LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Kreml (Moskva)

1990-cı ildə Kreml UNESCO-nun Ümumdünya İrsi Siyahısına daxil edildi. 1991-ci ildə Kreml Rusiya prezidentinin iqamətgahı oldu. 90-cı illərdə Kreml ərazisində bərpa işləri aparıldı,Təsirli Palatanın Qırmızı eyvanı və Böyük Kreml Sarayının Aleksandr və Müqəddəs Andreyev salonları, Senat Sarayı nəticədə bərpa edildi. 1996-2000-ci illərdə Kremlin divarları və qüllələri bərpa edildi. 2001-ci ildə, Kremlin İvanovskaya meydanındakı 14-cü binada təmir işləri başladı. 2011-ci ilə qədər bütün prezident administrasiyası xidmətləri Köhnə Meydana köçürüldü. Rusiyanın ilk prezidenti Boris Yeltsinin ofisinin salonu Yekaterinburqdakı onun adına olan prezident mərkəzinə köçürüldü.
Kreml (Moskva)

2014-cü ilin iyul ayında Rusiya Prezidenti Vladimir Putin heç bir memarlıq və ya tarixi dəyəri olmayan 14-cü binanı . və Moskva Kremlinin tarixi görünüşünü təzələmək və bu yerdəki qədim monastırları - Aleksey metropolitanı və Voznesenski tərəfindən qurulmuş, Dmitri Donskoy Evdokiya Dmitriyevnanın dul arvadı tərəfindən qurulmuş Çudov monastrını bərpa etməməyi, təklif etdi. Təklif Moskva meri S. S. Sobyanin, Moskva Kremlin Muzeyləri direktorunun müavini, qədim rus memarlığı mütəxəssisi A. L. Batalov, Moskva Memarlıq İnstitutunun rektoru D. O. Şvidkovski və Moskva Kremlinin komendantı S. D. Xlebnikov ilə görüşdə müzakirə edildi. 14-cü bina bir neçə il əvvəl demək olar ki söküldüyü üçün, təklif xüsusilə müzakirə üçün böyük maraq oyatdı. 2016-cı ilin yazında 14-cü binanın binası tamamilə söküldü. İlk dəfə Kremlin təpəsi və içində gizlənmiş XII əsrin mədəni və mənəvi irsinin təbəqələrinin tədqiqatları üçün genişmiqyaslı arxeoloji imkanlar yaradıldı.
Kreml (Moskva)

Araşdırma Rusiya Elmlər Akademiyasının Arxeologiya İnstitutu tərəfindən aparılmışdır. Qazıntı işlərinin sonunda, monastırların bərpası üçün layihə hazırlanarkən onların yerində bir meydan quruldu. 2017-ci ilin qışında, Moskvanın İvanovskaya meydanında Kiçik Nikolaevski Sarayının və Çudov Monastırının yaxşı qorunan qədim təməlləri ilə tanış olmağa imkan verən ilk "arxeoloji pəncərələr" açıldı. Spasskaya küçəsinin altında yerləşən Yekatrina kilsəsinin qalıqları aşkar edilmiş və ə Kremlin ziyarətçilərindən gizlədilir. Moskva Kreml Dövlət Tarix və Mədəniyyət Muzeyi-Qoruğu, Moskvalılar və paytaxt qonaqlarını məhv edilmiş ziyarətgahların tarixi ilə tanış edən yeni bir turizm marşrutu açdı. Spasskaya Qülləsindən birbaşa Qırmızı Meydana çıxmaq, indi yeni muzey ekspozisiyası ilə tanış olan Moskva Kremlinə gələnlər üçün açıqdır. Divarlar və qüllələr Mövcud divar və qüllələr 1485-1516-cı illərdə inşa edilmişdir.
Kreml (Moskva)

Divarların ümumi uzunluğu 2235 m, hündürlüyü 5 ilə 19 m arasındadır, qalınlığı 3.5 ilə 6.5 m arasındadır. Divarlar baxımından düzgün olmayan üçbucaqlar təşkil edirlər. Lombardiya ənənəsinə görə divarın yuxarı hissəsi, divarın yuxarı hissəsindəki bütün bürclərdən 1045-i göyərçin quyruğu şəkilli dişlərlə bəzədilmişdi. Əks hissələrdə əyilmiş boşluqlar var.Divarlar genişdir, boşluqlar tağlarla örtülmüşdür. Xarici tərəfdən divarlar hamar, daxili tərəfində isə tağlı nişlərlə - strukturun qurulmasını asanlaşdırmaq və gücləndirmək üçün hazırlanmış ənənəvi bir texnika ilə bəzədilmişdir. Divarlar boyunca 20 qüllə var. Üçbucağın künclərində dayanan üç qüllənin dairəvi bir kəsiyi var, qalanları kvadratdır.
Kreml (Moskva)

Ən yüksək qülləsi hündürlüyü 79,3 m olan Troitskaya qülləsidir. Qüllələrin əksəriyyəti XVII əsrin ikinci yarısında onlara verilmiş vahid memarlıq üslubunda hazırlanmışdır. Nikolskaya Qülləsi XIX əsrin əvvəllərində yalançı qotik üslubunda yenidən qurulmuş ümumi ansambldan fərqlənir. 1485–1516-cı illərdə Kreml divarlarının inşasına İtalyan memarları Anton Fryazin, Marko Fryazin, P. A. Solari və Aleviz Fryazin Starı rəhbərlik edirdi. Kərpic divarları kənara bir qədər geri çəkilməklə ağ daş xətti boyunca quruldu. Spasskaya qalasından başlayaraq, Kremlin ərazisi şərqə doğru artırıldı.
Kreml (Moskva)

Tainitskaya Qülləsi ilk olaraq 1485-ci ildə cənub tərəfə qoyuldu və beş il sonra qalanın bütün cənub hissəsi tikildi. Divarların və qüllələrin inşası üçün hər biri 8 kq ağırlığında böyük (30 × 14 × 17 sm və ya 31 × 15 × 9 sm) kərpic istifadə edilmişdir. Ön divarlar ağ daşla doldurulmuş kərpicdən döşənmişdi. Ən yüksək divarlar təbii su maneəsi olmayan yerdə Qırmızı Meydanda qurulmuşdu. Divarlarda Spasskaya, Nabatnaya, Konstantino-Yeleninskaya, Troitskaya, Borovitskaya, Blaqoveşcensk və Petrovskaya qalalarında vuruşlar var idi. Əvvəlcə divarın içərisindəki bütün qüllələr arasında silindrik tağlarla bağlanmış bir keçid var idi. Keçidlərin çoxu vaxt keçdikcə tikinti tullantıları atılmasına baxmayaraq Konstantin-Eleninsky və Nabatnaya qalaları arasındakı hissə qorunub saxlanılmışdır. Bəzi hallarda istehkamların hüdudlarından kənara çıxan divarların altındakı boşluqlar və keçidlər də var idi. XVIII əsrin əvvəllərində Neqlinnaya divarlardan daha da geri çəkildi. Qüllələrə yeni silahlar quraşdırmaq boşluqlar daraldı.
Kreml (Moskva)

Eyni zamanda, divarların əvvəllər mövcud olan teos damları yanmışdı. 1702–1736-cı illərdə, sonradan bərpa edilən divarın bir hissəsi Arsenalın inşası üçün söküldü. 1771–1773-cü illərdə, sonradan bərpa edilən Beklemişevskaya və Blaqovesşçenskaya qalaları arasındakı cənub divarının bir hissəsi də V. I. Bajenovun layihəsinə görə Kreml Sarayının inşası üçün söküldü. 1802-1805-ci illərdə qüllələr əsaslı təmir edilmişdir: demək olar ki, bütün dal oxatanları söküldü. 1812-ci il müharibəsi divarlara ciddi ziyan vurdu, Nikolskaya qalası, Neqlinnaya boyunca qüllələr və divarlar xüsusilə zədələndi. Qalanların təmiri və bərpası 1817-1822-ci illərdə aparılmışdır.
Kreml (Moskva)

Təmir işləri zamanı Borovitskaya və Vodovzvodnaya qüllələrinin görünüşünə yalançı qotik dekorasiya detalları əlavə edildi. 1866-1870-ci illərdə Kremlin divar və qüllələrinin bərpasını memarlar N. A. Şoxin, P. A. Gerasimov, F. F. Rixter aparmış, binaları orijinal görünüşlərini verməyə çalışmışlar. Bərpa prosesi zamanı Borovitskaya qülləsindən yalançı qotik dekorativ detallar itdi, lakin Kreml divarları və qüllələrinin orijinal detallarının bir çox elementi itirildi və səhv sənədlərlə əvəz olundu. XIX əsrin ikinci yarısında evlərin məişət ehtiyacları üçün uyğunlaşdırılması zamanı qüllələrə və divarlara ziyan vuruldu. İnqilab zamanı zərər çəkmiş Nikolskaya və Beklemişevskaya qalaları 1918-ci ildə təmir edildi.
Kreml (Moskva)

Divarların müayinəsi və qismən bərpası 1931-1936-cı illərdə aparılmışdır. 1935-1937-ci illərdə beş qülləyə yaqut beşguşəli ulduzlar quraşdırılmışdır. Kremlin divarları və qüllələrinin növbəti bərpası 1946-1953-cü illərdə aparılmış, bu müddətdə divarların təmizlənməsi və təmiri, boşluqlar və parapetlər bərpa edilmiş, bir sıra qüllələrdə detallar aşkar olunmuş, Spasskaya, Troitskaya və Nikolskaya qalalarının zirvələri mis təbəqə ilə bərkidilmişdir. Bərpa komissiyasına görkəmli elm adamları və bərpaçılar daxil edilmişdir: İqor Qrabar, V. N. Lazarev, M. V. Alpatov, P. D. Korin, D. P. Suxov və başqaları. Moskva Kremlinin qüllələri haqqında daha çox məlumata baxın: Kafedrallar Saray tikililəri Digər tikililər Meydanlar və bağlar Böyük knyaz Sergey Aleksandroviçin abidəsi İtirilmiş bina və abidələr Sonradan Böyük knyaz Sergey Alexandroviçin abidəsi əvvəlki yerində (2017-ci il) yenidən quruldu. Mövcud təşkilatlar Moskva Kremlin ərazisində aşağıdakı təşkilatlar fəaliyyət göstərir: Rusiya Federasiyası Prezidentinin rəsmi ofisi (Senat Sarayında yerləşir); “Moskva Kremli” Muzey-Qoruğu; Böyük Kreml Sarayı - Rusiya Federasiyası Prezidentinin iştirakı ilə rəsmi mərasimlər (dövlət mükafatlarının təqdim edilməsi, etimadnamələrin təqdim edilməsi və s.); Dövlət Kreml Sarayı (əvvəllər Konqreslər Sarayı) - müxtəlif tədbirlərin keçirildiyi məkan; Rus Pravoslav Kilsəsi (Arxangelsk, Anksiyasiya və Fərziyyə və Çöküntü kilsələrindən ibarət); Rusiya Federasiyasının Federal Təhlükəsizlik Xidməti (dövlətin ən yüksək vəzifəli şəxslərini qorumaq funksiyalarını yerinə yetirir); Kremlyovskiy qida zavodu (Moskva Kremlinin ərazisində dövlət qəbulları, protokol tədbirləri və qeyd etmələri təmin edir).
Kreml (Moskva)

Moskva Kremli — Avropadakı bugünə kimi qorunmuş ən böyük qaladır. Kreml divarlarının bürcləri göyərçin quyruğu (merlonlar) şəklində olub, italyan qvelflər və gibellinlərinin qalalarında olan fərqli bürclərlə eyni görünüşə malikdir. Tarixi təsvirlərə və 1680-ci illərin əvvəllərindən 1880-ci illərin əvvəllərinə qədər mənzərəli görüntülərə görə Kremlin divarları ağ rəngə boyanmışdır. Hal-hazırda, Kremlin divarları vaxtaşırı qırmızı mat boya ilə rənglənir. Böyük Vətən Müharibəsi illərində Kremli yaşayış binaları kimi göstərmək üçün Moskva Kremlinin divarlarına pəncərələr çəkilmişdi,divarların özləri qismən sarı rəngdə rənglənmiş,bağın kənarından divarın üstünə atılan geniş kətan ilə təsvir edilmiş küçə keçirdi. Xarici keçidlər Travel2moscow.com – Official Moscow Guide Arxivləşdirilib 2015-05-09 at the Wayback Machine History of the Kremlin Arxivləşdirilib 2010-09-26 at the Wayback Machine Moscow Kremlin State Historical and Cultural Museum Sanctuary Open Kremlin Arxivləşdirilib 2010-05-16 at the Wayback Machine Rare access inside the Kremlin, video news report from BBC News Online, 17 January 2013 Putin's Kremlin helipad cost $6.4 million – Official, RIA Novosti, 18 May 2013
Özbəkistan əhalisi

MKİ-ə əsasən Özbəkistan Republikası əhalisinin sayına görə dünyada 239 ölkə arasında 44-cü yerdə dayanmaqdadır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 2005-ci ilə olan məlumatlarına əsasən Özbəkistanda 136 müxtəlif millətin nümayəndəsi yaşayır. Rəsmi təxminlərə əsasən daimi əhalinin 81.7 %-i özbəklərdən ibarətdir. Ümumi əhali 1 iyul 2012-ci il tarixinə Özbəkistan Respublikasının əhalisi 29735.7 min nəfər olmuşdur. 1 oktyabr 2012-ci il tarixinə Özbəkistan Respublikasının əhalisi 29874.6 min nəfər olmuşdur. 1 yanvar 2013-ci il tarixinə Özbəkistan Respublikasının əhalisi 29994.6 min nəfər olmuşdur. Milli tərkib
Eksperiment

Eksperiment — [lat. experimentum – yoxlama, sınaq, təcrübə] 1) təcrübə, sınaq, yoxlanış; 2) elmi yoxlama, elmi təcrübə; 3)cəmiyyətin ictimai iqtisadi təcrübəsi olub, dərk etmənin mənbəyi, hipotez və nəzəriyyənin həqiqilik meyarı; 4) müasir psixologiya elmində əsas tədqiqat üsullarından biri; 5) elmdə nəzəri cəhətdən dərk edilmiş vasitələrlə həyata keçirilən hissi-predmet fəaliyyəti. Eksperiment (lat. experimentum — təcrübə, sınaq) — süni yaradılan şəraitdə müəyyən hadisələrin tədqiq edilməsi, elmi metod. İnsanın daxili aləmini müxtəlif situasiya və münasibətlər üzə çıxarır. Məhz, bu halında insanın psixi tarazlıq halı pozulur və o, debilliyin, infantilliyin, dəliliyin hüdudlarında ləngərləməyə başlayır. İnsanın eksperiment vasitəsilə tədqiqi, məhz belə məqamlarda situasiyanı süni surətdə yaratmaq ("modelləşdirib"), tərəfdaşı bərkə-boşa, çək-çevirə salmaqla onun barədə hansısa nəticə çıxarmaq məsələsini əhatə edir. Eksperiment zamanı eksperimentin nəticəsinə təsir göstərə biləcək bütün digər dəyişənlər və şərtlər aradan qaldırılmalı və ya elə edilməlidir ki, onlar axıra qədər sabit səviyyədə qalsın.
Eksperiment

Ekspertiza – 1)yoxlamadan keçirmə, yoxlama prosesi; 2)düzgün bir qərara gəlmək üçün hər hansı bir məsələnin mütəxəssislər tərəfindən öyrənilməsi, yoxlanması. Məsələn, elmi ekspertiza, materialları ekspertizaya göndərmək; 3)cinayət işləri və ya mülki işlər üzrə faktiki məlumatların və halların müəyyən edilməsi məqsədilə prosessual qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş qaydada ekspertlər tərəfindən aparılan tədqiqat. Məsələn, ekspertiza üzvü, ekspertizanın qərarı. Eksperimental – 1)təcrübi, eksperiment aparmaq yolu ilə yoxlama üsulu; Məsələn, eksperimental tədqiqat üsulu, təcrübə üçün ayrılmış (təyin edilmiş), eksperimental zavod, eksperimental şöbə; 2)hədd, kənar; 3)mürəkkəbliyi və təhlükəliliyinə görə fövqəladə. Eksperimental tədqiqatlar – elmi araşdırmaların aparılması və ya praktiki təcrübə əsasında əldə olunmuş biliklərə əsaslanan və insanın həyat və sağlamlığının qorunmasına yönələn elmi fəaliyyət. R. Əliquliyev, S. Şükürlü, S. Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s. Fizikist — Fizik Deneyleri Lessons In Electric Circuits — Volume VI — Experiments Arxivləşdirilib 2008-02-19 at the Wayback Machine Description of weird experiments (with film clips) Arxivləşdirilib 2018-08-19 at the Wayback Machine Science Experiments for Kids Həmçinin bax Riyazi statistika Eksperimental psixologiya
Sitoplazma

Sitoplazma — hüceyrə qılafının daxilində yerləşən şəffaf, yarımmaye qatı və özlü kolloid məhluldur. Xarici mühitdən plazmatik membranla ayrılır. Sitoplazmanın mərkəzində nüvə yerləşir. Digər orqanoidlər: mitoxondrilər, endoplazmatik şəbəkə, ribosomlar, Holci kompleksi və s. sitoplazmada səpələnmiş formadadır. Sitoplazmada həmçinin hüceyrənin həyat fəaliyyətinin məhsulları: zülallar, yağlar, lipidlər, hüceyrənin skletini təşkil edən kiçik borucuklar və saplar da vardır. Sitoplazma maddələr mübadiləsinin əsas mərkəzidir. O, nüvə və digər bütün orqanoidləri özündə birləşdirir, onların qarşılıqlı əlaqəsini təmin edir, membranla orqanoidlər arasında fiziki-kimyəvi və fermentativ əlaqəni təmin edir. Beləliklə, hüceyrənin vahid və canlı sistemini yaradır. Sitoplazma, protoplazmanın əsas hissəsini təşkil edir.
Sitoplazma

Bunun içərisində protoplazmanın digər komponentləri yerləşir. O, eləcə də, əsasən erqast maddə kütləsinin yerləşdiyi hüceyrə şirəsini də əhatə edir. Sitoplazmanın içərisində protoplazmanın canlı komponentləri və onda toplanan maddələr yerləşir. Cavan hüceyrənin daxili tamamilə sitoplazmadan ibarətdir. Sitoplazmanın içərisində hüceyrə şirəsinin əhatə etdiyi yer vakuol adlanır. Vakuollar çoxalıb iriləşdikcə, sitoplazmanı qılafa doğru sıxışdırır. Sitoplazma 3 hissəyə ayrılır. Onun ən xarici və ən daxili hissələrini təşkil edən molekullar kipləşir və onu hüceyrənin qovuşduğu digər hissələrdən ayırır. Buna müvafiq olaraq sitoplazmanın qılafla birləşən hissəsi plazmolemma adlanır.
Sitoplazma

Onun ən daxili qatı mezoplazma adlanır. Sitoplazmanın xarici və daxili qatları yarımkeçirici olub, seçicilik qabiliyyətinə malikdir. Onlar müəyyən maddələri çox asanlıqla, bəzilərini isə çox çətinliklə daxilə buraxır, yaxud tamamilə buraxmır. Sitoplazmanın əsasını zülallar və lipidlər təşkil edir. Yaşayış prosesində onun içərisində suda həll olan və həll olmayan çox müxtəlif maddələr toplanır. Sitoplazmanın tərkibində 85–90% su vardır. Çox mürəkkəb kimyəvi tərkibə malik sitoplazma arası kəsilmədən dəyişir. Hüceyrə sitoplazmasında kolloidal vəziyyət pozulduqda pıxtalaşma hadisəsi nəticəsində hüceyrə ölur. Bir çox bitki mənşəli məhsulları 600 C-dən yuxarı temperaturda qızdırdıqda sitoplazma koaqulyasiya edir və zülallar pambığaoxşar çürüntü şəklində çökür.
Sitoplazma

Sitoplazmada suyun miqdarı həddindən artıq azaldıqda isə, bunlar pıxtalaşma nəticəsində məhv olurlar. Hər hüceyrə maksimal qüvvə ilə suyu özünə sorur, nəticədə hüceyrənin möhtəviyyatı qılafa təzyiq göstərir. Hüceyrə qılafı elastiki olduğu üçün bu təzyiqin təsirindən enliləşir, qılaf eyni zamanda gərginlik xassəsi daşıdığından, həm də sıxılmağa başlayır, sıxılma nəticəsində qılaf hüceyrənin daxili möhtəviyyatına təzyiq göstərir. Sıxılma nəticəsində enliləşmiş qılafın hüceyrə möhtəviyyatına göstərdiyi təzyiq turqor təzyiqi adlanır. Turqor təzyiqi nəticəsində hüceyrə gərgin vəziyyət alır. Hüceyrənin belə bir gərgin vəziyyəti turqor vəziyyəti adlanır. Hüceyrələrin və bütün orqanizmin turqor vəziyyəti normal vəziyyətdir. Hüceyrə su ehtiyatını itirdikdə gərginlik azalır, turqor vəziyyəti pozulur. Artıq daxildən qılaflara təzyiq edilmir, onlar boşalır, bəzən də qırışır.
Sitoplazma

Beləliklə, bitki ölüşkəyir. Hüceyrədə turqor vəziyyətinin pozulmasına plazmoliz deyilir. Plazmoliz zamanı protoplazma hüceyrənin divarından aralanır və komacıq şəklində hüceyrənin içərisinə çəkilir. Bitkilər yenə də su sorduqda, normal vəziyyət alır, yəni hüceyrələrdə turqor vəziyyəti bərpa olunur. Belə plazmolizə qayıdan plazmoliz və ya deplazmoliz deyilir. Məhz buna görə xiyarı duza qoymazdan əvvəl 2–6 saat soyuq suda saxlayırlar.Sitoplazma rəngsiz, qatı, şəffaf məhluldur. Sitoplazma sudan, mineral maddələrdən və üzvi maddələrin xüsusilə zülalların iri hissəciklərindən (molekulardan) ibarətdir. Bu maddələrin hissəcikləri su ilə əhatə olunur.
Gülağa Məmmədov

Gülağa Allahverdi oğlu Məmmədov (28 iyun 1925, Lənkəran, Lənkəran qəzası – 7 iyun 1994, Bakı) — Azərbaycan müğənnisi, Azərbaycan SSR xalq artisti (1982). Gülağa Məmmədov 1925-ci il iyunun 28-də Lənkəranın Kiçik Bazar adlanan məhəlləsində anadan olub. Bakıda boya-başa çatıb. Çox kasıb ailədə böyüyüb. Atası çəkmətikən, anası evdar qadın olub. Kirayədə yaşayıblar, ailə atasının cüzi qazancı ilə dolanıb. Uşaqlıqdan musiqiyə böyük marağı olan Gülağa tez-tez qonşu uşaqları başına yığıb, onlara mahnılar oxuyarmış.
Gülağa Məmmədov

12 yaşında olarkən, təsadüfən küçələrindən keçən bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov məlahətli uşaq səsi eşidərək ayaq saxlayır. Üzeyir bəy Moskvada keçiriləcək Azərbaycan Mədəniyyəti və İncəsənəti ongünlüyünə Koroğlunun ariyasını ifa etmək üçün elə bu yaşda istedadlı uşaq axtarırmış. Gülağanın səsinə valeh olan bəstəkar həyətə keçir və balaca istedadla tanış olur. Onu Opera Teatrında keçiriləcək müsabiqəyə dəvət edir. Azyaşlı Gülağa Üzeyir Hacıbəyov, Bülbül, Səid Rüstəmov kimi görkəmli sənətkarların münsiflər heyətinin tərkibində olduğu müsabiqədə iştirak edir və səsi bəyənilir. Gülağa Məmmədov 1938-ci ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan mədəniyyəti ongünlüyünün iştirakçısı olur. Böyük Teatrın səhnəsində Maestro Niyazinin müşayiəti ilə ifa etdiyi Koroğlunun "Səni gördüm, aşiq oldum" ariyası böyük alqışlarla qarşılanır.
Gülağa Məmmədov

Gülağa 15 yaşında Səid Rüstəmovun ansamblına qəbul edilir. Sonra Konservatoriyada təhsil alır. O, 20 yaşından Musiqili Komediya Teatrında çalışmağa başlayır. "Arşın mal alan", "Beşmanatlıq gəlin" və digər tamaşalarda baş rolları oynayır, lakin bir neçə ildən sonra teatrdan ayrılır. Konservatoriyada oxuduğu illərdə Gülağa vokal dərsini Bülbüldən, muğamın sirlərini isə Sarabskidən öyrənmişdi. Oxuduğu mahnıların çoxu isə Səid Rüstəmova məxsus olurdu, çünki Səid Rüstəmov mahnılarının əksəriyyətini xüsusi olaraq Gülağa üçün yazırdı. Tofiq Quliyevin də, Cahangir Cahangirovun da əsərlərini ilk səsləndirən Gülağa Məmmədov olub.
Gülağa Məmmədov

Gülağa Məmmədov 15-dən çox bədii filmdə, teatr tamaşalarında xarakterik musiqi nömrələri ifa edib. Respublikada fəaliyyət göstərən əksər xalq çalğı alətləri ansambllarıyla, simfonik orkestrləriylə birgə çıxışlar edib. Müslüm Maqomayev adına Dövlət Filarmoniyasının mahnı və rəqs ansamblında, Dövlət Musiqili Komediya Teatrında işləyib. 1952-ci ildən ömrünün sonuna qədər Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin (hazırda Səid Rüstəmov adına) xalq çalğı alətləri ansamblının solisti olub. "Ay qız", "Ana Kür", "Oxu, gözəl", "Şeir deyilmi", "Mənim qızım" kimi mahnıların hər birini özünəməxsus tərzdə ifa edib. Ölümündən sonra, 2002-ci ildə "Azərbaycantelefilm" şirkəti Gülağa Məmmədov haqqında qısametrajlı sənədli televiziya filmi çəkib. Bakıda çəkilən Filmdə Azərbaycan Dövlət Teleradio Verilişləri Şirkətinin videoarxiv materiallarından istifadə olunmuşdur.
Gülağa Məmmədov

Filmdə "Dəli Kür" filmindəki kadrlardan istifadə edilmişdir. Filmin ssenari müəllifi Kamil Şahverdi, rejissor Elçin Musaoğlu, operator Elxan Nəbiyevdir. Filmdə bəstəkar Vaqif Mustafazadənin musiqisindən istifadə olunub. Filmdə Gülağa Məmmədovun həyat yoldaşı Aliyə Məmmədova, qızı Gülarə, nəvəsi Ramiz də iştirak edib.. Mükafatları "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 9 dekabr 1982 "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adı — 29 iyul 1959 Filmoqrafiya Səadət yolu ilə (film, 1956) Sən niyə susursan? (film, 1966) İyirmialtılar (film, 1966) Dəli Kür (film, 1969) Payız melodiyaları (film, 1974) Azərbaycan elləri (film, 1976) Evlənmək istəyirəm (film, 1983) Gülağa Məmmədov (film, 2002) Qəmbər Hüseynli (film, 2007) Canlı ifasindan nümunələr Şeir deyilmi Gülərəm gülsən "Gözəl Quba" Oxu, Şövkət — Şövkət Ələkbərovanın 60 illik yubileyində
Brazilia

Brazilia (port. Brasília) — 1960-cı ildən Braziliyanın paytaxtı. Şəhər YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir. Şəhərin əhalisi şəhərətrafı ilə birlikdə 2,5 milyon nəfərdir. Braziliyada 1955-ci il prezident seçki kampaniyası zamanı namizəd Juselinu Kubiçek hakimiyyətə gələcəyi təqdirdə yeni paytaxt salınacağına dair vəd vermişdi.
Brazilia

1956-cı ilin aprelində o prezident seçildi və tezliklə yeni şəhərin layihələndirilməsi işləri başladı. Şəhərin baş planının hazırlanması memar Lusio Kostaya həvalə edildi. Bu işdə o Le Korbuzyenin ideyalarından istifadə etmişdi. İnzibati və ictimai binaların layihələndirilməsi isə memar Oskar Nimeyerə tapşırıldı. Yuxarıdan baxdıqda şəhər təyyarəyə bənzəsə də, Lusio Kosta şəhəri nəhəng kəpənək formasında layihələndirdiyini bildirmişdi.
Brazilia

22 aprel 1960-cı ildə şəhər rəsmən Braziliyanın paytaxtı elan edildi. Xarici keçidlər Brasília's Official Guide Arxivləşdirilib 2011-02-25 at the Wayback Machine GigaPan Panoramic Photographs and Info About Brasilia Arxivləşdirilib 2017-09-28 at the Wayback Machine (por.) Official Brasília site Arxivləşdirilib 2014-06-25 at the Wayback Machine (por.) Photos 360° of Brasilia – GUIABSB Arxivləşdirilib 2011-06-30 at the Wayback Machine (por.) About Brasilia Arxivləşdirilib 2014-07-14 at the Wayback Machine
İstisu (Kəlbəcər)

İstisu — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun İstisu qəsəbə inzibati ərazi dairəsində qəsəbə.İstisu kəndinin məşhur mineral suyu olan "İstisu" bulağı ətrafında 1928-ci ildə eyni adlı sanatoriyası salınmışdır. Kəlbəcər İstisu mineral ehtiyatı və "İstisu" sanatoriyası ilə dünyada tanınıb. İstisu sanatoriyası Kəlbəcərin qərb hissəsində – silsilə dağ yamaclarındadır. İstisu mineral bulaqları 1138-ci ildə güclü zəlzələ zamanı yerin qabarması, çatlaması nəticəsində əmələ gəlib. Öz kimyəvi tərkibi və fiziki xüsusiyyətlərinə görə, bu sular dünyada məşhur olan Karlovı-Varı bulaqlarının (Çexiya) eynidir və bir çox digər xüsusiyyətlərinə görə dünyada yeganədir. İşğal dövrü Bu ərazidə bioloji terrorizm üzrə qruplar fəaliyyət göstərirdi.
İstisu (Kəlbəcər)

2020-ci il noyabr ayının 25-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin uğurlu əməliyyatları nəticəsində Azərbaycana qaytarılıb. İstisuyun kimyəvi tərkibi İstisuyun hərarəti 58,8 0C dərəcədir. Cəmi mineralların sayı 6,7 qrama çatan 1 litr suyun tərkibi göstərir ki, litium, brom, yod, mərgümüş, fosfor, sink, mis, nikel, maqnezium, dəmir və s. kimyəvi maddələrlə zəngindir. Bu bulaqlardan biri 8 metrədək hündürlükdə fəvvarə vurur. İstisu mənbələrindən hər il 3 milyard 963 mln. litr su çıxır.
İstisu (Kəlbəcər)

Sudolduran sexlər isə bunun cəmi 22 mln. litrindən istifadə edir. Qalan 3 milyard 941 milyon 316 min litr su çaylara axıb gedir. İstisu mineral bulaq suyu hipertermal, karbon qazlı, hidrokarbonatlı-xloridli-sulfatlı-natriumludur. İstisu mineral bulaqları fəaliyyətdə olan 12 bulaqdan ibarətdir. 1 saylı buruq quyusundan çıxan suyun kimyəvi tərkibi: M4,9 CO7,1 HCO3S3.
İstisu (Kəlbəcər)

C134 SO41 T 61 dərəcə C-dir. Na75. Ca14 İstisu kurortunda mədə-bağırsaq xəstəliyinə, maddələr mübadiləsi pozğunluqlarına, sinir sistemi, hərəkət orqanları və ginekoloji, uroloji xəstəliklərə tutulanlar müalicə oluna bilirlər. İstisu mineral bulaqlarının suyundan alınan duzlar xronik qəbizlik, qaraciyər, öd kisəsi, qastrit və s. xəstəliklərin müalicəsində işlədilir. İstisuit mineralı amfibol qrupuna aid olan mineraldır. Onun tərkibi belədir.
İstisu (Kəlbəcər)

7,6 (Ca, Na) 0,5 (A1 Fe+3) (Si4O11) 2H2O Sütunvari kristallar və lifli (uzunluğu 2-3 sm) aqreqatlar əmələ gətirir. Külü boz rənglidir. Sərtliyi 5-5,5-dir. Kəlbəcər rayonu ərazisindəki Dəlidağ intruzivi ətrafındakı kontakt-metasomatik mineral assosiasiyasında vollastonitlə sıx paragenezdə rast gəlir. Burada istisu qarnitoit intrusivinin əhəngdaşı ilə kontaktında əmələ gəlmişdir. İstisu mineralı Kəlbəcər rayonundakı İstisu kurortunun adındandır.
İstisu (Kəlbəcər)

İstisu sanatoriyasının yaranma tarixi İstisuda müalicə-istirahət zonasının yaranması Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra, daha dəqiq desək, 1925-ci ildən Azərbaycan hökumətinin diqqət mərkəzində olmuşdur. Hələ 1926—cı ildə Respublika Ali İqtisad Soveti İstisudakı su mənbələrində istirahət-müalicə tikintiləri aparılması barədə qərar qəbul etmişdir. Sonralar bu məsələ Azərb KP MK-nin birinci katibi M.C.Bağırovun şəxsi diqqət mərkəzində olmuşdur. 1928-ci ildə isə İstisu sanatoryasının tikilməsi, yollar çəkilməsi sovetlərin qurultayında qaldırılmış, M.C.Bağırov öz məruzəsində İstisuya xeyli yer ayırmışdır. 30-cu illərin sonlarında M.C.Bağırov özü İstisuda olmuş, tikinti işləri ilə maraqlanmışdır. Xarici keçidlər Böyük Sovet Ensiklopediyası 15 il Kəlbəcərsiz Kəlbəcər rayonunun toponimləri Kəlbəcər rayonu
IELTS

IELTS (abbr. International English Language Testing System; ing. Beynəlxalq İngilis Dili İmtahanı Sistemi) - ana dili İngilis dili olmayanlar üçün İngilis dilinin beynəlxalq standartlaşdırma testi. ABŞ və digər ingilis dilli ölkələrdəki universitetlərdə təhsil almaq üçün əvvəlcə İngilis dili imtahanlarından keçmək lazımdır. Bir çox Amerika kollec və universitetləri iki testdən birini və ya hər ikisinin nəticələrini qəbul edir. Bu imtahanlardan biri “İngilis dili xarici dil qismində” mənasını verən TOEFL-dur. Digəri isə “Beynəlxalq İngilis dili İmtahanı sistemi” anlamına gələn IELTS-dir . IELTS testləri daha çox 121 ölkədə təşkil edilir.
IELTS

Bu imtahanların hər ikisini Azərbaycanda da vermək olar. IELTS-in icraçı direktoru Beril Meyronun sözlərinə görə, bu imtahanda da iştirakçıların sayı eyni olur. Xanım Meyron deyir ki, hazırda ABŞ-də 2 mindən çox universitet və kollec IELTS imtahanını qəbul edir. Ali təhsil ocaqları bu imtahanları bakalavr, magistr və ya hər iki dərəcə üçün istəyə bilər. IETLS yazılı imtahandır. IELTS-də də 4 qabiliyyət sınağa çəkilir: Oxu, yazı, danışıq və dinləmə. Ancaq IELTS-də danışıq testi üzbəüz müsahibə formatında keçirilir. İmtahan verən şəxs ESOL-dan qeydiyyatdan keçən müəllimlə danışır.
IELTS

ESOL “Başqa dildə danışanlar üçün İngilis dili” adlı qurumdur. Hər kəs eyni danışıq və dinləmə testindən keçir. Ancaq yazı və oxu üçün iki seçim var: Akademik və ya ixtisaslaşmış. Bu imtahanın qiyməti ölkədən ölkəyə fərqlənir. Ancaq Beril Mayron deyir ki, orta hesabla imtahan 160 dollardır. İELTS imtahanı 4 mərhələdə keçirilir: Dinləmə, oxuma, yazma və danışma.Dəyərləndirmə IELTS imtahan qiyməti 1-9 arası müəyyən olunur. 9 (Ekspert): Dilə tamamən hakimdir, yerində və doğru istifadə ilə yanaşı axıcı bir danışma və tam anlama qabiliyyəti. 8 (Çox yaxşı): Dilə tamamən sahib olmaqla yanaşı sadəcə nadir tutarsızlıqlara sahibdir.
IELTS

Sıx qarşılaşmayan vəziyyətlərdə yanlış anlaşılmalar ola bilər. Qarışıq vəziyyətlərdən baş çıxara bilər. 7 (Yaxşı): Dilə hakim olmaqla bərabər bəzi sıxlıqlarda tutarsızlıqlar və yanlış anlaşılmalar ola bilər. Qarışıq vəziyyətlərdən baş çıxara bilər və detallı anlatmaları anlayar 6 (Bacarıqlı): Ümumi olaraq dilə hakim olmaqla bərabər bəzi tutarsızlıqlar və yanlış anlaşılmalar yaşanar. Sıx vəziyyətlərdə qarışıq bir dil istifadə edə bilər. 5 (Məqbul): Dilə qismən hakimdir, çox vəziyyətdən baş çıxara bilsə də xətalar edər. Özlüyündə təməl biliklərə hakimdir. 4 (Sərhədli): Təməl biliklər sadəcə tanış şərtlər daxilində keçərlidir.
IELTS

Qarışıq vəziyyətlərdə sıx-sıx problemlər yaşayar. 3 (Çox sərhədli) Çox tanış məsələlərdə sadəcə ümumi vəziyyəti anlaya bilər və anlada bilər. 2 (Kəsintili): Sadəcə çox tanış məsələlərdə və sərhədli kəlmə qrupları xaricində həqiqi bir dialoq mümkün deyil. 1 (Dili bilmir): Bir-biriylə əlaqəsi olmayan bir neçə söz xaricində dili istifadə edə bilmir. 0 İmtahanda iştirak etməyib və ya dolayısıyla haqqında heç bir məlumat alınmayanlar üçün istifadə edilir. Xarici keçidlər Həmçinin bax
Ankara döyüşü

Ankara döyüşü — Osmanlı sultanı İldırım Bəyazid ilə Teymurləng arasında Ankaranın Çubuq Düzənliyində baş verən döyüş. Orta əsrlər tarixinin ən qanlı döyüşlərindən biri olan və Osmanlıların məğlubiyyəti ilə tamamlanan Ankara döyüşü Osmanlı İmperiyasının parçalanmasına və Fetrət Dövrü (1402–1413) olaraq bilinən bir iqtidar boşluğu dövrünün yaşanmasına gətirib çıxardı. Ümumi məlumat Ankara Döyüşü, Teymurla İldırım Bəyazid arasında 20 iyul 1402-ci ildə Ankara ya 20 km. yaxınlıqdakı Çubuq Düzənliyində olmuşdur. Döyüş olmadan əvvəl Teymur, İldırım Bayezidə dörd məktub göndərmiş, İldırım Bəyazid dörd məktubla ona cavab vermişdir.
Ankara döyüşü

Ancaq bu yazışmalar döyüşü önləyə bilməmişdir. Döyüşün qalibi Teymur olmuş, İldırım Bəyazid əsir düşmüşdür. Bu dörd məktub və cavablarının Türkcə surətləri, Konya Bələdiyyəsi Koyunoğlu Kitabxanası nr. 13435də qeydli olan əl yazması Münşeat və Mükatabatı Sultanıya məcmuəsində mövcuddur. Döyüşün gedişi Osmanlı sultanı I Bəyazid İldırımın 70 min ordusuna qarşı Teymurləng 150 minlik ordu və 32 fillə çıxdı.
Ankara döyüşü

1402-ci ilin yazında Teymur Ankaradan şərqdə yerləşən Sivas şəhəri daxil olmaqla bir neçə şəhəri zəbt etdi. Paytaxtı müdafiə edərək Bəyazid Sivasdan 150 km aralı olan və Teymurun atlılardan istifadə imkanını daraldan, dağlıq-meşəlik yerdə mövqe tutdu. Osmanlı ordusunun Misirlə əlaqəsini kəsmək və onu düzənliyə cəlb etmək üçün, Teymur Qeysəriyyəyə tərəf getdi, cənubdan Ankaraya çıxdı və onu mühasirəyə aldı. Bəyazid öz mövqelərindən çəkilib paytaxta tərəf tələsdi. Onda Teymurun qoşunları Ankaranın mühasirəsini qaldırıb, kiçik keçid edərək düşərgə saldılar və möhkəmləndilər.
Ankara döyüşü

Tez yürüşdən yorulmuş osmanlılar, əsas qüvvələrini mərkəzdə cəmləşdirərək döyüşə girdilər. Özbəklərin isə əksinə güclü cinahları və böyük ehtiyat qüvvələri var idi. Döyüşü Teymurun yüngül süvariləri başladı. Teymur ağır atlıların ardıcıl hucumlarıla osmanlıların sol cinahında durmuş serblərin cərgələrini pozdu və onları yandan aldı. Osmanlıların sağ cinahında durmuş 18 minlik tatar ordusunun və həmin cinahda duran 18 min Anadolu türkmən bəylərinin xəyanəti və Teymurun tərəfinə keçməsi döyüşün taleyini həlletdi. Osmanlıların özbəklər tərəfindən Ankara yaxınlığında darmadağın edilməsi onların Avropaya təzyiqini zəiflətdi və Konstontinopolun alınmasını yarım əsr gecikdirdi.
Dünya

Yer — Günəşə yaxınlığına görə Günəş sistemindəki üçüncü planet və həyat aşkar olunan yeganə göy cismi. Radiometrik tanışlıq və digər dəlillərə görə Yer 4,5 milyard il əvvəl yaranmışdır. Yerin cazibə qüvvəsi kainatdakı digər cisimlərə, xüsusən də Yerin yeganə təbii peyki olan Aya və Günəşə qarşılıqlı təsir göstərir. Yer 365 gün ərzində Günəş ətrafında öz orbiti boyu hərəkət edir. Bu müddət ərzində Yer öz oxu ətrafında 365 (366) dəfə fırlanır. Yerin fırlanma oxunun sabit müstəviyə əyilməsinə görə Yerdə fəsillər yaranır. Yer ilə Ay arasındakı qravitasiya qarşılıqlı əlaqəsi qabarma və çəkilmələrə səbəb olur. Yer Günəş sistemindəki ən sıx planetdir və dörd daxili planetin (Günəşdən olan uzaqlığa görə daxili planetlər —Merkuri, Venera, Yer, Mars) ən böyüyü və ən ağırıdır. Yerin xarici təbəqəsi (litosfer) milyonlarla ildir ki, səth boyunca hərəkət edən bir neçə sərt tektonik plitələyə bölünmüşdür.
Dünya

Yer səthinin təxminən 29 %-i qitələr və adalardan ibarət qurudur. Qalan 71 %-i isə su ilə, əsasən dünya okeanı və eyni zamanda hamısı birlikdə hidrosferi təşkil edən göllər, çaylar və digər təmiz su mənbələri ilə örtülüdür. Yer kürəsinin qütb bölgələrinin əksəriyyəti Antarktida buz təbəqəsi və Arktikanın dəniz buzları da daxil olmaqla buzla örtülmüşdür. Yerin daxili, bərk, metal nüvə və yerin maqnit sahəsini yaradan xarici maye nüvə, həmçinin tektonik plitələri hərəkət etdirən mantiya qatı ilə daim aktivdir. Yer tarixinin birinci milyard ilində həyat okeanlarda meydana gəldi və Yer atmosferinə və səthinə təsir göstərməyə başladı. Bu proses anaerob və daha sonra aerob orqanizmlərin çoxalmasına səbəb oldu. Bəzi geoloji dəlillər həyatın 4,1 milyard il əvvəl yaranmış ola biləcəyini göstərir. O vaxtdan bəri Yerin Günəşdən uzaqlığı, fiziki xüsusiyyətləri və geoloji tarixi həyatın təkamülünə və inkişafına təkan verdi. Yer üzərindəki həyat tarixində bioloji müxtəliflik uzun müddət təkamül dövrü keçirdi, bəzənsə kütləvi qırğınlarla fasilə verdi.
Dünya

Yer üzündə yaşayan bütün növlərin 99%-dən çoxunun nəsli kəsilmişdir. Bu gün Yerdəki növlərin sayı haqqında fikirlər dəyişkəndir: əksər növlər hələ də təsvir edilməmişdir. Yer kürəsində 7,7 milyarddan çox insan yaşayır və yaşamaq üçün onun biosferindən və təbii qaynaqlarından asılıdır. Siyasi baxımdan dünyada 200-ə yaxın suveren dövlət mövcuddur. Günəş sistemində aşkar olunmuş ən qədim material 4,5672± 0,0006 milyard il əvvələ aiddir. 4,54± 0,04 milyard il əvvəl isə ilkin Yer kürəsi əmələ gəlmişdir. Günəş sistemindəki cisimlər Günəşlə birlikdə meydana gəlmiş və inkişaf etmişdir. Nəzəriyyəyə görə, günəş nebulası (dumanlığı) molekulyar bir buluddan ayrılaraq dairəvi disk şəklində bükülməyə başlamış və sonra planetlər Günəşlə birlikdə bu diskdən böyümüşdür. Nebula tərkibində qaz, buz dənələri və toz (ibtidai nuklidlər də daxil olmaqla) saxlayırdı.
Dünya

Nebular nəzəriyyəyə görə, ilkin planetlər Yerin 10–20 milyon il ərzində meydana gəlməsindən yaranan nebular sürətlənmə yoluyla əmələ gəlmişdir.Bu nəzəriyyədə mübahisəli mövzu tarixi 4,53 milyard il əvvələ dayanan Ayın meydana gəlməsidir. Bir fərziyyə görə Ay Mars ölçülü, Teya adlı bir cismin Yerlə toqquşmasından sonra Yerdən ayrılan materialın toplanması nəticəsində meydana gəlmişdir. Bu baxımdan Teyanın kütləsi Yer kürəsinin təxminən 10 faizini təşkil etməli idi; planet nəzərə çarpan zərbə ilə Yerlə toqquşmuş və kütləsinin bir hissəsi Yer ilə birləşmişdi. Təxminən 4,1–3,8 milyard il əvvəl Gecikən Ağır Bombardman hadisəsi zamanı çoxsaylı asteroid zərbələri Ayın səth mühitində və nəticədə Yerdə əhəmiyyətli dəyişikliklərə səbəb olmuşdur. Geoloji tarixi Yer atmosferi və okeanlar vulkanik fəaliyyət və kosmik təsirlərlə yaranmışdır. Vulkanik fəaliyyətlər zamanı yaranmış su buxarı kometlərdə gələn su və buz ilə genişlənmiş okeanlarda konsdensasiya olunurdu. Bu modelə görə, yeni yaranan Günəş cari işıqlılığının yalnız 70 %-inə sahib olsa da, atmosferdəki "istixana qazları" okeanları donmadan qorumuşdur. 3,5 milyard il əvvəl Yerin maqnit sahəsi formalaşdı ki, bu da atmosferin günəş küləyi tərəfindən parçalanmasına mane oldu.Yerin əridilmiş xarici təbəqəsi soyuyub bərk forma meydana gətirərək yer qabığını yaratdı. Torpaq kütləsini izah edən iki model günümüzdəki formalaşmalarda sabit bir böyümə və ya çox güman ki, Yer kürəsi tarixinin əvvəlində mövcud olan sabit bir kontinental bölgənin sürətlə uzunmüddətli böyüməsi fikrini də irəli sürür.
Dünya

Materiklər tektonik plitələrdən Yer kürəsinin davamlı istilik itkisi ilə nəticələnən bir proseslə yarandı. Yüz milyonlarla il ərzində superqitələr bir yerə yığılmış və parçalanmışdır. Təxminən 750 milyon il əvvəl ən qədim və ən məşhur superqitələrdən biri olan Rodiniya parçalanmağa başladı. Materiklər daha sonra 600–540 milyon il əvvəl Pannotiyanı və nəhayət 180 milyon il əvvəl parçalanan Pangeyanı meydana gətirmək üçün yenidən birləşdi. İndiki buz dövrü modeli təxminən 40 milyon il əvvəl başlamış və Pleystosen dövründə, təxminən 3 milyon il əvvəl intensivləşmişdir. Yüksək enliklər təxminən 40.000–100.000 ildə bir dəfə təkrarlanan buzlanma və ərimə dövrlərini yaşamışdır. Sonuncu kontinental buzlaşma 10.000 il əvvəl başa çatmışdır. Həyatın və təkamülün mənşəyi Kimyəvi reaksiyalar təxminən dörd milyard il əvvəl ilk özünü çoxaldan molekulları meydana gətirdi. Yarım milyard il sonra bütün mövcud həyatın son ortaq əcdadı ortaya çıxdı.
Dünya

Fotosintezin təkamülü Günəş enerjisinin birbaşa canlı formalarla toplanmasına imkan verdi. Nəticədə, meydana gələn oksigen qazı (O2) atmosferdə yığıldı və günəşin ultrabənövşəyi şüaları ilə qarşılıqlı təsir nəticəsində yuxarı təbəqədə qoruyucu ozon qatını meydana gətirdi. Kiçik hüceyrələrin daha böyük hücrələrlə birləşməsi eukariot adlanan mürəkkəb hüceyrəlilərin inkişafı ilə nəticələndi. Koloniyalı hüceyrələr kimi meydana gələn həqiqi çoxhüceyrəli orqanizmlər getdikcə mürəkkəbləşməyə başladı. Zərərli ultrabənövşəyi radiasiyanın ozon təbəqəsi tərəfindən udulması Yer səthində həyatın inkişafına töhfə verdi. Həyat üçün ən erkən fosil dəlilləri arasında Qərbi Avstraliyada 3,48 milyard illik qum daşında tapılmış mikrob örtüklü qalıqlar, Qərbi Qrenlandiyada 3,7 milyard illik metamorfik süxurlarda tapılan biogenik qrafit və Qərbi Avstraliyada 4,1 milyard illik süxurlar üzərində tapılmış bioloji materialın qalıqları var. Yerdəki həyatın ən erkən birbaşa sübutu mikroorqanizmlərin fosillərini göstərən 3,45 milyard illik Avstraliya süxurlarında mövcuddur.750 milyon il əvvəldən 580 milyon il əvvələ qədər, Neoproterozoy dövründə Yerin çox hissəsi buzla örtülmüş ola bilər. Bu fərziyyə "Qartopu Dünya" (ing. Snowball Earth) adlandırılır və bunun çoxhüceyrəli həyat formalarının mürəkkəbliyinin əhəmiyyətli dərəcədə artdığı Kembri partlayışından əvvəl baş verməsi xüsusi maraq doğurur.
Dünya

535 milyon il əvvəl Kembri partlayışından sonra beş kütləvi qırğın olmuşdur. Ən son belə hadisə 66 milyard il əvvəl, bir asteroidin təsiri ilə baş vermiş, qeyri-avianoz dinozavrların və digər böyük sürünənlərin məhv olmasına səbəb olsa da, o dövrdə yereşənlərə bənzəyən kiçik məməlilərə toxunmamışdır. Məməlilər son 66 milyon ildə çoxaldı və bir neçə milyon il əvvəl Orrorin tugenensis cinsli Afrika meymununa bənzər bir heyvan dik durmaq qabiliyyətinə yiyələndi. Bu, alətlərin istifadəsini asanlaşdırdı və insanların daha da inkişafına səbəb olan daha böyük bir beyin üçün lazımlı qidalanmanı təmin edən ünsiyyəti təşviq etdi. Əkinçiliyin və daha sonra sivilizasiyanın inkişafı insanların Yerə və bu günə qədər davam edən digər canlı formalarının təbiəti və miqdarına təsir göstərməsinə səbəb oldu. Yer kürəsinin gözlənilən uzunmüddətli gələcəyi Günəşin gələcəyi ilə əlaqələndirilir. Günəşin parlaqlığı sonrakı 1,1 milyard il 10 %, sonrakı 3,5 milyard il isə 40 % artacaq. Yerin artan səth istiliyi təxminən 100–900 milyon il ərzində qeyri-üzvi karbon dövranını sürətləndirərək CO2 nisbətini bitkilər üçün ölümcül dərəcədə aşağı səviyyəyə gətirəcəkdir. Bitki örtüyünün olmaması atmosferdə oksigen itkisi ilə nəticələnəcək, heyvanlar üçün həyat qeyri-mümkün olacaqdır.
Dünya

Təxminən bir milyard il sonra bütün səth suları yoxa çıxacaqdır və orta qlobal temperatur 70 °C (158 °F)-ə çatacaqdır. Yerdə fotosintezin sonuna qədər təxminən 500 milyon il daha yaşana biləcəyi gözlənilir. Lakin atmosferdən azot çıxarılarsa, bu gündən 2,3 milyard il sonra nəzarətdən kənar istixana effekti yaranana qədər həyat davam edə bilər. Antropogen emissiyalar cari günəş işığında nəzarətsiz istixana effektinə səbəb olmaq üçün ehtimal ki, kifayət deyil. Günəş əbədi və sabit olsa belə müasir okeanlarda suyun 27%-i orta okean silsilələrindən atmosferə buxar axınının azalması səbəbindən bir milyard ildə mantiyaya enəcəkdir.Günəş təxminən 5 milyard ildə qırmızı nəhəngə çevriləcək. Modellər Günəşin indiki radiusunun təxminən 250 qatı, 1 astronomik vahid (150×10^6 km; 93×10^6 mil) qədər genişlənəcəyini proqnozlaşdırır. Yerin taleyi daha az aydındır. Qırmızı bir nəhəng olaraq Günəş kütləsinin təxminən 30%-ni itirəcək, beləliklə ulduz maksimum radiusuna çatdıqda Yer indiki orbitindən dalğa təsiri olmadan 1.7 astronomik vahid (250×10^6 km; 160×10^6 mil) orbitə keçəcəkdir. Hamısı olmasa da, qalan həyatın çox hissəsi Günəşin artan parlaqlığı (indiki səviyyəsindən təxminən 5000 dəfə çox) ilə məhv ediləcəkdir.
Dünya

2008-ci ildə edilən bir simulyasiya Yer orbitinin dalğa təsirləri və sürüklənmələr səbəbiylə çürüyəcəyini, Günəşin atmosferinə girib buxarlanacağını göstərir.Bu vaxta qədər Yerin səthi əriyəcək, çünki temperatur 1370 °C-ə çatacaqdır. Həmçinin Yer atmosferinin qırmızı nəhəngin yaydığı güclü günəş küləyi tərəfindən qoparılacağı düşünülür. Günəş Yer səthindən bucaq ölçüsü təxminən 160° olan nəhəng qırmızı bir dairə kimi görünəcək və bununla da səmanın çox hissəsini tutacaqdır. Nəhənglərin asimptotik qoluna çatan Günəşin diametri müasir ölçülərə nisbətən 213 dəfə artacaq. Təxminən 75.000 il (digər mənbələrə görə 400.000) sonra Günəşin qabığı parçalanacaq və nəticədə qırmızı nəhəngin yalnız kiçik mərkəzi nüvəsi — kiçik, isti, lakin çox sıx bir cisim olan ağ cırtdan qalacaqdır. Əgər Yer Günəşin qırmızı nəhəng fazasında ikən təsirindən qoruna bilərsə, onda Kainat mövcud olduğu müddətcə daha milyardlarla (və hətta trilyonlarla) il mövcud olacaq, ancaq Yer üzündə həyatın yenidən yaranması şərtləri bir daha olmayacaqdır. "Genişləyən dünya" fərziyyəsi "Genişləyən dünya" fərziyyəsi 20-ci əsrdə qitələrin hərəkətini açıqlamaq üçün irəli sürülmüş görüşdür. Bu nəzəriyyəni, yəni Yerin böyüməsi fikrini ilk dəfə Çarlz Darvin irəli sürmüşdür. O, yer qabığının daim genişləndiyini və bununla da yeni formlaşmaların yarandığını bildirmişdir, lakin bir müddətdən sonra o, bu fikrindən daşınıb və bunu dağların böyüməsi ilə izah edib.1889 və 1909-cu illərdə Roberto Mantovani Yerin genişlənməsi və kontinental hərəkət haqqında hipotezini nəşr etdi.
Dünya

O, qapalı və böyük bir qitənin daha kiçik olan Yerin bütün səthini örtdüyü fikrini irəli sürdü. Onun fərziyəsinə görə, Yer qabığı daim "yenilənirdi". Alfred Vegener daha sonra bu fərziyə ilə özünün kontinental hərəkət fərziyyəsi arasında bəzi oxşarlıqları görsə də, Mantovaninin hipotezindəki hərəkətin səbəbi kimi Yerin genişlənməsini qeyd etməmişdir.Avstraliya geoloqu Samual Varren 1956-cı ildən başlayaraq planetlərdə bir növ kütləvi artımı təklif etmiş və problemin son həllinin yalnız kosmoloji baxımdan kainatın genişlənməsi ilə əlaqədar mümkün olduğunu söyləmişdi.1938-ci ildə Pol Dirak ümumdünya cazibə qüvvəsinin, mövcudluğundan bu yana milyardlarla il ərzində azaldığı görüşünü təklif etdi. Bu, alman fizik Paskal Cordanın ümumi nisbilik fikrini dəyişməsinə və 1964-cü ildə bütün planetlərin yavaş-yavaş genişlənməsi fikrinə gətirib çıxardı. Digər izahların əksəriyyətinin əksinə olaraq bu görüş heç olmasa həqiqətə uyğun hipotez hesab edilən fizika qanunları çərçivəsində idi.Bu görüş tarixən təklif olunsa da, 1970-ci illərdə tektonik plitələrin öyrənilməsindən bəri elmi konsensus Yerin ölçüsünün hər hansı bir dəyişimi fikrini inkar edir.Bilinən bir həqiqət budur ki, sistemimizdəki bütün digər planetar cisimlər kimi Yer də süxurların və tozun toplanması yolu ilə daim kütlə qazanır. NASA-nın məlumatına görə, "hər gün təxminən 100 ton meteoroid — toz və çınqıl parçaları və bəzən daha böyük süxurlar Yer atmosferinə daxil olur." Bu hissəciklərin əksəriyyəti atmosferdə yanır və Yer səthinə toz halında çatır. Bu situasiya genişlənən Yer fərziyyəsinin irəli sürdüyü kütlə artımının yalnız bir bənzərliyidir. Fiziki xüsusiyyətləri Yerin forması təxminən sferikdir.
Dünya

Qütblərdə bir qədər yastılıq və Yer fırlandığına görə ekvatorun ətrafında qabarıqlıq var. Bir sözlə Yer ekvatorial diametri bir qütbdən digər qütbə qədər olan diametrindən 43 kilometr (27 mil) böyük olan, qütbləri basıq bir sferadır, lakin bu dəyişkənlik Yerin orta radiusunun 1%-dən azdır.Yerin kütlə mərkəzindən ən uzaq nöqtə Ekvadordakı ekvatorial Çimbaroso vulkanının zirvəsidir (6,384.4 kilometr (3,967.1 mil)). Sferanın orta diametri 12,742 kilometr (7,918 mil)-dir. Yerli topoqrafiya bu idealizə edilmiş sferadan yayınsa da, qlobal miqyasda bu sapmalar Yer radiusu ilə müqayisədə azdır: maksimum sapma yalnız 0,17% olmaqla Marian çökəkliyindədir (dəniz səviyyəsindən 10 911 metr (35 797 ft) aşağı). Everest zirvəsi (dəniz səviyyəsindən 8,848 metr (29,029 ft) 8 848 metr (29 029 ft) yuxarı) isə 0,14% bir sapma göstərir.Geodeziyada Dünya okeanının quru parçaları və həmçinin dalğa, külək kimi dəyişikliklər olmadığı təqdirdə qəbul ediləcəyi dəqiq formasına geoid deyilir. Daha doğrusu, geoid orta dəniz səviyyəsində qravitasiya ekipotensialının səthidir. Kimyəvi birləşmələr Yerin kütləsi təxminən 5,97× 1024 kiloqramdır. Tərkibi isə əsasən dəmir (32,1%), oksigen (30,1%), silisium (15,1%), maqnezium (13,9%), kükürd (2,9%), nikel (1,8%), kalsium (1,5%) və alüminiumdan (1,4) və qalan 1,2%-i digər elementlərin qarışığından ibarətdir. Kütlənin bölünməsi səbəbindən nüvənin ilk növbədə dəmirdən (88,8%) və az miqdarda nikel (5,8%), kükürd (4,5%), həmçinin 1%-dən az olmaqla bəzi elementlərin qarışığından ibarət olduğu təxmin edilir.Yer qabığının ən çox yayılmış süxur komponentləri demək olar ki, oksidlərdir, lakin xlor, kükürd və flüor bu baxımdan vacib istisnalardır və istənilən süxurdakı ümumi miqdarı ümumiyyətlə 1%-dən azdır.
Dünya

Yer qabığının 99%-dən çoxu 11 oksiddən, əsasən silisium, alüminium, dəmir, kalsium, maqneziumun oksidlərindən və həmçinin əhəng və kalium duzlarından ibarətdir. Daxili quruluş Yer kürəsi digər daxili planetlər kimi kimyəvi və ya fiziki (reoloji) xüsusiyyətləri ilə təbəqələrə bölünür. Xarici təbəqə yüksək özlü bərk mantiya ilə örtülmüş olan kimyəvi cəhətdən fərqlənən silikatlı bir qabıqdan ibarətdir. Yer qabığı Moxoroviçiç sərhədi ilə mantiyadan ayrılır. Yer qabığının qalınlığı okeanlar üçün təxminən 6 kilometr (3,7 mil), materiklər üçün isə (30–50 kilometr (19–31 mil) arasında dəyişir. Yer qabığı və soyuq, sərt, üst mantiya birlikdə litosfer adlanır və tektonik plitələr burada meydana gəlmişdir. Litosferin altında astenosfer, litosferin üstündə hərəkət etdiyi nisbətən aşağı özlü təbəqə yerləşir. Mantiya içərisindəki kristal quruluşda əhəmiyyətli dəyişikliklər yuxarı və aşağı mantiyanı ayıran bir keçid zonasını əhatə edərək səthin 410–660 kilometr (250–410 mil) altında baş verir. Mantiyanın altında, möhkəm bir daxili nüvənin üstündə olduqca aşağı özlü bir mayedən ibarət xarici nüvə yerləşir.
Dünya

Yerin daxili nüvəsi planetin qalan hissəsi ilə müqayisədə bir qədər daha yüksək sürətlə, ildə 0,1–0,5° dönə bilir. Daxili nüvənin radiusu Yer kürəsinin beşdə birini təşkil edir. Yerin daxili istiliyi planetar akkresiyadan yaranan qalıq istilik (təxminən 20%) və radioaktiv çürümə (80%) nəticəsində yaranan istiliyin birləşməsindən yaranır. Yerdəki əsas istilik istehsal edən izotoplar kalium-40 (40K), uran-238 (238U) və torium-232 (232Th)-dir. Mərkəzdə temperatur 6 000 °C (10 830 °F)-ə qədər, təzyiq isə 360 qiqapaskal (52×10^6 psi)-a çata bilər. İstiliyin çox hissəsi radioaktiv çürümə ilə təmin olunduğuna görə elm adamları Yer tarixinin əvvəlində, qısa yarım ömrü olan izotopların tükənməsindən əvvəl Yerin istilik istehsalının daha yüksək olduğunu bildirirlər. Təxminən 3 milyon il əvvəl bugünkünün iki qatı qədər istilik istehsal edilir, mantiyada konveksiya və tektonik plitələrin sürəti artır və bunlar bu gün nadir hallarda meydana gələn komatitlər kimi qeyri-adi süxurların istehsalına imkan verirdi. Yerdən orta istilik itkisi 4,42 × 1013 Vt gücündə qlobal istilik itkisi üçün 87 mVtm−2-dir. Nüvənin istilik enerjisinin bir hissəsi yüksək temperaturlu süxurların konveksiya forması olan mantiya ocağı ilə qabığa daşınır.
Dünya

Yerdəki istiliyin daha böyük bir hissəsi orta okean silsilələri ilə əlaqəli mantiyanın qalxması ilə tektonik plitələrin hərəkəti nəticəsində itirilir. İstilik itkisinin son əsas mənbəyi litosfer altında baş verir. Yer qabığının qitələrə nisbətən daha incə olmasıyla bağlı olaraq bu prosesin əksər hissəsi okeanların altında baş verir. Tektonik plitələr Yerin mexaniki sərt xarici təbəqəsi olan litosfer tektonik plitələrə bölünür. Bu plitələr üç sərhəd növündən birində bir-birilərinə nisbətən hərəkət edən sərt seqmentlərdir: Konvergent sərhədlərdə iki plitə toqquşur, divergent sərhədlərdə iki plitə bir-birindən uzaqlaşır və transformasiya sərhədlərində iki plitə bir-birinin yaxınlığı ilə sürüşür. Bu sərhədlər boyunca zəlzələlər, vulkanizm, dağəmələgəlmə və okean rifləri əmələ gəlir. Tektonik plitələr astenosferin, plitə ilə birlikdə hərəkət edə bilən yuxarı mantiyanın bərk, lakin az sıxlıqlı hissəsinin üstü ilə hərəkət edir.Tektonik plitələr hərəkət etdikcə okean qabığı konvergent sərhəd boyu plitələrin qabaqcıl tərəfləri altından keçir. Bu zaman mantiyadakı maddənin dağınıq sərhədlərdə qalxması orta okean silsilələrini yaradır. Bu proseslərin birləşməsi okean qabığını yenidən mantiyaya qaytarır.