LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Yamayka

Sahilə yaxın ərazilərində ovalıqlar var. Ən yüksək nöqtə Mavidağdır (2256 m.). Xristofor Kolumb Yamaykanı 1494-cü ilin mayın 5-də kəşf etmişdir. Yamayka dünyada boksit ehtiyatlarına görə 4-cü, hasilatına görə 2-ci yeri tutur. Ölkə üçün turizm əsas gəlir mənbələrindən biridir.
Rafael Santi

Rafael Santi (6 aprel 1483[…] və ya 28 mart 1483, Urbino[d][…] – 6 aprel 1520[…], Roma, Papa dövləti[…]) — məşhur italyan rəssamı. Raffaello, Raffaello Sanzio, Raffaello Santi, Raffaello de Urbino və ya Rafael Sanzio de Urbino kimi də tanınmışdır. İtaliyanın Urbino şəhərində 6 aprel 1483-cü ildə anadan olub. Rafael İntibah hərəkətlərini erkən inkişaf etmiş bacarıqlı bir gənc olaraq görmüş, rəssamlığa on altı yaşında çəkdiyi "Həvvanın yaradılışı" və "Trinite" əsərləri ilə başlamışdır. Rafaelin atası olan Giovanni Santi də Urbino da rəssamlıq edirdi. Atası 1494-ci ildə ölüncə Rafael, öz evində xarici təsirlərdən uzaq bir şəkildə işlərini davam etdirdi. Rafael Florensiyaya gedincə özünü İntibahın içində tapdı.
Rafael Santi

Leonardo da Vinçi və Mikelancelo təsirində qalaraq sənətinə yeniliklər qatdı. Florensiyada 1508-ci ilə qədər çəkdiyi rəsm əsərləri isə "Sikst Madonne", "La Belle Jandinière", "Madonna of the Chair" və "Entombmeut" olmuşdur. Rafael, Romada Papa II. Julius üçün işləyib. Romaya gəldiyi zaman, Mikelancelo, Julius'un etdirdiyi Sikst kilsəsinin bəzəyini çəkirdi. Rafael, burada ilk olaraq Papanın kitabxanasını dekorasiyaya etdi. Çəkdiyi teolojik, fəlsəfi, lirik hesabatlarında sükunət; rənglərdə ahəng; mövzularda aydınlıq və bir bütün ifadə hakimdir.
Rafael Santi

Rafaelin gördüyü işlərdən biri də parça üzərinə qoyduğu bəzəklərlə, divar örtükləri hazırlamasıdır. 1513-1521 illəri arasında hazırladığı on ədəd böyük divar bəzəmə örtüləri, Sikst kilsəsində istifadə edilmişdir. 1514-ci ildə, Papa Leo Xin əmri altında da Saint Peter Bazilikasının baş memarı oldu. 37-ci ad günündə, 6 aprel 1520-ci ildə, Romada öldü. Rafael, Avropada klassik rəssamlığın əsasını qoymuşdur. Michelangelodan fərqli olaraq görünən hər şeyi bütün zənginliyi tabloya köçürmüş, tarixi və xristianlığa aid dini mövzulara sadiq qalmışdır. Xarici keçidlər Səda — “Rafael Obrazın poeziyası” Rusiyada (14.09.2016)
Nyutonun ikinci qanunu

Nyutonun ikinci qanunu – hərəkətin differensial qanunu maddi nöqtəyə qoyulan qüvvə və onun təcili arasındakı əlaqəni göstərir. Bu qanuna əsasən ətalətli sistemdə maddi nöqtənin aldığı təcil verilən qüvvə ilə düz, onun kütləsi ilə isə tərs mütənasibdir. Nyutonun ikinci qanunu belə ifadə olunur: a → F → m burada, a → {\displaystyle {\vec {a}}} — cismin təcili, F → {\displaystyle {\vec {F}}} — cismə təsir edən qüvvə, {\displaystyle m} — cismin kütləsidir. Və ya daha məlum formada: F → {\displaystyle {\vec {F}}} a → {\displaystyle m{\vec {a}}} F → p → , p — cismin impulsudur.Əgər cismə bir neçı qüvvə təsir edirsə, onda Nyutonun ikinci qanunu belə yazılır: ∑ i 1 n F i → a → ∑ i 1 n F i → p → , p — cismin impulsudur.Cismin kütləsi zamandan asılı olaraq dəyişərsə, onda Nyutonun ikinci qanununu aşağıdakı kimi ifadə etmək olar: cismin impulsunun dəyişməsi ona təsir edən qüvvəyə bərabərdir. d ( m v → ) d t F → v → {\displaystyle m{\vec {v}}} — cismin impulsu, t — zaman, d d t {\displaystyle {\frac {d}{dt}}} — isə zamanın törəməsidir. Nyutonun ikinci qanunu yalnız işıq sürətindən kiçik sürətlər və ətalətli sistemlər üçün düzgündür.
Fəlsəfə doktoru

Fəlsəfə doktoru (PhD; lat. philosophiae doctor və ya doctor philosophiae; ing. Doctor of Philosophy) — elm sahələri üzrə doktoranturada verilən yüksək elmi dərəcə. Fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi müvafiq ali məktəbin magistratura pilləsini bitirmiş, müəyyən edilmiş imtahanları müvəffəqiyyətlə vermiş, alimlik dərəcələrinin və elmi adların verilməsi haqqında Əsasnamə ilə müəyyən edilmiş qaydada dissertasiya müdafiə etmiş şəxslərə verilir. Bu dərəcə ali məktəblərin (fakültələrin), yaxud elmi-tədqiqat müəssisələrinin ixtisaslaşdırılmış elmi şuralarının təqdimatı əsasında Ali Attestasiya Komissiyasında təsdiq olunur. Fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini almaq üçün təqdim edilmiş dissertasiya aktual elmi məsələnin yeni həllini verən və müəyyən bilik sahəsi üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edən yetkin elmi tədqiqat işi olmalıdır. Həmçinin bax Elmlər namizədi Elmlər doktoru
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı

Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı — Bakı şəhəri, H. Z. Tağıyev küçəsi 4 (köhnə Qorçakovskaya küçəsi 6) ünvanında yerləşən, əvvəllər Bakı milyonçusu Hacı Zeynalabdin Tağıyevə məxsus olmuş, hazırda isə Azərbaycan Tarix Muzeyinin yerləşdiyi saray binasıdır. Bina 1893–1902-ci illərdə mülki mühəndis Y. V. Qoslavski tərəfindən inşa olunub. Saray həyat yoldaşı Sona xanım üçün Tağıyevın hədiyyəsi idi.Bina şəhərin mərkəz hissəsində bütöv bir kvartalı əhatə edir və zəngin planlaşdırma strukturuna malikdir. Bu əzəmətli saray hər dörd fasadı və nəhəng gümbəzləri ilə diqqəti cəlb edirdi. Əsas simmetrik fasad italyan renessansının təmtəraqlı formalarında həll olunub. Sarayın tikintisi zamanı, Qoslavski klassik order sistemindən istifadə etsə də, kompozisiyanın bəzi elementləri və zalların interyerləri Azərbaycan memarlıq ənənələrindən ilhamlanmışdır. Sarayın tikintisi zamanı müxtəlif memarlıq üslublarından istifadə olunmuşdu. Belə ki, simmetrik baş fasad italyan intibahının təmtəraqlı formalarında, təmizlik otağı fransız rokokosu, yemək otağı flamand barokkosu, yataq otağı isə modern üslubunda həll olunmuşdur. H. Z. Tağıyev İ. Qoslavskini memar kimi yüksək qiymətləndirir və ona mehribanlıqla yanaşırdı.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı

Tağıyev Qoslavskinin istedadının pərəstişkarı və memarın himayəçisi hesab edilirdi. Qoslavskinin yaradıcılığının ən yaxşı nümunələri olan memarlıq əsərlərinin sifarişçisi H. Z.tağıyev idi. Bu əsərlərə nümunə kimi, Tağıyevin sarayını, Müsəlman qızlar məktəbini, Tağıyevin Mərdəkan qəsəbəsindəki villasını, Tağıyevin Qafqazda məşhurlaşmış toxuculuq fabrikinin binasını nümunə göstərmək olar. Tağıyev sarayı bir neçə dəfə rekonstruksiyaya məruz qalmışdı. XX əsrin ortalarında aparılan təmir zamanı güzgülü otaqdakı şəkillər "burjua qalığı" kimi məhv edilmiş və üzərindən yeni suvaq çəkilmişdir. 2000-ci ildə cari təmir zamanı suvağın altında həmin divar rəsmləri aşkar edilmiş və bərpa olunmuşdur. Sarayın interyerlərinin 1910-cu ildə çəkilmiş fotoları Memarlıq xüsusiyyətləri Planlaşdırılması Bina şəhərin mərkəz hissəsində bütöv bir kvartalı əhatə edir və zəngin planlaşdırma strukturuna malikdir. Nəhəng günbəzlərlə tamamlanan bu üçmərtəbəli sarayın bir tərəfi Baryatinski (indi Əbdülkərim Əlizadə), digərləri Polis (indi Yusif Məmmədəliyev), Merkuri (indi Zərifə Əliyeva), əsas fasadı isə Qorçakov (indi Hacı Zeynalabdin Tağıyev) küçələrinə baxır. Otaqların ikisıralı tikilişi sarayın daxili həllinin əsasını təşkil edir.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı

İki qapalı həyət ətrafında mərasim və yaşayış otaqları qruplara ayrılıb. Binanın iki aralı mərmər pilləkənləri olan ön hissəsi Qərbə baxır. Sarayın yaşayış sahəsi 3000 m2 əhatə edir, burada zəngin ornamentli 100 otaq və zal yerləşib. Mərmər pilləkanlı giriş hissəsi qərb istiqamətinə yönəlib. Giriş hissələri, şərq və avropa üslublu qapalı lodjiyalı zallar planın kompozisiyasının əsas elementləri sayılır.Birinci mərtəbədə H. Z. A. Tağıyevin kontoru və bir sıra başqa otaqlar, ikinci mərtəbədə isə yaşayış otaqları, kabinet və iki zal – Avropa və Şərq zalları, eləcə də iki seyf otağı, təmizlik otaqları, mətbəx, hamam və s. yerləşirdi. Y. Məmmədəliyev küçəsinə ayrıca çıxışı olan üçüncü mərtəbə 16 otaqdan ibarətdir.H. Z. Tağıyevin evi saray obyekti kimi şəhərin mərkəzində bütünlüklə tikilən yeganə məhəllədir. Xəzər dənizi sahilinin yaxınlığında yerləşən bu məhəllə memarlıq-planlaşdırma nəzərindən uğurlu yerləşməyə malikdir.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı

Fasadın üzərindəki xronoloji məlumata əsasən sarayın əsası 1893-cü ildə qoyulmuş və inşaat işləri mərhələlərlə davam etdirilmişdir. Binanın məkani mahiyyətini Qorçakov küçəsi tərəfindən geniş zal təşkil edir. Memar Qoslavski rasional konstruktiv üslubdan istifadə edərək məhəllənin perimetri boyunca ikicərgəli otaqlar tikmişdir. Öz layihələrinə çox diqqətlə yanaşan memar zalda mühüm yeri iki əsas pilləkənə vermişdir: soldakı ictimai-məişət şərtlərinə görə bir qədər gizlədilmişdir və ikinci mərtəbədə yerləşən Şərq zalına aparırdı, Şərqdən isə bir qədər çox açılmış ikimarşlı mərmər pilləkən Avropa zalına aparır. Binada plan və həcmli kompozisiya formaya görə ən sadə paralelepipedlərin mürəkkəb qarşılıqlı tabelik və əlaqə sistemi əsasında qurulur. Ön otaqların pilləkən marşlarının yanında yerləşdirilməsi olan memarlıq istiqamətində həcmi-məkani inkişafı müəyyən edir. Şərq zalının ikimarşlı pilləkənləri bir qədər qapalı səciyyə daşıdığı üçün iri ölçüdə güzgülərlə örtülmüş qabaritli divarlarla həll edilmişdir. Memarlıq elementlərinin dəfələrlə əksi ecazkar şərq formaları vasitəsiylə ifadə olunur. Məhdud məkanda hərəkət və qalxma, ikinci mərtəbəyə aparan pilləkənlərlə asan və rahat baş verir.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı

Bu əzəmətli saray hər dörd fasadı və nəhəng gümbəzləri ilə diqqəti cəlb edirdi. Əsas simmetrik fasad italyan renessansının təmtəraqlı formalarında həll olunub. Mərtəbələrin dəqiq bölgüsü, divarların dərin rustikası, memarlıq plastikasının zənginliyi şəhərsalma baxımından əhəmiyyətli mövqe daşıyan binaya xas özəlliklərdir. Sarayın tikintisi zamanı, Qoslavski klassik order sistemindən istifadə etsə də, kompozisiyanın bəzi elementləri və zalların interyerləri Azərbaycan memarlıq ənənələrindən ilhamlanmışdır.Sarayın dörd küçəyə yönəlmiş fasadları ətraf mühitin məkani strukturunu yaxşılaşdırır. Binanın iri dominantası həcmi kütlələrin miqyaslı tikintisinə daxil olmuşdur, şəhərsalma intizamını müəyyən edərək, qonşu tikililərə təsir etmişdir. Sahilə doğru gedən binanın bütöv məhəllədə yerləşməsi, qonşu mülklərinə xüsusi akkumulyator kimi təsir edirdi. Burada sıravi tikintiyə yer yox idi, şəhərsalmanın həcmi və memari həllinə öz tələbləri ilə yeni seçmə forma əmələ gəlirdi.Uzadılmış fasad onun arxasındakı daxili ərazini gizlətmir, onu öz kütləsi ilə bağlamır, əksinə, çölə açaraq binanın interyerinin genişliyini hiss etdirir. Şərq və Avropa zalları fasadın üzərində əsas kompozisiya elementlərini, yuxarı rakursda iki mərtəbə boyunca olan iri üçaşırımlı yarımdairəvi tağlarla əyani surətdə nümayiş etdirir. Fasadın çmərtəbəli mərkəzi hissəsi, üçtağlı lociyaların tərkibində şaquli çıxıntının ritmi ilə, yeni kompozisiya sistemi qismində çıxış edir.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı

Üstünlük təşkil edən üfüqi hissələr, əzəmətli qabarıq daş hörgü ilə köndələn divarın dirəyinə bənzəyən, "sanki batan pilon-aralıq hissələri, gözləri bahalı güzgülü şüşələrin arxasından mağazaların kontur və piştaxtaları görünən yerinə cəlb edir. Fasadın memarlıq kompozisiyasının bu vacib hissəsi bədii mövqeni bütün sahəsi boyunca saxlayır. Binanın bütün fasadlarına Bakı karxanalarından gətirilən daşlardan üz çəkilmişdir. Bakı memarları öz səmərəli təcrübələrində fasadın memarlığına təsir edən qədimi tikintilərdən müvəffəqiyyətlə istifadə edirdilər. Birinci mərtəbənin düzbucaq mütənasibliyi iri, yonulmamış bloklarla hörülməsi, daş hörməsini ifadəli, bütöv sistemə çevirmişdir. Saray tikintisinə məxsus olan mərkəzi girişin yoxluğu xüsusilə vurğulanmışdır. Evə gələnlər iki əsas qapıdan geniş, memarlıq və məkani cəhətdən yaxşı işlənmiş zala daxil olur. Fasadın üzərində İtaliya intibah memarlığı tam hazırlıqla klassik üsul və formaları ilə özünü göstərir. Şərq və Avropa zalları fasadın üzərində ümumiləşdirilmiş yarımdairəvi tağları ilə memarlıq kompozisiyasının vacib elementi kimi göstərilib, yumru sütunlara antablementlərlə dirənir.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı

Saray daşlarından olan tağların aydın çəkilməsi memarlıq üsullarının dinamikasını nümayiş etdirir və bədii emosiyalar yaradır.Lociyalar yanlardan rizalitlərlə bağlanıb və pəncərə motivləri ilə birgə sinxron olaraq işləyir. Mütənasib dişlərlə bəzənmiş sərt frontonlu profil haşiyələr təqdim olunmuşdur. Bakı şəhərinin iqlim şərtlərinə cavab verən, küçəyə çıxan təmtəraqlı incə metal məhəccərli eyvanlar, onların altında isə əzəmətli çıxıntılarla iri daş kornşteynlər yerləşir. Sarayın interyerlərinin işlənməsi zamanı müxtəlif memarlıq üslublarından istifadə olunmuşdu. Belə ki, simmetrik baş fasad italyan intibahının təmtəraqlı formalarında, təmizlik otağı fransız rokokosu, yemək otağı flamand barokkosu, yataq otağı isə modern üslubunda həll olunmuşdur. H. Z. A. Tağıyevin kabineti, yemək, qonaq və başqa otaqlar palıd ağacı ilə bəzədilmişdir.İnteryerdə həndəsi formalı rəsm elementlərindən yığılmış taxta plafon maraq doğurur. Kabinet, yemək zalı, qonaq otağı və digər yerləşgələr Qoslavskinin təsvirlərinə uyğun olaraq palıd ağacından parketlə zövqlə işlənmişdir. Parket üçün 6 növ ağac istifadə olunub.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı

Sarayın qapıları – limon ağacından, oboylar isə təbii dəridən hazırlanmışdır. Güzgülər Fransadan, pəncərə şüşələri isə Venesiyadan sifariş edilmişdi.Saray sahibinin ən çox vaxt keçirdiyi interyerlər: iş kabineti, qonaq otağı, bilyard otağı, qızlarının yataq otağı və sairə maraqlı şəkildə həll edilmişdir. Memarlıq cəhətdən kabinet ciddi üslubda həll edilib, yalnız boş divarlar, rəsm əsərləri, müvafiq mebel və aşağı hissədə perimetr boyunca zövqlə yerləşdirilmiş kitab şkafları, uzunlamasına olan oxun ortası ilə İvan Ayvazovskinin böyük rəsminin aşağısında küncləri kitab şkaflarına dirənən böyük masada yeganə dəyirmi heykəl – megalomaniya əlaməti olan I Napoleonun büstü (Tanrılıq iddiası) yerləşir. Ev sahibinin yazı masasının arxasında, maraqlı taxta işləmədə mehrab üslublu azərbaycansayağı piştağ (portal) var. Olafon iri kessonlarla və aralı düzülmüş kornşteynli sadə karnizlə işlənib. Çox geniş karnizdə, ciddi üslubun həcmi-məkani parametrlərinə riayət edilib.Mütənasib ölçülü qonaq otağı genişdir, ciddi həcmi-məkani mövqedə qalaraq dəbdəbəli memar şərhinə iddia etmir. İ. Qoslavski, yalnız Şərq zalı istisna olmaqla, interyer kompozisiyasının həllində az vəsait istifadə edərək, çox ifadəliyə nail olmağa çalışmışdır. Qonaq otağının divarları iki yarusa bölünüb. Aşağıdakı düzgün profil verilmiş düzbucaq bölmələr vasitəsilə taxta panellərlə işlənib.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı

Xüsusi panoramanı vizual olaraq təsəvvür edib, orada möhkəm stullardan ibarət müvafiq mebeli yerləşdirərək, aralarına gözəl halqalı uzadılmış gövdə daxil edilmişdir. Yuxarı yarus gözü yormayan dinc örtüklü dekorativ şəkilli kağızla örtülüb. Oradaca iki rəsm əsəri qoyulub. Qonaq otağının uzununa oxu boyunca interyerdə üstünlük təşkil edən mürəkkəbləşmiş memari-məkani kompozisiyası qurulumuşdur.Bahalı qab-qaşıq üçün nəzərdə tutulmuş möhkəm şkaf dekorativ kartuşla bitən güclü və incə profilləşdirilmiş tağ təntənəli kompozisiya formasını təsvir edir. Tağların üfüqi ilə bərabər iki həcmli ifadə olunmuş qapı çərçivələri bir balaca batıq formadadır. Mərkəzi hissələr plastik işlənərək və aydın çəkilərək, vahid kamera kompozisiyası təşkil edir. Bu, memar İ. Qoslavski tərəfindən çox gözəl yaradılmış orijinal dizayndır. Karnizlə birlikdə çox cüzi işlənmiş memarlıq motivləri olan plafona yumşaq keçərək, üfüqi məhbəs təmkinlə düzəldilmişdir.Tağıyevin qızlarının küncdə yerləşən yataq otağının sahəsi incəliklə və vizual olaraq qonaq və yataq hissələrinə bölünüb. Aşkar olaraq bölgü hiss olunmur, çünki interyer vahid fəzaya malikdir.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı

Burada gözəl ayrılmış və aydın çəkilmiş bazalı və kapitelli nazik dəmir sütunlara modern dalğavari şəkillə doldurulmuş incə və düz tağ kompozisiyası söykənir. Dekorativ elementli zolaqlarla üfüqi vurğulanmış aşağı naxışlı panel otağın perimetri boyunca keçərək, çarpayı ilə örtülür, sonra isə davam edir. Çarpayıların üzərində küncləri panelə dirənən düzbucaq çərçivəyə yarımdairəvi dekorativ tağ daxil edilmişdir. Divarların birində divan, qoltuqlu kürsü, stullar və ortada masa qoyulmuşdur. Divar taxta lövhələrlə düzbucaqlı ekranlara bölünmüşdür. Bütün ekranlar modern məzmunlu yüngül dekorativ şəkillərlə doldurulub. Ətrafdakı mebel üzərində də modern üslubundan alınma dalğalı yarpaqlar təsvir olunmuş parçadan üz çəkilmişdir. Döşəmədə iri planda modern üslublu ornament təsvir edilmişdir. Sarayın interyerlərinin müasir görünüşü Şərq zalının divarlarının həndəsi proporsional olan modul toru şaquli aksentlərlə, Şərq incəsənətinin dekorativ tətbiqi elementləri ilə dolu geniş məkanın ritmikası ilə qarşılıqlı əlaqələnir.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı

Memar dekorativ materialdan istifadə edərək öz qavrama formasını tapmışdır. Material çox incə, naxışlar isə çox yüngüldü, xüsusilə, zalın dirək hissəsində memar üç neomavritan tağından ibarət olan portikə maraqlı kompozisiya şəkli vermişdir. Bu üsulla Qoslavski interyerin sakit daxili məkanına kütlələrin dinamikasını gətirmişdir.Şərqin incə rəssamlıq palitrası səthlərinin şaquli və üfüqi parçalanmaya keçməsindən asılı olaraq bitki motivləri tağların timpanlarını örtür. Bahalı dekorativ örtüklü ağır kessonlaşmış plafon kvadrat və düzbucaq çərçivələrə bölünərək yüngülləşdirilmişdir. Şərqdə saray və imarətlərdə interyerlərin dekorativ bolluğuna həmişə üstünlük verilirdi. Bu ənənə Tağıyevin sarayının Şərq zalından da yan keçməmiş və sarayın bu zalının interyeri Bakıdakı ən yaxşı interyerlər sırasına daxil olmuşdur.Zalın inqlaba qədərki interyeri Tağıyevin sifarişi ilə çəkilmiş şəkillər albomu vasitəsiyllə dövrümüzə çatmışdır. Eyvanın arxasında rəssam İvan Ayvazovski tərəfindən işlənmiş rəsm əsəri, zalı tamamlayan eninə ox kimi keçir. Şərq zalının iç görünüşü əzəmətli naxış və bəzəmələrlə fərqlənir, şaquli və üfüqi detallar divarların səthini bitki ornament motivləri ilə doldurulmuş ekranlara bölür. Dirəklərdən biri üçtağlı Mavritaniya orderinin zərif sütunları formasında tərtib olunmuşdur.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin sarayı

İ. Qoslavskinin eskizi əsasında həndəsi şəkillərdən ibarət və yığma elementlərdən düzəldilmiş taxta tavan çox əzəmətli görünür.İnteryerin məkani strukturuna yarımdairəvi tağları ilə ayırılmaz surətdə daxil olan, bağlı üslublu lociya zalın içindən qərb istiqamətinə çevrilmişdir.Sarayın Şərq zalının bəzədilməsi üçün, 4 kq tavan üçün, ümumilikdə isə 8 kq qızıldan istifadə olunub. Şərq zalının interyeri zəngin dekoru ilə fərqlənir, şaquli və üfüqi bölgülər divarların səthini floral motivli ornamentlərlə bəzənmiş ekranlara bölür. Avropa zalı Avropa zalı Şərq zalı ilə müqayisədə daha açıqdır. Bu zala gətirən pilləkən ikimarşlıdır, işıqlıdır, klassik üslub və formada inşa edilmişdir. Hər iki zalın sahəsi ümumilikdə eynidir (təqribən 180 m² 11×17.35 m qabaritləri ilə), lociyaları (sütunlu qalereya) da eyni xüsusiyyətlərə malikdir.Binanın perimetri boyunca zallar iki iri paralelepiped cəmləşib məhəllənin mərkəzi hissəsində, olduqca iri və düzbucaq formada bitişik həyət aralıqları, ikinci mərtəbəyə açıq üslublu pilləkənlər aparır. Burada Bakıda bina tikintisində ənənəvi hesab edilən şüşəbənd sistemindən istifadə olunmamışdır. Zapletin, Georgi, İosif Qoslavski. Bakı şəhərinin tarixindəki memar, Bakı: Şərq-Qərb, 2013 Fətullayev-Fiqarov, Şamil, İ.V.Qoslavski-"Qafqazlı Rastrelli" (1865-1904), Bakı: Şərq-Qərb, 2013, ISBN 978-9952-32-053-4 Fətullayev-Fiqarov, Şamil, Bakının memarlıq ensiklopediyası, Bakı: Şərq-Qərb, 2013 Fətullayev-Fiqarov, Şamil, Bakı memarları XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində, Bakı: Şərq-Qərb, 2013 Fətullayev-Fiqarov, Şamil, Bakıda şəhərsalma – XIX əsr və XX əsrin əvəllərində, Bakı: Şərq-Qərb, 2013 Həmçinin bax Azərbaycan Tarix Muzeyi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin ev muzeyi Azərbaycan memarlığı Xarici keçidlər Azərbaycan Tarix Muzeyinin rəsmi saytı Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Sarayı — video.
Əliabbas Qədirov

Əliabbas Gülabbas oğlu Qədirov (13 fevral 1946, Bakı – 8 mart 2006, Bakı) — Azərbaycanlı aktyor, Azərbaycan SSR xalq artisti (1989). Əliabbas Gülabbas oğlu Qədirov 13 fevral 1946-cı ildə Bakıda anadan olub. Bakıdakı 31, 176, 43, 36, 105 saylı orta məktəblərdə təhsil alıb. On birinci sinfı 105 saylı məktəbdə bitirib. Səhnə sənətinə səkkizinci sinifdən başlayaraq maraq göstərib. Dəmiryolçular klubunda xalq artisti Ağadadaş Qurbanovun rəhbərlik etdiyi dram kollektivinin üzvü olub. Romantik, monumental tamaşalarda rolları oynamaq vərdişlərinin ibtidai əsaslarını həmin dram dərnəyində öyrənib.
Əliabbas Qədirov

O, 1965-ci ildə Mirzağa Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunun dram və kino aktyorluğu fakültəsinə daxil olub. Sənət müəllimi, ixtisas kurs rəhbəri xalq artisti, professor Mehdi Məmmədov, səhnə danışığı müəllimi əməkdar artist, qiraət ustası Müxlis Cənizadə olub. Tələbəlik illərində institutun tədris teatrının ştatlı aktyoru kimi burada Cəfər Cabbarlının "Aydın" (Surxay), Hüseyn Cavidin "Azər", Afanasi Salinskinin "Təbilçi qız" (Fyodr) əsərlərinin tamaşalarında maraqlı rollar oynayıb. Elə buna görə də Əliabbas Qədirov son kursda oxuyanda Mehdi Məmmədov onu Akademik teatrda quruluş verdiyi Hüseyn Cavidin "Xəyyam" faciəsində Yusif roluna dəvət edib. Ancaq tamaşanın premyerası uzanıb və 12 mart 1970-ci ildə göstərilib. Elə bu səhnədə ilk addımından teatr ictimaiyyətinin nəzər diqqətində olub. O, 1970-ci il aprel ayının 6-dan Milli Dram Teatrının aktyoru olub.
Əliabbas Qədirov

Məşhur aktyor 26 dekabr 2001-ci ildə teatrın bədii rəhbəri və direktoru təyin edilib. Əliabbas Qədirov 1970-ci ildən Milli Dram Teatrında oynadığı rollar zaman ardıcıllığı ilə aşağıdakı kimi sistemləşdirilə bilər: Yusif. "Xəyyam", Hüseyn Cavid. Pronya. "Zamanın hokum", Nikolay Poqodin. Xosrov. "Küləklər", Sabit Rəhman.
Əliabbas Qədirov

"Ulduz, yaxud Ədirnə fəthi", Cəfər Cabbarlı. Nostradamus. "Hələ "sevirəm" deməmişdilər…", Ramiz Novruz.Aktyor Azərbaycan Dövlət Televiziyasında çoxlu tamaşalarda oynamış, uzun illər əvvəlcə gənclər üçün "Məşəl", sonralar əyləncə xarakterli "Komediyalar aləminə səyahət" verilişlərinin aparıcısı olmuşdur. Onun oynadığı tamaşaların bir qismi televiziyanın "Oızıl fond"una daxildir. Onlardan Süleyman Sani Axundovun, "Laçın yuvası" (Cahangir), Məmməd Muradan "Təkan" (Dilqəm), İlyas Əfəndiyevin "Atayevlər ailəsində" (Cahangir), Mirzə Fətəli Axundzadənin "Hacı Qara" (Heydər bəy), Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Bəxtsiz cavan" (Fərhad), Mar Bayciyevin "Duel" (İsgəndər), Dazortsevin "Qəbula gələn sonuncu adam" (Kişi) əsərlərinin teletamaşasında Əliabbas Qədirovun yaradıcılığı daha parlaq şəkildə təcəssüm tapıb. Əliabbas Qədirov teatrla yanaşı, kino aktyoru kimi də məşhurdur və böyük uğurlar qazanıb. Hətta o, məhz kinorejissor Eldar Quliyevin çəkdiyi "Sevinc buxtası" iki seriyalı bədii fılmindəki Nazim roluna görə Azərbaycan Respublikasının Dövlət mükafatına layiq görülüb.
Əliabbas Qədirov

Dram Teatrının kollektivi Əliabbas Qədirovun məzarını ziyarət edib //Zaman.- 2016.- 13 fevral.- S. 6. Əliabbas Qədirovun 70 illik yubileyi keçirilib //Kaspi.- 2016.- 18 fevral.- S.9. Əliabbas Qədirovun yubileyinə həsr olunmuş dəyirmi masa: [Mərdəkan Mədəniyyət sarayında] //Mədəniyyət.- 2016.- 24 fevral.- S. 4. Görkəmli aktyor Əliabbas Qədirov yad edilib //525-ci qəzet.- 2016.- 16 fevral.- S.7. Xiləli, A. Qiyməti tamaşaçı verəndə: [teatrda keçirilən xatirə gecəsi haqqında] //Ədəbiyyat.- 2016.- 20 fevral.- S.32. Mirməmməd, G. Yetmiş yaşın zirvəsindən salam: [teatrda Xalq artistinin xatirə gecəsinin keçirilməsi haqqında] //Mədəniyyət.- 2016.- 19 fevral.- S. 6.
Tikiş maşını

Tikiş maşını (ingiliscə: sewing machine) — tikiş üçün istifadə edilən məişət əşyası. İlk tikiş maşınını icad edən dəqiq olaraq bilinmir. Bunun səbəbi bir çox icadçının olmasıdır. 1790-cı ildə ilk patenti alan adam olaraq qeydlərdə Tomas Saint görünür. Daha sonralar Isaac Singer və Elias Hove Jr.
Tikiş maşını

kimi ixtiraçıların tapdığı bir çox yenilik komitə tərəfindən reallaşdırılmamışdır. Bir çox patent alındı, ancaq heç biri biznes müvəffəqiyyəti əldə edə bilmədi. 1830-cu ildə Fransada yaşayan Barthelemy Thimmonier ticari müvəffəqiyyət qazanan ilk tikiş maşının patentini aldı. Zəncir tikiş edə bilən bu maşınlardan 80 dənə hazırlalndı və ordunun paltarlarının tikililişində istifadə edildi. Bu maşınların işlərinə zərər verəcəyini düşünən bir qrup dərzi bütün maşınları talan etdi.
Tikiş maşını

Thimmonier bu hadisənin ardından yoxsul bir həyat yaşadı. 1833-cü ildə ABŞ-də Kateqoriya:Məişət texnikası Valter Hunt adlı bir ixtiraçı tərəfindən inkişaf etdirilən cüt tikiş edə bilən maşın icad edildi. Hunt bu maşının patentini aldı. 10 ildən sonra Elias Hove Jr. Hunt -un kəşfindən xəbərsiz bir cüt tikiş maşını hazırladı və patentini aldı.
Tikiş maşını

Hovenin ailələri geniş olduğu üçün dolanışıqlarına xeyri olması baxımından zəngin ailələrə dərzilik edirdi. Hove yoldaşını iş görərkən izləməsindən sonra tikiş maşını inkişaf etdirmə fikirinə gəldi. Amerikada 1846-cı ildə çıxardığı müvəffəqiyyətli tikiş maşını üçün bir istehsalçı tapa bilmədi. İngiltərəyə gedən qardaşı Amasa, Villiam Tomas adlı bir istehsalçı ilə razılaşdı. Hove maşını uyğunlaşdırmaq üçün getdiyi İngiltərədə anlaşılmazlıq yaşayınca beş qəpiksiz ABŞ-yə qayıtmaq məcburiyyətində qaldı.
Tikiş maşını

Howe daha sonra ideyasının oğurlandığını hiss etdi. O piratları məhkəməyə verdi və məhkəmə tərəfindən haqlı olduğu üzə çıxdı . Ona təzminat ödəmək məcburiyyətində qaldılar. Howe daha sonralar ABŞ-nin ən zənginlərindən oldu. Vikianbarda Tikiş maşını ilə əlaqəli mediafayllar var.
Kvant mexanikası

Kvant mexanikası — əsası alman fiziki Verner Heyzenberq tərəfindən qoyulmuşdur və nəzəri fizikanın bir bölməsidir. Plank sabiti ilə müqayisə olunan fiziki hadisələri öyrənir. Kvant mexanikası hərəkətin Plank sabiti ilə müqayisə olunan qiymətlərində (atom və ya foton miqyaslarında) fiziki hadisələri izah edən nəzəri fizika sahəsidir. Kvant mexanikasının verdiyi proqnozlar klassik mexanikanın verdiyi proqnozlardan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. Plank sabitinin makroskopik cisimlərin hərəkəti ilə müqayisədə olduqca kiçik qiymətə malik olması səbəbindən kvant effektləri əsasən mikroskopik miqyaslarda müşahidə olunur. Əgər sistemin fiziki hərəkəti Plank sabitindən kifayət qədər böyük olarsa, kvant mexanikası üzvü şəkildə klassik mexanikaya keçir. Öz növbəsində, kvant mexanikası sahənin kvant nəzəriyyəsinin qeyri-relyativist yaxınlaşmasıdır (başqa sözlə, sistemin böyük hissəciklərinin enerji ətaləti ilə müqayisədə aşağı enerjilərə yaxınlaşmasıdır) Makroskopik ölçülərdə olan sistemləri yaxşı təsvir edən klassik mexanika molekul, atom, elektron və foton səviyyələrində bütün hadisələri təsvir edə bilmir. Kvant mexanikası müvafiq olaraq atomları, ion, molekul, kondensə olunmuş mühitləri və digər elektron-nüvə quruluşlu sistemleri kifayət qədər yaxşı təsvir edə bilir.
Kvant mexanikası

Kvant mexanikası eyni zamanda elektron, foton və digər elementar zərrəciklərin hərəkətlərini təsvir etmək iqtidarındadır, lakin elementar hissəciklərin çevrilmələrinin dəqiq invariant relyavistik təsviri sahənin kvant nəzəriyyəsi çərçivəsində qurulur. Kvant mexanikasının köməkliyi ilə əldə olunmuş nəticələri eksperimentlər birmənalı təsdiq edirlər. Kvant dinamikasının əsas tənlikləri – Şredinger tənlikləri, fon Neyman tənlikləri, Lindblad tənlikləri, Heyzenberq tənlikləri və Pauli tənliyidir. Kvant mexanikası tənlikləri riyaziyyatın operatorlar nəzəriyyəsi, ehtimallar nəzəriyyəsi, funksiya analizi, cəbri operatorlar və qruplar nəzəriyyələri ilə sıx şəkildə bağlıdır. Baxış və Anlayış Kvant mexanikası fiziki sistemlərin xassələrini və davranışlarını hesablamağa imkan verir. Adətən mikroskopik sistemlərə tətbiq olunur: molekullar, atomlar və atomaltı hissəciklər. Onun minlərlə atomu olan mürəkkəb molekullar üçün uyğun olduğu sübut edilmişdir, lakin onun insanlara tətbiqi Vignerin dostu kimi fəlsəfi problemlər yaradır və bütövlükdə kainata tətbiqi spekulyativ olaraq qalır. Kvant mexanikasının proqnozları son dərəcə yüksək dərəcədə dəqiqliklə eksperimental olaraq təsdiq edilmişdir .
Kvant mexanikası

Nəzəriyyənin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, o, adətən nə baş verəcəyini dəqiqliklə proqnozlaşdıra bilmir, ancaq ehtimallar verir. Riyazi olaraq ehtimal amplitudası kimi tanınan kompleks ədədin mütləq dəyərinin kvadratını götürməklə ehtimal tapılır. Bu, fizik Maks Bornun adını daşıyan Born qaydası kimi tanınır . Məsələn, elektron kimi bir kvant hissəciyi kosmosdakı hər bir nöqtə ilə bir ehtimal amplitudasını birləşdirən dalğa funksiyası ilə təsvir edilə bilər . Bu amplitüdlərə Born qaydasının tətbiqi ehtimal sıxlığı funksiyasını verir. Bu funksiya ilə elektronun ölçülməsi üçün təcrübə aparıldıqda onun mövqeyini tapmaq olur. Nəzəriyyə bundan artığını edə bilmir, elektronun harada tapılacağını dəqiq deyə bilməz. Şredinger tənliyi zamanın bir anına aid olan ehtimal amplitüdlərinin toplusunu digərinə aid olan ehtimal amplitüdlərinin toplusu ilə əlaqələndirir.
Kvant mexanikası

Kvant mexanikasının riyazi qaydalarının digər nəticəsi kvant müdaxiləsi fenomenidir ki, bu fenomen tez -tez ikiqat yarıq təcrübəsi ilə təsvir olunur . Bu təcrübənin əsas versiyasında, lazer şüası kimi koherent işıq mənbəyi iki paralel yarıqla deşilmiş lövhəni işıqlandırır və yarıqlardan keçən işıq lövhənin arxasındakı ekranda müşahidə olunur. dalğa təbiəti iki yarıqdan keçən işıq dalğalarının müdaxilə etməsinə səbəb olur və ekranda parlaq və qaranlıq zolaqlar əmələ gətirir – əgər işıqdan ibarət olsaydı bu nəticə gözlənilməzdi. klassik hissəciklər. Bununla belə, işığın həmişə ekranda dalğalar deyil, ayrı-ayrı hissəciklər kimi diskret nöqtələrdə udulduğu aşkar edilir; müdaxilə nümunəsi ekranda bu hissəciklərin müxtəlif sıxlığı vasitəsilə görünür. Bundan əlavə, eksperimentin yarıqlarda detektorları ehtiva edən versiyaları aşkar edir ki, hər aşkar edilmiş foton hər iki yarıqdan (dalğa kimi) yox, bir yarıqdan (klassik hissəcik kimi) keçir. Bununla belə, bu cür təcrübələr göstərir ki, hissəciklər hansı yarıqdan keçdikləri aşkar edilərsə, onların müdaxilə nümunəsi əmələ gəlmir. Digər atom miqyaslı varlıqların, məsələn, elektronların, ikiqat yarığa doğru atıldığı zaman eyni davranışı nümayiş etdirdiyi aşkar edilmişdir.
Kvant mexanikası

Bu davranış dalğa-hissəcik ikiliyi kimi tanınır. Kvant mexanikası tərəfindən proqnozlaşdırılan başqa bir əks-intuitiv fenomen kvant tunelidir : potensial maneəyə qarşı çıxan hissəcik , hətta kinetik enerjisi potensialın maksimumundan kiçik olsa belə, onu keçə bilər. Klassik mexanikada bu hissəcik tutulacaqdı. Kvant tunelinin radioaktiv parçalanmasını , ulduzlarda nüvə birləşməsini və skan edən tunel mikroskopiyası və tunel diodu kimi tətbiqləri təmin edən bir sıra mühüm nəticələri var . Kvant sistemləri qarşılıqlı əlaqədə olduqda, nəticə kvant dolaşıqlığının yaranması ola bilər : onların xassələri o qədər bir-birinə qarışır ki, bütünün yalnız ayrı-ayrı hissələr baxımından təsviri artıq mümkün deyil. Erwin Schrödinger dolaşıqlığı "… kvant mexanikasının xarakterik xüsusiyyəti, onun klassik düşüncə xəttindən bütün kənarlaşmasını təmin edən xüsusiyyət " adlandırdı. Kvant dolaşıqlığı kvant psevdotelepatiyasının əks-intuitiv xüsusiyyətlərinə imkan verir və kvant açarlarının paylanması və super sıx kodlaşdırma kimi kommunikasiya protokollarında qiymətli mənbə ola bilər . Məşhur yanlış təsəvvürün əksinə olaraq, dolaşıqlıq rabitəsiz teoremin nümayiş etdirdiyi kimi işıqdan daha sürətli siqnal göndərməyə imkan vermir .
Kvant mexanikası

Qarışıqlığın açdığı başqa bir imkan , kvant nəzəriyyəsinin özündə göstərilən kəmiyyətlərdən daha fundamental olan hipotetik xassələri, kvant nəzəriyyəsinin təmin edə biləcəyindən daha dəqiq proqnozlar verməyə imkan verən " gizli dəyişənləri " sınamaqdır. Nəticələrin toplusu, ən əsası Bell teoremi , belə gizli dəyişən nəzəriyyələrin geniş siniflərinin əslində kvant fizikası ilə bir araya sığmadığını nümayiş etdirdi. Bell teoreminə görə, təbiət həqiqətən yerli gizli dəyişənlərin hər hansı bir nəzəriyyəsinə uyğun işləyirsə, Bell testinin nəticələrixüsusi, kəmiyyət baxımından məhdudlaşdırılacaq. Dolaşan hissəciklərdən istifadə edərək bir çox Bell testləri aparıldı və onlar yerli gizli dəyişənlərin tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərlə uyğun gəlməyən nəticələr göstərdi. Faktiki riyaziyyatı təqdim etmədən bu anlayışları səthi şəkildə təqdim etmək mümkün deyil; kvant mexanikasını başa düşmək təkcə mürəkkəb ədədləri deyil, həm də xətti cəbri , diferensial tənlikləri , qrup nəzəriyyəsini və digər daha qabaqcıl fənləri də tələb edir. Riyazi Tərtib Kvant mexanikasının riyazi ciddi tərtibatında kvant mexaniki sisteminin vəziyyəti vektordur. (ayrıla bilən) kompleks Hilbert fəzasına aiddir. Bu vektorun Hilbert fəzasının daxili hasili altında normallaşdırıldığı güman edilir, yəni ona tabe olur və o, modul 1-in (qlobal faza) kompleks sayına qədər yaxşı müəyyən edilmişdir, və eyni fiziki sistemi təmsil edir.
Kvant mexanikası

Başqa sözlə, mümkün vəziyyətlər adətən kompleks proyektiv fəza adlanan Hilbert fəzasının proyektiv fəzasındakı nöqtələrdir . Bu Hilbert fəzasının dəqiq təbiəti sistemdən asılıdır — məsələn, mövqe və impulsları təsvir etmək üçün Hilbert fəzası kompleks kvadrat inteqral funksiyalar fəzasıdır. Tək protonun spini üçün Hilbert fəzası sadəcə iki ölçülü kompleks vektorların fəzasıdır.adi daxili məhsulla. Maraqlanan fiziki kəmiyyətlər — mövqe, impuls, enerji, spin — Hilbert fəzasında fəaliyyət göstərən Hermitian (daha doğrusu, öz-özünə bitişik) xətti operatorlar olan müşahidə olunanlarla təmsil olunur . Kvant vəziyyəti müşahidə olunanın xüsusi vektoru ola bilər, bu halda o, özəl vəziyyət adlanır və əlaqəli xüsusi dəyər həmin öz vəziyyətdə müşahidə olunanın dəyərinə uyğun gəlir. Daha ümumi olaraq, kvant vəziyyəti kvant superpozisiya kimi tanınan öz hallarının xətti kombinasiyası olacaqdır. Müşahidə edilə bilən ölçüldükdə, nəticə Born qaydası ilə verilən ehtimalla onun xüsusi dəyərlərindən biri olacaq: ən sadə halda xüsusi dəyər qeyri-degenerativdir və ehtimal ilə verilir. Daha ümumi olaraq, öz dəyər degenerativdir və ehtimal ilə verilir.
Kvant mexanikası

Davamlı halda, bu düsturlar əvəzinə ehtimal sıxlığını verir . Kvant mexanikasının formalaşdırılmasından sonrakı onilliklər ərzində "ölçmə"nin nədən ibarət olması məsələsi geniş şəkildə tədqiq edilmişdir. Kvant mexanikasının " dalğa funksiyasının çökməsi " anlayışını ortadan qaldıran daha yeni şərhlər tərtib edilmişdir (məsələn, çoxlu dünya şərhinə bax).). Əsas ideya ondan ibarətdir ki, kvant sistemi ölçmə cihazı ilə qarşılıqlı əlaqədə olduqda, onların müvafiq dalğa funksiyaları bir -birinə qarışır və beləliklə, orijinal kvant sistemi müstəqil bir varlıq kimi mövcud olmağı dayandırır. Ətraflı məlumat üçün kvant mexanikasında ölçmə haqqında məqaləyə baxın . Bəzi dalğa funksiyaları zamandan asılı olmayan ehtimal paylamaları yaradır, məsələn Hamiltonian ın öz halları . Klassik mexanikada dinamik şəkildə işlənən bir çox sistemlər belə "statik" dalğa funksiyaları ilə təsvir olunur. Məsələn, həyəcanlanmamış atomdakı tək elektron klassik olaraq atom nüvəsi ətrafında dairəvi trayektoriya ilə hərəkət edən hissəcik kimi təsvir edilir , kvant mexanikasında isə nüvəni əhatə edən statik dalğa funksiyası ilə təsvir edilir.
Kvant mexanikası

Məsələn, həyəcanlanmamış hidrogen atomu üçün elektron dalğa funksiyası s orbitalı kimi tanınan sferik simmetrik funksiyadır Şredinger tənliyinin analitik həlləri kvant harmonik osilatoru, qutudakı hissəcik , dihidrogen kationu və hidrogen atomu da daxil olmaqla çox az nisbətən sadə model Hamiltonçular üçün məlumdur . Hətta cəmi iki elektron ehtiva edən helium atomu da tam analitik müalicə üçün bütün cəhdlərə qarşı çıxdı. Bununla belə, təxmini həllər tapmaq üçün üsullar var. Təhlükə nəzəriyyəsi adlanan üsullardan biri zəif potensial enerjinin əlavə edilməsi ilə əlaqəli, lakin daha mürəkkəb model üçün nəticə yaratmaq üçün sadə kvant mexaniki modeli üçün analitik nəticədən istifadə edir . Başqa bir üsul kvant mexanikasının klassik davranışdan yalnız kiçik sapmalar yaratdığı sistemlərə şamil edilən "yarı klassik hərəkət tənliyi" adlanır. Bu sapmalar daha sonra klassik hərəkət əsasında hesablana bilər. Bu yanaşma kvant xaosu sahəsində xüsusilə vacibdir . Kvant fəlsəfəsi Yarandığı gündən bəri kvant mexanikasının bir çox əks-intuitiv aspektləri və nəticələri güclü fəlsəfi mübahisələrə və bir çox şərhlərə səbəb olmuşdur.
Kvant mexanikası

Arqumentlər kvant mexanikasının ehtimal xarakterinə, dalğa funksiyasının çökməsi ilə bağlı çətinliklərə və bununla bağlı ölçmə probleminə və kvant qeyri-yersizliyinə əsaslanır. Bəlkə də, bu məsələlərlə bağlı mövcud olan yeganə konsensus konsensusun olmamasıdır. Riçard Feynman bir dəfə dedi: "Mən əminəm ki, heç kim kvant mexanikasını başa düşmür". Stiven Vaynberqə görə, "İndi mənim fikrimcə kvant mexanikasının tamamilə qənaətbəxş şərhi yoxdur." Niels Bor, Verner Heysenberq və digər fiziklərin fikirləri çox vaxt " Kopenhagen təfsiri" kimi bir araya toplanır. Bu fikirlərə görə, kvant mexanikasının ehtimal xarakteri sonda deterministik nəzəriyyə ilə əvəz olunacaq müvəqqəti xüsusiyyət deyil, əksinə klassik "səbəbiyyət" ideyasından son imtinadır. Bor xüsusilə vurğulayırdı ki, kvant mexaniki formalizminin hər hansı dəqiq müəyyən edilmiş tətbiqi həmişə bir-birini tamamlayan xüsusiyyətlərə görə eksperimental tənzimləməyə istinad etməlidir. Kopenhagen tipli şərhlər 21-ci əsrdə populyar olaraq qalır.
Kvant mexanikası

Özü də kvant nəzəriyyəsinin yaradıcılarından biri olan Albert Eynşteyn determinizm və lokallik kimi bəzi əziz metafizik prinsiplərə açıq şəkildə hörmət etməməsindən narahat idi. Eynşteynin kvant mexanikasının mənası və vəziyyəti haqqında Bor ilə uzun müddət davam edən mübadilələri indi Bor-Eynşteyn debatları kimi tanınır. Eynşteyn inanırdı ki, kvant mexanikasının əsası məsafədə hərəkəti açıq şəkildə qadağan edən bir nəzəriyyə olmalıdır. O, kvant mexanikasının natamam olduğunu, termodinamikanın necə etibarlı olduğuna analoji olaraq etibarlı, lakin fundamental olmayan bir nəzəriyyə olduğunu iddia etdi, lakin onun arxasında duran əsas nəzəriyyə statistik mexanikadır. 1935-ci ildə Eynşteyn və onun əməkdaşları Boris Podolski və Natan Rozen yerlilik prinsipinin kvant mexanikasının natamamlığını nəzərdə tutduğuna dair bir arqument dərc etdilər, bu düşüncə təcrübəsi sonradan Eynşteyn-Podolski-Rozen paradoksu adlandırıldı. 1964-cü ildə Con Bell göstərdi ki, EPR-nin lokallik prinsipi determinizmlə birlikdə əslində kvant mexanikası ilə bir araya sığmır: onlar indi Bell bərabərsizlikləri kimi tanınan məsafə sistemləri tərəfindən yaradılan korrelyasiyalara məhdudiyyətlər nəzərdə tuturdu. O vaxtdan bəri bir neçə təcrübəni korrelyasiyaları əldə etmək üçün yerinə yetirilmişdir, nəticədə onlar əslində Bell bərabərsizliklərini pozur və beləliklə, lokallığın determinizmlə birləşməsini saxtalaşdırırlar. Bohm mexanikası göstərir ki, kvant mexanikasını açıq şəkildə qeyri-lokal etmək bahasına onu deterministik etmək üçün yenidən formalaşdırmaq mümkündür. O, təkcə fiziki sistemə dalğa funksiyasını deyil, həm də yerli olmayan rəhbər tənlik altında deterministik şəkildə inkişaf edən real mövqeni aid edir.
Kvant mexanikası

Fiziki sistemin təkamülü hər zaman Şredinger tənliyi ilə rəhbər tənliklə verilir; heç vaxt dalğa funksiyasının çökməsi olmur. Bu, ölçmə problemini həll edir. Everettin 1956-cı ildə tərtib etdiyi çoxlu dünya şərhi, kvant nəzəriyyəsinin təsvir etdiyi bütün imkanların eyni vaxtda əsasən müstəqil paralel kainatlardan ibarət çoxlu aləmdə baş verdiyini iddia edir. Bu, dalğa paketinin çökməsi aksiomunun aradan qaldırılmasının nəticəsidir. Ölçülmüş sistemin və ölçmə aparatının bütün mümkün vəziyyətləri müşahidəçi ilə birlikdə real fiziki kvant superpozisiyasında mövcuddur. Çoxlu kainat deterministik olsa da, biz ehtimallarla idarə olunan qeyri-deterministik davranışı qəbul edirik, çünki biz çoxlu kainatı bütövlükdə yox, eyni zamanda yalnız bir paralel kainatı müşahidə edirik. Bunun tam olaraq necə işləyəcəyi çox müzakirə mövzusu olub. Bunu mənalandırmaq və Born qaydasını əldə etmək üçün bir neçə cəhdlər edilmişdir, onların uğurlu olub-olmaması ilə bağlı konsensus yoxdur.
Kvant mexanikası

Əlaqəli kvant mexanikası 1990-cı illərin sonunda Kopenhagen tipli ideyaların müasir törəməsi kimi meydana çıxdı və QBism bir neçə il sonra inkişaf etdirildi. Kvant mexanikası öz başlanğıcını alman fiziki Maks Plankın 1900-cü ildə mütləq qara-cismin radiyasiyası və Albert Eynşteynin 1905-ci ildə fotoelektrik effektinin kvant izahına dair nəzəriyyələrindən götürmüşdür. Erkən kvant mexanikası keçən əsrin 20-ci illərində ciddi dəyişikliklərə məruz qalmışdır. Yeni kvant nəzəriyyəsi (1920-ci illərdə işlənib hazırlanmışdır) müxtəlif xüsusi riyazi formalizm üzərində yaradılmışdır. Bunlardan birində riyazi dalğa funksiyası elementar zərrəciyin mövqeyi, momenti və digər fiziki göstəricilərinin ehtimallı amplitudasını təsvir edir. Kvant mexanikası nəzəriyyəsinin tətbiq sahələrinə yüksəkkeçirici maqnitlər, işıq diodları, lazerlər, transistor və yarımkeçiricilər (mikroprossesorlar), maqnit rezonans və elektron mikroskoplar daxildir. İşığın dalğa təbiətinə dair elmi tədqiqatlar XVII və XVIII əsrdə başladı ve nəticədə Robert Huk, Xristian Hüygens və Leonard Eyler apardıqları təcrübi müşahidələr əsasında işığın dalğa nəzəriyyəsini irəli sürdülər. 1803-cü ildə ingilis fiziki Tomas Yunq məşhur iki-yarıq təcrübəsini yerinə yetirdi və bu təcrübənin nəticələrini özünün "İşıq ve rənglərin təbiətinə dair" əsərində təsvir etdi.
Kvant mexanikası

Yunq eskperimenti işığın dalğa nəzəriyyəsinin elmi dairlərdə tanınmasında həlledici rol oynadı. 1838-ci ildə digər ingilis fiziki Maykl Faradey katod şüalarını kəşf etdi. 1859-cu ildə alman alimi Qustav Kirxoff qara-cisim radiyasiyası problemini ortaya çıxardı, bunun ardınca isə Avstriyalı fizik Lüdviq Bolsman 1877-ci ildə fiziki sistemlərinin enerji vəziyyətlərini (hallarının) diskret qiymətlərə ifadə oluna bilməsi fikrini irəli sürdü və 1900-cü ildə alman fiziki Maks Plank özünün kvant hipotezini irəli sürdü. Plank belə bir fərziyyə irəli sürdü ki, enerji diskret "kvantalar" (və ya enerji elementləri) ilə həm şüalanır həm də udulur. Bu fərziyyə qara-cisim radiyasiyası problemində müşahidə olunan mənzərəni izah edə bildi. 1896-cı ildə Vilhelm Veyn qara-cisim radiyasiyasının paylanma qanununu empirik şəkildə müəyyən etdi və indi bu qanun onun şərəfinə Veyn qanunu adlanır. Lüdviq Bolztsamn eyni nəticəyə müstəqil şəkildə Maksvell tənliklərini nəzərdən keçirməklə gəlib çıxa bildi. Bununla belə Boltsmanın tapdığı həll yolu yalnız yuxarı tezliklərdə özünü doğruldurdu.
Kvant mexanikası

Sonradan Plank bu modeli Boltsmanın termodinamikanın statistik interpretasiyasına düzəliş verdi və indi Plank qanunu kimi tanıdığımız kvant mexanikasina yol açan çox mühüm bir qanunu irəli sürdü. Maks Plankın 1900-cü ildə mütləq qara-cisim probleminə verdiyi həldən sonra, Albert Eynşteyn fotoelektrik effektini kvant nəzəriyyəsinə əsaslanmaqla həll etdi. 1900–1910-cu illər aralığında atom nəzəriyyəsi və işığın korpuskulyar nəzəriyyələri elmi faktlar kimi qəbul olundu. Bu nəzəriyyələr müvafiq olaraq maddənin və elektromaqnit radiyasiyanın (şüalanmanın) kvant nəzəriyyələri kimi də baxıla bilər. Kvant hadisəsini təbiətdə ilk tədqiq edən fiziklər Artur Komptn, Raman və Piter Ziman olmuşlar. Robert Endryus Milikan fotoelektrik effektini eksperimental yolla tədqiq etmiş və Albert Eynşteyn isə bu effekti izah edən elmi nəzəriyyə irəli sürmüşdür. Eyni zamanda, Danimarkalı fizik Nils Bor sonradan Henri Mozley tərəfindən təcrübi yolla təsdiq olunacaq atomun strukturu nəzəriyyəsini irəli sürür. 1913-cü ildə Piter Debye Bor nəzəriyyəsini daha da təkmilləşdirərək alman fiziki Arnold Zommerfeldin də təklif etdiyi elliptik orbitlər konsepsiyasını irəli sürür.
Kvant mexanikası

Bütövlükdə bu dövr köhnə kvant nəzəriyyəsi dövrü kimi tanınır. Planka görə hər bir enerji elementi (kvantı) (E) öz tezliyinə (ν) düz mütənasibdir: burada h Plank sabitidir. Plank çox ehtiyatla israr edir ki, bu radiyasiyanın udulma və buraxılma proseslərinin sadəcə bir tərəfidir və bunun radiyasiyaya heç bir əlaqəsi yoxdur. Əslində o özünün kvant hipotezini bir elmi kəşfdən daha çox riyazi "hiylə" adlandırır. Lakin 1905-ci ildə Albert Eynşteyn məhz Plankın kvant hipotezinə real şəkildə əsaslanaraq fotoelektrik hadisəsini izah edə bilir. Fotoelektrik effekti müəyyən materialların üzərinə işıq şüaları salmaqla həmin materialdan elektronların sıxışdırılıb çıxarılması hadisəsidir. Eynşteyn 1921-ci ildə məhz bu işinə gorə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Eynşteyn bir qədər də irəli gedərək elektromaqnit dalğasının (məsələn: işıq) öz tezliyindən asılı olan diskret enerji kvantalarına malik fiziki hissəcik və ya zərrəcik (sonradan foton adlandırılmışdır) kimi təsvirinin mümkünlüyünü irəli sürmüşdür.
Kvant mexanikası

Kvant mexanikasının əsasları 20-ci əsrin ilk yarısında Maks Plank, Nils Bor, Verner Heyzenberq, Lui de Broyl, Artur Kompton, Albert Eynşteyn, Ervin Şredinger, Maks Born, Con fon Neyman, Pol Dirak, Enriko Fermi, Volfqanq Pauli, Maks von Laue, Friman Dayson, Devid Hilbert, Vilhelm Veyn, Şatendranat Boze və digərləri tərəfindən qoyulmuşdur. Nils Borun Kopenhagen interpretasiyası kvant mexanikasının əsas ifadəsi (izahı) kimi qəbul olunur. 1920-ci illərin ortalarında kvant mexanikasında baş verən irəliləyişlər onun atom fizikasının əsas standart ifadəsi kimi qəbuluna gətirib çıxardı. 1925-ci ilin yayında Bor və alman fiziki Heyzenberq köhnə kvant mexanikasına son qoyan məqaləni nəşr etdirdilər. Bəzi proses və təcrübələrdə özlərini hissəcik kimi aparmalarını nəzərə alaraq, işıq kvantasına foton adı verildi (1926-cı ildə). Eynşteynin 1905-ci ildə işığa dair irəli sürdüyü çox sadə postulatlardan sonradan kəskin mübahisələr, nəzəriyyələr və təcrübələrə gətirib çıxaran yeni Kvant Mexanikası nəzəriyyəsi doğdu. Bu nəzəriyyə ilkin illərdə amansız müqavimətə rast gəlsə də, 1927-ci ildə 5-ci Solvey Konfransında yekdilliklə qəbul olunmuşdur. 1930-cu ilə qədər kvant mexanikası Devid Hilbert, Pol Dirak və Con fon Neyman tərəfindən müşahidə konsepsiyasına, bizim reallığa dair biliklərimizin statistik təbiətinə və "müşahidəçi" yə dair fəlsəfi spekulyasiyalara daha böyük diqqət ayrılmaqla daha da təkmilləşdirildi.
Kvant mexanikası

Bu nəzəriyyə sonradan kvant kimyası, kvant elektronikası, kvant optikası və kvant informasiya elmləri, həmçinin simlər nəzəriyyəsi və kvant qravitasiyası nəzəriyyələrinə yol açdı. O eyni zamanda elementlərin müasir dövrü sisteminin bir çox məsələlərinə aydınlıq gətirdi. Kvant mexanikası eyni zamanda atomların kimyəvi rabitələr əmələ gətirdikdə özlərini necə aparmaqları və həmçinin kompüter yarımkeçiricilərində elektronların axını hadisələrini izah etdi və beləliklə müasir texnologiyalarda necə mühüm yer tutduğunu bərqərar etdi. Kvant mexanikası atom miqyasında olan zərrəcikləri izah etmək üçün irəli sürülsədə hal-hazırda ondan superkeçirilər və superfluidlər kimi makrodünyamıza aid fiziki proseslərin izahında da istifadə olunur. Kvant sözü Latın dilindən tərcümədə "neçə", "nə qədər" və ya "nə ölçüdə" kimi tərcümə olunur. Kvant mexanikasında kvant sözü ətalətdə olan atomun enerjisi kimi müəyyən fiziki kəmiyyətlərə şamil olunan diskret vahidə istinadən istifadə olunur. Mikrozərrəciklərin diskret enerjiyə malik dalğa xüsusiyyətinə malik olmasının kəşfi fizikanın kvant mexanikası adlanan atom və subatom sistemlərlə məşğul olan bölməsinin yaranmasına səbəb oldu. Kvant mexanikası atom miqyaslarında və bundan da kiçik ölçülərdə olan fiziki sistemlərin başa düşülməsində həlledici rol oynayır.
Kvant mexanikası

Əgər atomun fiziki təbiəti yalnız klassik fizika qanunları ilə izah olunsaydı, o zaman elektronlar nüvə ətrafında fırlana bilməyəcəkdi, çünki elektron fırlandıqca dairəvi hərəkətdə olduqlarına görə radiyasiya buraxırlar. Bu isə öz növbəsində elektronların enerji itkisi nəticəsində gec-tez nüvə ilə toqquşmasına gətirib çıxaracaqdır. Odur ki, klassik fizika atomların stabilliyini izah edə bilmədi. Əvəzində, elektronların qeyri-müəyyən, qeyri-deterministik, ehtimalı (probabilisktik və ya statistik) dalğa-zərrəcik orbitlərində nüvə ətrafında hərəkəti nəzəriyyəsi irəli sürüldü ki, bu da klassik fizika və elektromaqnetizmin ənənəvi fərziyyələrini alt-üst etdi. Kvant mexanikası ilk illərdə ümumilikdə atomun daha təkmil izahı və təsviri, xüsusi ilə də eyni kimyəvi elementin müxtəlif izotopları tərəfindən buraxılan işıq spektrindəki fərqlərini izah etmək məqsədilə irəli sürülmüşdür. Qısa şəklidə ifadə etsək, atomun kvant mexanika modeli klassik mexanika ve elektromaqnetizm nəzəriyyələrinin iflasa uğradığı sahələrdə mükəmməl nəticələr verdi. Ümumilikdə götürsək, kvant mexanikası klassik mexanikanın izah edə bilmədiyi 4 əsas fiziki hadisələrin izahına yönəlib: Bəzi fiziki xassələrin kvantizasiyası Kvant dolaşıqlığı Qeyri-müəyyənlik prinsipi Dalğa-zərrəcik ikiliyi (və ya dualizmi)