LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Səid Rüstəmov

Xəstəxanadan sonra Səid Rüstəmov Mərdəkanda, şəxsi bağ evində yaşamağa başlamışdır. Səid Rüstəmovun iyun ayının 10-da vəziyyəti ağırlaşmış, həmin gün də Bakıda vəfat etmişdir. Bəstəkar I Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur. Erkən illəri və təhsili Səid Əli oğlu Rüstəmov və ya əsl adı ilə Mircabbar Seyidrüstəmzadə 12 may 1907-ci il tarixində Rusiya imperiyasının İrəvan şəhərində anadan olmuşdur. Bəstəkarın qızı Rəna Rüstəmova xatirələrində qeyd edir ki, "…atam İrəvanı xatırlayanda yanğılı həsrət ahları çəkirdi. O şəhəri ölənə qədər İrəvan deyə andı. Heç rəsmi çıxışlarında da bir dəfə olsun "Yerevan" demədi." Onun qızı Rəna Rüstəmova atasının ailəsinin məskunlaşması və adı barədə bu cür bildirir: Uşaq yaşlarında atasını itirən Səid Rüstəmovun tərbiyəsi ilə böyük qardaşı Mirhüseyn Rüstəmov məşğul idi. Tar alətində çalmağı bacaran Mirhüseyn Rüstəmov kiçik qardaşı Səid Rüstəmovun musiqiyə həvəs göstərməsində də mühüm rol oynamışdır.
Səid Rüstəmov

1918-ci ildə baş verən hadisələr, azərbaycanlılara qarşı ermənilər tərəfindən törədilən qırğınlar bu ailənin də taleyində öz izini qoymuşdur. Qırğınla əlaqədar Türkiyəyə qaçmalı olan ailə tezliklə geri dönmüş, lakin İrəvanda evlərinin dağıldığını gördükdə 1919-cu ildə Gəncəyə köçməyə başlamışlar. Səid Rüstəmovun aləsi burada çox qalmır – qardaşı Mirhüseyn Rüstəmovun ermənilər tərəfindən qətlə yetirilməsindən sonra Ağdaşa köçürlər.Demək olar ki, 12 yaşlı Səid Rüstəmovun musiqi ilə məşğuliyyəti Ağdaşda olan klubdan başlanır. O, burada piano çalmağı öyrənir, kiçik yaşlarından qulaq asıb sevdiyi xalq melodiyalarını bu alətdə ifa edir, klubda təşkil edilən konsertlərdə çıxış edirdi. Həmin klubda Maqsud Şeyxzadənin "28 nisan inqilabı"adlı pyesi tamaşaya qoyulmuşdu. Səid Rüstəmov bu tamaşadan böyük təəssüratla ayrılmış, sonradan özü də bir pyes yazmışdı. Bunu da həvəskar aktyorlar tamaşaya qoymuşdular. 1921-ci ildə Rüstəmovlar ailəsi Bakıya köçür.
Səid Rüstəmov

Səid Rüstəmov Müəllimlər Seminariyasına daxil olur. Burada başqa fənlərlə yanaşı musiqi dərsləri də keçirilirdi. Səid Rüstəmov burada truba ifa etməyi öyrənir və tələbələrdən təşkil edilmiş orkestrin çıxışlarında iştirak edir. Həyatında baş verən maraqlı bir hadisə onu musiqi sənətinə bağlayır. Bu xatirə bəstəkara həsr olunan radiooçerklərin birində özü tərəfindən bu cür səslənib: Rəsm çəkməyə həvəsi və istedadı olan Səid Rüstəmov rəssamlıq məktəbində də məşğul olur, həmçinin bu məktəblə bir binada məşğələlərə gəlib qulaq asmağa başlayır. Məhz burada onun musiqi istedadını görən müəllimlərdən biri Səid Rüstəmovu Üzeyir Hacıbəylinin yanına gətirir. Bir çox başqa musiqiçilər kimi, Səid Rüstəmovun həyat və yaradıcılıq fəaliyyətindən Üzeyir Hacıbəyovla tanışlığı həlledici rol oynayır. 1924-cü ildə Səid Rüstəmov musiqi məktəbinin (texnikumun) tar sinfinə qəbul edilir.Musiqi texnikumunda Səid Rüstəmovun not üzrə müəllimi Üzeyir Hacıbəyov idi. Muğam sinfində isə o, tanınmış tarzən Mirzə Mansur Mansurovdan dərs almışdır.
Səid Rüstəmov

1926-cı ildə Səid Rüstəmov Müəllimlər Seminariyasında təhsilini tamamlamışdır. Pedaqoji fəaliyyəti Pedaqoji iş cavan yaşlarından Səid Rüstəmovun fəaliyyət göstərdiyi mühüm sahələrdən biri olmuşdur. Müəllimlər Seminariyasında, daha sonra Pedaqoji İnstitutda təhsil alması Səid Rüstəmovun ümumtəhsil sahəsində uğurlu fəaliyyətini şərtləndirmişdir. Onun tar müəllimi kimi inkişaf etməsində də ümumi pedaqogikanın əsaslarına, tədris metodikasına bələd olması mühüm rol oynamışdır.Səid Rüstəmov 1926-cı ildə "Süleyman Sani məktəbi" adı ilə tanınan, Süleyman Sani Axundovun direktoru olduğu 19 saylı orta məktəbə müəllim təyin edilir. Səid Rüstəmovun cavanlıq illərinə aid olan fotoşəkillərdən birini o, sevimli şagirdlərindən biri, sonradan İkinci Dünya müharibəsində göstərdiyi şücaətlərlə tanınan, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülən Mehdi Hüseynzadə ilə birlikdə çəkdirmişdi.Üzeyir Hacıbəyov Səid Rüstəmovun namizədliyini Azərbaycan konservatoriyasının xalq şöbəsində müəllimlik etməyə irəli sürdüyü zaman o, hələ musiqi texnikumunda təhsil alırdı. 1928-ci ildən Səid Rüstəmov Bakı Musiqi məktəbində, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında (indiki Üzeyir Hacıbəyov adına Bakı Musiqi Akademiyası) tar ixtisası üzrə dərs deməyə başlamışdır. O, Üzeyir Hacıbəyovun təşəbbüsü ilə konservatoriyada xalq çalğı alətləri kafedrasının açılmasını qiymətləndirən ilk musiqiçilərdən biri olmuş və ömrünün sonunadək bu kafedrada tar ifaçılığının sirlərini gənclərə öyrətməklə məşğul olmuşdur. Eyni zamanda o, tədris prosesinin nəinki tar ixtisasına, eləcə də musiqi nəzəriyyəsinə aid zəruri ədəbiyyatla təmin edilməsi üçün əlindən gələni əsirgəməmiş, 1931-ci ildə cavan həmkarları – Asəf Zeynallı, Fuad Əfəndiyev ilə birlikdə azərbaycan dilində olan "Not savadı" dərsliyini tərtib etmiş, həmçinin rus musiqiçilərinin işlərini – Georgi Konyusun "Elementar musiqi nəzəriyyəsi" və Nikolay Rimski-Korsakovun "Harmoniya" dərsliyini azərbaycan dilində tərcümə etmişdir.
Səid Rüstəmov

Səid Rüstəmovun kiçik oğlu, bəstəkar Eldar Rüstəmov bu barədə qeyd etmişdir: Səid Rüstəmov 1932-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitunda təhsilini tamamlamışdır. Səid Rüstəmovun 1935-ci ildə yaratdığı "Tar məktəbi" kitabı tarın tədrisində mühüm rol oynamışdır. Bu günə kimi bu dərslik dəfələrlə nəşr edilmişdir. Dərslik müasir dövrdə də orta və ali musiqi məktəblərində istifadə edilir. Həmçinin Səid Rüstəmovun 1950-ci ildə çap olunmuş "Tar üçün melodik etüdlər" adlı dərsliyində də tədris prosesində olan tələbat azalmamışdır.Səid Rüstəmov 1948-ci ildə musiqi məktəbi şagirdləri üçün "Skripka əlifbası" adlı dərs kitabını çap etmişdir. Kitab Leonid Bretanitski, Səid Rüstəmov və G. Burşteynin redaktorluğu ilə "Azmusnəşr" nəşriyyatında çap edilmişdir. "Skripka əlifbası" kitabının nəşrində əsas məqsəd – skripka çalan gənc şagirdlərə SSRİ xalqlarının mahnı və oyun havaları melodiyaları, klassik rus musiqisi əsərləri və sovet kompozitorlarının əsərləri üzərində qurulmuş ibtidai dərs kitabını vermək idi.Səid Rüstəmov tar ixtisasından dərs dediyi uzun müddət ərzində bir çox istedadlı musiqiçilər yetişdirmişdir. Əməkdar incəsənət xadimi Ağabacı Rzayeva, xalq artisti Hacı Xanməmmədov, Əməkdar artist Adil Gəray kimi tanınmış musiqiçilər onun tar sinfində təhsil almışdılar.
Səid Rüstəmov

Səid Rüstəmovun tələbələri içərisində həmçinin Xalq artisti, sənətşünaslıq üzrə elmlər doktoru, professor Məcnun Kərimov, Xalq artisti Ağasəlim Abdullayev, Əməkdar incəsənət xadimləri, sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktorları, professorlar Oqtay Quliyev, Vaqif Əbdülqasımov, Əməkdar müəllim, pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, professor Nazim Kazımov və başqa tanınmış musiqiçilər də mövcuddur. Yaradıcılığı 1930–1940-cı illər 1940–1960-cı illər Bu dövrlərdə Səid Rüstəmovun dirijorluq fəaliyyəti də olduqca uğurlu idi. Onun rəhbərlik etdiyi xalq çalğı alətləri orkestri təkcə Azərbaycanda deyil, ondan uzaqlarda da tanınmağa başlamışdı. 1941-ci ilin may ayında orkestr Özbəkistana qastrol səfəri edərək Daşkənd, Səmərqənd, Kokand, Əhdican və başqa şəhərlərdə çıxışlar edir.1941–1945-ci illər İkinci Dünya Müharibəsi Səid Rüstəmovun vətən mövzusu ilə bağlı fəaliyyət göstərdiyi bir dövr idi. Vətənpərvərlik motivləri onun yaradıcılığında yazdığı "Sərhədçilərin mahnısı", "Dənizçilərin mahnısı", "İrəli", "Şanlı ordumuz" kimi mahnılarında parlaq təcəssümünü tapmışdı. Onun mahnı və rəqs ansamblı üçün Rəsul Rzanın sözlərinə yazdığı "Dinlə, cəbhə!" adlı kantatası, xalq çalğı alətləri orkestri üçün "Qəhrəmani" adlı pyesi də həmin dövrdə döyüşçülərin mübarizə ruhunu gücləndirən əsərlər sırasında idi. "Qəhrəmani" pyesi 1944-cü ildə Tbilisi şəhərində keçirilən Zaqafqaziya respublikalarının musiqi ongünlüyündə ifa olunaraq, böyük müvəffəqiyyət qazanmışdı.Eyni zamanda, Səid Rüstəmov dirijor və ictimai xadim kimi fəaliyyətini də Azərbaycan xalqının vətənpərlik ruhunun möhkəmləndirilməsinə yönəltmişdi. Müharibə illərində o, 416-cı Azərbaycan atıcı diviziyasında xalq çalğı alətləri orkestri təşkil etmişdi. Hərbi hissələrdə bu orkestrin konsertləri böyük rəğbətlə qarşılanır, onun ifa etdiyi əsərlər əsgərləri qələbəyə ruhlandırırdı. Həmin dövrdə Səid Rüstəmov bir sıra dram tamaşalarına da musiqi bəstələmişdir.
Səid Rüstəmov

Cəfər Cabbarlının "Almaz", Mehdi Hüseynin "Nizami", Rəsul Rzanın "Vəfa" əsərlərinə musiqinin müəllifi Səid Rüstəmov idi.Müharibə illərindəki fəaliyyətinə və milli musiqi sənətindəki xidmətlərinə görə 1946-cı ildə Səid Rüstəmov "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə, eləcə də "Qafqazın müdafiəsi uğrunda" və "1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalları ilə təltif edilir.Müharibədən sonrakı illər Səid Rüstəmovun bəstəkar, dirijor, pedaqoq və ictimai xadim kimi fəaliyyətinin genişləndiyi dövrdür. 1947-ci ildə o, Süleyman Rüstəmin librettosu əsasında "Durna" adlı yeni musiqili komediyasını yaradır. Bəstəkarın xalq çalğı alətləri orkestri üçün 1946-cı ildə "Azərbaycan" süitası və İkinci süita, 1948-ci ildə Üçüncü süita, 1958-ci ildə Dördüncü süita və bir sıra mahnıları bu dövrdə ərsəyə gəlmişdir. Həmin illər üçün səciyyəvi olan, əməyi tərənnüm edən mahnı janrında Səid Rüstəmovun yazdığı nümunələr – "Neftçi qız" (A. Aslanovun sözlərinə), "Həkim qız" (İslam Səfərlinin sözlərinə), 1950-ci illərdə yazdığı "Toxucu qız" (Rəsul Rzanın sözlərinə) mahnıları çox məşhurlaşmışdır. 1948-ci ildə kütləvi mahnıların respublika müsabiqəsində mükafata layiq görülmüş, tanınmış "Sürəyya" mahnısı (Zeynal Cabbarzadənin sözlərinə), eləcə də "Sumqayıt" (N. Cəfərovun sözlərinə), "Mən sülhə səs verirəm" (Hüseyn Hüseynzadənin sözlərinə), "Komsomol" (Tələt Əyyubovun sözlərinə) mahnılarına görə Səid Rüstəmov 1951-ci ildə Stalin mükafatına layiq görülmüşdür. Rəşid Behbudov bu mahnılardan sonra Səid Rüstəmova məktub yollayaraq kiçik bir qeyd yazmışdır: "Əziz Səid! Bu da sənə "Sürəyya" mahnısının necə sevildiyinə dair sənəd. Mahnı dünya efirində uçur.
Səid Rüstəmov

"Sözügedən dövr Səid Rüstəmovun bir musiqi təşkilatçısı və ictimai xadim kimi fəaliyyətində parlaq səhifələrdən biri kimi tarixə düşmüşdür. O, Fioletov adına klubun mahnı və rəqs ansamblına rəhbərlik edir, Üzeyir Hacıbəyovun vəfatından sonra, 1949-cu ildə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri seçilir. O, 1953-cü ilə kimi bu vəzifədə çalışır. 1951-ci ildən bəstəkar Azərbaycan Dövlət Xalq Mahnı və Rəqs Ansamblına rəhbərlik edir.Həmin dövrdə Səid Rüstəmovun xalq çalğı alətləri orkestrinin bədii rəhbəri kimi apardığı təşkilatçılıq və yaradıcılıq işi də uğurla davam edir. Orkestrin repertuarı genişlənir, buraya Azərbaycan bəstəkarlarının əsərləri ilə yanaşı dünya musiqisinin ən yaxşı nümunələri daxil edilir. Əvvəlki illərdə olduğu kimi, bu dövrdə də Səid Rüstəmov pedaqoji fəaliyyətini davam etdirərək, tar ixtisası üzrə tədris ədəbiyyatını zənginləşdirmək məqsədi ilə böyük iş aparır. 1950-ci ildə onun "Tar üçün metodik etüdlər" adlı dərs vəsaiti nəşr olunur. Həmin etüdlər hal-hazırda həm orta musiqi məktəblərinin, həm tar ixtisası üzrə mütəxəssis hazırlığı aparan ali musiqi məktəblərinin tədris proqramına daxildir.
Səid Rüstəmov

Müxtəlif illərdə Səid Rüstəmovun sinfində tar ifaçılığının sirlərinə yiyələnmiş musiqiçilər sonradan Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafında mühüm rol oynamışdılar. Ağabacı Rzayeva, Hacı Xanməmmədov, Adil Gəray kimi görkəmli musiqiçilər onun tar sinfində təhsil almışdılar. Səid Rüstəmov 1983-cü ilin may ayında ağır infarkt keçirmişdir. Bununla da bəstəkar xəstəxanaya aparılmışdır. Xəstəxanadan sonra Səid Rüstəmov Mərdəkanda, şəxsi bağ evində yaşamağa başlamışdır. Səid Rüstəmovun 10 iyun 1983-cü il tarixində vəziyyəti ağırlaşmış, həmin gün də Bakıda, 76 yaşında vəfat etmişdir. Onun meyiti I Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur. Şəxsi həyatı Bəstəkarın atasının adı Mirəli, anasının adı isə Leyli olub.
Səid Rüstəmov

Atası vəfat etdikdən sonra anası Leyli yenidən ailə həyatı qurmuşdur. Səid Rüstəmovun iki ögey qardaşı olub. Bundan əlavə bəstəkarın ailədə üç qardaş və bir bacısı olub. Səid Rüstəmov uzun müddət böyük qardaşı Mirhüseyn Rüstəmovun yanında yaşayıb. 1918-ci ildə ermənilər onun qardaşını bəstəkarın gözü qarşısında qətlə yetirib, evlərini talan ediblər.Bəstəkarın ailəsi Gəncəyə köçüb gəlir, burada da onların evinə ermənilər hücüm edir. Ailə məcbur olub Ağdaşa üz tutur. Səid Rüstəmov Ağdaşda Bikə adlı xanımla tanış olmuşdur. Daha sonra onlar hər ikisi Bakıya gəlmişdir.
Səid Rüstəmov

Bikə xanım tibb institutunu bitirmiş, Səid Rüstəmov isə müəllimlər texnikumuna daxil olmuşdur. 1930-cu ildə onlar ailə həyatı qururlar. Bəstəkarın bu evlilikdən iki qızı, iki oğlu dünyaya gəlmişdir – Rafiq, 1936-cı il təvəllüdlü Tamilla, 1946-cı il təvəllüdlü Eldar və Rəna Rüstəmovalar. Səid Rüstəmovun bir oğlu Altay Rüstəmov dörd yaşında bədbəxt hadisədən sonra vəfat etmişdi. Bəstəkarın həyat yoldaşı Bikə Rüstəmova 1971-ci ildə vəfat etmişdir. Rəna Rüstəmovanın nəvəsinin adı bəstəkarın adını daşıyır. Eldar Rüstəmovun qızının adı Səidədir. Bəstəkarın nəvəsi Fəridə Rüstəmova müğənnidir.Bəstəkarın kiçik qızı Rəna Rüstəmova Səid Rüstəmovu ata kimi bu cür xarakterizə edir: Bəstəkarın böyük qızı Tamilla Rüstəmova 1959-cu ildə Qnesinalar adına Musiqi institutunun "fortepiano" ixtisası üzrə bitirmişdir.
Səid Rüstəmov

Həmin il institutun tələbəsi olan vokalçı Olqerd Krastınşla ailə həyatı quraraq Riqaya köçmüşdür. Bir neçə bədii filmdə yadda qalan obrazlar yaratmışdır. Onun ən yaddaqalan obrazları "Ulduz" filmində Ulduz və "Böyük dayaq" filmində Maya bacı rollarıdır. Aktrisa həmçinin 1964-cü ildə "Zirvə", 1971-ci ildə "Axırıncı aşırım" filmlərində çıxış etmişdir. Tamilla Rüstəmova hal-hazırda Moskvada yaşayır.Səid Rüstəmovun kiçik oğlu Eldar Rüstəmov 13 iyul 1946-cı ildə anadan olub. 1990-cı ildə Skripka və piano üçün sonata, 1991-ci ildə "Sən gedəndən" romansı, 1992-ci ildə solist, xor və simfonik orkestr üçün "Heyranam, Vətən" odası, 1994-cü ildə Solo skripka üçün sonata, 1996-cı ildə iki akapella xoru – "Səadət nəğməsi", "Bahar", 1998-ci ildə "Düşdü yada" romansı, 1999-cu ildə kiçik tərkibli simfonik orkestr üçün "Meşə nağılı" süitası, 2001-ci ildə "Bir də baxsan mənə" akapella xoru, 1990–2001-ci illərdə xor və simfonik orkestr üçün işləmələr, 1993-cü ildə "Yeraltı tarixi", 1994-cü ildə "Haqqın səsi" sənədli filmlərinə musiqi və başqa bəstələrinin müəllifidir. Həmçinin Eldar Rüstəmov "Bəxt üzüyü", "Qoca palıdın nağılı", "Mən Xəzəri görürəm", "Özünü onun yerinə qoy", Təqib, "Yay gününün xəzan yarpaqları", "Yeraltı əhvalat" filmlərinə musiqi bəstələmişdir.Səid Rüstəmovun Azərbaycan dili və rus dilində zəngin kitabxanası var idi. Bəstəkar Gi de Mopassan, Onore de Balzakın əsərlərinə xüsusi önəm verirdi. O dövrdə bu yazıçıların əsərlərini tapıb oxumaq çətin olsa da, Səid Rüstəmov kitabları tapıb mütaliə edirdi.
Səid Rüstəmov

Bəstəkar kimi Səid Rüstəmovun yaradıcılığı janr etibarilə kifayət qədər genişdir. O, musiqili komediya janrına müraciət etmişdir; bir çox irihəcmli vokal-instrumental və instrumental əsərlər yaratmışdır; bir sıra dram tamaşalarına musiqi bəstələmişdir. Onun yaratdığı çoxsaylı mahnılar milli bəstəkar yaradıcılığı tarixində bu janrda yaradılan klassik nümunələr hesab edilir. Bəstəkar janr seçimində onu istiqamətləndirən, yaradıcılığına təka verən mühüm amillərdən biri Səid Rüstəmovun tarzən kimi böyük məktəbdə təhsil alması idi. O, Azərbaycan milli musiqi aləti olan tarın sirlərinə mükəmməl dərəcədə yiyələnmiş, eyni zamanda muğam sənətini dərindən mənimsəmişdi. İkinci mühüm amil – onun Üzeyir Hacıbəyov tərəfindən xalq çalğı alətləri orkestri ilə əməkdaşlığa cəlb olunması və sonradan 40 ilə yaxın bir müddətdə bu orkestrə rəhbərlik etməsi idi. Səid Rüstəmov 1940–1950-ci illərdə özfəaliyyətdən ibarət, sonradan isə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası nəzdindəki mahnı və rəqs ansamblına da rəhbərlik etmişdi. Səid Rüstəmovun bəstəkar kimi yaradıcılığına mühüm təsir göstərmiş amillərdən biri də onun folklor nümunələrinin toplanıb nota yazılması sahəsində apardığı böyük işlə bağlı idi. Bütün bu amillər bütövlükdə Səid Rüstəmovun həm bəstəkar kimi dəst-xəttinin xüsusiyyətlərini şərtləndirmiş, həm də onun müraciət etdiyi janr dairəsini müəyyən etmişdir.Səid Rüstəmovun yaradıcılığında xalq çalğı alətləri orkestri üçün yazılmış əsərləri həm sayca, həm də əhəmiyyəti etibarilə mühüm sayılmışdır. Bəstəkarın instrumental əsərlərinin əksəriyyəti məhz bu orkestr üçün yazılmışdır.
Səid Rüstəmov

Bu əsərlər sırasında bəstəkarın orkestr üçün xalq mahnı və rəqslərinin işləmələri, "Bayatı-kürd" muğamı əsasında fantaziyası, eləcə də orijinal pyesləri, dörd süitası, tar ilə xalq çalğı alətləri orkestri üçün konserti xüsusilə əhəmiyyətlidir.Səid Rüstəmovun irihəcmli vokal-instrumental əsərləri – onun xalq mahnı və rəqs ansamblı üçün yaratdığı kantatalardır. İkinci Dünya Müharibəsi illərində o, bu ifaçı kollektivi üçün Rəsul Rzanın sözlərinə "Dinlə, cəbhə! ", Süleyman Rüstəmin sözlərinə "Günəşli Azərbaycan" kompozisiyalarını bəstələmişdir. Yaradıcılığının son dövründə bu janra müraciət edərək, Rəfiq Zəkanın sözlərinə üç hissədən ibarət "Azərbaycan" kantatasını yazmışdır.Azərbaycan bəstəkarlı içərisində mahnı sənətkarı kimi tanınan Səid Rüstəmov bu janrda bir çox nümunələr yaratmışdır. Bəzi vaxtlarda onun əmək mövzusuna həsr olunmuş mahnıları çox populyar olmuşdur; sonrakı illərdə Səid Rüstəmov lirik bəstəkar mahnısının bir sıra nümunələrini yaratmışdır. Melodist sənətkar olan Səid Rüstəmovun mahnıları Azərbaycan milli musiqisinin, bəstəkarın toplayıb notlaşdırdığı xalq mahnılarının həm ruhu, həm də musiqi dilinin xüsusiyyətlərindən bəhrələnmiş nümunələrdir.Səid Rüstəmov musiqili komediya janrına müraciət etmiş, üç operetta bəstələmişdir. Operettaların musiqisində aparıcı rolu oynayan məhz mahnılardır. Musiqili komediyalarda iştirak edən bütün surətlərin musiqi xasiyyətnaməsi rəngarəng mahnılar vasitəsilə təqdim edilmişdir.
Səid Rüstəmov

Uşaq yaşlarından xalq musiqisi, muğam nümunələrini sevərək dinləyən, sonrakı illərdə tar sinfində bu nümunələri öyrənən, daha sonra isə bu nümunələri toplayıb nota yazdırmaq kimi işi həvəslə yerinə yetirən Səid Rüstəmov milıi musiqi təfəkkürünün prinsiplərinə yaxından bələd olmuş, milli musiqi dilinin xüsusiyyətlərini yeni müstəvidə, bəstəkar yaradıcılığında yeni bədii keyfiyyətdə təqdim etmişdir. Onun əsərlərinin musiqi materialında milli mənbələrdən, xalq mahnı və rəqslərindən, muğam və aşıq sənətindən istifadə edilmişdir. Buna görə də musiqi nümunələri xalq tərəfindən sevilmişdir. Mahnı yaradıcılığı Səid Rüstəmov öz yaradıcılığında musiqinin bir sıra janrlarına müraciət edərək bir çox əsərlər yaratmışdır, lakin bəstəkarı xalqa, musiqisevərlərə tanıdan ilk növbədə onun mahnıları olmuşdur.Bütün görkəmli bəstəkarların yaradıcılığında aparıcı janra rast gəlinir. Bu aparıcı janr həmin sənətkarın həyat haqda düşüncələrini, gerçəkliyə münasibətini dinləyiciyə çatdırmaq vasitəsi kimi birinci dərəcəli rol oynayır və müəllifin tərənnüm etdiyi mövzuları, açmağa çalışdığı fikir və ideyaları, obrazlar aləmini bütün dolğunluğu ilə əks etdirir. Frans Şubert yaradıcılığında mahnı, Lüdviq van Bethoven yaradıcılığında simfoniya, Cüzeppe Verdi yaradıcılığında opera özünəməxsus yer tutur. Səid Rüstəmov yaradıcılığında da mahnı janrının özünəməxsus yer tutur. Mahnı Səid Rüstəmovun yaradıcılıq fəaliyyətində əsas janrlardan biri olmuşdur.
Səid Rüstəmov

Həmçinin bəstəkara dinləyicilərlə ünsiyyətdə olmaq, düşüncə və arzularını bölüşmək imkanı verən ən sevdiyi janra çevrilmişdir.Dünya musiqisi tarixində mahnını öz yaradıcılığının əsas janrı hesab edən bəstəkarlar az olmamışdır. XX əsrdə rus musiqisində də ilk növbədə mahnı bəstəkarı kimi tanınan musiqiçilər olmuşdur. Səid Rüstəmov ilə təxminən eyni dövrdə yaradıcılıq fəaliyyətinə başlayan Matvey Blanter, Nikita Boqoslovski, Boris Mokrousov, Arkadi Ostrovski kimi bəstəkarlar musiqinin bir çox janrlarında əsərlər yazsalar da, onların yaradıcılığının aparıcı, göstərici janrı məhz mahnı olmuşdur. Onların kino və teatr tamaşalarına yazdığı musiqi də, instrumental əsərlərin əksəriyyəti də mahnıdan gələn xüsusiyyətlərlə yaranmışdır. Həmin bəstəkarların mahnı janrında yaratdığı nümunələr içərisində bəzi əsərlər bədii dəyəri etibarilə başqa müəlliflərin digər janrlara aid olan, mürəkkəb, irihəcmli əsərlərindən geri qalmır. Səid Rüstəmov Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin müxtəlif sahələrindəki xidmətləri ilə məşhurlaşmışdır. Səid Rüstəmov lirik Azərbaycan musiqisində bəstəkar mahnısının klassik nümunələrini yaratmış bəstəkardır. Onun mahnı yaradıcılığı əhəmiyyəti baxımından Cahangir Cahangirov, Tofiq Quliyev kimi bəstəkarların mahnıları ilə müqayisə edilmişdir.
Səid Rüstəmov

Bu üç bəstəkarın lirik bəstəkar mahnısı kimi sözügedən janrda yaratdığı mahnılar bu janrın klassik nümunələri kimi tarixə düşmüş və sonrakı dövrdə yeni müəlliflərin mahnı sahəsində uğurlu fəaliyyəti də bu klassik nümunələrdən bəhrələnmişdir. Səid Rüstəmov miqyasından asılı olmayaraq, bütün ideyaları – bəşəri problemləri, ən incə, zərif insani duyğuları musiqidə əks etdirmək üçün mahnının imkanlarından istifadə etməyi bacarmış və bunu böyük ustalıqla yerinə yetirmişdir.Bəstəkar Süleyman Ələsgərov Səid Rüstəmovun mahnı yaradıcılığını qiymətləndirərək qeyd etmişdir: Səid Rüstəmov öz mahnılarının bir qismini ("Gözlərin aydın olsun", "Beşik mahnısı", "Maralım, gəl", "Haralısan" və s.) xalq bayatılarının mətninə bəstələmişdir. O, aşıq poeziyasına da müraciət etmiş, Aşıq Qurbani ("Bənövşə"), Aşıq Hüseyn Cavan ("Sənətkara aşiqəm"), Aşıq Pənah Pənahovun ("Zəfərin sənin") sözlərinə mahnılar bəstələmişdir. Onun mahnıları içərisində Məmməd Səid Ordubadi, Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm, Mikayıl Müşfiq, Rəsul Rza, Məmməd Rahim, Ələkbər Ziyatay, Ənvər Əlibəyli, Zeynal Cabbarzadə, İslam Səfərli, Hüseyn Arif, Gəray Fəzli və başqa şairlərin şeirlərinə yazılmış nümunələr vardır. Bəstəkar, şeir tarixinin müxtəlif dövrlərinə, Azərbaycan poeziyasının müxtəlif nəsillərini təmsil edən, parlaq fərdi qələmi ilə, əsərləri ilə seçilən şairlərin yaradıcılığına müraciət etmişdir. Zemfira Səfərova yazır ki, "Səid Rüstəmovun məharəti onda özünü göstərir ki, hansı mətnə müraciət etməsindən asılı olmayaraq, bunlardan hər biri üçün bəstələdiyi musiqi şeirin həm ruhu, həm məzmunu ilə o dərəcədə ahəngdardır ki, sanki bu əsərlərin musiqisi də, mətni də eyni bir müəllifin qələmindən çıxmışdır. Bəstəkar sanki hər şeirin özünün daxilində olan musiqini sadəcə "üzə çıxarıb" səsləndirməyi bacarır. "Səid Rüstəmov mahnılarının bir hissəsi sözügedən dövrdə aktual hesab edilən mövzulara həsr edilmişdir.
Səid Rüstəmov

Hələ yaradıcılıq fəaliyyətinin erkən çağından xalq mahnılarını toplayıb nota yazmağa çox ciddi surətdə məşğul olan Səid Rüstəmov iş prosesində bu folklor nümunələrinin bütün incəliklərini, qanunauyğunluqlarını mənimsəmiş və sonradan öz əsərlərində istifadə etmişdir. Bəstəkar toplayıb yazdığı mahnı nümunələrinin tipik cəhətlərinin müxtəlif üsullarla sadəcə olaraq öz musiqisində istifadə etmişdir. Səid Rüstəmov xalq mahnısının üslub xüsusiyyətlərini dərindən mənimsəyərək, öz yaradıcılıq nəzəriyyəsindən keçirmişdir. Bəstəkarın xüsusilə mahnı yaradıcılığı sahəsində formalaşmış orijinal üslubu bütünlüklə xalq musiqindən yaranmışdır. Azərbaycan musiqi folkloru, xüsusən xalq mahnısı Səid Rüstəmovun bəstəkar kimi simasını müəyyən edən və onun musiqi təfəkkürünü şərtləndirən başlıca amilə çevrilmişdir.Musiqişünas Elmira Abbasova Səid Rüstəmovdan bəhs edən kitabında qeyd etmişdir: Mahnının birinci cümləsini "Aman ovçu" xalq mahnısının birinci cümləsi ilə müqayisə etdikdə melodik quruluş və tematik məzmun etibarilə bu iki musiqi nümunəsinin yaxınlığını görmək mümkündür. Eyni məqam çərçivəsində seçilmiş tipik intonasiya dönmələri və "dayanacaqlar" da eynidir – zahirən bunlar eyni melodik cümlənin variantları kimi qiymətləndirilir. Səid Rüstəmov xalq melodiyasından özünə xas olan tərzdə istifadənin tipik nümunəsi olaraq, məşhur melodiyanı dəyişdirib işlətmişdir. Musiqi təfəkkürü Azərbaycan muğamlarının daxili qanunauyğunluqları ilə, tipik məqam-intonasiya formulları ilə, xalq mahnısına xas olan ritmik quruluş xüsusiyyətləri ilə səciyyələnən bəstəkar, bu məzmunu yeni mətn və məna kontekstində ifadə edərək, yeni keyfiyyətə nail olmuşdur.Azərbaycan xalq mahnılarının melodiyasının quruluşunda lad-məqam xüsusiyyətləri müəyyənedici əhəmiyyətə malikdir.
Səid Rüstəmov

Xalq mahnıları çox zaman bir məqamın mayesi və istinad pərdələri ətrafında gəzişmələrdən ibarət intonasiyalardan "hörülür". Mahnıların müxtəlif bölmələri (bənd və nəqərat) məhz müxtəlif pillələr ətrafında gəzişməyə əsaslanaraq qarşılaşdırılır. Səid Rüstəmovun mahnılarında da bu cəhət aydın təzahür edir. Bir çox nümunələrdə melodiya dayandığı ladın mayesi ətrafında cəmləşir, nəqəratdə isə mayenin oktava zili ətrafında gəzişmələrdən qurulur. "Bayatı-Şiraz" məqamına əsaslanan "Bakı" mahnısında (sözləri J. Həsənbəyovundur) birinci bölmə maye ətrafında, ikinci bölmə – nəqərat isə mayenin oktava zili ətrafında qurulan materialdan ibarətdir. Başqa mahnılarda da bu prinsip müşahidə olunur. "Neftçi qız" mahnısında "Bayatı-Şiraz" məqamı çərçivəsində birinci bölmə (bənd) maye ətrafında qurulur, nəqərat isə mayenin zili ətrafında gəzişən intonasiyalardan qurulmuş melodiyadan ibarətdir. "Xoş günlər" (sözləri Məmməd Rahimindir) mahnısında birinci bölmədə "Segah", nəqəratdə isə "Tərkib" şöbəsinin melodik məzunundan istifadə edilmişdir.
Səid Rüstəmov

Belə xüsusiyyətlərdən biri də bu cəhətdir – melodiyanın zil nöqtədən başlayıb aşağı istiqamətdə hərəkət etməsidir. Bəzi tədqiqatçılar bu cəhətin aşıq musiqisi ilə bilavasitə əlaqəsini qeyd edirlər. Bəstəkar "Sumqayıt" mahnısında aşıq musiqisinin xüsusiyyətlərdən çox məharətlə istifadə etmişdir. Aşıq mahnıları yüksək registrdə səslənir və özünün rəqs ritmi ilə səciyyəvidir. Ornament kimi yaranan melodiya da, "Şur" məqamı da, spesifik kvarta-kvinta intonasiyaları da aşıq musiqisindən götürülmüşdür. Bu da mahnıya xüsusi orijinallıq verir. Eyni zamanda, mahnının aydın ritmlərində marşvarilik hiss olunur. Melodiyası zildən başlayan mahnılarda kulminasiya nöqtəsindən məqamın mayesinə doğru, aşağı istiqamətdə tədricən hərəkət baş verir və bu enmə prosesi çox vaxt Azərbaycan xalq musiqisində xüsusi əhəmiyyəti qeyd olunan sekvensiya yolu ilə həyata keçirilir.Aşağı istiqamətə gedən sekvensiyanın folklor elementi kimi Səid Rüstəmovun melodiyasında müstəsna rolu vardır.
Səid Rüstəmov

Nümunələrdə aşağı istiqamətdə gedən sekvensiya melodiyanın mühüm faktoru kimi çıxış edir. Bəzi hallarda sekvensiya eyni melodik dönmənin aşağıya doğru pilləvari hərəkətinə əsaslanır; çox zaman isə sekvensiyavari hərəkət variasiyaya uğradılan motivlər əsasında qurulur. Nümunələrdə melodik dönmələr daxilində gedən gizli pilləvari enmə nöqtələri mövcuddur.Səid Rüstəmovun mahnılarında müşahidə edilən xalq musiqisindən gələn prinsiplərdən biri də bunların quruluşunda öz əksini tapır. Bu, Azərbaycan musiqisində mühüm sintatik cəhətlərdən biri olan "həmqafiyəlik" kimi səciyyələndirilən prinsipdir. Azərbaycan xalq musiqisinin müxtəlif janrlarında da bu prinsip öz əksini tapmışdır. İzabella Abezqauzun "refrenlik" kimi müəyyən etdiyi bu prinsip Səid Rüstəmovun mahnılarının strukturunda müşahidə olunur. Bu mahnıların birinci hissəsi (kuplet iki cümlədən – sual və cavab cümlələrindən ibarət olan period formasında olur. Cavab cümləsi bütün mahnı ərzində refrenliyin yaranmasına səbəb olur.
Səid Rüstəmov

Belə ki, mahnının ikinci hissəsi (nəqərat) də adətən iki cümlədən ibarət period formasına uyğun gəlir. Bunun ikinci (cavab) cümləsi həmin materialın, birinci hissədəki periodun cavab cümləsinin təkrarından ibarətdir. "Getmə", "Alagöz", "Neftçi qız", "Həkim qız" mahnılarının strukturu məhz belə qurulub. Bu quruluşa Səid Rüstəmovun başqa əsərlərində – musiqili komediyalarında da rast gəlinir. "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasının birinci pərdəsindən Naznazın ariozosu buna nümunədir. Sözügedən mahnılarda birinci hissənin quruluşu b a kimi, ikinci hissə isə c a formuluna uyğun gəlmiş; ümumi quruluş ba ca kimi ifadə olunmuçdur.Səid Rüstəmovun mahnıları içərisində məhəbbət lirikasının nümunələri mövcuddur. "Gəlmədin", "Dedim-dedi", "Qurban adına" (Süleyman Rüstəmin sözlərinə) mahnılar ilə yanaşı, "Sənindir", "Getmə, getmə", "Hardasan", "Şeir deyilmi", "Məhəbbət mahnısı" sevgi hissinin, səmimi etirafın musiqidə parlaq təcəssümüdür. Səid Rüstəmovun lirik mahnıları arasında "Oxu, tar" xüsusi yer tutur.
Səid Rüstəmov

Bolşevizm siyasətinin təzyiqi altında Azərbaycan milli musiqi alətinə qarşı aparılan hərəkatkara qarşı çıxmış Mikayıl Müşfiqin də, həmin şeirə musiqi bəstələmiş Səid Rüstəmovun da bu alətə olan məhəbbəti səmimi şəkildə ifa edilmişdir. Zemfira Səfərova yazır ki, "Səid Rüstəmov mahnılarının populyarlığını şərtlərindən başlıca məziyyətlərdən biri – müəllifin melodist istedadının bu mahnıda da özünü parlaq büruzə verməsidir. Mahnının melodiyası sanki mətni addım-addım izləyərək, şeirib sərbəst "nəfəsi"ni musiqidə ifadə edir; mahnının əvvəlində həzin nəğmə kimi olduqca sakit səslənən melodiya, mətndə verilmiş məzmunun inkişafı ilə əlaqədar getdikcə öz səslənmə "tonus"unu, gərginliyini artıraraq, zirvə nöqtəsinə çatır və bu kulminasiyada sanki alovlu bir natiqin dilində tar haqqında söylənilənləri dinləyirik. Sanki ürəkdən qopan bu nidanın ardınca yenidən sakitləşmə baş verir və melodiya öz axarına qayıdaraq, əvvəlki həzinliyini bərpa edir və mahnı bu sakit emosional "kök"-də tamamlanır. "Bu mahnılar Azərbaycan SSR Xalq artisti Gülağa Məmmədov tərəfindən ifa edilmişdir. Bəstəkarın qızı Rəna Rüstəmova müsahibəsində bildirir ki, "Mənə elə gəlir ki, atam Səid Rüstəmovun şah əsəri "Qurban adına" mahnısıdır. Atam müğənnilərdən ən çox Şövkət Ələkbərova və Gülağa Məmmədovu sevirdi. Onlarla işləyəndə deyirdi ki, necə yazmışam elə də ifa etməlisiniz."
Səid Rüstəmov

Firəngiz Əhmədova yazır ki, "Səmimiyyət və təravət onun yaradıcılığının səciyyəvi cəhətləridir. Buna görə də ifaçılar onun mahnılarını sevirlər. Demək olar ki, respublikanın heç bir müğənnisi onun mahnılarından yan keçməmişdir. Düşünürəm ki, hətta Bülbül kimi böyük müğənni də onun mahnılarını ifa edərkən öz sənətinin yeni cəhətlərini üzə çıxarmışdır. Seyid və Xan Şuşinskilər onun əsərlərinin mahir təfsirçiləri olmuşlar. Səid Rüstəmovun mahnıları Rəşid Behbudovun fitri istedadının özünəxas şəkildə üzə çıxmasına imkan yaratmış, Lütfiyar İmanov onları coşğunluqla oxuyur, Şövkət Ələkbərova, Sara Qədimova, Gülağa Məmmədov və başqaları bu mahnılarla yetişib ərsəyə gəlmişlər. Mənə gəldikdə isə, onu öz müəllimlərimdən biri hesab edirəm. Onun mahnıları vasitəsilə mən xalqa yaxın olan mahnıların ruhunu duymağı öyrənmişəm.
Səid Rüstəmov

Səid Rüstəmovun mahnılarını müxtəlif millətlərdən olan insanlar şövqlə alqışlayır, bu mahnılar vasitəsilə Azərbaycanla, onun istedadlı xalqı ilə tanış olurlar. "Şövkət Ələkbərova, Firəngiz Əhmədova və Gülağa Məmmədov qeyd edirlər ki, "Səid Rüstəmovun mahnılarını bunlara xas olan xüsusi kolorit fərqləndirir. Bunlar sanki xalq poeziyasının nəfəsi ilə aşılanmışdır – bunlarda da həmin intonasiya səmimiyyəti mövcuddur. Bəlkə elə buna görədir ki, onun yeni bir mahnısını eşitdikdə, dərhal müəllifin kim olduğunu söyləmək olar. Artıq qırx ilə yaxındır ki, respublikanın Xalq artisti Səid Rüstəmov öz əsərlərini yaradır. Bu əsərlər çoxdur, lakin bütün oxşarlıqlara baxmayaraq, bunlardan hər birinin öz "simasi", öz intonasiyası var. "Zemfira Səfərova yazır ki "Səid Rüstəmov mahnıları ilə az-çox tanış olan dinləyici elə ilk sədalardan, ilk xanələrdən müəllifi tanıyır. Çünki bəstəkarın özünəməxsus, heç bir başqa müəllifin üslubuna bənzəməyən, sabit xüsusiyyətlərə malik dəst-xətti vardır, lakin Səid Rüstəmov heç bir mahnısında özünütəkrara yol vermir, bir dəfə tapılmış uğurlu bir boyanı, melodik dönməni, naxışı başqa mahnısına köçürmür.
Səid Rüstəmov

Bu da əsl sənətkarlığın, peşəkarlığın təzahürüdür. "Səid Rüstəmovun mahnılarını Azərbaycanın tanınmış müğənniləri ifa etmişlər. Bu mahnıların bir çoxu Bülbül, Rəşid Behbudov, Rauf Atakişiyev, Şövkət Ələkbərova, Sara Qədimova, Gülağa Məmmədov, Lütfiyar İmanov kimi müğənnilər tərəfindən ifa edilmişdir. Bu müğənnilərin Səid Rüstəmov mahnılarına müraciəti bir tərəfdən mahnıların ümumxalq məhəbbətini qazanmasını, daimi repertuar əsərlərinə çevrilməsini, sonradan cavan ifaçıların da bunlara maraq göstərməsini təmin etmişdir. Bu mahnılar Azərbaycanın bir çox müğənnilərini formalaşdırmış, onların ifaçı kimi yetişməsi və musiqiçi kimi zövqlərinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Səid Rüstəmovun bir çox mahnıları bir çox müğənnilər tərəfindən ifa edilmiş və məşhurlaşmışdır. Sara Qədimovanın ifasında Azərbaycan Televiziyası və Radiosunun "Qızıl fondu"na daxil olmuş "Haralısan" mahnısı bu cür mahnılardandır. Səid Rüstəmovun mahnılarının bir çoxu onun rəhbərlik etdiyi xalq çalğı alətləri orkestrinin müşayiətilə səslənmiş və Azərbaycan Televiziyası və Radiosunun "Qızıl fondu"na daxil olmuşdur.
Səid Rüstəmov

Bu nümunələr içərisində Gülağa Məmmədovun ifasında bir çox mahnılar mövcuddur. Bəstəkarın mahnıları içərisində müğənni Şövkət Ələkbərovaya həsr olunmuş "Oxu, gözəl" (Səməd Vurğunun sözlərinə) mahnısı mövcuddur. Bu mahnı da Səid Rüstəmovun rəngarəng mahnı lirikasının daha bir nümunəsidir.Səid Rüstəmovun mahnı yaradıcılığının bir hissəni də uşaqlar üçün yazılmış nümunələr təşkil edir. "Yaz günləri" (Mirzə Ələkbər Sabirin sözlərinə), "Uşaq və dovşan" (Abbas Səhhətin sözlərinə), "Layla" (Mirvarid Dilbazinin sözlərinə), "Qızıl payız", "Bulaq", "Qayıqda", "Qar topu", "Səhər nəğməsi", "Əmək mahnısı" (Tələt Əyyubovun sözlərinə), "Dəstə rəhbəri" (Hüseyn Abbaszadənin sözlərinə), "Ana məktəb" (Bəxtiyar Vahabzadənin sözlərinə) kimi uşaq mahnıları xalq yaradıcılığına bağlılığı ilə seçilir. Zemfira Səfərova yazır ki, "bu mahnılar uşaqların düzgün, sağlam musiqi ənənələrində tərbiyə edilməsi, gənc nəsildə yaxşı musiqi zövqünün formalaşmasında mühüm rol oynayır. "Səid Rüstəmovun mahnıları həm Azərbaycanda, həm keçmiş SSRİ-nin şəhərlərində, o cümlədən Moskvanın "Sovetski kompozitor" adlı nəşriyyatında dəfələrlə nəşr edilmişdir. Musiqili komediyaları Səid Rüstəmovun yaradıcılıq irsində onun musiqili komediyaları da mühüm yer tutur. O, üç musiqili komediya müəllifidir.
Səid Rüstəmov

Bu janrda ilk dəfə yaradıcılığının erkən mərhələsində – 1930-cu illərdə qələmini sınayaraq, "Beş manatlıq gəlin" əsərini təqdim edən bəstəkar 1940-cı illərdə "Durna" adlı ikinci musiqili komediyasını yazmışdır; 1950-ci illərin sonunda isə "Rəisin arvadı" adlı sonuncu musiqili komediyasını tamamlamışdır.Musiqili komediya janrına müraciətin özü ilk növbədə Səid Rüstəmovun öz müəllimi Üzeyir Hacıbəylinin ənənəsini davam etdirdiyini göstərirdi. Eyni zamanda, bəstəkar tərəfindən janrın təfsirində, musiqili komediyaları üçün mövzu seçimində, buradakı komik situasiyaları göstərmək və personajları səciyyələndirmək, bir-birindən fərqli xarakterləri musiqidə açmaq üçün istifadə etdiyi üsullarda Üzeyir Hacıbəyovun ənənələrindən istifadə edildiyi məlum olmuşdur. Səid Rüstəmovun komediyalarında müraciət etdiyi süjetlər Üzeyir Hacıbəyovun yaratdığı ilk musiqili komediyalardan fərqlidir. Belə ki, Səid Rüstəmov Azərbaycan milli musiqisinin tarixində müasir süjetə yazılmış ilk musiqili komediyaların yaradıcı hesab edilir, lakin onun bu əsərlərində irəli sürdüyü problemlər Üzeyir Hacıbəyovun öz operettalarında qaldığı məsələlərlə səsləşir. Belə ki, Səid Rüstəmovun komediyalarında da cəmiyyətin qüsurları, ailə məişətinin eybəcərlikləri kəskin satira hədəfinə çevrilir. Köhnə fikirli, dar düşüncəli, maddi mənfəətini hər şeydən üstün tutanlar, ətrafdakı insanlara qarşı biganə olub, yalnız öz şəxsi maraqlarını güdənlər, başqalarına yuxarıdan aşağı baxanlar tənqid edilirdilər. Bu mövzular insan cəmiyyətinin mövcud olduğu bütün zamanlarda aktual olan problemlər olmuşdur. Səid Rüstəmov öz operettalarında bütün bunların o dövrün məişətində təzahür hallarını müasir süjetə bəstələyidi musiqi vasitəsilə əks etdirmişdir.Üzeyir Hacıbəyovun operettalarında olduğu kimi, Səid Rüstəmov musiqili komediyalarında da tipik persnajlar olduqca inandırıcı şəkildə səciyyələndirilmişdir.
Səid Rüstəmov

Bu ilk növbədə Səid Rüstəmov musiqisinin məziyyətləri ilə şərtləndirilir. Onun operettalarının musiqisi xalq musiqisinin ruhu ilə yaranmış, sıx tellərlə folklor ənənələri ilə bağlı olan musiqidir. Bəstəkarın komediya surətlərini səciyyələndirmək üçün tətbiq etdiyi musiqi formalarında da Üzeyir Hacıbəyovun istifadə etdiyi formalarla yaxınlıq vardır – komik surətləri səciyyələndirərkən kupletlərdən istifadə edilməsi, ansambl səhnələrinin yaradılması və s. Həmçinin, Səid Rüstəmovun operettalarında bir neçə surətlər "cütlüyü"nün tamamilə fərqli intonasiya məzmununa malik musiqi ilə səciyyələndirilməsində də Üzeyir Hacıbəyovun ənənəsinin davamı müşahidə edilir. Bunun da mənşəyi ümumiyyətlə komediya janrında tətbiq edilən dramaturji prinsiplərdən biri ilə bağlıdır.Səid Rüstəmov operettada Üzeyir Hacıbəyovun daha bir ənənəsini davam etdirərək, bu janrda yaratdığı əsərlərinin musiqisində müxtəlif planlı obrazları təsvir etmək məqsədilə iki növ intonasiya sahəsindən istifadə edir. İntonasiyalar ümumi şəkildə lirik və komik intonasiya qrupları kimi müəyyən edilmişdir. Müxtəlif intonasiya qrupları əsərdəki lirik və komik obrazların musiqi xasiyyətnaməsini bir-birindən fərqləndirməyə imkan yaradır.Üzeyir Hacıbəyovun operettalarında olduğu kimi, Səid Rüstəmovun operettalarında da tipik surətlər cütlüklərinin parlaq musiqi xasiyyətnaməsi verilir. Səid Rüstəmov bu janrda ilk dəfə 1930-cu illərdə özünü sınamışdır. Onun ilk musiqili komediyası Məmməd Səid Ordubadinin librettosu əsasında bəstələdiyi "Beş manatlıq gəlin" operettası olmuşdur.
Səid Rüstəmov

İlk dəfə 1940-cı ildə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında səhnələşdirilmiş tamaşanın quruluşçu rejissoru H. Əliyev, dirijoru Aleksandr Loxovitski, rəssamı Q. Mustafayev olmuşdur. Baş rolların ifaçıları Ağahüseyn Cavadov – Kəblə Hüseynəli, S. Haşımlı – Naznaz, P. Hüseynov – Qiyas olmuşlar. Daha sonra bu operetta Orta Asiya respublikalarında da tamaşaya qoyularaq, böyük müvəffəqiyyət qazanmışdır. "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasının libretto müəllifi Məmməd Səid Ordubadi o dövr üçün səciyyəvi olan, kolxoz həyatından bəhs edən süjeti qələmə almışdır.Əsərdə insana xas olan mənfi xüsusiyyətlər – acgözlük, pul hərisliyi, eyni zamanda keçmişin vaxtı ötmüş adətləri kəskin tənqid edilir. Səhnə qanunlarına yaxından bələd olan, yazıçı olmaqla bərabər, həm də dramaturq istedadına malik olan Məmməd Səid Ordubadi klassik komediya ənənələrinə əsaslanaraq, məzəli situasiyalarla, surətlə inkişaf edən hadisələrlə tamaşaçı diqqətini cəlb edən maraqlı bir libretto yarada bilmişdir. Əsərdə baş verən hadisələr Səid Rüstəmovun yaratdığı nikbin, xalq mənbələrindən bəhrələnən musiqi vasitəsilə təqdim edildiyindən, tamaşaçılar tərəfindən maraql izlənilir. Süjetdəki hadisələrin inkişafı baş qəhrəmanları səciyyələndirən musiqi nömrələri – ariya, duet, mahnı, rəqs, xorun səsləndiyi səhnələrdə verilir. Səid Rüstəmovun komediyadakı surətlərə verdiyi musiqi xasiyyətnamələri onun Üzeyir Hacıbəyovun ənənələrini davam etdirməsinin nümunəsidir.
Səid Rüstəmov

Bir-birini sevən Qiyas və Naznaz obrazlarının musiqi səciyyəsi lirik xarakterli ariya və duetlər vasitəsilə verilir. Əsərin mərkəzində duran komik surət – Kəblə Hüseynəli məzəli kupletlərlə səciyyələndirilir. Burada qızların oxuduğu lirik xor da var. Bu xor sevgililərin ovqatı ilə səsləşir. Kolxozçuların məişətini təsvir edən səhnələrdə rəqsdən də istifadə edilmişdir. "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasının musiqisində aparıcı rolu oynayan üslub – xalq mahnılardan gələn üslubdur. Bəstəkar müxtəlif janrlı xalq mahnılarının xüsusiyyətlərindən istifadə etmişdir.Bu komediya Səid Rüstəmovun mahnı bəstəkarı kimi istedadını üzə çıxarmış oldu. Bu əsərdən bir sıra musiqi nömrələri tez bir zamanda geniş yayılaraq, xalq tərəfindən sevilmişdir.
Səid Rüstəmov

Qiyasın "Sənindir" adlı mahnısı bəstəkarın ən gözəl lirik mahnılarından biri kimi populyarlaşmışdır. "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasından rəqslər və qızların xoru da geniş yayılmışdır. "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasının musiqisi əsasında bəstəkar Boris Zeydman fortepiano üçün fantaziya bəstələmişdir.Səid Rüstəmovun bu janrda ikinci əsəri 1947-ci ildə yazdığı – "Durna" musiqili komediyasıdır. Bu əsər Süleyman Rüstəmin librettosu əsasında yazılmışdır. "Durna" musiqili komediyası ilk dəfə 1947-ci ilin aprel ayının 28-də Azərbaycan Dövlət Musiqi Komediya Teatrında tamaşaya qoyulmuşdur. İlk tamaşanın rejissoru Şəmsi Bədəlbəyli, dirijoru Süleyman Ələsgərov, tərtibatçı-rəssamı Əyyub Abbasov olmuşdur. Baş rollarda A. Terequlova (Durna), K. Kərimov, Ə. Abdullayev – Murad, Lütfəli Abdullayev, Ə. Qafarlı – Dursun, Cahan Talışinskaya, Nəsibə Zeynalova – Lalə, A. Məstanov, Əhməd Anatollu, N. Rəcəbova – Nisa çıxış etmişlər.Səid Rüstəmovun bu musiqili komediyası Fikrət Əmirovun 1947-ci ildə yazdığı "Gözün aydın", Süleyman Ələsgərovun 1948-ci ildə yazdığı "Ulduz" musiqili komediyaları ilə təxminən eyni dövrdə yazılmışdı. Bu əsərlərin hamısı həmin illər üçün səciyyəvi olan mövzulara həsr olunmuşdu.
Səid Rüstəmov

Bu əsərlərdə kənd həyatında baş verən yeniliklər, kənd məişətinin təsviri, insanlar arasında münasibətlərdə köhnəlmiş qayda-qanunların hələ də gözlənilməsi, bir-birini sevən gənclərin qarşılaşdığı problemlər, "atalar və oğullar"ın fərqli baxışlarının toqquşması və s. məsələlərə toxunulurdu. Bu komediyalarda gülünc, məzəli situasiyalar təsvir edilir, həmçinin komik surətlərlə yanaşı, yeniliyin daşıyıcıları olan lirik qəhrəmanlar da öz əksini tapırlar. Bunlar yaşlı nəslin bəzi mühafizəkar nümayəndələri ilə, köhnə qaydalardan çıxmaq istəməyənlərlə mübarizə aparırlar. Komediyalardakı hadisələrin təsviri və personajların səciyyələndirilməsi üçün istifadə edilən musiqi də yaddaqalan, xalq musiqisindən bəhrələnmiş musiqidir. Bütün bunlar Fikrət Əmirov, Süleyman Ələsgərov və Səid Rüstəmovun ənənələrini davam etdirdiyini göstərir. Bununla belə, bəstəkarlardan hər biri Üzeyir Hacıbəyov ənənəsini öz yolu ilə davam etdirmişdir. Səid Rüstəmov da həmin prinsipləri öz qələmi vasitəsilə, özünün meyilli olduğu prinsiplərə uyğun şəkildə inkişaf etdirir. "Durna" operettasında Səid Rüstəmovun dəst-xəttinin xüsusiyyətləri öz əksini tapır.
Səid Rüstəmov

Həmin personajlar cütlüklərinin musiqi səciyyəsində istifadə edilmiş vasitələr Səid Rüstəmovun operettasında da tətbiq edilmişdir. Belə ki, Muradla Durnanın lirik planda verilməsi, digər iki cütlüyün musiqi xasiyyətnaməsində isə komizm elementlərindən istifadə edilməsi bunları bir-birindən kəskin surətdə fərqləndirir.Əsərdə Muradın həm də aşıq kimi verilməsi milli yaradıcılığın müəyyən bir ənənəsinin davamı kimi diqqətdən kənarda qalmır. Belə ki, şifahi xalq ədəbiyyatında baş qəhrəmanlar poetik və musiqi istedadına malik şəxslər, sənətkar kimi təqdim edilir. Buna nümunə – "Koroğlu" dastanıdır. Bu dastanın baş qəhrəmanı da aşıq kimi verilmişdir. "Durna" operettasında Muradın aşıq kimi təqdim edilməsi bəstəkarın onu səciyyələndirmək üçün yazdığı musiqi də öz əksini tapır. Muradın partiyasında aşıq musiqisi ilə biləvasitə bağlılıq vardır. Onun ifa etdiyi bütün solo nömrələri aşıq musiqisinin üslub xüsusiyyətləri ilə yaranmışdır.
Səid Rüstəmov

Birinci pərdədən onun ifa etdiyi "Bağlarda əsəndə payız yelləri, balam" ariyasında vokal-partiyada da aşıqların ucadan, gur səslə oxuma üslubu öz əksini tapmışdır; eyni zamanda ariyadakı orkestr müşayiətində saz aləti üçün səciyyəvi olan səslənmələr eşidilir. Muradın ikinci pərdədə oxuduğu musiqi nömrələrində də aşıq musiqisindən gələn cəhətlər öz əksini tapmışdır. Muradın "Arzum budur gündüzlərin" sözləri ilə oxuduğu ariozosunu müşayiət edən orkestr aşığın ifa etdiyi mahnını müşayiət edən saz kimi səslənir. Durna ilə Muradın "Sən bir dəli ceyran olsan" sözləri ilə oxuduqları duetin musiqisi də aşıq intonasiyaları ilə zəngindir.Durnanı səciyyələndirən musiqi nömrələrində, eləcə də onun Murad ilə duetlərində sözügedən dövr geniş yayılmış sovet mahnısının intonasiyalarının təsiri duyulur. Baş qəhrəmanların partiyasına SSRİ-nin bir çox bəstəkarlarının mahnı yaradıcılığı üçün xarakterik olan vals ritmlərinin yaranması da bu təfsirin nəticəsi hesab edilir. Durna ilə Muradın "Qəlbimi vermişəm sənə əmanət" duetində, Durnanın "Ellər yaradıb nə gözəl səni" ariozosunda, Durnanın "Yar çalır" ariyasında, birinci pərdədən Durna ilə qızların mahnısında bu aydın hiss olunur.Operettedakı ikinci qrup obrazlar komik obrazlardır. Dursun və Lalə burada mərkəzi yerdədir; həmçinin bəzi komik situasiyalarda Durnanın valideynləri – Kərim dayı və Nisanın partiyaları da komik boyalarla verilir. Nisanın əri ilə mübahisəsi onların məzəli kupletləri ilə verilmişdir ("Utan, kişi, heç olmasa yaşından").
Səid Rüstəmov

Bu da dəyişmə xarakterli yumoristik xalq mahnılarına yaxındır. Operettanın maraqlı səhnələrindən birində – ikinci pərdədə Durnanın atasının sandıqda, anasının isə şkafda gizlənərək, onun Murad ilə vidalaşmasını gördükləri səhnədə əsərin lirik və komik planları birlikdə verilmişdir: bir tərəfdən Durna ilə Muradın lirik dialoqu səslənir, eyni zamanda onları gizli şəkildə izləyən Kərim ilə Nisa bəzi sözləri düzgün eşidə bilmədiklərindən, onların bir-birinə dedikləri replikalar komikdir. Bu komik fon musiqidə parlaq şəkildə verilmişdir.Komik səciyyə daşıyan digər surətlər cütlüyü də Lalə ilə Dursundur. Onların xasiyyətnaməsində də bəstəkar xalq rəqs melodiyaları üslubuna yaxın olan musiqidən geniş istifadə edir. Onların birinci pərdədə ifa etdikləri "Ürəyimi yar, qadasın aldığım" kupletləri buna nümunədir. Zemfira Səfərova yazır ki, "bu, guya bir-birinə aşiq olan iki yalançının oxuduğu duetdir." Musiqi məzəli bir məişət lövhəsini canlandırır (kupletlərin melodiyasında "Ağacda leylək" xalq mahnısından istifadə edilmişdir). "Durna" operettasında Səid Rüstəmov musiqi dramaturgiyasının bitkinliyinə nail olmaq üçün sınanmış üsuldan istifadə edərək, əsər ərzində ayrı-ayrı mövzuları, musiqi parçalarını təkrar edir.
Səid Rüstəmov

Birinci pərdədən kolxozçuların xorunun musiqisi ("Mizrabı tellərə vurduqca aşıq Murad") sonradan başqa mətnlə ikinci və üçüncü pərdədə səslənərək, kolxozçuların həyatını təsvir edən leytmotiv rolunu oynayır. Bu cür təkrarlara Dursunun partiyasında da rast gəlinir. Operettadakı əsas mövzular uvertürada da səslənir. Burada komediyanın son xorundan, Muradın ariyasından parçalar, Lalə ilə Dursunun kupletləri, Muradın Moskva haqqında mahnısından bir hissə səslənir. Zemfira Səfərova qeyd edir: "Ümumilikdə uvertüra musiqisinin nikbin xarakteri ilə tamaşaçını şən bir əhvali-ruhiyyəyə kökləyərək, onu komik hadisələri izləməyə hazırlayır. "1966-cı ildə "Durna" operettası yeni redaksiyada tamaşaya qoyulmuşdur. Rejissor N. Şərifov, dirijor K. Abbasov, rəssam Böyükağa Mirzəzadənin hazırladığı bu tamaşada Durna rolunda Z. Quliyeva, Murad rolunda M. Əhmədov, Kərim dayı rolunda D. Kərimov, Nisa rolunda Nəcibə Behbudova, Lalə rolunda R. Əliyeva, Dursun rolunda S. Aslanov çıxış etmişlər.1961-ci ildə Səid Rüstəmov üçüncü dəfə musiqili komediya janrına müraciət edərək, Məhərrəm Əlizadənin librettosu əsasında "Rəisin arvadı" əsərini yaradır. "Rəisin arvadı" musiqili komediyasının premyerası 1961-ci il yanvar ayının 24-də olmuşdur.
Səid Rüstəmov

Tamaşanın quruluşçu rejissoru Şəmsi Bədəlbəyli, tərtibatçı-rəssam Əyyub Abbasov, dirijoru Kazım Əliverdibəyov olmuşdur. Rollarda Ə. Qafarlı – Dilavərzadə, Bəşir Səfəroğlu – Baləmi, Şəfiqə Qasımova – Bənövşə, Məleykə Ağazadə – Nazəndə xanım, Münəvvər Kələntərli – Afərin xala, S. Aslanov – Nəriman, N. Aslanova – Gülbuta, R. Məmmədov – Qasım kişi rollarında çıxış etmişlər. Əsərin ilk tamaşasından aldığı təəssüratları oxucularla bölüşən bəstəkar Soltan Hacıbəyov yazırdı: Zemfira Səfərova qeyd edir ki, "Əvvəlki komediyalarında olduğu kimi, burada da bəstəkarın tənqid hədəfi cəmiyyətdə özünə yer etmiş mənfi hallar, tamahkar və oğurçu şəxslər, istədikləri "gəlirli" vəzifəyə keçmək məqsədilə hiyləyə əl atan, yaltaqlıqdan da çəkinməyən şəxsiyyətsizlərdir." İnstrumental əsərləri Səid Rüstəmovun yaradıcılığının mühüm bir hissəsi instrumental əsərlərdən ibarətdir. Bu əsərlərin əksəriyyəti xalq çalğı alətləri orkestri üçün yazılmış nümunələrdir. 40 ilə yaxın bir müddətdə xalq çalğı alətləri orkestrinin bədii rəhbəri və baş dirijoru vəzifəsində çalışmış Səid Rüstəmovun instrumental musiqisi dedikdə, onun həmin orkestr üçün yaratdığı əsərlər nəzərdə tutulur.Səid Rüstəmovun xalq çalğı alətləri orkestri üçün bəstələdiyi əsərləri xronoloji ardıcıllıqla izləyərək müəllifin dəst-xəttinin inkişafı və onun bəstəkar kimi keçdiyi təkamül müşahidə edilmişdir. Bir çox bəstəkarların yaradıcılıq fəaliyyətində xalq çalğı alətləri orkestri üçün yazılmış əsərlər mövcuddur. Səid Rüstəmov xalq çalğı alətləri orkestri üçün əsərləri ifaçı kollektivinin bir neçə il təşkil olunmasından sonra yaratmışdı.