LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Səid Rüstəmov

Bütün Şərq aləmində milli musiqi alətlərindən ibarət ilk notlu orkestr üçün repertuarın yaradılması mühüm bir vəzifə kimi bəstəkarların qarşısında dayanırdı. Bu orkestri təşkil etmiş Üzeyir Hacıbəyov bu orkestrin rəhbəri olaraq, Azərbaycan xalq mahnılarını, rəqs melodiyalarını orkestr üçün işləyirdi. Bundan məqsəd dinləyicilərə tədricən çoxsəsli musiqini dinlətməyə yiyələnmək idi. Orkestrin konsertmeysteri vəzifəsində çalışan Səid Rüstəmov da Azərbaycan xalq mahnıları və rəqslərinin bir neçəsini xalq çalğı alətləri orkestri üçün işləməklə məşğul olurdu. O, "Yadıma düşdü" aşıq mahnısını və "Yaxanı düymələ" xalq mahnısını orkestr üçün işləmişdi. Bu ilk işlərində Səid Rüstəmov xalq mahnısını sadə akkordlarla harmoniya edərək, orkestr partiturası şəklində yazmışdı.1930-cu illərdə Səid Rüstəmov Müslüm Maqomayevin "Radio marş", onun "Nərgiz" operasından "Yallı", "Şah İsmayıl" operasından "Müqəddimə" və "Rəqs" musiqilərini orkestr üçün köçürmüşdür. Sonrakı illərdə onun köçürdüyü əsərlərin sırası genişlənmiş, buraya bir çox bəstəkarların əsərləri əlavə olunmuşdur. Səid Rüstəmovun bu orkestr üçün köçürdüyü əsərlərin içərisində Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" operettasının musiqisi də mövcuddur. 1938-ci ildə Moskvada keçirilən Birinci Azərbaycan incəsənəti və ədəbiyyatı ongünlüyündə Üzeyir Hacıbəyovun operettası xalq çalğı alətləri orkestrinin müşayiəti ilə, Səid Rüstəmovun köçürməsində ifa olunmuşdur.Qarşıda daha çətin yaradıcılıq məsələləri dururdu.
Səid Rüstəmov

Belə ki, xalq çalğı alətləri orkestri üçün orijinal əsərlər yaradılmalı idi. Bu sahədə ilk mühüm addımları atan Üzeyir Hacıbəyov olur. Onun bu orkestr üçün yaratdığı ilk əsərlər – 1932-ci ildə yazdığı "Çahargah" və "Şur" fantaziyalarının əhəmiyyəti dəfələrlə qeyd olunmuşdur. Üzeyir Hacıbəyovdan daha sonra Səid Rüstəmov həmin orkestr üçün "Bayatı-kürd" muğamını sərbəst şəkildə işləyərək eyniadlı fantaziyasını yaradır. Beləliklə, xalq çalğı alətləri orkestrində iş Səid Rüstəmovun bəstəkar kimi fəaliyyətinə təsir edir. Üzeyir Hacıbəyli ilə birlikdə Səid Rüstəmov Azərbaycanda bəstəkar yaradıcılığının yeni sahəsini – xalq çalğı alətləri orkestri üçün musiqinin əsasını qoyan şəxslərdən biri olur.Zemfira Səfərova yazır ki, "Bayatı-kürd fantaziyası bu sahədə ilk nümunələrdən biri kimi həm musiqi, həm də orkestr üzvləri üçün ifaçılıq nöqteyi-nəzərindən qiymətli idi. Şübhəsiz ki, muğama xüsusi maraq göstərməsi, şifahi ənənəli professional musiqimizin bu klassik janrına bələd olması ilk növbə də Səid Rüstəmovun bir ifaçı-tarzən kimi xüsusi təhsil alması ilə bağlı idi." Bəstəkarın tərcümeyi-hallarından məlum olur ki, o, musiqi texnikumunda təhsil aldığı illərdə muğam sənətinin tanınmış sənətkarı Mirzə Mansur Mansurovun sinfində bu sənətə yaxından bələd olmuşdur. Bu, onun bir bəstəkar kimi müraciət etdiyi muğam nümunəsinin işlənilmə tərzini və bu işdə göstərdiyi səviyyəni şərtləndirilmişdı. Səid Rüstəmov haqqında yazılmış kitabçanın müəllifi Zaxar Stelnik bunu xüsusi qeyd edir: Beləliklə, "Bayatı-kürd" fantaziyası janr etibarilə eyniadlı muğam nümunəsinin xalq çalğı alətləri orkestri üçün işlənməsi olsa da, müəllifin şəxsi, orijinal münasibətini əks etdirirdi.
Səid Rüstəmov

Muğamın intonasiya məzmununun sərbəst təfsiri, xalq çalğı alətlərindən ibarət orkestrin çoxsəsli imkanlarından istifadə vasitəsilə bəstəkarın yaxından bələd olduğu ayrı-ayrı alətlərin ifa potensialını səmərəli və xalq musiqi ifaçılığı ənənələrinə uyğun surətdə tətbiq edərək müəllif, şifahi ənənəli musiqi janrının xüsusiyyətlərini yeni janrda əks etdirir. Zemfira Səfərova yazır ki, "Səid Rüstəmov kiçik həcmli muğamlar sırasına daxil olan və özünəməxsus zəngin intonasiya-melodik məzmunu ilə seçilən populyar "Bayatı-Kürd" muğamını xalq çalğı alətləri orkestri üçün sərbəst şəkildə işləyərkən, ona bəstəkar qələminin köməyi ilə, bəstəkar təfsiri vasitəsilə yeni bədii keyfiyyət gətirmiş, yeni həyat vermişdir." Bundan əlavə, Səid Rüstəmov "Rast", "Şur", "Segah", "Çahargah", "Şüştər" muğamlarını, zərb muğamlardan "Heyratı", "Arazbarı" kimi nümunələri də həmin orkestr üçün işləmişdir.Səid Rüstəmovun başqa janrlarda – Avropa musiqisindən əxz olunaraq Azərbaycan milli musiqisində mənimsənilmiş ənənəvi janrlarda yazdığı əsərləri də xalq çalğı alətləri orkestrinin iştirak etdiyi ifaçı tərkibi üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bu cür əsərlərə – xor, solist və orkestr üçün kantata, tar ilə xalq çalğı alətləri orkestri üçün konsert daxildir.Səid Rüstəmovun instrumental musiqisindən və xalq çalğı alətləri orkestri üçün yazdığı əsərlər sırasında janr etibarilə bir-birindən fərqli olan ayrı-ayrı pyesləri də mövcuddur. Həcmcə böyük olmayan bu əsərlər də öz bədii dəyərinə görə bəstəkarın yaradıcılıq fəaliyyətində mühüm yer tutur. Səid Rüstəmovun müharibə illərində yazdığı "Qəhrəmani" pyesi buna misaldır. Bu pyes döyüş xarakterli, qəhrəmani əhvali-ruhiyyəli xalq musiqisi nümunələrinin janr üslub cəhətlərini bəstəkar yaradıcılığında təcəssüm etdirən əsərlərdən biridir. Bəstəkar əsərin partiturasında zurna və qoşanağara alətlərinə xüsusi yer verərək, zurna və təbil sədaları altında mübarizəyə qalxıb döyüşə üz tutan xalqın ənənələrini təsvir etmişdir.
Səid Rüstəmov

Səid Rüstəmovun xalq çalğı alətləri üçün yazdığı və onun xalq musiqisindən istifadə edərək yazdığı əsərləri içərisində dörd süitası xüsusi yer tutur. 1946-cı ildə o, "Azərbaycan" süitasını və İkinci süitanı, 1948-ci ildə Üçüncü süitanı, 1958-ci ildə Dördüncü süitasını bəstələmişdir.Səid Rüstəmovun yaradıcılıq təfəkkürü prinsiplərinin süita janrında yazdığı əsərlərdə təzahür etməsini bəzi musiqişünaslar müəyyən dərəcədə onun bir musiqiçi, bəstəkar kimi xalq mənbələri, folklor qanunauyğunluqları, muğam və aşıq yaradıcılığının ənənələri ilə bağlı olması ilə əlaqələndirirlər. Bəstəkarın orkestr musiqisində süita janrına geniş yer verməsinin əsas səbəbini də biləvasitə xalq yaradıcılığı ənənələri ilə bağlı olduğu göstərilir. Səid Rüstəmovun süita janrında yazması təsadüfi deyil. Süita quruluşu, obraz təzadı prinsipinə görə ayrı-ayrı bitkin "nömrələrin" növbələşməsi Azərbaycan muğamı, aşıq dastanları üçün xarakterikdir. Biləvasitə xalq yaradıcılığı musiqilərini yenidən yaratdığı üçün Səid Rüstəmov süitaya maraq göstərir. Süita quruluşu obrazlı kontrasta əsaslanan bir quruluşdur. Müxtəlif tempdə gedən, müxtəlif əhvali-ruhiyyəli nömrələrin növbələşməsinə əsaslanan struktura malikdir.
Səid Rüstəmov

Azərbaycan xalq musiqisində də, şifahi ənənəli sənətdə bu xüsusiyyət mövcuddur. Belə ki, muğamların quruluşunda improvizasiya-reçitativ səciyyəli şöbə və guşələrlə təsnif, rəng kimi epizodların növbələşməsi, həmçinin aşıq dastanları üçün səciyyəvi olan təzadlı epizodların ardıcıllaşması da həmin prinsipə uyğundur. "Azərbaycan" süitası həm quruluşa baxımından, həm də orkestr səslənməsinin təfsiri nöqteyi-nəzərindən Üzeyir Hacıbəyov ənənələrini davam etdirən əsərlər siyahısına daxildir. Bu əsərləri Üzeyir Hacıbəyobəvun xalq çalğı alətləri orkestri üçün bəstələdiyi iki məşhur fantaziyanın ənənələrinin davamı kimi nəzərdən keçirirlər. "Azərbaycan" süitası quruluşu baxımından Üzeyir Hacıbəyovun fantaziyaları ilə müqayisə edilmişdir. Buradakı qəhrəmani səciyyə daşıyan, təntəli xarakterli parçalarla lirik, mülayim xarakterli epizodların kontrastlı növbələşməsi, süita şəklində təzahür edən silsiləvilik Üzeyir Hacıbəyovun fantaziyalarında aydın görünün cəhətlərlə müəyyən yaxınlığa malikdir. Üç hissədən ibarət süitanın birinc hissəsi "Yürüş" musiqisidir; ikinci hissə həzin lirik mahnıya yaxındır; üçüncü hissə vətəni tərənnüm edən "Himn" musiqisidir.Xalq musiqisindən istifadə tərzində, folklorun janr əlamətlərinin yaradıcı surətdə işlənilməsi baxımından da Səid Rüstəmovun bu əsəri fantaziyalarla müqayisə edilmişdir, lakin məhz folklor mənbələrindən istifadə sahəsində Səid Rüstəmovun süitasında xüsusi genişlik, əhatəlik mövcuddur. Həmçinin yeni janr prototiplərinin istifadə edilib.
Səid Rüstəmov

Süitanın giriş bölməsində və birinci hissəsində cəngi üçün səciyyəvi olan xüsusiyyətlər nəzərə çarpır.İkinci hissədə lirik mahnı və rəqs, birinci hissənin epizodlarından birində isə muğama xas olan məqam-intonasiya, tematizm ünsürlərindən istifadə olunmuşdur.Süitadakı mövzuların bəzi hissələri intonasiya materialında bəzi xüsusiyyətlərlə nəzərə çarpır. Bu xüsusiyyət sovet dövründə fəaliyyət göstərən bir çox bəstəkarların musiqisi üçün səciyyəvi olmuşdur. Süitanın birinci və üçüncü hissəsindəki mövzularda sözügedən dövr populyar olduğu kimi, kütləvi mahnı janrının intonasiya-obrazlı məzmunu ilə yaxınlıq hiss olunur. Bəstəkarın yaradıcılığında Azərbaycan musiqisinin intonasiyaları əsas yer tutduğuna görə, əsərin musiqi dilinin bütün cəhətləri – melodik məzmunu, ritmik cəhətləri, bəstəkar tərəfindən harmonizə tərzi boyalarla yaradılmışdır. Süitanın orkestrləmə tərzində də xalq çalğı alətlərinin ənənəvi tembrlərindən istifadə edildiyinə görə, "Azərbaycan" süitası məşhurlaşaraq, Azərbaycan milli musiqisinin nümunəsi kimi tarixə düşmüşdür. Uzun müddət xalq çalğı alətləri orkestrinin solisti vəzifəsində çalışmış Oqtay Quliyev "Azərbaycan" süitasının həm obrazlı emosional məzmunu, həm də ifaçılıq baxımından, orkestr musiqiçilərinin süitanın inkişafında oynadığı rol baxımından yüksək qiymətləndirərək yazırdı: Xalq çalğı alətləri orkestri üçün ikinci süitasında Səid Rüstəmov ifaçı heyətinə xor da daxil etmişdir. Bu da əsəri bəstəkarın əvvəlki süitasından fərqləndirir. İkinci süita da üç hissədən ibarətdir.
Səid Rüstəmov

Bəstəkarın hissələrə verdiyi başlıqlar əsərin proqramlı məzmununa malik olduğunu göstərir və hissələrdən hər birinin məzmunu haqqında ümumi təsəvvür yaradır. Süitanın birinci hissəsi "Şən həyat", ikincisi "Lirik", üçüncüsü "Aşıq mahnısı" adlanır. İkinci süitanın musiqi materialı Azərbaycan xalq rəqslərindən ibarətdir. Final hissəsinin adında müəllif aşıq musiqisinin intonasiya quruluşuna müraciət etmişdir. Əsərə daxil edilmiş xor final hissədə səslənir.Səid Rüstəmovun üçüncü dəfə süita janrına müraciəti "Rəqs" süitasının yaranması ilə nəticələnir. Bu əsərdə də Səid Rüstəmov Azərbaycan milli rəqs musiqisinin zəngin intonasiya-ritmik məzmunundan istifadə etmişdir.Səid Rüstəmov xalq rəqslərinin janr xüsusiyyətləri və ritm-intonasiya cəhətlərini bəstəkar yaradıcılığına gətirmişdir. Bu işdə onun folkor materialına yaxından bələd olması mühüm rol oynamışdır. Belə ki, 1930-cu illərdə ETMK-nin işində fəal iştirak edən Səid Rüstəmov başqa folklor nümunələri ilə yanaşı, xalq rəqs melodiyalarını da nota köçürməklə məşğul olmuş və 1937-ci ildə onun "Azərbaycan xalq rəqsləri" toplusu nəşr edilmişdi.
Səid Rüstəmov

Bu iş prosesində bəstəkar xalq rəqs musiqini nümunələrini yaxından öyrənmiş, bu nümunələrin melodik, ritmik xüsusiyyətlərinin incəliklərinə yaxından bələd olmaq imkanı əldə etmişdi. Səid Rüstəmovun sonradan yaratdığı İkinci və Üçüncü süitaları milli rəqs musiqisinin ruhu və bədii cəhətlərinin bəstəkar yaradıcılığında təcəssüm etdirən əsərlərdən biri olmuşdur.Üçüncü süita da hissələrdən hər birində proqramlı sərlövhələrin verilməsi ilə diqqəti cəlb edir. Əsərin birinci hissəsi "Cıdır", ikinci hissəsi "Gəlinlər", üçüncü hissəsi "Yallı" adlanır. Bəstəkar bu əsərdə xalq şənliyini, səciyyəvi olan lövhələri ardıcıl surətdə musiqidə əks etdirmişdir. Birinci hissənin musiqisi olduqca nikbin ovqatı ifadə edərək, olduqca fəal duyğuları, ehtiraslı obrazları təcəssüm etdirir. İkinci hissə bayram şənliyində rəqs edən, yallı gedən qız-gəlinlərin oynaq əhvali-ruhiyyəsini, eyni zamanda zərifliyini ifadə edən rəqsdir. Süitanın üçüncü hissəsində əvvəlki gümrah, təntənəli obrazlar yenidən göz önündə canlanır – burada yallı rəqsinə qoşulmuş böyük bir insan kütləsinin şənliyi öz əksini tapmışdır. Süitada hissələrin fasiləsiz bir-birini əvəz etməsi sayəsində ümumi bayram ovqatı, şənlik ab-havası başlanğıcdan sonadək saxlanılır.Üçüncü süita Səid Rüstəmovun xalq rəqs musiqisinin janr, məqam-melodik, metroritmik, tembr xüsusiyyətlərindən yaradıcı surətdə istifadə etməsinin daha bir parlaq nümunəsidir.
Səid Rüstəmov

Əsərin ikinci və üçüncü hissələrində Azərbaycan xalq rəqslərinin iki növü – aramlı lirik rəqs və şən yallı rəqsinin tipik cəhətləri öz əksini tapmışdır. Səid Rüstəmov 1950-ci illərdə də süitaya müraciət edərək, bu janrda özünün dördüncü əsərini yaradır. Dördüncü süita da janr xarakterli əsər olaraq, mahnı və rəqs xüsusiyyətlərini təcəssüm etdirir. Dörd hissədən ibarət olan bu süitada da bəstəkar lirik xalq mahnısına (ikinci hissə), şıltaq, məzəli rəqs növünə (üçüncü hissə), ehtiraslı, çevik "Qaytağı" rəqsinin (dördüncü hissə) janr-intonasiya məzmununa müraciət edərək, folklor ənənələrinin zövqlə, səmərəli istifadə edir. Bu əsərin hissələrinin də proqramlı başlıqları vardır. Birinci hissə "Giriş"dir, ikinci hissə "Lirik mahnı", üçüncü hissə "Məzəli rəqs", dördüncü hissə – "Qaytağı"dır.Səid Rüstəmovun xalq çalğı alətləri orkestri üçün yaratdığı süitalarında, bəstəkar bu əsərlərində həm folklor, həm də şifahi ənənəli Azərbaycan musiqisinin janr zənginliyindən istifadə edir. Milli musiqi janrlarının ən müxtəlif nümunələrinin xüsusiyyətlərindən istifadə etməklə o, bunlara yeni keyfiyyət verərək, xalq çalğı alətləri orkestri üçün repertuar yaratmış olur. "Azərbaycan" süitasında müxtəlif folklor janrlarına əsaslanma xüsusilə nəzərə çarpır.
Səid Rüstəmov

Burada həm muğam (birinci hissə), həm lirik xalq mahnısı (ikinci hissə), həm cəngiyə (üçüncü hissə) xas olan cəhətlər müşahidə edilir. İkinci süitada bəstəkar partituraya vokal musiqi (xor) daxil edərək, aşıq musiqisinin xüsusiyyətlərindən istifadə edir. Üçüncü və Dördüncü süitalarda isə xalq rəqs musiqisinə bələd olduğunu nümayiş etdirən bəstəkar aramlı qadın rəqsindən yallıya, çılğın qaytağıya qədər müxtəlif folklor növlərinin xüsusiyyətlərini canlandıraraq, milli rəqs musiqisinin rəngarəngliyini canlandırır. Müxtəlif rəqs növlərinin təzadı bu süitaların quruluş prinsipini müəyyən edir.Səid Rüstəmovun xalq çalğı alətləri orkestri üçün yaratdığı süitalar xalq mahnı-rəqs yaradıcılığının silsiləvi quruluşunun orkestr əsərlərində özünəməxsus istifadəsi ilə seçilir. Bu əsərlərdə Səid Rüstəmov müraciət etdiyi folklor nümunələrinin qanunauyğunluqlarına bələd olduğunu, bunların məqam-intonasiya, metroritmik, faktura xüsusiyyətlərindən istifadə etmək bacarığını nümayiş etdirir. Səid Rüstəmovun folklorşünas kimi fəaliyyəti, xalq mahnı və rəqslərinin toplanması sahəsində gördüyü işlər onun üçün xalq musiqisinin öyrənilməsi məktəbində böyük rol oynamışdır. Digər tərəfdən bu əsərlərin meydana gəlməsi Səid Rüstəmovun xalq çalğı alətləri orkestrinin imkanlarına yaxından bələd olan dirijor olması ilə də biləvasitə əlaqədar idi. Beləliklə, Səid Rüstəmovun iki sahədə – folklorşünaslıq və xalq çalğı alətləri orkestrinə dirijorluq sahəsində folklor musiqisi ilə yaradıcılıq təması öz bəhrəsini vermişdir. Bu onun bəstəkar kimia yaradıcılığında bir şaxənin yaranması və bu sahədə fəaliyyətinin formalaşmasını təmin etmiş oldu.
Səid Rüstəmov

Tar ilə Xalq Çalğı Alətləri Orkestri üçün "Konsert" əsəri Səid Rüstəmovun ifaçı kimi təhsil alması da onun yaradıcılığını istiqamətləndirən mühüm amillərdən biri olmuşdur. Bəstəkarın instrumental yaradıcılığında bu, nəzərə çarpır. Səid Rüstəmovun tar ilə xalq çalğı alətləri orkestri üçün ilk konsert nümunəsini bəstələməsi də bununla bağlı idi.1967-ci ildə yazılmış bu əsərdə Səid Rüstəmov Azərbaycanın milli musiqi aləti olan tarın spesifik ifa imkanlarını, həm xalq çalğı alətlərindən ibarət bütov orkestrin səslənmə xüsusiyyətlərini Avropa musiqisinin klassik nümunəsi olan konsertin quruluş qanunları ilə üzvi surətdə birləşdirmişdir.Konsertdə klassik sonatalı-simfonik silsilənin qanunauyğunluqlarını gözlənilmişdir. Həm ümumi konsepsiyası baxımından, həm hissələrin qarşılıqlı münasibəti və bunlardan hər birinin silsilədə daşıdığı dramaturji baxımından, həm tətbiq edilmiş formalar nöqteyi-nəzərdən bu əsərdə konsertin ənənəvi cəhətləri öz əksini tapmışdır. Eyni zamanda, əsər bütünlüklə şifahi ənənəli musiqinin köklərindən yaranmış musiqi dilinə malikdir.Konsertin birinci hissəsi ənənəvi sonata alleqrosudur. İkinci hissə – ağır hissə olub, əsərin lirik mərkəzi rolunu oynayır. Üçüncü hissə – şən, nikbin finaldır, lakin konsert üçün səciyyəvi olan bu quruluş daxilində milli musiqi janrları və formalarından gələn bədii xüsusiyyətlər parlaq şəkildə təzahür edərək, əsərin milli simasını müəyyən etmiş olur. Birinci hissədə sonata formasının başlıca dramaturji prinsiplərinə riayət edən bəstəkar əsas və köməkçi mövzular arasında təzadı bunların əsaslandığı məqamları qarşılaşdırmaq yolu ilə təqdim edir (şüştər və segah).
Səid Rüstəmov

Xalq musiqisinin məqam boyalarının təzadlı şəkildə qarşılaşdırılması (çahargah, bayatı-şiraz, segah) konsertin ikinci hissənin musiqisini də canlandırır; eyni zamanda bu hissədə müəllif milli musiqinin metroritmik xüsusiyyətlərindən biri kimi 3/4 və 6/8 ölçülərini tətbiq etməklə, lirik hissənin musiqisinin ritmik rəngarəngliyini də təmin edir. Bəstəkar konsertinin final hissəsində aşıq musiqisinin ritm-intonasiyalarından geniş istifadə etmişdir.Konsertin ən dəyərli cəhətlərindən biri də tar alətinin yeni istifadəsi ilə bağlıdır. Əsərdə tarın bədii və texniki imkanlarının geniş spektri təqdim edilmişdir. Solo partiyasını ifa edən tarın orkestrlə və eyni zamanda hər iki tərəf-müqabilin – solistin və orkestrin ifası, qəribə həmahəngliyi, klassik konsertin mütləq əlamətlərindən biri burada gözlənilir. Tar alətinin geniş tembr imkanları və virtuoz texniki cəhətləri isə birinci hissədəki kadensiyada cəmləşmişdir. Tarın xüsusiyyətlərini mənimsəmiş, eyni zamanda muğam ənənələrinə yaxından bələd olan Səid Rüstəmov kadensiyada muğam ifaçılığında tətbiq edilən spesifik ifa üsulları, ştrixlərdən istifadə etmiş tarın bütün registrlərində səslənmə imkanlarını nümayiş etdirmişdir. "Çahargah" muğamının intonasiya materialı kadensiyada yaradıcı surətdə işlənilmiş və effektli bir solo epizodu şəklində ifaçıya öz məharətini göstərmişdir. Dirijorluq fəaliyyəti Səid Rüstəmovun fəaliyyətinin mühüm bir sahəsi onun xalq çalğı alətləri orkestri ilə bağlıdır.
Səid Rüstəmov

İlk növbədə özü tar ifaçısı olaraq, həm bu alətin, həm də xalq çalğı alətlərinin başqa növlərinin bədii və texniki imkanlarına yaxından bələd olan Səid Rüstəmov bütün bilik və bacarığını bu orkestrin təkamülünə istiqamətləndirmişdir. O, orkestrin qruplarından hər birinin xüsusiyyətlərini bilir, mizrablı simlilər, kamanla ifa edilən simlilər, nəfəs alətləri, zərb alətləri qruplarının tembr imkanlarından mümkün qədər səmərəli istifadə etməklə, orkestrin peşəkar səslənməsinə nail olmuşdur. Xalq çalğı alətləri orkestrini klassik tərkibinin formalaşmasında, eləcə də bu orkestrə dirijorluğun əsaslarının işlənilməsi üçün zəruri olan təcrübənin yaradılmasında Səid Rüstəmovun böyük rolu olmuşdur.Səid Rüstəmov orkestrin repertuarının genişləndirilməsinə çalışmışdır. Orkestrin təşkil edildiyi ilk illərdə repertuar probleminin həlli məqsədi ilə Üzeyir Hacıbəyov bir sıra musiqiçiləri də orkestr üçün işləmələr yaratmağa cəlb etmiş, dünya musiqisi nümunələrinin – Volfqanq Motsart, Frans Şubert, Edvard Qriq, Jorj Bize, Zaxariya Palişavili kimi bəstəkarların əsərləri orkestr üçün işlənilmişdi. Bu işdə Üzeyir Hacıbəyov, N. Xeyfets, Zaxar Stelniklə yanaşı Səid Rüstəmov da fəal iştirak edirdi. Üzeyir Hacıbəyov tərəfindən bu orkestr üçün ilk fantaziyalar yazıldıqdan, Səid Rüstəmov da xalq çalğı alətləri orkestr üçün özünün ilk orijinal əsərlərini yaratdıqdan sonra dünya musiqisi nümunələrinin orkestr üçün köçürülməsi işi davam etdirilirdi. Səid Rüstəmov rus və Avropa bəstəkarlarının bədii və texniki cəhətdən mürəkkəb əsərlərinin orkestr tərəfindən ifasının əhəmiyyətini yaxşı başa düşürdü. Bu əsərlər orkestr üçün mühüm idi. Eyni zamanda bu əsərlərin Azərbaycan xalq çalğı alətlərinin imkanlarını nəzərə alaraq orkestr üçün köçürülməsi və repertuara daxil edilməsi nəticəsində dünya musiqisinin ən tanınmış nümunələri geniş dinləyici kütləsinə tanıdılırdı.
Səid Rüstəmov

Orkestr həmçinin Seyid Şuşinski, Bülbül, Zülfü Adıgözəlov, Hüseynqulu Sarabski, Xan Şuşinski, Ağababa Bünyadzadə, Rəşid Behbudov, Şövkət Ələkbərova, Tükəzban İsmayılova, Fatma Mehrəliyeva, Qulu Əsgərov, Gülağa Məmmədov, Zeynəb Xanlarova, İslam Rzayev, Lütfiyar İmanov, Firəngiz Əhmədova, Fidan Qasımova, Xuraman Qasımova kimi müğənnilərlə sıx əməkdaşlıq etmişdir. Həmin müğənnilərin orkestrin müşayiəti ilə etdiyi musiqi nümunələri Azərbaycan Televiziyası və Radiosunun "Qızıl fondu"na daxil olmuşdur. Zemfira Səfərova yazır ki, "Xalq çalğı alətləri orkestri və Səid Rüstəmovun dirijor kimi musiqiçilərlə ünsiyyəti hər iki tərəf üçün səmərəli olmuşdur. Bu ifaçılarla yaradıcılıq əməkdaşlığı Səid Rüstəmovu bir bəstəkar kimi də gözəl mahnı və romanslar bəstələməyə ruhlandırmışdı. "Ağabacı Rzayeva, Əyyub Abbasov, Qəmbər Hüseynli, Süleyman Ələsgərov, Hacı Xanməmmədov kimi bəstəkarların yaradıcılıq fəaliyyətində Səid Rüstəmovun rəhbərlik etdiyi bu orkestr mühüm rol oynamışdır. Bu bəstəkarların həmin kollektivdə ifaçı və ya dirijor qismində çalışması bəstəkar kimi geniş yaradıcılıq yoluna addımlarını şərtləndirmişdir. Onlar ilk əsərlərini bu orkest üçün yazmışlar. Xalq musiqisinə töhfələri Səid Rüstəmov yaradıcılıq şaxələrindən biri də bəstəkarın xalq musiqisinə münasibətilə bağlıdır.Zemfira Səfərova qeyd edir ki, "Səid Rüstəmovun xalq musiqisinə bağlılığı, onun folklora qarşı xüsusi münasibətini, onun bir bəstəkar və vətəndaş kimi xəlgilik prinsipinə fəaliyyət göstərdiyi bütün sahələrdə sədaqətini və bu prinsipin Səid Rüstəmov yaradıcılığının, onun dəstxəttinin ən parlaq nəzərə çarpan cəhət olduğunu peşəkar musiqiçilər də, həvəskarlar da yaxşı başa düşürlər.
Səid Rüstəmov

Şübhəsiz ki, geniş dinləyici kütləsinə Səid Rüstəmov musiqisini sevdirən ilk növbədə məhz bu xüsusiyyətdir. "Əfrasiyab Bədəlbəyli qeyd edir: Qara Qarayev bildirmişdir: "Üzeyir Hacıbəyovun ləyaqətli şagirdlərindən olan Səid Rüstəmov xalq mahnılarına məhəbbətlə yanaşmağı, xalq ruhuna daha yaxın və xalqın başa düşəcəyi realist musiqi əsərləri yaratmağı, folklordan bacarıqla istifadə edərək, xalq musiqisinin gözəl xüsusiyyətlərini mənimsəməyi öz müəllimindən öyrənmişdir. "Tanınmış bəstəkar Tofiq Quliyev Səid Rüstəmovun dəst-xəttinin başlıca xüsusiyyəti haqqında fikirlərini bu cür ifadə etmişdir: "Bəzən düşünürsən, bəstəkarın müvəffəqiyyətinin əsas sirri nədədir. Məncə bunun səbəbini Səid Rüstəmovun istedadının təbiiliyində, səmimiliyində, dərin xəlqiliyində, geniş milli koloritə malik olmasında axtarmaq lazımdır. "Əyyub Abbasov qeyd edir ki, "Məndən soruşsalar ki, Səid Rüstəmov yaradıcılığının sirri nədədir, onun istedadının minlərlə pərəstişkarı kimi mən də cavab verərdim: səmimilik, sadəlik, aydınlıq, özünəməxsusluq. Göründüyü kimi, burada heç elə bir sirr yoxdur, çünki bunların hamısı hər bir istedada xas olan cəhətlərdir, lakin Səid Rüstəmovun Azərbaycan xalq musiqisinə qarşı qəribə bir eşitmə qabiliyyəti vardır. O, öz əsərlərini yaradarkən xalq musiqisinin intonasiya xüsusiyyətlərindən çox bacarıqla və geniş istifadə edir. Səid Rüstəmovun yaradıcılıq laboratoriyasında meydana gəlmiş mahnıların sönməyən, azalmayan populyarlığının daha bir sirri folklorla belə dostluğundadır.
Səid Rüstəmov

"Səid Rüstəmovun fəaliyyətində diqqəti cəlb edən başlıca cəhətlərdən biri onun xalq yaradıcılığına töhfələri və bağlılığıdır. Bu töhfələr Səid Rüstəmovun fəaliyyətinin müxtəlif səviyyələrində və müxtəlif formalarında özünü göstərir. Səid Rüstəmovun musiqiçi kimi fəaliyyət göstərdiyi sahələri – bəstəkarlığa dirijorluğu, folkloristika ilə başqa sahələri, o cümlədən mürəkkəb quruculuq illərində öz müəllimi Üzeyir Hacıbəyovla apardığı təşkilatçılıq işlərində əsas amil – onun xalq musiqisi töhfələri olmuşdur. Səid Rüstəmov yaradıcılıq fəaliyyətini canlandırmaq üçün bəstəkarın çoxşaxəli fəaliyyəti araşdırılmış və bəstəkarın xalq musiqisi ilə bağlılığı nöqteyi-nəzərdən qiymətləndirilmişdir.Səid Rüstəmovun bəstəkar kimi yaradıcılıq fəaliyyəti onun orkestrlə işinin (əvvəl konsertmeyster, daha sonra dirijor) başlandığı dövrdən götürülür. Xalq musiqisi nümunələrinin işləmələrindən yaradıcılıq fəaliyyətinə başlayan bəstəkar daha sonra bu sahədə fəaliyyətini genişləndirir. Bu dövrdə Səid Rüstəmov xalq musiqi nümunələrinin toplanması sahəsində bir çox işlər görmüşdü. Səid Rüstəmov fəaliyyətinin ilk mərhələsindən müxtəlif sahələrlə əlaqəsində və bu əlaqənin başlıca şərti kimi xalq musiqisi əsas götürülür.Bəstəkarın tərcümeyi-halından məlum olur ki, o, hələ uşaq ikən qardaşının tarda çaldığı xalq mahnıları, rəqs melodiyaları, muğamları çox sevmişdir. Bakıya gəldikdən sonra Üzeyir Hacıbəyov bəstəkarın xalq musiqisinə olan marağını görüb, onun bəstəkar kimi fəaliyyətində rol oynayır.Zemfira Səfərova yazır ki, "Üzeyir Hacıbəyovun himayəsi altında musiqi sənətinə qədəm qoyan digər musiqiçilər kimi, Səid Rüstəmovun sənətkar kimi dünyagörüşü, musiqidə xəlqilik prinsipinə münasibəti, bu problemin bəstəkar yaradıcılığında axtarıb-aradığı həlli yollarında tutduğu mövqeyi də böyük müəlliminin tövsiyələri ilə, təlqin etdiyi estetik prinsiplərlə müəyyən olunmuşdu.
Səid Rüstəmov

"Üzeyir Hacıbəyov qeyd edir ki, "İlk gözəl nəğmə və rəqs melodiyalarının yaradıcı xalq özüdür. Bizə bu gün nümunə olan xalq nəğmələri əsrlərdən bəri işlənə-işlənə yaradılmış və yalnız bizim zəmanəmizdə həqiqi bədii formalar almışdır… kompozitorun nəinki ümumi musiqi kulturası sahəsində, bəlkə xalq musiqisi sahəsində də ciddi musiqi məlumatı olmalıdır. O, yaradıcılıq işinə başlamazdan əvvəl özünün kompozitorluq fəaliyyətinə nə qədər hazır olduğunu ciddi və düşüncəli surətdə yoxlamalı, sonralar məharətlə istifadə edə bilmək üçün xalq folklorunu öyrənməlidir. Şəxsən öz haqqımda bunu deyə bilərəm ki, mən xalq musiqisini əsaslı surətdə öyrənməyincə böyük əsərlər yazmağa tələsməmişəm." Bu ənənəni Səid Rüstəmov qəbul etmiş və sadiq qalmışdır.1932-ci ildə Konservatoriya nəzdində Bülbülün rəhbərliyi ilə xalq musiqisini öyrənən elmi tədqiqat musiqi kabinəsi – ETMK təşkil edildiyi zaman Asəf Zeynallı, Qara Qarayev, Cövdət Hacıyev, Fikrət Əmirov, Tofiq Quliyev, Zakir Bağırov, M. İsmayılov kimi cavan musiqiçilərlə yanaşı Səid Rüstəmov da burada işə cəlb edilmişdi. Onun kabinədə göstərdiyi fəaliyyət aktiv və məhsuldar olmuşdur.Kabinənin təşkil etdiyi birinci ekspedisiyada iştirak edən Səid Rüstəmov həmkarları ilə birlikdə Qarabağın kəndlərində xalq musiqisi nümunələrinin toplanmasında əsas rol oynamışdır. Sonrakı dövrdə də bəstəkar, folklor nümunələrinin toplanıb nota köçürülməsi ilə məşğul olur.Səid Rüstəmovun nota yazdığı xalq rəqsləri, xalq mahnıları, eləcə də aşıq mahnıları folklorşünaslıq üçün əyani vəsait kimi qiymətli olan toplularda nəşr olunur. 1937-ci ildə işıq üzü görmüş "Azərbaycan rəqs havaları" vəsaiti Cabbar Qaryağdıoğlunun ifasından yazılaraq 1938-ci ildə nəşr edilmiş "50 Azərbaycan xalq mahnısı" vəsaiti həm xalq musiqisinin tədqiqində, həm də tədris prosesində əhəmiyyətini itirməyən dəyərli vəsait hesab olunur.
Səid Rüstəmov

Həmin topluların sonrakı illərdə təkrar nəşr edilməsi bunlara olan tələbatın azalmadığını təsdiq etmişdir. "Azərbaycan xalq rəqsləri" vəsaiti 1950-ci ildə təkrar çap edilmişdir. Cabbar Qaryağdıoğlunun ifasından yazılmış mahnılarla yanaşı, Səid Rüstəmovun qələmə aldığı başqa xalq mahnıları da var. Bu mahnılar Fikrət Əmirovun və Tofiq Quliyevin nota saldığı nümunələrlə bərabər tanınmış müğənni Bülbülün redaktəsi ilə iki cilddən ibarət toplu şəklində nəşr edilmişdir. Bu toplunun iki cildində təqdim edilmiş xalq mahnıları içərisində 130-dan artıq nümunə Səid Rüstəmovun nota yazdığı mahnılardır. Həmin ikicildlik toplunun birinci cildi 1981-ci ildə, ikinci cildi isə 1982-ci ildə təkrarən nəşr edilmişdir.Aşıq mahnılarının toplanıb notlaşdırılması üzrə Səid Rüstəmovun apardığı iş də bu sahədə ilk təşəbbüs olaraq, əhəmiyyətli idi. 1938-ci ildə Səid Rüstəmovun Aşıq Əsəd, Aşıq Mirzə, Aşıq Fətulla kimi sənətkarların ifasından yazıb nota saldığı dörd dəftərdən ibarət aşıq mahnıları məcmuəsi çap olunur. Bu məcmuə toplanıb nəşr edilmiş folklor materialı içərisində nadir biblioqrafik nümunələrdən biri olaraq saxlanılır. Burada toplanan nümunələr içərisində "Kürdü" (Aşıq Fətullanın ifasında), "Koroğlu cəngisi", "Qəhrəmani", "Şərili" (Aşıq Mirzənin ifasında), "Qarabağ qaytarması", "Duraxanı" (Aşıq Əsədin ifasında) kimi nümunələr mövcuddur.
Səid Rüstəmov

Səid Rüstəmov aşıq mahnılarını nota salaraq sadəcə əyani musiqi nümunələri kimi təqdim etməmiş, həmçinin iş prosesində müşahidə etdiklərini – aşıq musiqisinin müxtəlif üslub xüsusiyyətləri, aşıq mahnılarının oxuma tərzi, bunların quruluşu, melodik və ritmik xüsusiyyətləri, mətnlə əlaqəsi, saz alətinin quruluşu və instrumental müşayiətin rolu, eləcə də bir çox başqa məsələlər barəsində öyrəndiklərini həmin toplulara giriş sözündə açıqlamışdır. Bu müqəddimələr Səid Rüstəmovun folklorşünas kimi mənimsədiyi nəzəri biliklərini və aşıq musiqisini nota köçürərkən əldə etdiyi təcrübəni əks etdirmişdir.Aşıqşünaslıq istiqamətində araşdırmalar aparan alimlər ilk növbədə məhz Səid Rüstəmovun nota saldığı aşıq musiqisi nümunələrinə əsaslanmışdır. Rus alimi Vladimir Belyayev üçün də, milli musiqişünaslıqda aşıq yaradıcılığının tanınmış tədqiqatçısı Ə. Eldarova üçün də bu nümunələr əsas tədqiqat materialı olmuşdur.Səid Rüstəmovun özünün verdiyi məlumatda bildirir ki, onun toplayıb notlaşdırdığı xalq mahnılarının sayı işıq üzü görmüş nümunələrdən çox olmuşdur. Bəstəkar əlavə edir ki, "Vaxtı ilə məşhur ustad xanəndə Cabbar Qaryağdıoğlunun ifasında dörd yüzdən artıq mahnını nota salmışdım. Böyük musiqi həvəskarı Ağalarbəy Əliverdibəyovun əlyazmasında altı yüzdən artıq xalq mahbı və təsniflərinin mətni var idi. Ağalarbəy Əliverdibəyov mahnının mətninə baxan kimi melodiyasını yada salıb oxuyardı. Mən onların içərisindən iki yüz mahnı seçib nota köçürmüşdüm." Səid Rüstəmovun nota yazdığı, çap olunmuş mahnıların sayı onun topladığı mahnıların müəyyən bir hissəsidir.Səid Rüstəmovun nota saldığı mahnılardan ibarət olan "50 Azərbaycan xalq mahnısı" vəsaiti, Üzeyir Hacıbəyovla Müslüm Maqomayevin 1927-ci ildə nəşr etdirdiyi mahnı məcmuəsindən sonra ikinci böyük toplu olaraq, öz bədii və elmi əhəmiyyətini itirməyən dəyərli folklor materialı kimi musiqişünasların müraciət etdiyi bir nümunədir. Bu topluya daxil edilmiş Bülbül tərəfindən Cabbar Qaryağdıoğlunun ifasında yazılmışdı.
Səid Rüstəmov

Səid Rüstəmov isə həmin mahnıları nota köçürmüşdür. 1934–1938-ci illərdə Səid Rüstəmov Cabbar Qaryağdıoğlunun oxuduğu 100-ə qədər mahnını nota köçürmüşdü. Zemfira Səfərova yazır: "Folklor nümunələrinin nota salınması işinin çətinliyi, tədqiqatçıdan xüsusi səriştə, savad, bacarıq tələb etməsi məlum məsələdir. Ən vacib şərtlərdən biri də xalq melodiyalarını nota köçürməklə məşğul olan musiqiçinin bu nümunələrə, ümumiyyətlə folklorun qanunauyğunluqlarına, xalq musiqisini səciyyələndirən başqa xüsusiyyətlərə, xalqın intonasiya lüğətinə, leksikonuna bələd olması və bu baxımdan da yaxşı intuisiyaya malik olmasıdır. Nota yazdığı folklor nümunələrində Səid Rüstəmov bu vacib məziyyətlərə malik olduğunu parlaq nümayiş etdirmişdir. Bunuda nəzərə alsaq ki, xalq melodiyalarının, xüsusilə Avropa musiqisindən tamamilə fərqi intonasiya məzmununa malik olması Azərbaycan musiqisinin ənənəvi not qrafikasının köməyilə yazılması yaradıcılıq aktını yalnız müəyyən səviyyədə əks etdirə bilər və ən mükəmməl diaktrik işarələr sisteminin istifadəsi ilə yerinə yetirilən yüksək ixtisaslı yazıda belə, xanəndənin, yaxud instrumental ifaçının ifa tərzinin bütün incəliklərini notlara həkk etmək qeyri mümkündür – bu işin mürəkkəblik dərəcəsini təsəvvürə gətirmək olar. "Səid Rüstəmov işi bu sahədə çox az təcrübəsinin olduğu bir dövrdə yerinə yetirmişdir. Bu musiqiçinin həm özü üçün, həm də ümumiyyətlə, folklorşünaslar üçün təcrübəli bir sahə idi. Xalq musiqisinin bir çox cəhətlərini mənimsəyən, milli musiqinin intonasiya potensialına yaxından bələd olan Səid Rüstəmovun qələmə aldığı nümumələr öz şifahi folklor prototiplərinin əsas xüsusiyyətlərini mümkün olan dərəcədə dəqiqliklə əks etdirmişdir.
Səid Rüstəmov

Səid Rüstəmovun nota saldığı nümunələr xalq mahnılarının janr rəngarəngliyini nümayiş etdirir. "50 Azərbaycan xalq mahnısı" toplusuna əsas etibarilə lirik mahnılar daxil olmuşdur. Buraya daxil olmuş mahnıların bəziləri toplu nəşr edilməmişdən əvvəl Üzeyir Hacıbəyov tərəfindən istifadə edilmiş nümunələrdir. "Bu gələn yara bənzər" mahnısı "Leyli və Məcnun" operasından qızların xorunda, "Canlar içindəki canım, ay" mahnısı "Arşın mal alan" operettasında Soltan bəyin kupletlərində, "Nə baxırsan yanı-yanı" mahnısı isə "O olmasın, bu olsun" musiqili komediyasında xor ilə Məşədi İbadın mahnısında ("Gedək, gedək qazıya deyək") istifadə olunmuşdur.Üzeyir Hacıbəyov və Müslüm Maqomayevin toplusunda müxtəlif janrlı nümunələr, o cümlədən məişət və əmək mahnıları mövcud idi. Səid Rüstəmovun toplusunda isə məhəbbət lirikasına aid olan mahnılar üstünlük təşkil edirdi.Səid Rüstəmov mahnıları birsəsli şəkildə vermiş, lakin melodiyanı dəqiqliklə təqdim edərək, bütün incə nüansları, ifa tərzini mümkün qədər dolğunluğu ilə əks etdirməyə çalışmışdır. Topludakı bəzi mahnılarda melizmatikanın zənginliyi, melodiyanın şıltaq, mürəkkəb ustalıqla qələmə alınmışdır. Ən mürəkkəb melodik məzmunu nota salarkən, Səid Rüstəmov onun ilkin sadəliyini, təmizliyini pozmayaraq, əlavələrə yol verməmişdir. Azərbaycan musiqisində melodikanın öz daxili mahiyyətini, başlıca xəttini, intonasiya məzmununu ifadə edən və adi bəzək kimi işlədilməyərək, bunun əsasını təşkil edən forşlaq, trel, mordent tipli melizmləri Səid Rüstəmov real səslənməyə uyğun işlətməyə nail olur və mümkün qədər sadəliyə çalışır. Mahnıların metroritmikasının əks etdirilməsində də eyni prinsipi riayət olunmuşdur.
Səid Rüstəmov

Əsas "Şur" muğamının mayesi sol-dur, səsdüzümü etibarilə "Şur" muğamının eyni olan "Nəva" muğamının isə mayesi re-dir. Əsas "Rast" muğamının mayesi sol olduğu halda, quruluşça "Rast" muğamının yeni olan "Mahur-hindi" muğamının mayesi d, "Orta mahur" muğamının fa, "Dügah" muğamının ifası isə mi-dir. Əsas muğamların bəzi kiçik hissələri çox zaman müstəqil ifa olunduqlarına görə, bunlardan bir neçəsinin rəngləri ikinci dəftərə ayrıca olaraq daxil edilmişdir. İkinci dəftərə, improvizasiyalı vokal epizodları, instrumental qrupun ritmik müşayiəti ilə ifa olunan bəzi muğamların rənglərindən nümunələr daxil edilmişdir. Səid Rüstəmovun ölümündən sonra adı əbədiləşdirilmiş, bir çox məktəblərə, orkestra, küçələrə verilmişdir. Xətai rayonu, NZS qəsəbəsinin Marat Əmirxanov 19 ünvanındakı 13 nömrəli Uşaq İncəsənət Məktəbi Səid Rüstəmovun adını daşıyır. Məktəb 1935-ci ildə yaranıb. Bəstəkarın ölümündən iki il sonra – 1985-ci ildə məktəbə Səid Rüstəmovun adı verilib.
Səid Rüstəmov

Musiqi məktəbi yaşayış binasının alt mərtəbəsində yerləşir. Məktəb 23 sinif otağından ibarətdir.Sumqayıtda Səid Rüstəmov adına 3 nömrəli Musiqi Məktəbi fəaliyyət göstərir. Musiqi çəktəbi Sumqayıt şəhər mədəniyyət İdarəsinin tabeliyində olan incəsənət məktəblərindən biridir. Məktəb Sumqayıt şəhər Xalq Deputatları Sovetinin sərəncamı ilə 1 sentyabr 1976-cı il tarixində uşaq musiqi məktəbi kimi yaranmışdır. 1993-cü ildə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən məktəbə bəstəkar Səid Rüstəmovun adı verilmişdir. Məktəbdə "Fortepiano", "Xalq çalğı alətləri", "Simli və nəfəsli alətlər", "Azərbaycan qarmonu", "Nəzəriyyə", "Rəssamlıq" şöbələri fəaliyyət göstərir. Bu şöbələrdə 748 şagird təhsil alır.1931-ci ildə Üzeyir Hacıbəyovun təşəbbüsü və simfonik orkestr prinsipi ilə birinci notlu Azərbaycan xalq çalğı alətləri orkestri yaradılmışdır. Orkestrin baş dirijoru Üzeyir Hacıbəyov, dirijor köməkçisi və konsertmeysteri isə Səid Rüstəmov idi. Daha sonra Üzeyir Hacıbəyov rəhbərliyi və baş dirijor vəzifəsini Səid Rüstəmova həvalə etmişdir.
Səid Rüstəmov

Təqribən 40 il – 1973-cü ilə qədər Səid Rüstəmov orkestrə rəhbərlik etmiş, onun başçılığı altında həmin ifaçı kollektivi böyük uğurlar əldə etmiş, inkişaf etmiş, ayrı-ayrı instrumental ifaçıları, həmçinin müğənni və bəstəkarların təhsil aldığı məktəb kimi mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Hal-hazırda Azərbaycan Dövlət Xalq Çalğı Alətləri Orkestri Səid Rüstəmovun adını daşıyır. 1960-cı ildə Səid Rüstəmovun rəhbərlik etdiyi xalq çalğı alətləri orkestri Əməkdar kollektiv fəxri adına layiq görülmüşdür.Bakıda Səid Rüstəmov adında küçə mövcuddur. Bəstəkarın evi də özünün adının verildiyi küçədə yerləşir. Bakıda Səid Rüstəmovun xatirə lövhəsi var. Mükafatları "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 18 may 1957 "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 4 dekabr 1938 "Stalin" mükafatı (3-cü dərəcə) — 14 mart 1951 "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 1946, 9 iyun 1959 "Xalqlar Dostluğu" ordeni — 23 iyun 1977 "Şərəf nişanı" ordeni "1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində rəşadətli əməyə görə" medalı — 1946 "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı — 1946 Rus dilində Azərbaycan dilində Səfərova, Zemfira. Azərbaycan musiqi tarixi. İkinci cild.
Səid Rüstəmov

Bakı: Azərbaycan müəllimi. 2015. Qədirova, Xatirə. Nəğmələri ilə ürəkləri fəth edən sənətkar – Səid Rüstəmov. Bakı: Azərbaycan Respublikasının Milli Arxiv İdarəsi. 2018. Həmçinin bax Azərbaycan musiqisi Azərbaycan bəstəkarlarının siyahısı Xarici keçidlər
Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi

Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi və ya qısaca MTN — 1991–2015-ci illər ərzində kəşfiyyat, əks-kəşfiyyat fəaliyyəti, dövlət sirrinin mühafizəsi, cinayətlərin aşkarlanması, qabaqlanması, qarşısının alınması və açılması sahəsində Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş səlahiyyətləri həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanı. Nazirlik öz fəaliyyətində Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasını, Azərbaycan Respublikasının qanunlarını, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərman və sərəncamlarını, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərar və sərəncamlarını, habelə Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələri, Nazirliyin əsasnaməsini və normativ hüquqi aktlarını rəhbər tutmuşdur. Nazirlikdə işləmək üçün Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi Heydər Əliyev adına Akademiyasına daxil olub burada təhsil ala bilərdilər. Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin rəsmi internet saytı Nazirliyin başlıca fəaliyyət istiqamətləri barədə məlumatların ölkə və dünya ictimaiyyətinə ilk mənbədən çatdırılmasına xidmət etmişdir. Milli təhlükəsizlik nazirləri İlhüseyn Pirhüseyn oğlu Hüseynov (7 noyabr 1991 – 16 may 1992) Fəxrəddin Ayət oğlu Təhməzov (16 may 1992 – 17 iyun 1993) Nəriman Şamo oğlu İmranov (3 iyul 1993 – 22 sentyabr 1994) Namiq Rəşid oğlu Abbasov (22 mart 1995 – 23 iyul 2004) Eldar Əhməd oğlu Mahmudov (23 iyul 2004 – 17 oktyabr 2015) Vəzifəni icra edənlər Namiq Rəşid oğlu Abbasov (i. e. 17 iyun – 3 iyul 1993; 22 sentyabr 1994 – 22 mart 1995) Mədət Qəzənfər oğlu Quliyev (i. e. 20 oktyabr – 14 dekabr 2015) Həmçinin bax Azərbaycan Respublikasının Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti Azərbaycan Respublikasının Xarici Kəşfiyyat Xidməti
Saturn (planet)

Saturn, köhnəlmiş adı Zühəl — Günəş sistemində Yupiterdən sonra ən böyük ikinci, Günəşdən məsafəsinə görə altıncı planet. Saturn radiusu Yerin radiusundan təqribən doqquz dəfə böyük olan qaz nəhəngidir. Saturnun sıxlığı Yerin sıxlığının səkkizdə biri qədər olsa da, həcmi Yerin həcmindən 95 dəfə çoxdur. Planetin adı Roma mifologiyasında tanrı olan Saturndan gəlir və astronomik simvolu (♄) Saturnun orağını təmsil edir. Ehtimal olunur ki, Saturnun daxili nüvəsi dəmir-nikel və qayadan (silisium və oksigen birləşmələri) təşkil olmuşdur. Bu nüvənin də metallik hidrogenlə əhatələndiyi, orta təbəqələrdə maye hidrogenlə maye heliumun yerləşdiyi və Frenkel xəttindən xaricdə qalan hissənin də qaz təbəqəsindən ibarət olduğu düşünülür. Saturnun yuxarı atmosferi ammonyak kristallarından təşkil olunduğundan rəngi açıq sarı görünür. Metallik hidrogen təbəqəsindəki elektrik axınının planetin maqnit sahəsinin yaranmasına səbəb olduğu düşünülür.
Saturn (planet)

Bu axın Yerdəkinə nisbətən daha zəif olmasına baxmayaraq, planetin böyük ölçüləri səbəbindən onun maqnit momenti Yerin maqnit momentindən 580 dəfə böyükdür. Saturnun maqnit sahəsinin gücü Yupiterin maqnit sahəsinin gücünün iyirmidə birinə bərabərdir. Saturnun yuxarı atmosferi əsasən mülayim və sakitdir. Buna baxmayaraq, uzun müddət davam edən atmosfer hadisələri də müşahidə oluna bilir. Saturnda küləyin sürəti 1800 km/saata bərabərdir ki, bu göstərici Yupiterdəkindən daha güclü, Neptundakından isə daha zəifdir. 2019-cu ilin yanvarında tədqiqatçılar Saturnun C halqası üzərində aparılan araşdırmalara əsasən bir Saturn gününün 10 saat 33 dəqiqə 38 saniyə (± 1 dəqiqə 19 saniyə) olduğunu müəyyən etmişlər.Saturn doqquzu davamlı halqa və üçü davamsız kaman formalı olmaqla buz hissəcikləri, qaya parçaları və kosmik tozdan ibarət olan diqqətçəkən halqa sisteminə sahibdir. Saturnun kəşf olunmuş 82 peyki vardır ki, bunlardan 53-ü rəsmi şəkildə adlandırılmışdır. Bu siyahıya halqalardakı nisbətən iri hissəciklər daxil edilmir.
Saturn (planet)

Saturnun ən böyük peyki Titandır və ölçüsünə görə Günəş sistemində Qanimeddən sonra ikinci peykdir. Ölçüsünə görə Merkuridən daha böyük olan Titanın vacib bir xüsusiyyəti də diqqətçəkən atmosferə sahib olmasıdır. Fiziki xüsusiyyətlər Saturn əsasən hidrogen və heliumdan təşkil olunduğundan qaz nəhəngidir. Bərk səthə malik deyil, ancaq sərt nüvəyə malik olması ehtimalı vardır. Saturn öz oxu ətrafında sürətlə fırlandığına görə qütblərdən basıq formadadır. Ekvator (60. 268 km) və qütb radiusu (54.364 km) arasında 10 % fərq vardır. Yupiter, Uran və Neptun kimi əsasən qazdan təşkil olunmuş planetlər də qütblərdən basıq formadadır, ancaq Saturnda bu daha qabarıq formada nəzərə çarpır.
Saturn (planet)

Saturn Günəş sistemində sıxlığı sudan az olan (təqribən 30 % daha az) tək planetdir. Saturnun nüvəsinin suya nəzərən olduqca sıx olmasına baxmayaraq, sıxlığı az olan yuxarı qatlarına görə orta sıxlığı 0,69 q/sm3-ə bərabərdir. Yupiter kütləsinə görə Yerdən 318 dəfə , Saturn isə 95 dəfə daha ağırdır. Yupiter və Saturn birlikdə kütləsi Günəş sistemindəki planetlərin ümumi kütləsinin 92%-ni təşkil edir. Daxili quruluşu Saturn əsasən hidrogen və heliumdan təşkil olunmasına baxmayaraq, bu maddələrin çox hissəsi qaz halında deyildir. Çünki hidrogenin sıxlığı 0,01 q/sm3-dən çox olduğu halda ideal olmayan maye halına keçir və Saturnun kütləsinin 99,9 %-ni təşkil edir. Saturnun daxilinə doğru getdikcə istilik, sıxlıq və təzyiq artır və bu da nüvənin ətrafında hidrogenin metal xüsusiyyətləri daşımasına səbəb olur. Standart planetlər modelinə görə Saturnun daxili hissəsinin Yupiterin daxili hissəsinə oxşadığı, kiçik qaya nüvəyə sahib olduğu və onun ətrafının bir qədər uçucu maddələrlə birgə hidrogen və heliumla əhatələndiyi düşünülür.
Saturn (planet)

Bu nüvənin tərkibi Yerin nüvəsinə oxşayır, ancaq sıxlığı daha çoxdur. Saturnun qravitasiya momentinin daxili fiziki quruluş modelləri ilə birgə öyrənilməsi nəticəsində, fransız astronomlar, Didier Saumon və Tristan Quillot nüvənin kütləsinə məhdudiyyət tətbiq olunması düşüncəsini qəbul etdi. 2004-cü ildə düşünülürdü ki, nüvənin diametri təqribən 25.000 kilometrdir və kütləsi Yerdən 9–22 dəfə çoxdur. Nüvənin metalik hidrogenlə əhatələndiyi və daha yuxarı qatlarda tədricən qaz halına keçən heliumla hidrogen təbəqəsinin olduğu düşünülürdü. Ən xaricdə yerləşən təbəqənin qalınlığı 1000 kilometrdir və qaz halındadır.Saturnun nüvəsində 11.700 °C-yə çatan istilik vardır və ətrafa Günəşdən qəbul etdiyindən 2,5 dəfə çox enerji yayır. Yupiterin termal enerjisi yavaş qravitasiya sıxışdırmasının Kelvin-Helmholtz mexanizmi tərəfindən meydana çıxır, ancaq Saturnun kütləsi nisbətən az olduğundan bu planetin daxili istiliyini açıqlamaq üçün kifayət deyildir. Saturnun daxilində helium damcılarının yağış olaraq yağması kimi alternativ və ya əlavə mexanizmin isinmənin qaynağı olduğu düşünülür. Helium damcıları daha az sıxlıqlı hidrogenə doğru enərkən sürtünmə nəticəsində istiliyi sərbəst buraxır və xarici təbəqələrdəki helium azalır.
Saturn (planet)

Bu enən damcıların nüvəni əhatələyən helium təbəqəsində yığılması ehtimalı vardır. Və buz nəhəngləri olan Neptunla Uran kimi Saturnda da və həmçinin Yupiterdə almaz yağışlarının olduğu düşünülür. Saturnun xarici atmosferinin tərkibi 96,3 % molekulyar hidrogen və 3,25 % heliumdan ibarətdir. Günəşdəki heliumun bolluğu ilə müqayisədə Saturnda heliumun nisbəti önəmli dərəcədə azdır. Heliumdan daha ağır (metal) maddələrinin nisbəti bilinməsə də, onların Günəş sisteminin yaranmasının ilkin mərhələlərindəki miqdarına uyğun olduğu düşünülür. Bu ağır elementlərin ümumi kütləsinin Yerdən 19–31 dəfə daha ağır olduğu düşünülür və önəmli hissəsinin nüvə ətrafında olduğu düşünülür.Saturnun atmosferində az miqdarda ammonyak, asetilen, etan, propan, fosfin və metan aşkar edilmişdir. Yuxarı bulud təbəqələri ammonyak kristallarından, aşağı bulud təbəqələri isə ammoniyum hidrosulfid (NH4SH) və ya sudan ibarətdir. Günəşdən gələn ultrabənövşəyi şüalar yuxarı atmosferdə metan fotolizinə səbəb olur və nəticədə meydana çıxan maddələr bir sıra karbohidrogen reaksiyalarına səbəb olur.
Saturn (planet)

Bunun nəticəsində ortaya çıxan maddələr diffuziya və burulğanlarla aşağı təbəqələrə daşınır. Bu fotokimyəvi dövrə Saturnun fəsil dövrələri ilə tənzimlənir. Bulud təbəqələri Saturnun atmosferi də Yupiterin atmosferi kimi zolaqlıdır, ancaq Saturnun zolaqları daha solğun və ekvatora yaxındır. Bu zolaqları təsnif etmək üçün istifadə olunan termin Yupiterdəki ilə eynidir. Saturnun daha incə olan zolaqları 1980-ci illərdə təşkil olunmuş Voyacer proqramına qədər bilinmirdi. O vaxtdan bu yana Yerdən müşahidə edən teleskoplar zolaqları birbaşa müşahidə edəcək səviyyə çata bilmişdir.Buludların tərkibi dərinlik və artan təzyiqə bağlı olaraq dəyişir. Yuxarı bulud təbəqələrində təzyiq 0,5–2 bar arasında dəyişir və ammonyak buzundan təşkil olmuşdur. Su buzundan təşkil olmuş buludlar 2,5–9,5 bar aralığında dəyişən təzyiqin olduğu dərinlikdə meydana gəlir.
Saturn (planet)

3–6 bar aralığında dəyişən təzyiq bölgələrində ammoniyum-hidrosulfid buzundan təşkil olunmuş buludlar müşahidə olunur. Təzyiqin 10–20 bar aralığında dəyişdiyi bölgədə ammonyakın maye şəklinə keçib damcıladığı aşağı bulud təbəqəsi mövcuddur.Saturnun əsasən mülayim olan atmosferində bəzi hallarda Yupiterdəkilərə oxşar oval qasırğalar və digər hadisələr müşahidə olunur. 1990-cı ildə Habbl teleskopu ilə Saturnun ekvatoruna yaxın bölgəsində Voyacer proqramı zamanı müşahidə olunmayan böyük ağ bulud müşahidə olundu. Daha sonra 1994-cü ildə başqa kiçik qasırğa müşahidə olundu. 1990-cı ildə müşahidə olunan Böyük ağ ləkə olaraq adlandırılan qasırğa Saturnun şimal yarımkürəsinin yay gündönümündə təqribən hər otuz ildə bir müşahidə olunan qısaömürlü astronomik hadisədir. 1876, 1903, 1933 və 1960-cı illərdə Böyük ağ ləkə müşahidə olunmuşdu ki, bunlardan ən məşhuru 1933-cü ildə baş verən qasırğa idi. Əgər bu dövrə davam etsə 2020-ci ildə növbəti qasırğa gözlənilir.Saturnda baş verən küləklər sürətinə görə Günəş sistemində Neptundan sonra ikinci yerdədir. Voyacer proqramı zamanı əldə olunan məlumatlar nəticəsində Saturnda müşahidə olunan şərqdən əsən ən güclü küləklərin 1800 km/saat sürətə sahib olduğu məlum olmuşdur. 2007-ci ildə Kassini-Hüygens kosmik gəmisi tərəfindən əldə olunan şəkillər nəticəsində Saturnun şimal yarımkürəsində Urandakına oxşar açıq göy tonda rəng olduğu müşahidə olundu.
Saturn (planet)

Böyük ehtimalla rəngin Saturnda baş verən Reyli səpilməsi nəticəsində meydana gəldiyi düşünülür. Müşahidələr nəticəsində Saturnun cənub yarımkürəsində yerləşən qütb qasırğası müəyyən olmuşdur. Bu qütb qasırğası Günəş sistemində isti olan tək qütb qasırğasıdır. Saturnun istiliyi normalda −185 °C olduğu halda, qütb qasırğası −122 °C istiliyə sahibdir. Cənub qütb qasırğasında müşahidə olunan istiliyin Saturnda müşahidə olunan ən isti yer olduğu düşünülür. Şimal qütbündə altıbucaqlı qasırğa Voyacer proqramı əsnasında çəkilən görüntülər nəticəsində Saturnun 78° şimal enliyindən başlamaqla qütbündə dönən altıbucaq formalı qasırğa müəyyən olundu. Altıbucaqlının tərəflərindən hər biri Yerin diametrindən daha uzun olub təqribən 13.800 kilometr uzunluğa sahibdir. Bütün strukturun dönmə sürətinin Saturnun daxili hissəsinin dönməsinə bərabər olduğunu qəbul etsək, bu dövrə 10 saat 39 dəqiqə 24 saniyə ərzində baş verir.