LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Xaç atası (film, 1972)

Bellevue Hospital Center) yan girişində Mayklla polis kapitanı Makklaskinin görüş səhnəsi çəkilib. 2007-ci ilə qədər pilləkənlər və xəstəxanaya giriş darvazası yerində idi. Lakin onlar baxımsızlıq ucbatından sıradan çıxaraq tarixə qovuşdu. Mayklın atasına baş çəkməyə gəldiyi səhnənin xəstəxana interyerləri Manhettenin 14-cü küçəsində yerləşən Nyu-York Göz və Qulaq Xəstəxanasında (ing. New York Eye and Ear Infirmary) çəkilmişdir. Don Barzininin qətlə yetirildiyi səhnə Nyu-York Ali Məhkəməsinin yaxınlığında, Foli-Skverdəki bir tikilidə çəkilmişdir. Korleone ailəsinin toy səhnəsi Staten-Aylendin Lonqfellou-Avenyu 110 ünvanında qurulmuşdu. Çoxsaylı Tüdor üslublu evlər hazırlanmış çəkiliş məkanlarından heç də fərqlənmir və onların bir hissəsi kimi nəzərə çarpırdı. Paramaunt studiyası "Plexiglas" adlı küçəni kəsib keçən "daş divar" inşa etmişdi.
Xaç atası (film, 1972)

Bu, Santinonun kameranı sındırdığı həmin divar idi. Toy səhnəsindəki bir çox kənar şəxslər yerli italyanlar və amerikalılar idi. Koppola onlardan ev şəraitində hazırlanmış şərab içməyi, ənənəvi italyan yeməklərinin dadına baxmağı və bu səhnədə həqiqi toy şənliyində olduğu kimi iştirak etməyi xahiş etmişdi. Xaç suyuna salınma səhnəsinin çəkilişi iki kilsədə aparılmışdır. İçəridə açılan bütün atəşlər Nyu-Yorkdakı St. Patrick's Old Cathedral kompleksində çəkilmişdir. Xaç suyuna salınma səhnəsində İohan Sebastyan Baxın Passacaglia and Fugue in C minor, BWV 582 əsəri və digər orqan üçün yazılmış əsərləri istifadə edilmişdi. Xaç suyuna salınmadan sonrakı bütün daxili səhnələr isə Staten-Aylenddəki Müqəddəs İoakim və Müqəddəs Anna kilsələrində lentə alınmışdır. 1973-cü ildə kilsənin böyük bir hissəsi yanğın zamanı məhv oldu. Kilsənin orijinal variantından yalnız binanın ön tərəfi və yuxarıdakı uzun mil qalmışdı. Sonradan bu hissələr kilsənin yeni quruluşuna daxil edildi.
Xaç atası (film, 1972)

Don Korleonenin dəfnedilmə səhnəsi Kuinsin Vudsayd ərazisində yerləşən Calvary Cemetery qəbiristanlığında çəkilmişdir. Gömrük postu səhnəsi isə Nyu-Yorkun Yuniondeyl kəndindəki Nassau Veteranz Memorial Kolizeumda (ing. Nassau Veterans Memorial Coliseum) tikinti gedən zaman lentə alınmışdır. Film haqqında "Xaç atası" filminin çəkilişləri 1971-ci ildə 4 ay ərzində aparılmışdır. Mario Püzonun sözlərinə görə, Conni Fonteyn personajı Frenk Sinatranın həyatından götürülmüş faktlar əsasında yaradılmayıb. Vito Korleone obrazı üçün seçimlər çox gərgin keçmişdi. Bu rolu əldə etmək üçün eyni zamanda Ernest Borqnayn və Deni Tomas mübarizə aparırdılar. "Paramaunt" studiyasının isə öz planları var idi.
Xaç atası (film, 1972)

Onlar "potensial xaç ataları"nın siyahısına Edvard Robinson, Bert Lankaster, Orson Uells və Corc Skottu daxil etmişdilər. Lakin filmin rejissoru Frensis Ford Koppolanı onların heç biri qane etmirdi. O, studiya rəhbərlərinin qarşısında belə bir şərt qoymuşdu: "Bu rolu ya Marlon Brando, ya da Lourens Olivye ifa etməlidir". İş elə gətirir ki, Lourens Olivye roldan imtina edir. Buna baxmayaraq, studiya bu rolu yenə də Brandoya vermək istəmir. Onların fikrini yalnız sınaq çəkilişlərində aktyorun mükəmməl ifası dəyişə bilir. Lorens Olivye Vito Korleone obrazından digər filmdə məşğul olduğu üçün imtina etmişdi. Sonradan hər iki aktyor eyni vaxtda, eyni nominasiyada "Oskar"a namizəd göstərilmişdi.
Xaç atası (film, 1972)

Studiya rəhbərləri Maykl obrazında Uorren Bitti, Cek Nikolson, Dastin Hoffman, Alen Delon, Robert Redford kimi tanınmış aktyorlardan birini görmək istəyirdilər. Lakin Kopolla buna qəti etiraz edir və həmin rola buna qədər filmlərdə yalnız ikinci dərəcəli rollar ifa edən Al Paçino dəvət olunur.Prodüserlər bütün gücüylə Frensis Ford Koppolaya Al Paçinonu çəkilişlərdən uzaqlaşdırmağa təzyiq edirdilər. Filmin hazır materiallarına baxan prodüserlər rejissora həmişə istehza ilə bir sual verirdilər: "Bəs o nə vaxt rolunu ifa etməyə başlayacaq?". Onlar bu fikirlərindən yalnız Mayklın Solosso və polis kapitanını öldürdüyü epizodu gördükdən sonra daşınmağa məcbur olublar. Beləcə prodüserlər Koppolanın dahiyanə uzaqgörənliyinə heyran olublar. Filmdə rejissor kürsüsü ilk olaraq, Serco Leoneyə təklif olunmuşdu. Lakin o, bu təklifdən imtina etmişdi. Sonradan Leone bu addımına görə olduqca peşman olmuş və özünəməxsus şəkildə bəhsə girərək 1984-cü ildə genişmiqyaslı "Bir dəfə Amerikada" filmini çəkmişdir.
Xaç atası (film, 1972)

"Paramount Pictures" kino şirkəti çəkilişləri aparmaq üçün rejissor dəyişikliyi edərək Eliya Kazanı dəvət etmək istəyirdi. Lakin bu söz-söhbətə Marlon Brandonun "Əgər Koppola uzaqlaşdırılsa, onda mən də filmdən gedəcəyəm" deməsi ilə son qoyuldu. Vito Korleone roluna çəkilməyə Frenk Sinatra da namizədlərdən biri idi. Al Paçino Maykl obrazının öz yaradıcılığında ən mürəkkəb rol olduğunu demişdir. Filmin premyerası 24 mart 1972-ci ildə olmuşdu. Çəkilişlərinə 6 milyon dollar xərclənmiş film prokatda 250 milyon dollara yaxın qazanmışdı. Frensis Ford Koppola romanı oxuyandan sonra bu əsəri çəkmək haqqında düşünürdü. Onun sözlərinə görə, əgər bu ideya ilə Paramaunt şirkətinə cəmi 4 ay gec gəlsəydi, bu filmi ona həvalə etməzdilər. Kino şirkəti əvvəlcə bu layihəyə o qədər də ciddi yanaşmır və onu kiçik qanqster dramı kimi nəzərdə tuturdu.
Xaç atası (film, 1972)

Onların heç bir uğur gözləməməsinə baxmayaraq, yarım ildən sonra Mario Püzonun romanı böyük şöhrət qazanır. Yalnız bundan sonra hər kəs filmi böyük səbirsizliklə gözləməyə başlayır. Beləliklə, kino şirkəti çəkilişlərin ortasında rejissoru dəyişmək fikrindən əl çəkdi. Layihənin təsdiqi zamanı "Paramaunt" şirkəti Brandonu çəkilişlərə cəlb etməyi planlaşdırmırdı. O zamanlar aktyor çəkiliş meydançasında nəzakətsizlikləri və spirtli içkilərlə bağlı problemlərilə məşhur idi. Xaç atası roluna bir neçə aktyor sınaqdan keçirilmişdi. Lakin ən yaxşı nəticəni məhz Brando göstərə bilmişdi. Studiya bu faktı nəzərə alaraq, onun çəkməyə məcbur olmuşdu. Çəkiliş zamanı qrim üçün Brandonun çənəsinə xüsusi ağac materialı bərkidilmişdi.
Xaç atası (film, 1972)

Məqsəd onun çənəsini buldoq çənəsinə bənzətmək idi. Bəzi ehtimallara görə müəllif Vito Korleone obrazını Karlo Qambinonun prototipi kimi yaratmışdı. Luka Brazi rolunu ifa edən aktyor Lenni Montana Marlon Brandonun görünüşü qarşısında elə həyəcan keçirirdi ki, tez-tez söyləyəcəyi mətni çaşırdı. Baş vermiş bu cür təbii əsəbilik Koppolanı qane edir və o, həmin səhnələri birbaşa filmə daxil edir. Atı da daxil etməklə, filmdə cəmi 18 cəsəd göstərilir. "Koppola" sözü (it. coppola) ənənəvi Siciliya şlyapasının adıdır. Bu cür şlyapaları filmin "italyansayağı" epizodlarında görmək olar. "Korleone" sözü isə (it.
Xaç atası (film, 1972)

Corleone) Siciliyanın Palermo əyalətindəki dağ kəndinin adından götürülüb. Marlon Brando ona verilmiş "Oskar" mükafatını qəbul etməmişdi. Təqdimat mərasimində onun əvəzinə səhnəyə çıxan hindu nümayəndə qadın Saşin Littlfezerin izahından sonra aktyorun bu heykəlcikdən imtina etməsi məlum oldu. Aktyorun bu addımı atmaqda məqsədi Amerikanın əsl yerli əhalisinin hüquqlarının tapdalanmasına etirazını bildirmək idi. Filmdə göstərilən portağallar ölümə işarə kimi təqdim olunur. Belə ki, onların kadrda görünməsindən bir müddət sonra mütləq hansısa qəhrəman ölür. Yeganə istisna Vito Korleone hesab olunur. Çünki ona edilən sui-qəsd zamanı xaç atası ölümcül yaralanır. "Xaç atası"nın birinci və üçüncü hissələrində Pyer Paolo Pazolininin sevimli aktyoru Franko Çitti Siciliya səhnələrində epizodik rolda çəkilmişdir.
Xaç atası (film, 1972)

Çitti daha çox "Çar Edip" filmindəki baş rolun ifaçısı kimi yadda qalıb. Film AFI-nin 10 ən yaxşı qanqster filmi siyahısında birinci yeri tutur. Betmenin düşməni Karmayn Falkone don Korleone obrazının prototipidir. Filmlə roman arasındakı fərqlər Romanla ekran əsəri arasında ən əsas fərqlərdən biri don Korleonenin keçmişini əsk etdirən səhnələrlə bağlıdır. Bura həm də onun Amerikaya mühacirət etməsi, onun ailə həyatının təsviri, don Fanuççinin öldürülməsi və mafiya aləmindəki irəliləyişləri də daxildir. Bütün bunlar ilk hissənin davamı olan "Xaç atası 2" filmində öz əksini tapmışdır. Filmin ilk hissəsi çəkilməmişdən əvvəl, don Korleone ilə yanaşı, digər qəhrəmanların da həyatından olan səhnələr çıxarılmışdır. Məsələn, filmdə Conni Fonteynin qadınlarla olan uğursuzluqları və səsi ilə bağlı problemləri göstərilmir.
Xaç atası (film, 1972)

Bundan başqa filmdə ixtisara düşən səhnələr arasında Santino və Lüsi Mançini arasında olan sevgi macərası, eləcə də onun yeniyetmə yaşlarında törətdiyi küçə dələduzluğu, Cek Volsun pedofiliyaya olan meyili hissələri də var. Filmdə Makklaskinin zərbəsindən Mayklın zədələnmiş sifətini həkim Culius Seqalın müalicə etməsi xətti ümumiyyətlə yoxdur. Film tabutçu Ameriqo Bonaseranın donun yanına gəlib həqiqət axtarması səhnəsilə başlayır. Sonra dondan çörəkçi Nazorin, Luka Brazi və Conni Fonteyn kömək istəyirlər. Kitabda isə bu ardıcıllıq belədir: çörəkçi, Luka, tabutçu və Fonteyn. Filmdə prodüser Cek Vols şou-biznesin nüfuzlu və varlı nümayəndəsi kimi göstərilir. Romanda isə bununla yanaşı, onun dövlət dairələri ilə geniş əlaqəsi xüsusi vurğulanır. O, prezidentin kino ilə bağlı məsləhətçisi hesab olunur.
Xaç atası (film, 1972)

Bundan başqa, böyük ehtimalla, yalan olsa da, FTB direktoru ilə dostluq əlaqələrinin olmasını təsdiq edir. Romandakı sözlərə istinad etsək, Maykl öz qərarını Sonniyə bu sözlərlə çatdırır: "Onlar küçədə atəş açmaqla bunu şəxsi zəminə gətirdilər. Zorakılıq biznes deyil, şəxsi məsələdir". Lakin filmdə o atasının şüarı ilə cavab verir: "Şəxsi heç nə yoxdur. Bu yalnız biznesdir". Xəstəxana yaxınlığında yaxalanmış Mayklın köməyinə dürüst ailə üzvləri gəlir. Filmdə bu səhnədə Tom Hagen donun oğlunu aparır və polis kapitanına başa salır ki, artıq bundan sonra Vito Korleoneyə şəxsi xəfiyyələr nəzarət edəcəklər. Lakin romanda Mayklın köməyinə vəkil Klemensa çatır.
Xaç atası (film, 1972)

Tomu isə hadisənin üstündən müəyyən müddət keçəndən sonra xəstəxanada ayılanda görür. Romanda Key Mayklın Siciliyadan qayıtması haqqında onun anasına zəng etməklə təsadüfən xəbər tutur. Bundan sonra Lonq Biçə gəlir və Mayklla görüşür. Kinofilmdə isə Keyi Maykl özü tapır. Filmdə bəzi qəhrəmanların xarakterik cəhətləri xeyli kiçildilib. Həmin qəhrəmanların sırasına Conni Fonteyn, Lüsi Mançini, Rokko Lampone və Al Neri də daxildir. Hətta sonuncu iki obrazın filmdə heç bir replikası yoxdur. Həkim Culius Seqal, Nino Valenti və Siciliyalı həkim Tassi obrazları isə süjetdən tamamilə çıxarılıb.
Xaç atası (film, 1972)

Filmlə roman arasında olan fərqlərdən biri də odur ki, əsərdə Mayklla Keyin iki oğlu, filmdə isə bir oğlu və bir qızı var. Kitaba əsasən, Mayklın Siciliyadakı cangüdənlərindən biri Fabrisio "Xaç suyuna salınma" səhnəsində öldürülənlərlə bir sırada qətlə yetirilir. Romanın sonu da kinofilmin yekun səhnələrindən fərqlidir: film Keyin Mayklın öz ailəsinə bənzədiyini başa düşdüyü 31-ci fəsildə bitir. Kitab isə 32 fəsillə başa çatır. Sonda Hagen əri haqqında olan bütün məsələlər barədə onun arvadına danışır. Filmin "Xaç suyuna salınma" səhnəsində dörd ailənin başçıları istisnasız olaraq qətlə yetirilir. Romanda isə yalnız Barzini və Tattaliya öldürülür. Mario Püzo kinotrilogiyanın bütün hissələrinə ssenarini özü yazdığına görə hər bir dəyişiklikdən bilavasitə xəbəri olmuşdu.
Xaç atası (film, 1972)

Mükafatlar və nominasiyalar Bədii dəyəri Film ABŞ-də olduğu kimi bütün dünyada da şöhrət qazandı. Koppolanın rejissor işi, görkəmli aktyorların ifası və son dərəcə gözəl ssenari həm kino tənqidçilərinin, həm də adi tamaşaçıların arasında filmin uğurunu təmin etmişdi. Filmdə zorakılıq səhnələrinin çox olduğunu da demək olar. Lakin indiki halda bu yalnız rejissor yozumunu əks etdirən və ekran əsərinin müvafiq mühitini yaradan bədii vasitədir. Filmin əsas gərginliyi gənc müharibə qəhrəmanı Maykl Korleonenin faciəsi üzərində dayanır. Onun həyatı və hətta ruhu belə şəxsi məsuliyyətinin, hakimiyyətin və ailə maraqlarının təzyiqi nəticəsində getdikcə sınır. Mayklın amansız və qəddar bossa çevrilməsi dünya kino tarixində ən məharətlə göstərilmiş metamorfozlardan biri hesab olunur. "Xaç atası"nın ilk iki hissəsi müvafiq olaraq, 1990-cı və 1993-cü illərdə ABŞ Milli Filmlər Reyestrində (ing.
Xaç atası (film, 1972)

United States National Film Registry) qorunulması üçün seçilmişdir. Beynəlxalq kino tənqidçiləri bu iki filmi kinematoqrafın ən uğurlu filmlərindən hesab edirlər. Bir çox hallarda bu iki filmə vahid bir iş kimi münasibət bildirilir. 2002-ci ildə Böyük Britaniyada nəşr olunan məşhur Sight & Sound jurnalının tanınmış kinorejissorlar arasında keçirdiyi səsvermənin nəticələrinə görə, "Xaç atası" demək olar ki, bütün zamanların ən yaxşı filmi hesab olundu. Speak Softly Love Bəstəkar Nino Rota Ən yaxşı musiqi nominasiyasında "Oskar"a namizəd göstərilmişdi. Lakin tezliklə onu bu nominasiyadan çıxarırlar. Səbəb kimi bəstəkarın filmə bütünlüklə yeni musiqi yazmadığının aşkar olunması göstərilirdi. Belə ki, Rota "Fortunella" adlı köhnə bir filmə (1958) yazılmış musiqi üzərində sadəcə yenidən işləmişdi.
Xaç atası (film, 1972)

Kassa gəliri "Xaç atası" bir çox kassa rekordlarını keçərək blokbaster olmuşdur. Bu filmin başlanğıc buraxılışında 81,5 milyon dollar gəlir əldə etməsinə səbəb oldu. 1973-cü ildə təkrar buraxılışdan sonra məbləğ 85,7 milyona qədər artdı. Əgər bura 1997-ci ildə məhdud şəkildə reallaşdırılmış növbəti təqdimat da daxil edilsə, yekun nəticədə bu rəqəm ümumi olaraq 135 milyon dollar dəyərində olar. O zamankı xəbər məqalələri xəbər verirdi ki, bu ekran əsəri Şimali Amerikada 100 milyon dollar civarında gəlir əldə edən ilk film oldu. Lakin adətən belə faktlar 1965-ci ildə ekranlara çıxmış "Musiqi sədaları" filmində müşahidə edildiyi kimi yanlış xarakter daşıyır. "Xaç atası" filmi ölkədən kənarda da öz uğurlarını təkrar edərək 142 milyon dollar kimi misilsiz gəlir rəqəminə imza atdı. Los Angeles Times-in 13 dekabr 1972-ci ildə dərc edilmiş məqaləsinə əsasən, "Xaç atası"nın gəliri o dərəcəyə çatmışdı ki, Paramount Pictures studiyasında fəaliyyət göstərən Gulf & Western Industries, Inc.
Xaç atası (film, 1972)

üçün vəsait bir il ərzində 77 sentdən 3,30 dollara qədər yüksəlmişdi. Bugünədək filmin beynəlxalq gəliri 245 milyon dollarla 286 milyon dollar arasında qərar tutur. Burr, T, The 100 Greatest Movies of All Time, New York: Time-Life Books ISBN 1-883013-68-2. Lists The Godfather as "the greatest film of all time." Peter Cowie, The Godfather Book, London: Faber and Faber, 1997 Nourmand, Tony, The Godfather in Pictures, London: Boxtree, 2007 ISBN 978-07522-2637-8 '"Xaç atası"' — Internet Movie Database saytında. "Xaç atası" trilogiyası (ing.) Xarici keçidlər Godfather Characters Ripped from the Headlines The directors’ top ten films Arxivləşdirilib 2017-06-20 at the Wayback Machine Films Selected to The National Film Registry, 1989–2010 An Interview with Francis Ford Coppola Doing the impossible — Part 1 — The Godfather Həmçinin bax Xaç atası 2 (film, 1974) Xaç atası 3 (film, 1990)
Tədiyə balansı

Tədiyə balansı və ya ödəniş balansı – müəyyən dövr ərzində rezidentlər və qeyri-rezidentlər arasında aparılmış bütün iqtisadi əməliyyatları əks etdirən statistik sistemdir. Tədiyyə balansının tərtibi zamanı əldə rəhbər tutulan əsas prinsip ikili yazılış sistemidir. Bu prinsip ona əsaslanır ki, tədiyyə balansında əks etdirilən istənilən əməliyyat xarakterindən, növündən asılı olmayaraq bərabər miqdarda iki dəfə qeyd olunur. Belə yazılışlardan biri müsbət işarəli kredit, digəri isə mənfi işarəli debet adlanır. Qaydalara müvafiq olaraq kredit üzrə aşağıdakı əməliyyatlar əks etdirilir: 1) real resurslar maddələri üzrə ixrac, 2) maliyyə resursları maddələri üzrə mövcud ölkənin rezidentlərinə məxsus xarici aktivlərin azalmasına, yaxud ölkənin xarici öhdəliklərinin artmasına gətirib çıxaran əməliyyatlar. Debet üzrə isə əksinə, 1) real resurslar maddələri üzrə idxal, 2) maliyyə resursları maddələri üzrə ölkə rezidentlərinə məxsus xarici aktivlərinartmasına, yaxud ölkənin xarici öhdəliklərinin azalmasına gətirib çıxaran əməliyyatlar qeyd olunur. Başqa sözlə, aktivlər üçün onun real, yaxud maliyyə aktivi olmasından asılı olmayaraq müsbət rəqəm (kredit) onun ehtiyatlarının azalmasını, mənfi rəqəm (debet) isə artmasını əks etdirir. Müvafiq olaraq öhdəliklər üçün müsbət kəmiyyət artmanı, mənfi kəmiyyət isə azalmanı xarakterizə edir.
Tədiyə balansı

Standart tədiyə balansının strukturu aşağıdakı kimidir: 1. Cari əməliyyatlar hesabı 1.1. Ticarət hesabı 1.2. Xidmətlər hesabı 1.3. Gəlirlər hesabı 1.4. Cari transfertlər 2. Kapital və maliyyənin hərəkəti hesabı 2.1. Kapital hesabı 2.2.
Monoteizm

Monoteizm (yun. μόνος — tək, yun. θεός, Tanrı) — təktanrıçılıqla bağlı dini dünyagörüş və nəzəriyyə. İslam, Xristianlıq və Yəhudilik ən məşhur monoteist dinlərdir. Bunları "İbrahimi" monoteistik dinlər adlandırırlar, çünki rəvayətlərdə onların hamısının mənşəyi İbrahim peyğəmbərdən gəlir.
Monoteizm

Monoteizmə başqa baxışlar da vardır. İbrahimi təlimlərdə monoteizm Təməlçi monoteistik dini təlimlərdə Tanrı insan tərəfindən dərk edilməyən şəxsiyyət kimi qəbul edilir. Onun zatı ya da mahiyyəti birdir. Tanrının konkret adları və sifətləri vardır. Onların çoxluğuna baxmayaraq, hamısı bir Tanrıya aiddir və başqa tanrıların mövcud olmasına işarət etmir.
Monoteizm

Bir olan Tanrı hər şeyin yaradıcısıdır və insan tərəfindən dərk edilə bilməz. O bütün varlığı idarə edir və hər şeyə qadirdir. İbrahimi monoteisminə xas olan xüsusiyyətlər aşağıdakılardır: Bütün varlığı tanrı yoxluqdan Öz sözü ilə yaratmışdır; Tanrı yaratdığı maddi dünyada hər an mövcuddur və onu idarə edir. O təzahürlər vasitəsilə yox, hər an şəxsən kainatda mövcuddur və onu idarə edir. Monoteist təlimlərində şərti olaraq iki mərhələyə bölünür: a) Bütün dünyanın 6 günə yaradılılmış; b) Mövcud dünyada daim baş verən yaradılış.
Monoteizm

Hər bir canlının həyata gəlməsi, ağacların çiçək açması və s. hallar bunun örnəyidir. Tanrı dünyanı yoxdan öz kamil iradəsi ilə yaratmışdır. İbrahimi monoteizmində isə iddia edilir ki, Tanrı Öz sözünü müqəddəs kitablar vasitəsilə insanlara peyğəmbərlər vasitəsilə çatdırmışdır və orada yaradılışın necə baş verməsi haqqında məlumat vardır. Kainatın idarə edilməsində Tanrının heç bir yardımçıya ehtiyacı yoxdur. O özü, heç bir kömək olmadan bütün dünyanı idarə edir və hər bir prosesi nəzarət altında saxlayır.
Monoteizm

Onun razılığı olmadan heç nə baş verə bilməz. Tanrı tərəfindən yaradılan məlakələrin azad iradəyə malik olub-olmaması ilahiyyatçılar arasında mübahisəli məsələdir. Onlar bir-biri ilə onda razılaşırlar ki, mələklər özbaşına heç bir qərar qəbul edə bilməzlər və Tanrının iradəsini yerinə gətirirlər. Tanrının əzəli sifətləri (atributları) vardır. Onların vasitəsilə O dünyada təzahür olunur.
Monoteizm

Tanrı bütün insanlarla bilavasitə ünsiyyətə girmir. Onun sözü yalnız xüsusi insanlar – elçilər (peyğəmbərlər) tərəfindən insanlara çatdırılmışdır. Bütün ibadətlər yalnız Tanrıya edilməlidir. Ondan başqa heç bir ibadətə layiq varlıq yoxdur. Tanrı ilə insanların arasında heç bir vasitəçi varlıqlar və ya obyektlər yoxdur.
Monoteizm

Vasitəçiliyə hər bir iddia politeizmin əlaməti sayılır. Başqa təlimlər Monoteizmi başqa cür təqdim edən təlimlər də vardır. Onların çoxunda Tanrı birdir. Ancaq o dünyanı yoxdan deyil, artıq əzəldən mövcud olan yaradılmamış materiyadan yaratmışdır. Qeyri-ibrahimi monoteistik təlimlərin baxışları aşağıda verilmiş kimidir: Bir olan Tanrı dünyanı yaradandan sonra onun inkişafını təmin edən prinsiplər və səbəb-nəticə ki qanunlar qoyaraq ondan aralanmış və artıq dünyanı bilavasitə idarə etmir.
Monoteizm

Bu kimi təlimləri deistik adlandırırlar. Bütün varlığın Tanrının hissələri olması və varlığın vəhdəti haqqında təlimlər də vardır. Onlar da bir olan Tanrı ideyası ilə çıxış edir, ancaq təməlçi dini təlimlərdən fərqli olaraq onu varlıqda görür. Onlara panteist deyirlər. Qeyri-ibrahimi inanclarda çoxlu tanrıların olmasına baxmayaraq, onları bir olan Tanrının təzahürləri ya da simvolları kimi təsəvvür edənlər də var (örnək üçün hind dinlərində).
Monoteizm

Bu kimi baxışların sonda bir Tanrıya bağlandığından, onları da monoteizmlə bağlayırlar. Aydın Əlizadə. İbrahimi ənənələrində və krişnaizmdə monoteist konsepsiyasının müqayisəli təhlili. Bakı: AMEA Fəlsəfə və Hüquq institutunun "Şərq-Qərb: Sivilizasiyaların dialoqu" jurnalı, N1(2). 2006, s. 190–192.
Mustafa Çəmənli

Mustafayev Mustafa Şura oğlu (Mustafa Çəmənli) — nasir, publisist, Əməkdar mədəniyyət işçisi (2018), 1988-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1979). Mustafa Çəmənli 1947-ci il sentyabrın 10-da Ağdam rayonunun Çəmənli kəndində anadan olmuşdur. İlk təhsilini doğma kəndində, daha sonra Mingəçevir şəhər məktəbində almışdır. Əmək fəaliyyətinə Mingəçevir maşın hissələri təmiri zavodunda qəlibçi kimi başlamışdır (1966-1969). Bakıda "Kommunist" nəşriyyatında çapçı köməkçisi, "Paris Kommunası adına gəmi təmiri zavodu"nda qəlibçi olmuşdur (1970-1972). ADU-nun jurnalistika fakültəsində təhsil almışdır (1972-1977). Təyinatla göndərildiyi "Yazıçı" nəşriyyatında redaktor, böyük redaktor, klassik ədəbiyyat və folklor redaksiyasının müdiri (1978-1988), nəşriyyatın nəsr redaksiyasının müdiri vəzifələrində işləmişdir (1988-1992).
Mustafa Çəmənli

"Gənclik" nəşriyyatında baş redaktor vəzifəsində çalışmışdır (1992-2006). Bədii yaradıcılığa tələbəlik illərindən başlamışdır. İlk hekayəsi "Ləpirlər" 1973-cü ildə "Mingəçevir işıqları" qəzetində çap olunmuşdur. Povest hekayə və radiopyeslər qələmə almışdır. "Layla" (1985) pyes ssenarisi klublara, xalq teatrlarına göndərilmişdir. Milli musiqi ifaçılığı sənətinin təbliğinə görə Mətbuat Fondunun "Dan ulduzu" (1993) mükafatına, ön cəbhədə çıxışlarına və hərbi vətənpərvərlik ruhlu məqalələrinə görə Yazıçılar Birliyinin diplomuna (1993), "Xallı Gürzə" tarixi romanına görə "Yaddaş" milli mükafatına, Milli Mədəniyyəti Təbliği Mərkəzinin "Uğur-2008", "Ölüm mələyi" tarixi romanına görə Azərbaycan Republikası Mədəniyyət və Turizim Nazirliyinin "Qızıl Kəlmə" ədəbi mükafatına layiq görülmüşdür. 2010-cu ildə prezident təqaüdçüsü olmuşdur.
Mustafa Çəmənli

Ədəbi bədii yaradıcılığı haqqında “Bir kitablıq söz” kitabı nəşr olunmuşdur (2017). “Mustafa Çəmənli: biblioqrafiya”. Azərbaycan Milli Kitabxanasının nəşri, 2017. Mənim dünyamın adamları (hekayələr). Bakı: Yazıçı, 1982, 116 səh. İtirilmiş səs (povest və hekayələr). Bakı: Yazıçı, 1985, 152 səh.
Mustafa Çəmənli

Şövkət Ələkbərova. Bakı: İşıq, 1989, 108 səh. Xallı gürzə (tarixi roman). Bakı: Yazıçı, 1991, Gənclik, 2001-310 səh., 2006, "Vektor", 358 səh. «Kitab Klub», 2016, 392 səh. Səs qərib olmur. Bakı: Şərq-Qərb nəşriyyatı, 1993, 216 səh.
Mustafa Çəmənli

Fred Asif (sənədli roman). Bakı: Gənclik, 1996, Təhsil, 2010, 216 səh. Nəğməli xatirələr (xatirə povest). Bakı: Gənclik, 1997, Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə. EL, 2007, 184 səh. Muğam dünyasının Xanı (xatirələr). Bakı: Gənclik, 2001, 272 səh.
Mustafa Çəmənli

Burdan bir atlı keçdi (bədii publistika). Bakı: Gənclik, 2002, 2014, 214 səh. Səsin ruhu (Səxavət Məmmədov haqqında). Bakı: Gənclik, 2003, 288 səh. Oxu, gözəl (Şövkət Ələkbərova haqqında). Bakı: Nağıl Evi, Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə. 2005, 226 səh.
Mustafa Çəmənli

Mən olmayanda dostum ol (bədii publistika). Bakı: Gənclik, 2005, 360 səh. Sənətkar ömrünün izləri (bədii publistika). Bakı: Adıloğlu, 2006, 128 səh. Ruhların üsyanı (povestlər, hekayələr, esselər, müsahibələr). Bakı: Adıloğlu, 2007, 320 səh. "Leyli və Məcnun" -100 il səhnədə (Sənədli bədii ensiklopediya).
Mustafa Çəmənli

Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə. Bakı: "El" nəşriyyatı, 2008, 432 səh. Çahargah (Uşaqlar üçün hekayə). Bakı: Beşik, 2009, 34 səh. Şəmsəddin Eldəniz (Uşaqlar üçün hekayə). Bakı: Beşik, 2009, 34 səh. Məcnunun Məcnunu (Mənsum İbrahimov haqqında).
Mustafa Çəmənli

Bakı: Təhsil, 2010, 256 səh. Mübariz (sənədli povest). Bakı: "Təhsil", 2010, 96 səh., 2016, 96 səh. Ölüm mələyi (tarixi roman). Bakı: "MHS", 2012, 296 səh. Yaddaşlarda yaşamaq haqqı (sənədli povest və xatirələr). Bakı: Təhsil, 2012, 208 səh.
Mustafa Çəmənli

Sənət hekayələri. Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə. Bakı: "Aspoliqraf", 2014, 568 səh. Üçyaşlı əsir (povest və hekayələr). Bakı: "Elm və Təhsil", 2016, 240 səh. Səhnəmizin ağ çiçəyi. Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə.
Mustafa Çəmənli

Bakı, «Şərq-Qərb», 2017, 120 səh. Muğam dünyasının Xanı. Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin dəstəyi ilə. Bakı: «Təhsil», 2019, 288 səh. Oxu, gözəl (Şövkət Ələkbərova). Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin dəstəyi ilə. Bakı: «Təhsil», 2019, 272 səh.
Mustafa Çəmənli

Nəğməli xatirələr (Əbülfət Əliyev). Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin dəstəyi ilə. Bakı: «Təhsil», 2019, 224 səh. Mənsuriyyə harayı (Yaqub Məmmədov). Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin dəstəyi ilə. Bakı: «Təhsil», 2019, 192 səh. Şələ (povestlər, hekayələr, esselər – rus dilində).
Mustafa Çəmənli

Bakı: «Təhsil», 2019, 256 səh. Mustafa Çəmənli. Mənim iki dünyam. Bakı: «Zərdabi-Nəşr», 2022, 496 səh. Heydər Əliyev Fondunun aşağıdakı "Azərbaycan Respublikasının Xalq artistləri" albom kitablarının müəllifidir: "Arif Babayev -70" "Habil Əliyev -80" "Əlibaba Məmmədov -80" "Ğanəli Əkbərov -70" "Ağaxan Abdullayev -60" "Əlibaba Məmmədov: Ürək deyir yaşa hələ (mətnin müəllifi), 2015 Tərtib etdiyi kitablar Söz həmişə diridir (Sənət adamlarının sözü və əməli haqqında). Bakı: Yazıçı, 1993, 176 səh. Cənub həsrəti (Şeirlər).
Mustafa Çəmənli

Bakı, Təhsil, 2009, 88 səh. Talvar (Povest və hekayələr). Bakı, Təhsil, 2009, 112 səh. Hekayələr (C.Məmmədquluzadənin və Əbdülrəhim bəy Haqverdiyevin əsərləri). Bakı, Təhsil, 2009, 52 səh. Hüseyin Cavid. Dram əsərləri.
Mustafa Çəmənli

Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə. Bakı, Təhsil, 2012, 496 səh. Xurşidbanu Natəvan. Neçin gəlməz (Tərtib və ön söz, redaktə). Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə. Bakı, Təhsil, 2012, 160 səh. Nizami Gəncəvi.
Mustafa Çəmənli

(naşir Bəhruz Axundov haqqında xatirələr, ön söz, tərtib, redaktə). Bakı, "Təhsil", 2018, 392 səh. Zərrə mənəm, günəş mənəm (Nəsimi haqqında albom-kitab, tərtib və ön söz, redaktə). Bakı, Təhsil, 2019, 156 səh. Əbədiyyət yolçusu (Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev - 150) albom kitab, tərtib və ön söz, redaktə. Bakı, Təhsil, 2022, 208 səh. Xurşudbanu Natavan.
Mustafa Çəmənli

"Neçin gəlməz", (ön söz, tərtib, redaktə). Bakı, Təhsil, 2022, 288 səh. Bird aha yüksələn bayraq (Albom-kitab, tərtib, ön söz, redaktə) Bakı, Təhsil, 2023, 224 səh. Abay Azərbaycanda və dünyada. Bakı, 2023, 264 səh. Filmoqrafiya Hacı Arif (film 1995) Mübariz (Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı) film, 2018 Həmçinin bax
Onikibarmaq bağırsaq

Onikibarmaq bağırsaq (lat. duodenum) — nazik bağırsağın ön ya birinci hissəsini təşkil edir; şəkil və vəziyyət cəhətcən müxtəlif olub, uzunluğu adətən 25–30 santimetrdir. Onikibarmaq bağırsaq onurğanın bel nahiyəsində yerləşərək, başlanan və qurtaran uclarından başqa qarın boşluğunun arxa divarına hərəkətsiz bir surətdə bağlanmışdır. Nala bənzəyir, çıxıq tərəfi sağa baxır, basıq tərəfi isə soldan mədəaltı vəzin başını əhatə edir. Onikibarmaq bağırsaq özü bir neçə hissələrə bölünür: birinci hissə — lat. pars superior (pars horisontalis superior - BNA) onikinci döş fəqərəsi ilə birinci bel fəqərəsi arasında mədə çıxacağından başlayır. Onurğanın sağ tərəfi ilə arxaya və sağa doğru üfüqi istiqamətdə gedir və öd kisəsinin boynuna çatdıqda aşağı dönərək ikinci hissəyə — enən hissəyə — lat.
Onikibarmaq bağırsaq

pars descendens keçir. Burada əmələ gələn əyriliyə lat. flexura duodenum superior deyilir. Onikibarmaq bağırsağın yuxarı hissəsi digər hissələrdən hərəkətlidir və uzunluğu 4–5 sm-dir. Enən hissə yuxarı hissədən iki dəfə uzundur, şaquli istiqamətdə onurğanın sağ tərəfi ilə aşağı boş venanın ön səthi ilə aşağıya doğru gedir və dördüncü bel fəqərəsinə çatır; burada ikinci əyrilik — lat. flexura duodeni inferior əmələ gətirdikdən sonra üçüncü və dördüncü hissə horizontal və qalxan hissə — lat. pars horisontalis inferior et pars ascendens adı ilə onurğanın ön səthi ilə sola və yuxarıya doğru gedir və ikinci bel fəqərəsinin bərabərində sol tərəfdə lat.
Onikibarmaq bağırsaq

flexura duodeno jejunalis adlanan əyriliyi təşkil edərək acı bağırsağa keçir. lat. flexura duodeno jejunalis əyriliyi öz vəziyyətində onikibarmaq bağırsağı asıcı əzələ — lat. m. suspensoris duodeni vasitəsilə saxlanılmışdır. Onikibarmaq bağırsağı asıcı əzələ saya əzələ liflərindən təşkil olunaraq, diafraqmanın bel hissəsinin içəri ayaqcıqlarından başlayır, mədəaltı vəzin arxası ilə aşağı enir və bağırsağın əzələ qişasına qarışır. Sintopiyası Onikibarmaq bağırsaq yuxarı hissədə qaraciyərin kvadrat payının altında yerləşərək, öd kisəsinin boynuna, mədəaltı vəziyə və köndələn çənbər bağırsağa söykənir. lat.
Onikibarmaq bağırsaq

Pars descendens duodeni sağ böyrək ilə mədəaltı vəziyə söykənir və önündə olan köndələn çənbər bağırsaq müsariqəsi ilə çarpazlaşır. Mədəaltı vəzin başı ilə bu hissənin arasında əmələ gələn şırımla ümumi öd axacağı — lat. ductus choledochus gedir və burada mədəaltı vəzi axacağı — lat. ductus pancreaticus ilə birləşərək onikibarmaq bağırsağın enən hissəsinə açılır. Üfüqi hissə arxa tərəfdən qarın aortası və aşağı boş vena ilə və ön tərəfdən yuxarı müsariqə arteriyasıvə venası ilə əhatə olunmuşdur. Onikibarmaq bağırsaq başlanan və qurtaran uclarında hər bir tərəfdən periton ilə əhatə olunmuşdur; yerdə qalan hissəsi ancaq ön tərəfdən seroz qişa ilə örtülür; beləliklə onikibarmaq bağırsaq peritondan xaric üzvlərdən hesab olunur. Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, II cild, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı — 1979 Atlas of Human Cardiac Anatomy — Endoscopic views of beating hearts — Cardiac anatomy Anatomy: Embryologie Xarici keçidlər Endoskopieatlas zum Thema Duodenum
Mahmud Kaşğari

Mahmud ibn Huseyn İbn Muhamməd əl-Kaşğari (ərəb: العربية: محمود بن الحسين بن محمد الكاشغري. Uyğurca: Mehmud Qeshqeri) və ya Kaşğarlı Mahmud (1008–1102) *Mahmud Kaşğari DİVANİ LUĞAT İT TÜRK əsərini yazmışıdır. * Mahmud Kaşğarinin hökmdar nəslindən və ya ən azından əsilli bir ailədən olduğu haqqında ən mühüm mənbə onun, öz əsərində də qeyd etdiyi kimi atalarının Əmirlərdən gəlməsidir. "Bizim atalarımız olan bəylərə Hamir deyirlər, çünki Oğuzlar əmir deyə bilmirlər, əlif hərfini "h" hərfinə çevirərək deyirlər. Babamız Türk illərini Samanoğullarından alan bəydir, adına Hamir Təkin deyilir". Özünün verdiyi məlumatdan Türk tarixinin əhəmiyyətli dövlətlərindən biri olan Qaraxanlı dövlətinin xanədan sülaləsinə mənsub olduğu aydınlaşır.O Qaraxani hökümdarı II Məhəmməd Buğra xanın nəvəsi olmuşdur.
Mahmud Kaşğari

"Divanü Lüğat-it-Türk"ü Özbək dilinə tərcümə edən S.Mütəllibov M.Kaşğarinin soyu haqqında belə fikir deyir: Kaşğarlı Mahmud "ə"ni "ha" kimi deyən bir qəbilənin oğludur. Bu qəbilə geniş bir ərazidə yayılmışdır və "Divan" yazılan zaman daha çox özbəklərin arasında yaşayırdılar. İndi bu qəbilə Kuramda və Fərqanənin bəzi bölgələrində, Qarabulaqda və s. yerlərdə yaşayır. Kaşğarlı Mahmud bu qəbilənin övladıdır. Mahmud Kaşğari 1029-cu ildə Kaşğar elinin Azıx kəndində (indiki Özbəkistan) anadan olmuşdur. Bəzi mənbələrə görə isə İsık-Kul gölünün sahilində yerləşən Barskan şəhərində (indiki Qırğızıstan ərazisi) dünyaya gəlmişdir.
Mahmud Kaşğari

İlk təhsilini Kaşğarda Saciyə və Hamidiyyə mədrəsələri kimi elm mərkəzlərində almış, dövrünün elmləri ilə bərabər ərəb və fars dillərini mükəmməl şəkildə öyrənmişdir.Təxminən 1058-ci ildə Bağdada getmiş, bir müddət burada yaşamışdır. Bağdad həmin zaman Səlcuq imperiyasına tabe idi. Ərəblərin türkləri tanıması, onların adət və ənənələrini öyrənməsi baxımından çətinlik çəkməsi, xüsusən dil problemləri Mahmud Kaşğaridə bir əsər yazmaq ideyasını yaratdı. On il müddətində bir çox əraziləri səyahət etdikdən sonra adını tarixə həkk edən ensiklopedik əsəri "Divanü Lüğat-it-Türk" əsərini yazdı. Təxminən 1080-ci ildə Kaşğara qayıdan alim 1105-ci ildə burada dünyasını dəyişir. Kaşğar yaxınlığında Opal kəndində dəfn olunmuşdur. Üzərində "Müqəddəs alimin məzarı" yazılmış məqbərəsi 1984-cü ildə təmir olunmuşdur.
Mahmud Kaşğari

Hal-hazırda məqbərədə alimin məzarı yerləşən otaq, Qurani-Kərim oxunması üçün ayrıca bir salon və muzey bölümü vardır. Muzey hissəsində Mahmud Kaşğarinin "Divanü Lüğat-it-Türk" əsərinin əlyazması, müxtəlif dillərdə tərcümə və nəşrləri, bir neçə litoqrafik çaplı Qurani-Kərim, Mahmud Kaşğari və onun əsəri haqqında yazılmış məqalələr və kitablar nümayiş olunur. Burada həmçinin, Mahmud Kaşğarinin portreti və Qaraxanlılar dövrünə aid əşyalar da vardır.UNESCO tərəfindən 2008-ci il "Mahmud Kaşğari ili" elan olunmuşdur. Mahmud Kaşğarinin məşhur "Divanü Lüğat-it-Türk" əsəri ensiklopedik xarakter daşıyır. Türk dili, ləhcələri, tarixi, coğrafiyası, folkloru, mifologiyası, müəyyən qədər astronomiyası ilə bağlı materialları əhatə edən bir bilik xəzinəsidir. Kitab 319 səhifədən ibarətdir.
Mahmud Kaşğari

Bu əsərini yazmaq üçün on ildən artıq türklər yaşayan bölgələri gəzərək material toplamışdır. 1072–1074-cü illər arasında yazdığı əsərini 1076-cı ilə qədər təkmilləşdirmiş, 1077-ci ildə Abbasi xəlifəsi Əbul Qasım Abdullaha təqdim etmişdir. Müəllif Ensiklopediyada "Dünya xəritəsi" adlanan bir xəritə vermişdir. Bu xəritədə mərkəz Balasaqunu seçərək türklərin yaşadığı bütün ərazilər qeyd olunmuşdur. Xəritə üzərində "Əradi Azərabadkan" yer adı da qeyd edilmişdir. Qaşqarlı, Xaqaniyə, Uygur, Oğuz, Kıpçak, Türmən, Qırğız, Çiğil, Yağma, Arqu və digər Türk soylu xalqları Türk adı altında cəmləşdirən bir türkoloqdur.
Mahmud Kaşğari

Türklərin yaşadıqları ölkələr, şəhərlər, qəsəbələr, kəndlər haqqında məlumat verərək Türk coğrafiyaşünası adına layiq görülmüşdür. Mahmud Kaşğari "türklərin bölgələrini, kəndlərini və çöllərini qarış-qarış gəzmişdir. Uzun illər o, türk, oğuz, qırğız şəhərlərini, kəndlərini, düşərgələrini dolaşaraq onların lüğətini yazmışdır". Nəticədə M.Kaşğari Xəzərin şərq sahillərindən başlamış Lobnor gölü meridianına və İli çayı enliyindən Kaşğarın cənub sərhədlərinə qədər olan geniş ərazini öyrənmiş, Orta və Mərkəzi Asiyanın bir hissəsinin ilk rayonlaşdırılmasını aparmış, türk xalqları və abidələrinin məskunlaşma sərhədlərini və yerlərini böyük dəqiqliklə müəyyən etmişdir. Onun məşhur "Divanü Lüğat-it-Türk" (1072–1074) əsərində türk qəbilələri, çoxlu dağ, çay, göl, ölkə və dövlətlər haqqında geniş məlumatlar toplanmışdır. Tyan-Şan və Yeddigöllük, İssık-Kul gölü, Balasaqun dağları (Qırğızıstanda), Altay vadisi və İli çayı və s. ən müfəssəl şəkildə səciyyələndirilmişdir.
Mahmud Kaşğari

O, Narının yuxarı hövzəsində olmuş, Çatırgöl və Siziç (Songöl) gölünü qeydə almışdır. "Divan"ın sonuna əlavə olunmuş xəritə Mahmud Kaşqari dövründə türkdilli xalqların yaşadığı ərazilərin təsvirini verən ilk xəritədir. O, bir sıra paralel formada düzülmüş Qərbi Tyan-Şan dağ sistemini öz xəritəsində daha düzgün əks etdirmişdir. Kaşqari Manqışlak (Manqıstan) yarımadası ilə də tanış idi – bu yarımadaya ilk dəfə məhz onun xəritəsində rast gəlinir. Kaşğarinin Kitabu-cəvahirin-nəhv fi luğati-t-turk (Türk dilinin nəhv cövhərləri) adlı əsəri də vardır. Divanü Lüğat-it-Türk Kitabu-cəvahirin-nəhv fi luğati-t-turk Rəfiq Özdək.
Mahmud Kaşğari

4 cilddə. Tərcümə və nəşrə hazırlayan Ramiz Əsgər, Bakı: "Ozan", 2006 Bayat Fuzuli. Büyük Türk bilgin ve ansiklopedisti Kaşgarlı Mahmut.İstanbul: Ötüken. 2008. 183s. Xarici keçidlər Kaşgarlı Mahmud Arxivləşdirilib 2018-10-22 at the Wayback Machine trtazerbaycan.com Kaşgarlı Mahmud ve Divanü Lügati't Türk — Yeniden Ergenekon Həmçinin bax Azərbaycan ədəbiyyatı Türkiyə ədəbiyyatı Türkmən ədəbiyyatı Divanü Lüğat-it-Türk Kitabu-cəvahirin-nəhv fi luğati-t-turk
İqtisadiyyat Nazirliyi (Azərbaycan)

"İqtisadi Zonaların İnkişafı Agentliyi" publik hüquqi şəxs. "Azərbaycan Respublikasının Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyi" publik hüquqi şəxs. "Azərbaycan Respublikasının İxracın və İnvestisiyaların Təşviqi Agentliyi — AZPROMO" publik hüquqi şəxs. "İqtisadi Elmi Tədqiqat İnstitutu" publik hüquqi şəxs; "İqtisadi Elmi Tədqiqat İnstitutu" publik hüquqi şəxsin tabeliyindəki "Təlim Tədris Mərkəzi" publik hüquqi şəxs. "Dördüncü Sənaye İnqilabının Təhlili və Koordinasiya Mərkəzi" publik hüquqi şəxs. "İnformasiya Texnologiyaları və Məlumat İdarəetmə Mərkəzi" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti. "Azərbaycan Respublikası İqtisadiyyat Nazirliyinin Tikinti-Təchizat Birliyi" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti.
İqtisadiyyat Nazirliyi (Azərbaycan)

"Bakı Biznes Mərkəzi" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti. Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Dövlət Vergi Xidmətinin strukturuna daxil olmayan tabeliyindəki qurumlar: Dövlət Vergi Xidmətinin Tədris Mərkəzi. Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Əmlak Məsələləri Dövlət Xidmətinin strukturuna daxil olmayan tabeliyindəki qurumlar: "Hərracların Təşkili Mərkəzi" publik hüquqi şəxs; "Korporativ İdarəetmənin Təşkili və Koordinasiya Mərkəzi" publik hüquqi şəxs; "Daşınmaz Əmlakın Dövlət Kadastrı və Reyestri" publik hüquqi şəxs; "Daşınmaz Əmlakın Dövlət Kadastrı və Reyestri" publik hüquqi şəxsin tabeliyindəki ərazi idarələri (ixtisaslaşdırılmış hüquqi şəxslər); "Kadastr və Yerquruluşu Layihə-Tədqiqat Mərkəzi" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti. Azərbaycan Respublikasının İqtisadiyyat Nazirliyi yanında Antiinhisar və İstehlak Bazarına Nəzarət Dövlət Xidmətinin strukturuna daxil olmayan tabeliyindəki qurumlar: "Azərbaycan Standartlaşdırma İnstitutu" publik hüquqi şəxs; "Azərbaycan Metrologiya İnstitutu" publik hüquqi şəxs; "Azərbaycan Akkreditasiya Mərkəzi" publik hüquqi şəxs; "İstehlak Mallarının Ekspertizası Mərkəzi" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyəti. Şahin Mustafayev (22 oktyabr 2013–22 oktyabr 2019) Mikayıl Cabbarov (23 oktyabr 2019 — Hal-hazırda) Xarici keçidlər economy.gov.az — İqtisadiyyat Nazirliyinin rəsmi saytı
Quba üsyanı (1837)

"Sibirdə və xüsusən Qafqazda müntəzəm olaraq etnoqrafiya və folklorla maraqlanan dekabrist yazıçı taleyin hökmü ilə gəlib düşdüyü diyarla yerli camaatla doğmalaşır, bütün Dərbənddə İsgəndər bəy adı ilə şöhrətlənir. 1834-cü ildə yazıçının Dərbənddən yola düşməsinin şahidi olmuş Y.İ.Kostenetski yazırdı ki, "Az qala bütün şəhər camaatı 20 verstlik məsafə boyu, düz Samur çayınacan onu yola salırdı, bütün kütlə özünün əzizıxələfi İsgəndər bəyə hüsn-rəğbətini hər vasitə ilə ifadə etməyə çalışırdı". "Qafqaza dinclik verin və Yer üzünün cənnətini Fərat sahillərində axtarmayın: "O, burdadır!" deyən A.Bestujev-Marlinskinin Azərbaycan həyatına həsr olunmuş povestləri, oçerkləri, yol qeydləri, memuar xarakterli əsərləri onu göstərir ki, onun yerli əhaliyə təsiri güclü olmuşdur. Ədib "Qafqaz povestləri" silsiləsinə daxil olan "Ammalat bəy", "Molla Nur" əsərlərində, "Xəzərlə ayrılıq", "Quba yolu", "Qonaqkəndi keçməklə Dağıstandan Şirvana dağ yolu", "Köhnə Şamaxı yolunda sonuncu stansiya", "Topçu stansiyasından Qutqaşenə keçid", "Almalı stansiyasından Muğanlı postuna qədərki yol" oçerklərində üsyankar şəxsiyyətlərin, xalq qəhrəmanlarının yaddaqalan obrazlarını yaratmışdı. Quba üsyanının başvermə səbəbləri haqqında müasirləri siyasi baxış və mövqelərinə görə müxtəlif rəy söyləmiş və bir qayda olaraq üsyanın milli azadlıq çalarını gizlətməyə, onu adi narazılıq, bir qrup "dələduz və çapqınçının hikkəsi" kimi yozmağa çalışanlar daha çox olmuşdur. Üsyanın başvermə səbəbini müəyyən etmək üçün Qafqaza ezam edilən qraf Vasilçikov öz məlumatında bunun əsas səbəbinin "bəzi fitnəkar və ziyankar şəxslərin" süvari tələbi adı altında xalqı qəsdən həyəcana gətirmək olduğunu bildirmişdi.
Quba üsyanı (1837)

Rusiya imperiyasının Zaqafqaziyada fəaliyyət göstərən yüksək rütbəli məmuru baron P.V.Qan isə imperator I Nikolaya yazdığı məktubunda deyirdi: "Hazırda Quba əyalətində davam edən həyəcan, heç də əhalinin hərbi xidmətə və hökumətə münasibəti ilə əlaqədar deyildir, çünki Quba süvariləri başqaları ilə birlikdə türklər və dağıstanlılar əleyhinə olan yürüşlərdə iştirak etmiş, 1831-ci ildə Talış xanlığının ləğv edilməsində də onlardan istifadə olunmuşdur. Səbəb başqa tədbir və şəraitdədir.... Hökmdar! Qubadakı həyəcan xalq üçün ağır olan hərbi idarəetmədən doğmuşdur!". Əslində XIX əsrin 30-cu illərində Azərbaycanda yerli feodallara və müstəmləkəçi ağalara qarşı baş qaldıran çıxışlar, o cümlədən Quba üsyanı xalqın ikiqat zülm altında olduğunu göstərirdi. Çar məmurlarının özbaşınalığı 1837-ci il üsyanı ərəfəsində Quba əyaləti 10 mahaldan, 1 dairədən, 6 azad icmadan ibarət idi. Əyalətə rus komendantı ağalıq edirdi. Bu məsələni rus məmurlarının özləri də gizlətmirdilər. Qafqaz korpusunun komandanı qraf Paskeviç hələ 24 aprel 1830-cu il tarixli raportunda yazırdı ki, "Müsəlman əyalətlərində həqiqi hakimiyyət komendantlara məxsusdur".
Quba üsyanı (1837)

Quba üsyanının başlama və yatırılma səbəblərini ayırd etmək üçün Zaqafqaziyaya göndərilən fligel-adyutant İ.Vasilçikovun baron P.V.Qana məlumatında deyilirdi ki, "Hazırda komendantlar bütün hakimiyyəti öz əllərində cəmləşdirmişlər. Mükəlləfiyyətlər onlar tərəfindən qoyulur, şəhərdə və əyalətdəki polis hissələri onlara tabedir, istintaq onların əmri ilə həyata keçirilir və həll edilir. Vergiləri də onlar müəyyənləşdirirlər. Komendantlar rəhbərlik etmək işi üzrə heç bir qayda-qanuna tabe deyillər. Onlar eynən keçmiş xanlar kimi öz bildikləri hərəkəti edir, daim sərbəst iş görürlər". Komendantlar özlərinin talançılıq fəaliyyətlərində heç də tək deyildilər, onlara çara sadiq yerli bəylər, ruhanilər də bu işdə "kömək" edirdilər. Hətta komendantın yanında xidmət edən və "peşkəş" adı ilə rüşvət alan tərcüməçilər də komendantların bir növ vasitəçiləri-dəllalları idilər.
Quba üsyanı (1837)

Ayrı-ayrı mahal rəislərinin-naiblərin də bu işdə əlləri vardı. 1837-ci ildə 450 üzvü olan Quba əyaləti inzibati aparatının başında Azərbaycanda çar hökumətinin "ən pis nümayəndəsi" sayılan polkovnik Gimbut dururdu. Komendant Gimbut təkcə Quba əyalətinin mahallarını deyil, o zaman Dağıstanın Qubaya aid olan Rutul, Altapara, Doqquzpara və Axtıpara mahallarında yaşayan əhalini də amansızlıqla soyurdu. Qafqazda dini və milli ayrı-seçkilik siyasəti Çar üsul-idarəsinin Qafqazda dini və milli ayrı-seçkilik siyasəti də dözülməz idi. Çar məmurları müsəlman əhalisinə düşmən gözü ilə baxır, onları hər vasitə ilə sıxışdırıb taqətdən salır, maddi və mənəvi cəhətdən miskinləşdirir, torpaq, mülk, əmlak və digər var-yoxunu müxtəlif üsullarla əllərindən alır, müflisləşdirir, zorla doğma yurd-yuvalarından qovur və orada xristian etiqadlı vətəndaşları, xüsusən erməniləri məskunlaşdırmağa çalışırdılar. Müfəttiş senatorlar Kutaysov və Meçnikov Azərbaycanda komendant üsul-idarəsini xarakterizə edərək ədliyyə nazirinə xəbər verirdilər ki, "... müsəlman əyalətlərinin idarə olunmasını nəzərdən keçirdikdə, rəislərin azğınlığı və əhalinin çəkdiyi əziyyətdən insan dəhşətə gəlir. Burada artıq insani ləyaqət tapdalanmışdır, hər cür ədalət unudulmuşdur, qanun yalnız əsarət aləti olmuşdur, dairə rəisləri, komendantlar, pristavlar və digər vəzifəli şəxslərin fəaliyyətində əsas amil acgözlük və dözülməz özbaşınalıqdan ibarətdir". Dağ rayonlarında daha çox hiss olunan aztorpaqlılıq və aran rayonlarında suvarılan torpaqların azlığı şəraitində bilavasitə kəndli üzərinə qoyulan vergi əsarətinin güclənməsi xüsusilə dözülməz şəkil alırdı.
Quba üsyanı (1837)

30-cu illərdə çarizmin etibarsız saydığı duxoborlar, malakanlar və digər sektantların Rusiyanın daxili quberniyalarından və Ukraynadan Azərbaycana köçürülməsi siyasəti həyata keçirilirdi. Bu vaxtdan etibarən Şamaxı və Yelizavetpol (Gəncə) qəzalarında sektantların yaşayış məntəqələri meydana çıxmağa başladı. 1833-1843-cü illər ərzində köçürülənlər tərəfindən Azərbaycanda 15-20 kəndin, o cümlədən Altıağac, Çuxuryurd, Mərəzə, Qubada Vladimirovka, Alekseyevka və başqa kəndlərin əsası qoyuldu. XIX əsrin 40-cı illərinin ortalarında Astraxanka, Andreyevka, Slavyanka kimi yeni yaşayış məntəqələri meydana çıxdı. 1819-cu ildə Vürtemberqdən köçüb gəlmiş almanlar Yelizavetpol qəzasında Yelenendorf, daha sonra isə Annenfeld kəndlərinin əsasını qoydular. İkinci Quba üsyanı İkinci Quba üsyanı iki mərhələdə davam etmişdir. Yazda başlayan üsyanın tələbləri qismən yerinə yetirildikdən sonra əhali sakitləşib evlərinə dağılışmışdı.
Quba üsyanı (1837)

Üsyançıların tələb etdiyi kimi, Qubanın komendantı Gimbut, Müşkür mahalının naibi Məmmədxan bəy və Buduq mahalının naibi Cəfərqulu ağa Bakıxanov işdən götürülmüşdür. Lakin çox güman ki, Şeyx Şamilin Hacı Məmməd və başqa el ağsaqqallarına göndərmiş olduğu məktubların təsiri ilə üsyan yenidən daha şiddətlə alovlanmışdır. Hacı Məmməd istintaqa məlumat verərkən bildirmişdir ki, Tahircaldan olan Rza xan mənə bir məktub verərək dedi ki, məktub Şamilə yaxın adam olan əmir Əli adlı bir mürid tərəfindən gətirilmişdir. Məktubda Şamilin möhürü vardı. Məktub mənim, İlyas bəyin, muruqlu Həsən bəyin, Xurduşun və başqa ağsaqqalların adına ünvanlanmışdı. Hacı Məmmədin təsdiqinə görə, Şeyx Şamil mart-aprel aylarında qiyama qalxan və sonra dağılışan qubalıları tənqid etmiş, onları silahlı üsyana çağırmışdı. İkinci Quba üsyanının iki rəhbəri olmuşdur: Yarəli və Hacı Məmməd.
Quba üsyanı (1837)

Yarəli əzilən xalqı, aşağı təbəqəni təmsil edirdi və onun üçün çar məmuru ilə ona nökərçilik edən yerli feodal bir medalın iki üzü kimi eyni adam idi. Yarəli bunların hər ikisinə nifrət edən, onların zülm və zorakılığından cana doymuş sadə xalqı təmsil edirdi. O, hər iki tərəfdən istismar olunan Azərbaycan kəndlisinin nümayəndəsi idi. Onun üçün çar kazakı ilə yerli pristav, kəndxuda, naib və ya gəlmə rus ağalarının heç bir fərqi yox idi. Odur ki, o, xalqın azadlıq mübarizəsində özünü daha ardıcıl, daha sərt və daha qətiyyətli aparırdı. Yarəli Quba şəhərinin ələ keçirilməsində israrlı idi. O, bu yolda hətta Qubanın yeni komendantı İşenkonun tapşırığını yerinə yetirən praporşik Əlipaşa ağa Bakıxanova belə aman vermir. Onun başçılıq etdiyi üsyançılar kəndxuda Şeyda bəyin evinə hücum edərək Əlipaşa ağanı öldürürlər. Bu hadisədən sonra Hil kəndinə yollanan üsyançılar Yarəlinin başçılığı ilə həmin kənddə olan xeyli kazakı əsir alır. Lakin Hacı Məmmədin tələbi ilə həmin kazak döyüşçüləri azad edilirlər.
Quba üsyanı (1837)

Bundan sonra Yarəli yenə də fəal hərəkət edərək Xudat üzərinə hücuma keçir, orada xeyli rus əsgər və zabitini əsir götürür. Amma onlar da tezliklə azadlığa buraxılır. Bu, bir daha onu göstərir ki, üsyançıların vahid rəhbəri və razılaşdırılmış ümumi hərəkət planı olmayıb. Üsyanın liberal mənsəbpərəst qanadına rəhbərlik edən Xuluq kəndinin kəndxudası, 35 yaşlı Hacı Məmməd özünü "xan" elan etməklə yenidən xanlıq quruluşunu bərpa etmək kimi xam xəyallara düşür və dərhal yeni vəzifəsinin icrasına başlayaraq üç mahala naib təyin edir. Quba əyalətini bürümüş olan üsyan getdikcə genişlənir, nəticədə komendant hakimiyyəti yalnız Quba şəhərində, Buduq və Bərmək mahallarında qalır. Hacı Məmməd xanın yanına hər tərəfdən üsyana qoşulan yeni-yeni dəstələr axışmağa başlayır. Tezliklə üsyançılara Dağıstandan gələn yüz nəfərlik bir dəstə də qoşulur və çar hökumətindən narazı olan böyük kəndli ordusu Qudyal çayı sahilində yerləşən Ağbil kəndinə tərəf yönəlir.
Quba üsyanı (1837)

Hələ yolda ikən üsyan başçıları Şeyx Şamilə məktub göndərir, "müridlər başçısı olan Şeyxə" tezliklə Qubanı ələ keçirəcəklərini bildirirlər. Həmin günlərdə Ağbil kəndinə o qədər adam gəlib toplaşır ki, silahlı üsyançıların sayı yeddi min nəfəri ötür. Onlar Quba şəhərindən 4 verst aralıda yerləşən Pişikbağa gəlirlər. Tezliklə bütün Quba əyalətindən Pişikbağa gələn adamların sayı 12 min nəfərə çatır. Onların arasında cənubi Dağıstandan gələn qazıqumluqlular və tabasaranlılar da vardı. Bu da üsyanın geniş vüsət aldığından xəbər verirdi. Hücumu həyata keçirmək məqsədi ilə "hərbi şura" yaradılır.
Quba üsyanı (1837)

Həmin şuranın tərkibində Quba şəhərindən Xanməmməd və Səlim adlı şəxslər də olmuşdur. Şuranın qərarı ilə üsyançılar şəhəri mühasirəyə alır və Quba əhalisinə gizli məktub göndərirlər. Onlardan "ümumi iş naminə" kömək göstərmələri xahiş olunur. Sentyabr ayının 4-də 12 min üsyançı hər biri 4 min adamdan ibarət 3 dəstəyə bölünür. Birinci dəstə şərqdən, ikinci qərbdən, üçüncü isə şimal səmtindən şəhərə hücüma keçməli idi. Üçüncü dəstəyə Yarəli, Xanməmməd və Səlim başçılıq edirdilər. Hacı Məmməd xan şəhərdən bir verst aralı olan Nügədi kəndi yaxınlığındakı dağda mövqe tutmuşdu. Sentyabrın 4-dən 5-nə keçən gecə güclü atışma başlayır.
Quba üsyanı (1837)

Tezliklə şəhərə girən Yarəlinin qoşunu ilə rus əsgərləri arasında şəhər meydanında əlbəyaxa döyüş başlayır. Şəhərin bütün yerli əhalisi üsyançılara kömək edir. Lakin üsyançılar şəhərdə çox qala bilmir, çünki qalaya şərqdən və qərbdən hücum edən dəstələr ləngiyir. Bundan başqa, rus qarnizonunun istifadəsində olan toplar top görməyən kəndliləri vahiməyə salır. Sentyabrın 6-da Qubadan çıxan üsyançılar Qırmızı qəsəbəni ələ keçirir və Qubanın mühasirəsini davam etdirirlər. Üsyanın yatırılması Çar məmurları şəhəri qoruyan rus qarnizonunu xilas etməkdən ötrü bir sıra tədbirlər gördülər. Şamilə qarşı Dağıstanda hərbi əməliyat keçirən general Feze baron Rozenin əmri ilə üç mindən çox əsgəri Samur çayını keçir.