LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Davud xanın mülkündə yerləşirdi. I Şah Təhmasib Kartlini ona verərək, çarlığı onun qardaşı Simondan almışdı. Buna görə də David qardaşından kömək gözləməyərək Tiflisi tərk etdi. Avqustun 24-də Osmanlı ordusu sakinlərinin tərk etmiş olduğu Tiflisi, sonra isə həm də Qorini ələ keçirdi. İstalaçılar Tiflisdə Məhəmməd paşanın başçılığı altında altı min nəfərlik hərbi dəstə saxladılar. Zəgam və Geram hakimi də türklərə tabe oldu. Gürcüstan Osmanlı qoşunu tərəfindən işğal edildikdən sonra Şəki hakimi İsa xan öz mülkünü tərk edərək Səfəvilərin sarayına getdi.1578-ci il sentyabrın əvvəlində Osmanlı qoşunları Qanıxçaya çatdılar. Onlar əhalisi və yaşıllığı olmayan Şirak düzündən keçərək ərzaq cəhətdən ciddi çətinlik çəkdilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Aclıq və üzücü yürüş qoşununun mənvi ruhunu əsaslı surətdə sarsıtdı. Sipahilər və yeniçərilər yürüşdən imtina edərək geri qayıtmağı tələb etdilər. Osmanlı salnaməçilərinin yazdığına görə, "bir qrup döyüşçü sərkərdəyə yaxınlaşaraq bildirdi: "Sən bizi dəli edəcəksən. Nə vaxtadək bu boş və yaşayış olmayan çöllərdə gedəcəksən. Sən qayıtmalısan. Biz qayıtmağa etiraz edən yoldaşlarımızı öldürərik. Bizim üçün əvvəlcə həyat, sonra isə bütün dünya vacibdir. Biz nə Qanıqdan keçmək, nə də Şirvan ölkəsini ələ keçirmək arzusunda deyilik.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

"İsgəndər bəy Münşinin məlumatına görə, "xeyli yubanmadan sonra Əmir xan on minlik qoşunla Təbrizdən çıxaraq Məhəmməd xan Toxmağın köməyinə gəldi. Çıldır yaxınlığında darmadağın olunmaq, Mustafa paşanın Gürcüstan və Şirvan istiqamətində hərəkət etməsi xəbəri ona çatdı. Əmir xan Qarabağa tərəf üz tutdu, burada ona qoşulan İmamqulu xanla bərabər Alazan sahilində Osmanlı ordusunun böyük dəstəsinə hücum etdilər. Qızılbaşlar 2 min nəfərə yaxın adam öldürdülər. Onların əlinə böyük miqdarda qənimət keçdi. Qızılbaşlar 2 min nəfərə yaxın adam öldürdülər. Onların əlinə böyük miqdarda qənimət keçdi. "Bu məlumatı türk tarixçisi Münəccimbaşı da təsdiq edir və əlavə olaraq göstərir ki, "bu zaman qızılbaşlar ləvazimatı ilə birlikdə min dəvə və 3 min at ələ keçirmişdilər."
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Bundan əlavə bir sıra Osmanlı başçıları qızılbaşlara əsir düşmüşdü. Bu qələbədən sonra Əmir xan Qarabağa qayıtmaq və Səfəvi şahzadəsi Həmzə Mirzənin başlıca qüvvələrinin yaxınlaşmasını gözləmək fikrində idi. Lakin onun oğlu Sultan Murad xan "dəliqanlı qızılbaş döyüşçüləri" adlanan dəstəsi ilə Alazan çayını keçdi və rəqibinə bir daha zərbə endirdi. Lakin onun dəstəsi osmanlılar tərəfindən mühasirəyə alındı və darmadağın edildi. Bu döyüşdə 2–3 min nəfər qızılbaş həlak oldu. Bundan sonra Əmir xan öz qoşunlarının qalıqları ilə Təbrizə qayıtmağı daha düzgün çıxış yolu hesab etdi.Osmanlı ordusu Şirvana daxil olduğu zaman yeni qiyam baş verdi. Şirvanın qızılbaş hakimi Araz xan Rumlunun yaxınlaşdığını eşidən Mustafa xan Alazan çayına keçməyə tələsirdi. Sentyabrın 10-da səhərdən Osmanlı hissələri çayın sol sahilinə keçməyə başladılar. Çayın keçilməsi toran düşənə qədər uzandığından çayın daşınması nəticəsində əsgərlərin bir hissəsi batmışdı.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Bu çayın sağ sahilində qalanlar arasında böyük vahimə yaranmasına səbəb oldu. Ertəsi gün səhər, ordu nümayəndləri dəstəsi Mustafa paşanın yanına gələrək qışın yaxınlaşdığını, əsgərlərin yorulduğunu və yeməməkdən taqətdən düşdüklərini bildirərək dərhal yürüşü dayandırmağı və dövlətə qayıtmağı təkidlə tələb etdi. Sərkərdə onlara böyük qənimət əldə edəcəklərini, Şirvanda ərzaq bolluğu ilə qarşılaşacaqlarını vəd etdi. 2 min nəfərədək yeniçəri yollarına davam etməkdən imtina etdi və atəş açmaqla çayı keçənlərə mane olmağa cəhd göstərdilər. Oruc bəy Bayata görə, "çayın keçilməsi və Ərəşə qədər yol qət edilməsi türklərə 8 min insan həyatı bahasına başa gəlmişdi." Sentyabrın 16-da Mustafa paşa Ərəşə daxil oldu.Türklər burada təxminən üç həftə qalaraq istirah etdilər və yürüşü davam etdirmək üçün özlərinə bir aylıq azu topladılar. Onlar qala tikərək orada Qaytas paşanın başçılığı ilə beş min nəfərlik hərbi dəstə yerləşdirdilər. Ağıllı və təşəbbüskar hakim olan Şirvan bəylərbəyi rəqibin qat-qat üstün olan qüvvələri qarşısında tab gətirməyəcəyini hiss edərək Şirvanl tərk edib, Kürün cənub sahilində yerləşdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Bu vaxt dağıstandan Əbubəkr Mirzə ləzgi və şirvanlılardan ibarət üç minlik dəstə ilə Şirvana daxil oldu. Türk ordusu çox da çətinlik çəkmədən Ərəşdən başqa Şamaxı, Qəbələ, Bakı, Şabran, Mahmudabad və Səlyanı ələ keçirdi. İ.Petruşevski düzgün olaraq qeyd edir ki, "Osmanlı Türkiyəsinin Şirvanı işğal etməsini Azərbaycanın cənub hissəsində və Ermənistanda bir çox köçəri kürd tayfalarının, Şimali Azərbaycan əyanlarının bir hissəsinin onun tərəfinə keçməsi, habelə qızılbaş əmirlərinin arasındakı çəkişmələr və onunla ümumi rəhbərliyə tabe olmaq istəməməsi asanlaşdırmışdı. "İsgəndər bəy Münşinin göstərdiyi kimi, "Şirvanın bəzi yaşayış yerlərinin sakinləri [rəiyyətləri] nəinki müqavimət göstərmirdilər, əksinə, hətta qızılbaşlara qarşı qiyama və mübarizəyə qalxırdılar." Bu həm qızılbaş feodallarının Şirvanın oturaq əkinçi əhalisinə etdiyi ağır zülmlə, həm də yerli sünni əyanlarının Şirvan dəstəsinin keçmiş müstəqilliyinə hələ ümidlərini itirmədikləri və öz arzularını sultan ordusunun gəlməsinə bağlamaları ilə izah olunurdu. Dərbəndin Səfəvi hakimi Çıraq Xəlifə 300 qızılbaşla birlikdə Osmanlı qoşunlarının şəhərə daxil olmasına qarşı çıxmış, lakin dərbəndlilərin qiyamı nəticəsində məhv edilmişdi.Bir aydan sonra Mustafa paşa geri çəkildi. O buna bir sıra səbəblər üzündən məcbur olunmuşdu. Qızılbaşlarla qanlı döyüşlər, Gürcüstanda dəfələrlə pusqulardan edilmiş hücumlar, təbii fəlakətlər zamanı məruz qaldıqları təsirli itkilər – bütün bunlar Osmanlı ordusunun ruhdan düşməsinə böyük təsir göstərdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Ölkədə yaxınlaşmaqda olan qış osmanlı əsgərlərinə təskinverici heç nə vəd etmirdi. Buna görə də Mustafa paşa bu ölkədə qalmağı ağılsızlıq hesab edirdi. İstilaçılar zəbt etdikləri ölkədə özlərini həddən artıq inamsız hiss edirdilər. Türk baş komandanı Şirvandakı istilaları əldə saxlamağa öz əsgərləri arasında həvəs göstərən şəxs tapa bilmədi. Şirvanda Osmanlı qoşunlarına komandanlıq etmək təklifi almış Diyarbəkir bəylərbəyi Dərviş paşa və Hələb bəylərbəyi Məhəmməd paşa tələsik bundan imtina etdilər. Mustafa paşa bu vəzifəni Özdəmiroğlu Osman paşaya həvalə etməyə müvəffəq oldu. Sonuncu, sultanı müdafiə edən Dağıstan hakimlərinə yaxın olması sayəsinə əlverişli olan Dərbəndi özünə iqamətgah seçdi. Mustafa paşa Ərzurumda qışlamağa getməzdən əvvəl Şamaxıda, Ərəşdə, Bakıda və başqa şəhərlərdə qalaları möhkəmləndirdi və bu yerlərdə Osmanlı hərb hissələri yerləşdirdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Mustafa paşa Dağıstan hakimlərini sultana sədaqətlə xidmət etdiklərinə görə mükafatlandırdı. Kumık və Qaytaq hakimi Çitlav Şamxal Şabran sancağını aldı, avar hakimi Toğa Laz Bürhanəddinə isə Axtı və İxır sancağı bağışlandı.Tiflisdən keçərək Ərzuruma hərəkət edən Osmanlı ordusunun geriyə qayıtdığı yol da türk əsgərlərinin cəsədləri ilə dolu idi. Osmanlı salnaməçilərinin etiraflarına görə, sentyabrın 25-də Tiflis və Qori arasında qopan qar çovgunu nəticəsində 5–6 min türk əsgəri həlak oldu. Mustafa paşa Tiflis yaxınlığında türklərin keçəcəyi yolda, meşə və cəngəlliklərdə pusqu qurmuş Qarabağ bəylərbəyi İmamqulu xanla Kartli çarı Simonun birgə hücumuna məruz qaldı. 20 min nəfərdən artıq düşmən əsgəri öldürüldü, zəngin qənimət ələ keçirildi.Türk mənbələrinə görə, Mustafa paşa Şirvandan getdikdən sonra Osman paşa Gəncəyə basqın təşkil etdi. Qaytas paşa başda olmaqla Osmanlı dəstəsi Kürü keçərək Gəncə bəylərindən biri olan Partal oğlu Əhməd bəyə hücum etdi. Yaşayış yeri qarət və talanlara məruz qaldı. Osman paşa az sonra Araz xan Rumlunun qüvvə topladığı Səlyana dəstə göndərdi. Lakin qızılbaşlar və türklərin hücumunu dəf etdilər və Xürrəm ağanı geri çəkilməyə məcbur edə bildilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Araz xana qarşı müvəffəqiyyətsizliyə uğrayan Osman paşa Şamaxıda möhkəmlənməyi və Krım tatarlarının gəlişini gözləməyi qərara aldı. Bu vaxt Ərəşdə Qaytas paşa İmamqulu xan Qacarın qoşunlarının hücumuna məruz qaldı. Qızılbaşlar Osmanlıları darmadağın edərək Ərəşi tutdular. Qaytas paşa öldürüldü. Osmanlı sərkərdələrindən Əbdürrəhman bəy isə əsir düşdü. Türk hərbi qüvvələrinin bir hissəsi üsyana qalxmış və bununla da qızılbaşlara kömək etmiş sakinlərin əli ilə qılıncdan keçirdi. Ərəşin süqut etməsi xəbərini sağ qalmış bir nəfər döyüşçü Şamaxıya yolladı. Osman paşa onu həbs etdi və bu xəbəri əsgərlərdən gizlətdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Davam etməsi Müharibənin ikinci mərhələsi Səfəvilər sarayında türk ordusunun Qarsa doğru hərəkət etməsi xəbəri alınan kimi əmirlər nə etmək lazım gəldiyi barədə müşavirə keçirməli olur. Qərara gəldilər ki, sultana nəzakətli bir məktub göndərək sərhədin pozulmasına öz etirazlarlarını bildirsinlər. Rəsmi müraciətdə həmçinin göstərilirdi ki, Səfəvilərin hər zaman əməl etdiyi Amasya sülhü sarsılmazdır. Məktubu İstanbula çatdırmaq vəzifəsi Məhəmməd xan Toxmağın mülazimlərindən biri olan Vəli bəy Ustaclıya həvalə edildi. O, yola düşdü. Lakin Mustafa paşanın qoşunları Ərzurumdan Qarsa gedib çıxanadakən Osmanlı İmperiyası sərhədində yerli hakim tərəfindən tutulub saxlanıldı.Bununla da qızılbaşların ölkənin ağır daxilu vəziyyəti üzündən hərbi toqquşmadan yaxa qurtarmağa yönəldilmiş son ümidləri baş tutmadı. Buna görə də hərbi çağırışı qəbul etməkdən başqa çarə qalmadı. Türk sultanı bu yürüşdə şəxsən iştirak etməyi lazım bilmədi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Buna görə də Səfəvilər də qərara aldılar ki, qızılbaş qoşunlarına şahın özü deyil, onun oğlu, türklərlə mübarizədə sərkərdəlik istedadı nümayiş etdirmiş Həmzə Mirzə başçılıq edəcəkdir. O, İraq, Fars və Kirmanın yığma qoşunu ilə Azərbaycanın cənub hissəsinə gəlməli və yerli qoşunların birləşərək mühafizə və müdafiə üzrə zəruri tədbirlər görməli idi. Dövlət işləri ümumi olaraq şahın həyat yoldaşı Xeyrənnisə bəyimin əlində olduğuna görə o da bu yürüşdə iştirak edirdi. Sentyabrın 27-də Həmzə Mirzə öz anası ilə Qəzvindən çıxaraq qoşunlarla Miyanəyə gəldi. Burada müxtəlif əmirlərin öz qoşunları ilə gəlməsini gözləmək, Gürcüstanda və Şirvanda hadisələr haqqındakı son xəbərləri öyrənmək üçün on günlük fasilə elan edildi.Əmirlər Miyanədə keçirilən şurada hərbi əməliyyatlar planını işləyib hazırladılar. Bəziləri təklif edirdilər ki, Urmiya gölü yaxınlığında kürd tayfalarının üsyanı yatırmaq üçün öncə Təbrizə hərəkət etmək lazımdır. Onların fikrincə, sonra Ərzurum və Ərzincan istiqamətində gedərək Qars qalasını dağıtmalı, qışda isə Türkiyə hüdudlarına hücum edilməlidir. Bu xəbər Şirvanda olan Mustafa paşaya çatarkən, Ərzurumu müdafiə etmək üçün geri çəkilməyə məcbur olacaqdı. Lakin əmirlərin çoxu bu təklifə etiraz etdi və böyük Osmanlı ordusuna müqavimət göstərmək üçün zəif olan Şirvan əmirlərinə köməyə getməyi məqsədəuyğun saydı.Buna müvafiq olaraq Həmzə Mirzə otuz minlik qoşunla Ərdəbildən, Osmanlılar tərəfindən tutulmamış Qarabağa doğru hərəkət etdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Qərara alındı ki, qoşunların başlıca qərargahı şahzadə və onun anası ilə Qaraağacda qalacaq, əmirlər isə qoşunlarla Mirzə Salmanla Kürü keçərək, Şirvanı Osmanlılardan azad etməyə gedəcəklər.Kür çayının keçilməsi və qızılbaş əmirlərinin qoşunlarla yaxınlaşması xəbəri Araz xan Rumluya çatdı. O, ölkəni düşmənə güzəştə getməkdə, fəaliyyətsizlikdə təqsirləndiriləcəyindən çəkinərək dərhal şimala hərəkət etməyi, Şamaxı qalasını mühasirəyə almağı, əmirlər oraya gəlib çıxanadək onu ələ keçirməyi və bununla da özünü qərargahın gözündə təmizə çıxarmağı qərara aldı. Araz xan bu niyyətlə Kürü keçdi və tələsik Şamaxıya doğru hərəkət etdi. Osman paşa şəhərdən çıxdı və müdafiəyə hazırlaşmağa başladı.Araz xan və qızılbaşlar Şamaxını ələ keçirmək üçün cəhd göstərdikləri və buna yaxın olduqları bir vaxtda Krım xanının qardaşı Mehmed Gəray və taxt-tacın varisi Adil Gəray başda olmaqla Krım tatarlarının iyirmi minlik qoşunu Dərbənddən keçərək Şirvana hücum etdi. Bəzi əmirlər düşmənin mühasirəsini yararaq Kürün cənub sahilinə geri dönməyi təklif etdilər. Osmanlı qoşunları və Krım tatarları, habelə ləzgilər, qarabörklülər, Əbubəkrin Şirvan üsyançıları tərəfindən mühasirəyə alınmış Araz xan və qızılbaşlar sarsılmaz müqavimət göstərirdilər. Lakin onların müqaviməti qırıldı. Araz xan bir dəstə qızılbaşla əsir alındı və edam edildi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Qoşunların yalnız bir hissəsi qaçmaqla döyüşdən canını qurtara bildi.Bundan sonra Osman paşa Şamaxı qalasına gəldi. Adil Gəray isə Əbubəkrlə birlikdə Araz xanın düşərgəsini qarət etmək üçün cənuba, Muğan düzünə tərəf hərəkət etdilər. İsgəndər bəy Münşi yazırdı: "Bu müharibədə rumlu tayfasına bədbəxtlik üz verdi." Bu tayfanın adlı-sanlı adamlarının əksəriyyəti öldürüldü və Şirvanın uzun illər boyu sakit və firavan idarə olunması dövründə toplanmış əmlak, var dövlət isə düşmənlərin əlinə keçdi. Döyüşdən sağ çıxmış Ərdoğdu Xəlifə Təkəli və bir neçə başqa əmir, o cümlədən Araz xanın iki oğlu artıq bu vaxt Qarabağa gəlib çıxmış, qızılbaşlar qərargahına Araz xanın ölümü barədə xəbər çatdırdılar. Talış əmirlərinə əmr edildi ki, Araz xanın qoşunlarının qalıqları ilə Kür çayından keçiddə bir yerdə cəmləşsinlər və Krım tatarlarının cənub sahilinə keçməsinə yol verməsinlər.Qərargahın əmrini yerinə yetirən bu qoşunlar Cavad yaxınlığında keçidi tutaraq yaralı qızılbaşları o biri sahilə keçirmək üçün körp saldılar. Bu vaxt tatarların və ləzgilərin yaxınlaşması xəbəri alındı. Qızılbaşlar körpünü çətinliklə uçura bildilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Lakin bu düşmənlərin qarşısını saxlaya bilmədi. Onlar dəniz yolu ilə o biri sahilə çıxdılar. Qızılbaşlarla onların arasında ağır döyüş başlandı. Qızılbaşlar, həmin yerlərə bələd olan şirvanlı üsyançıların köməyilə düşmənin yeni dəstələrinin çayı keçərək onların arxasınca çıxdıqları xəbərini alana qədər qəhrəmanlıqla müqavimət göstərdilər. Rəqib qoşunlarının mühasirəsinə düşən qızılbaşlar paytaxta üz tutdular. Rəqibin öndə gələn hissələri göründükdə vahimə yarandı və qızılbaşlar dağınıq halda döyüş yeri aldılar. Sərvətlərlə yüklənmiş dəvə karvanları tatarların əlinə keçdi. Onlar həmçinin çoxlu şəkildə qadın əsir aldılar.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Adil Gəray tatarlarla və ləzgilərlə birlikdə çox böyük miqdarda qənimət ələ keçirdi, elə həmin gün də şimala – Şirvana tərəf hərəkət etdi.Bu vaxt Mirzə Salman və əmirlər Qarabağdan təcili hərəkətə başladılar və "Qoyun ölümü" keçidindən Kürü keçərək Şirvana daxil oldular. Onlar Osman paşanı Şamaxı qalasında mühasirəyə aldılar. Mühasirə zamanı qızılbaşlar qalaya daxil olmaq istəyən bir neçə tatarı ələ keçirdilər. Onlarda Adil Gərayın Osman paşaya məktubu var idi. Qızılbaş əmirləri məktubu oxuyub öyrəndilər ki, tatar xanı Əbubəkr Mirzə ilə birlikdə rumlu tayfasının düşərgəsini talan etmiş, indi isə təcili qaydada şimala, Osman paşanın köməyinə tələsir. Şamaxı ətrafında qalmaq əmirlərə çox təhlükəli göründü. Çünki aydın idi ki, tatarlar gələnə qədər onlar Osman paşanın uğurlu müdafiə olunduğu qalanı ala bilməyəcəklər. Eyni zamanda əmirlər şübhə edirdilər ki, tatarlar cənubdan gələcəyi təqdirdə, onlar bir neçə cəhbədə vuruşmaqla döyüşü qalib gələ biləcəklər. Araz xanın ölümü də buna şəhadət verirdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Buna görə də əmirlər yeganə düzgün qərar qəbul etdilər. Şamaxı yaxınlığında Vəli Xəlifə Şamlının başçılığı altında 3 min nəfərlik dəstə qoyaraq Mirzə Salman qorçubaşı Qulu bəy Əfşar, Şahrux xan Möhrdar, Məhəmməd xan Türkmən, Pirə Məhəmməd xan Ustaclı, Sultan Hüseyn xan, Müseyib xan Şərəfəddin oğlu Təkəli, İmamqulu xan Qacar, Əmir Həmzə xan və digər əmirlərlə cənuba, tatarlara qarşı yeridi.Adil Gəray və onun qardaşları – Səadət Gəray və Əsgər Gəray Həmzə Mirzənin qoşunlarının gəlməsi, Şamaxını mühasirəyə alması xəbərini eşidib mühasirəyə alınmış Osman paşanın köməyinə çatmaq üçün şimala hərəkət etdilər. Tərəflər 1578-ci il noyabrın 28-də Ağsuçay sahilində, Mollahəsən adlı yerdə qarşı-qarşıya gəldilər. Adil Gəray ləzgilərin, qarabörklülərin və şirvanlıların dörd-beş minlik dəstəsi ilə möhkəmləndirilmiş on iki min tatar qoşununu Səfəvilərin qarşısına çıxardı. Bu tərəfdən Əmir Həmzə xan Ustaclı və başqa əmirlər çıxış edirdilər. İsgəndər bəy Münşi hadisəni qeyd edirdi: "Ölülərin qanına bulaşmış döyüş meydanl lalələr örtülmüş çəmənliyi xatırladırdı." Səhər başlanan döyüş axşama qədər davam etdi. Şamaxı yaxınlığında qalmaq əmri almış bir sıra qızılbaş əmirləri düşmənin başlıca qüvvələri ilə döyüşdə iştirak etməyi özləri üçün şərəf işi sayaraq mühasirəni tərk etmiş, qızılbaş qoşunlarına qoşularaq onların sıralarını xeyli gücləndirmişdilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Tatarlar bütün günü hər vasitə ilə onları darmadağın etməyi qərara almış qızılbaşların kəsilməyən hücumlarını müqavimətlə dəf etmişdilər.Qızılbaşların getdikcə artan üstünlüyünü müşahidə edən Adil Gəray tatarları ruhlandırmaq məqsədilə döyüş meydanına atıldı. Lakin tezliklə qızılbaş dəstəsi Baba Xəlifə Qaramanlının başçılığı ilə Adil Gərayla üz-üzə gəldi. Adil Gəray nizə zərbəsi ilə atdan salındı. Qızılbaşlar Adil Gərayı öldürmək istədilər, lakin onu tanıyaraq sağ saxladılar. Həlak olmuş Qaytas paşanın yerinə Ərəş hakimi təyin olunmuş Osmanlı sərkərdəsi Piyalə bəy də qızılbaşlara əsir düşdü. Adil Gəray əsir alındıqdan sonra düşmən qoşunu vahimə içərisində öz vətənlərini döndülər. Tatarların əksəriyyəti döyüş zamanı qılıncdan keçirildi. Sağ qalanlar dağlarda və meşələrdə gizləndilət.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Araz xan Rumlunum darmadağın edilməsindən sonra tatarların ələ keçirdiyi bütün qənimət Səfəvilərə qaytarıldı. Əldə olunmuş qələbədən istifadə etməyə səy göstərən Mirzə Salman Şamaxı üzərinə hərəkət etdi. Osman paşa tatarların darmadağın olunması və Adil Gərayın əsir düşməsi xəbərini eşidərək kənardan ediləcək köməkdən məhrum olduğunu görüb Şamaxını tərk etdi. O, Dərbəndə getmək və orada ayrı-ayrı salınmış qoşunlarının qalıqlarının yolunu gözləmək qərarına gəldi.Qızılbaş qoşunlarının qələbəsi xəbərini alan Dərbənd sakinləri Osmanlılara qarşı üsyan qaldıraraq qalanı ələ keçirdilər. Buna görə də Osman paşa həmin xəbəri qoşunlardan gizlədərək şimala getməyə tələsirdi. Qış sərt keçirdi, arxadan isə Osmanlıları izləyən qızılbaşlar gəlirdi. Şabrana çatarkən bərk şaxta düşdü və bu, Osmanlıların kütləvi surətdə məhv olmasına gətirib çıxardı. Süvarilər şimala doğru hərəkət edir, piyadalar isə yorğunluqdan davam edə bilmir və bir daha qalxa bilmirdilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Eyni zamanda, şirvanlılar və dağıstanlılar da qoşunların arxasınca gələn xəzinə əmlakına basqın və qarətlər təşkil edir, qiymətli mallar yüklənmiş qatır və dəvələri sürüb aparırdılar. Geridə qalanları yerli sakinlər qarət edirdilər. Osman paşa xeyli qoşunla Dərbəndə gəldi. Sakinlər Osmanlıları Dərbəndə buraxmaq istəmədəkləri üçün şəhəri qüvvə tətbiq etməklə yenidən almaq lazım gəldi. Müxtəlif qızılbaş dəstələri Osman paşanı Şabrana qədər təqib edərək topları və digər hərbi sursatı ələ keçirdilər. Şirvan türklərdən azad edilsə də, onların dayaq məntəqəsi olan Dərbənd alınmadı.Qızılbaş qoşunlarının uğurları barədə xəbərlər Həmzə Mirzənin və anasının yerləşdiyi Qaraağacdakı baş düşərgədə böyük sevinclə qarşılandı. Buradan paytaxta – Qəzvinə və bütün ölkəyə "fəthnamələr" göndərildi. Qərargahın Osman paşa ilə mübarizəni davam etdirmək, onu məhv etmək və Dərbənd qalasını ələ keçirmək barədə əmri alındı.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Lakin qızılbaş qoşunları şah qərargahı göstərişinin ziddinə olaraq Osman paşanın təqib olunmasını dayandırıb Qarabağa qayıtdılar.Mənbələr təsdiq edir ki, tezliklə Qarabağda Şirvan hakimi vəzifəsinə namizədlik (həlak olmuş Araz xan Rumlunun əvəzinə) üstündə şahın arvadı və həmin vəzifəyə Mollahəsən döyüşündə fərqlənmiş – Abdulla xanın oğlu Həmzə xan Ustaclının namizəd göstərmiş qızılbaş əmirləri arasında fikir ayrılığı yarandı. Şahın həyat yoldaşı bu təklifi qəbul etmədi gə qışın bərk soyuğuna baxmayaraq, 1578-ci ilin sonunda Qarabağı tərk etdi. Əmirlərdən heç biri şah yoldaşının hərəkətinə qarşı çıxmağa cəsarət etmədi və bir neçə gündən sonra bütün əmirlər qoşunları ilə onların ardınca Qəzvinə yola düşdülər. Mollahəsən qələbəsinə baxmayaraq, Səfəvilər Şirvanda möhkəmlənə bilmədilər. Osmanlılar burada tam olaraq Dərbənddən başqa heç bir dayaq məntəqəsinə malik deyildilər. Lakin onlar ləzgilərin və Dağıstan hakimlərinin köməyi ilə Şirvanda qızılbaşlar əmirlərini daim narahat edirdilər. Şirvanın yeni hakimi Osman paşanı Dərbənddən çıxarmaq üçün təsirli tədbirlər gördü. Onun təzyiqi altında Şabranı və Müşkürü yenidən ələ keçirmiş Osmanlılar, Dərbənddən geri çəkilməyə məcbur oldular.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Osman paşa qızılbaşlara qarşı iki dəfə qoşun göndərdi, lakin onlar Məhəmməd Xəlifə Zülqədər tərəfindən darmadağın edildilər. Osmanlıların bu uğursuzluqları qaytaqlıları onların əleyhinə qaldırdı. Osman paşa Qaytaq usmisini tabe etmək üçün onun Başlıdakı iqamətgahına yürüş təşkil etdi. Qaytaqlılar əvvəlcə top-tüfəng atəşlərinə davam gətirməyərək geri çəkildilər. Lakin qüvvə toplayıb türkləri geri çəkilməyə məcbur etdilər. Xəzər dənizi sahili boyunca Dərbəndə doğru geri çəkilən Osmanlılar yenidən qaytaqlıların pusqusuna düşərək böyük itki verdilər. B.Kütükoğlunun göstərdiyi kimi, Osman paşanın bu yürüşü qızılbaş hakimi Məhəmməd Xəlifə Zülqədərlə Qaytaq usmisi və Tabasaran hakimi Məsud bəyin yaxınlaşmasını, Dərbənddə olan Osman paşa üzərinə birgə hücum haqqında razılığa gəlməsini mümkün etdi. Lakin Şimali Qafqazdan Krım tatarlarının iri qüvvələrinin Dərbəndə yürüşü buna mane oldu.Krım xanlığı Azərbaycana münasibətdə işğalçılıq planlarından imtina etməmişdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

İlk vaxtlar Səfəvilər sarayında əsir olan Adil Gəraya hər cür diqqət və nəzakət göstərilirdi. Əsirlikdən azad edilmiş bir dəstə tatar onun məiyyətinə verilmiş, onu mühafizə etmək üçün qorçular dəstəsi ayrılmışdı. O, dövlətxana ilə yanaşı binada yaşayırdı, ümid edilirdidi ki, mehriban və xoşrəftarlı münasibət göstərməklə, onu öz tərəflərinə çəkib, sultanla ittifaqdan əl çəkməyə razı salar və bununla da Şirvanı Krım tatarlarının viranedici hücumlarından qurtara bilərlər. Şahın tələbi ilə Adil Gəray İstanbula və Bağçasaraya öz adamları ilə sülh təklifləri irəli sürülən məktublar göndərirdi. Lakin Adil Gəray öldürüldükdən sonra bu cəhdlər uğursuzluqla nəticələndi.1579-cu ilin yayında Krım xanı Mehmed Gəray Osmanlı sultanının tələbi və hərbi qənimət ələ keçirmək məqsədi ilə Bağçasaraydan hərəkət edərək Şimali Qafqazdan keçib Şirvanın hüdudlarına yaxınlaşdı. O, özünün qardaşları Qazi Gəray, Səfi Gəray və Səadət Gərayın müşayiəti, yüz minlik ordu ilə oktyabrın 10-da Dərbəndə çatdı və Osman paşa şadlıqla qarşılandı.Eyni zamanda Şah Məhəmməd Xudabəndə Həmzə Mirzə və qoşunlarla birlikdə Qəzvindən qərbə tərəf hərəkət etdi və oktyabrın 19-da Təbrizə daxil oldu. Qızılbaş qoşunlarının Şirvanda Osmanlılara qarşı hərbi əməliyyatlarına buradan rəhbərliyi həyata keçirmək üçün qərargah da Təbrizdə yerləşdirildi. Şirvan hakimi Məhəmməd Xəlifə Zülqədər, Adil Gərayın qardaşlarının böyük qüvvələrlə, öldürülmüş qardaşın qisasını almaq üçün Dərbəndə gəlişləri barədə qərargaha məlumat verdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Təbrizdə hərbi şuranın iclasında Mirzə Salmanla əmirlərin qoşunlarını tatarlara qarşı göndərmək qərara alındı. Lakin əmirlər yürüşə hazırlaşdıqları bir zamanda tatarlar Şirvana basqın etdilər. Məhəmməd Xəlifə azsaylı döyüşçüləri ilə Samurçay sahilində tatarlarla qeyri-bərabər döyüş altıldı. Tatarların yeni, əlavə qüvvələr alması sayəsində qızılbaşlar darmadığın edildilər. Məhəmməd Xəlifə isə həlak oldu.Mehmed Gəray və Osman paşa oktyabrın 23-də Şamaxıya daxil oldular, orada üç gün qaldılar. Buradan Şirvanın müxtəlif hissələrinə dəstələr göndərildi. Bakının altı yüz nəfərlik qızılbaş müdafiəçilərinin üstünə göndərilən dəstə şəhəri ələ keçirərək Xan Əlini və Maqsud Sultanı əsir tutdular. Sonra Mehmed Gəray Ərəş yaxınlığında Kürü keçərək Gəncəni, Qarabağı, Muğanı tutdu, Qızılağaca qədər yeridi və Şimali Azərbaycan vilayətlərini viranəyə döndərib qarət etdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Lakin Mehmed Gəray və tatarlar başlıca qızılbaş qüvvələrinin yaxınlaşması xəbərini alan kimi geri qayıtdılar. Tatarlar özləri ilə Azərbaycanın xeyli əhalisini əsir və qul kimi satmaq üçün bir çox qadın və qızı apardılar. Qazi Gəray, qardaşları və tatar dəstəsi ilə birlikdə Osman paşaya kömək üçün Dağıstanda və Dərbənddə saxlanıldı. Tatarlıların bu yürüşünə qoşulmuş şirvanlıların bir hissəsi Dərbəndə qayıtdı. Əbubəkr Mirzə ilə qalan hisəsi isə Şirvanda Xaçmaz ərazisində möhkəmlənməyə cəhd göstərdi. Tatarların əsas qüvvələrinin Krıma qayıtması və qızılbaş qoşunlarının Şirvana daxil olması xəbəri Dərbənddəki türk qarnizonu daxilində vahimə yaranmasına səbəb oldu.Mirzə Salman və qızılbaş əmirləri Şirvana gec daxil olduqlarına görə artıq tatarları orada görə bilmədilər. Qazi Əhmədin məlumatlarına görə, Şirvana olan bu yürüş çox ağır qış şəraitində keçirilmişdi. Atlar və dəvələr sərt şaxtalardan və yem çatışmazlığından tələf olurdular, döyüşçülər isə piyada getməli olurdular.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Qalın qar örtüyü yolları keçilməz etmişdi. Buna baxmayaraq qızılbaş dəstələri Qarabağdan Kürü keçərək Şirvana daxil oldular və Şamaxını mühasirəyə aldılar. Bir neçə gün davam edən mühasirədən sonra Şamaxı qalası qızılbaşlara təslim oldu.İsgəndər bəy Münşiyə görə, Əmir xan Xaçmaza toplanmış şirvanlılar və dağıstanlılara qarşı yeridi. Tarixçi göstərir ki, bu yürüş qızılbaşlar üçün uğurlu alınmadı və Əmir xan heç nəyə nail olmadan geri qayıtdı. Bu uğursuzluq qızılbaş tayfaları arasında təfriqə və çəkişməyə səbəb oldu. Şahrux xan Zülqədər tərəfindən müdafiə edilən şamlı və ustaclı əmirləri Əmir xandan öz narazılıqlarını açıqça bildirməyə başladılar. Şahrux xan qızılbaş dəstəsi ilə şirvanlılara qarşı getmək və Əmir xanın bacarmadığını etmək arzusunda olduğunu bildirdi. Bu, Əmir xanı qəzəbləndirdi və qarşılıqlı düşmənçiliyin güclənməsinə səbəb oldu.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Əmir xan belə hesab edirdi ki, ona qarşı bu çıxış baş komandan Mirzə Salmanın təhriki ilə təşkil edilir.Beləliklə özləri üçün əlverişli şəraitdən istifadə edərək, birgə səylərlə şirvanlıları darmadağın etmək, Osman paşanı Dərbənddən sıxışdırıb çıxarmaq əvəzinə qızılbaş əmirləri iki düşmən cəbhəyə bölündülər və onlardan hər birinin tərəfdarları ayrı-ayrılıqda yerləşdilər. İsgəndər bəy Münşi yazırdı: Müharibənin üçüncü mərhələsi Təsvir olunan dövrdə Azərbaycan əhalisinin vəziyyəti olduqca ağır idi. Ara verməyən hərbi əməliyyatlar, iri qoşun dəstələrinin hərəkəti, 1578–1579-cu illərdə türk-tatar qoşunlarının törətdiyi talan və qarətlər nəticəsində Azərbaycanda aclıq və taun xəstəliyi başlandı. Bəzi yerlərdə vəziyyət yüksək səviyyəyə yüksəldi. Bir sıra yaşayış məntəqələri əhalisi sıx olan məskənlərdən heyvanların cövlan etdiyi yerlərə çevrildi. Qazi Əhməd yazır: "Təbrizdə 1 batman çörəyin qiyməti 300 dinar idi. 1 xalvar və 100 batman buğda isə 25 min dinara satılırdı. Aclığın yayıldığı kənd məskənlərindən ac və dilənçi kütlələri şəhərə gəlirdilər. Təbrizdə bazarlarda və küçələrdə hər gün 50–60 uşaq və yaşlı şəxs vəfat edirdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Dövlətin bütün vilayətlərində – İraq, Fars, Kirman, Xorasan və Təbəristanda qıtlıq və aclıq hökm sürürdü. Yaz gələndə çöllərdə, məhlələrdə ot göyərəndə, mahal və vilayətlərdən şəhər toplaşmış, ayrı-ayrı düşmüş ac, çılpaq əhalinin qalıqları canavar kimi səhralara, çöllərə cumdular və otu yeməyə başladılar. Onlardan çoxu doyunca ot yeyərək çöllərdə vəfat etdi. "Səfəvilər ağır vəziyyətə baxmayaraq Şirvanı itirmək və onu türklərə güzəştə getmək fikrində deyildilər. 1580-cı ilin əvvəlində, Təbrizdə şah sarayında Şirvana yeni yürüş təşkil etmək qərara alındı. Bu dəfə həmin vəzifə Salman xana və ustaclı tayfasının əmirlərinə həvalə edilmişdi. Arasbardan keçən yolla hərəkət edən qızılbaş qoşunları dözülməz istilər səbəbilə Həmşəhr yaylağında dayandılar, öz qüvvələrinin cəmləşməsi və Araz çayına keçmək üçün hazırlıq görməyə başladılar. Şirvanda tiyulları müəyyən edilmiş yürüş iştirakçıları olan əmirlər arasında Şirvan bəylərbəyi Salman xandan başqa Hüseynqulu Sultanın, Əliqulu Sultanın, Mustafa Sultan Şərəflinin, Mehdiqulu Sultan Çavuşlunun, həmçinin də cagirli və qaramanlı tayfalarından olan bir neçə əmirlərin adı çəkilirdi.1580-cı ilin yayında Hacı Maqsud bəy Zülqədərin başçılığı ilə Ərzuruma gələn qızılbaş nümayəndə heyəti İstanbula müşayiət olundu və avqustun 15-də orada onu qəbul edən Sultan III Murada Şah Məhəmməd Xudabəndənin məktubu təqdim edildi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Məktubda ilk qızılbaş elçisi olan Vəli bəy Ustaclının türk sərhəd hakimiyyət orqanları tərəfindən tutulub saxlanması və həbs olunmasından narazılıq bildirilir, Osmanlı qoşunlarının törətdikləri qarət və zorakılıqların, müsəlman qadın və uşaqlarının əsir alınmasının yolverilməz olduğu göstərilir, habelə sülhün bərpa olunması və ziyarətə gedənlərin dincliyini, təhlükəsizliyini təmin etmək arzusu bildirilirdi.Lakin türklər Şirvanı öz əllərində saxlamaq, itirdiklərini qaytarmaq üçün əllərindən gələni əsirgəmirdilər. Dərbənddən qapanıb qalmış Osman paşanın çətin vəziyyətə düşməsi Sultan III Muradı üçüncü vəziri Sinan paşanı orduya sərkərdə təyin etməyə, Şirvana yeni yürüş başlanmasına vadar etdi. Ərzurumda böyük qoşun toplanmış Sinan paşa ilk növbədə məktubla öz elçisini Səfəvi sarayına göndərdi. Məktubda yazılırdı: "Osmanlı qoşunlarının bir kərə daxil olduğu və orada onun adına xütbə toxunduğu ölkəni tərk etmək, bu ölkədən əl çəkmək osmanlıların qaydalarına müvafiq deyil. Osmanlılar Şirvan, Şəki, Azərbaycan və Gürcüstanın bəzi vilayətlərini tutmuşlar. Əgər bundan sonra qızılbaşlar bu ölkələrə qarşı təcavüz etməsələr, o, həmin ölkələri islam nümayəndlərinin himayəsi üçün saxlayar və mübahisə qurtarmış olar." Sinan paşa daha sonra yazırdı ki, "belə halda biz keçmiş hərəkətlərimiz üçün üzr istəyər, etibar qazanmış və bacarıqlı şəxsi dostluq məktubu ilə xondkarın yanına göndərər, onu sülh bağlamağa razı salmağa cəhd edərik." Osmanlı sərkərdəsi davam edirdi: "Əks təqdirdə — rum qoşunu İran vilayətlərini tutmaqdan imtina etməyəcəkdir.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

"Qızılbaş əmirləri, xüsusilə də Şahrux xan Möhrdar, özlərini Osmanlı ordusuna qarşı müqavimət göstərə bilməkdə kifayət qədər güclü hiss etmirdilər. Onlar öz aralarında birliyin olmamasını dərk edərək məyus oldular. Lakin Sinan paşanın iddialarına kəskin cavab verdilər: "Biz yalnız mərhum şah dövrünün şərtlərinə razıyıq və öz torpağımızın bir qarışını da vermərik, nə qədər ki, yüz mindən bir nəfər qızılbaş sağdır mübarizədən imtina etmərik. Sənin və onlarla sənin kimilərin gəlişindən qorxmuruq. Elə zənn etməyin ki, indi də Lələ paşa zamanındakı kimidir. Zira o bizim üstümüzə gələndə bizim padişahımız İraqda idi. Azərbaycan əmirləri həmin vaxt öz aralarında düşmənçilik edirdilər. İndi isə bütün qızılbaş qoşunları Azərbaycanda, şahın yanındadır, döyüşə hazırdırlar. Şirvan ölkəsinin osmanlıların tabeliyində olması fikrində də yanılırsınız.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Şirvan yenə də qızılbaş əmirlərinin əlindədir. Rumilərin hakimiyyəti yalnız Dərbənd qalasının dörd divarı ilə məhdudlaşır. Həqiqətən də, əgər o vaxt qızılbaşlar arasında yekdillik olsaydı, Allahın mühafizə etdiyi ölkəyə düşmənin qəsd etməyə cəsarəti çatmazdı. "Qızılbaşların qəti cavabı Sinan paşanın döyüşkən ruhiyyəsini bir qədər sakitləşdirdi. O, ikinci dəfə daha mülayim məktub göndərdi. O, yazırdı ki, "Osman paşa Əlahəzrət xondkarın taxt-tacının hüzurunda bildirmişdir ki, Şirvan ölkəsi bizim tərəfimizdən ələ keçirilmişdir. Əgər bunun belə olduğu məlum olarsa, bundan sonra qızılbaşlar tərəfindən Şirvan mülkünə iddialar irəli sürülməməsi ən ağıllı hərəkət olardı. Əgər bu məsələ üzrə ixtilaf olmasa, mən sülhə zəmanət verirəm."
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Qızılbaşların cavab məktubu müvafiq surətdə, mehriban ruhda oldu. Sinan paşanın təklifi ilə tərəflər razılaşdılar ki, 1580–1581-ci ildə onlardan hər biri qışlamaq üçün öz yerlərində qalsınlar. Hər iki tərəfin nümayəndələri Şirvana gəlməli və bu ölkənin bu, yaxud digər ərazisinin kimin əlində olmasını aydınlaşdırmalı idilər. Bu məqsədlə Osmanlılar tərəfindən Ömər ağa Şirvana göndərildi. Sinan paşa qışı Ərzurumda qaldı. Şah da qışlamaq üçün Naxçıvan yaylaqları – Eşkəmbər və Qəleybərdən Qarabağa doğru hərəkət etdi. Bu məqamda Şirvan üçüncü dəfə Krım tatarlarının qarətçi qoşunlarının basqınına məruz qaldı. Qazi Gəray və Səfi Gəray böyük ordu ilə Dərbənddən keçərək Şirvana daxil oldular.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Bu hücum qızılbaşlar üçün əlverişli olmayan şəraitdə baş verdi. Şirvanda hələ qızılbaş qoşunları yox idi. Çünki Salman xan əmirlərlə birlikdə Kürü keçməmişdi. Onlar yaylaqda idilər. İsgəndər bəy Münşinin bildirdiyi kimi, "Şirvan xainləri Salman xanın düşərgəsinin olduğu yeri tatarlara xəbər vermişdilər." Həftə ərzində ara vermədən yağış yağmışdı, palçıq və gölməçələrin keçilməzliyi üzündən hər cür hərəkət son dərəcə çətinləşmişdi. Buna görə də qızılbaşlar tatarların yaxınlaşmasını hiss etməmişdilər. Eyni zamanda, şirvanlılar düşməni Kürün elə yerindən keçirmişdilər ki, oradan tamamilə hücum gözlənilmirdi. Qızılbaşlar silahlanmağa və bir yerə toplanmağa vaxt tapmadı.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Onların bir çoxu qaçdı, müqavimət göstərənlərin az hissəsi isə qəhrəmanlıqla həlak oldu. Tatarlar qızılbaş düşərgəsini qarət etdilər və həmin gün də geri qayıtdılar. Osman paşa isə tatarların köməyilə Osmanlı dəstəsini Bakıya daxil etdi və Bakı qalasını möhkəmləndirdi.Tatarların Salman xanı darmadağın etməsi xəbəri Qarabağa daxil olduqları vaxtda şaha gəlib çatdı. Saray adamlarının qışlamaq üçün olduğu Qızılağacdan Mirzə Salman, Əmir xan, Qulu bəy Qorçubaşı, Şahrux xan, Pirə Məhəmməd xan və başqa əmirlər qoşunlarla Şirvana – tatarlara qarşı göndərildi. Tatarların ilk dəfə darmadağın edildiyi yer olan Mollahəsənli də qızılbaş qoşunları türk və tatarlarla qarşılaşdılar. Hər dəfə döyüşə yeni qüvvələr daxil edən qızılbaşların daim güclənən hücumuna tab gətirməyən osmanlılar və tatarlar sürətlə geri çəkilməyə başladılar. Osmanlılar yenidən Dərbəndə üz tutdular. Tatarlar isə Dağıstandan keçib Krıma qayıtdılar.Salman xan əsas qızılbaş qüvvələrinin Şirvana gəlməsi xəbərini aldı.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Tez şəkildə Kürü keçdi və tatarlardan uğradığı məğlubiyyəti məqsədilə Bakını ələ keçirməyi qərara aldı. Rəqibi Şabrana qədər təqib etmiş Əmir xan Türkmən geri qayıtdı, Bakını mühasirəyə almış Salman xanla birləşdi. Qızılbaşlar on səkkiz gün ərzində Osmanlı hərb hissəsinin müqavimətini qırmaq üçün uğursuz cəhdlər göstərirdilər. Sonra onlar mühasirədən əl çəkməyə məcbur oldular. Çünki Osmanlılar Dərbənddən gələn gəmilərlə müntəzəm olaraq hərbi sursat və ərzaqla təchiz olunduqları bir zamanda, qızılbaşlar dağıntı və sakinlətin yoxsul vəziyyətinə görə azuqə baxımından kəskin ehtiyac hiss edirdilər. İsgəndər bəy Münşi qeyd edirdi: "Hətta arpa unu belə yox idu. Onun bir batmanı öncə altı misqal zərb olunmuş gümüş dəyərində olan altı yüz Təbriz dinarına satılırdı." Səfəvi qoşunları Şirvanı tərk edib Qarabağdakı şah qərargahına gəldilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Həmin qışda heç bir qızılbaş əmiri Şirvanda qalmadı. Bununla əlaqədar olaraq Osman paşanın qoşunla tədricən Şirvanın bir sıra rayonlarını ələ keçirdilər. İsgəndər bəy Münşi yazır: "Şirvan əhalisi istər-istəməz Osman paşaya itaət göstərdi. "Osmanlı nümayəndələri Ömər ağanın Şirvanda tərəflərin vəziyyətini təhqiq etmək üçün oraya gəlməsi ərəfəsində Səfəvi sarayında elçini baş vermiş gerçəklik qarşısında qoymaq məqsədilə, Şirvanı tutmaq üçün təcili tədbirlər görülməsi qərara alıdı. Bu məqsədlə, əmirlər və dövlət şəxsləri təklif etdilər ki, Qarrabağda qacar, otuziki və başqa tayfaların bir hissəsi Şirvana yeridilsin. Bu hərbi əməliyyatı həyata keçirmək məsuliyyəti Qarabağ hakimi İmamqulu xan Qacarın üzərinə qoyuldu. Xan adına layiq görülmüş Peykər bəy Ziyadoğlu-Qacar Şirvanın yeni hakimi təyin edildi. Qızılbaş nümayəndəsi ilə Şirvanı gəzən Ömər ağa əmin oldu ki, Dərbənddən və Bakıdan başqa bu ölkədə heç bir yer Osmanlılar tərəfindən tutulmamışdır.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Bundan sonra Osmanlı nümayəndəsi onu müşayiət edən Səfəvi müvəkkili Şahqulu sultan Tebet oğlu Zülqədərlə birlikdə, həqiqi vəziyyət barədə məlumat vermək və sülh danışıqları aparmaq üçün Ərzuruma – Sinan paşanın yanına gəldilər.Lakin Sinan paşa Osman paşa ilə münasibətləri gərgin olduğu üçün birbaşa sülh danışıqlarına başlamışdı. O, Şahqulu sultanı dostluq məktubu ilə geri göndərdi və məktubunda Səfəvilərə təklif etdi ki, sülh müqaviləsi bağlamaq üçün böyük əmirlərin ləyaqətlilərindən birini sultanın sarayına göndərsinlər. Ağıllı və ehtiyatlı şəxs kimi tanınan Heydər sultan Çabuk Tərxan Türkmən oğlu Qum hakimi İbrahim xan bu məqsədlə Osmanlı paytaxtına göndərildi. İstanbula layiqli hədiyyə və bəxşişlərlə gələn İbrahim xan gördü ki, buradakı şərait heç də sülh danışıqlarının xeyrinə deyildir. Səfəvilərlə danışıqlar əleyhinə çıxış edən Dərbənddə məslən salmış Osman paşa idi. Osman paşa və onun tərəfdarları sultanı Sinan paşaya onun təmkinli, sülhsevər tədbirləri əleyhinə qaldırmışdı. Buna görə də İbrahim xamın cıəhdləri nəticə vermədi. O, yeddi il müddətində Osmanlı paytaxtında qaldı və yalnız I Şah Abbbas dövründə vətənə qayıtdı.Şərəf xanın bildirdiyi kimi, Sinan paşanın İstanbula, Məhəmməd Xudabəndənin isə Qəzvinə qayıtması barədə saziş əldə edildi. Lakin sonrakı ildə Sinan paşa baş sərkərdə vəzifəsindən kənar edildi və onun yerinə Fərhad paşa təyin olundu.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

1581-ci ildə Qazi Gəray və Səfi Gərayın başçılığı ilə Krım tatarları dördüncü dəfə Şirvana hücum etdilər. Bundan bir qədər əvvəl İmamqulu xan Qacar qızılbaşların güclü dəstəsini Peykər xanın köməyinə göndərmişdi. Şamaxıya hərəkət edən tatarlar başda Şirvan bəylərbəyi Peykər xan olmaqla qacar, cairli, qaramanlı və başqa tayfaların əmirləri ilə qarşılaşdılar. Döyüş Şamaxı ilə Şabran arasında baş verdi. Tatarların əvvəlki uğurlarını görən Qazi Gəray döyüş zamanı yaralandı və qacarlar tərəfindən əsir alındı. Tatarlar və türklərin birləşmiş qoşunu yenidən ağır məğlubiyyətə uğradı. Səadət Gəray da əsir düşmək təhlükəsi ilə üzləşdi. Sağ qalan tatarlar və osmanlılar döyüş meydanından geri çəkildilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Əbubəkr Mirzə də geri çəkildi. 1581-ci ildə Peykər xan vəfat etdi və onun yerinə Xəlifə Ənsar Qaradağlı Şirvan hakimi təyin olundu. Lakin İsgəndər bəy Münşi göstərir ki, Xəlifə Ənsar Qaradağlı da Şirvanda müvəfəqiyyət qazanmadı. 1582-ci ildə Xəlifə Ənsar vəfat etdi. Şah Qarabağdan Qəzvinə qayıtdıqdan və Xorasana yürüş etdikdən sonra qızılbaş əmirlərindən heç biri Şirvanda qala bilmədi. Osman paşa bunun sayəsində yenidən Dərbənddən Şamaxıya gəldi və Şirvanda türklərin hakimiyyətini bərpa etdi. Krım xanları Osman paşanın Dərbənddə qala bilməsinə xeyli yardım göstərmişdilər. Bundan əlavə, Osmanlı sultanı Krım və Şimali Qafqazdan hərbi dəstələr, habelə hərbi sursat və pul göndərməklə Osman paşaya daim yardım göstərirdi.Dağıstanda və Şirvanda türklərin güclənməsi ayrı-arı yerli hakimlərin narazılığına səbəb olduğundan onlar qızılbaşlarla ittifaqa girirdilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Şamxal və Əbubəkr Mirzə Osman paşaya qarşı birgə çıxış etmək təklifi ilə Gəncənin qızılbaş hakiminə müraciət etmişdilər. 1583-cü ilin yazında yeni qüvvələr alan İmamqulu xan Kürü keçərək Şirvana daxil oldu. Şamaxıda olarkən, Niyazabad ərazisində Yaqub bəyin Osmanlı qoşunlarının birləşməsi xəbərini alan İmamqulu xan Rüstəm xanı qızılbaş dəstəsi ilə onlara qarşı göndərdi. Şiddətli döyüşdə Yaqub bəy və digər osmanlı hərbi başçıları öldürüldülər. Osmanlıçar tamamilə darmadağın edildilər. Qızılbaşlar onları Dərbəndədək təqib etdilər. Köməyə gələn Osman paşa Samurçay sahilində, Baştəpə yaxınlığında qızılbaşlarla döyüşə girdi. Türk mənbələrinin göstərdikləri kimi, Əbubəkr Mirzə bu döyüşdə qızılbaşların tərəfində çıxış edirdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Peçevi onu "bu tərəfdən üz döndərmiş İbn Bürhan, xain kafir" kimi yad edir. İmamqulu xanın Osma paşa ilə döyüşü bir neçə gün davam etdi. Atışma gecələr məşəl işığında davam etdirildiyi üçün bu döyüş "Məşəllər savaşı" adlandılır. Yalnız döyüşün dördüncü günü Osmanlılar üstünlük qazandılar və qızılbaşları döyüş meydanıdan çəkilməyə məcbur etdilər.1583-cü ilin yayında şərq yürüşünün yeni hərbi rəhbəri Fərhad paşa 70–80 min nəfərlik qoşunla Ərzurumdan çıxdı və Qarsı keçərək Çuxursəəd vilayətinə daxil oldu. Qazi Əhmədin məlumatına görə, Fərhad paşanın yürüşü ona görə mümkün olmuşdu ki, şahın əsas qüvvələrlə uzun müddət Xorasanda olması, qızılbaşlar arasındakı çəkişmələr haqqında Rumda xəbər tutmuşdular. Öz qarşısında osmanlıların üstün qüvvələrini görən Çuxursəəd bəylərbəyi Məhəmməd xan Toxmaq Ustaclı Qarabağ və Azərbaycanın cənub hissəsi hakimlərinə İmamqulu xan Qacara və Əmir xan Türkmənə kömək üçün müraciət etdi. Lakin həmin əmirlər Xorasanda olan şahın köməyi olmadan Osmanlı ordusuna qarşı durmağı öz qüvvələri imkan xaricində saydıqları üçün, Məhəmməd xanın çağırışını cavabsız qoydular. Buna görə də Məhəmməd xan İrəvanı tərk etdi və Naxçıvana geri çəkildi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Fərhad paşa İrəvanı tutdu. Orada qala tikdirdi və qalada bir illik ehtiyat yerləşdirib geri qayıtdı. İsgəndər bəy Münşi göstərir ki, Əmir xan və türkmən əmirləri Məhəmməd xana heç bir kömək göstərmədilər. Çünki onlar Təbrizin müdafiəsini və mühafizəsini daha vacib və birinci dərəcəli sayırdılar. Onlar kürdlərin yaxında olması səbəbindən oradan kənara addım atmadılar. Bundan sonra Əmir xan Türkmən öz səfiri Qasım bəyin vasitəsilə türklərin İrəvanı tutması xəbərini şah sarayına yetirdi və şahdan qoşunlarla Azərbaycana gəlməyi xahiş etdi. 1584-cü il yayın əvvəlində şah öz qoşunu ilə Qəzvindən Təbrizə hərəkət etdi.Həmin dövrdə bütün Şirvan və Çuxursəəd vilayəti Osmanlı qoşunlarının əlində idi. Şah hökuməti bütün qüvvələri səfərbərliyə alıb, düşmən basqınını təşkil etmək və düşmənin ölkənin içərilərinə sonrakı irəliləməsinin qarşısını almaq əvəzinə, 1585-ci ilin qışında və yazında öz vaxtını Təbrizdə əyləncələrə sərf etdi. Təbriz vilayətinin bəylərbəyi Əmir xan Türkmən 12 min nəfərlik tayfasının tam heyəti ilə şəhərdən çıxdı.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Şahı və Həmzə Mirzəni qarşılamaq üçün Miyanəyə gəldi. Şah Məhəmməd və Həmzə Mirzə Təbrizdə təşkil etdiyi təntənəli qəbul şah və şahzadənin yanında Əmir xanın nüfuzunu xeyli artırdı.Bu dövrdə Həmzə Mirzənin artıq on səkkiz yaşı var idi. O, böyük oğul, taxt-tacın varisi kimi dövlət işlərinə və hərbi işlərə rəhbərlikdə getdikcə daha çox iştirak edirdi. İsgəndər bəy Münşi yazır ki, "təkəbbürlü və tündxasiyyət olan Həmzə Mirzə Sərab düşkünü idi. Qızılbaş əmirləri onun anası Məhdi Ülyanı öldürəndə onun on üç yaşı var idi. O, həmin vaxtdan anasını öldürənlərə qarşı qəlbində sönməz kin gəzdirir və intiqam almaq üçün bəhanə axtarırdı. Anası qətlə yetiriləndə Əmir xan Türkmən Qəzvindən uzaqda idi və zahirən bu hadisə ilə əlaqəsi olmamışdı. İndi Təbrizə gəlmiş şahzadə onun özünə yaxınlaşdırmaq və Əmir xanın köməyilə anasının qatillərinə divan tutmaq qərarına gəldi. Lakin Əmir xan Həmzə Mirzənin niyyətini bəyənmədi və buna əsaslandı ki, Osmanlı sultanı kimi güclü düşmənlə qarşı-qarşıya dayanarkən nüfuzlu qızılbaş sərkərdələrini öldürmək və bununla da onların arasına düşmənçilik salmaq ağıllı iş olmaz. "Türkmən tayfasına düşmən olan saray adamlarından bir çoxu, xüsusən də şamlı və ustaclı tayfalarının nümayəndələri Əmir xanın şahzadə ilə yaxınlaşmasından narazı idilər. Onlar hər vasitə ilə bu ittifaqı pozmağa cəhd göstərirdilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Şahzadənin yaşıdları və həmpiyalələri olan Əliqulu bəy Fəth oğlu və İsmayılqulu xan Şam şahzadənin iştirak etdiyi qapalı dairədə Əmir xanın ünvanına sözlər deməyə başladılar. Əmir xan Təbrizdə, şah iqamətgahının yanında qala tikdirdikdə isə bunu şah hakimiyyətinə qarşı onun üsyan etmək niyyəti kimi qələmə verdilər. Onlar həmçinin, əsassız şəkildə göstərdilər ki, Əmir xan, onun qohumları, yaxın adamlar Təbriz əhalisini istismar edir, qarət edirlər və bunun sayəsində zinət və var-dövlət ələ keçirirlər. Bu söhbətlə tədricən Həmzə Mirzəyə öz təsirini göstərirdi.Şahzadə Əmir xanı Azərbaycanın cənub hissəsinin hakimi vəzifəsindən kənar etmək qərarına gəldi. Onun ətrafında olan söhbətləri eşidən Əmir xan özünün davranışı ilə vəziyyətini daha da ağırlaşdırdı. Beləliklə, Əmir xanla Həmzə Mirzə arasında düşmənçilik münasibətləri yarandı. Əmir xan Həmzə Mirzənin göstərişi ilə tutuldu və Qəhqəhə qalasına salındı. Onun əmlakı isə müsadirə edildi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Əmir xanın vəzifəsindən uzaqlaşdırılmasına və həbsə salınmasına səbəb olmuş Əliqulu bəy Fəth oğlu Ustaclı Təbriz hakimi və Azərbaycanın cənub hissəsinin bəylərbəyi təyin edildi. Ustaclı və şamlı tayfalarının başçıları şahzadənin köməyilə yenidən türkmən və təkəli tayfalarının feodallarını yüksək vəzifələrdən çıxararaq onların yerlərini tutdular.Bu hadisələr haqqında xəbər, həmin tayfaların başqa əyalətlərdəki feodallarını da ayağa qaldırdı. Kaşan hakimi Məhəmməd xan Türkmən Həmədan hakimi Vəli xan Təkəli ilə Əmir xanın düşmənlərinə divan tutmaq məqsədilə, Təbrizə hərəkət etmək barədə razılığa gəldilər. Bunun ardınca 1585-ci ilin mayında Əmir xanın Qəhqəhə qalasında öldürülməsi türkmən və təkəli tayfalarının ümumi qiyamına səbəb oldu. Qızılbaş tayfaları arasındakı təsvir edilən çəkişmələr və müharibə Səfəvilərin qüvvəsini və müdafiə qabiliyyətini qəti olaraq məhv etdi və Osmanlı qoşunlarının gələcək istilalarını asanlaşdırdı. Gərginləşmə Müharibənin dördüncü mərhələsi Bütün Azərbaycanı ələ keçirmək arzusunda olan Osmanlı sultanı, döyüşkən Özdəmiroğlu Osman paşanı Şirvandan geri çağırdı. Böyük ordunu onun sərəncamına verdi və onu şərq yürüşünün başçısı təyin etdi. 1585-ci ilin əvvəlində Osman paşa Ərzurumda Azərbaycana basqın etməyə hazırlaşmaqla məşğul oldu.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

1585-ci ilin yayında şah və Həmzə Mirzə Qarabağ yaylaqlarında idilər və orada günlərini keçirirdilər. Osmanlıların Çuxursəəddən sıxışdırıb çıxardığı Məhəmməd xan Toxmaq da öz qoşunu ilə burada onlara qoşuldu. Onlar yaylaqda ikən Osman paşanın basqın xəbərini aldılar və bu, şah sarayında çaşqınlığa səbəb oldu. İndi düşmən yaxında idu və artıq gerçəkliyi inkar etmək mümkün deyildi. Buna görə də Qarabağdan bütün vilayətlərin hakimlərinə fərmanlar göndərildi və onlara qoşunlarla Təbrizə gəlmək barədə göstəriş verildi.Lakin qızılbaş əmirlərinin əksəriyyəti – Məhəmməd xan Təkəli, Vəli xan Təkəli, Rey hakimi Müseyib xan Şərafəddin oğlu Təkəli və başqaları şah qərargahının tələbinə tabe olmaqdan imtina etdi. Onlar bu çağırışı cavab vermədilər, habelə Osmanlılarla mübarizə aparan Həmzə Mirzənin qoşunlarına qarşı hərbi əməliyyatlara başlamaqla Osmanlılarla birgə çıxış etmiş oldilar. İsgəndər bəy Münşi göstərir ki, "hər iki tayfadan – türkmən və təkəlidən heç bir adam, Fars, Kirman və İraq hakimlərinin qoşunları da şahın hərbi düşərgəsinə gəlmədilər." Osman paşa 1585-ci ilin avqustun 12-də Ərzurumu tərk etdi və Panisabad, Çaldıran, Xoy, Mərənd, Sufiyan, Təbriz istiqamətində hərəkətə başladı.Şah öz saray adamları ilə Qarabağdan cənuba doğru hərəkət etdi və Bazarçaydan keçərək Naxçıvana yola düşdü.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Yolda ikən məlumat alındı ki, Osman paşa Mərənddədir və tələsik Təbrizə doğru hərəkət edir. Buna gərə də Həmzə Mirzə 20 min nəfərlik qoşunla ona qarşı göndərildi. O, Ordubaddan keçib Dizmar Üzümdülə tərəf hərəkət etdi. Sufiyan ərazisində Məhəmməd xan Toxmağın başçılığı ilə qızılbaşların öndə gedən dəstəsi düşmən hissələri ilə üz-üzə gəldi. Əvvəlcə qızılbaşlar osmanlıları böyük itkiyə məruz qoydular. Lakin sonra onların böyük üstünlüyü qarşısında geri çəkilməyə məcbur oldular.Qızılbaşların vəziyyəti pisləşdi. 20 min nəfərlik silahlı qüvvə ilə Osmanlıların on dəfə üstün olan, üstəlik artilleriya ilə yaxşı təchiz olunmuş qüvvələri ilə mübarizə aparmaq mənasız idi. Hərbi şurada daha təcrübəli sərkərdələr Şah I Təhmasibin nümunəsi əsasında hərəkət etməyi məsləhət görürdülər. Onlar təklif etdilər ki, Təbriz əhalisi Qaradağ qalalarına köçürülsün, şəhər taxılsız və ərzaqsız qalsın.