasitələri Azərbaycan dilinin cənub ləhcəsi idi.
Qara Yusif

Bu tayfa adlarının totem sayılan qoyunların rəngi ilə əlaqədar olduğu ehtimal edilir. Həmin tayfalara məxsus olan qoç heykəlləri şəklində məzar daşlarının zəmanəmizədək çatdığı məlumdur. Qaraqoyunluları və Ağqoyunluları təşkil edən tayfa və boyların bu əraziyə Orta Asiyadan gəlməsini Səlcuqların Yaxın Şərqə köçməsi ilə bağlayırlar, lakin onların Azərbaycana və Qərbi İrana köçməsini daha erkən dövrə (VIII–IX əsrlər) aid etməyə müəyyən əsasımız vardır. Ehtimal etmək olar ki, həmin etnik qruplar monqol işğalı dövründə Azərbaycan və İrandan qərbə doğru hərəkət etməyə məcbur olmuş, Kiçik Asiya, İraq və Suriyada məskunlaşmışdılar. Qaraqoyunluları təşkil edən əsas tayfalar bunlardır: Baharlı, Sədli, Qaramanlı, Alpout, Duharlı, Cagirli, Hacili, Ağacəri.
Qara Yusif

Bu tayfalar arasında Baharlı və Sədli oymaqlarının siyasi rolu müstəsna olmuşdur. Sədli oymağının qədim vətəni Naxçıvan və Sürməli idi. Qaraqoyunlular XIV əsrin sonlarında Şərqi Anadoluda bəylik yaratmış və onun əsasını qoyan şəxs Bayram Xoca olmuşdur. Baharlı oymağının rəisi olmuş Bayram Xoca Cəlairi Sultan Üveysin Təbriz sarayında nüfuzlu əmirlərdən biri idi. Onun oğlu Qara Məhəmməd qızını Sultan Əhmədə verərək sülalə əlaqələrini möhkəmlətmişdi. Qaraqoyunluların Azərbaycanda hakimiyyətinin möhkəmlənməsində Cəlairi əmirlərinin böyük rolu olmuşdur. Teymurun ölümündən sonra Miranşah və onun böyük oğlu Əbubəkr zahirən Ömərin hakimiyyətini qəbul etdilər, lakin Ömər hakimiyyətinə qəsd olacağını düşündüyü üçün Sultaniyyəyə onun yanına gəlmiş Əbubəkri həbs etdirdi.
Qara Yusif

Qala keşikçiləri ilə dil tapıb həbsdən azad olan Əbubəkr atası Miranşahla Xorasanda qoşun topladı. Şirvanşah I İbrahimə qarşı yürüş etmiş Ömər şəhərdə olmadığı üçün Əbubəkr Sultaniyyəni ələ keçirdi və maneəsiz Təbrizə daxil oldu. Cənubi Azərbaycan Əbubəkr və Ömərin arasında gedən qanlı toqquşmalar meydanına çevrilmişdi. Təbriz əldən-ələ keçir və şəhərin sakinləri qətl və qarətlərə məruz qalırdı, lakin təbrizlilər işğalçılara qarşı mübarizədə böyük hünər və mətinlik göstərərək onları şəhərdən çıxmağa məcbur etdilər. Mənbələrdə Təbrizin müdafiəsinin təşkilində Qazi Qiyasəddin, Əbdül Möhsün Qəzvini, Şeyx Əxi Qəssab və Qazi İmadəddinin qeyrət və bacarığı xüsusi qeyd olunur.
Qara Yusif

Hakimiyyətə gəlməsi Teymurilərin məğlub edilməsi Qaraqoyunlu tayfa ittifaqının başçısı Qara Yusif ilə Əbubəkr ilk dəfə 1406-cı il oktyabrın 14-də Naxçıvanın qərbində, Araz çayının sahilində toqquşdular. Qaraqoyunluların həmləsinə davam gətirməyən Teymurilər qaçmağa üz qoydular. Qara Yusif döyüş meydanından Naxçıvana gəldi. O, burada ikən Təbrizin adlı-sanlı rəislərindən olan Xacə Seyid Məhəmməd Keçəçi Qara Yusifin hüzuruna gəldi, şəhərin Əbubəkr tərəfindən qarət olunduğunu söylədi və onu Təbrizə gəlməyə təşviq etdi. Qara Yusif isə müvəqqəti olaraq şəhəri mühafizə etmək üçün darğa göndərdi və Sultaniyyəyə yürüş etdi.
Qara Yusif

Əbubəkr şəhəri tərk etdi və Reyə qaçdı. Sultaniyyəyə girmiş Qaraqoyunlular şəhəri qarət etdilər, sonra isə əhalini Təbriz, Marağa və Ərdəbilə köçürdülər. Xorasan hakimi olan qardaşı Şahruxdan yardım alan Əbubəkr Azərbaycanı ələ keçirmək üçün yeni təşəbbüs etdi. Bundan xəbər tutan Qara Yusif Təbriz ətrafında yerləşən Şənbi-Qazana gəldi. 1408-ci il aprelin 21-də Təbrizin cənubundakı Sərdrud adlı yerdə 20 minlik Qaraqoyunlu qoşunu Teymuriləri darmadağın etdi.
Qara Yusif

Miranşah öldürüldü, Əbubəkr isə qaçmağa müvəffəq oldu. Qara Yusifin Əbubəkr üzərində ikinci qələbəsinin mühüm tarixi əhəmiyyəti vardır. Bundan sonra Azərbaycanda Teymurilərin ağalığına son qoyuldu, Teymurilər imperiyasının böyük bir hissəsi metropoliyadan ayrılmış və bu ərazidə Azərbaycan Qaraqoyunlu dövləti (1410–1467) yaranmışdı. Bu qələbədən sonra, 1409-cu il payızın başlanğıcında Qara Yusif Təbrizə daxil olmuş, Şəki hakimi Seyid Əhmədə qarşı qoşun göndərmişdi, lakin Qaraqoyunlu sərkərdələri döyüşə yaxşı hazırlaşmış Şəki hakiminin hərbi qüvvələrinə hücuma cəsarət etməmiş və Şirvanın bəzi yerlərini qarətlə kifayətlənərək geri qayıtmışlar. Qara Yusif öz siyasi məqsəd və fəaliyyətini Cənubi Azərbaycanla məhdudlaşdırmırdı.
Qara Yusif

O, lap əvvəldən Azərbaycanın şimal hissəsini də özünə tabe etmək istəyirdi. Şəki və Şirvana göndərilmiş Qaraqoyunlu qoşun dəstələrinin fəaliyyəti buna sübutdur. Cəlairilərin məğlub edilməsi 1410-cu ildə Qara Yusif Təbriz yaxınlığında keçmiş müttəfiqi Sultan Əhmədi məğlub edərək Cəlairi dövlətinə son qoydu və mərkəzi Təbriz şəhəri olan Azərbaycan Qaraqoyunlu dövlətini yaratdı. Cəlairi Sultan Əhmədi məğlub etmiş Qara Yusif ona hakimiyyətin yeni sülaləyə keçməsini qanuniləşdirən sənədlərə qol çəkdirdi, Sultan Əhməd Qara Yusifin oğlu Pirbudağı öncədən oğulluğa götürmüşdü. Bu məsələni Sultan Əhmədə xatırladan Qara Yusif Azərbaycanın Pirbudağa verilməsi haqqında yarlıq yazdırdı.
Qara Yusif

1411-ci ildə Qara Yusif Təbrizdə Azərbaycan əyanları və Qaraqoyunlu əmirlərinin məclisində Pirbudağı "sultan" elan etdi, lakin dövlət işlərini bütövlükdə öz əlində saxladı. Bu dövlətin tərkibinə Qarabağ, Cənubi Azərbaycan, Şərqi Anadolunun bir hissəsi, Ərəb İraqı və Əcəm İraqı daxil oldu.Qarabağın Qaramanlı tayfaları Qaraqoyunlu tayfa ittifaqına daxil olaraq bu dövlətin siyasi tarixində əhəmiyyətli rol oynadılar. Hakimiyyəti Şirvanşahların məğlub edilməsi 1412-ci ilin dekabrında Qara Yusifin Şirvanşah I İbrahim, Şəki hakimi Seydi Əhməd və gürcü çarı Konstantinin birləşmiş qüvvələrinə qarşı döyüşdə Yar Əhmədin rəhbərliyi altında "Qaraman əsgərləri" yaxından iştirak etmişdi. Kür çayının sahilində baş verən bu döyüşdə Qara Yusif Qarabağ dəstələrinin yardımı ilə qələbə qazandı. Şahruxla mübarizə Qaraqoyunlu dövlətinin ən güclü düşməni Xorasanda qərar tutmuş Teymuri hökmdarı Şahrux idi. 1419-cu ildə Qara Yusif böyük ticarət əhəmiyyəti olan Sultaniyyə və Qəzvini tutdu.
Qara Yusif

Qaraqoyunluların şərqə irəliləməsi Şahruxu qəti tədbirlərə əl atmağa sövq etdi. O, 1420-ci ilin yayında 200 minlik qoşunla Azərbaycana tərəf hərəkət etdi, lakin Qara Yusif də geniş hərbi hazırlıq görmüşdü: atlı qoşunla yanaşı burada ilk dəfə olaraq piyada döyüşçülər (Təbriz vilayətinin oturaq əhalisi, kəndlilər) ordu sıralarına cəlb edilmişdilər. Şahruxun Təbrizə göndərdiyi elçisinin Qara Yusif tərəfindən həbs edilməsi, Qara Yusifin döyüş məqsədilə paytaxtdan çıxması xəbəri Şahruxun ordusunda böyük həyəcan və təlaş doğurmuşdu. Şahrux qüdrətli sərkərdə kimi geniş şöhrət tapmış Qara Yusifdən ehtiyat edirdi. Qara Yusif yaxşı silahlanmış güclü qoşunu üçün baxış təşkil etmişdi.
Qara Yusif

Teymuri tarixçiləri bu ordunun "günəşin zərrələri və buludun damlaları qədər saysız-hesabsız" olduğunu göstərirlər, lakin əslində Qara Yusifin qoşununun sayı 50 mindən çox deyildi. Təbrizdən düşmən qarşısına çıxmış Qara Yusif yolda ikən ağır xəstələndi və qəflətən vəfat etdi. Sultan Qara Yusif Şahruxun ordusu ilə döyüşə getməzdən əvvəl ordusunda hərbi islahatlar apardı. Teymuri Şahruxun qüdrətli ordusuna qarşı döyüşün taleyini təyin edəcək ağır zərbə vurmağa ciddi cəhd edən Qara Yusif düşmənə qarşı daha çox hərbi qüvvəyə malik olmaq üçün səfərbərlik elan etdi və piyada qoşunlardan ibarət cəbhənin yaradılması əmrini verdi.Beləliklə, ilk dəfə olaraq Təbriz şəhəri tarixində ordu sistemi quruldu.Qara Yusif yeni taktika və strategiya üzərində işləyirdi. Teymuri Tarixcisi Hafız-i Əbru tərəfindən Qara Yusif'in bu addımı uğursuzluq olaraq görülsədə tam tərsi, bu Qara Yusifin təşkilatcılığının ən önəmli göstəricilərindəndir.
Qara Yusif

ارتش ترکمن کارا یوسف به سلاح های عالی مجهز بود Abd ur Rezzakî Səmərqəndinində dedi kimi Qara Yusifin Türkmən ordusu'nun silahlanması və ruhu mükəmməl idi. Ölümündən sonra Qara Yusifın ölümü Qaraqoyunlu ordugahında böyük qarışıqlığa və hərc-mərcliyə səbəb oldu. Şahzadələrdən heç biri burada deyildi; Şahməhəmməd Bağdadda, İsgəndər Kərkükdə, İspənd Adilcəvazda, Cahan şah Sultaniyyədə, Əbu Səid isə Ərzincanda idi. Yaxınlaşan Teymuri qoşunundan vahiməyə düşmüş Qaraqoyunlu əmirləri ordugahdan qaçdılar. Bir dəstə adam Qaraqoyunlu padşahının cəsədi olan otağa girdi, buranı qarət etdi, cəsədin əynindən paltarını çıxardı, hətta onun qulaqlarındakı qızıl sırğaları da bıçaqla kəsib götürdü. Yalnız iki gündən sonra Qara Yusifin cəsədi Təbriz əyanları (Seyid Məhəmməd Keçəçi və başqaları) tərəfindən götürüldü, Təbrizə, buradan da Ərcişə — ata-babasının məzarları yanına gətirildi və dəfn edildi. Kəmaləddin Qara Yusifin məqbərəsi 2011-ci il Van zəlzələsi də ağır zədə almışdır.
Qara Yusif

Abidə restovrasiya edilsədə, keyfiyyətsiz təmir edildiyi üçün hal — hazırda bərbad gündədir. Abidənin ciddi təmirə ehtiyacı var. 1420-ci ildə Qara Yusifin ölümü Teymuri Sultan Şahruxun Azərbaycanı işğal etməsinə şərait yaratdı. Aran Qarabağında qışlayan Sultan Şahruxun hüzuruna gəlmiş qonşu hakimlər arasında Qarabağ hakimi Yar Əhməd Qaramanla yanaşı qardaşı Şirzad da olmuşdu. 1421-ci ilin aprelində Sultan Şahruxun Qarabağı tərk etməsi ilə teymurilərə qarşı Gəncə və Bərdədə Yar Əhməd Qaramanlının üsyanı başladı.
Qara Yusif

Teymuri tarixçisi Fəsih Xəvafi yazır ki, bu zaman Qaraköpəktəpədə (hazırda Füzuli şəhərinin şimal-şərqində yerləşir) olan Sultan Şahrux oğlu Baysunqur Bahaduru Yar Əhmədə qarşı göndərdi. Dini görüşləri Qaraqoyunlu hökmdarının zamanında hürufiliklə yanaşı, əhli-haq inanclarının daşıyıcısı olan təriqətlər də xeyli güclənmişdi. Qaraqoyunlular arasında bu inanclara bağlılıq xüsusilə möhkəm idi. Sufilərin özlərinə verdik- ləri əhli-haq adı onların ənənəvi din nümayəndələrindən zahid va mollalardan fərqləndiyini ifadə edirdi. "Haqq əhli olmaq — sufiyana dini baxışlara sahib olması va türklərin islam inancına uyğun mistik həyat tərzi yaşa- ması deməkdir. Bu yanaşma sonradan qızılbaşlığın formalaşmasına ciddi təkan vermişdir.
Qara Yusif

Əhli-haqq inancının daşıyıcılarına Maku bölgəsində qaraqoyunlu, Təbrizdə gorani, Qarabağda samlu, Xorasanda isə əllüllahilər de- yilirdi. Klassik şiə mənbələri isə onları qali və ya qulat (səhv/qələt şiəlik) adlandırırlar. Əmir Teymur qaraqoyunlulara, xüsusilə də Qara Yusifə qarşı apardığı mübarizədə bu amildən geniş istifadə etmiş, onu "<inancsız, kafir" kimi qələmə verməyə çalışmışdır. Yuxarıda da vurğuladığımız kimi, Yusif müxtəlif təriqətlərə, dərvişlərə geniş səlahiyyətlər tanımışdı. Nəticadə Ərdəbildəki səfəvi dərgahı sürətlə inkişaf etməyə başlamış, qələndəri və heydəri dərvişləri böyük qruplar halında Xorasan, İraq, Azərbaycan və Anadoluya axın eləmişdilər.
Qara Yusif

Onlara aid çox sayda dərgah, təkkə, zaviyə və vaqf fəaliyyət göstərirdi, Yusif həmin vəqflərin mülkiyyət haqqına əsla toxunmurdu. Hətta bölgədəki xristian kilsələri də vergidən azad edilmişdi. Bundan başqa, Yusif xristianları teymurilərin hücumlarından qorumaq üçün onları savaş bölgəsindən uzaq ərazilərə köçürmüşdü. Əvvəl də qeyd elədiyimiz kimi, dini baxışlara bu cür tolerant münasibət Bağdad xristianlarından birinin özünü İsa elan etməsinə gətirib çıxarmışdı. Həmin şəxsin dini görüşləri hətta Yusifin oğluna belə təsirsiz qalmamışdı.
Qara Yusif

Qaraqoyunluların kəsdiyi pullarda həm sünni, həm də şiə simvollarının olması faktı və buna görə də Qara Yusifin məzhəb meylləri aydın şəkildə müəyyən edilməlidir. Bu bir yana, Qara Yusifin başqa dini inanclara tolerantlığı Əminliklə deyə bilərik ki, o, bizə yaxınlaşıb, dəyər verib. Əslində 1420-ci il tarixli kolofonda "O (Yusif) müsəlman olsa da, xristianlara, keşişlərə və kilsələrə qarşı idi. O, xeyriyyəçidir".Yenə türkmən Mənbələrdə bildirilir ki, Qaraqoyunlu Bəyi Qurani-Kərimi türkcəyə tərcümə etdirib. türkmən hökmdarı, Hürufi Fəzlullahın baş xəlifəsi Əliyyül-Əla kimi tanınan Şeyx Ebu'l-Həsən. İsfehaninin "Kürsinamə"sində Quranı türkcəyə çevirdiyinə görə ona "Sadiq Yusif" deyirlər.
Qara Yusif

"/uğurlu şah/ Qurani-Kərimi türkcə səlis oxu" beytlərini oxumaqla. yüksək qiymətləndirilmişdir. Xarici görünüşü Qaraqoyunlu hökmdarı'nın xarici görünüşü haqqında maraqlı məlumatlar var. Qara Yusif bədən quruluşu və igidliyi ilə tam bir ahəng təşkil etmişdiTeymuri əsgərləri və bir neçə əmir, Ərcişə gəldikdə onlara qan udduran bu bahadırı görmək istəyərək maraqları səbəbi ilə onun məzarına toplanırlar Qaraqoyunlu hökmdarının məzarını açdıqda isə heyrətə gələrək onun həddən artıq iri cüssəli və uzun olduğunu görürlər Tarixçi Əkbər Nəcəf isə Qara Yusif'in məzarını açaraq onun tam öldüyünə əmin olduqlarını yazır Trabzon imperatoru III Manuelin qızı ilə evlənmişdi. Şahməhəmməd Qara İsgəndər Əmir İsfahan Azərbaycan tarixi.
Termodinamika

Termodinamika — makroskopik cisimlərin daxili durumunu tarazılıqda öyrənən elm. Başqa sözlə termodinamika qarşılıqlı çevrilmə və enerji ötürülməsini öyrənən elmdir. Fizika elminin əsas bölmələrindən biridir. Xarakteristika Termodinamika enerjinin və qanunların bir növdən digərinə çevrilmələrini öyrənən elm sahəsidir. İşçi maddələrin köməyi ilə istilik və mexaniki enerjilərin qarşılıqlı çevrilməsinə baxılan hissəsi texniki termodinamika adlanır. Bir-biri ilə və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsi olan cisimləri göstərən termodinamik sistem texniki termodinamikanın əsaslarından biridir. Termodinamik sistemlərə misal olaraq silindrdə porşenin hərəkəti ilə genişlənən və ya sıxılan qazları göstərmək olar.
Termodinamika

Termodinamik sistem olan konkret fiziki şərtləri təyin etmək üçün para-metrlərin vəziyyəti adlanan göstəricilərdən istifadə olunur. Əsas parametrlərə temperatur T, təzyiq P və həcm V (və ya xüsusi həcmin əksi olan sıxlıq ρ) daxildir. Termodinamik sistemdə işçi maddənin vəziyyətinin dəyişmə ardıcıllığı termodinamik proses adlanır. Termodinamikada vahid sahəyə düşən qüvvəyə təzyiq deyilir. Termodinamikada qüvvə vahidi olaraq Nyuton (N), sahə vahidi isə metr kvadratı (m²) qəbul olunduğundan, təzyiq N/m² ilə ölçülür. Təzyiq 2 yerə bölünür: mütləq və izafi təzyiqlər. Mütləq təzyiqdə işçi maddənin qabın daxilindəki həqiqi təzyiqi başa düşülür.
Termodinamika

İzafi təzyiqdə mütləq təzyiqlə ətraf mühit arasındakı təzyiqlər fərqi başa düşülür. Bu fərqləri ölçən cihaz manometr adlanır. Qapalı qabda yerləşən qazın təzyiqi atmosfer təzyiqindən kiçik olarsa, belə qazın seyrəkliyini başqa sözlə vakuumunu manometrlə deyil, vakuummetrlə ölçmək lazım gəlir. Kiçik təzyiqləri ölçmək üçün içərisinə su, civə və ya digər maye doldurulmuş mayeli cihazlardan istifadə olunur. Termodinamik faza Termodinamik faza, maddənin başqa hissələrindən kəskin sərhədlə ayrılan fiziki bircins hissəsinə deyilir. Xarici şəraitdən (temperatur, təzyiq və b.) asılı olaraq maddə müxtəlif fazalarda ola bilər.
Termodinamika

Fazaların sayı aqreqat hallarının sayından çoxdur. Eyni bir aqreqat halında bir neçə faza ola bilər. Fazalara misallar — Bərk, maye və qaz (məsələn, buz, su və su buxarı) ; — Tərkibi eyni olub fərqli quruluşa malik olan kristallar (məsələn, almaz və qrafit) ; — Normal və ifratkeçirici halda olan metallar; — Paramaqnit və ferromaqnit; — Paraelektrik və seqnetoelektrik və s. Faza və komponent anlayışlarını fərqləndirmək lazımdır. Komponent – sistemin elə hissəsidir ki, onun tərkibi sistemin qalan hissələrinin tərkibindən asılı olmasın. Müxtəlif qazların qarışığı (müxtəlif qazlar istənilən nisbətdə tam qarışır) birfazalı, lakin çoxkomponentli sistemdir (komponentlərin sayı sistemdə olan müxtəlif qazların sayı qədərdir). Digər tərəfdən, su və onun üzərindəki su buxarı birlikdə ikifazalı, lakin birkomponentli sistemdir (hər iki faza eyni H 2 {\displaystyle H_{2}O} molekullarından ibarətdir). Müəyyən şəraitdə maddə eyni zamanda iki və daha artıq fazada ola (yanaşı yaşaya) bilər.
Termodinamika

Məsələn, normal atmosfer təzyiqində 0 0 273 ) temperaturda buz və su; maye və onun üzərindəki buxar. Molekullar bir fazadan digərinə keçdiyinə görə bu fazaların hər biri açıq sistemdir. (Zərrəciklərin sayı dəyişməyən sistemlərə termodinamikada qapalı sistemlər, dəyişən sistemlərə isə açıq sistemlər deyilir.) Müəyyən şərtlər ödəndikdə bu açıq sistemlər tarazlığa gəlir. Maddənin bərk və maye fazalarınn eyni zamanda yaşaya bildiyi tempertur ərimə temperaturu adlanır. Kristal cisimlərin ərimə temperaturu maddənin növündən başqa, təzyiqdən də asılıdır. Ərimə temperaturundan kiçik temperaturlarda məddə yalnız bərk, bundan böyük temperaturlada isə yalnız maye halında ola bilər.
Termodinamika

Tarazlıq əyrisi üzərindəki hallarda hər iki faza yanaşı yaşayır, yəni maye və qaz fazaları tarazlıqdadır. Əyri boyunca hərəkət etdikdə tarazlıq pozulmur, lakin maddənin müxtəlif fazalarının nisbi miqdarı dəyişir. Əgər təzyiqin verilmiş P 0 {\displaystyle P_{0}} qiymətində temperaturu artırmaqla (xaricdən istilik verməklə) sistemin halını dəyişdirsək sistem a 1 {\displaystyle a_{1}} halından tarazlıq əyrisi ilə kəsişənə qədər bircins olaraq maye halında qalır, əyri üzərindəki a 0 {\displaystyle a_{0}} nöqtəsinə uyğun olan halda sistem təbəqələşir, yeni faza-qaz fazası yaranır. Bu nöqtəyə uyğun halda sistemə xaricdən istilik verilməsinə baxmayaraq sistemin temperaturu dəyişmir, ona görə ki, verilən istilik mayeni buxara çevirməyə sərf olunur. Mayenin hamısı buxara çevrildikdən sonra buxarın temperaturu artır və sistem a 2 {\displaystyle a_{2}} halına keçir. Üçqat nöqtə Üçqat nöqtədən kənar hallarda sistem yalnız bir fazada (bərk, maye və qaz) və ya iki fazanın tarazlığı halında olur. Cüt-cüt fazaların tarazlıq əyriləri olan AO (bərk-qaz), BO (bərk-maye) və KO (maye-qaz) əyriləri üçqat nöqtədə kəsişirlər.
Termodinamika

Maye-qaz tarazlıq əyrisi (P, T) K nöqtəsində qurtarır. Bu nöqtəyə kritik (böhran) nöqtə deyilir. Kritik nöqtəyə uyğun kritik halda maye ilə onun buxarı arasında fərq yox olur. Bərk-qaz və bərk-maye tarazlıq əyriləri üzərində isə kritik nöqtə müşahidə olunmur. Üçqat nöqtədən başlayan bərk-qaz tarazlıq əyrisi koordinat başlanğıcında qurtarır, bərk-maye tarazlıq əyrisi isə sonsuzluğa qədər uzanır. Təzyiqin P< P0 qiymətlərində temperaturu artırdıqda bərk faza mayeyə çevrilmədən birbaşa qaz fazasına keçir. Bu hadisə sublimasiya, əks proses isə desublimasiya adlanır.
Termodinamika

Maddənin bərk və maye fazalarınn eyni zamanda yaşaya bildiyi tempertur ərimə temperaturu adlanır. Kristal cisimlərin ərimə temperaturu maddənin növündən başqa, təzyiqdən də asılıdır. Verilmiş təzyiqdə ərimə temperaturundan kiçik temperaturlarda məddə yalnız bərk, bundan böyük temperaturlada isə yalnız maye halında ola bilər. Təzyiqin P0< P< PK intervalında temperatur artarkən sistem ardıcıl olaraq hər üç fazadan keçir: bərk→maye→qaz. Təzyiqin P> PK qiymətlərində temperaturu artırdıqda sistem OB əyrisini kəsərək bərk fazadan maye fazaya keçir, temperaturun T> T(0) qiymətlərində isə sistem OK əyrisini kəsmir-K nöqtəsindən yuxarıdan keçir (bu halda maye və qaz eyni zamanda mövcud olmur). Faza keçidi(faza çevrilməsi) Xarici şəraitin (temperatur, təzyiq və b.) dəyişməsi nəticəsində maddənin bir termodinamik fazadan digərinə keçməsi faza keçidi (faza çevrilməsi) adlanır[1].
Termodinamika

Faza keçidi zamanı maddənin halını xarakterizə edən kəmiyyətlərdən biri və ya bir neçəsi sıçrayışla dəyişir. Bütün təcrübi faktları təhlil edərək Erenfest 1933-cü ildə faza keçidlərinin təsnifatını vermişdir. Bu təsnifata görə faza keçidləri iki növə bölünür: birinci və ikinci növ faza keçidi. Birinci növ faza keçidləri elə keçidlərə deyilir ki, keçid nöqtəsində sistemin Gibbs termodinamik potensialı (və kimyəvi potensialı) kəsilməz, lakin bu potensialın birinci törəmələri ilə təyin olunan fiziki kəmiyyətlər (entropiya və həcm) sıçrayışla dəyişsin. İkinci növ faza keçidləri elə keçidlərə deyilir ki, keçid nöqtəsində sistemin Gibbs termodinamik potensialı (kimyəvi potensial) və bu potensialın birinci törəmələri ilə təyin olunan fiziki kəmiyyətlər (entropiya və həcm) kəsilməz, lakin Gibbs potensialının ikiinci törəmələri ilə təyin olunan fiziki kəmiyyətlər (istilik tutrumu, sıxılma, istidən genişlənmə əmsalı) sıçrayışla dəyişsin. Termodinamik potensiallar Termodinamik potensiallar (termodinamik funksiyalar) — termodinamik sistemin tarazlıq halı haqqında bütün məlumatları özündə saxlayan funksiyalardır. Termodinamik potensiallardan hər hansı birini bilməklə sistemə aid olan bütün termodinamik parametrləri və onlar arasında ümumi münasibətləri tapmaq olur.
Termodinamika

Qapalı sistemin termodinamik potensialları Qapalı (zərrəciklərinin sayı dəyişməyən) sistemlərdə adətən 4 termodinamik potensial daxil edilir [1]: daxili enerji, entalpiya (istilik funksiyası), sərbəst enerji (Helmhols potensialı) və Gibbs potensialı. Bu potensialların hamısının ölçüsü enerji vahididir. Onların mütləq qiyməti məlum olmur, yəni müəyyən sabit (bu sabit mütləq sıfırda daxili enerjinin qiymətidir) dəqiqliyi ilə tapılırlar. Lakin bu qeyri-müəyyənlik termodinamik parametlərin tapılmasına mane olmur, çünki bu parametrlər termodinamik potensialların dəyişməsi-onların birinci və ya ikinci tərtib xüsusi törəmələri kimi ifadə oluna bilir. Termodinamik parametrlər-sistemin halını ifadə etməyə imkan verən kəmiyyətlərdir. Həcm ( {\displaystyle V} ), entropiya ( {\displaystyle S} ), təzyiq ( {\displaystyle P} ) və temperatur ( {\displaystyle T} ) termodinamik parametrlərdir. Qapalı sistemin tarazlıq halında sistemə məxsus termodinamik potensialların hər biri 2 dəyişənin funksiyası kimi ifadə olunur.
Termodinamika

Bu sərbəst dəyişənlərə termodinamik potensialın təbii dəyişənləri deyilir. Aydındır ki, termodinamik potensialların qiyməti sistemin termodinamik fazasından asılıdır. Sistemin termodinamik parametrlərinin və onlar arasında ümumi münasibətlərin termodinamik potensiallar daxil etməklə öyrənilməsi metodu termodinamik potensiallar metodu adlanır. Daxili enerji Cismlə bağlı hesablama sistemində onun bütün zərrəciklərinin hərəkəti və qarşılıqlı təsiri ilə bağlı olan bütün enerjilərin cəminə daxili enerji deyilir. {\displaystyle S} {\displaystyle V} -nin funksiyası kimi ifadə olunan daxili enerji termodinamik potensial adlanır, yəni temodinamik potensial kimi daxili enerjinin təbii dəyişənləri {\displaystyle V} {\displaystyle S} . Daxili enerjinin dəyişməsi termodinamikanın birinci qanunu ilə müəyyən edilir: U U U 2 U 1 – sistem 1 halından 2 halına keçəndə daxili enerjisinin dəyişməsi, {\displaystyle Q} – bu prosesdə sistemin aldığı ( {\displaystyle Q>0} ) və ya verdiyi ( {\displaystyle Q<0} ) istilik miqdarı, {\displaystyle A} sistem üzərində xarici qüvvələrin gördüyü işdir (sıxılmada {\displaystyle A>0} , genişlənmədə {\displaystyle A<0} Qeyd edək ki, sistemin özünün gördüyü iş A ∗ Diferensial şəkildə termodinamikanın birinci qanunu: ) prosesdə iş görülmədiyi üçün sistemə verilən (alınan) istilik miqdarı onun daxili enerjisinin dəyişməsinə bərabər olur: və termodinamikanın ikinci qanununa görə olduğunu nəzərə aldıqda daxili enerjinin dəyişməsini diferensial formada belə yazmaq olar: Sonuncu tənlikdən görünür ki, daxili enerjinin həcm və entropiyadan asılılığını bilsək digər iki parametri – temperatur və təzyiqi daxili enerjinin xüsusi törəmələri kimi hesablamaq olar: ( ∂ U ∂ S ) V ( ∂ U ∂ V ) S Mötərizənin aşağısında göstərilən kəmiyyət törəmə alınarkən sabit götürülür. asılılığı təkcə {\displaystyle T} {\displaystyle P} – nin deyil, istənilən digər termodinamik kəmiyyətlərin tapılmasına imkan yaradır.
Termodinamika

Bu ifadədə yuxarıda alınmış münasibətini nəzərə alsaq: Təbii dəyişənləri {\displaystyle T} {\displaystyle P} funksiyası Gibbsin termodinamik potensialı adlanır. Termodinamik tədqiqatlarda Gibbs potensialından daha çox istifadə edilir. Bu, onunla bağlıdır ki, mürəkkəb sistemin tarazlıq halında Gibbs potensialının təbii dəyişənləri olan T və P sistemin hər yerində eyni olur. Sonuncu tənlikdən görünür ki, funksiyasının açıq şəkliniı bilsək həcmi və entropiyanı tapa bilərik: ( ∂ G ∂ P ) T ( ∂ G ∂ T ) P asılılığı məlum olduqda istənilən termodinamik kəmiyyəti və termodinamik əmsalları tapmaq olar. Sistemin makroskopik halını təyin edən parametrlərdən birinin dəyişməsinin digərini necə dəyişdiyini göstərən və təcrübədə ölçülə bilən kəmiyyətlərə termodinamik əmsallar deyilir. İstilik tutumu (izoxor və izobar prosesdə istilik tutumu), təzyiqin izoxor termik əmsalı, izotermik sıxılma əmsalı və b. termodinamik əmsallardır. Açıq sistemin termodinamik potensialları Zərrəciklərinin sayı dəyişməyən sistemlərə qapalı, dəyişən sistemlərə isə açıq sistemlər deyilir.
Termodinamika

Məsələn, qapalı qabda olan maye və onun üzərində doymuş buxar bir yerdə qapalı sistemdir, lakin bu qabdakı maye (eləcə də buxar) açıq sistemdir: temperatur və ya həcm dəyişdikdə maye və buxar fazalarda olan molekulların sayı dəyişir. Başqa misallar: — bir-biri ilə kontaktda olan bərk və maye fazaların hər biri açıq sistemdir (sistemə istilik verdikdə fazalardakı molekulların sayı dəyişir); — qapalı qabda qabın divarları ilə tarazlıqda olan foton qazı (divarın temperaturu dəyişdikdə fotonların sayı dəyişir); — kristallarda fonon qazı (kristalın temperaturu dəyişdikdə fononların sayı dəyişir); — yarımkeçiricilərdə keçirici zonada olan elektronlar, eləcə də valent zonada olan deşiklər (temperatur dəyişdikdə onların sayı dəyişir); — kimyəvi reaksiyalar zamanı komponentlər (reaksiya prosesində hər bir komponentin zərrəciklərinin sayı dəyişir) və s. Açıq sistemlərin termodinamik halı yuxarıda qeyd etdiyimiz dörd parametrdən (həcm — V, entropiya — S, təzyiq — P və temperatur — T) başqa, sistemdə olan zərrəciklərin sayı ilə təyin olunur. Ona görə də tarazlıq halında açıq sistemə məxsus termodinamik potensialların hər biri iki deyil, üç dəyişənin funksiyası kimi ifadə olunur: üçüncü dəyişən zərrəciklərin sayıdır. Qeyd edək ki, yuxarıda tanış olduğumuz dörd termodinamik potensialın hamısı additiv kəmiyyətdir — onların qiyməti zərrəciklərin sayı ilə düz mütənasibdir [1,2]. Zərrəciklərinin sayı dəyişən sistemlərin halını təsvir etmək üçün kimyəvi potensial (μ) anlayışından istifadə edilir. Kimyəvi potensial – iş görmədən sistemə bir zərrəcik əlavə edəndə sistemin enerjisinin dəyişməsinə bərabər olan kəmiyyətdir. Sistemdəki zərrəciklərin sayı N qədər dəyişəndə onun enerjisinin dəyişməsi μN — ə bərabər olar, deməli, termodinamik potensialların yuxarıda verilmiş ifadələrinin hər birinə μN həddi əlavə olunmalıdır.
Termodinamika

Beləliklə, termodinamik potensialların diferensialları üçün yaza bilərik: Bu ifadələrdən görünür ki, kimyəvi potensialı termodinamik funksiyaların hər birini {\displaystyle N} -ə görə diferensiallamaqla tapmaq olar: ( ∂ U ∂ N ) S , V ( ∂ W ∂ N ) S , P ( ∂ F ∂ N ) T , V ( ∂ G ∂ N ) P , T Qeyd edək ki, müxtəlif hallarda kimyəvi potensial müxtəlif parametrlərin funksiyası olacaq. Məsələn, termodinamik potensial olaraq Gibbsin {\displaystyle G} termodinamik potensialını götürsək, {\displaystyle \mu } yalnız temperatur ( {\displaystyle T} ) və təzyiqin ( {\displaystyle P} ) funksiyasıdır və zərrəciklərin sayından ( {\displaystyle N} ) asılı deyil. Böyük termodinamik potensial Açıq sistemlərdə daha bir termodinamik potensial daxil edilir. bərabərliyində olduğunu nəzərə alsaq: Diferensialı ifadəsi ilə təyin olunan funksiyasına böyük termodinamik potensial və ya omeqa-potensial deyilir. Bu funksiyanın təbii dəyişənləri {\displaystyle T} {\displaystyle V} {\displaystyle \mu } ( ) . Bu funksiyanın açıq şəklini bilsək, zərrəciklərin sayını, təzyiqi, entropiyanı və s. tapa bilərik: ( ∂ Ω ∂ μ ) T , V ( ∂ Ω ∂ V ) T , μ ( ∂ Ω ∂ T ) V , μ Sistemə mexaniki təzyiq qüvvəsindən fərqli xarici qüvvələr təsir etdikdə, bu təsirlərə məxsus enerjiləri ( W f {\displaystyle W_{f}} ) də böyük termodinamik potensiala əlavə etmək lazımdır. Əgər açıq sistem xarici elektrik sahəsində olarsa, W f ( P → E → ) , maqnit sahəsində olarsa, W f ( M → H → ) .
Bruselyoz

Bruselyoz – zoonoz infeksion-allergik xəstəlikdir, Brucella cinsi bakteriyaları tərəfindən törədilir. Bəzən – vaxtında aparılmamış diaqnostikada və gecikmiş müalicədə xəstəlik xronik residivləşən gedişə malik olur. Xəstəlik infeksion patologiyanın ümumi əlamətləri, həmçinin yerli zədələnmə əlamətləri, əsas eti- barilə daima inkişaf edən dayaq-hərəkət aparatının zədələnməsi ilə səciyyələnir. Tarixi məlumat Bruselyoz Aralıq dənizi zonasında qədim vaxtlardan çox vaxt "aralıq dənizi qızdırması" adı altında məlumdur. XIX əsrin ikinci yarısında xəstəlik Britaniya hərbi və hərbi-dəniz bazasında (malta adası) hərbi xidmət keçmiş ingilis əsgərləri arasında baş vermişdir. Xəstəlik Malta qızdırması adını almışdır, onun mənşəyinin açıqlanması üçün Bryusun (Bruce) rəhbərliyi altında elmi ekspedisiya təşkil olunmuşdur. Həkim- lərin işi olduqca məhsuldar olmuşdur: törədici (Micrococcus me- litensis) aşkar edilmişdir, infeksiya mənbəyi təyin edilmiş, hərbi qulluqçuların yoluxması üsulu, həmçinin profilaktika metodu işlənib hazırlanmış və effektiv şəkildə həyata keçirilmişdir (qay- nadılmamış keçi südünün istifadəsinə qadağa qoymaq).
Bruselyoz

Klinik əlamətinə görə müasir bruselyozu xatırladan bu xəstə- lik bəşəriyyətə hələ eradan əvvəl 2400-cü ildə məlum idi. Bu xəs- təliyə dair ilk elmi axtarışlar coğrafi cəhətdən Aralıq dənizinin adaları və sahilləri ilə bağlıdır. Özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik bu xəstəliyin yaranma səbəblərinin anlaşılmasında dönüş mərhələsi D.Bruce tərəfindən 1887-ci ildə törədicinin aşkar edilməsi oldu. XX əsrin əvvəllərində (1904 –1907) Malta ada- sında aparılan tədqiqat işinin nəticəsində keçilər və insanların xəstələnməsi arasında epidemioloji əlaqənin olduğu, bu əlaqənin əhali arasında bruselyozun yayılmasında oynadığı rolu təyin edil- mişdir. 1897-ci ildə Danimarka alimi Banq bala salan (abort) inəkdə aşkar edilən törədicini ilk dəfə təsvir etdi. Ayırd edilmiş kultura Banq tərəfindən B.abortus, bovis (Bang) kimi adlandırıldı. Traum (1914) donuzlarda balasalmanın törədicisini aşkar etdi; o, B.abortus suis adını aldı.
Bruselyoz

Meyer (1920) bu mikroorqanizmləri Brucella adı altında ümumi bir qrupda birləşdirməyi təklif etdi (D.Brucenin şərəfinə). Bu mikroblar tərəfindən törədilən xəstə- likləri 1920-ci ildən başlayaraq bruselyoz kimi adlandırmaq qə- bul edildi və tədricən xəstəliyin klinik gedişi, epizootologiyası və epidemiologiyası öyrənildi, həm ümumi mübarizə vasitələri, həm də spesifik profilaktika vasitələri işlənib hazırlandı. Rusiyada bruselyoza çoxdan rast gəlinmişdir, lakin yalnız 1911-ci ildə E.İ.Marsinovski ilk dəfə olaraq ölümcül nəticələnən bruselyoz hallarını təsvir etdi. Bruselyozun hərtərəfli öyrənil- məsi üzrə işlərin sistematik aparılmasına 30-cu illərdən başlanıl- mışdır. Bruselyoz probleminin öyrənilməsinə P.F.Zdrodovski bö- yük töhfə vermişdir. Belə ki, o, problemi öyrənərək elmi məktəb yaratmışdır. Məhz P.F.Zdrodovskinin və onun şagirdlərinin işləri bu nozoforma ilə mübarizənin müvəffəqiyyətlə aparılmasını tə- min etmişdir.
Bruselyoz

Törədici. Brucella cinsi müasir dövrdə 6 növü birləşdirir ki, onlardan yalnız 3-ü insanlar üçün real təhlükə yaradır; B.meli- tensis, B.abortus, B suis, hər biri bir neçə biovara diferensiasiya olunur. Göstərmək lazımdır ki, B. melitensis insan üçün daha patogen növdür. B. abortus insanda çox nadir hallarda patolo- giya törədir. B. suis Amerika qitəsində xəstəliyin real törədicisi kimi təhlükəlidir (görünür ki, orada yüksək virulentli ştam sir- kulyasiya edir). B.suis biovarlarından biri şimal marallarının ara- sında tapılmışdır, insan üçün onun patogenliyi hələ dəqiq müəy- yən edilməmişdir. Təkamül prosesində, daha doğrusu, müəyyən heyvana adap- tasiya prosesində bruselyoz törədicilərinin üç ekotiplərə bölün- məsi baş vermişdir: 1) B.melitensis – keçi (Bruce 1887-ci ildə təsvir etmişdir); 2) B.abortus bovis – buğa (1897-ci ildə Banq təsvir etmişdir); 3) B.abortus suis – donuz (Traum 1914-cü ildə təsvir etmişdir).
Bruselyoz

Brusellalar çox kiçik ölçülü, şarşəkilli, ovoid və ya çöpşəkilli formada olan mikroorqanizmlərdir; onlar anilin bo- yalarının hamısı ilə rənglənirlər, qram-mənfidirlər. Brusellaların hamısı bir sıra bioloji xüsusiyyətlərinə görə fərq- lənərək həm sınaq şüşəsində (Rayt reaksiyası), həm də şüşə üzə- rində (rənglənmiş öldürülmüş bakteriyalarla Xeddelson reak- siyası) aqqlütinasiya reaksiyasını istifadə edərək diferensiasiya edilir. Lakin daha həssas müasir metodlar vasitəsilə antigen struk- turundakı müxtəlif fərqləri təyin etmək olur ki, bunlar da brusel- laların göstərilən növlərinin diferensiasiyasını aparmağa imkan verir. Brusellalar bakteriyaların yetişdirilməsi üçün tətbiq olunan bir çox qidalı mühitlərdə (ətli-peptonlu, zərdab və s.) böyümə qabiliyyətinə malikdir və yavaş böyümə ilə səciyyələnirlər. Ona görə də xəstədən götürülmüş və brusellaların olmasına görə şübhəli sayılan qanın və digər materialların əkilməsi 3 həftə ər- zində 370C temperaturda həyata keçirilir. Bruselyozun törədici- ləri orqanizmdən kənarda yüksək davamlılığı və həyat qabiliy- yətinin uzun müddət saxlanması ilə səciyyələnir. Belə ki, onlar quru halda tozda, paltarda 2 ay ərzində sağ qala bilərlər.
Bruselyoz

Duru mühitlərdə 600 temperaturda onlar 30 dəqiqədən sonra, qayna- dıldıqda isə dərhal məhv olurlar. Birbaşa düşən günəş şüası onları bir neçə dəqiqə, səpələnmiş işıq isə 7–8 gün və daha gec müddətdə öldürür. Brusellalar kimyəvi maddələrin təsirinə qarşı son dərəcə həssasdır. Adi dezinfeksiya vasitələrini tətbiq etdikdə onlar 5 dəqiqə ərzində məhv olurlar. Brusellalar yüksək dərə- cədə invazivdirlər və orqanizmə hətta zədələnməmiş selikli qişa- lardan da daxil ola bilirlər. Onlar üçün yüksək aqressivlik səciy- yəvidir. Onlar hemotoksik xüsusiyyətlərə malikdirlər.
Bruselyoz

Brusellalar hüceyrədaxili parazitlərə aiddir, onlar retikul-endotel sistemin hüceyrələrinin daxilində yaşayır və çoxalırlar, lakin hüceyrədən kənarda da yerləşə bilirlər. Qeyd edildiyi kimi, brusellalar ətraf mühitdə kifayət qədər yüksək davamlılğa malikdir. Çox vacibdir ki, xəstə heyvanlar- dan ifraz olunmuş quru substratlarda yaxşı qalırlar. Brusellalar süddə o, turşuyana qədər, yəni 1–3 gün həyat qabiliyyətini sax- laya bilir. Süd məhsullarında, xüsusilə də qaynadılmamış süddən hazırlanmış yumşaq pendir və brınzada brusellalar 1–3 ay sağ qalır. Südü qaynatdıqda və əti termiki emaldan keçirdikdə bru- sellalar çox tez məhv olur. Adi dezinfeksiya vasitələri (xlorlu əhəng, hidrogen peroksid, siklik sıradan olan üzvi birləşmələr — fenol, lizol, həmçinin hazırla istifadə olunan digər preparatlar) qəbul olunmuş konsent- rasiyada bruselları qısa müddətdə (30 dəqiqəyə qədər) öldürür.
Bruselyoz

Brucella qrupundan olan müxtəlif variantların patogenliyi eyni deyildir: Br.melitensis insan üçün olduqca yüksək pato- genliyi ilə fərqlənir, Br. suis və Br.abortus insan üçün nisbətən az patogendir. İndiyə qədər brusellaların antigen strukturu haq- qında vahid fikir yoxdur. Xüsusi tədqiqatlar sayəsində iki antige- nin olması müəyyən edilmişdir – A antigeni və M antigeni, bun- lar hər brusella tipinin mikrob hüceyrəsinin tərkibinə müxtəlif nisbətlərdə daxildirlər. Brusellaların hər tipinin antigen tərki- bində həm spesifik, həm də qeyri-spesifik ümumi antigenləri vardır. A antigeni abortus, bovis və suis tipi brusellaları üçün, M antigeni isə melitensis tipli brusellalar üçün spesifikdir. Üçüncü tip – G antigeni qeyri-spesifik ümumi antigen sayılır.
Bruselyoz

Təbiətdə bruselyoz bakteriofaqının olması hazırda artıq danılmaz fakt he- sab edilir. O, brusellaların kulturasında, xəstələrin, insanların və heyvanların orqanizmində, həmçinin ətraf mühitdə ola bilər. Xəstənin orqanizmində bruselyoz bakteriofaqının olması törə- dicinin xüsusiyyətlərinin dəyişilməsinə gətirib çıxarır, nəticədə belə xəstələrin qanından brusellaların atipik ştamları əkilir. Bun- dan başqa, xəstədən götürülmüş qan porsiyalarında bruselyoz bakteriofaqının olması qanda, onurğa beyni mayesində və s. mən-fi nəticələrin alınmasını şərtləndirir. Tədqiqatlarda təyin edilmiş- dir ki, Brucella qrupu həm onun normal vəziyyətini bütün göstə- ricilərə əsasən səciyyələndirən S-formada, həm də bu və ya digər dərəcədə dəyişmiş vəziyyətdə, xüsusilə dissosiasiya vəziy-yətində (R-formalar) ola bilər. Brusellaların dəyişkənliyi, xüsu-sən də kulturanın morfoloji dəyişkənliyinə münasibətdə o, son də- rəcə geniş diapazona çata bilər. Epidemiologiyası Bruselyoz bütün qitələrdə, əsasən hey- vandarlığın inkişaf etdiyi ölkələrdə yayılmışdır.
Bruselyoz

Xəstələnmənin epidemioloji xüsusiyyətləri müəyyən dərəcədə törədicinin növ mənsubiyyətindən, epidemik ocağın aktivliyindən və kütləviliyindən asılıdır. Bruselyoza görə epidemioloji vəziyyət keçmiş Sovet İttifaqı respublikalarının ərazisində, xüsusən də şimal və mərkəzi vila-yətlərdə son dərəcə gərgin olaraq qalır. Xəstəliyə görə qeyri-sağlam məntəqələrin 75%-i burada cəmlənmiş və xəstə heyvanların 90%-i aşkar edilir. Zaqafqaziyada, Orta Asiyada, Şimali Qafqaz zonasında, cənubi Volqaboyunda da bruselyozun ləğv edilməsi problemi aktual olaraq qalır. Hazırda heyvanların bruselyozu Aralıq dənizi hövzəsi, Kiçik Asiya (Türkiyə, İran), cənubi və cənub-Şərqi Asiya (Hindistan, Laos), Afrika, Mərkəzi və cənubi Amerika (Meksika, Braziliya, Çili, Paraqvay, Qvatemala, Kolumbiya) ölkələrində çox geniş yayılmışdır. Bolqarıstan, Yuqoslaviyada bruselyozla mübarizə müvəffəqiyyətlə aparılır, burada ayrı-ayrı regionlarda xəstəliyin nadir halları qeydə alınır. Bununla yanaşı, bir çox ölkələr, xüsusilə də Avropa ölkələri, həmçinin Yaponiya kənd təsərrüfatı heyvanları arasında bu xəstəliyin praktik olaraq tam ləğvinə nail olmuşdur.
Bruselyoz

ÜST-ün məlumatlarına əsasən, bu xəstəlik heyvanlar arasında praktik olaraq bütün dünyada (155 ölkədə), o cümlədən ABŞ, Fransa, Kanada, Avstraliya, İtaliya, İspaniya kimi inkişaf etmiş ölkələrdə yayılmışdır. Qeyd olunur ki, inkişaf etməkdə olan öl- kələrin əksəriyyətində epizotik vəziyyət üzərində lazımi nəzarə- tin təmin edilməsi üçün kifayət qədər vəsait yoxdur, ona görə də belə dövlətlərdə, xüsusən də tropik ölkələrdə sürünün brusel- yozla zədələnmə dərəcəsi haqqında məlumatlar tam dolğun deyildir. İnqilabdan əvvəlki Rusiyada "kütləvi bala salma" halları yüz- lərlə hesablanırdı ki, bu da həmin hadisənin tam qeydə alınma- ması ilə izah edilirdi. Lakin 1912–1913-cü illərdə dərc olunan ilk elmi məlumatlar Rusiyanın şimal quberniyalarında (məsələn, keçmiş Novqorod quberniyasında) xəstəliyin geniş yayıldığını təsdiq edir. İnfeksiya mənbəyi. Brusellalar insan üçün təhlükəli olub heyvanların, praktik olaraq yalnız ev heyvanlarının, xüsusilə də otyeyən cütdırnaqlıların – keçi, qoyun, iribuynuzlu mal-qara, həmçinin donuzların parazitləri sayılır. Yoluxmuş heyvanlarda törədici bağırsaq divarının limfa sistemində toplandıqdan sonra yayılmış (generalizə olunmuş) infeksion proses (bakteriemiya) inkişaf edir ki, bu da bir çox toxumaların, xüsusilə də cinsiyyət üzvləri, süd vəziləri, həmçinin bəzən oynaqların zədələnməsinə gətirib çıxarır.
Bruselyoz

Yoluxmuş heyvanlarda bruselyoz xronik residivləşən gedişə malikdir, ona görə də onlar çox vaxt məhz kəskinləşmələr zamanı, dişi fərdlərdə o, doğuşlar və abortlar dövründə baş verir, həm epizootik, həm də epidemik aspektdə təhlükəlidirlər. Bu zaman törədicinin dölyanı maye və cift ilə ifraz olunması mümkündür. Bundan başqa, bruselyoz törədicisinin sidik (bakteriemiyanın nəticəsi) və nəcis kütlələri vasitəsilə (bağırsaq divarında limfatik follikulla- rın fəsadının nəticəsi) ifraz olunması müşahidə olunur. Qeyd etmək lazımdır ki, heyvanlarda bruselyoz infeksiyası çox vaxt simptomsuz keçir, yəni həm heyvan populyasiyasında, həm də insan üçün infeksiya mənbəyi kimi zahirən sağlam fərd- lər iştirak edə bilər. Bruselyoz infeksiyası üçün müxtəlif növ bru- sellaların ev heyvanlarının ayrı-ayrı nümayəndələrinə qarşı kəskin adaptasiyası səciyyəvidir. Məsələn, B. melitensis xırdabuynuzlu mal-qaranın, B.abortus — iribuynuzlu mal-qaranın, B.suis — donuzların paraziti sayılır. İnsan üçün daha virulent növ olan B. melitensisin əsas sahibləri keçilər və qoyunlar olduğu üçün hamısından çox məhz xırda buynuzlu mal-qaranın yoluxmuş fərdləri təhlükəlidir.
Bruselyoz

Lakin bəzən B. melitensis-in iribuynuzlu mal-qaraya miqrasiyası müşahidə olunur, belə hallarda insanın belə heyanlardan yoluxması və xəs- tələnməsi ehtimalı tamamilə real vəziyyət alır. Son illər bizim öl- kəmizdə məhz bu hadisə müşahidə edilir. İnsanda manifest for- maların inkişaf etməsi üçün B. abortus və B.suis ifraz edən heyvanlar böyük əhəmiyyət kəsb etmirlər, lakin bu, brusellaların göstərilən növləri ilə yoluxmadan sonra insanın xəstələnməsini inkar etmir. İnsan bruselyoz zamanı infeksiya mənbəyi kimi iştirak etmir. Düzdür, insandan yoluxma halları haqqında məlumatlar olma- sına baxmayaraq, onların bəziləri ya şübhəli xarakter daşıyır, ya da kazuitik hallardır (bruselyozla xəstə baytar həkim – qadın təsdiq edir ki, öz həyat yoldaşını cinsi yolla yoluxdurmuşdur, bəzən südəmər uşaqların xəstə anaların südü ilə yoluxması təsvir edilir). Bruselyoz – zoonozlar qrupundan olan tipik infeksiyadır. Bruselyoz zamanı insanlar üçün başlıca infeksiya mənbəyi xəstə qoyunlar, keçilər, inəklər, donuzlar sayılır.
Bruselyoz

Br.melitensis insan üçün obliqat patogenliyə malikdir və xəstəliyin epidemik alovlanmalarını törədir, halbuki Br.abortus və Br.suis nisbətən az patogendirlər və sporadik xəstələnmə törədirlər. Məlum olduğu kimi bioloji adaptasiya nəticəsində brusellaların hər bir tipi müəyyən heyvan növünə uyğunlaşmışdır. Br.melitensis əsasən keçiləri və qoyunları, Br.abortus – iribuynuzlu malqaranı, Br.suis – donuzları zədələyir. Ona görə də insanların bruselyozla xəstələnməsində xırdabuynuzlu mal-qara ən təhlükəli infeksiya mənbəyi sayılır. Digər heyvanların (atlar, itlər, toyuqlar, hind toyuğu, sünbülqıran, siçovullar, marallar, eşşəklər, dəvələr və s.) bruselyozu çox nadir hadisə sayılır, ona görə də elə bir epidemioloji əhəmiyyət kəsb etmir. Bruselyozun epidemiologiyasında brusellaların ayrı-ayrı tiplərinin miqrasiya imkanını nəzərə almaq lazımdır. Belə ki, Br.melitensis qoyun və keçilərdən heyvanların digər növlərinə və əsasən də iribuynuzlu mal-qaraya keçə bilir və onu epidemik bruselyozun rezervuarına çevirir.
Bruselyoz

Bruselyozla xəstə heyvanlar üçün infeksion balasalmalar (abortlar) səciyyəvidir. İnsanların yoluxması baxımından daha təhlükəlisi bruselyozla xəstə heyvanların balasalma və balalama dövrü sayılır (düşüklər, ölü doğulmuş döl, diri bala, dölyanı qişalar, cift, dölyanı maye, ifrazatlarla təmas). Bruselyozun törədicisi xəstə heyvanların nəinki balalaması (quzulama, buzovlama və s.) dövründə, həm də onların normal ifrazatları ilə (südü, sidiyi, nəcisi) xaric edilir. Bala salan heyvanlarda brusellalar doğuş yollarının Patoloji ifrazatlarında, onların südündə və sidiyində uzun müddət (15 aya qədər) aşkar edilir. Yoluxma yolları Ev heyvanları arasında epizootik proses bruselyozun fekal-oral yoluxma mexanizminin sayəsində saxlanır, lakin cinsi yolu da istisna etmək olmaz. İnsan bruselyozla əsas etibarilə alimentar yolla – törədicilərlə yoluxmuş süd və süd məhsullarını istifadə etdikdə, həmçinin qidada kifayət dərəcədə termiki emaldan keçirilməmiş və ya çiy ətdən istifadə etdikdə yoluxur. Sənəti ilə əlaqədar heyvanlarla təmasda olan insanların (baytarlar, zootexniklər, heyvandarlar, sağıcılar, çobanlar və s.) təmasla yoluxması qeyd edilir.
Bruselyoz

Təmas yoluxması adlanan belə yoluxma törədicilərlə çirklənmiş əllər vasitəsilə ağız boşluğunun selikli qişasına törədicilərin da- xil edilməsi zamanı baş verir. Beləliklə, sənəti xəstələnmə də həmçinin həzm yolu vasitəsilə yoluxma ilə bağlıdır. Dəri örtüklərinin tamlığının pozulmasına gətirib çıxaran mik- rotravmalar zamanı bruselyozla yoluxma istisna olunmur. Bru- sellaların zədələnmiş dəridən orqanizmə daxil olması fikri həqi- qətə uyğun deyildir, çünki brusellalar – hərəkətsiz mikroblar olub, dəri toxumasını zədələmək üçün bioloji imkanlara malik deyildir. Təmas yoluxması xüsusilə doğuş, abortar, ölmüş və ölü doğulmuş quzu balalarının dərisini soyduqda realizasiya olunur. Brusellalar heyvanların ifrazatlarında qurumaya qarşı da- vamlı olduqlarına baxmayaraq, aborta uğramış və doğulmuş heyvanların dölyanı mayesi və cifti ilə ətraf mühitin hətta yük- sək kontaminasiyasında onların hava-toz yolu ilə yoluxması baş vermir. Bu, onu göstərir ki, bruselyozun birincili ağciyər forması müşahidə edilmir.
Bruselyoz

Bir sıra müəlliflər yalnız ağırlaşmaın nəticəsi kimi bronxların zədələnməsi və hətta pnevmoniyanın inkişaf et- məsi imkanını qeyd edirlər. Çiy süd məhsulları, ət və bruselyozlu qoyun və keçilərdən alınmış xammal daha böyük epidemioloji əhəmiyyət daşıyır. Süd- də və turş süd məhsullarında brusellalar uzun müddət həyat qabiliyyətlərini saxlayır (10 gündən 40 günə qədər və daha çox). Bruselyozla xəstə keçilərin südü bruselyozun epidemiologiya- sında xüsusi yer tutur. Ondan çiy halda istifadə etdikdə insanla- rın xəstələnməsinə səbəb olur. Qida məhsulu kimi nadir tətbiq olunan qoyun südü çox az hallarda xəstələnmənin səbəbi sayılır. İnək südü şəxslərin böyük qisminin yoluxmasının əsas səbəbi hesab olunur və sənəti və məişət şəraiti ilə heyvandarlıqla bağlı olmayan insanların yoluxmasında xüsusi yer tutur.