LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Merilin Monro

Bəziləri isə anası Qledis Perl Beykerin ikinci əri olan Martin Edvard Mortensonun onun atası olduğunu iddia edir. Qledisin bundan başqa əvvəlki evliliyindən də Robert Kermit Beyker və Bernis Beyker (Miracle) adlarında iki uşağı da var idi. Qledisin şizofreniya xəstəliyi səbəbindən xəstəxanaya aparılmasının ardından Monro bundan sonrakı həyatını bir yetimxanada və müxtəlif baxıcı ailələrin yanında keçirmək məcburiyyətində qaldı. Monronun dayısı Marion da həmçinin həmin xəstəxanaya yatırdılmış və xəstəxanadan çıxdıqdan sonra özünü asmış, nənəsi Della və babası Otis də manik depressiya xəstəliyindən əziyyət çəkmişdilər. Norma Cin yeddi yaşına qədər həddindən artıq dindar bir ailə olan Albert və Ida Bolender cütlüyü ilə yaşamışdır. Daha sonra anası Qledisin bir ev almasıyla təkrar onunla yaşamağa başlamasına baxmayaraq anasının ağıl xəstəliyinin pisləşməsinə görə anasının ən yaxın yoldaşı Qreys Makkinin himayəsi altına girmişdir. Ancaq onun 1935-ci ildə Ervin Silliman Qoddardla evlənməsinin ardından Los-Anceles uşaq evinə verilib. İki il sonra Qreys onu geri götürməsinə baxmayaraq, əri Ervin Silliman Qoddardın kiçik qıza cinsi təcavüz etməsinin ardından doqquz yaşındakı Monro, bu səfər də böyük bibisi Oliviya Bruninqslə yaşamağa göndərilmişdir.
Merilin Monro

Ancaq orada da Oliviyanın oğulları tərəfindən hücuma uğrayınca Qreysin yaşlı bibisi Ana Louerin yanına göndərilməsi məsləhət görülmüşdür. Ana Louerin sağlamlığı bir müddət sonra pozulmağa başlayınca Norma Cin, Qreys və Ervin Qoddardın yanına geri dönmüşdür. Bu dövrdə Norma Cin, hələ 16 yaşındaykən qonşusunun 21 yaşındakı oğlu Ceyms Dogteri ilə tanış olub bir müddət sonra onunla evlənmişdir. Dörd il davam edən evlilikdən sonra boşanmış və The Blue Book manekenlik agentliyində modellik etməyə başlamışdır. Yenə bu dövrdə aktyorluq və müğənnilik kurslarına qatılıb və saçını kəsdirib, sarı rəngə boyatmıştır. Qısa zaman ərzində "The Blue Book" adlı model şirkətinin ən məşhur modelinə çevrilən Norma, dəfələrlə maqazin jurnallarının üz qabığı oldu. Bu "20th Century Fox"un baş icraçısı Ben Lyonun diqqətini cəlb etdi və onun üçün sınaq çəkilişi təşkil etdi.
Merilin Monro

Eyni zamanda onunla altı aylıq müqavilə imzaladı. Lyonun tövsiyələri nəticəsində adını Merilin Monro olaraq dəyişdirən Norma Jean, "Scudda Hoo! Scudda Hay!" və "Dangerous Years" adlı iki filmə çəkildi. Ancaq hər iki filmin reytinq qazanmaması Monronun filmlərdən uzaqlaşmasına, Fox şirkətinin Monro ilə yeni bir müqavilə imzalamamasına görə isə bir müddət gözdən itməsinə səbəb oldu. Modelliyini davam etdirən Monro həmçinin aktyorluq dərslərinə də yazıldı. "Ladies of the Chorus" adında bir filmdə, ilk dəfə mahnı oxuyaraq rəqs etmə şansı qazandı.
Merilin Monro

Daha sonra "The Asphalt Jungle" və "All About Eve" filmlərində iki qısa rol oynadı. Bu filmlərdəki qısa, amma cəlbedici rollarıyla tənqidçilərin diqqətini çəkdi. Sonra 2 il "We're Not Married! ", "Love Nest", "Let's Make It Legal" və "As Young as You Feel" kimi filmlərdə kiçik rollarda göründü. Beləliklə RKO icraçıları Monronun box office potensialını Fritz Lanqın "Clash of Night" adlı filmində istifadə etdilər. Filmin böyük reytinq qazanmasından sonra Fox eynən "Monkey Business" adlı komediya filmində çəkdilər. Hər iki komediya filminin reytinqlərini gördükdən sonra tənqidçilər bunu, Monronun artan şöhrətinə bağladılar.
Merilin Monro

1952-ci ildə Monro "Don't Bother to Knock" adlı filmdə baş rol — psixoloji problemləri olan körpə baxıcısını oynamaq şansı qazandı. Az büdcə, B tipi bir film olmasına və qarışıq tənqidlər almasına rəğmən tənqidçilər Monronun daha böyük rollarda oynaya biləcəyinə inanmışdılar. Monro, 1953-cü ildə oynadığı "Niagara" filmiylə məşhur oldu. Tənqidçilər filmin qaranlıq ssenarisi qədər, Monronun kameraya olan uyğunluğunu da ön plana çəkdilər. Monro bu filmdə ərini öldürməyə çalışan qadın rolunu oynadı. Bu dövrdə bir zamanlar verdiyi cəzbedici pozalarda şəkillər ortaya çıxdı. Çıxan şayiələrə görə Monro bunu ac qaldığı üçün, karyerasına son verəcəyi üçün etmişdi.
Merilin Monro

Daha sonra mətbuata təmənnasız verdiyi çılpaq pozaları ilə şayiələri aradan qaldırdı. Bu şəkillər, daha sonra "Playboy" jurnalının ilk buraxılışında yayımlandı. Monro sonrakı aylarda çəkildiyi "Gentlemen Prefer Blondes" və "How to Marry a Millionaire" adlı filmlərin böyük uğur qazanması ilə A sinif aktrisalar sırasına daxil oldu. Bu filmlərdən sonra "River of No Return" və "There's No Business Like Show Business" adlı filmləri isə uğuru tapmamış oldu. Bu dövrdə uzun zamandır sevgili olduğu beyzbol ulduzuı Joe Dimaggio ilə evləndi. Ancaq cütlük 9 ay sonra boşandı. Studia başçısı Zanuckun ona verdiyi axmaq sarışın rollarından bezən Monro, 1955-ci ildə "The Seven Year Itch" adlı filmi bitirdikdən sonra müqaviləni ləğv edərək New York'daki "Actor's Studio"'ya incəsənət dərsi almağa getdi.
Merilin Monro

Bu zaman ona təklif olunan "The Girl in Pink Tights", "The Girl in the Red Velvet Swing" və "How to Be Very, Very Popular" kimi filmlərdə oynamağı rədd etdi. "Actors Studio"daki təhsili dönəmində üçüncü həyat yoldaşı yazıçı Artur Miller ilə tanış olan Monro, daha sonra onunla evləndi. Nyu Yorkda olarkən fotoqraf Milton H. Greene ilə özünün şəxsi istehsal şirkəti "Marilyn Monroe Productions"ı yaratdı. Monronun yoxluğunda izləyicilərə təqdim olunan Ceyn Mensfild və Şiri Nort kimi filmlərin uğur qazanmamasına görə və "The Seven Year Itch" filminin uğuruna görə Zanuk onu geri çağırıb istədiyi şərtlərlə yeni kontrakt imzalatdı. Monro, bundan sonra sadəcə təsdiqlədiyi ssenarilər və təyin etdiyi yollarla işləyəcək və "Fox"dan başqa digər şirkətlərlə də işləyə biləcəkdi. 1955-ci ildə şirkətlə imzaladığı müqaviləyə görə istehsal şirkətinə bağlı olaraq Joshua Logan tərəfindən "Bus Stop"a çəkildi. Bu filmdə salon müğənnisi Cherie rolu ilə ilk dram performansını göstərərək tənqidçilərdən böyük tərif qazandı və Qızıl Qlobusa namizəd oldu.
Merilin Monro

Bu filmdən sonra yoldaşı Artur Millerlə Londona gedərək Lourens Olivye ilə birlikdə "The Prince and the Showgirl" adlı filmə çəkildi. Bu filmin tənqidçilər tərəfindən qarışıq fikirlərin gəlməsinə rəğmən özəlliklə Avropada Monro bacarığı ilə böyük təriflər qazandı. Və Oskara bərabər olan italyan "David di Donatello" və fransız "Crystal Star" mükafatlarını qazandı. Eyni zamanda da İngilis BAFTA mükafatına da namizədliyini irəli sürdü. Filmin bitməsindən sonra Londona qayıdan Monro hamilə olduğunu öyrənir, ancaq nigahdan kənar olduğu üçün körpəsini aldırır. Merilin, 1959-cu ildə karyerasının ən mühüm filmi, onu məşhurluğun zirvəsinə aparan Billy Wilder'ın rejissorluğu ilə çəkilən "Some Like It Hot", oldu. Monro bu filmdəki aktyor qabiliyyətinə görə bir Qızıl Qlobus mükafatı qazandı.
Merilin Monro

Ancaq bu filmdə Monronun bacarığı ilə bərabər pərdə arxasında yaşanan hadisələr su üzünə çıxmağa başladı. Özəlliklə Monronun çəkilişlərə həmişə gecikməsi, sözləri unutması, zamanla otağından çıxmaq istəməməsi ilə çəkilişlərə qatılmaması rejissor Billy Wilder ilə münasibətlərinin korlanmasına səbəb oldu. Bunlardan başqa hamilə olduğunu anlayan Monro filmin bitməsindən sonra uşağını itirdi. Bu filmdən sonra çəkildiyi "Let's Make Love" filmi isə kritik və ticari baxımdan uğursuz oldu. Amma yenə də filmdə səsləndirdiyi "My Heart Belongs to Daddy" mahnısı xit oldu. Bu filmdə rol yoldaşı Iv Montan ilə qısa və yasaq münasibət yaşadı. Merilin, daha sonra ssenarisini əri Artur Millerin yazdığı 1961-ci il istehsalı "The Misfits" filmində Klark Qeybl ilə birlikdə başrolda oynadı.
Merilin Monro

Film boyunca Monronun psixoloji və fiziki problemləri, alkoqol və həb asılılığı, iki dəfə yorğunluq və əsəb pozğunluğu səbəbilə xəstəxanaya yatması çəkilişlərə tez-tez gecikməsinə, çox böyük problemlərin olduğu bu film tənqidçilərin və izləyicilərin diqqətini çəkdi. Gözləniləndən daha az satılması və tənqidlərin çoxluğu filmə olan gözləntiləri doğrultmadı. The Misfits, eyni zamanda Klark Qeybl ilə son filmi olacaqdı. Bu filmdən sonra Monro, yoldaşı Artur Millerdən boşandı. Boşanmadan sonra depresiya səbəbi ilə Peyn Uitni Psixiatrop Klinikasında yatdı. 1962-ci ildə "Something’s Got to Give" adlı komediya filmində oynamağa qərar Verdi. Bu film eyni zamanda Monronun ilk çılpaq səhnələrinin olacağı film idi. Ancaq film boyunca xəstə olduğunu irəli sürən və eşq yaşadığı irəli sürülən C. F. Kennedi ad günü üçün mahnı oxumağa getməsinə görə Fox şirkəti tərəfindən filmdən qovuldu, müqaviləsi ləğv edildi və film şirkəti təzminat davası açıldı.
Merilin Monro

Fox şirkəti filmi tamamlamaq üçün Lee Remick ilə müqavilə imzalamasına rəğmən Monronun filmdəki rol yoldaşı Din Martinin başqası ilə oynamaq istəmədiyini bildirdikdən sonra Monronu geri çağırdılar. Ancaq film çəkilişlərinin təkrar başlamasına az qala Monro yüksək dozada sakitləşdirici qəbul edərək 5 avqust 1962-ci ildə Brentvud, Los-Ancelesdəki evinin yataq otağında hələ 36 yaşında həyatdan köçdü. Ölümün ardından fərqli fikirlərin irəli sürülməsi və yüksək dozda Barbitürat alımı nəticəsində intiharın elan edilməsinə qarşı, hadisə yerində dəlil çatışmazlığı, klinik testlər üçün götürülənlərin sonradan yoxa çıxması və başda köməkçisi Eunice Murrey olmaqla hadisə şahidlərinin fərqli ifadələri ölüm səbəbinin cinayət olduğuna və siyasi səbəblərdən Cia, Mafiya və Kennedi ailəsinin buna səbəb olduğuna dair bir çox təsdiq olunmamış fərziyyələr ortaya atıldı. Monronun bədəni daha sonra köhnə yoldaşı Co Dimacioya təslim edildi və onun təşkil etdiyi dəfn mərasimi ilə 8 avqust 1962-ci ildə Westwood Village Memorial Park Məzarlığında dəfn edildi. 1953 Qızıl qlobus Henrietta Mükafatı: Dünyanın Favori Qadın Film Sənətçisi. 1953 Photoplay Mükafatı: Ən Populyar Qadın Ulduz. 1956 BAFTA Film Mükafatı Namizədliyi: Ən Yaxşı Xarici Aktrisa (The Seven Year Itch) 1956 Qızıl Qlobus: Komediya və ya Muziklda Ən Yaxşı Qadın Oyunçusu (Bus Stop) 1958 BAFTA Film Mükafatı: Ən yaxşı Xarici Qadın Aktrisa (The Prince and the Showgirl) 1958 David di Donatello Mükafatı (Italyan): Ən Yaxşı Xarici Aktrisa (The Prince and the Showgirl) 1959 Crystal Star Mükafatı (Fransız) Ən Yaxşı Xarici Aktrisa (The Prince and the Showgirl) 1960 Qızıl Qlobus Komediya və ya Muziklda Ən Yaxşı Qadın Oyunçusu (Some Like It Hot) 1962 Qızıl Qlobus, Henrietta Mükafatı: Dünyanın Favori Qadın Film Sənətçisi.
Merilin Monro

Hollywood Ulduzu 6104 Hollywood Blvd. Maraqlı faktlar Dünya şöhrətli aktrisa Merlinin 6 ayaq barmağı olmuşdur. Onun əsl adı Norma Cin Mortenson olmuş, daha sonra bu adi Norma Jan Beyker adına dəyişmişdir. Merlin Monronun özü kimi məşhur olan ağ paltarı Los-Anceles şəhərində təşkil edilən bir hərracda satışa çıxardılıb. Əfsanəvi aktrisanın 1955-ci ildə yayımlanan "The Seven Year Itch" adlı filmdə geyindiyi ağ paltarı 4.6 milyon dollara satılıb. XX əsrin əfsanəvi sarışını Merlin Monronun gənc zamanının fotoşəkilləri yayımlanıb. Öz incəliyini və füsunkarlığını qoruyan Monro bütün şəkillərdə olduğu kimi yeni tapılan şəkillərdə də xarakterini ortaya qoyur.
Merilin Monro

1953-cü ildə fotoqraf Con Veçon tərəfindən çəkilən şəkillərdə Monronun fotosessiyadan bir neçə gün əvvəl ayağını zədələdiyi görünür. Ayağı zədəli olsa da Monro öz gözəlliyini qoruyur. Merlin Monronun özünə qəsd etdiyi faktı irəli sürüldü və o zamanlar təsdiqini tapdı. Amma hal-hazırda bütün dünya onun ölümünün Robert və Con Kennedi qardaşları ilə birbaşa bağlı olduğunu və onlar tərəfindən həyata keçirildiyini bilir. (Boğaraq və ya ona ziyanlı yüksək dozada iynə vuraraq) O solaxay idi. Merilin "Playboy" jurnalının üz qabığına çəkilən ilk qadın idi. Merilin Monro və Rac Kapur 1960-cı ildə Qızıl Qlobus mükafatını bölüşən ilk aktyorlardır. Monro haqqında 300-dən artıq kitab yazılıb. Onun haqqında sağ ikən yazılan yeganə kitab isə bioqraf Moris Zolotovun "Merilin Monro" əsəridir.
Merilin Monro

Dünyaca məşhur aktrisanın ölümü haqqında 5 versiya səslənsə də, bu günəcən ölümünün həqiqi səbəbləri bəlli deyil. Merilin Monro dünyanın ən məşhur solaxaylarındandır, lakin bütün şəkillərdə aktrisanın yalnız sağ əllə yazdığı və ya bəzəndiyi aydın şəkildə görünür. Ledi Qaqanın "Government Hooker" və Elton Conun "Candle in the Wind" mahnıları Merilin Monroya həsr edilib. 2011-ci ilin iyun ayının 19-da Los-Ancelesdə keçirilən hərracda Merilin Monronun ətəkləri havada yellənən məşhur paltarı 4,6 milyon dollara satılıb. II dünya müharibəsinin sonunda o, aviasiya zavodlarından birində təyyarə rəngləmək və paraşütlərin qaydasında olub-olmamasını yoxlamaqla məşğul olub. "Xanıma bir cüt dikdaban ayaqqabı verin və o, bütün dünyanı fəth edəcək" ifadəsi Merilin Monroya məxsusdur. Onun çəkildiyi ən məşhur kinolar "Niaqara", "Cazda yalnız qızlardır" və "Centlmenlər sarışınlara üstünlük verir" filmləridir.
Merilin Monro

Merilin Monro əslində sarışın olmayıb. O, şabalıdı, xurmayı saçlı olub. Merilin Monro mütaliəni çox sevirdi. Onun şəxsi kitabxanasında 400-dən artıq kitab olub. Aktrisanın intellekt əmsalı 168 bal olub. Uşaq vaxtı kəkələməkdən əziyyətdən çəkən aktrisa bu problemdən loqopedin köməyi olmadan müstəqil şəkildə yaxa qurtarıb. Bunun üçün ona 3 il vaxt lazım gəlib.
Merilin Monro

Və bu qələbəni o, 16 yaşında əldə edib. Psixologiyada belə bir termin var: "Merilin Monro sindromu". Bu sindrom uşaq vaxtı diqqətdən, qayğıdan və məhəbbətdən məhrum olan insanlara şamil edilir. Monro aktrisanın nənəsinin soyadıdır. 1951-ci ilin sonunda Merilin hər həftə pərəstişkarlarından 2–3 min məktub alırdı. 1954-cü ilin martında isə Merilin Monro "Ən məşhur aktrisa" tituluna layiq görülüb. 1999-cu ildə ölümündən 37 il ötməsinə baxmayaraq Merilin Monro "Playboy" jurnalının apardığı sorğu nəticəsində 20-ci əsrin ən cazibədar qadını adına layiq görülüb.
Merilin Monro

Merilin Monro saçlarını hər gün yuyaraq düz 50 dəfə darayırdı. O inanırdı ki, bu onun saçlarına həm gözəllik verir, həm də onların inkişaf etməsini sürətləndirir. Merilin Monro günəş vannası qəbul etməyi heç vaxt xoşlamayıb. Mən qaralmaqdan qorxuram, çünki sarışın olmağı çox sevirəm. Deyilənlərə görə aktrisa ilk dəfə avtoqraf verərkən ad və təxəllüsünün yəni Merilin Monronun düzgün olaraq necə yazıldığını ətrafdakılardan soruşub. Brilyantların qızların ən yaxşı dostu olması haqqında mahnı oxusa da, Merilin Monro heç vaxt qiymətli zinət əşyaları həvəskarı olmayıb. Onun cəmi brilyant qaşlı bir üzüyü və mirvari boyunbağısı olub.
Merilin Monro

Bunları da ona ikinci həyat yoldaşı hədiyyə edib. Yeri gəlmişkən aktrisa rəsmən üç dəfə ailəli olub. İlk dəfə isə 16 yaşında ailə qurub. Əla aşpaz olan aktrisanın Hollivudun Şöhrət xiyabanındakı ulduzunun nömrəsi 6774-dür. Filmoqrafiya Bəziləri isti sevir (film, 1959) / Some Like It Hot Niaqara (film, 1953) Xarici keçidlər Youtube-da bax: Gizli tarix. Prezidentin gözəli Merilin Monro Rəsmi səhifəsi Marilyn Monroe Italian Site Türkcə Vikipediya'daki səhifəsi
İqtisadi artım

İqtisadi artım (ing. economic growth) — bir ölkənin ölçüləbilən iqtisadi faktorlarının müəyyən müqayisə edilən dövr içində kəmiyyət baxımından dəyişməsidir. Ölkənin ümumdaxili məhsul həcminin artması həm iqtisadi böyümə və həm də iqtisadi inkişaf kimi ələ alınır. Burada iqtisadi artımla birgə əhalinin də artımı nəzərə alınır. Artım ölçülə bilən xüsusiyyətdə olduğu üçün mənfi (azalma, daralma) və ya müsbət (artım) kimi nəticəsi ola bilər. Məsələn, iqtisadiyyatda müxtəlif ölçüləbilən xarakterlər: ÜDM, işlə təminat, ixracda, idxalda artım, əhali artımı və s. Bu ölçülər müəyyən dövrə aid hesablanır və müəyyən bir dövrlə də müqayisə edilir. Buna görə də burda həm riyazi olaraq artım, həm də azalma baş verə bilər. Ancaq həm ÜDM-nin həm də əhali sayının artması eyni zamanda baş verməyə bilər.
İqtisadi artım

Və ya əhali artımı daha çox ÜDM isə nisbətən az arta bilər. Bu zaman adambaşına düşən milli gəlir azalış göstərəcəkdir. Bu görüşün əskikliyini təngid edən ikinci görüşə görə iqtisadi inkişaf isə daha çox fərdi bazda kalitatif-keyfiyyət baxımından müqayisəsi aparılan bir anlayışdır. Yuxarıda misal çəkdiyimiz ÜDM -iqtisadi artım, ÜDM/əhali sayı (Adam başına düşən ümumi daxili məhsul) isə iqtisadi inkişaf göstərgəsi bu görüş tərəfindən qəbul edilir. Ancaq eyni zamanda bu görüşdə həm ÜDM-də, həm də əhalidəki dəyişmələr də nəzərə alınır və buna görə mütləq və nisbi dəyişmələrlə də bu nisbət hesablanır. Təbii ki bu iki faktorun birində olan dəyişmə adambaşına gəlirdə də dəyişməyə səbəb olacaqdır. Əgər adambaşına düşən gəlirdə dəyişmə olmazsa yəni "0" olarsa bu durum iqtisadiyyatda staqnasiya, dəyişmə mənfi -azalma yönündə olarsa, reqression-geriləmə, müsbət-artım yönündə olarsa, pozitiv dəyər alarsa development-inkişaf kimi qəbul edilir. Burada bir önəmli məsələni də qeyd etməyi lazım bilirəm.
İqtisadi artım

Bu da ÜDM-nin Satınalma Gücü Paritesinə (GDP on a purchasing power parity) görə hesablanmasıdır ki bunu beynəlxalq qurumların ölkələr üzrə inkişaf göstərgələrində daha çox nəzərə alırlar və bu daha real bir göstərgədir. Üçüncü bir görüş isə bu haqqında ümumiyyətlə ilk ikisindən fərqli olaraq sadəcə kantitativ-kəmiyyət göstərgələrindən yola çıxmaqla deyil, ümumiyyətlə iqtisadiyyatın strukturunda və müxtəlif sahələrdə baş verən irəliləyişin iqtisadi inkişafın göstəriciləri olaraq qəbul edir. Bu görüşün əsasını fransız iqtisadçısı Franchois Perroux qoymuşdur. Ona görə, iqtisadi artım real milli gəlirin müəyyən bir dövr içində düzənli dəyişməsidir. Bu adambaşına düşən ÜDM ilə də ölçüləbilər. İqtisadi inkişaf isə daha çox iqtisadiyyatın müxtəlif sahələrində və bütünündə struktural bazda olan dəyişikliklər, inkişafdır. İqtisadi inkişaf artım ilə birlikdə bu struktural dəyişiklikləri də özündə cəmləşdirir və buna görə də daha geniş bir anlayışdır. İqtisadi artımın müəyyənləşdirilməsi Iqtisadi artım- bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan aşağıdakı iki göstərici ilə müəyyən edilir.
İqtisadi artım

Müəyyən dövr ərzində: 1) Real ümummilli və ya xalis milli məhsulun artması. 2) Hər nəfərə düşən real ümummilli və ya xalis milli məhsulun artması. Bunlardan hər hansı birindən istifadə olunması nəzərdən keçirilən sosial-iqtisadi hadisənin xarakterindən asılıdır. Belə ki, ölkənin hərbi-siyasi potensialı problemi diq-qət mərkəzində olduqda birinci, ayrı-ayrı ölkələrdə və regi-onlarda əhalinin həyat səviyyəsi müqayisə olunduqda isə ikinci göstəricidən istifadə etmək daha məqsədəuyğundur. Bunun doğruluğunu onunla əsaslandırmaq olar ki, məsələn, Hindistanın ümummilli məhsulu Isveçrənin ümummilli məhsulundan 70% çox olduğu halda, əhalinin həyat səviyyəsinə görə Hindistan Isveçrədən 60 dəfədən çox geri qalır. Iqtisadi artım bir qayda olaraq faizlə ifadə olunan illik artım sürəti ilə ölçülür. Makroiqtisadi səviyyədə iqtisadi artımın ən mühüm göstəriciləri aşağıdakılardır: ÜMM-in və ya Milli gəlirin artması; Hər nəfərə düşən ÜMM və milli gəlirin artması; Bütövlükdə sahələr üzrə və hər nəfərə düşən sənaye məhsulları istehsalının artım sürəti.Iqtisadi statistikada dinamikanı öyrənmək üçün artım əmsalı, artım sürəti və əlavə artım sürəti göstəricilərindən istifadə olunur. Artım əmsalı aşağıdakı düsturla hesablanır: Burada: y1 və y0 – müvafiq olaraq hesabat və əsas dövrlərdəki göstəriciləri ifadə edir.
İqtisadi artım

Artım sürəti artım əmsalının 100%-ə vurulması, əlavə artım sürəti isə artım sürətindən 100% çıxılması yolu ilə alınır. Iqtisadi artıma aşağıdakı amillər təsir edir: 1) Təbii ehtiyatların kəmiyyəti və keyfiyyəti; 2) Əmək ehtiyatlarının kəmiyyəti və keyfiyyəti; 3) Əsas kapitalın dəyəri; 4) Elmi-texniki tərəqqi; 5) Sahibkarlıq qabiliyyəti və idarəetmə bacarığı. Bunları birlikdə təklif amilləri adlandırmaq olar. Istehsalın mümkün olan fiziki artımına məhz bu amillər imkan verir. Keyfiyyətinə görə daha yaxşı hesab olunan ehtiyatların çox olması isə texnoloji potensial da daxil olmaqla real məhsul istehsalının artırılmasına şərait yaradır. Iqtisadi artıma təsir edən tələb və təklif amilləri bir-biri ilə qarşılıqlı surətdə əlaqədardır. Məsələn, işsizlik, kapi-tal yığımının sürətinin, habelə elmi-tədqiqat işlərinə sərf olu-nan xərclərin artırılmasının ləngiməsinin, yeniliklərin ləng tətbiq olunmsı və kapital qoyuluşunun azalması isə əksinə, işsizliyin baş verməsinin əsas səbəbi ola bilər. Bundan başqa nəzərə almaq lazımdır ki, istehsal potensialının artması aşağıdakı iki şərt olduqda mümkündür: 1) Bütün xərclər tam məşğulluğu təmin etmək üçün kifayət qədər artdıqda; 2) Məhsul istehsalının imkan daxilində daha çox artmasını təmin etmək üçün iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilmiş əlavə ehtiyatlardan səmələri istifadə olunduqda.
İqtisadi artım

Məsələn, tutaq ki, ölkədə il ərzində işçi qüvvəsi 2 min. nəfər artmışdır. De-məli, bu artım istehsal güclərini, yaxud da iqtisadi potensialı artıra bilər. Iqtisadi potensialın artması isə öz ifadəsini məhsulun artmasında tapmalıdır. Odur ki, buna nail olmaq üçün 2 min. nəfəri işlə təmin etmək, yəni, yeni iş yerləri açmaq lazımdır. Tələb və bölgü amilləri çox böyük əhəmiyyətə malik olsalar da iqtisadi artımla bağlı problemlər həll olunarkən əsas diqqət təklif amillərinə yönəldilir. Çünki real ümum-milli məhsulun və milli gəlirin artırılması iki üsulla mümkündür: 1) Istehsala daha çox ehtiyatlar cəlb edilməsi; 2) Ehtiyatlardan daha məhsuldar və səmərəli istifadə olunmsı.
İqtisadi artım

Əmək məhsuldarlığına texniki tərəqqi, işçilərin ixti-sası, bölgünün səmərəliliyi, müxtəlif növ ehtiyatların bir-birilə əlaqələndirilməsi və idarə olunması kimi amillər təsir edir. Başqa sözlə, əmək məhsuldarlığı işçilər sağlam, yüksək peşə hazırlığına malik olduqda, istehsal maşın və avadan-lıqlarla, təbii ehtiyatlarla daha yaxşı təmin edildikdə, idarə-etmə düzgün təşkil olunduqda, iş qüvvəsi az səmərə verən sahələrdən çox səmərə verən sahələrə "axıb" getdikdə yüksəlir. Artıma təsir edən digər amillər İnsan kapitalı Əhalinin və ya işçi qüvvəsinin bacarıqları kimi müəyyən edilən ölkənin insan kapitalının səviyyəsi iqtisadi artımın bir çox nəzəri və empirik təhlillərində mühüm rol oynayır. İnsan kapitalı həm neoklassik, həm də endogen artım modellərinə daxil edilmişdir.Ölkənin insan kapitalının səviyyəsini ölçmək çətindir, çünki o, evdə, məktəbdə və iş yerində yaradılır. İqtisadçılar əhalinin savadlılıq səviyyəsi, onun hesablama səviyyəsi, adambaşına düşən kitab istehsalı , ali təhsilin ortalama səviyyəsi, beynəlxalq testlər üzrə ortalama imtahan balı və onun formal təhsilə məcmu amortizasiya investisiyasısı daxil olmaqla, çoxsaylı etibarnamələrdən istifadə edərək insan kapitalını ölçməyə cəhd ediblər. İqtisadi artımın empirik təhlili modelləri Qeyd etdiyimiz kimi, iqtisadi artım modellərinin empirik tədqiqi təcrübəsi çox yaxın keçmişə (1990-cı illər) təsadüf edir. Lakin, buna baxmayaraq, artıq iqtisadi artımın empirik təhlinin geniş yayılmış üç metodu mövcuddur. Bunlara: Artım uçotu (growth accounting), Artım reqressiyası (growth regression) və Artım diaqnostikası (growth diagnostics) aiddir.
İqtisadi artım

İqtisadi artım modellərinin təhlili məqsədilə təcrübədə digər empirik metodlar da istifadə olunur. Real Biznes Tsiklləri modeli (Real Business Cycles), Tətbiqi Ümumi Tarazlıq (computable general equilibrium), Dinamik Stoxastik Ümumi Tarazlıq Modeli (dynamic stochastic general equilibrium) kimi makroiqtisadi modellər, beynəlxalq bençkmarklama (international benchmarking) və firma səviyyəsində mikroiqtisadi təhlillər bu metodların tərkibinə daxil ola bilər. Lakin, adı çəkilən metodlarda təhlil obyekti iqtisadi artım problemi ilə yanaşı digər makroiqtisadi fundamentallar (faiz dərəcəsi, inflyasiya, məzənnə və s.) olduğu üçün üçün modellər empirik (tam) iqtisadi artım modelləri hesab edilmir və bü səbəbdən də cari tədqiqat işi çərçivəsində araşdırılması məqsədəuyğun hesab edilməmişdir. Artım uçotu Artım uçotu dedikdə, ÜDM-in artımının istehsal faktorları (kapital və işçi qüvvəsi) və texnologiyalar kimi komponentlərə ayrılması nəzərdə tutulur. Artım uçotunun nəzəri əsası Solounun 1957-ci ildə çap edilmiş məqaləsində əks etdirilmişdir. Bu üsul iqtisadi artımın fundamental determinantlarını müəyyən etmək məqsədi ilə empirik alət kimi geniş istifadə olunur. Bu metod məcmu buraxılışda işçi qüvvəsi və kapitalın payını hesablamaq məqsədilə aşağıdakı standart istehsal funksiyası (Kobb-Duqlas) ilə başlayır və daha sonra ümumi faktor məhsuldarlığını (ÜFM) qalıq kimi tapmağa imkan verir. Artım reqressiyası Artım reqressiyası ölkələrarası və ya zaman sıralı müxtəlif ekonometrik modellər qurmaqla uzunmüddətli iqtisadi artımın fundamental detarminantlarını tapmağa yönəlib.
İqtisadi artım

Artım reqressiyası sahəsində Sala-i-Martin (1997), Barro (2003) və başqa bu kimi iqtisadçılar empirik tədqiqatlar aparmışlar. Artım reqresiyasının baza metodologiyası aşağıdakı formada reqressiya tənliyinə əsaslanır: β 0 β 1 x 1 β 2 x 2 β 3 x 3 β k x k Burada y iqtisadi artım vektoru, x1,…,xk izahedici dəyişənlər (artımın determinantları) vektoru,ɛ isə xətadır. Qeyd edək ki, (1) modelinin funksional forması, həmçinin müstəqil dəyişənləri müxtəlif tədqiqatçılar tərəfindən fərqli şəkildə verilmişdir. Lakin, bu tədqiqatların əksəriyyətində reqressiya modelinə aşağıdakı dörd əsas qrup altında izahedici dəyişənlər daxil edilmişdir. Fundamentallar: milli gəlirin ilkin məbləği, əhalinin təbii artım səviyyəsi və investisiya səviyyəsi determinantları; Struktur siyasətləri və institutlar: təhsil, maliyyə dərinliyi, ticarətin açıqlığı, hökumətin effektivliyi, infrastruktur, dövlət idarəetməsi determinantları; Stabilləşmə siyasətləri: fiskal və monetar siyasətlər (inflyasiya, tsiklik volatillik), məzənnə siyasətləri (məzənnənin dəyişməsi), faiz dərəcələri (yenidən maliyyələşdirmə) və maliyyə transaksiyalarının tənzimləmə çərçivəs determinantları; Xarici şərtlər: ticarət şokları, qlobal şəraitdaki dəyişikliklər (resessiya, bum, texnoloji innovasiya) determinantları. Bunlarla yanaşı artım reqressiyası bir empirik təhlil metodu kimi bir sıra ciddi çatışmazlıqlara da malikdir. Menkyu (1992), Aghion və Durlauf (2007), Rodrik (2006) və digər tədqiqatçılar aşağıdakı çatışmazlıqları qeyd edirlər:Bunlarla yanaşı artım reqressiyası bir empirik təhlil metodu kimi bir sıra ciddi çatışmazlıqlara da malikdir. Menkyu (1992), Aghion və Durlauf (2007), Rodrik (2006) və digər tədqiqatçılar aşağıdakı çatışmazlıqları qeyd edirlər: Reqressiya modelindəki betalar (β) bir-birinin tam əvəzləyicisi kimi qəbul edilir.
İqtisadi artım

Bu da iqtisadi artımın fundamental determinantlarını prioritetləşdirməyə və bir-birinin tamamlayıcısı kimi istifadə etməyə imkan vermir. Digər tərəfdən, qiymətləndirilmiş parametrlər ölkələrarası reqressiya modelindən alındığı üçün, spesifik ölkələrin timsalında əhəmiyyətsiz ola bilər. Qeyd edilən problemləri ekonometrikada endogenlik və heteroskedastiklik problemi adlandırırlar. Reqressiya modelindəki müstəqil dəyişənlərin bir çoxu bir-birilə yüksək korrelyasiyaya malikdir. Bu da modelin qiymətləndirilməsi zamanı ciddi xətalar yaradır və determinantlardan hansının uzunmüddətli iqtisadi artımın həqiqi determinantı olması haqqında yanlış nəticə çıxarılmasına səbəb olur. Yaranmış problemi multikolliniarlıq kimi qəbul etmək olar. Verilənlər bazasının kiçik olması da reqresiyya modellərinin effektivliyini azaldır. Bu problemi ekonometrik dildə müstəqillik dərəcəsi problemi kimi adlandırmaq olar.
İqtisadi artım

Artım diaqnostikası Artım diaqnostikası dedikdə, hər hansı bir ölkənin iqtisadi artımını ləngidən həlledici məhdudiyyətlərinin (binding constraint) tapılması başa düşülür. Hausman, Rodrik və Velasco (2005) tərəfindən təklif edilmiş bu metod iqtisadi artımın determinantlarının bir-birinin əvəzləyicisi deyil, tamamlayıcısı olduğu ideyasına söykənir. İqtisadi artımın həlledici məhdudiyyətlərini müəyyən etmək məqsədilə artımın qərarvermə ağacı qurulur və təhlil yuxarıdan aşağı prinsipi ilə aparılır. Artım diaqnostikası düsturla ifadə olunur: / τ i λ i ∑ i λ i δ ( μ i s − μ i p ) / δ τ i u-rifah səviyyəsi, Τ-i-ci fəaliyyətdə distorsiya, µis və µip-ci fəaliyyətin müvafiq olaraq s-ci cəmiyyət və p-ci özəl subyekt tərəfindən xalis marjinal təsirlənməsi, λi isə i-ci fəaliyyətdəki distorsiya səbəbindən yaranan məhdudiyyəti əks etdirən Laqranj vuruğudur. Ən yüksək vuruğa malik olan distorsiya həlledici məhdudiyyətdir. Birbaşa effekt rifaha müsbət töhfə verir. Lakin, dolayı təsirlə birbaşa təsir arasındakı fərqə əsasən distorsiyanın xalis effekti dəyişə bilər (dolayı təsir birbaşa təsirdən böyük və mənfi olsa xalis təsir neqativdir və ya əksinə).
Cırtdan dövlətlər

Cırtdan dövlətlər- Ərazisi min kvadrat kilometrdən kiçik olan dövlətlərə Cırtdan dövlətlər deyilir. Belə dövlətlərə həm materik daxilində, həm də adalarda rast gəlinir. Cırtdan dövlətlər haqqında Cırtdan dövlətlərin əsas hissəsi çox qədimdən Avropa qitəsində yerləşdiyi halda, bir çoxu da sonralar dünyanın müxtəlif qitələrində, İkinci Dünya Müharibəsindən sonra istiqlaliyyət qazanmış keşmiş müstəmləkələrdir. Cırtdan olmalarına baxmayaraq, bu ölkələrin bəzilərinin dünyanın siyasi və iqtisadi həyatında böyük rolu vardır. Malta, Sinqapur, Qrenada, Maldiv kimi Cırtdan dövlətlərin yerləşdiyi ərazilər hərbi-strateji cəhətdən cox əlverişli hesab olunur. Vatikan kimi cırtdan dövlət dünyanın bir çox rayonlarında öz kapitalına malikdir və bir çox ölkəlrinə siyasətinə təsir göstərir.Cırtdan dövlətlərin 6-sı Avropada, 2-si Afrikada, 3-ü Asiyada, 7-si Amerikada, 4-ü Avstraliyada və Okeaniyada yerləşir. Bunlardan ərazicə ən böyüyü San-Tome və Prinsipi, ən kiçiyi isə Vatikandır. Əhalisinin sayına görə isə ən böyüyü Sinqapur, ən kiçiyi isə yenə də Vatikandır.
Cırtdan dövlətlər

Cırtdan ölkələr Lixtenşteyn San-MarinoAsiyada SinqapurAfrikada San-Tome və Prinsipi Seyşel adalarıAmerikada Antiqua və Barbuda Sent-Vinsent və Qrenadin Sent-Lüsiya Sent-Kits və NevisAvstraliya və Okeaniyada Cırtdan ölkələrin iqtisadiyyatı Cırtdan döpvlətlərin əksəriyyəti respublika quruluşuna malikdir. Bununla belə Lixtenşteyn, Monako, Tonqa, Bəhpeyn monarxiya hejimli və Barbados, Qrenada,, Tuvalu və s. kimi Britaniyanın rəhbərlik etdiyi Birliyə daxil olan dövlətlər var. Birliyə daxil olan ölkələrdə dövlət başçısı nominal surətdə İngiltərə kraliçası hesab olunur. Kraliça ölkədə general-qubernator tərəfindən təmsil olunur. İqtisadiyyatının inkişaf səviyyəsinə görə bunlardan Avropada yerləşənləri inkişaf etmiş kapitalist ölkələri sırasına daxildir. Qalan dövlətlərin əksəriyyəti iqtisadiyyatı zəif olan inkişaf etməkdə olan ölkələrdir. Bu dövlətlərin içərisində Sinqapur, Bəhreyn kimi dünya kapitalist bazarında fəal iştirak edənləri də var. Karliki.ru — cırtdan dövlətlər haqqında sayt
Əsl kərtənkələlər

Əsl kərtənkələlər (lat. Lacertidae) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin sürünənlər sinfinin pulcuqlular dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi. Fəsiləyə daxil olan cinslər İlanbaş (Ophisops) Həzm sistemi Ağzında eyniölçülü dişlər və ucu haçalanmış əzələli dili olur. Həzm sistemi qurbağaya bənzərdir. Kloaka adlanan orqnı da vardır ki həzm sistemində iştirak edir. Sidik axarları və böyrəkdəki qida kloakada birləşir və xaricə açılır. 120 kq qaldıra bilən kərtənkələ Geko (Gecko) kərtənkələsinin ayağının altında setae adlandırılan milyonlarla tükcük var.
Əsl kərtənkələlər

Bu tükcüklər bir metrin 200 milyardda biri uzunluğundadır. Hər bir tükcüyün ucunda da təxminən min ədəd spatül adlı milyardlarla mikroskopik tükcüklər var. Dr. Kellar Autumn başçılıq etdiyi qrupun apardığı araşdırmalara görə gekonun ayağındakı tükcüklər zəif elektrostatik qüvvə təsiri (Van Der Vals qüvvəsi) meydana gətirir. Kərtənkələnin ayağındakı milyardlarla kiçik tükcüklər sayəsində təmas olunan səthlə çox qüvvətli yaxınlıq təmin edilir və 120 kq çəkini qaldıra bilən möhkəm yapışma qüvvəsi meydana gəlir. Möhtəşəm dizayna malik olan geko saniyədə 15 addım atır və "yapışdığı" səth ilə 30 dərəcəlik bucaq meydana gətirərək ayağını qaldıra bilir. Bu cür addım atmadığı təqdirdə ayaqlar səthə kilidlənir. Gekonun ayaqlarındakı dizayn təqlid edildikdə bu gün xəyal kimi görünən proyektlər həyata keçirilə bilinəcək: Kosmos kimi havanın olmadığı mühitdə maddələrin möhkəm yapışması təmin ediləcək.
Əsl kərtənkələlər

Gekonun yapışma sisteminə malik olan robotlardan yanğın və digər fəlakətlərdən sonra xilasetmə əməliyyatlarında istifadə ediləcək (belə robotlar artıq var). Geko təqlid edilərək xüsusi yapışqanlı əlcəklər və hündürə dırmanma üçün xüsusi geyimlər istehsal ediləcək. Ağrısız çıxarılan yara bantları, eləcə də suda yapışan və ya dönə-dönə istifadə edilən xüsusi bantlar istehsal olunacaq. Maraqlı məlumatlar • Hindistanda Komada adlanan ən böyük kərtənkələ yaşayır. Kərtənkələnin uzunluğu 3 m, kütləsi isə 135 kq-a çatır. Sürətlə qaçan bu kərtənkələ ağaca yaxınlaşıb onun budaqlanına dırmanır və birdən donub yerində qalır. Bu anda onun başı üzərində plaşabənzər qəribə bir sey qalxır.
Əsl kərtənkələlər

Bu onu bildirir ki, kərtənkələ yırtıcı heyvanı gördüyündən həyəcanlanmış və düşmənini qorxutmaq üçün öz plaşını açmışdır. Plaş çətirə oxşayır və nazik qığırdağ toxumasından ibarətdir. Plaşın rəngi şəffafdır. Bundan başqa həm də eşitmə aparatı rolunu oynayır. Plaşı hərəkətə çox möhkəm, həmişə gərgin olan əzələlər gətirir. Belə kərtənkələlər Avstraliyada da yaşayır. • Göyçə gölü (Sevan gölü) sahillərində çox qəribə həyat tərzinə malik kərtənkələlər vardır.
Əsl kərtənkələlər

Onların içərisində dişi kərtənkələlər yoxdur. Qəribədir ki, bu erkək kərtənkələlər yumurtlayır. Onların yumurtalarından yaranan kərtənkələlər də erkək olur. Fəsilə iki alt fəsilələrdən ibarətdir — Gallotinae (cins Gallotia və Psammodromus) və Lacertinae. 2011-ci ildə bu fəsiləyə 307 növ daxil edilmişdir. Bu növlər isə öz növbəsində 42 cinsdə birləşmişdir.
Fermentlər

Fermentlər – zülal təbiətli üzvi katalizatorlardır. Canlı orqanizmlərdə gedən bütün biokimyəvi proseslərdə iştirak edir və həmin prosesləri sürətləndirirlər. Hazırda 1000-dən çox ferment məlumdur. Bunlardan 100-ə qədəri kristallik şəkildə alınmışdır. Başqa sözlə, fermentativ reaksiyalar canlı orqanizmin fəaliyyətinin molekulyar əsasını təşkil edir. Fermentlər zülal təbiətli bioloji katalizatordur. «Ferment» sözü latınca «fermentum» sözündən götürülüb, mənaca «qıcqırma» deməkdir.
Fermentlər

Onu ilk dəfə XVII əsrdə yaşamış Van Helmont elmə gətirmişdir. Bəzi ədəbiyyatlarda fermentin sinonimi olan «enzim»dən istifadə edilir. Enzim yunanca «enzume» sözündən götürülüb, mənaca «maya» deməkdir. İlk fermenti 1814–cü ildə rus alimi K.S.Kirxhov müəyyən etmişdir. O, arpadan alınan ekstraktın köməyilə nişastanı şəkərə çevirmişdir. İlk dəfə 1926-cı ildə C.Samner ureaza və pepsin fermentlərini kristallik şəkildə almışdır. Hal-hazırda 3000 ferment aşkar edilmişdir.
Fermentlər

Onlardan 300-ü kristallik şəkildədir. Fermentlərin adi katalizatorlardan fərqli olaraq, reaksiyanı 36-37 °C-də aparır. Fermentlər kimyəvi təbiətinə görə 2 qrupa bölünür: birkomponentli fermentlər yalnız zülallardan, ikikomponentli fermentlər isə zülallardan və qeyri-zülal hissədən (vitaminlər,nukleotidlər, minerallı maddələr və s.) ibarətdir. Fermentlərin quruluşu Fermentlər zülal təbiətli üzvi maddələrdir. Onların tərkibində həm sadə, həm də mürəkkəb zülallara rast gəlinir. Tərkibində sadə zulal olan fermentləri hidroliz etdikdə, aminturşular alınır. Məsələn, pepsin, tripsin, ureaza, ribonukleaza və s. sadə zülallardan təşkil olunmuş fermentlərdir.
Fermentlər

Digər fermentlərin molekulunda zülal qrupundan başqa fermentativ (katalitik) fəaliyyəti həyata keçirən vacib qeyri-zülali hissələr də olur. Bu hissəyə kofaktor deyilir. Kofaktor adlanan bu hissə öz vəzifəsinə görə bir-birindən fərqlənir. Kofaktorlar yüksək temperatura çox davamlı olub, zülali hissə ilə kompleks əmələ gətirir. Zülali hissəyə apoferment deyilir. Apofermentlə kofaktorun birgə kompleksinə xoloferment deyilir. Apofermentlə kofaktor arasında yaranan birləşmə iki rabitə növündə birləşir.
Fermentlər

Birinci növ birləşmədə kofaktorlar zülali hissə ilə ayrılmırlar, yəni onlar kovalent rabitə ilə birləşirlər. Belə növ kofaktorlara prostatik qrup deyilir. İkinci növ kofaktorlar isə nisbətən sadə birləşmələr olub, koferment adlanır. Kofermentlər prostatik qruplardan fərqli olaraq zülali hissədən asanlıqla ayrıla bilir. Lakin fermentdən koferment hissəni ayırdıqda o, öz aktivliyini itirir. Yenidən apoferment məhluluna kofermenti daxil etdikdə ferment öz fəaliyyətini bərpa edir. Müəyyən edilmişdir ki, apoferment və koferment arasında kovalent rabitə fərqli olaraq hidrogen və elektrostatik cazibə qüvvələri mövcuddur.
Fermentlər

Onu qeyd etmək lazımdır ki, prostatik qrup ilə koferment arasında heç də o qədər fərq yoxdur. Çünki bir fermentdə prostatik qrup digər fermentdə koferment rolunu oynayır və ya əksinə. Məsələn, aminturşuların oksidazalarının kofermenti olan flavinadeninnukleotid (FAD) onun tərkibində asanlıqla dializ yolu ilə ayrılır. Toxuma tənəffüsü fermentlərinin tərkibində isə FAD apofermentlə kovalent əlaqəsi ilə birləşərək prostatik qrup rolunu oynayır. Aparılan tədqiqatlardan məlum olmuşdur ki, bir sıra suda həllolan vitaminlər koferment rolunu oynayır. Məsələn, B1 üzvi turşu mübadiləsində iştirak edən fermentin tərkibinə daxil olur. Turşulardan karbon qazı parçalayan karboksilaza fer- mentinin tərkibinə tiaminin törəməsi tiamindifosfat daxildir.
Fermentlər

PP vitamini və ya nikotinamidin iki kofermenti məlumdur: nikotinamidadenindinukleotid (NAD) və nikotinamidadenindinukleotidfosfat (NADF). Riboflavin və ya B2 vitamininə daxil olan kofermentin də iki növü vardır: flavinmononukleotid (FMN) və flavindinukleotid (FDN) Hər iki qrup fermentlər oksidləşmə-reduksiya fermentləri olub, orqanizmdə enerjinin istifadə və kənar edilməsində iştirak edir. Bundan əlavə B6 (piridoksin), B12, C vitaminlərində fermentlərin tərkibinə daxil olan koferment rolunu oynayır. Vitamin qrupuna aid olmayan bəzi bioloji maddələr var ki, onlar da koferment kimi fermentlərin tərkibinə daxil olur. Məsələn, adenizintrifosfat turşusu (ATF), fosfosulfat, lipoy turşusu, uridinfosfat, sitidinfosfatid, fosfoadenizin kimi nukleozidlər, porfirin törəmələri, qlütatin və s. daxildir. Kofermentləri funksional əlamətlərinə görə aşağıdakı siniflərə bölmək olar: 1) Oksid-reduktoazaların kofermentləri NAD, NADF, FMN, FAD, lipoy turşusu, qlütation, ubixinon; 2) Transferazaların kofermenti: piridoksalfosfat (PALF), nükleozid fosfatlar, monosaxaridlərin fosfat efirləri, fol turşusu, kobaltamid; 3) Liazaların, izomerzaların və lipazaların kofermentləri: tiaminpirofosfat, biotin, qlütation, piridoksalfosfat, 4) Pantoten turşusunun kofermentləri. Bir sıra fermentlərin kofaktorunun tərkibinə metal kationu və turşu qalığı anionu da daxildir.
Fermentlər

Metal atomları bəzi halda prostatik qrup, bəzi halda koferment rolunu oynayır. Məsələn, askorbin turşusu (vitamin C) oksidləşdirən fermentin hər molekulunda səkkiz mis atomu olur. Sitoxromoksidaza və tirozinazanın tərkibinə mis kationu daxildir. Karboanhidraza sink kationu, sitoxromların, katalazanın və peroksidazanın, ferrodeksinin tərkibində Fe2+ və Fe3+ prostatik qruplar və kofermentlər kimyəvi reaksiyalarda aktiv iştirak edərək, elektronları ionların və müxtəlif radikalların (aminasetil, karboksil) bir substratdan başqa substrata keçirilməsində iştirak edir. katalitik təsir etdiyi reaksiyaya görə təsnifləşdirilir. Fermentin adı əksər hallarda onun təsir etdiyi maddənin adına "aza" şəkilçisi əlavə etməklə yazır. Məsələn, maltozanı parçalayan ferment maltaza, laktozanı parçalayan ferment laktaza və s. adlanır.
Fermentlər

Enzimologiya 5.Izomerazalar üzvi birləşmələri onların izomerlərinə çevrilməsini katalizə edən fermentlərdir. Məsələn, triozofosfatizomeraza, qlükozofosfatizomeraza və s., cəmi 47 ferment. Bufermentlərin maddələr mübadiləsində böyük əhəmiyyəti vardır. 6.Liqazalar və ya sintetazalar nisbətən sadə birləşmələrdən mürəkkəb birləşmələrin sintezini sürətləndirən fermentlərdir. Zülalların, yağların və karbohidratların sintezində 30-a qədər buqrupun fermentləri iştirak edir. Çörəyin, turşudulmuş süd məhsullarının, pivə, şərab, çay, tütün, turşudulmuş meyvə-tərəvəzlərin istehsalı fermentativ proseslərlə başa çatdırılır.
İbrahim Tatlısəs

İbrahim Tatlısəs (türk. İbrahim Tatlıses; 1 yanvar 1952, Şanlıurfa) — ərəb və kürd əsilli Türkiyə müğənnisi, bəstəkar, aktyor, televiziya aparıcısı, iş adamı. İbrahim Tatlısəsin atası ərəb, anası kürddür. "Ayağında Kundura" türküsü ilə məşhurlaşan Tatlısəs günümüzə qədər qırxdan çox albom çıxarmış, bir çox filmlərdə rol almış, 19 ildən çox davam edən "İbo Show" televiziya proqramında çalışmışdır. İ.Tatlısəs Türkiyədən başqa bir çox ölkə və regionlarda — Qafqazda, Mərkəzi Asiyada, Cənub-Qərbi Asiyada, Avropada — xüsusi ilə Yunanıstan və Kosovoda tanınır. İbrahim Tatlisəs Kanal D televiziyasında yayımlanan proqramda "Özünüzü nə olaraq ifadə edərsiniz sualına" "Atam ərəb, anam kürd, mən də türkəm" deyə cavab vermişdir.
İbrahim Tatlısəs

2005-ci ildəki Ərbil konsertində də eyni sözləri təkrarlamışdır. 2011-ci il mart ayının 14-də İbrahim Tatlısəs İstanbulda başından güllə yarası almışdır. "Nurol Plaza"da çəkilən bir proqrama qatılan Tatlısəs çəkilişlər başa çatandan sonra avtomobilinə minərkən həmin maşına yaxınlaşan avtomobildən Kalaşnikov avtomatı ilə ona atəş açılıb. Güllələrdən biri Tatlısəsin başına dəyib. Sənətçinin yanındakı assistenti Buket Çakıcı da yaralanıb. Bir Yol Goster Ayağında Kundura Dom Dom Kurşunu Ben İnsan Değil Miyim Gelme İstemem Yaşamak Bu Değil Mutlu Ol Yeter Veremli Kız Benim Hayatım Sevda Yüklü Kervanlar Sevdim de Sevilmedim Huzurum Kalmadı Gülüm Benim/Gülümse Biraz Allah Allah/Hülya (25 may 1987) Kara Zindan (22 iyul 1988) Fosforlu Cevriyem Kralın Konseri-Anılarım İnsanlar (1990) Dünü Ve Bugünü İle (1992) Vur Gitsin Beni-Yemin Ettim Ben Aşk İçin Ölürüm Imparatordan Uzun Havalar Ah Keşkem (1992) Mega Aşk (1993) Haydi Söyle (1994) İbrahim Tatlıses Klasikleri (1995) Ben De İsterem (1996) At Gitsin (1998) Selam Olsun (1999) Türkülerimiz (2000) Türkü Dinle Türkü Söyle (2000) Yetmez Mi (2001) Tek Tek (2003) Aramam (2004) Sizler İçin (2005) Bulamadım (2007) Neden(2008) Yağmurla Gelen Kadın (2009) Hani Gelecektin (2011) Mucize (2013)
Atomun nüvəsi

Atom nüvəsi atomun mərkəzində yerləşən, proton və neytronlardan ibarət kiçik ve sıx bir bölgədir. Atom nüvəsi1911-ci ildə Ernest Rezerford tərəfindən kəşfedildi. Bu kəşf, 1909-cu ildə həyata keçirilən Geiger-Marsden qızıl lövhə təcrübəsinə istinad edir. Neytron’un 1932-ci ildə kəşfindən sonra, nüvənin proton və neytronlardan ibarət olduğu modeli Dmitri Ivanenko və Werner Heisenberg tərəfindən sürətlə inkişaf etdirildi. Atomun kütləsinin demək olarki bütünü nüvə içərisindədir, elektron buludunun atom kütləsinə qatqısı olduqca azdır. Proton ve neytronlar nüvə qüvvəsi tərəfindən nüvəni əmələ gətirmək ücun birbirlerinə bağlanmışdır. Atom nüvəsinin diametri 1.75 fm 1.75 fm-den (1.75×10−15 m) 15 fm’yə qədər çatir.
Atomun nüvəsi

Hidrogen atomunnüvəsinin diametri (tek bir protonun diametri) üçün 1.75 fm(1.75 × 10^-15m)’dir Daha ağır atomlarda, misal üçün uraniumda, nüvənin diametri 15 fm’ye qədər cata bilir. Bu ölçülər atomun öz diametrindən (nüvə + elektron buludu) çox daha kiçikdir. Atom nüvəsinin quruluşu və nüvəni bir arada tutan qüvvələr üzerində araşdırmalar apararan fizikanın bölməsinə nüvə fizikası adlanır. Nüvə 1911-ci ildə Ernest Rutherford’un Thomson’a aid üzümlü kek atom modeli üzerindəki tecrübələrinin səyləri nəticəsində tapılmışdır. Elektron daha öncələr J.J Thomson’un şəxsən özü tərəfindən keşfedilmişdir. Atomların elktroneytral olması məlumatından yola çıxaraq Thomson müsbət yüklərin də olması lazım gədiyini öne sürdü. Onun üzümlü kek atom modelində iddia etdiyi şey atom içərisindəki mənfi elektronların müsbət yüklü kürə içərisində təsadüfi şəkildə paylanmış olmasıdır.
Atomun nüvəsi

Daha sonra Ernest Rutherford bir təcrübə tərtib etdi və onun yönləndirməsiylə Hans Geiger və Ernest Marsden tərəfindən bu təcrübə həyata keçirildi. Bu təcrübə, metal folqanın incə lövhəsinə göndərilən alfa hissəciklərinin meyl etməsi ilə bağlıdır. Əgər Thomson’un atom modeli doğrudusa, müsbət yüklü alfa hissəciklərinin izlediyi yolda çox kiçik bir meyl etmə ilə metal lövhədən keçmələri gerekdiyini düşündü. Çünki, Thomson’un atom modelində qarışıq kimi düşünülən müsbət vemənfi yükler lövhənin neytral kimi görünməsini təchiz edər və lövhənin alfa hissəciklərinə elektroneytral olaraq təsir etməsini gözleyirdi. Rutherford üçün sürpriz bir şəkildə, hissəciklərin çoxu böyük bucaqlarla meyl etmisdir. Böyük ve sürətli hərəkət edən alfa hissəciklərinin meyl etməsi səbəbi ilə çox güclü bir qüvvənin olması lazım olduğunu aşkar etdi çünki alfa hissəciyinin kütləsi bir elektrondan təqribən 8000 kat daha böyükdür. Rutherford, üzümlü kek atom modelinin doğru olmayacağını və alfa hissəciklərinin meyl etməsinin ancaq müsbət və mənfi yüklerin birbirindən ayrı olduğunda gərçəkləşəbiləcəyinin fərqinə vardı.
Atomun nüvəsi

Atomun kütləsinin müsbət yüklü bir nöqtədə toplandiğıni gördü. Bu da müsbət yük və kütlənin intensiv bir merkezde olduğu nüvə atomu düşüncəsini doğruladı. Kəlməsinin kökü Nucleus (nüvə) sözcüyü Latınca kiçik cəviz anlamına gələn nucleus’dən götürülmüşdür. Maykl Faraday bu terimini 1844-cü ildə, atomun mərkəzini ifadə etmək üçün istifadə etmişdir. Müasir atom üçün anlamı 1912-ci ildə Ernest Rutherford tərəfindən irəli sürülmüşdür. Amma atom termini üçün "nucleus" terminini mənimsəmə asan olmadı. Misal üçün Gilbert N. Lewis 1916-cı ildə yayımladığı məşhur "Atom ve Molekul" məqaləsində "Atom özək (nüvə) və xarici qabiq qatindan ibarətdir " cümləsiylə atomu ifadə etmişdir.
Atomun nüvəsi

Nüvənin quruluşu Atom nüvəsi proton və neytronlardan ibarətdir. Proton və neytronlar kvark adlanan təməl hissəciklərin bir təzahürüdür. Proton və neytronlar, barion adı verilən hadronların qərarlı birləşimlərindəki güclü nüvə qüvvələri ile bir arada tutulur. Güclü nüvə qüvvələri hər bir barion tərəfındən yetərincə uzağa qədər uzanır beləliklə müsbət yüklü protonlar arasındakı itələmə elektrik qüvvəsinə baxmayaraq protonlar və neytronlar birbirine bağlanır. Güclü nüvə qüvvələri çox qısa məsafəli təsirə sahibdir nüvənin xaricində təsiri 0’a düşür. müsbət yüklü nüvənin toplu təsiri ilə elektronegativ olan elektronlar nüvə ətrafındakı yörüngələrdə tutulmaqdadır. nevə ətrafındaki yörüngelerdə hərəkət edən mənfi yüklü elektronlar topluluğu bəlli konfigrasiya üçün bənzərlik göstərir.
Atomun nüvəsi

Bu topluluq toplam elektron sayına bərabərdir və bunlar öz yörüngələrində qərarlıdır(stasionardir).Kimyəvi elementlər atomları təmsil edir və bir atom, nüvəsindəki proton sayı ile təyin olunur. Neytral bir atomda, nüvədəki proton sayına bərabər miqdarda elektron vardır. Kimyəvi elementlər öz elektronlarını paylaşaraq birleşmə metodu ilə daha qərarlı elektron düzülümünə sahib olabilirlər. Elektron paylaşımı ilə nüvənin etrafında qərarlı elektronik yörüngələr yaratmanın təsiri öz makro dünyamızın kimyasında görebilirik. Protonlar, nüvənin bütün yükünü göstərir, beləliklə öz kimyasal şəxsiyyətini tanımlayır. Neytronlar elektrik baxımından neytraldir lakin nüvənin kütləsinə demək olarkiprotonlar ilə eyni dərəcədə rol oynayırlar. Neytronlar izotop faktini açıqlmaga kömək edir.İzotop eyni kimyəvli elementin müxtəlifliyidir.
Atomun nüvəsi

Bu kimyəvi elementler yalnızca atom kütləsi baxımından fərqlilik göstərməkdədir. Kimyəvi təsirləri baxımından aralarında fərq yoxdur. Proton və neytronlar Protonlar və neytronlar birbirindən fərqli bərabər spin kvant nömrələrinə sahib fermiyonlardır. Buna görə iki proton və iki neytron eynı fəza dalğa funksiyasini paylaşabilir çünki iki proton və iki neytron eyni kvant xüsusiyyətinə sahib deyildir. Bunlar bəzən eyni hissəcik olan nükleonun fərqli kvant nömrələri olaraq görülməkdədir. İki fermion (İki proton ya da iki neytron ya da bir proton + bir neytron kimi) cütü olaraq birbirinə bağlı olduğunda bozon kimi davranabilməkdədir. Hiper nüvənin nadir vəziyyətlərdə, bir ya da daha artıq kuark ya da qeyri adi quark daxil olan və hyperon adı verilən üçüncü barion da dalga funksiyasını paylaşabilir.
Atomun nüvəsi

Amma bu tip nüvə son dərəcə dayanıqsızdır və Dünya üzərinde rast gəlinmir yalnızca fizikanın yüksək enerjiylə əlaqəli təcrübələrində müşahidə edilə bilinir. Neytron müsbət yüklü nüvənin yarısına (0.3fm) və bu müsbət yükün bərabərləşdiyi onun ətrafında orbitallar üzrə hərəkət edən mənfi yükün yarısına (0.3 fm ilə 2 fm)’yə sahibdir. Proton təqribən müsbət yük paylaşımına sahibdir. Atom nüvəsi güclü nüvə qüvvələri tərəfındən bir arada tutulur. Bu qalıcı güclü qüvvə kuarkları birbirinə bağlayaraq proton və neytronların əmələ gəlməsini təchiz edən güclü təsirin kiçik nəticəsidir. Bu qüvvə neytronlar ilə protonlar arasında daha zəifdir çünki öz içlərində neytral hala gətirilməkdədir. Eyni şəkildə neytral atomlar arasındakı elektromaqnit qüvvəsi (misal üçün iki ədəd stabil qaz atomu arasındaki Van der Waals Qüvvələri) atomun hissəciklərini içdən birlikdə tutan elektromaqnit qüvvəsinə göre olduqca zəifdir.