LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Bu müqavilələr davam etməkdə olan Türk İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə, beynəlxalq ictimaiyyətdə hüquqi olaraq tanınan İstanbul hökumətinə rəğmən, Ankara Hökuməti tərəfindən beynəlxalq miqyasda imzalandığı üçün diplomatiya sahəsində mühüm yer tutur. Əl-Cəzirə cəbhəsi Birləşmiş Krallıq atəşkəs imzalanmasından sonra ilk iş kimi Mosulu işğal etdi. Britaniyalıların bura gəlməsi Mosul vilayətində yaşayan insanları narahat etmişdi. İnsanların üsyan etməsi də özünü çox gözlətmədən başladı. 23 may 1919-cu ildə Zaho bölgəsində Şeyx Mahmud Bərzançının rəhbərliyi ilə üsyan başladı. İngiltərə bu üsyanı yatırsa da, bu ilk üsyanın ardından 1920-ci ildə Təlafərdə yeni üsyan başladı.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Ancaq ehtiyat qüvvələrin gecikməsi nəticəsində bu üsyan ingilislər tərəfindən yatırıldı. Bu zaman dağlarda müqavimət davam edirdi. Müqavimət nəticəsində Rəvanduz azad edilmişdi. Özdəmir bəy komandanlığındakı Qüvayi-milliyə dəstəsi və kürd tayfaları ilə Mosul bölgəsinə hücuma keçmiş, ingilisləri Dərbənd döyüşündə məğlub etmişdi. Özdəmir bəyin qüvvələri arasında parçalanma yaratmaq üçün sürgündə olan Şeyx Mahmud Bərzançi Mosula gətirilərək azad edilmişdi, lakin o, Özdəmir bəy ilə razılaşaraq, ona qoşulmuşdu. Bundan sonra üsyançılar Süleymaniyyə şəhərini azad etmişdilər, lakin Boğazlar bölgəsində olan döyüş vəziyyəti səbəbiylə buradakı qüvvələrin çoxu o bölgəyə göndərilmiş və qalan qüvvələr ilə ingilislər arasında baş verən döyüşlər nəticəsində Özdəmir bəyin dəstəsi məğlub olmuş, Özdəmir bəy isə İrana çəkilmişdi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Cənub cəbhəsi Türkiyə –Fransa cəbhəsi və ya Cənub cəbhəsi milli qüvvələrinin fransız legioner qüvvələrinə (fransız, əlcəzairli və ermənilərdən ibarət) qarşı mübarizəsindən ibarətdir. İngiltərə Mosul, İskəndərun, Kilis, Antep, Maraş, Elbistan və Urfanı, Fransa isə Adana, Mersin və Osmaniyəni işğal etmişdi. Molla Mehmed Karayılan 6400 nəfərlik dəstə ilə özündən dəfələrlə çox işğalçı qüvvələri Antepdə məğlub etdi. Fransızların Adananın bu gün qəsəbələri olan Haçin (Saimbəyli), Sis (Kozan) və Pozantıda xalqa verdikləri böyük zülmə görə onlara qarşı burada da üsyan qalxdı. Haçin qəsəbəsində fransızların qadınları qaynar suya salması xəbəri yayılandan sonra daha da şiddətlənən üsyan, 2 iyun 1920-ci ildə mərkəz olan Sis (Kozan) məntəqəsini azad edərək qələbə ilə yekunlaşdı.Maraşda Südçü İmamın rəhbərliyini etdiyi mübarizə sonunda burada qala bilməyən fransız qoşunu şəhəri tərk etdi (12 fevral 1920). Urfa şəhərində Əli Saip (Ursavaş) bəy tərəfindən təşkilatlandırılan türk müqaviməti də uğurla nəticələndi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Fransızlar 11 aprel, 1920-ci ildə şəhəri tərk etdi. Anteplilər 1 aprel 1920-ci ildə fransızlara qarşı üsyan etsələr də, 9 fevral 1921-ci ildə təslim oldular.TBMM, Fransa ilə Ankara müqaviləsini imzalayaraq cənub cəbhəsindən çəkildi. Qərb cəbhəsi Qərb cəbhəsinin yaradılması 20 sentyabr 1919-cu ildə, polkovnik-leytenant İsmayıl Haqqı, mayor İsmət, kapitan Süleyman və kapitan Mühazim bəylər Qüvayi-milliyə təşkilatı qurmaq üçün Kütahyada görüşərək, əhalidən 150 min lirə ianə topladılar. Təşkilatın rəhbəri olaraq polkovnik Nüzhət bəy təyin olundu. Əvvəlcədən bu bölgədə saxlanılan silah-sursatın ingilislərin əlinə keçməməsi üçün gecə ilə şəhər kənarına daşınaraq gizlədildi. Məscidlərdə xalq mübarizəsinə qarşı xütbələrin oxunduğu, əhalini silahı yerə buraxmasını üçün təbliğat aparıldığı üçün Qüvayi-milliyə təşkilatı bəyanat yayaraq mübarizələrini sona qədər aparacaqlarını bildirdilər.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Nəticədə təkcə Kütahyada xeyli silah-sursat və pul toplanıldı.İstiqlaliyyət mübarizəsində əsas cəbhə olan Qərb cəbhəsi, yunanların hücumuna qarşılıq olaraq, faktiki olaraq 1920-ci ilin 25 iyununda qurulmuşdu. Cəbhə komandanı Əli Fuad Paşanın yunan hücumları qarşısında məğlub olması səbəbiylə, o komandanlıqdan azad edildi. Qərb cəbhəsi TBMM qərarı ilə 2 hissəyə bölündü. Bu qərara görə Şimal cəbhəsi İzmit, Ərtoğrul, Əskişəhər, Kütahya bölgəsini əhatə edirdi. Ora komandan olaraq isə polkovnik İsmət bəy təyin olundu. Cənub cəbhəsi isə Afyonqarahisar, İsparta, Dənizli, Aydın, Muğla, Antalya, Konya, Silifkə, Niğde və Adana bölgələrini əhatə edirdi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Bura komandan olaraq Daxili İşlər naziri Refet Bele təyin olundu. Bu cəbhələrdə döyüşəcək ordunun sayı ilk qurulduğu zaman 1.728 zabit və 27.571 əsgərdən ibarət idi. Yunan hücumlarının xülasəsi Bu dövrdə yunanlar 8 avqust, 1920-ci ildə Bursanı, 12 avqustda İzniki işğal etdi. Simav bölgəsində türk qoşunlarının vəziyyəti yaxşı deyildi. Yunanlar Dəmirçini tutmuş, Simava doğru irəliləməkdə idilər. 5 sentyabr, 1920-ci ildə, yunanlar Gedizi tutaraq Əfəndi körpüsünə çatdılar. Buradan Kütahyaya 6 saatlıq məsafə olduğundan əhali arasında həyəcanlar başladı.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Bir çox məmurun ailələri Əskişəhər və Ankaraya getdi. Bu zaman Uşak da yunanlar tərəfindən ələ keçirildi. Birinci İnönü döyüşü Yanvar ayının əvvəlində general Papulasın başçılığı altında olan yunan ordusu Bursadan Əskişəhər istiqamətində hərəkət etməyə başladı. 9 yanvarda onlar ilk türk qoşunları ilə rastlaşıb İnönü dəmir yolu stansiyasında döyüşə girdilər. Döyüş axşam saatlarınadək davam etsə də, türklərin müqavimətini qırmaq münkün olmadı. 10 yanvarda yunan diviziyası Kovalca–Aknınar xətti, digəri isə Yeniköy–Teke–Hayriye istiqamətində hücuma keçdi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

İlk həmlə uğurlu alındı və Mustafa Fevzinin başçılıq etdiyi türk müdafiə korpusu geri çəkilərək qərb cəbhəsinin komandanı İnönünün məsləhəti ilə Çuxurhisarda cəmləşdi. Yunanların Kovalca–Aknınar xəttini almaqlarına baxmayaraq, yardıma gələn əlavə türk dəstələrini görüb anladılar ki, türklər bu hissədən çıxmayacaqlar. Əlavə döyüşə hazır olmadıqlarını düşünən yunanlar 11 yanvar İnönü stansiyasından geri çəkildilər. Bu döyüşdən sonra Polkovnik İsmət bəyə General rütbəsi verilmişdir. İkinci İnönü döyüşü London Sülh Konfransında təklif edilən şərtlərin TBMM hökuməti tərəfindən rədd edilməsindən sonra Antanta qüvvələri istəklərinin məcburi olaraq qəbul edilməsi üçün yunanları yenidən hücuma keçməyə təşvik etdilər. Yunanlar Bursadan Əskişəhərə, Uşakdan Afyona doğru 23 mart 1921-ci ildə hücuma keçdilər.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Türkiyə milli müdafiə ordusu ilə yunan ordusu arasında baş verən İkinci İnönü döyüşündə Türk ordusu ümumilikdə 40 min əsgər olmaqla, 235 ağır tüfəng, 55 yüngül tüfəng və 104 topa malik idi. Yunan ordusu isə 30 min əsgər olmaqla 720 ağır tüfəng, 3134 yüngül tüfəng və 220 topa malik idi.Birinci İnönü döyüşündə məğlub olan və Bursa bölgəsində olan Üçüncü Yunan Qvardiyası, Uşak bölgəsində olan Birinci Yunan Qvardiyası London Konfransına getmək üçün hazırlanan türk nümayəndələri hələ yolda ikən bütün qapıları bağlayaraq, Afyonqarahisar və Əskişəhər istiqamətlərindən hücuma keçdilər. General-mayor İsmət İnönü rəhbərliyindəki bölmələr qərargah Əskişəhər olmaqla cənubdan şimala doğru 11, 24 və 61-ci Piyada Divizyaları birinci xəttə, 3-cü Piyada Divizyası və 1-ci Süvari Briqadasını ehtiyatlı bir şəkildə İnönü mövqeyində müdafiə məqsədilə hərəkətə keçirdi. Yunan ordusu döyüşün ilk dörd günündə çox əhəmiyyətli qələbələr ələ keçirərək 24 martda Dumlupınarı, 27 martda Afyonqarahisarı ələ keçirdilər. Əskişəhər istiqamətində hərəkət edən Yunan ordusu isə Birinci İnönü döyüşündə istifadə edilən yolla irəliləməkdə davam edirdi. İnönü istiqamətində çatışma 27 martda başladı. Yunan qüvvələri ilk günlərdə əhəmiyyətli hücumlar etməsi nəticəsində türk qüvvələrinə dəstək məqsədilə Türkiyə Böyük Millət Məclisində alınan qərarla Məclis Mühafizə Briqadası ilə birikdə Milli Təhlükəsizlik Naziri Fevzi Çaxmaq cəbhə bölgəsinə yollandı.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Mövqelərin mühafizəsində heç zəiflik göstərməyən və əmrləri son dərəcə mükəmməl yerinə yetirən Qərargah rəisi general-mayor İsmət İnönü keyfiyyətli hücumları nəticəsində yunan qüvvələri geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. Yunan ordusunun geri çəkilməsi anında türk süvarilərinin onları təqib etməsi nəticəsində çoxlu sayda canlı qüvvə itirdilər. Ancaq cənub cəbhəsində Afyonqarahisarı işğal edən yunan qüvvələri Çay-Bolvaldin xəttinə qədər irəliləmişdi. Ancaq Yunan qüvvələri 30 martdaki ikinci hücumlarında da geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar və Afyonqarahisarı boşaltmağa məcbur qaldılar. Geri çəkilən Yunan ordusu türk süvariləri tərəfindən Yenişəhər düzənliyində ağır məğlubiyyətə uğradıldı. Yunanların məğlubiyyəti qərb cəbhəsi komandanı İsmət İnönü tərəfindən 1 aprel 1921-ci ildə TBMM sədri Mustafa Kamal Atatürk telegrafla bildirildi.İkinci İnönü döyüşü türk qüvvələrinin qalibiyyəti ilə başa çatdı.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Yunan ordusu İnönü mövqelərindən geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. Bu döyüşdə türk ordusu 44 zabit və 637 əsgər itirdi. 102 zabit və 1720 əsgər yaralandı, 10 zabit və 1359 əsgər itkin və əsir götürüldü, 3 əsgər edam edildi. Yunan qüvvələri isə 53 zabit və 669 əsgər itirdi, 149 zabit və 2874 əsgər yaralandı, 9 zabit və 384 əsgər itkin və əsir götürüldü. Bu döyüş nəticəsində TBMM hökuməti varlığını Avropa dövlətlərinə rəsmi olmasa da, faktiki olaraq qəbul etdirdi, Türkiyənin daxilində və xaricində nüfuzu yüksəldi, Avropa ölkələrində, ingilis və yunan siyasətinə qarşı narazılıqlar başladı. Bu qələbədən sonra fransızlar Zolquldaqdan, italyanlar isə Cənubi Anadoludan tamamilə çıxdılar.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Kütahya–Əskişəhər döyüşləri 10 fevralda yunan hücumu İnönü–Əşkişəhər, Afyon və Kütahya xəttində bir cəbhədə başladı. Bu vəziyyətdə Mustafa Kamal Paşa çox itki vermədən ordunun Sakarya çayının şərqinə çəkilməsinə qərar verdi. Yunanların bu hücumu nəticəsində türk qoşunları geri çəkilməyə məcbur oldu. Türk ordusu, Sakaryanın şərqində toplanmağa başladı. yunanlar da Sakarya çayının qərb sahilinə qədər irəlilədilər. Bu döyüş nəticəsində Ankara hökuməti Əskişəhər, Afyon və Kütahya Ankara Hökumətinin əlindən çıxdı.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Yunanların irəliləməsinə mane olmaq üçün Ankaraya gedən bütün dəmir yolları partladıldı. Məclis tərəfindən Mustafa Kamal 5 avqust, 1921-ci ildə Baş Komandan seçildi. Mustafa Kamal bundan başqa 3 ay müddətinə TBMM-in orduya aid səlahiyyətlərinə də sahib oldu. Sakarya meydan döyüşü 1921-ci ilin 23 avqust – 13 sentyabr tarixlərində baş verən və türk milləti üçün ölüm-qalım savaşı olan Sakarya meydan döyüşü istiqlaliyyət müharibəsində əsas döyüş olmuşdur. Bu döyüşdən əvvəl yunanların başlıca hədəfi Ankara istiqamətində irəliləyərək, türk ordusunu yox etmək və İstiqlaliyyət müharibəsininin simvolu və müqavimət mərkəzi halına gələn Ankaranı ələ keçirmək idi. Beləcə türklərin müqaviməti yox edilmiş olacaqdı. Bəzən Zabitlər döyüşü adlanan bu döyüş 21 gün, demək olar ki, dayanmadan davam etmişdir.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

23 avqust, 1921-ci ildə yunan ordusunun hücumu ilə başladı. Baş Komandan Mustafa Kamal, Sakarya döyüşündən əvvəl ölkənin müdafiəsini belə ifadə etmişdi: Bu döyüş türk ordusunun son müdafiə döyüşüdür. Döyüş türk ordusunun mütləq zəfəri ilə nəticələnir. Bu döyüşün nəticəsində yunan ordusunun hücum qüvvəsi tükədilmiş, türk torpaqlarını ələ keçirmə istək və ümidi yox olmuş, ordu müdafiəyəyə keçmişdir. Sovetlərlə Qars, fransızlarla Ankara müqaviləsi imzalanmışdır. TBMM Anadoluda mütləq güc vəziyyətinə çatmışdır.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Yunan ordusu Afyon-Kütahya xəttinə qədər geri çəkilmişdir. Sakarya döyüşü türk ordusunun milli qurtuluş mübarizəsində son müdafiə döyüşüdür. Bu döyüşdən sonra Mustafa Kamala marşallıq rütbəsi və Qazi fəxri adı verilmişdir (19 sentyabr 1921). Böyük hücum Uzun bir hazırlıq dövründən sonra, 26 avqust 1922-ci ildə, Mustafa Kamalın baş komandanlığında Böyük Hücum başladı. 30 avqust 1922-ci ildə Dumlupınarda döyüş oldu.Mustafa Kamal yunan ordusuna son zərbəni vurmaq üçün sürətli şəkildə hazırlıqlara başladı. Şərq və Cənub cəbhələrində təhlükəsizlik tam təmin olunduğundan buradakı qoşunlar Qərb cəbhəsinə gətirildi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Orduda olan bəzi əskikliklər təmin edildi. Dumlupınar döyüşü Türkiyənin hücumu 1922-ci ilin avqust ayının 25-dən 26-na keçən gecə V süvari korpusunun Kirkə aşırımı ilə yunan müdafiə xəttinin arxasına keçməyi nəticəsində başladı. Aşırım irəliləyən türk süvarilərinin asanlıqla məhv etdiyi bir qrup yunan əsgəri tərəfindən nəzarət altında saxlanılırdı. türk süvariləri yunanların teleqraf xətlərini və dəmiryol xəttini kəsməyə nail oldu (hər ikisi 26 avqustda saat 18:00-da baş vermişdir). Beləliklə, yunanların İzmir və Qara Hisar arasındakı əlaqələri ciddi formada kəsildi.Avqustun 26-sı səhəri türk birinci və ikinci orduları eyni vaxtda hücuma keçdi. Güclü artilleriya atəşindən sonra İkinci Ordunun hücumu yunanları şoka saldı və türklər 5-ci yunan diviziyasının (Yunan I korpusunun) bəzi mövqelərini ələ keçirməyə nail oldu.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Türklər tərəfindən yenidən başladılan hücumlar az uğur əldə etdi. Əlavə qüvvələrin gəlməsiylə yunan 5-ci diviziyası məhdud əks-hücumlar edərək öz cəbhəsini bərpa etdi. İkinci Ordu III korpusun mövqelərinə də hücum etmiş və nəticədə II korpusun kömək etməsinin qarşısını almışdı. 26 avqust, 1922-ci il sabahı başladılan Böyük hücumu Mustafa Kamal şəxsən özü Qocatəpədən idarə edirdi. Əsas zərbə qüvvəsi olmaqla I Ordu mərkəzdən, II Ordu şimaldan, III Ordu isə cənubdan hücuma keçdi. Uğurla başlayan əməliyyatda yunan mövqeləri ələ keçirildi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

27 avqustda, Afyon yunanlardan geri alındı. 30 avqustda yunan ordusunun böyük bir qismi mühasirəyə alındı. Bu qüvvələrin böyük bir qismi məhv edildi. Yunan ordusu baş komandanı General Trikopis əsir alındı. Kütahya yunanlardan təmizləndi. Bu döyüşə, Mustafa Kamalın şəxsən özü idarə etdiyi üçün, bəzən Başkomandanlıq meydan döyüşü də deyilir.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

İzmirə gedən yol açıldı. İzmirin azad edilməsi Baş Komandan Mustafa Kamal Paşa 1 sentyabr 1922-ci ildə türk ordusuna yeni bir əmr verdi, əmrin son başlığı belə idi: "Ordular, ilk hədəfiniz Aralıq dənizidir". 9 sentyabr günü 1-ci Korpus Kamalpaşaya, 2-ci Korpus Manisaya, 4-cü Korpus Turquta çatdı. Şimalda Kazancıbayırında yunanların yerləşən mövqelərinə hücum edən 3-cü korpus düşməni məğlub edərək Bursaya girdi. Türk süvariləri üç ildən çox müddətdə işğal altında olan İzmirə girdi. Süvarilər İzmirə daxil olarkən bir neçə yerdə yüngül atəş açılmasından başqa bir hadisə olmadı, Kordonboyundan keçərkən bir İngilis gəmisi tərəfindən salamlandı.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Türk bayrağı hökumət binasına və Kadifeqalaya sancıldı. Birinci Süvari Diviziya komandiri Mürsəl Paşa bir Fransız hərbi gəmisindən əlaqə yaradaraq İzmirə girdiyini Ankaraya bildirdi. İzmirdə türk xalqının sevinci o qədər böyük idi ki, əsgərlər çiçək yağışı altında qaldı. Baş komandan İzmirin azad edilməsinə görə orduya bu tarixi məktubunu yazdı: 9 sentyabr günü 3-cü Korpus qoşunları Bursanı müdafiə edən yunan qoşunlarını geri ataraq şəhəri xilas etdi. Türk Ordusunun İzmir və Bursanı alması ilə Mustafa Kamal Paşa, millətə bir bəyannamə ünvanladı. Kisəli və Meandr Vadisindən çəkilən yunan qoşunları Seydiköy ətrafında qısa toqquşmadan sonra süvarilər tərəfindən əsir alındı.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

9 sentyabr günü Menemen yandırılmadan azad edildi, Seydiköy türk qüvvələrinin əlinə keçdi. Ağıla gəlməz bir sürətlə irəliləyən piyada birlikləri də bir gün sonra Baş Komandan ilə birlikdə İzmirə gəlmişdi. 18 sentyabr 1922-ci il tarixinə qədər aparılan Təqib Hərəkatı ilə bütün Qərbi Anadoludakı yunan əsgərləri sərhədlər xaricinə çıxarıldı. 15 may 1919-cu ildə İzmiri və Anadolunun yarısını zəbt edərək burada yunan Asiya İmperiyasını qurmaq istəyən yunan orduları, nəhayət 18 sentyabr 1922-ci günündə regiondan tamamilə təmizlənmiş oldu. Təqib hərəkatının uğurlu nəticələnməsi təkcə Qərbi Anadolunun yunanlardan təmizləməkdən ibarət deyildi. Türk ordusunun etdiyi bu hərəkat ilə, İzmit zonasından İstanbul boğazına, Balıkəsir zonasından Dardanel boğazına qədər həyati əhəmiyyət daşıyan digər strateji hədəflər də böyük bir məharətlə Antanta dövlətlərinin işğalından, insidentsiz olaraq və sülh yolu ilə azad edildi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Türkiyə ordusunun qazandığı bu qələbə, Mudanya barışığına gedən prosesi başladı. Türkiyə, Mudanya barışığından sonra 24 iyul 1923-cü ildə Lozanna sülh müqaviləsini imzaladı. Qərb cəbhəsinin ləğvi Böyük hücumun ardıyca Mudanyada başlayan atəşkəs görüşlərinə İsmət paşa Qərb cəbhəsi komandanı olaraq qatıldı. Mudanya barışığının ardından İsmət Paşa Qərb cəbhəsi komandanlığından ayrılaraq Xarici İşlər naziri oldu. Qərb cəbhəsi komandanlığını Ümümqoşun Qərərgah Rəisi Fevzi Paşa təhvil aldı. Lozanna müqaviləsinin imzalanmasından sonra müharibə ortamı tamamən ortadan qalxdı və 1 sentyabr 1923-cü ildə Qərb cəbhəsi ləğv edildi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

London Sülh konfransı 1921-ci ilin yazında London Sülh Konfransı ilə müttəfiqlər Sevr müqaviləsini Ankara Hökumətinə qəbul etdirmək istədilər. TBMM hökumətinin sərt münasibətindən sonra yunan ordusu bu dəfə Ankaranı ələ keçirmək üçün hərəkata keçdi. Sakarya meydan döyüşü bir güc göstərişi olaraq reallaşmalı idi. Sonrakı il, 1922-ci ilin ilk yarısıda baş tutmayan danışıqlarla keçdi. Ortaya bir qədər yumşaldılmış Sevr müqaviləsi atıldı. TBMM hakimiyyəti hamısını rədd etdi. Sülhün təmin edilməsi Mudanya barışığı Monarxiyanın ləğvi Səltənətin ləğv edilməsinə yol açan hadisə İstiqlaliyyət müharibəsinin uğurla nəticələnməsindən sonra toplanması düşünülən konfransa Ankara və İstanbul hökumətlərinin birlikdə dəvət edilmələridir.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

17 oktyabr tarixli teleqrafda sərdəzəm Tevfiq paşa sülh konfransında ortaq mövqe nümayiş etdirmək üçün Mustafa Kamala müraciət etmişdir. 20 oktyabr tarixli TBMM rəhbərliyinə ünvanlanmış ikinci teleqrafda Tevfiq paşa Babiali ilə TBMM arasında məqsəd baxımından tam birlik olduğunu, Sevr müqaviləsini ləğv etdirmək və işğalın nəticələrini ortadan qaldırmaq üçün bərabər şəkildə mübarizə aparıldığını bildirərək milli birliyin önəmini vurğulamış, vətən uğruna şəxsi ambisiyalardan əl çəkilməsinin lazım olduğunu bildirmişdir.28 oktyabrda İsveçrənin Lozanna şəhərində keçiriləcək olan konfransa İstanbul və Ankara hökumətləri rəsmən dəvət edilmişdir. Bundan iki gün sonra toplanan TBMM İstanbul hökumətinin ləğvinə dair 82 imzalı qərarı müzakirə etmiş, lakin bir nəticəyə gələ bilməmişdir. 1 noyabrda Mustafa Kamalın müdaxilə etməsindən sonra səltənətin ləğvi barədə qərar qəbul edilmişdir. Eyni gündə alınan bir başqa qərarlarla 1 və 2 noyabr günləri milli bayram elan edilmişdir. Mustafa Kamalın yazdıqlarına görə millət vəkillərinin bir çoxu səltənətin ləğvinə qarşı çıxmışdılar.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Nazirlər kabinetinin rəhbəri Rauf Orbay əvvəldə buna qarşı çıxmış, lakin 20 oktyabrda Mustafa Kamalla görüşdükdən sonra fikrini dəyişdirmişdir. Buna qarşılıq, liberal fikirləri ilə tanınan Mersin nümayəndəsi Səlahətdin Köseoğlu sonuna qədər müxalif qalmışdır. Səsvermə zamanı səs-küylə açıq səsvermə və sayım istəyən millət vəkillərinə rəğmən sayım aparılmamış və qərarın səs birliyi ilə alındığı elan edilmişdir. Həm Rauf Orbay, həm də Səlahətdin Köşeoğlu sonradan qələmə aldıqları xatirələrində respublika quruluşuna prinsip baxımından qarşı olmadıqlarını, sadəcə səltənəti şəxsi diktatorluq cəhdlərinə qarşı maneə olaraq gördükləri üçün ləğvinə qarşı olduqlarını yazmışdır. Xəyanət-i Vətəniyyə qanununda 15 aprel 1923-cü ildə edilmiş olan dəyişikliklə səltənətin ləğvinə dair olan qərarnaməyə qarşı sözlə və ya mətbu orqanlar vasitəsilə müxalif olmaq vətən xainliyi hesab edilmiş və edamla cəzalandırılmışdır. Qərarın elanından sonra sərdəzəm Tevfiq paşa rəhbərliyində 4 noyabr günü son iclasını edən Osmanlı hökuməti istefasını sultana təqdim etmişdir.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

5 noyabrda Ankara hökumətinin İstanbuldakı nümayəndəsi Refet Bele paşa bütün nazirlik nümayəndələrini Divanyoluna toplayaraq hər cür fəaliyyətlərinə son vermələrini tələb etmişdir. 7 noyabrda Babialidəki nazirlik dairəsi rəsmən boşaldılmış və Osmanlı dövlətinin rəsmi qəzeti olan Təqvim-i Vəkayinin nəşrinə son verilmişdir.Hüquqi baxımdan Xəlifə ünvanını qoruyan VI Mehmed Vəhdəddin 10 noyabrda son cümə xütbəsinə qatılmış, ancaq azadlığına və həyatına təhlükə olduğunu səbəb göstərərək, 17 noyabrda Boğaziçində olan ingilis zirehli gəmisi ilə Maltaya getmişdi. Bundan sonra 10 noyabrda TBMM vəliəhd Abdülməcid əfəndini Xəlifə elan etmişdir. Lozanna müqaviləsi 1923-cü il, iyulun 24-də Türkiyə ilə Qərb dövlətləri arasında Lozanna razılaşması imzalandı. Türkiyənin indiki sərhədlərini, regiondakı statusunu müəyyən edən bu müqavilə tarixin sonrakı mərhələlərində baş verəcək bir çox hadisə üçün də platforma rolunu oynadı. Birinci dünya müharibəsini məğlub bitirənlər arasında olan Osmanlı Türkiyəsi faktiki olaraq suverenliyini itirmişdi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

1920-ci ildə Yunanıstanın təkidi ilə imzalanmış Sevr müqaviləsinə əsasən, Osmanlı dövlətinin qəti sərhədləri, orduya malik olmaq hüququ və Aralıq dənizindəki adalara olan iddiası ləğv edilmişdi, amma Yunanıstandan başqa, heç bir dövlətin müqavilənin şərtlərini tanımaması Lozanna konfransının çağırılmasına səbəb oldu. 8 ay davam edən mübahisələrdən sonra nəhayət 1923-cü il iyulun 24-də tarixi Lozanna müqaviləsi bağlandı. Türkiyə–Suriya sərhədi: Fransızlarla imzalanan Ankara müqaviləsində müəyyən edilən sərhədlər qəbul edilmişdir. İraq sərhədi: Mosul məsələsində razılaşma müəyyən edilmədiyi üçün bu mövzuda Birləşmiş Krallıq və Türkiyə hökuməti öz aralarında görüşün razılaşmalı idi. Bu məsələ sonradan Mosuk probleminə çevrilmişdir. Türkiyə–Yunanıstan sərhədi: Mudanya barışığında müəyyən edilən sərhədlər qəbul edildi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Meriç çayının qərbindəki Qaraağaç stansiyası və Bosnaköy Yunanıstanın Qərbi Anadoluda etdiyi dağıntılara qarşılıq döyüş təzminatı olaraq Türkiyəyə verildi. Adalar: Midilli, Limni, Saqqız, Semadirek, Sisam və Ahıkerya adaları üstündə yunan hakimiyyəti ilə Osmanlı dövlətinin imzalamış olduğu 1913-cü il tarixli London müqaviləsi, Afina razılaşmasının adalar haqqındakı maddələri və 13 fevral 1914-cü il tarixində Yunanıstana bildirilən qərar, adaların hərbi məqsədlərlə istifadə edilməmisi şərti ilə eyni formada qəbul edilmişdir. Anadolu sahilində üç mildən az məsafədə olan adaların və Bozcaada, Gökçəada ilə Dovşan adaları üzərindəki türk hakimiyyəti qəbul edilmişdir.Türkiyə–İran sərhədi: Osmanlı imperiyası ilə Səfəvi dövləti arasında 17 may 1639-cu ildə imzalanan Qəsr-i Şirin müqaviləsinə görə müəyyən edilmişdir. Kapitulyasiyalar: Tamamən ləğv edildi. Azlıqlar: Lozanna Sülh müqaviləsində azlıqlar müsəlman olmayanlar deyə müəyyən eilmişdir. Bütün azlıqlar türk kökənli olaraq qəbul edildi və heç bir şəkildə fərqləndirilməyəcəkləri bildirildi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Müqavilənin 40-cı maddəsində bu yer almışdır:Qərbi Trakyadakı türklərlə, İstanbuldakı rumlar xaricində, Anadolu və Şərqi Trakyadakı rumlar ilə Yunanıstandakı türklərin mübadilə edilmələri qərara alınmışdır. Müharibə təzminatları: Antanta dövlətləri I Dünya müharibəsinə görə tələb olunan təzminatları istəmədilər. Türkiyə təmir işlərinə gprə Yunanıstandan 4 milyon altın tələb etdi, lakin bu istək qəbul edilmədi. Buna qarşılıq 59-cu maddə ilə Yunanıstan müharibə cinayəti işlədiyini qəbul etdi və Türkiyə təzminat istəyindən əl çəkdi, sadəcə müharibə təzminatı olaraq Yunanıstan Qaraağaç bölgəsini Türkiyəyə verməli oldu.Osmanlı borcları: Osmanlı borcları Osmanlı imperiyasından ayrılan dövlətlər arasında bölündü. Türkiyəyə düşən hissənin kredit yolu ilə fransız frankı olaraq ödənməsinə qərar verildi. Büyün-ü Umumiyyə idarə heyətində olan məğlub alman imperiyası və Avstriya-Macarıstan imperiyası dövlətlərinin nümayəndələri idarə heyətindən çxıardılmış və qurumun fəaliyyəti davam etdirilərək, müqavilə ilə birlikdə yeni vəzifələr verilmişdir.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Boğazlar: Boğazlar məsələsi konfransda ən çox müzakirə olunan məsələ olmuşdur. Sonunda müvəqqəti həll tapılmışdır. Buna görə hərbi olmayan gəmi və təyyarələr sülh zamanında boğazlardan keçə bilərdi. Boğazların hər iki tərəfi hərbsizləşdirilib, keçişi təmin etmək üçün rəhbəri türk olan beynəlxalq qurum yaradılırdı. Bu dəyişikliklərin Millətlər Cəmiyyətinin təminatı altında davam etdirilməsinə qərar verilirdi. Beləcə, boğazlar bölgəsinə türk hərbçilərinin girməsi qadağan edilirdi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Bu vəziyyət 1936-cı ildə imzalanan Montrö Boğazlar müqaviləsi ilə dəyişdirilmişdir.Xarici məktəblər: Təhsillərinə Türkiyənin təyin edəcəyi qanunlar əsasında davam etməsi qərara alındı. Kilsələr: Dünya Ortodokslarının dini lideri vəziyyətindəki kilsənin Osmanlı dövləti zamanındakı bütün üstünlüklərinin ləğv etdirilərək, sadəcə dini işləri yerinə yetirmək şərti ilə və bu mövzuda yerilən sözlərə güvənilərək İstanbulda qalmasına icazə verildi, lakin müqavilə mətninə kilsənin statusu barədə heç bir söz yazılmamışdır.Kipr: Osmanlı dövləti ruslara qarşı ingilisləri yanına çəkə bilmək üçün 1878-ci ildə Kipri müvəqqəti olaraq Birləşmiş Krallıq idarəçiliyinə vermişdi. Birləşmiş Krallıq I Dünya müharibəsinin başlamasından sonra 5 noyabr 1914-cü ildə Kipri torpaqlarına qatdığını rəsmən elan etmişdir. Osmanlı dövləti bu qərarı tanımamışdır. Türkiyə Lozanna mqüqaviləsinin XX maddəsi ilə Birləşmiş Krallığın Kiprdəki suverenliyini tanımışdır. Bununla, yüz illərlə davam edən türk-yunan ixtilafı qismən həllini tapdı və iki dövlət arasındakı sərhəd dəqiqləşdirildi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Egey dənizindəki xırda adalar bölüşdürüldü. Bir milyona yaxın yunan Türkiyədən Yunanıstana, 500 min türk isə Yunanıstandan Anadoluya köç etdi. Lozanna razılaşması faktiki olaraq Türkiyəni Dardanel və Bosfor boğazlarındakı haqlarından məhrum etdi. Türkiyə bu qiymətli keçidlər üzərindəki haqlarını bir də 1936-cı ildə imzalanmış Montrö sazişi ilə geri ala bildi. Lozanna müqaviləsi həm də Osmanlı sərhədləri daxilində yaşayan erməni və yəhudilərin statusunu müəyyən etdi. Bu milli azlıqlar tam hüquqlu Türkiyə vətəndaşı elan edildi, amma Lozannada həllini tapmayan məqamlar da oldu.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

İraqla Türkiyə sərhəddindəki Mosul vilayətinin statusunun qeyri-müəyyən qalması, Kipr məsələsində razılığın tam əldə edilməməsi, sonradan regionda ciddi münaqişələrin formalaşmasına gətirib çıxardı.. Respublikanın elanı 1 noyabr 1922-ci ildən etibarən səltənətin olmadığı ölkə məclis hökuməti tərəfindən idarə edilirdi. Bu hökumət sistemində hər nazir məclis tərəfindən seçildiyinə görə bir-birinə uyuşmayan adamların bir araya gəldiyi hökumət formasına yol açırdı. Bundan əlavə, hər nazirlik üçün uzun müddət davam edən mübahisələr yaşanırdı. Yeni məclis seçildikdən sonra qurulan İcra Vəkilləri Heyətinin üzvləri bu şərtlərlə işləməyin çətinliyindən şikayət edirdi. Hökumətin zəifliyi 23 oktyabrda tamamilə ortaya çıxdı. Həm də Daxili İşlər naziri olan İcra Vəkilləri Heyətinin sədri Fəthi bəy Daxili İşlər naziri vəzifəsini Fərid Təkə buraxmaq istəmiş, lakin məclis bunu qəbul etməyərək Ərzincan millət vəkili Sabit bəyi seçmişdi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

TBMM-in ikinci sədri Əli Fuad da bu vəzifəsindən Yusif Kamalı namizəd göstərərək istefa vermiş, lakin məclis qəbul etməyərək Rauf bəyi seçmişdi.Bundan sonra Məclis sədri olan Mustafa Kamal 25 oktyabr 1923-cü ildə hökuməti Çanqayada topladı. İclasda Vəkillər Heyətinin istefa etməsinə və yeni seçiləcək Vəkillər Heyətində vəzifə almamasına qərar verildi. Beləcə, ölkəni respublikanın elanına aparacaq hökumət böhranı yarandı. 27 oktyabr 1923-cü ildə Vəkillər Heyətinin istefası TBMM-də oxunduqdan sonra yeni Vəkillər Heyəti qurma yolunda işlər başladıldı. Müxalifətin yeni hökumət qurma cəhdləri nəticə əldə edə bilmədi. 28 oktyabrda Çanqayadakı axşam yeməyində İsmət paşa, Fəthi bəy, Kazım paşa, Kəmaləddin Sami paşa, Xalid paşa, Rizə deputatı Fuad və Afyon deputatı Ruşən Əşrəf bəri qonaq olaraq qəbul edən Mustafa Kamal hökumət böhranından çıxma yolu barədə danışdı və qonaqlarına "sabah respublikanı elan edəcəyik" dedi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Yeməkdən sonra Mustafa Kamal və İsmət paşa birlikdə qanun layihəsini hazırladı. 29 oktyabr, 1923-cü ildə Mustafa Kamal Paşa, millət vəkilləri ilə görüşdükdən sonra qanun layihəsini hazırlayaraq Respublika təklifini TBMM-ə verdi. Məclis layihəni qəbul etdi. Beləcə, Türkiyə dövlətinin idarəçilik forması Respublika, adı isə Türkiyə Respublikası olaraq müəyyən edildi. Atatürk, qurulan Türkiyə Respublikasının ilk prezidenti oldu. SSRİ dəstəyi Moskvadan gələcək olan yardımları ilk dəfə təşkil edən şəxs Ənvər paşanın əmisi Xəlil Qut olmuşdur.İstanbulda həbsdə olan Xəlil paşa, qaçaraq Sivasa gəlmiş, bundan sonra isə Mustafa Kamal tərəfindən Naxçıvandan Azərbaycana göndərilmişdir.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Bu zaman Xəlil paşa, Xarici İşlər Naziri Çiçerin və köməkçisi Karaxanla görüşüb, anti-ipmerialist cəbhə təklif edərək, hərbi və maliyyə yardımı istəmişdi. Bunun ardınca Hərbi komissar Lev Kamenyev ilə də görüşərək, gizli qalmaq şərtilə bir milyon lirə dəyərində qızıl, 60 min tüfəng, 108 səhra topu və 12 ağır top yardımı edilməsində razılığa gəldi. Azərbaycandakı Ənvər paşanın qardaşı Nuru Paşanın (Killigil) fəaliyyətlərinə görə gecikmə olsa da, 2 iyul 1919-cu ildə yardım heyəti yola çıxdı. Heyət yardımın ilk mərhələsi kimi 125.000 lirə dəyərində olan 500 kq qızıl və Çiçerinin Mustafa Kamal Paşaya məktubunu aparırdı. Xəlil paşa, 3 avqustda yazdığı raportunda 6 sandıq içində 500 kq qızıl ilə yola çıxdığını, yanlarında iki müsəlman Qızıl Ordu zabitinin və 20 əsgərin olduğunu yazmışdır. Azərbaycan üzərindən Anadoluya keçərkən erməni hücumları səbəbilə yardımın hamısının toplu formada çatdırılması mümkün olmadı.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Heyət bölündü və qızılların 1/3-i Karakösedə (indiki Ağrıda) tümən komandanı Cavid bəyə (bir başqa mənbəyə görə Kazım Orbaya) təslim edildi. 27 avqust günü Karaköseyə çatan Sovet heyətinin gətirdikləri ilə birlikdə toplam qızıl miqdarı 400 kq oldu. Qızılın bir qismi yolda buraxılmışdı. Cavid bəy, Sovet heyətini 8 sentyabrda Ərzuruma çatdıra bildi. Heyəti qarşılayan Qarabəkir Paşa, Ankaraya teleqram göndərərək xəbəri verdi. Kazım Qarabəkir paşa 200 kq qızıl Şərq Cəbhəsinin ehtiyacları üçün ayırdıqdan sonra yerdə qalan 200 kq qızılı Sovet nümayəndə heyəti ilə birlikdə Ankaraya göndərdi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Xəlil paşanın uğurlu görüşmələrindən sonra Anadolunun mübarizəsi üçün kritik bir vaxt olan 4 – 11 sentyabr, 1919-cu il tarixində Sivas konqresinə Mahmudov adında Sovet nümayəndəsi qatıldı. Yardımların toplam miqdarı haqqında dəqiq məlumatlar yoxdur, əldə olan məlumat və sənədlər arasında uyğunsuzluqlar var. Bunun əsas səbəbi Ankara Hökumətinin alınan yardımları münkün olan qədər gizli saxlamaq istəyi idi. Xüsusilə də, Qara dəniz vasitəsilə gələn yardımların bilinməsinin bu yolda yoxlamaları artıracağını düşünürdülər. Həmçinin də təhvil-təslim zamanı qeydiyyatın aparılmadığı, hərbi sursatların fərqli adlarla qeyd edilməsi kimi hallar da sənədlərdəki qeydiyyatların bir-birilə uyğun olmamasına şərait yaratmışdır, lakin ümumi olaraq qəbul edilənə və Sovet sənədlərinə görə, Sovetlər tərəfindən İstiqlaliyyət müharibəsi üçün edilən 125.000 lirə dəyərindəki qızıldan əlavə, göndərilən silah-sursat siyahısı belədir: 1921-ci ilin aprel, may və noyabr aylarında üç mərhələli formada ümumi 6.500.000 qızıl rubl dəyərində yardım edilmişdir. Sovetlərin bu müddətdə etdiyi qızıl rubl yardımı ümumi 17.500.000 qızıl rubl dəyərində olmuşdur. 1922-ci ildə İosif Stalin və Orcenikidze kimi kommunist liderləri yardımın dayandırılmasını müdafiə etsələr də, Vladimir Lenin və Lev Trotski yardımın davam etdirilməsini təmin etmişdilər.Sovetlərin İstiqlaliyyət müharibəsinə yardımı, Böyük hücumdan əvvəlki hesablara görə 35 faiz həndəvərində olmuşdur.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Ən böyük yardımlar başda İstanbul olmaqla, işğal altındakı torpaqlardan qaçırılan silah və sursat, satınalmalar, İmalat-i Hərbiyyə və Təkalif-i Milliyə vasitəsilə təmin edilmişdir. Bundan başqa, 16 mart, 1921-ci il tarixli Moskva müqaviləsi ilə verilən siyasi dəstək də çox əhəmiyyətli olmuşdur. Böyük Britaniya Qərbi Anadolunu işğal edən Yunanıstan ordusuna siyasi və maliyyə dəstəyi versə də, yunan hökumətinin israrlı tələblərinə baxmayaraq yunan ordusuna təlimçi sifətiylə belə zabit göndərməmişdir. Yunanıstana Böyük Britaniyanın hərbi yardımları təxminən 1922-ci ilin əvvəllərində kəsilmişdi. İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı qeyri-nizamı türk qüvvələri Adana, Maraş, Antep və Urfanı işğal edən fransız ordusuna qarşı savaşmışdır. 1919-cu ilin dekabr – 1920-ci ilin may ayları arasında 6 ay davam edən toqquşmalar 31 may 1920-ci ildə atəşkəş ilə nəticələndi.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi

Bu tarixdən sonra Fransa beynəlxalq arenada ümumilikdə Ankara Hökumətini dəstəkləmiş, 1921-ci ilin oktyabrında Anadoludan çəkilən qüvvələri türk tərəfinə xeyli sayda silah və sursat təhvil vermişdir. 1919-cu ilin mayında İzmirin yunanlar tərəfindən işğalını özünə qarşı yönəlmiş bir hücum kimi dəyərləndirən İtaliya İstiqlaliyyət müharibəsi ərzində türk tərəfini dəstəkləmişdir. Hətta, 1919-cu ilin yazında Quşadası cəbhəsində yunan və italyan qüvvələri toqquşmuşdur. Həmçinin bax Türkiyə Respublikası Mustafa Kamal Atatürk I Dünya Müharibəsi Kazım Qarabəkir Lozanna müqaviləsi (1923) İsmət İnönü Fevzi Çaxmaq İstiqlal Marşı Xarici keçidlər Türkiyə Qurtuluş Savaşı Arxivləşdirilib 2015-05-12 at the Wayback Machine Atatürk və Qurtuluş müharibəsi Arxivləşdirilib 2011-11-20 at the Wayback Machine Qurtuluş müharibəsi muzeyi (TBMM) Arxivləşdirilib 2014-02-21 at the Wayback Machine Türk Qurtuluş müharibəsi: Əhatəsi və idarəçilik problemi Türkiyə Milli Qurtuluş Müharibəsi 1919–1923 Milli Mübarizədə daxili üsyanlar, vətənə xəyanət və İstiqlal Məhkəmələri Qurtuluş müharibəsi, müharibədə Atatürk, müharibənin nəticələri Milli Mübarizədə türk qadını "Ankara Marşı" Ankara, Ankara Güzel Ankara… "Sakarya Marşı" Hürmet sana ey şan dolu sancağım. Baştan başa arza hakim ol şahım… "İzmir Marşı" İzmir'in dağlarında çiçekler açar. Altın güneş orda sırmalar saçar…
Differensial (riyaziyyat)

Bununla diferensial anlayışı öz ilkin əhəmiyyətini itirir. Hazırda diferensial {\displaystyle dx} yalnız məhdud halda tətbiq olunur. funksiyası {\displaystyle (a,b)} intervalında diferensiallanandır. f ′ Diferensiallanan funksiyasının {\displaystyle x} nöqtəsindəki artımının baş hissəsinə, yəni {\displaystyle \Delta x} -dən xətti asılı olan f ′ {\displaystyle f'(x)\Delta x} ifadəsinə onun {\displaystyle x} nöqtəsində diferensialı deyilir. funksiyasının {\displaystyle x} nöqtəsində diferensialı {\displaystyle dy} {\displaystyle df(x)} ilə işarə olunur. f ′ və yaxud f ′ Funksiya üçün anlayış {\displaystyle M} sahəsində təyin olunmuş hamar funksiya üçün diferensial {\displaystyle df} ilə işarə edilir və bu düsturla təyin olunur: {\displaystyle Xf} ifadəsi {\displaystyle f} funksiyasının {\displaystyle X} vektoru istiqamətində {\displaystyle M} toxunanlar dəstində törəməsini göstərir.
Vyana konqresi

Vyana konqresi — 1814-1815-ci illərdə keçirilmiş ümumavropa yığıncağı. Vyana konqresi 1814-cü ilin sentyabrı — 1815-ci ilin iyununda fəaliyyət göstərdi. Konqresin işində Osmanlı dövləti istisna olmaqla, bütün Avropa dövlətlərinin 216 nümayəndəsi iştirak edirdi. Lakin əsas rolu İngiltərə, Rusiya və Avstriya oynayırdı. Konqresdə mərkəzi yeri Polşa — Saksoniya məsələsi tutdu. Rusiya bütün Polşa torpaqlarını, Prussiya isə Saksoniyanı birləşdirmək istəyirdi.
Vyana konqresi

Hər iki dövlətin güclənəcəyindən ehtiyat edən Avstriya, İngiltərə və Fransa buna mane olmaq istəyirdi. Avstriyanın xarici işlər naziri Metternix İngiltərənin Xarici İşlər naziri lord Kestleri ilə birləşərək, Saksoniyanın Prussiyaya verilməsi müqabilində kral III Fridrix Vilhelmin çara xəyanət edərək onların tərəfinə keçməsinə çalışdı. Kral bu barədə I Aleksandra məlumat verdikdə çarın necə bir vəziyyətə düşməsini təsəvvür etmək çətin deyil. Taleyran belə bir diplomatik gərginlikdən istifadə edərək üç dövlətin — Avstriya, Fransa və İngiltərənin Rusiya və Prussiyaya qarşı ittifaqını yaratmağı təklif etdi. 1815-ci il yanvarın 3-də həmin dövlətlər arasında Vyana gizli müqaviləsi imzalandı. I Aleksandr güclü diplomatik müqavimət nəticəsində Saksoniya məsələsində güzəştə getməyə məcbur oldu.
Vyana konqresi

Konqresdə alman torpaqları ilə bağlı məsələyə də baxıldı və 38 alman dövlətinin (Avstriya, Prussiya və b.) iştirakı ilə "Alman ittifaqı" təşkil edildi. Konqres işini başa çatdırmağa hazırlaşdığı bir vaxtda Napoleon sürgündən qaçmağa nail oldu. 1814-cü il martın 1-də Fransaya gəldi, 20-də isə Parisə daxil oldu. Napoleon hakimiyyətini bərpa etdi və yüz günlük (1815-ci il 20 mart −28 iyun) hakimiyyət dövrü başladı. Bu zaman diplomatiya tarixinin maraqlı hadisələrindən biri baş verdi.
Vyana konqresi

Napoleon tələsik Parisi tərk edən kral XVIII Lüdovikin kabinetindən 1815-ci il 3 yanvar Vyana gizli müqaviləsinin Fransaya aid nüsxəsini tapdı və onu təcili olaraq Vyanaya — I Aleksandra göndərdi. Lakin Napoleonun bu addımı son nəticədə müttəfiqlərin münasibətini poza bilmədi. I Aleksandr başlıca düşməninin məhz Napoleon olduğunu əsas götürərək birgə mübarizəyə tərəfdar oldu. 1815-ci il iyunun 15-də Vyana konqresinin son iclası keçirildi və yekun aktı imzalandı. Yekun aktının əsasını Avropanın yeni siyasi xəritəsinin müəyyənləşdirilməsi təşkil edirdi. Fransa işğallarından mərhum edildi, Belçika və Hollandiya Niderland krallığına birləşdirildi, İsveçrə konfederasiyası neytral dövlət elan edildi.
Vyana konqresi

İtaliyada Sardinya krallığı bərpa olundu. Müttəfiq dövlətlər — İngiltərə, Rusiya, Avstriya və Prussiya yeni torpaqlar və imtiyazlarla üstünlüklərini reallaşdıra bildi. Vyana konqresinin yekun aktına bəzi əlavələr (zəncilərlə ticarətin ləğvi və s.) əlavə edildi. Vyana konqresindən bir neçə gün sonra, 1815-ci il iyunun 18-də Napoleon Vaterloo döyüşündə qəti şəkildə məğlub edildi. Vyana konqresi ilə yaranan münasibətlər sistemi daha da möhkəmləndirildi. 1815-ci il sentyabrın 26-da Müqəddəs İttifaq adlandırılan birlik yaradıldı.
Vyana konqresi

İştirakçı dövlətlər Rusiya İmperiyası I Aleksandr, K.V.Nesselrode və K.Razumovski; Böyük Britaniya R.Kaslri və A.Vellinqton; Avstriya İmperiyası I Frans, Klement Metternix Prussiya K.A.Qardenberq Fransa İmperiyası Taleyran Dördlü İttifaq( Quadruple ittifaq) İngiltərə,Rusya ,Avstiya və Prusiya arasında. Bu İttifaqın qurucusu Metternix idi. Bu ittifaqa bəzən Metternix ittifaqıda deyilir. Bu ittifaq Müqəddəs ittifaqın çatışmayan cəhətlərinə görə meydana cıxmışdı. Bu dörd dövlət başqa fikirlərin yayılmasını silah gücü ilə qarşısın almaqı hədəfləmişdi. Beləliklə, hər tip azadlıq hərəkatı basdırılacaqdı.
Vyana konqresi

Bu sistemin süquqtu İngilətərənin bu ittifaqda ayrılması ilə başladı. Fransızların şərq sərhədi boyu dövlətlərdən baryera ucaltmaq. Tarixi Holandiya respublikası Niderland krallığı kimi bərpa olundu. Cənubi Sardinyada İtalya krallığı bərpa edildi. Reynin bütün alman solsahili Prussiyaya verildi. Kaslrinin sözlərinə görə Prussiya Mərkəzi Avropanı birləşdirən bir növ “körpü” Qərbdən Fransaya, şərqdən isə Rusiyaya qarşı bir qala idi. 1.
Vyana konqresi

Fransanın Napoelon dövründə tutduğu torpaqlar əlidən alınır 2. Belçika və Hollandiya torpaqları birləşdirilir və Niderland krallığı qurulur 3. Alman Konfedarsionu quruldu. ( 34 dövlət və 5 şəhər) . 4. İsveç və Norvec krallıqları birləşdiriləcək və İsvec-Norvec krallıqları qurulacaqdır.
Vyana konqresi

5. İsveçrə 22 kantondan ibarət və tərəfsiz bir dövllət kimi saxlanılır. 6. Avstriya şərq Qaliçanı,Lombardiyanı və Venediki alır. 7. Napoleonun hakimiyyətinə son veridyi krallar yenidən taxtlarına və ölkərinə sahib olacaqlar.
Vyana konqresi

11. İspanyada Bourbon krallığı bərpa edildi. Həmçinin bax Avropa Konserti Xarici keçidlər (fr. )[ (fr.)] Arxivləşdirilib 2008-10-02 at the Wayback Machine (ing.) Das europäische Mächtesystem nach 1815 kalenderblatt.de: Wiener Kongress Der Wiener Kongress 1815 Arxivləşdirilib 2008-02-28 at the Wayback Machine
Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası

Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası və ya qısaca AFFA — Azərbaycanda futbola nəzarət edən qeyri-hökumət təşkilatıdır. AFFA FİFA və UEFA-nın üzvüdür. Qurumun baş qərargah Bakıda yerləşir. Qurumun region ofisləri də fəaliyyət göstərir. AFFA Azərbaycan Premyer Liqası, Azərbaycan Kuboku, milli komandaların oyunları, ümumilikdə bütün futbolun dəstəklənməsi, inkişafı və populyarlaşdırılması ilə məşğul olur.
Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası

AFFA həm də hakimlik ilə məşğul olur. AFFA-nın tərkibinə Azərbaycan Premyer Liqası və Azərbaycan Birinci Liqası iştirak edən futbol klublarının üzvlüyünə əsaslanan Peşəkar Futbol Liqası (PFL), regional futbol federasiyalarını birləşdirən və müvafiq regionlarda futbolun inkişafı üçün cavabdeh olan Regional Futbol Federasiyaları, həvəskar futbol, uşaq və gənclər futbolu, futzal, əlillər futbolu, çimərlik futbolu, veteranlar futbolu və ya hər hansı başqa kateqoriyadan olan futbol növü ilə məşğul olan Sahə Futbol Federasiyaları və futbolçu, məşqçi, hakim, veteran, azarkeş və s. kimi futbol oyunu çərçivəsində birlikləri özündə birləşdirən və konkret funksiyanı aktiv olaraq icra edən şəxslərin maraq və məqsədləri ilə məşğul olan İctimai Futbol Təşkilatları daxildir. AFFA assosiativ xarakterli müstəqil qeyri-hökumət təşkilatıdır və 3 aprel 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyində 775 nömrə ilə dövlət qeydiyyatına alınmışdır.2003-cü ildə ölkənin rəsmi qurumlarının və beynəlalq futbol təşkilatlarının iştirakı ilə imzalanmış Sürix müqaviləsi ilə AFFA-nın yeni Nizamnamə layihəsi hazırlanıb. 2003-cü il dekabrın 29-da AFFA-nın növbəti VI hesabat-seçki konfransı keçirilib, yeni Nizamnaməyə əsasən, AFFA-nın yeni prezidenti Ramiz Mirzəyev seçilib. 2008-ci ildən başlayaraq AFFA Azərbaycanda mütəmadi olaraq Bakı Beynəlxalq Futzal Turniri təşkil edir.
Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası

Azərbaycan müstəqilliyini elan edən kimi AFFA-nın gördüyü ilk iş I Milli Çempionatı keçirmək oldu. AFFA-nın təşkil etdiyi ilk Azərbaycan çempionatında 26 komanda iki yarımqrupda mübarizəyə başladı. 1992–2011-ci illərdə AFFA tərəfindən çoxşaxəli fəaliyyət perspektivlərini müəyyən edən təşəkkül və inkişaf dövrü başladı. AFFA bu istiqamətdə Azərbaycan idmanının və xüsusilə də futbolun inkişafına dair Dövlət Proqramını rəhbər tutaraq əsaslı işlər görməyə başladı.2010-cu ildə qurumun İcraiyyə Komitəsinin iclasında və AFFA-nın Konfransında yeni loqotipin qəbulu barədə qərar qəbul olubunub. Yeni loqonun üzərində Azərbaycan bayrağı yanar od formasında göstərilib və top işarəsi təsvir olunub.
Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası

Loqonun üzərinə həmçinin AFFA sözü də yazılıb. 2011-ci ildən başlayaraq AFFA-nın könüllülük proqramı həyata keçirilməkdədir. FİFA U-17 Qadınlararası Dünya Çempionatı 2012 ərzində 14 bölmədə 1100-dən çox könüllü iştirak etmişdir. 2012-ci il sentyabrın 22-də Bakının Tofiq Bəhramov adına Respublika Stadionunda FİFA U-17 Qadınlararası Dünya Çempionatı 2012-nin təntənəli açılış mərasimi keçirilmişdir. 2013-cü ildə AFFA tərəfindən Bakının Nizami rayonu ərazisində tikilən "8 km stadionu"nun "Bakcell Arena" adlandırılması məqsədilə Bakcell-in ofisində müqavilə imzalanıb.
Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası

2014-cü ildə UEFA-nın İcraiyyə Komitəsi İsveçrənin Cenevrə şəhərindəki "Espace Hippomene" Sərgi Mərkəzində keçirilən iclasda UEFA Avro 2020-ni qəbul edəcək 13 ölkəni təmsil edən şəhərlər müəyyənləşdirib. Bakı AVRO 2020-nin 1/4 finalına ev sahibliyi edəcək 4 şəhərdən biri kimi təsdiqlənib. 2016-cı il sentyabrın 30-da Bakı Olimpiya Stadionunda Avro 2020-yə ev sahibliyi edəcək 13 şəhərdən biri olan Bakının bu yarışla əlaqədar hazırlanan loqosunun təqdimat mərasimi keçirilib. 2017/2018 mövsümdən etibarən Lisenziya iddiaçısının bütün oyunçularının qeydiyyatı AFFA-nın "Futbola qoşul" proqramı vasitəsi ilə həyata keçirilir. 2017-ci ildə ilk dəfə olaraq AFFA tərəfindən "Lisenziyalaşdırma üzrə menecerlər üçün kurs" keçirilib.
Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası

Prioritetlər Azərbaycanda futbolu kompleks şəkildə inkişaf etdirmək üçün AFFA-nın müəyyənləşdirdiyi prioritetlərdən biri kütləvilikdir. Respublikanın bütün bölgələrində futbolun inkişafı, bu idman növü ilə məşğul olan uşaqlarda, yeniyetmələrdə, gənclərdə və daha böyük yaş qrupuna daxil olan şəxslərdə futbola maraq oyatmaq üçün müxtəlif tədbirlər, festivallar və turnirlər təşkil olunur. Bununla yanaşı, FIFA və UEFA tərəfindən elan olunan "Grassroots" günlərində də AFFA-nın təşkilatçılığı ilə kütləvi futbol festivalları keçirilir.Azərbaycanda futbolun inkişaf etdirilməsi istiqamətində görülən işlər arasında futbol infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi və genişləndirilməsi prioritet məsələlərdən biridir. Bu mənada 2007-ci ildə AFFA-nın inzibatı binası, 2009-cu ildə isə Azərbaycan Futbol Akademiyası istifadəyə verilmişdir. Stadionların inkişafı baxımından 2011–2012-ci illər xüsusi ilə effektiv hesab oluna bilər.
Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası

FİFA U-17 Qadınlararası Dünya Çempionatı 2012 ərəfəsində 4 yeni stadion; Dalğa Arena, Bakcell Arena, Bayıl Arena və Binə stadionu istifadəyə verilmişdir.Futbol təhsilinin səviyyəsinin yüksəldilməsi, müasir tələblərə cavab verməsi AFFA-nın prioritetlərindən biridir. İxtisaslı kadrların hazırlanması məqsədilə AFFA-nın təşkilatçılığı ilə müxtəlif məşqçi kursları keçirilir. Uzun müddət C, UEFA-nın B və A kurslarını təşkil edən AFFA-nın bu sahədə həyata keçirdiyi tədbirlər Avropa futbol təşkilatı tərəfindən yüksək qiymətləndirilib və 2011-ci il iyunun 27-dən etibarən AFFA-nın təşkilatçılığı ilə UEFA-nın ən yüksək məşqçi lisenziyasını əldə etməyə imkan verən Pro kateqoriyalı kurslar keçirilməyə başlayıb. UEFA İcraiyyə Komitəsinin qərarına əsasən, AFFA 2012-ci ildən UEFA-nın Məşqçilər Konvensiyasına qoşulub. FİFA ilə əlaqəsi AFFA FİFA və UEFA-nın üzvüdür.
Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası

AFFA 1994-cü ilin mayında UEFA-nın Vyanada keçirilən 22-ci konqresində UEFA-ya, 1994-cü ilin iyununda FİFA-nın Çikaqoda keçirilən 49-cu konqresində FİFA-ya üzv qəbul olundu. Premyer Liqa klublarının 2002-ci ilin aprelində çempionatının dayandırması və AFFA ilə pikə çatan gərginlik, FİFA və UEFA-nın 2 illik sanksiyası ilə bitdi. AFFA-nın keçirdiyi yarışlar: AFFA İcraiyyə Komitəsi AFFA-ya hazırda SOCAR, Bakcell, Gillette, Nike, UNICEF, Head & Shoulders, Paşa Sığorta, Aquavita, Kığılı, və Coca-Cola sponsorluq edir. 2003-cü ildən Azərbaycan futbol üzrə milli komandalarının və AFFA-nın baş sponsoru olan SOCAR, AFFA tərəfindən təşkil olunan turnir və liqaların sponsoru olmuşdur. Xarici keçidlər affa.az — AFFA rəsmi saytı (az.)
Franklin Delano Ruzvelt

Franklin Delano Ruzvelt (ing. Franklin Delano Roosevelt; 30 yanvar 1882[…] – 12 aprel 1945[…]) — Amerika Birləşmiş Ştatlarının 32-ci prezidenti (1933–1945). Franklin Ruzvelt 1882-ci ildə varlı bir ailədə anadan olmuş, mənşə etibarilə holland idi. O, Teodor Ruzveltlə əminəvəsi idi. Franklin Ruzvelt əvvəlcə Harvard universitetini, sonra isə Kolumbiya Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdi. 1913–1920-ci illərdə o, Hərbi Dəniz Nazirinin köməkçisi vəzifəsində işləmişdi. 1921-ci ildə polimelit xəstəliyinə tutulmuş və ömrünün sonunadək ayaqları iflic vəziyyətində qalmışdı. Möhkəm iradəsi və anasının mənəvi dayaq olması Ruzveltin siyasi fəaliyyətlə yenidən məşğul olmasına imkan yaratdı. 1928–1930-cu illərdə o, Nyu-York ştatının qubernatoru seçildi.
Franklin Delano Ruzvelt

1932-ci ildə isə ABŞ-nin 32-ci prezidenti oldu. Franklin Delano Ruzvelt 2 dəfədən artıq seçilmiş yeganə ABŞ prezidentidir. 4 dəfə prezident seçilmiş, 4-cü hakimiyyət müddətinin başlamasından qısa müddət sonra beyninə qan sızmasından vəfat etmişdir. Onun tarixi xidmətləri arasında "Böyük Depressiya"nın aradan qaldırılması, SSRİ ilə münasibətlərin yaxşılaşdırılması və İkinci dünya müharibəsi dövründə Avropadakı müttəfiqlərini yaxından dəstəkləməsini qeyd etmək olar. Tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilib. Həmçinin bax Amerika Birləşmiş Ştatları prezidentlərinin siyahısı
Mübahisə

Mübahisə — fikirlərin, mövqelərin kəsişməsi. O zaman tərəflər öz mövqeyini müdafiə edərək rəqibin dəlillərini təkzib etməyə çalışır. Mübahisələr, söz çəkişmələri, fikirlərin çarpışması, müzakirələr insan durumunun təbii hallarıdır. Buna görə də onlar, gədim zamanlardan bəri öyrənilmiş, onların tərifləri verilmişdir. Mübahisələr qədim Hindistanda, Babildə, Misirdə, İranda əsasən dini zəmində kahinlər arasında aparılmışdır. Buna örnək olaraq Musa peyğəmbərin Fironla, Maninin zərdüşt kahinləri ilə baş verən çəkişmələrini xatırlamaq olar. O zaman hər bir yeni düşüncəni ortalığa çıxarmış adam onunla başqa adamların, özəlliklə də çarların və kahinlərin qarşısında çıxış etməli, ona qarşı olanlara qalib gəlməli idi. Bir çox durumlarda çəkişmədə uduzan tərəf qalibin dininə (əqidəsinə) keçməli, ya da öldürülməli idi. Mübahisələri uduzan tərəfin ardıcılları da təqib olunurdular.