LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Ağ

Əbəs yerə deyil ki, əski çağlarda döyüşə yollanan sərkərdələr həmişə ağ rəngli at minərmiş və bununla da uğur qazanacaqlarını düşünərmişlər. Misal üçün, böyük hun hökmdarı Mete düşmən üstünə gedəndə yalnız və yalnız ağ rəngli at minərmiş. Böyük sərkərdə Gültəkinin döyüşlərdəki qələbələrinin bir səbəbi də onun həmişə ağ rəngli at minməsi ilə izah edilmişdir. Ağ rəngli atın hətta padşah seçkisində də uğur gətirdiyi zənn olunub. Yunan tarixçisi Herodotun rəvayətinə görə, farslardan yeddi zadəgan muğlarla döyüşdə üstünlük qazanır. Və elə bu yeddi zadəgan da İran taxtına namizəd olur. Dara da bunların arasında imiş. İran adətincə onlar atlarına minib günəş doğmamış şəhərdən kənara çıxmalı imişlər.
Ağ

Günəşin ilk şüası görününcə kimin atı kişnəsəymiş, o da padşah seçilməliymiş. Daranın ağ rəngli atı bu seçkidə ilk kişnədiyindən Dara da İranın şahı olur. Elə düşünülməsin ki, rəng təsəvvürü yaradan "ağ"ın mənfi anlamda olması ümumiyyətlə məhduddur. Bəlli olduğu üzrə, dövlət quruluşunda bayraq (tuğ, sancaq) müstəqillik simvolu olaraq həmişə uca tutulmuş, yüksək dəyərləndirilmişdir. Amma bu da var ki, əski çağlarda türklərdə ölən üçün də bayraq asmaq adəti olub. Və bu adətdə baxışı çəkən yön də vardır. Belə ki, öz əcəli ilə ölən üçün qara rəngli bayraq asılır, qara rəngli paltar geyilir. Döyüşdə şəhid olaraq dünyasını dəyişən üçün isə ağ rəngli bayraq asılır, ağ rəngli paltar geyilir.
Ağ

Hətta döyüşə yollanan türk xaqanları da ordudakılara örnək olmaq üçün şəhidlik nişanəsi kimi öncədən ağ rəngli paltar geyərmişlər. Türk mədəniyyətindən bir çox məsələləri mənimsəmiş əski Çin məişətində də bu deyilən cizginin olmasını qaynaqlar xəbər verməkdədir. Çinlilər də ölənin şərəfinə ağ rənğli bayraq asar, dünyasını dəyişənin yaxınları ağ rəngli paltarlar geyərmişlər. Məsələ belədir ki, "Son zamanlara qədər Azərbaycanın bir sıra yerlərində yaslı adamlar ağ paltar geyərmişlər. Misal üçün, Naxçıvanda bu adət var imiş. Əri ölmüş qadın dörd ay on gün başına ağ tənzif bağlardı. Bu müddətdən sonra yaxın qohum-əqrəbadakı qadınlar yığışıb onu yasdan çıxararmışlar. Bu yaslı qadının başına xına qoyar və sonra o, ağ tənzif örpəyi örtməz, ağ rəngli paltar geyməzmiş.
Ağ

Ağ rəng matəm bəlgəsi olduğu üçün bir sıra rayonlarda yatmış uşağın üstünə ağ örtməzlər. Əskidən Qafqazda yaşayan bir sıra türkdilli xalqlarda: qumuqlarda, qaraçaylılarda indi də ağ matəm, yas rəngi sayılır. Bu xalqların yas adətlərindəki bir əlamət maraqlıdır: qəbirlərin başdaşılarında kiçik, dərin oyuq oyulur və ora ağ bayraq sancılır". İndi də dilimizdə işlənən "ağ yalan", "ağ böhtan", "ağ şər" ifadələrindəki "ağ" yalanın, böhtanın, şərin şişirtmə dərəcəsi olmaqla mənfi əlamət bildirir. Yaxud, "Üzün ağ olsun, yaxşı üzümü ağ elədin" deyimindəki "ağ"lar da əslində mənfi anlama gələn "qara" mənasındadır. Bu, "Üzün qara olsun, üzümü qara elədin" deməkdir. Elə "Üzə ağ olmaq"dakı "ağ" da söz qaytarmaq, itaətdən çıxmaq, deyiləni qulaq ardına vurmaq və s. anlama gələn deyimdir. Göründüyü kimi, ağ rəngin məişətdə həm müsbət, həm də mənfi funksiyası vardır.
Ağ

Rənglər insan həyatında Ağ rəngi xoşlayan insanların təxəyyülü çox inkişaf etmiş olur. Onlar özlərindən gözəl nağıl quraşdırır və bu nağıla inanaraq yaşaya bilirlər. Xəyallarındakı şahzadəni ömrü boyu axtara bilərlər. İnsanların çətin anlarında dərdlərinə şərik olur, ancaq bunu özlərinə dərd etmirlər. Bu rəngi xoşlayanlar parapsixoloji və ekstrasensor xüsusiyyətlərə malik olmaqla yanaşı, narkotik asılılığa da meyilli ola bilərlər. Pessimistlər və skeptiklər (hər şeydən şübhələnən adam) bu rəngdən qaçırlar. Həyatda nədənsə narazı qaldıqda, səs-küylü kampaniyalardan uzaq durur, tək qalmağa çalışırlar.
Sevinc Fətəliyeva

Sevinc Həbib qızı Fətəliyeva (17 avqust 1979, Bakı) — azərbaycanlı dövlət və siyasi xadim, Azərbaycan Milli Məclisinin IV,V və VI çağırış üzvü. Sevinc Fətəliyeva 1979-cu il avqustun 17-də Bakı şəhərində anadan olub. 1996-cı ildə Sevinc Fətəliyeva 160 №-li tam orta məktəbi bitirib . 1996–2000-ci illərdə Azərbaycan Dillər Universitetində (ADU) tərcümə ixtisası üzrə təhsil alan Sevinc Fətəliyeva, 2000–2002-ci illərdə ADU-da magistr pilləsində təhsil alıb. Rus və ingilis dillərini bilən Sevinc Fətəliyeva, fiologiya üzrə fəlsəfə doktorudur.
Sevinc Fətəliyeva

Sevinc Fətəliyevanın atası – Həbib Fətəliyev Azərbaycan SSR-nin sənaye naziri olub. Sevinc Fətəliyeva ailəlidir, bir oğlu və bir qızı var. 2000-ci ildə "Mitsui & Co." LTD-də tərcüməçi vəzifəsində çalışan Sevinc Fətəliyeva, 2003-cü ildən Slavyan Universitetində (BSU) çalışır. O, 2003-cü ildən "Roman-german dilləri" Kafedrasının müəllimi, 2006-cı ildən isə "İngilis fiologiyası" Kafedrasının müdiridir.Sevinc Fətəliyeva 2010-cu il noyabrın 7-də baş tutan Azərbaycan Milli Məclisinə IV çağırış seçimlərə qatıldı.
Sevinc Fətəliyeva

30 saylı Suraxanı 1-ci dairəsindən Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) namizədi olan Sevinc Fətəliyeva, səsvermədə qalib gəldi və Milli Məclisə üzv seçildi. O, 2010–2015-ci illərdə Milli Məclisin Beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr Komitəsinin sədrinin müavini vəzifəsində çalışıb. Avropa Şurası Parlament Assambleyasında (AŞPA) Azərbaycan nümayəndə heyətinin üzvüdür.2015–2017-ci illər ərzində Avropa Şurasının uşaqlar üzrə Baş Məruzəçi vəzifəsində çalışıb. 2016–2018-ci illərdə AŞPA -nın Sosial məsələlər, Sağlamlıq və Davamlı İnkişaf komitəsinin Avropa Sosial Xartiyası üzrə alt komitənin sədri vəzivəsində çalışıb. Sevinc Fətəliyeva 2015-ci il noyabrın 1-də baş tutan Azərbaycan Milli Məclisinə V çağırış seçimlərə qatıldı.
Sevinc Fətəliyeva

30 saylı Suraxanı 1-ci dairəsindən Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) namizədi olan Sevinc Fətəliyeva, səsvermədə qalib gəldi və Milli Məclisə üzv seçildi. (2015–2020) Milli Məclisin Beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr Komitəsinin sədrinin müavini, İctimai birliklər və dini qurumlar Komitəsinin isə üzvü vəzifələrində çalışıb. Sevinc Fətəliyeva Azərbaycan-Danimarka parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun rəhbəri,ABŞ, Çili, İsveç, Qətər, Misir, Peru, Yaponiya və Yunanıstan parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının isə üzvü olub. Sevinc Fətəliyeva Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) Beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin müdiri, Qadınlar Şurasının isə sədr müavinidir. "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918-2018)" yubiley medalı "Azərbaycan diplomatik xidmət orqanlarının 100 illiyi (1919-2019)" yubiley medalı
Xronologiya

Xronologiya ("zaman elmi"; yun. χρόνος — zaman, λόγος — bilik) — tarixi ardıcıllıq. Xronologiya, hadisələrin tarixi sıralanması ilə əlaqədar elm sahəsidir. Xronologiya tarix və zamanı öyrənir. Tarixi xronologiya müxtəlif xalqlar tərəfindən vaxtın ölçülməsi üsullarını, təqvimlərin tarixini öyrənir, müxtəlif hadisələrin tarixini müasir vaxt hesablama sistemi ilə müqayisəli şəkildə müəyyənləşdirir və dəqiqləşdirir. Xarici keçidlər
Nardaran (Sabunçu)

Nardaran — Bakının Sabunçu rayonu ərazisində qəsəbə. Bakıətrafı tarixi 32 kənddən biri. Bakıdan 25 kilometr şimalda yerləşir. Kəndin dəniz kənarındakı qayalıq ərazisində qədim mayakın alt hissəsində Ocaqqulu adlı mağara yerləşir. Kənddə təxminən 10 min nəfər yaşayır.
Nardaran (Sabunçu)

Nardaran – Nar və daran (Farscada: داران -olan) kəlmələrindən ibarətdir. Fars dilində narı olan anlamındadır. Nardaran – yəni mərd insanların məskunlaşdığı məkan; Nardaran – yəni nur olan yer. Çünki bu müqəddəs torpaqda 7-ci İmam Museyi Kazimin qızı Rəhimə xanım (az yaşlı övladı) və Xanımın həyat yoldaşı Mir Əbdullah ağa dəfn olunub. Hazırda onların qəbirlərinin üzərində ziyarətgah tikilib.
Nardaran (Sabunçu)

Bununla yanaşı qədim tikili də qorunub saxlanılır. Nardaran yəni – Qəlblər nuru. Çünki bu kəndin adı bəzi mənbələrdə Nurdelan (qəlblər nuru) kimi qeyd olunub.Nardaran qəsəbəsinin əhalisi islamın şiə məzhəbinə sadiq olmaları ilə fərqlənirlər. Kəndin mərkəzi meydanı İmam Hüseyn meydanı adlanır. 1991-ci ildə kənddə Azərbaycan İslam Partiyasının əsası qoyulub.
Nardaran (Sabunçu)

Partiyanın fəaliyyətinə qadağa qoyulsa da, kənddə bu partiya fəaliyyət göstərir və əhali arasında güclü dəstəyə malikdir. Kənddə 2000, 2002 və 2006, 2015-ci illərdə kütləvi iğtişaşlar baş vermişdir. Mədəniyyəti Kənddə II Şah Abbasın dövründə inşa edilən qədim Həci Bəxşi məscidi (Bu məscidə bitişik halda Azərbaycanda yeganə olan üstü açıq məscid yerləşir), onunla üzbəüz yerləşən Şah Abbas karvansarası, Qədim Qala, Məscid-mədrəsə kompleksi (bu kiçik qədim məscid "Qərib cinlər diyarında" filmində ev kimi göstərilib), həmçinin Cümə məscidi, Hacı Qulaməli məscidi, Dırbay məscidi, Ağa məscidi, bir neçə su ovdanları (bu su ovdanlarında biri "Sehirli xalat" filmində xanın piləkanları çıxaraq qaçdığı səhnədə göstərilir), bundan əlavə qədim hamamlar və qədim qəbiristanlıqlar, qədim qəbirüstü yazılı daşlar da mövcuddur. Kənddə Şirvanşahların dövründə tikilmiş gözəl memarlıq üslubunda olan Xan Bağı mövcuddur. Bu Xan sarayından dənizə, kənd qalasına, Ziyarətgaha və sonu bilinməyən istiqamətə gedən yeraltı yollar var.
Nardaran (Sabunçu)

Bu kənddə Qalagah, Qədəmgah, Paçan, Küladüz, Əlməgə, Ümüd qayası və s. adda qədim yer adları var. Coğrafiyası və iqlimi Nardaran kəndi Bakının dəniz kənarı kəndlərindən biridir. Şirə torpaqla zəngin olan bu məkanda bir çox meyvə və tərəvəzlər yetişir. Bağlarda ağ tut, xar tut, əncir, üzüm (xüsusən ağ şanı), iydə və s. meyvə ağacları bitir. Bir zamanlar bir fransız mesenatı ölüm ayağında olan və son günlərini Xəzər dənizi sahilində keçirmək istəyən qızı üçün burada uca bir ev tikdirir.
Nardaran (Sabunçu)

Nardaranın dəniz havası qıza tam şəfa verir. Onun üçün inşa edilən uca tikili isə sonralar mayak kimi istifadə olunur. Bağların dəniz kənarı hissəsində Ümüd qaya adlı ərazisində qədim Qobustandakı daşlarda olduğu kimi qayalar üzərində müxtəlif işarələr və yazılar mövcuddur. Sara Aşurbəyli yazır ki, bu sahə Abşeronda ən qədim tapıntıdır. Kənd iki tərəfdən qayalıqlarla əhatələnib.
Nardaran (Sabunçu)

Gün çıxan tərəf Bilgəh kəndi, gün batan tərəf isə Kürdəxanı və Pirşağı kəndləri ilə qonşudur. Nardaranın tarixi abidələri Rəhimə xanım ziyarətgahı Xan bağı köşkü Nardaran qalası Hacı Baxşı məscidi Nardaran mayakı 3 Ovdan abidəsi Hacı Abbas hamamı Hacı Qulaməli məscidi Cümə məscidi Ağa məscidi Şah Abbas Karvansarası Şah Süleyman məscidi Dırbay məscidiBakının Nardaran kəndinin tarixinin eramızdan əvvəl tunc dövrünə aid edən dəlillər onun "Qalagah" adlanan ərazisində mağaralar içərisində ilk insan məskənlərinin aşkar olunması ilə sübut olunmuşdur. Nardaran və Bilgəh kəndləri arasındakı qayalıqlar üzərindəki astroloji işarələrin tapılması burada əhalinin İslam dininə qədərki dövrdə Zərdüşt dini təriqəsində olması ideyasını irəli sürməyə imkan verir. E.ə. 3-cü minilliyə aid olan bu "Ümüdqaya" abidəsi Abşeron yarımadasının ən əhəmiyyətli arxeoloji tapıntısı hesab olunur.
Nardaran (Sabunçu)

Hazırda Nardaran ərazisindəki tarixi memarlıq irsinin yalnız orta əsrlərə mənsub olması, kəndin dəfələrlə qum laylarının altında qalmasından irəli gəlir. Bunu ərazidə aparılan qazıntılar nəticəsində tapılmış yaşayış binaları, keramika, dulusçuluq, metal əşyalar, heyvan və insan sümükləri sübut edir. 1893-cü il statistik məlumatlarına görə Nardaran kəndində yaşayan əhalinin 1016 nəfəri kişi, 814 nəfəri qadın olmaqla ümumilikdə 1830 (325 ev) sakin yaşayırdı. AzStat-ın 1 yanvar 2018-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən qəsəbədə təxminən 10.100 nəfər əhali yaşayır. Məşhur şəxsləri Şeyx Əhməd Nardarani Şeyx Rəsul ağa Nardarani Axund Cavad Nardarani Məmmədbağır Bağırzadə Hacı Əlamdar Mahir Qəzənfər Talib Hacı Əlikram Əliyev Həsən Seyidbəyli Ağasəlim Abdullayev Böyükağa Məmmədov Adil Rüstəmov Leyla Məmmədbəyova Xaliq Hüseynov Hüseyn Xəlilov Fərid Ələkbərov Dilarə Cəbrayılova Çingiz Əhmədov Məmməd Mövsümzadə Məmmədbağır Bağırzadə Həmçinin bax Nardaran hadisələri (2015)
9 noyabr

9 noyabr — Qriqorian təqvimində ilin 313-cü günü. (uzun ildə 314-cü) Bu tarixdə ilin sonuna 52 gün qalır. XX və XXI əsrdə Yuli təqvimi ilə 27 oktyabr tarixinə uyğun gəlir. Əhəmiyyətli hadisələr 1600-cü ildən əvvəl 1994 — Darmştadtium kimyəvi elementi kəşf edilib. Azərbaycana aid hadisələr 1918 — Azərbaycan bayrağı ilk dəfə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Nazirlər Şurası tərəfindən təsdiq edilmişdir.
Boris Yeltsin

Yeltsin Ural vilayətinin Butka şəhərində anadan olub. Tatar MSSR-in Kazan şəhərində böyüyüb. Ural Dövlət Texniki Universitetində təhsil aldıqdan sonra tikintidə çalışıb. Kommunist Partiyasına daxil olduqdan sonra partiya sıralarında yüksəldi və 1976-cı ildə partiyanın Sverdlovsk vilayəti komitəsinin birinci katibi oldu. Yeltsin əvvəlcə Sovet lideri Mixail Qorbaçovun yenidənqurma islahatlarının tərəfdarı idi. Daha sonra o, islahatları həddən artıq mötədil olduğu kimi tənqid edib və çoxpartiyalı təmsilçi demokratiyaya keçidə çağırıb. 1987-ci ildə o, partiyanın rəhbər Siyasi Bürosundan istefa verən ilk şəxs oldu ki, bu da onun anti-qurum əleyhinə fiqur kimi populyarlığını bərqərar etdi. 1990-cı ildə Rusiya Ali Sovetinin sədri, 1991-ci ildə isə Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının (RSFSR) prezidenti seçilib. Yeltsin müxtəlif qeyri-rus millətçi liderləri ilə müttəfiq olub və həmin ilin dekabrında Sovet İttifaqının rəsmi şəkildə dağılmasında mühüm rol oynayıb. Sovet İttifaqının dağılması ilə RSFSR müstəqil dövlət olan Rusiya Federasiyasına çevrildi.
Boris Yeltsin

Həmin keçidlə Yeltsin prezident vəzifəsində qaldı. O, daha sonra 1996-cı il seçkilərində yenidən seçildi və tənqidçilər tərəfindən geniş şəkildə korrupsiyaya uğradığı iddia edildi. Yeltsin iqtisadi şok terapiyası, rublun bazar məzənnəsi, ümummilli özəlləşdirmə və qiymətlərə nəzarəti ləğv etməklə Rusiyanın komanda iqtisadiyyatını kapitalist bazar iqtisadiyyatına çevirdi. İqtisadi qeyri-sabitlik və inflyasiya baş verdi. İqtisadi dəyişikliyin fonunda az sayda oliqarx milli mülkiyyətin və sərvətin əksəriyyətini əldə etdi , beynəlxalq inhisarlar isə bazarda hökmranlıq etməyə başladılar. 1993-cü ildə Yeltsinin Rusiya parlamentinin konstitusiyaya zidd olaraq buraxılması əmrindən sonra konstitusiya böhranı yarandı və parlament onu impiçment elan etdi. Yeltsinə sadiq qoşunların parlament binasına basqın edərək silahlı üsyanı dayandırmasından sonra böhran başa çatdı; sonra o, prezidentin səlahiyyətlərini əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirən yeni konstitusiya təqdim etdi. Rusiya Federasiyası Qafqazında separatizm əhval-ruhiyyəsi 1994–1999-cu illər arasında Birinci Çeçen Müharibəsi, Dağıstan müharibəsi və İkinci Çeçen Müharibəsinə səbəb oldu. Beynəlxalq miqyasda Yeltsin Avropa ilə əməkdaşlığın yenilənməsini təşviq etdi və ABŞ ilə silahlara nəzarət müqavilələri imzaladı.
Boris Yeltsin

Artan daxili təzyiqlər fonunda o, 1999-cu ilin sonunda istefa verdi və onun yerinə seçilmiş varisi, baş nazir vəzifəsində çalışan Vladimir Putin keçdi. O, vəzifəsini tərk etdikdən sonra aşağı profil saxladı və 2007-ci ildə ölümündən sonra dövlət cənazəsi verildi. Yeltsin mübahisəli şəxsiyyət idi. Ölkə daxilində o, 1980-ci illərin sonu və 1990-cı illərin əvvəllərində yüksək populyarlıq qazanmışdı, baxmayaraq ki, onun reputasiyası prezidentliyi dövründəki iqtisadi və siyasi böhranlar nəticəsində zədələnmişdi və o, [[Rusiya[[ əhalisi arasında çox bəyənilməyən vəzifəsini tərk etdi. O, Sovet İttifaqının dağıdılmasında, Rusiyanın təmsilçi demokratiyaya çevrilməsində, ölkəyə yeni siyasi, iqtisadi və mədəni azadlıqların verilməsindəki roluna görə tərif və tənqidlərə məruz qalıb. Əksinə, o, iqtisadi idarəetməni pozmaqda, bərabərsizlik və korrupsiyada kütləvi artıma nəzarət etməkdə və bəzən Rusiyanın böyük dünya gücü kimi nüfuzunu sarsıtmaqda ittiham olunurdu. Uşaqlıq illəri Boris Yeltsin 1 fevral 1931-ci ildə Sovet İttifaqının respublikalarından biri olan Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasında, Sverdlovsk vilayətinin Talitski rayonunun Butka kəndində anadan olmuşdur. Onun etnik rus olan ailəsi ən azı XVIII əsrdən bəri Uralın bu ərazisində yaşayırdı. Atası Nikolay Yeltsin 1928-ci ildə anası Klavdiya Vasilyevna Starıgina ilə evlənmişdi. Yeltsin həmişə atasından daha çox anasına yaxın olub,o, müxtəlif hallarda həyat yoldaşını və uşaqlarını döyüb.
Boris Yeltsin

Sovet İttifaqı o zaman Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası tərəfindən idarə olunan birpartiyalı dövlətə rəhbərlik edən İosif Stalinin diktaturası altında idi. 1920-ci illərin sonlarında Stalin hökuməti ölkəni marksist-leninist doktrina əsasında sosialist cəmiyyətinə çevirməyə can ataraq, dekulakizasiya ilə birlikdə kəndin kütləvi kollektivləşdirilməsi layihəsinə start verdi. Varlı fermer kimi Yeltsinin ata tərəfdən babası İqnatiy 1930-cu ildə "kulak" olmaqda ittiham olunurdu. Onun Basmanovoda olan ferması müsadirə olunur; və o və ailəsi yaxınlıqdakı Butkadakı kottecdə yaşamağa məcbur oldular.Orada Nikolay və İqnatinin digər uşaqlarının yerli kolxoza (kolxoza) qoşulmasına icazə verildi, lakin İqnatinin özü yox idi; o və həyat yoldaşı Anna 1934-cü ildə Nadejdinskə sürgün edilmiş, iki ildən sonra burada vəfat etmişdir.Yeltsin körpə ikən Rus Pravoslav Kilsəsində vəftiz olunub; anası dindar, atası isə diqqətsiz idi. Doğulmasından sonrakı illərdə bu ərazi 1932–1933-cü illərdə aclığa məruz qaldı; bütün uşaqlığı boyu Yeltsin tez-tez ac olurdu. 1932-ci ildə Yeltsinin valideynləri Kazana köçdülər, Yeltsinin uşaq bağçasına getdiyi yer. Orada, 1934-cü ildə NQÇİ-nin dövlət təhlükəsizlik orqanları Nikolayı həbs edərək, onu antisovet ajiotajında ittiham edərək, Dmitrov əmək düşərgəsində üç il müddətinə azadlıqdan məhrum edib. Yeltsin və anası daha sonra iqamətgahlarından qovuldu və dostları tərəfindən qəbul edildi; Klavdiya ərinin yoxluğunda tikiş fabrikində işləyirdi. 1936-cı ilin oktyabrında Nikolay qayıtdı; 1937-ci ilin iyulunda cütlüyün ikinci övladı Mixail dünyaya gəldi. Həmin ay onlar Perm diyarındakı Berezniki şəhərinə köçdülər və burada Nikolay kalium kombaynı layihəsi üzərində işə başladı. Orada, 1944-cü ilin iyulunda onların üçüncü övladı, qızı Valentina dünyaya gəldi.1939–1945-ci illərdə Yeltsin ibtidai təhsili Berezniki 95 saylı Dəmiryol Məktəbində almışdır.
Boris Yeltsin

Akademik olaraq o, ibtidai məktəbdə yaxşı oxuyub və dəfələrlə şagird yoldaşları tərəfindən sinif nəzarətçisi seçilib. Orada komsomol və Vladimir Lenin adına Ümumittifaq Pioner Təşkilatının təşkil etdiyi tədbirlərdə də iştirak etmişdir. Bu, Yeltsinin əmisi Andrianın Qırmızı Orduda xidmət etdiyi və öldürüldüyü İkinci Dünya Müharibəsində Sovetin iştirakı ilə üst-üstə düşürdü. 1945–1949-cu illərdə Yeltsin Puşkin adına lisey kimi tanınan 1 saylı bələdiyyə orta məktəbində oxuyub. Yeltsin orta məktəbdə yaxşı oxuyurdu və orada idmana maraq artaraq məktəbin voleybol komandasının kapitanı oldu. O, zarafat etməkdən həzz alırdı və bir halda qumbara ilə oynayırdı ki, bu da sol əlinin baş və şəhadət barmağını uçurdu. Dostları ilə o, bəzən bir çox həftələrlə bitişik tayqada yay gəzintilərinə çıxırdı. Həmçinin bax Voleybol üzrə Boris Yeltsin Kuboku
Qayçı

Qayçı — müxtəlif materialları kəsmək üçün alət və ya maşın. E.ə. III əsrdən məlumdur. İlk qayçılar qövsəoxşar, yaylı metal lövhə ilə birləşdirilmiş 2 bıçaqdan ibarət olmuşdur. Qayçının əsas işlək hissəsi materialı kəsən bir cüt (yaxud bir neçə cüt) bıçaqdır. Əl qayçısı ilə parça, kağız və b. materiallar kəsilir.
Qayçı

Məişətdə və tibdə işlədilən, həmçinin çilingər, dərzi və s. qayçıları da olur. Müxtəlif materialları kəsmək üçün stasionar və gəzdirilə bilən (diskli və düzxətli bıçaqları olan) quruluşlar tətbiq edilir. Metaldan hazırlanmış təbəqə və zolaq materiallar, borular, fasonlu prokat profillər və s. daha güclü maşınlarda kəsilir. Maşın qayçısı elektrik (daha çox işlədilir), hidravlik, yaxud pnevmatik intiqallı, həmçinin köməkçi mexanizmləri olan avadanlıqdır. İşlək hissənin quruluşuna görə paralel bıçağlı, maili və dairəvi (diskli) qayçılar var. Kəsmə qüvvəsi 25 Mn (2500 tq) olan belə maşınlarda qalınlığı 60 mm-ə) qədər polad təbəqələr, diametri 165 mm-dək dairəvi prokatı kəsmək olar.
Qayçı

5 mm-dək qalınlıqlı polad təbəqələri kəsən, kütləsi 8 kq-dək, gücü 1 kvt-dək olan qayçılar mexanikləşdirilmiş əl maşınlarına aiddir. Ən qədim qayçı, Qədim Roma ərazisində arxeoloqlar tərəfindən tapılıb. 3-4 min il tarixi vardır, qoyun qırxmaq üçün istifadə edilib. Onun konstruksiyası iki min il dəyişilməz qalıb. Qayçılarda fırlanan diyircək min əvvəl ixtira edilib.
Rentgen şüaları

Kəsilməz spektr elektronların hədəf atomları ilə toqquşması nəticəsində yaranır. Xətti spektr hədəf atomlarının ionlaşdırılması nəticəsində alına bilər. Rentgen şüaları gözlə görünmür. Onları yalnız göstərdikləri təsirə görə müəyyən etmək olar. Rentgen şüaları metallardan, qeyri-metaldan, üzvi maddələrdən keçə bilir. Bu səbəbdən rentgen şüaları tibbdə, texnikada istifadə olunur. Rentgen şüaları atomun, molekulun, kristalların qurluşunu öyrənməyə imkan verir.
Kərim Novruzov

Ağakərim (tam adı: Kərim Novruzov; 1 may 1964, Maştağa, Bakı, Azərbaycan SSR) — Azərbaycan meyxanaçısı. Erkən illəri 1964-cü ildə Bakının Maştağa kəndindən anadan olmuşdur. 1981-ci ildə 209 saylı orta məktəbi bitirmişdir. Təhsil illərində onda ədəbiyyata həvəsi bu fənnin müəllimi Seyidxanım Yəhyayeva oyatmışdır. Yaradıcılığı Meyxana marağı qonşusu Ağasəlim Çıldağın audio kasetlərindən sonra yaranıb.
Kərim Novruzov

1991-ci ildə Azərbaycan Respublikası üzrə keçirilən meyxana müsabiqəsinin qalibi, 1993-cü ildə isə Əliağa Vahidə həsr olunmuş Qəzəlxan festivalının ən yüksək mükafatı olan qızıl medalı alıb. 2001-ci ildə "Bu gedər, o biri gələr" adlı albomu işıq üzü görmüşdür. Şəxsi həyatı Bir müddət diabetdən əziyyət çəkən meyxanaçı, 2017-ci ilin mart ayında insult keçirib. 2021-ci ilin dekabr ayında 2-ci dəfə insult keçirib. Musiqi repertuarı
Alan Türinq

Alan Metison Türinq (ing. Alan Mathison Turing [ˈtjʊərɪŋ]; 23 iyun 1912[…], Meyda-Veyl[d], Böyük London – 7 iyun 1954[…], Uimslou[d], Çeşir[d]) — informatika elminin inkişafına mühüm təsir göstərmiş ingilis riyaziyyatçısı, məntiqçi və kriptoqrafı. Britaniya İmperiyasının Ordeni kavaleri (1945) və London kral cəmiyyətinin üzvü (1951). Alimin 1936-cı ildə təklif etdiyi və hal-hazırda bütün ümumi təyinatlı kompüterlərin modeli sayılan mücərrəd "Türinq hesablama maşını", alqoritm anlayışı formallaşdırmağa imkan vermiş və indiyə qədər keçirilən çoxlu nəzəri və təcrübi tədqiqatlar zamanı istifadə olunmuşdur. A.Türinqin elmi əsərləri – informatikanın əsaslarına (və xüsusilə süni intellekt nəzəriyyəsinə) verilən həqiqi töhfədir. İkinci Dünya müharibəsi zamanı Alan Türinq Bletçli parkda yerləşən və kod və şifrləri tədqiq edən Hökumət məktəbində işləyirdi; həmin bu mərkəzdə Berlin-Roma-Tokio oxu tərəfindən yaradılan çoxsaylı kod və şifrlər sındırılırdı (bunu elmi dildə kriptoanaliz adlandırırlar). Bundan başqa o, Almaniya hərbi dəniz donanması tərəfindən göndərilən məlumatların kriptoanalizinə cavabdehlik daşıyan xüsusi Hut 8 qrupuna rəhbərlik edirdi.
Alan Türinq

Türinq müdaxilə və deşifrə üçün bir sıra metodları işləyib hazırlamışdır, o cümlədən, Bombe alətinin nəzəri bazası üçün (Bombe – Eniqma kodunun oxunması məqsədilə yaradılmış elektron-mexaniki maşındır). Müharibədən sonra Türinq Milli fizika laboratoriyasında çalışmışdır; burada onun layihəsi üzrə ACE proqramını yaddaşında saxlayan dünyanın ilk kompüterinin yaradılması həyata keçirilmişdir. 1948-ci ildə alim Mançester Universitetinin hesablama laboratoriyasında çalışan Maks Robert Nyumanın yanına işə düzələrək, məşhur "Mançester kompüterlərinin" yaradılmasında ona köməklik göstərmiş, bir müddət sonra isə riyazi biologiya nəzəriyyəsi ilə maraqlanmışdır. Türinq morfogenezin kimyəvi əsası haqqında elmi iş nəşr etdirmiş və ilk dəfə 1968-ci ildə elm aləminə məlum olmuş Belousov-Jabotinski reaksiyası kimi rəqsi hərəkət halında kimyəvi reaksiyanın meydana gəlməsini əvvəlcədən xəbər vermişdir. Süni kompüter intellektinin qiymətləndirilməsi üçün, o, 1950-ci ildə Türinq testinin təcrübədən keçirilməsini təklif etmişdir. 1952-ci ildə "Labuşer düzəlişinə" uyğun olaraq (bu düzəlişə əsasən, homoseksual şəxslər hakimiyyət tərəfindən təqib olunurdular), Alan Türinq "kobud ədəbsizlik" ittihamları üzrə təqsirli bilinmişdir. Türinqə həbs cəzası ilə seksual libidonu boğmaq üçün məcburi hormonal terapiya arasında seçim hüququ verilmişdir.
Alan Türinq

Alim sonuncu variantı seçməyə məcbur olmuşdur. Alan Türinq 1954-cü ildə sianidlə zəhərlənərək ölmüşdür. İstintaq Türinqin intihar etdiyini müəyyənləşdirmişdir, halbuki alimin anası hesab edirdi ki, baş verənlər təsadüfdən başqa bir şey deyildi. Alan Türinq həmçinin "Böyük Britaniyada homofobiyanın ən məşhur qurbanlarından birisi" kimi məşhurlaşmışdır. 2013-cü il dekabrın 24-də Türinq ölümündən sonra Böyük Britaniya kraliçası II Yelizaveta tərəfindən əfv olunmuşdur. Alimin şərəfinə təsis edilmiş Türinq Mükafatı (ing. Turing Award) – informatika sahəsində dünyada ən nüfuzlu mükafat hesab olunur.
Alan Türinq

Erkən illəri və karyerasının başlanğıcı Alanın valideynləri uzun illər Hindistanın Çhatrapur şəhərində yaşamışdılar. Atası – Yulius Metison Türinq Şotlandiyanın köhnə zadəgan nəslinin nümayəndəsi idi və İmperiya dövlət qulluğunda çalışırdı. Anası – Sara Etel (qızlıq soyadı Stoni) əslən irlandiyalı olan protestant dininə mənsub olan anqlo-irland zadəgan ailəsində anadan olunmuşdur. O Alana hamilə olarkən, gələcək valideynlər uşağın Londonda böyüməsi və gələcəkdə orada təhsil alması üçün İngiltərəyə köçməyi qərara alırlar. Məhz elə orada, yəni 1912-ci il iyunun 23-də Alan anadan olmuşdur. Onun Con adlı böyük qardaşı var idi. Yulius Türinqin dövlət xidməti davam etdiyindən, Alanın valideynləri tez-tez iki övladı əsasən hərbçi ailələrin öhdəsində qoyaraq Hastinqs və Hindistana gedirdilər. Türinqdə dahiliyin ilk göstəriciləri hələ erkən yaşlardan hiss olunmağa başlamışdı.
Alan Türinq

Altı yaşında Alan Türinq Hastinq şəhərində yerləşən müqəddəs Mixail məktəbinə daxil olur; bu məktəbin direktoru gənc məktəblinin istedadını dərhal qeyd etmişdir. 1926-cı ildə, 13 yaşında, Türinq Dorset qraflığının Şerborn şəhərində yerləşən məşhur Şerborn özəl məktəbinə gedir. Onun məktəbdə ilk günləri 1926-cı ilin Ümumxalq tətilinə təsadüf edir. Ona görə də Türinq Sauthempton şəhərindən velosipedlə Şerborna qədər təxminən 100 km məsafəni qət etməli olur; gecələmək üçün o, yaxınlıqdakı mehmanxanaların birinə üz tutur. Türinqin riyaziyyat sevdası Şerborn məktəbinin müəllimləri arasında xüsusi dəstək tapmamışdır, burada humanitar elmlərə daha çox diqqət yetirilirdi. Məktəbin direktoru Alanın valideynlərinə bunları yazmışdı: Mən ümid edirəm ki, o, eyni anda iki stulda oturmağa cəhd göstərməyəcək. Əgər o, özəl məktəbdə qalmağı arzulayırsa, o zaman "təhsil" almağa çalışmalıdır.
Alan Türinq

Yox əgər o, özəl məktəbdə sırf "elmi mütəxəssis" kimi qalmağa hazırlaşırsa, bu onun üçün boş vaxt itkisinə çevriləcək. Bununla belə, onu maraqlandıran sahələrdə, Türinq, başqalarından fərqlənən bacarıq göstərirdi. Müəllimlərin ona hətta riyazi analizin əsaslarını keçməmələrinə baxmayaraq, o, artıq 1927-ci ildə mürəkkəb riyazi məsələləri həll edirdi. 1928-ci ildə, 16 yaşında Türinq Eynşteynin əsərləri ilə yaxından tanış olmuşdur, o, məsələni o səviyyəyə qədər həll edə bilmişdi ki, mətndə açıq şəkildə ifadə olunmayan Eynşteynin Nyutonun qanunları ilə bağlı şübhəli məqamları ekstrapolyasiya edə bilmişdi. Şerbornda oxuyarkən, Türinq Kristofer Morkom ilə yaxından dostlaşır. 1930-cu ildə "Mycobacterium bovis" (öküz tuberklyozu) xəstəliyinin ağırlaşması nəticəsində Morkomun vəfat etməsi ilə bu münasibət başa çatır, Morkom bir neçə il əvvəl xəstə süd vasitəsiylə yoluxmuş, bu hadisədən sonra Türinq ilahi qüvvəyə inancını itirmiş və ateist olmuşdu. Həmçinin bu hadisə Türinqdə böyük kədər hissi doğurmuşdur.
Alan Türinq

Böyük dərdin öhdəsindən gəlmək üçün, o, daha ağır elmi mövzular üzərində işləməyə başlamışdır. Morkomun anasına ünvanladığı məktubda Türinq bunları yazmışdır: Alan bütün fenomenlərin, o cümlədən insan beyninin yaratdığı təxəyyülün özündə materialist başlanğıcı daşımalı olduğu ideya barədə düşüncələrə dalır, lakin bununla belə, həyatının bu dövründə o, bədəndən asılı olmayan ruh anlayışına və ölümdən sonrakı axirət həyatına inanırdı. Morkomun anasına yazdığı sonuncu məktubda, o, "ruh" və "axirət" haqqda öz nöqteyi-nəzərini bildirmişdi: Türinqin elmi hipotezləri tezliklə görkəmli amerikalı riyaziyyatçı və məntiqçi Alonzo Çörçün lyambda-hesablama üsulu ilə tərtib etdiyi ekvivalent sübutlarından sonra açıqlanmasına baxmayaraq, Türinqin özü onunla təəssüf ki, tanış deyil idi. Alan Türinqin məsələyə yanaşması daha sadə və intuitiv hesab edilir. Universitet illəri Humanitar elmlərə qarşı nifrəti üzündən Türinq yüksək bal toplaya bilmədi və buna görə də məktəbi bitirdikdən sonra Kembric Kral kollecinə daxil olur (halbuki o, Triniti kollecə getmək niyyətində idi). Məşhur riyaziyyatçı Qodfri Harold Hardinin rəhbərliyi altında, Türinq Kral kollecində 1931-ci ildən 1934-ci ilədək təhsil almışdır. 1928-ci ildə alman riyaziyyatçısı David Hilbert dünya ictimaiyyətinin diqqətini dayanacaq probleminə (alm.
Alan Türinq

Entscheidungsproblem) cəlb etmişdir. Türinq 1936-cı il noyabrın 12-də dərc etdiyi "On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem" adlı elmi işində Gödelin universal və formal hesab dilini sadə hipotetik qurğularla əvəz edərək, natamamlıq haqqında onun teoremini başqa şəkildə ifadə etmişdir (həmin qurğular daha sonralar Türinq maşını adlandırılmışdır). O, sübut etmişdir ki, belə bir maşın alqoritm şəklində təqdim edilmiş istənilən riyazi hesablamaları aparmaq iqtidarındadır. Daha sonra Türinq sübut etdi ki, "Entscheidungsproblem"dən (problem həlli) çıxış yolu yoxdur, bunun üçün o, əvvəlcə sübut etdi ki, Türinq maşını üçün dayanma məsələsi icazə verilən deyil: ümumiyyətlə Türinq maşınının məlumatlarının nə vaxtsa dayanacağını alqoritmik şəkildə təyin etmək mümkün deyil. Türinqin elmi hipotezləri tezliklə görkəmli amerikalı riyaziyyatçı və məntiqçi Alonzo Çörçün lyambda-hesablama üsulu ilə tərtib etdiyi ekvivalent sübutlarından sonra açıqlanmasına baxmayaraq, Türinqin özü onunla təəssüf ki, tanış deyil idi. Alan Türinqin məsələyə yanaşması daha sadə və intuitiv hesab edilir. İstənilən digər maşınlar funksiyalarını yerinə yetirə biləcək "Universal Maşın" ideyası, yaxud başqa sözlə, prinsip etibarilə hər şeyi hesablamaq bacarığı olduqca orijinal bir addım idi. Müasir kompüter konsepsiyasının məhz Alan Türinqin uzun illər apardığı işlər nəticəsində yaradılığını ABŞ-lı riyaziyyatçı alim fon Neyman daha sonralar şəxsən etiraf etmişdir.
Alan Türinq

Türinq maşını indiki dövrdə belə alqoritmlər nəzəriyyəsində əsas tədqiqat obyekti kimi istifadə olunur. 1936-ci ilin sentyabr ayından 1938-ci ilin iyul ayına kimi Türinq məntiqçi-alim Çörçün rəhbərliyi altında Prinston Universitetində çalışmışdır. Riyaziyyatla məşğul olmaqla yanaşı, alim kriptoqrafiyanı da öyrənirdi; o, həmçinin binar (yəni ikili saylı) və elektrik-mexaniki cərəyanın gərginliyi artıran transformator yaratmışdı. 1938-ci ilin iyununda Türinq "Ordinallara əsaslanan məntiqi sistemlər" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir, Türinq maşının orakulla birləşməsindən ibarət olan konsepsiya barədə buradakı digər alimlərə geniş məlumat verilmişdir. Bu yeni kəşv, yalnız Türinq maşınının köməyi ilə həll edilməsi mümkün olmayan problemləri tədqiq etməyə imkan yaradır. Kembricdə Alan Türinq Avstriya filosofu, analitik fəlsəfənin banilərindən və XX əsrin ən parlaq filosoflarından biri olan Lüdviq Vitgenşteynin "Riyaziyyat əsaslarının böhranı" adlı mühazirələrinə baş çəkirdi. Alimlər çoxlu mübahisə edirdilər, çünki Türinq daha çox formalizm ideyasını dəstəkləyir və var qüvvəsilə müdafiə edirdi, onun oppnenti isə əksinə, hesab edirdi ki, riyaziyyat elmi mütləq həqiqəti axtarmır, o sadəcə olaraq həmin həqiqəti kəşf edir.
Alan Türinq

Kriptoanaliz İkinci dünya müharibəsi zamanı Alan Türinq Bletçli Park malikanəsində alman şifrlərin sındırılmasında fəal iştirak etmişdir. Bletçli Parkda uzun illər çalışmış tarixçi və veteran Eyza Briqs bir dəfə dedi: 1938-ci ilin sentyabrından Türinq şifrlərin sındırması üzrə ixtisaslaşmış Böyük Britaniyanın Hökumət əlaqələr mərkəzi təşkilatına yarımştat işə daxil olur. O, burada Dili Noks ilə birlikdə Eniqmanın kriptoanalizi ilə məşğul olurdu. 1939-cu ilin iyulunda Varşavada keçirilən görüşdə Polşanın məxfi məlumatlar bürosu Britaniya və Fransa tərəfinə Eniqmanın rotorlarında əlaqə və məlumatların deşifrə edilməsi metodu haqqında informasiya ötürdükdən qısa müddət sonra Türinq və Noks problemin daha effektiv həlli üçün fəaliyyətə başladılar. Polşa metodu indikator prosedurlarındakı nöqsanların aşkarlanmasına əsaslanırdı, buna görə də onların bu üsulu uğursuzluqla nəticələndi – almanlar 1940-cı ilin may ayına qədər Eniqmanın bütün çatışmamazlıqlarını aradan qaldırmağı bacarırlar. Türinqin yanaşması daha çox ümumi olub, ilkin mətn ardıcıllıqlarının artırılması metoduna əsaslanırdı – o məhz Eniqma kodunun deşifrə olunması üçün Bombe adlı ilkin və funksional spesifikasiyanı hazırlamışdı. 4 sentyabr 1939-cu ildə, yəni Böyük Britaniyanın Üçüncü Reyxə müharibə elan etməsinin ertəsi günü, Türinq Bletçli Park geri qayıdır – o zamanlar burada Hökumət əlaqələr mərkəzinin baş qərargahı yerləşirdi.
Alan Türinq

Bomba kryptologiczna) daha səmərəli və effektiv yardımçı ola biləcək elektromexaniki maşın üçün spesifikasiya yazmışdır. Riyaziyyatçı Qordon Velşmanın təklifləri ilə təkmilləşdirilən Türinq maşını, "Eniqma" məlumatlarının oxunması üçün mühüm vasitəyə çevrilmişdir. Bu yeni mexaniki vasitə Bombe adlandırılmışdır. Maşın məşhur açıq mətnlərə əsaslanaraq, məlumatların şifrlənməsi üçün istifadə olunan mümkün kökləmələri axtarırdı (məsələn, rotor qaydası, rotorun vəziyyəti, panelin kommutasion birləşmələri). Rotorların hər bir mümkün tənzimləməsi üçün maşın açıq mətnlərə əsaslanaraq (onun məzmunu və strukturuna) bir sıra məntiqi ehtimal əməliyyatlarını həyata keçirirdi alman sualtı qayıqlarında 1019 və yaxud 1022 modifikasiya taktı (vəziyyəti) istifadə olunurdu. Daha sonra maşın ziddiyyətləri müəyyən edərək, parametrlər yığımını rədd edir və növbəti hissəyə keçirdi. Beləliklə, mümkün dəstin böyük hissəsi ələnirdi və sonda dəqiq analiz üçün cəmi bir neçə variant qalırdı.
Alan Türinq

İlk hesablama maşını 1940-cı il martın 18-də istismara buraxılmışdı. Açarların ifazəsi saatın cingildəməsinə bəznəyən səsin müşayiəti ilə mexaniki təbillərin fırlanması hesabına yerinə yetirilirdi. 1941-ci ilin payızında Alan Türinqi və onun həmkarları Qordon Velş, Aleksandr Hyu və Stüart Milner-Bari məyusluqla üz-üzə qalmışdılar. Polşa şifr bürosunun tərtib etdiyi planların əsasında onlar "Eniqma" şifrini effektiv şəkildə qırmağı bacaran sistem işini qurmağı bacarırlar, ancaq əsas problem insan və resur sayının çox az olmasında idi, buna görə də bütün məlumatların deşifrə olunması üçün kifayət qədər vaxt çatmırdı. Bununla belə, deşifratorların uğurları sayəsində, 1941-ci ilin yayında alman sualtı qayıqlarının fəaliyyəti nəticəsində okean sualrına qərq olmuş gəmilərin yük itkiləri 3 ay ərzində 100 000 tona qədər azalmışdır, amma bu hələ də kifayət deyildi. Almanların daimi təkmilləşmələrin öhdəsindən gəlmək üçün qrup ezvləri üçün daha çox maliyyə resursları lazım idi. Daha çox insanı işə cəlb etmək və yeni maşınların hazırlaması üçün maliyyələşdirilmə cəhdləri rəsmi yollarla heç nəyə gətirib çıxarmadı. Nəhayət, oktyabrın 28-də bütün qaydaları pozaraq, onlar Çörçillə məktub göndərirlər.
Alan Türinq

Məktubda Türinq və onun həmkarları xüsusilə vurğulamışlar ki, onların tələbləri mümkün səmərə ilə müqayisədə heçə bərabərdir. Effekt özünü çox gözlətmir, məktubu oxuyan Çörçill dərhal general İsmeyə belə bir sərəncam verir: Noyabrın 18-də kəşfiyyat rəhbəri bütün mümkün tədbirlərin görüldüyü barədə Baş nazirə məlumat vermişdi. Müharibənin sonuna kimi ekspluatasiya məqsədilə daha iki yüz maşın işə salınmışdır. Hut 8 "Eniqma" HDQ Türinq qərara gəlir ki, xüsusilə çətin bir tapşırıq olan Almaniya HDQ-nə məxsus Eniqmanın analizi ilə məşğul olsun, çünki, onun sözlərinə görə "heç kim bununla məşğul olmamışdı" və o, "bu problemi öz öhdəsinə götürə bilərdi". 1939-cu ilin dekabrında Türinq, Eniqmanın digər sistemlərlə müqayisədə xüsusilə mürəkkəb quruluşa malik olan indikator sistemini yığa bilmişdi. Həmin gecə Türinqin ağlına , HDQ-dən Eniqma şifrələri vasitəsilə gələn məlumatları anlamağa kömək edəcək statistik texnika ardıcıllığı – yəni qısaca olaraq Banburismus ideyası gəlir (macar riyaziyyatçısı Abraham Vald onu sonradan Statistik təhlil ardıcıllığı adlandırmışdı). Bunun üçün o, informasiya entropiyasında istifadə olunacaq 10 əsaslı ban adlı yeni loqarifm ölçü vahidini tətbiq etmişdir.
Alan Türinq

Bamburismus "Bombe" maşınındakı kökləmələrin yoxlanılması üçün zəruri olan vaxt sayını xeyli azaldaraq, Eniqma rotorlarının müəyyən ardıcıllıqlarını istisna edə bilərdi. 1941-ci ildə Türinq Bletçli Parkda onunla birgə çalışan Coan Klarka evlənmək təklifi edir – onlar nişanlanırlar, lakin onun ömrü çox qısa olur. Nişanlısına homoseksual olduğunu etiraf edən Türinq (şayiələrə görə, Klark ona qarşı hər zaman "laqeydcəsinə" yanaşırdı) qərara gəldi ki, işi toya qədər çatdırmaq lazımsız bir addımdır. 1942-ci ilin noyabrında Türinq ABŞ-yə yola düşür; o, orada Eniqmanın sındırılması və Vaşinqtonda "Bombe" maşınlarının qurulması üzərində HDQ-nin kriptoanalitikləri ilə birlikdə çalışırdı. ABŞ-də olduğu müddət ərzində, o, Ohayo ştatında yerləşən Dayton kompüter laboratoriyasını ziyarət edir və onun amerikan istehsallı Bombe-ların dizaynına reaksiyası elə də çox ümidverici olmur. Amerikada olarkən, Türinq danışığı şifrləməyə imkan yaradacaq bir qurğunun hazırlanmasında Bell Labs-da işləyən alimlərə yardımçı olmuşdu. Alan Bletçli Parka 1943-cü ilin mart ayında qayıdır.
Alan Türinq

Onun yoxluğu zamanı Aleksandr Hyu Hut 8 komandasında rəhbər mövqeyini rəsmən əldə etmişdi; iş yoldaşlarının gündəlik işləri ilə bağlı yaranan ətalət hissi Türinqi narahat etmədiyini görən Aleksandr, faktiki olaraq bundan öncə də bir müddət bu vəzifəni icra edirdi. Alim Bletçli Parkda kriptoanaliz üzrə Baş məsləhətçi vəzifəsini tutmuşdu. Aleksandr Hyu Türinqin çoxsaylı töhfələri barədə bunları demişdi: 1942-ci ilin iyulunda Türinq Almaniya ali komandanlığının məlumatların ötürülməsi üçün istifadə olunan "Lorenz" kodunun deşifrəsində iştirak etmişdi. Lorenz ondan öncəki "Eniqmadan" daha mürəkkəb idi və mövcud üsullarla şifrin açılmasına ciddi-cəhdlə müqavimət göstərirdi. Türinq deşifrator konstruksiyasında elektron lampalardan istifadə etməyi təklif edir və komandaya təcrübəli mühəndis-elektrik Tommi Flauersi dəvət etdi. Beləliklə riyaziyyatçı və mühəndislərin birgə səyi nəticəsində "Koloss" adlı dünyada ilk hesablayan elektron maşın (HEM) hazırlanmışdır. 1944-cü ildə məhz Kolossun köməyi ilə Lorenz kodu nəhayət sındırılır, bu, müttəfiqlərə Ali Almaniya rəhbərliyinin bütün yazışmalarını oxumağa imkan vermişdir.
Alan Türinq

Nitq şifratoru (Delilah) Alan Türinq telefon şəbəkələrində nitqin şifrlənməsi üçün elektron qurğunun yaradılması üzrə Bell Labs-da başladığı işləri davam etdirmişdir. Parallel olaraq o, Henslop Parkda yerləşən Məxvi Radio Kəşviyyat Xidməti (ing. Secret Service's Radio Security Service) ilə əməkdaşlığa başlayır. Mühəndis Donald Beyli ilə birlikdə, Türinq Delilah adlı yeni nitq siqnal qurğusunun (şifratorunun) portativ dizaynını hazırlayır. Qurğu yüksək məsafədə yerləşən radiosistemlərlə iş üçün uyğunlaşdırılmış və müharibə illərində tətbiq edilməsi üçün çox gec başa çatdırılmışdır. Türinqin uğurlu nümayişinə baxmayaraq (təqdimat zamanı bariz nümunə üçün Çörçillin nitqi şifrələnir və sonra yenidən deşifrə olunur), Delilah kütləvi istehsala buraxılmır. Türinqin siqnal qurğusunda 30-a qədər elektron lampalardan istifadə olunmuşdur; onun qurğularını yeni texnologiya yalnız 15 ildən sonra üstələyə bilmişdir.
Alan Türinq

Erkən kompüterlər və Türinq testi 1945-ci ildən 1947-ci ilədək Türinq Riçmond şəhərində yaşamış və burada yerləşən Milli fizika laboratoriyasında ilk Avtomatik Hesablama Maşınının (ACE) üzərində çalışmışdı. 19 fevral 1946-cı ildə o, öz işini digər alimlərə təqdim edir; faktiki olaraq bu yaddaşında proqram saxlamağı bacaran ilk müfəssəl hesablama maşını (kompüteri) idi. Fon Neymanın tamamlanmamış işi "EDVAC-ın ilk hesabat layihəsi" (1945) onu qabaqlasa da daha az detallı idi, Milli Fizika Laboratoriyasının Riyaziyyat bölməsinin idarəçisi Con Vourmslinin fikrincə isə: "Fon Neymanın elmi işində doktor Türinqə məxsus bir neçə ideya vardır". ACE-nın inşası tamamilə mümkün olmasına baxmayaraq, Bletçli Parkı əhatə edən məxfilik işin əvvəlində gecikmələrə gətirib çıxarmışdır, bu isə Türinqi çox məyus etmişdir. 1947-ci ilin sonunda o, bir illik məzuniyyət xatirinə Kembricə qayıdır, bu müddət ərzində o, "Machinery Intelligent" üzərində səmərəli şəkildə işləyir; o sağ ikən bu əsər təəssüf ki nəşr olunmamışdır. Alan Türinq Kembricdə olarkən, Pilot ACE onun yoxluğu zamanı inşa edilmişdir. Özünün ilk proqramını o, 10 may 1950-ci ildə yerinə yetirmişdir. ACE-nin tam versiyası heç bir zaman inşa olunmamasına baxmayaraq, məsələn, DEUCE və Bendix G-15 kimi bəzi kompüterlərin onunla çoxlu oxşarlığı var idi. Milli fizika laboratoriyasında işləyən zaman Alan Türinq qaçış idman növü ilə fəal məşğul olurdu və adətən Volton Yüngül Atletika klubunun yarışlarında çıxış edirdi.
Alan Türinq

Türinq bu kluba 1945-ci ilin sonunda daxil olur və qısa bir zaman içərisində dünya səviyyəli nəticələrini göstərməyə başlayır. Onun ən yaxşı marafon göstəricisi 2 saat 46 dəqiqə və 3 saniyə idi, ancaq bu 1948-ci il Olimpiya Oyunları qalibinin göstərici vaxtından 11 dəqiqə çox idi, həmin ildə amma daha əvvəl dərə-təpəli ərazdə keçirilən qaçış yarışında Alan Olimpiya Oyunlarının gümüş mükafatçısı Tom Riçardsdan tez finişə çatmışdır. 1948-ci ildə Alan Türinq Mançester Universitetinin riyaziyyat departamentində Reader fəxri adını almışdı. Orada o, 1949-cu ildə kompüter laboratoriyasının direktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdu; bu binada Manchester Mark I adlı və operativ yaddaşlı ilk elektron kompüterin proqramlaşdırma işləri cəmlənmişdir. Eyni zamanda Türinq daha mücərrəd riyazi məsələlər üzərində işləməyə davam edirdi, özünün "Computing Machinery and Intelligence" elmi işində isə ("Mind" jurnal, 1950-ci ilin oktyabr ayı) o, süni intellekt probleminə müraciət edir və bunun həlli üçün daha sonralar Türinq testi adlanacaq bir eksperimenti təcrübədən keçirməyi təklif edir. Ümumi mənada bu test bir mütəxəssisin, maşının performansı ilə bir insanı ayırd edib edə bilməyəcəyini ölçür. Əgər ayırd edə bilməzsə, maşın insanlar qədər zehni bacarığa sahib olduğu deməkdir.
Alan Türinq

Bu testdə təcrübəni edən adam kompüter və insanı görmür. Təcrübəni edən hansıyla əlaqədə olduğunu bilmədən bunların ikisinə də sual verir. Təcrübəni edən adamın soruşduğu suallar və təcrübədə iştirak edən maşın və insanın verdiyi cavablar bir ekranda yazılı olaraq verilir. Məqsəd, təcrübəni aparanın uyğun suallar ilə bunlardan hansının insan, hansının kompüter olduğunu tapmasıdır. Əgər təcrübəni edən adam etibarlı bir şəkildə bunu söyləyə bilməzsə, o zaman kompüter Türinq testini keçər və insanlar qədər qabiliyyətli olduğu fərz edilər. Hal-hazırda Türinqin əks testinə əsaslanan CAPTCHA internetdə geniş yayılıbdır. 1948-ci ildə Alan öz keçmiş həmkarı Devid Çampernovn ilə birgə kompüter üçün hələ mövcud olmayan şahmat proqramını yazmağa başlamışdır.
Alan Türinq

1952-ci ildə şahmat oyununun reallaşdırmaq üçün münasib qurğunun yaxın illərdə yaradılmasının mümkünsüzlüyünü anlayan Türinq, gələcək maşının hərəkətlərini stimulyasiya etməklə (yarım saatdan bir yalnız gediş etməklə) həmkarları ilə birgə şahmat oyununu oynayır. Oyunun gedişi videoya çəkilir və nəticədə psevdoproqram Türinqin həmkarı Alek Qliniyə uduzur, amma Çampernovnun həyat yoldaşına partiyaların birində qalib gəlir. 1948-ci ildə Türinq LU-ayırması metodunu kəşv etmişdir, bu üsul tənliklərin həlli üçün bu gün də istifadə olunur. 1952-ci ildə Türinq "Morfogenezin kimyəvi əsasları" (ing. The chemical basis of morphogenesis) adlı elm işini dərc edir, burada ilk dəfə olaraq materiyanın özünütəşkiletmə prosesi riyazi dəqiqliklə təsvir edilmişdir. Fibonaççi ardıcıllığına uyğun olan yarpaq düzümü və bitki strukturlarında Fibonaççi ədədlərinin mövcudluğu onun əsas maraq sahəsi idi. Onun sonrakı işlər 1992-cu ilə qədər dərc olunmamışdır, 1993-cü ildə onun əsərlərindən ibarət toplu nəhayət satışa buraxılmışdır. Türinqin bu sahədə etdiyi töhfələr əsas sayılır.
Alan Türinq

Türinqin ədəbsizlikdə ittiham olunması 1952-ci ilin yanvar ayında Alan Türinq Mançesterdə kinoteatrının yaxınlığında Arnold Mürrey adlı on doqquz yaşlı işçi ilə tanış olur. Alan onu yol kənarında olan restorana dəvət etdi. Utancaq və mavi gözlü, çəkingən xasiyyətli, zərif saçlı, əksər yüksək təhsilli insanlardan daha tərbiyəli və açıqfikirli insan olan Arnold Alanın yumşaq yerinə və digər yerlərinə toxundu. Türinq ona öz işindən danışdı, Arnold isə bir neçə sual verərək kəşflərlə maraqlandığını göstərdi. Birgə nahardan sonra Türrinq Mürreyə onun evində istirahət günlərini keçirməyi təklif edir, gənc işçi onun təklifini qəbul etsə də, həmin gün görüşə gəlmir. Cütlük növbəti bazar ertəsi günü Mançesterdə yenidən görüşür və Mürrey bu dəfə Türinqi evinə qədər ötürməyə razılaşır. Gənc oğlan 12 yanvar 1952-ci ildə Alanın Uilmsloudakı evinə qonaq gəlir.
Alan Türinq

İki gün sonra isə onlar gecəni birlikdə keçirirlər. Fahişəlik kimi qəbul edilməməsi üçün Arnold Alanın pul təklifindən imtina edir. Növbəti gün Alan pul qabından £10 əskik olduğunu görür. Növbəti həftə onlar görüşdükdə Alan Arnolda onun pulunu götürdüyünü desə də, Arnold bunu boynuna almır, lakin, borclu olduğunu deyir və £3 borc istəyir. 18 yanvarda Arnold daha £7 borc alır. Bir neçə gün sonra, Mürrey şəriki ilə birlikdə alimin evini soyur, Türinq dərhal bu barədə polisə xəbər verir və araşdırma prosesində təqsirləndirilən şəxslə cinsi əlaqədə olduğunu etiraf edir. O vaxtlar Birləşmiş Krallıqda kişilər arasında istənilən homoseksual fəallıq qanunazidd hərəkət kimi qiymətləndirilirdi, buna görə də, hər iki şəxsə "Labuşer düzəlişinə" uyğun olaraq nalayiq davranışda ittihamı irəli sürülmüşdü.
Alan Türinq

Türinqə həbs cəzası ilə libidonu boğmaq üçün tətbiq olunan hormonal terapiya arasında seçim hüququ verilmişdir. Alim öz layihələri üzərində işləri davam etdirmək imkanına malik olması üçün hormonal dietilstilbestrol inyeksiyarı ilə terapiyaya üstünlük verir. Bu müalicə bir il davam edir və alimdə impotensiya və ginekomastiyanın yaranmasına səbəb olur. İstintaq bitəndən sonra, Mürrey şərti azadlığa buraxılır. Türinqə irəli sürülmüş ittihamlar, onun etibarlıq statusunun itirilməsinə və GCHQ mərkəzində tutduğu kriptoanaliz üzrə məsləhətçi vəzifəsindən kənarlaşdırılmasına gətirib çıxarır. O vaxt Kembric beşliyinə daxil olan iki üzvün – yəni Donald Makleyn və Qay Börcessin Sovet agentləri tərəfindən homoseksual casuslar kimi öz tərəflərinə cəlb edilməsi barədə məlumatlar yayıldıqdan sonra, Böyük Britaniya DTK-sında bəzi narahatçılıqlar yaranmışdır. Alan heç vaxt casusluqda günahlandırılmamışdır, ancaq məxfilik aktına uyğun olaraq ona Bletçli Parkda bir zamanlar tutduğu vəzifənin təfərrüatlarını başqa şəxslərlə müzakirə etmək qadağan edilmişdir.
Alan Türinq

8 iyun 1954-cü ildə Alan Türinqin meyiti yaşadığı mənzildə tapılmışdır. Aparılan autopsiya nəticəsində, alimin sianidlə zəhərləndiyi müəyyənləşdirmişdir. Yatağn yanındakı şkafda dişlənmiş alma aşkarlansa da, onun tərkibində sianidin olduğunu yoxlamaq üçün test keçirilməmişdir, lakin, məhz almanın zəhərli olması məlumatı geniş yayılmışdır. Araşdırma zamanı, alimin intihar etdiyi müəyyənləşdirilmişdir. Alimin meyiti 12 iyun 1954-cü ildə Surrey qraflığının Uokinq şəhərində yerləşən Krematoriumda yandırılmışdır. Hoces və Devid Levit güman edirlər ki, Türinq uşaqlıqdan bəri sevdiyi Qrimm qardaşları tərəfindən yazılmış "Ağbəniz və yeddi cırtdan" nağılının Disney adaptasiyasında olan səhnəni xəyalında canlandırımış və özünəqəsd etmişdir. Levitin dediyinə görə: Türinqin yaxın dostu olmuş Alan Qarner də bu versiyanın tərəfdarıdır – o, 2011-ci ildə The Guardian qəzeti üçün yaratdığı məqaləsində məhz bu barədə yazmışdır.
Alan Türinq

1 aprel 2003-cü ildə Türinqin Bleçli Parkdak işi IEEE Milestone adlandırılmışdır. 28 oktyabr 2004-cü ildə Türinqin ölümünün 50 illiyinin qeyd edilməsi üçün Gildforddakı Surrey Universitetində alimin Con V. Mills tərəfindən işlənmiş heykəli ucaldılmışdır; heykəldə kamp ətrafında kitablarını daşıyan Türinq təsvir olunmuşdur. 2006-cı il Boston praydı Türinqin şərəfinə adlandırılmışdır.Türinq, 2008-ci ildə BBC tərəfindən istehsal olunmuş "Təhlükəli bilik" adlı sənədli filmdə xatırlanan 4 riyaziyyatçıdan biridir. Prinston Universiteti həftəlik nəşrində Alan Türinqi ABŞ prezidenti Ceyms Medisondan sonra universitetin ikinci ən mühüm yetişdirməsi adlandırmışdır. 19 iyun 2007-ci ildə Bleçli Parkda Türinqin həyat ölçülü, 1,5 ton ağırlıqlı heykəli ucaldılmışdır. Heykəl ABŞ biznesmeni Sidni Frankın maliyyə dəstəyi ilə, heykəltaraş Stefan Ketl tərəfindən yarım milyondan çox Valliya şiferi parçaları istifadə etməklə yaradılmışdır. Həyatının sonuna kimi yaşadığı və fəaliyyət göstərdiyi Mançester şəhərində Türinqin xatirəsi bir neçə dəfə yad edilmişdir.