LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Azərbaycan Atabəyləri

Bundan başqa, ayrı-ayrı fənlər barəsində də məlumat verilirdi. Bu dövrlərdə yetim uşaqların təhsili üçün ayrıca "beyt ət-təlim" adlanan mək-təblər də fəaliyyət göstərirdi. Burada hər 10 uşağa bir tərbiyəçi – atabəy təhkim olunurdu. Onlar yetimlərin yaşayışına, yeməyinə, geyiminə, tərbiyəsinə və s. cavabdeh idilər.Orta əsrlərdə Azərbaycanda təhsilin məzhər adlı forması da mövcud idi. Bu təhsil formasında hər ustad bir və ya bir neçə şagirdə ayrı-ayrı fənlərdən dərs demək əvəzinə, onlara ümumi rəhbərlik edirdi. Şagirdlər müstəqil şəkildə elmin müxtəlif sahələri ilə məşğul olur və vaxtaşırı ustadın yanına gəlib məsləhət alır, onun mühazirələrini dinləyirdilər.Mədrəsələrdə orta təhsil müəssisələri olan dini təlimlərlə yanaşı, dünyəvi elmlər də tədris edilirdi. XII–XV əsrlərdə müsəlman Şərqində mədrəsələr təhsil mərkəzləri olmaqla bərabər, həm də elmi mərkəzlər rolunu oynayırdılar.Dövrün alimlərindən olan Fəxrəddin Əbülfəzl İsmayıl ibn əl-Müsənna ət-Təbrizi. Bağdadın "ən-Nizamiyyə" mədrəsəsində mühazirələr oxuyurdu.
Azərbaycan Atabəyləri

O, "Azərbaycan tarixi" əsərinin müəllifidir, lakin çox təəssüf ki, bu əsər dövrümüzə gəlib çatmamışdır. Ət-Təbrizidən başqa Eldənizlər dövrünün təhslini almış, Azərbaycanın özündə və həmçinin Dəməşqdə, Yəməndə, Qahirədə, Bağdadda mühazirələr deyən bir çox alim yetişmişdir. Onlara Mahmudəl-Ərdəbili, Əz-Zəki əl-Beyləqani, Əminəddin Müzəffər ət-Təbrizi, Məhəmməd əl-Urməvi, Fəxrəddin ər-Razi, Məhəmməd ət-Təbrizi, Əbu Həfs Ömər əl-Cənzi, İsmayıl əl-Cənzəvi, Həddad ən-Naxçıvani, Şəmsəddin Məhəmməd ət-Təbrizi, Şeyx Əbu Həmid Tacəddin əl-Urməvi, Qazi Şəmsəddin əl-Hüvəyyi, Əbu Məhəmməd ət-Təbrizi, İsmayıl əl-Maraqi, Məhəmməd əl-Həsən əl-Maraqi və başqaları daxildirlər. Azərbaycanın ən böyük iqtisadi, siyasi və mədəni mərkəzləri olan Şamaxı, Bakı, Gəncə, Naxçıvan, Beyləqan, Təbriz, Marağa, Urmiya və b. şəhərlərdə müxtəlif səciyyəli abidələr inşa edildi. Orta əsr Azərbaycan memarlığının inkişafını müəyyənləşdirən 3 əsas üslub istiqamətini əks etdirən Şirvan-Abşeron, Naxçıvan-Marağa və Arran memarlıq məktəbləri təşəkkül tapmışdılar. Bu məktəblərin üslub istiqamətində lokal cəhətlər, o cümlədən regionun etnik və sosial quruluşu həlledici rol oynayırdı.Memar Əcəminin inkişaf etdirdiyi Naxçıvan-Marağa memarlıq məktəbi – üslub təkcə Naxçıvanı əhatə etməmiş, Güney Azərbaycanda Marağa şəhərinə, Şimalda Bərdə şəhərinə, eyni zamanda Şərqi Anadolu ərazisinə də yayılmışdır. Ümumilikdə bu memarlıq üslubu Şərq aləminin böyük bir hissəsində davam edib, kompozisiyalı abidələrin yaradılmasına təkan vermişdir.Eldəniz dövrünün memarlığına daxil olan, ən böyük mədəniyyət nümunələrindən biri, Əcəmi Əbubəkr oğlu tərəfindən 1186-cı ildə Naxçıvan şəhərinin qərb hissəsində ucaldılan Mömünə Xatun türbəsidir. Bişmiş kərpicdən hörülmüş abidə zəngin naxışlarla bəzənmiş xırda kərpiclərlə üzlənmişdir.
Azərbaycan Atabəyləri

Bu türbənin prizma şəkilli binası ilə onun çadır örtüyü arasındakı məkan, fiqurlu hörgü şəklində yerinə yetirilmiş yazı vasitəsilə həll edilmişdir. Məqbərənin yeraltı hissəsində formaca onguşəli olan, bədii baxımdan zəngin tərtibata malik sərdabə vardır.Dövrün dini memarlıq nümunələrindən biri dövrümüzə gəlib çatmamış Atabəylər məscididir. XIX əsirdə yaşamış alman səyyah V. A. Engelqard yazır: Həmin dövrün tikililərindən biri də memar Əcəminin hələ 1162-ci ildə "şeyxlər başçısı" Yusif Küseyir oğlu üçün tikdiyi türbədir. Bu türbənin həm əsas tikintisi, həm də bəzək hörgüsü bir materialla – bişmiş (qırmızı) kərpiclə işlənmişdir. Türbə ikiqatlı olub, hər iki qatı planda səkkizbucaqlı biçimdədir. Yer altında salınmış sərdabə səkkizüzlü plana uyğun ortası yastı olan günbəzlə örtülmüşdür. Məqbərənin bucaqlarındakı həndəsi bəzəklər köndələninə düzülmüş kərpiclər əsasında əmələ gətirilmişdir.
Azərbaycan Atabəyləri

Həmçinin Təbriz, Marağa, Xoy, Beyləqan, Ərdəbil şəhərləri əhəmiyyətli toxuculuq mərkəzləri idi. Bu dövrdə Azərbaycanda xalçaçılıq geniş yayılmışdı. Xalçaçılıq Mərənddə və Kür-Araz hövzəsinin şərqində yerləşən şəhər və yaşayış məntəqələrində inkişaf etmişdi. Dabbağlıq sənəti Ənar və Əhər kimi şəhərlərində əsas yer tuturdu. XII əsrdə, Təbriz və Ərdəbil metalişləmə sənətinin, o cümlədən də dəmirçiliyin iri mərkəzləri idi. Duluşçuluq sənəti Azərbaycanın bütün bölgələrində böyük inkişaf yolu keçmişdi.Azərbaycanın iri iqtisadi mərkəzi olan Naxçıvan Atabəylərin hakimiyyəti dövründə inkişaf etmiş sənətkarlıq istehsalına malik idi. Şəhərdə müxtəlif sənət sahələrini təmsil edən çoxlu ustalar – toxucular, bənnalar, çini qab və ağac emaletmə ustaları, zərgərlər və b. çalışırdılar. Şəhərin sənətkarlıq istehsalında toxuculuq və onunla bağlı olan sahələr – Çin parçası, zərif örtük, xalça, keçə, çuxalıq yun parça, hamam fitələri üçün nazik şal və pambıq parça istehsalı mühüm rol oynayırdı.Əkinçilikdə, eləcə də ümumiyyətlə ölkənin bütün təsərrüfat həyatında aparıcı sahə taxılçılıq idi. Buğda və arpa becərilməsi əsasən dəmyə xarakter daşıyır və demək olar, ölkənin bütün vilayətlərini əhatə edirdi. Dəmyə əkinçiliyi ilə yanaşı, suvarma əkinçiliyi də mövcud idi. Kəhriz və arxlar sistemi geniş yayılmışdı. Beyləqanda bağçılıq, nar, üzüm və başqa meyvə sahələri inkişaf etmişdi.
Azərbaycan Atabəyləri

Azərbaycan erkən orta əsrlərdən başlayaraq çəltiyin geniş surətdə becərildiyi ölkələrdən idi. Bitkinin əsas becərilmə zonası Şəki, Naxçıvan, Muğan, Təbriz və başqa vilayətlər idi. Sikkə zərbi Azərbaycanın şəhər və vilayətləri daxili və beynəlxalq əhəmiyyətli ticarət yollarının sıx şəbəkəsi vasitəsilə əlaqələnirdi. Bu ticarət əlaqələrinin nə qədər intensiv və geniş olduğunu, məsələn, Beyləqan ərazisində arxeoloji qazıntılar zamanı aşkar edilmiş sikkə tapıntıları sübut edir. Burada böyük miqdarda (1500 nüsxə) Eldəniz sikkələri aşkara çıxarılmışdır. Eldəniz sikkələrinin təxminən yarısını Cənubi Azərbaycan şəhərlərində, o cümlədən Ərdəbildə zərb olunmuş sikkələr təşkil edirdi.Həmçinin Astara rayonunun Məşkan kəndində tapılmış sikkələr xəzinəsi bütünlüklə "düzgün" kəsilmiş mis sikkələrdən – sonuncu Azərbaycan Atabəyləri və onların vassallarının adından zərb olunmuş mis dirhəmlərdən ibarətdir. 1974-cü ilin noyabrında Masallı rayonunun Xırmandalı kəndində tapılmış ikinci xəzinədə yalnız "düzgün olmayan" şəkildə eyni hökmdarların adından kəsilmiş balaca mis sikkələr vardır. Torpaq sahibliyi və vergilər Feodal torpaq mülkiyyətinin bir neçə növü var idi. Mülk torpaqları irsi idi, mülk sahibləri torpağı sata və bağışlaya bilərdilər. Camaat (icma) torpaqları-otlaqlar, örüşlər, meşələr, bataqlıqlar və s., bəzən əkin yerləri olurdu. Camaat torpaqları dövlətin mülkiyyətində idi, dövlətə torpaq vergisi-xərac verirdi.
Azərbaycan Atabəyləri

Xassə hökmdarların və sülalələrin mülkiyyətində geniş torpaq sahələri vardı. Dövlətə məxsus olan, yəni gəliri birbaşa xəzinəyə gələn torpaqlara divani, və ya divan torpaqları deyilirdi. Şərti torpaq mülkləri-iqta sistemi də inkişaf etməkdə idi. İqta dövlətə xidmət müqabilində verilirdi. İqta sahibləri-iqtadarlar bilavasitə təsərrüfatla və ya təsərrüfatçılıqla məşğul olmur, bir qayda olaraq, öz iqtalarını icarəyə verirdilər. Zaman keçdikcə onlar iqtadarların xüsusi mülkiyyətinə çevrilirdi. Bu dövrdə vəqf torpaqları da yayılmışdı. Bu torpaqlar ayrı-ayrı ruhanilərə, dini və xeyriyyə müəssisələrinə, məscidlərə, mədrəsələrə və s. verilirdi.XII əsrdə və XIII əsrin başlanğıcında və onlardan qabaqkı dövrlərdə "xərac" əsas vergi kimi öz əhəmiyyətini saxlayırdı. Torpaqdan istifadə müqabilində kəndlidən pul, ya da natura şəklində alınırdı.
Azərbaycan Atabəyləri

"Üşr" qeyd vergisi xass torpaqlardan və iqta sahiblərindən alınırdı. "Aləf" Hər iki termin mənbələrdə işlədilir. qarovulda duran dəstəni və ya rəsmi şəxsi təmin etmək üçün qida və başqa təbii rüsumlar vergisi idi. "Təhəkkümat" elə bir vergi növü idi ki, dini müəssisələr və mülklər onu ödəməkdən azad idilər. Gömrük və gözlətmə haqqı da bu təhəkkümata aid idi. "İnam" Hökmdarın göstərişi əsasında təbəələrdən haqla birlikdə yığılan əlavə ödənc növlərindən biri idi. Əlavə olaraq iqta sahibləri tərəfindən "mənəl", "marafiq", "dəraib" kimi vergilər də alınırdı. Xarici keçidlər Hodgson, Marshall G.S. The expansion of Islam in the middle periods Volume 1. University of Chicago Press. 1977. səh.
Azər-Türk Bank

Azər-Türk Bank Açıq Səhmdar Cəmiyyəti 25 may 1995-ci ildə təsis edilmiş, Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankının 29 iyun 1995-ci il tarixli 234 nömrəli lisenziyası ilə 11 iyul 1995-ci ildən fəaliyyətə başlamışdır. Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankı tərəfindən verilmiş bank lisenziyası, Banka milli və xarici valyutada fiziki və hüquqi şəxslərdən depozitlər və ya digər qaytarılan vəsaitlər cəlb etmək, öz adından və öz hesabına kreditlər vermək, habelə müştərilərin tapşırığı ilə köçürmə və hesablaşma-kassa əməliyyatlarını məcmu halda həyata keçirmək hüququ verir. Bank öz hesabına və ya müştərilərin hesabına qiymətli metalların və daş-qaşların satın alınması və satılması, qiymətli metalların əmanətə cəlb edilməsi və yerləşdirilməsi üzrə fəaliyyət növləri istisna olmaqla, "Banklar haqqında" Azərbaycan Respublikası Qanunu ilə nəzərdə tutulmuş digər fəaliyyət növlərini də həyata keçirir. “Azər Türk Bank” ASC Türkiyə, ABŞ, İngiltərə, Almaniya və Rusiya bankları ilə müxbir münasibətlərə malikdir. Korporativ və fiziki müştərilərəbank məhsul və xidmətlərinin geniş spektrini təklif edir. Bank Bakı Banklararası Valyuta Birjası, Azərbaycan Banklar Assosiasıyası, Bakı Fond Birjası, Hökumət Ödəniş Portalının , habelə Western Union, UPT, Contact və Monex beynəlxalq təcili pul köçürmə sistemləri, eyni zamanda SWIFT, MasterCard və Visa beynəlxalq ödəniş sistemlərinin üzvü və tərəfdaşıdır. Hazırda, nizamnamə kapitalı 50,000,000.00 AZN təşkil edən Bankın səhmdarları: Azərbaycan Respublikası Əmlak Məsələləri Dövlət Komitəsi (75.00%) Türkiyə Respublikasının Ziraat Bankı (12,37 %) “AzRe Təkrarsığorta” ASC (6.55%) "Qala Həyat" Sığorta Şirkəti ASC (5.00%) Ziraat Bank İnternational (1.08%). Bakı şəhəri, C.Məmmədquluzadə küç. 85; 192/193Telefon: 12 945 +994 12 945 WhatsApp: 55 7770 945 +994 55 7770 945
Cüzam

Lepra (yun. lepra) – insanda xroniki infeksion xəstəlik. Cüzam və ya lepra-Hansen basili (Mycobacterium leprae) adı verilən bir mikroorganizmanın ortaya çıxardığı, periferik sinir sistemi və dəri başda olmaq üzrə bir çox sistem və orqana təsir edən yoluxucu bir xəstəlikdir.Xəstəlik səbəbi olan basil 1873-cü ildə Norveç həkimi Gerhard Armauer Hansen tərəfindən tapılmışdır. Hansen basili bəzi xüsusiyyətləri baxımından vərəm xəstəliyinin səbəbi olan Koch basilinə oxşayır. Təbiətdə yalnız insan bədənində olan Hansen basilinin süni mühitlərdə çoxalması mümkün olmayıb.
Cüzam

Basil, insandan əlavə yalnız Cənubi Amerikada yaşayan Armadillo və bəzi siçan növlərində xəstəliyə yol aça bilməkdədir.Bu xəstəliyin yaranmasına,pis qidalanma, avitaminoz, antisanitariya şərait yaradır. Güman edilir ki, cüzam törədiciləri orqanizmə zədələnmiş dəridən və yuxarı tənəffüs yollarının selikli qişasından düşür.İnsanlar arasında yoluxmanın necə olduğu qəti olaraq bilinməməklə bərabər tez-tez və uzun müddət davam edən təmas nəticəsində baş verə biləcəyi düşünülür. Xəstəlik uşaqlara ana südü ilə keçə bilir. Xəstəliyə həssaslıq 3-5 yaşları arasında daha çoxdur. Xəstəlik gedişinə görə 3 tipə - lepratomaq, tuborkuloid, diferensləşməyən tipə ayrılır.
Cüzam

Cüzam sağalmayan xətəlikdir. Bu xəstəliyə tutulanlar ömürlərinin axırına qədər insanlardan uzaqda yaşayaraq hər kəsdən gizlənməyə çalışırlar. Xəstəliyin inkubasiya dövrü 5 ildən 55 ilə qədərdir.Xəstəliyin əlamətləri bunlardır: sümükdə ərimə, aperatsiya, əzələ qrupunun tədricən nazikləşib yox olması, görmə qabiliyyətinin itməsi, daxili orqanlarda müəyyən dəyişikliklərin əmələ gəlməsi. İnsan öz normal görkəmini get-gedə itirərək, qorxunc forma alır. Cüzamlı xəstələrdə qaşlar tökülür, üzdə, qulaq dibində şişkinliklər olur.
Cüzam

Bu gün cüzam artıq qorxulacaq bir xəstəlik deyil. Diaqnoz qoyulduqdan sonra müalicə qəti şəkildə edilə bilər. Bir çox xəstəlikdə olduğu kimi, erkən diaqnoz vacibdir. Erkən diaqnoz qoyulan hallarda heç bir daimi əlillik olmadan müalicə mümkündür. Müalicə bakteriyaların həssas olduğu antibiotiklərlə aparılır.
Cüzam

Dapson (diaminodifeynsulfon, DSS), sulfonlar, rifampisin və etionamid kimi dərmanlar istifadə edilə bilər. Xəstəlik böyüklərə ötürülmür. Bununla belə, xəstələrə yaxın olan uşaqları xəstəlikdən qorumaq hesab edilə bilər. Bunun üçün BCG(vərəm əleyhinə) peyvəndləri və 2 yaşdan kiçiklərə həftədə 5 mq, 2 yaşdan yuxarılara isə həftədə 10 mq Dapson adlı dərman verilə bilər. Uşaqların xəstə olduqları mühitdən uzaqlaşdırılması ən uyğun tədbirdir.
Cüzam

Cüzam bildirilən xəstəlikdir və müalicəsi dövlət tərəfindən və pulsuz həyata keçirilir. Cüzamın cərrahi müalicəsi, fiziki və psixiatrik müalicəsi tibbi müalicə qədər vacibdir. Vaxtilə Qədim Misirdə, Yaxın Şərqdə, Yaponiyada, Hindistanda geniş yayılmışdır.Adıçəkilən xəstəliyin 3000 illik tarixi var. Cüzam kifayət qədər qorxulu xəstəlikdir. Hətta vaxtilə bu xəstəliyə tutulan şəxslər seçilmək üçün xüsusi geyimlər geyinib, boğazlarında zınqırov gəzdirməli olublar.
İmmun sistemi

İmmun sistemi — orqanizmin vacib sistemlərdən biri olub,orqanizmin müxtəlif infeksion agentlərdən spesifik müdafiəsini təmin edir. İmmunitet sistemi düzgün işləməsi üçün, viruslardan parazitar qurdlara qədər patogenlər kimi tanınan çox sayda helmint aşkar etməli və orqanizmin özünün sağlam toxumasından ayırmalıdır. İmmunitet sisteminin iki əsas alt sistemi mövcuddur: anadangəlmə immun sistemi və adaptiv immun sistemi. Hər iki alt sistem funksiyalarını yerinə yetirmək üçün humoral toxunulmazlıq və hüceyrə vasitəçiliyi toxunulmazlığından istifadə edir. İnsanlardakı qan-beyin maneəsi, qan-beyin boşluğu maye maneəsi və bənzər maye-beyin maneələri, periferik immunitet sistemini beyini qoruyan neyroimmun sistemdən ayırır. Patogenlər sürətlə inkişaf edə və uyğunlaşa bilər, bununla da immunitet sistemi tərəfindən təsbit edilmədən və zərərsizləşdirilmədən qaçılır; lakin patogenləri tanımaq və zərərsizləşdirmək üçün çoxsaylı müdafiə mexanizmləri də hazırlanmışdır. Hətta bakteriya kimi sadə bir hüceyrəli orqanizmlər də bakteriofaj infeksiyalarından qoruyan fermentlər şəklində əsas immunitet sisteminə malikdirlər.
İmmun sistemi

Digər zəruri immunitet mexanizmləri qədim nüvəlilərdə inkişaf etmiş bitki və onurğasızlar kimi müasir nəvələrində qalmışdır. Bu mexanizmlərə faqositoz, defensinlər adlanan antimikrobiyal peptidlər və komplement sistemi daxildir. İnsanlar da daxil olmaqla Ağızçənəlilər daha inkişaf etmiş müdafiə mexanizmlərinə malikdirlər və müəyyən patogenləri daha effektiv şəkildə tanımaq üçün zamanla uyğunlaşma qabiliyyəti də daxil olmaqla. Adaptiv (və ya qazanılmış) toxunulmazlıq, müəyyən bir patogenə ilk reaksiya verdikdən sonra immunoloji yaddaş yaradır, bu da eyni patogenlə sonrakı qarşılaşmalara daha çox reaksiya gətirir. Müəyyən bir patogenə ilk reaksiya verildikdən sonra, eyni patogenlə növbəti qarşılaşmada daha çox reaksiya doğurur. Əldə edilən bu immun proses peyvəndin əsasını təşkil edir. İmmunitet sisteminin pozğunluğu otoimmün xəstəliklərə, iltihab xəstəliklərinə və Xərçəng xəstəliyinə səbəb ola bilər.
İmmun sistemi

İmmun çatışmazlığı, immunitet sistemi adi haldan daha az aktiv olduqda təkrarlanan və həyati təhlükə yaradan infeksiyalara səbəb olur. İnsanlarda immun çatışmazlığı ya ağır birləşmiş immun çatışmazlığı, HİV / AİDS kimi qazanılmış şərtlər və ya immunosupressiv dərmanların istifadəsi kimi bir genetik xəstəliyin nəticəsi ola bilər. Bunun əksinə olaraq, otoimmunitet, hiperaktiv bir immunitet sisteminin normal toxumalara sanki xarici orqanizm kimi hücum etməsi nəticəsində yaranır. Ümumi otoimmün xəstəliklər arasında Hashimoto tiroiditi, romatoid artrit, şəkərli diabet tipi 1 və sistemik lupus eritematosus var. Immunologiya immunitet sisteminin bütün aspektlərinin öyrənilməsini əhatə edir. Təbəqə qorunması İmmunitet sistemi getdikcə daha çox xüsusi laylı müdafiə ilə orqanizmləri infeksiyadan qoruyur. Fiziki maneələr bakteriya və virus kimi patogenlərin orqanizmə daxil olmasının qarşısını alır.
İmmun sistemi

Bir patogen bu maneələri pozarsa, doğuşdan immunitet sistemi təcili, lakin qeyri-spesifik bir cavab verir. Patogenlər fitri cavabdan müvəffəqiyyətlə qaçsa, onurğalılar ikinci bir qorunma təbəqəsinə, doğma reaksiya ilə aktivləşdirilən adaptiv immunitet sisteminə sahibdirlər. Burada immunitet sistemi patogenin tanınmasını yaxşılaşdırmaq üçün bir infeksiya zamanı verdiyi cavabı uyğunlaşdırır. Bu yaxşılaşdırılmış cavab patogen aradan qaldırıldıqdan sonra immunoloji yaddaş şəklində saxlanılır və adaptiv immunitet sisteminin bu patogenlə qarşılaşdıqda hər dəfə daha sürətli və güclü hücumlar etməyə imkan verir. Həm anadangəlmə, həm də adaptiv toxunulmazlıq immunitet sisteminin özünü və özünü olmayan molekulları ayırd etmək qabiliyyətindən asılıdır. İmmunologiyada, öz-özünə molekullar bir orqanizmin bədəninin immun sistemi tərəfindən xarici maddələrdən fərqlənə bilən komponentləridir. Əksinə, öz-özünə olmayan molekullar xarici molekullar kimi tanınanlardır.
İmmun sistemi

Kortəbii olmayan molekulların bir sinfinə antigenlər deyilir (antikor generatorları üçün qısa) və xüsusi immun reseptorlarına bağlanan və immun reaksiya verən maddələr olaraq təyin olunur.Yenidoğulmuş körpələrdə əvvəlcədən mikroblara məruz qalmırlar və xüsusilə infeksiyaya həssasdırlar. Bir neçə qat passiv qorunma ana tərəfindən təmin edilir. Hamiləlik dövründə İmmunoglobulin G adlı bir növ antikor birbaşa anadan körpəyə cift vasitəsilə nəql olunur, buna görə insan körpələrində anaları ilə eyni antigen spesifikliyi yüksək olan antikorlar, hətta doğuş zamanı da olur. Ana südü və ya kolostrum da körpənin bağırsağına köçürülən və yeni doğulmuş öz antikorlarını sintez edə bilənə qədər bakterial infeksiyalardan qoruyan antikorları ehtiva edir. Bu passiv toxunulmazlıqdır, çünki fetus əslində heç bir yaddaş hüceyrəsi və ya antikor yaratmır — yalnız onları borc alır. Bu passiv toxunulmazlıq ümumiyyətlə bir neçə gündən bir neçə aya qədər davam edən qısamüddətlidir. Tibbdə qoruyucu passiv toxunulmazlıq da antikorla zəngin olan serum vasitəsi ilə süni şəkildə bir fərddən digərinə ötürülə bilər.
İmmun sistemi

Anadangəlmə immun sistemi Bir orqanizmə uğurla daxil olan mikroorqanizmlər və ya toksinlər təbii immunitet sisteminin hüceyrələri və mexanizmləri ilə qarşılaşırlar. Mikroblar mikroorqanizmlərin geniş qrupları arasında qorunan komponentləri tanıyan, və ya zədələnmiş, xəsarət almış və ya stress keçirən hüceyrələr siqnal siqnalları göndərdikdə, əksəriyyəti (lakin hamısı da deyil) mikroblar tanıma reseptorları tərəfindən müəyyən edildikdə, doğuş reaksiyası ümumiyyətlə tetiklenir. Patogenləri tanıyanlarla eyni reseptorlar tərəfindən tanınır. Nümunələrin hüceyrələr tərəfindən tanınması Doğuşdan immunitet sistemindəki hüceyrələr mikrob patogenlərinin yaratdığı molekulyar quruluşları tanımaq üçün nümunə tanıma reseptorlarından (PRR) istifadə edirlər. PRR, patogenlər üçün tipik molekulları aşkar edən germline kodlanmış ana sensorlardır.Bunlar əsasən dendritik hüceyrələr, makrofaglar, monositlər, neytrofillər və epitel hüceyrələri kimi təbii immun hüceyrə hüceyrələri tərəfindən ifadə edilən zülallardır,molekulların iki sinifini müəyyən etmək: mikrob patogenləri ilə əlaqəli patogenlə əlaqəli molekulyar nümunələr (PAMP) və hüceyrələrin zədələnməsi və ya ölümü zamanı sərbəst buraxılan ev sahibi hüceyrələrinin komponentləri ilə əlaqəli olan ziyanla əlaqəli molekulyar nümunələr (DAMP). Toll kimi reseptorlar Hüceyrədənkənar və ya endosomal patogenlə əlaqəli molekulyar nümunələrin (PAMP) tanınması, toll kimi reseptorlar (TLR) kimi tanınan transmembran zülalları ilə vasitəçilik edilir.TLR'lər tipik bir quruluş motivini, Leucine zəngin təkrarlarını (LRR) bölüşür, bunlar özlərinə xüsusi görünüş verir və eyni zamanda TLR funksionallığından məsuldur.Toll kimi reseptorlar ilk dəfə Drosophilada kəşf edilmiş və sitokinlərin sintezi və ifraz olunmasına və həm təbii, həm də adaptiv immun reaksiya üçün tələb olunan digər ev müdafiə proqramlarının aktivləşdirilməsinə səbəb olmuşdur. İndiyə qədər insanlarda TLR ailəsinin on funksional üzvü müəyyən edilmişdir.
İmmun sistemi

Sitozolik reseptorlar Anadangəlmə immunitet sistemindəki hüceyrələrdə sitozolda infeksiya və ya hüceyrə ziyanını aşkar edən nümunə tanıma reseptorları vardır. Bu sitosolik reseptorların üç əsas sinifi NOD kimi reseptorlar, RIG (retinoik turşuya bağlı gen) bənzər reseptorlar və sitosolik DNT sensorlardır. İnflammasoma İnflammasomalar, sitozolik PAMP və DAMP-a cavab olaraq fəaliyyət göstərən, iltihablı sitokinlərin IL-1β aktiv formalarını istehsal edən multiprotein kompleksləridir (bir NLR, adapter protein ASC və effector molekulu pro-kaspaza-1). Səth maneələri Müxtəlif maneələr, orqanizmləri mexaniki, kimyəvi və bioloji maneələr də daxil olmaqla, infeksiyadan qoruyur. Əksər yarpaqların kutikula hissəsi, həşəratların ekzoskeletonu, xaricə qoyulmuş yumurtaların qabıqları və membranları və dəri infeksiyaya qarşı ilk hücum xətləri olan vasitələrin görünüşü.Bununla birlikdə, orqanizmlərin mühitindən tamamilə möhürlənə bilmədiyi üçün digər sistemlər ağciyərlər, bağırsaqlar və genitouriya sistemi kimi bədən açılışlarını qorumaq üçün fəaliyyət göstərir. Göz yaşları və sidik axan hərəkət patogenləri də mexaniki olaraq ifraz edir, tənəffüs və mədə-bağırsaq traktından ifraz olunan mikroorqanizmləri tələyə salmağa kömək edir.Kimyəvi maneələri də infeksiyadan qoruyur. Dəri və tənəffüs yolları β-defensinlər kimi antimikrob peptidləri ifraz edir.Tüpürcək, göz yaşıana südündə lizozim və fosfolipaza A2 kimi fermentlər də antibakterial maddələrdir.
İmmun sistemi

Neytrofillər və makrofaqlar, bədənin hər tərəfinə hücum edən patogenlərin ardınca gedən faqositlərdir.Neytrofillər normal olaraq qan dövranında olur və ümumi dövran edən leykositlərin 50% -dən 60% -ni təşkil edən və neytrofil-qatil neytrofil-cager altpopulyasiyalarından ibarət olan ən çox bol faqosit növüdür. İltihabın kəskin dövründə, xüsusən də bakterial infeksiya nəticəsində neytrofillər kemotaksis adlanan bir prosesdə iltihab yerinə doğru hərəkət edirlər və ümumiyyətlə infeksiya yerinə gələn ilk hüceyrələrdir. Makrofajlar toxumaların içərisində yaşayan və fermentlər, zülallar və sitokinlər daxil olmaqla çox sayda kimyəvi maddə istehsal edən çox yönlü hüceyrələrdir, eyni zamanda köhnəlmiş hüceyrələrin və digər zibillərin bədənini təmizləyən zibilçi və antigen təqdim edən hüceyrələr kimi də iştirak edə bilərlər. Dendritik hüceyrələr Dendritik hüceyrələr (DC) xarici mühitlə təmasda olan toxumalarda faqositlərdir; buna görə də onlar əsasən dəri, burun, ağciyər, mədə və bağırsaqda yerləşirlər. Neyronal dendritlərə bənzədiklərinə görə adlandırıldı, çünki hər ikisində də onurğa bənzər proqnozlar var, lakin dendritik hüceyrələr sinir sisteminə heç bir şəkildə bağlı deyildir. Dendritik hüceyrələr, adaptiv immunitet sisteminin əsas hüceyrə növlərindən biri olan T hüceyrələrinə antigenlər təqdim etdikləri üçün bədən toxumaları ilə doğma və adaptiv immun sistemlər arasında əlaqə rolunu oynayır. Qranulositlər Qranulositlər sitoplazmasında qranullar olan lökositlərdir.
İmmun sistemi

Həmçinin bu kateqoriyaya neytrofillər, mast hüceyrələri, bazofillər və eozinofillər daxildir. Mast hüceyrələri birləşdirici toxumalarda, selikli qişalarda yaşayır və iltihab reaksiyasını tənzimləyir.Onlar ən çox allergiya və anafilaksiya ilə əlaqələndirilir.Bazofillər və eozinofillər neytrofillərə aiddir. Parazitlərə qarşı müdafiədə iştirak edən və astma kimi allergik reaksiyalarda rol oynayan kimyəvi vasitəçiləri gizlədirlər. Doğuşdan limfoid hüceyrələr Doğuşdan limfoid hüceyrələr (İLC) ümumi limfoid progenitordan (CLP) əmələ gələn və limfoid nəslinə aid olan fitri immun hüceyrələr qrupudur. Bu hüceyrələr, rekombinasiya aktivləşdirən genin (RAG) olmaması səbəbindən antigen spesifik B və ya T hüceyrə reseptorunun olmaması ilə təyin olunur. ILCs miyeloid və ya dendritik hüceyrə markerlərini ifadə etmir.Üzvi İLC-lərdən biri olan təbii killer hüceyrələri limfositlərdir və işğalçı mikroblara birbaşa hücum etməyən fitri immunitet sistemidir. Əksinə, NK hüceyrələri şiş hüceyrələri və ya virusa yoluxmuş hüceyrələr kimi güzəştli ana hüceyrələri məhv edir və bu hüceyrələri "özünü itirmək" olaraq bilinən bir vəziyyətlə tanıyır.
İmmun sistemi

Bu termin, MHC I adlı (hüceyrələrin uyğunsuzluğu kompleksi) — ana hüceyrələrin viral infeksiyalarında yarana biləcək bir vəziyyət olan hüceyrə səthinin markerinin aşağı səviyyədə olduğu hüceyrələri təsvir edir. İlkin təsəvvürə görə "özünü itirən" hüceyrələri öldürmək üçün aktivləşdirmə tələb etmədiklərinə görə "təbii qatil" adlandırıldı. Uzun illər NK hüceyrələrinin şiş hüceyrələrini və yoluxmuş hüceyrələri necə tanıdığı məlum deyildi. Artıq bu hüceyrələrin səthindəki MHC makiyajının dəyişdirildiyi və "itkin özünü" tanımaqla NK hüceyrələrinin aktivləşdiyi məlum oldu. Normal bədən hüceyrələri NK hüceyrələri tərəfindən tanınmır və hücum edilmir, çünki onlar özlərini MHC antigenlərini ifadə edirlər. Bu MHC antigenləri NK hüceyrələrinə tormozlar qoyan qatil hüceyrə immunoglobulin reseptorları (KIR) tərəfindən tanınır. İltihab immunitet sisteminin infeksiyaya verdiyi ilk cavablardan biridir.İltihab əlamətləri toxuma qan axınının artması ilə meydana gələn qızartı, şişkinlik, istilik və ağrıdır.
İmmun sistemi

İltihab yaralı və ya yoluxmuş hüceyrələr tərəfindən sərbəst buraxılan eikosanoidlər və sitokinlər tərəfindən istehsal olunur. Eikosanoidlər arasında qızdırma və iltihabla əlaqəli qan damarlarının genişlənməsinə səbəb olan prostaqlandinlər və müəyyən ağ qan hüceyrələrini (lökositlər) cəlb edən lökotrienlər vardır.Ümumi sitokinlərə ağ qan hüceyrələri arasında əlaqə üçün cavabdeh olan interleykinlər daxildir; kemotaksisi təşviq edən hemokinlər; və ana hüceyrədəki protein sintezini bağlamaq kimi antiviral təsir göstərən interferonlar. Böyümə amilləri və sitotoksis amillər də sərbəst buraxıla bilər. Bu sitokinlər və digər kimyəvi maddələr immun hüceyrələri infeksiya yerinə cəlb edir və patogenlərin çıxarılmasından sonra zədələnmiş toxumaların sağalmasına kömək edir. Tamamlayıcı sistem Tamamlayıcı sistemi xarici hüceyrələrin səthlərinə hücum edən biokimyəvi kaskaddır. 20-dən çox fərqli protein ehtiva edir və patogenlərin öldürülməsini antikorlar tərəfindən "tamamlaya" bilmə qabiliyyətinə görə adlandırılmışdır. Komplement doğuş immun cavabının əsas humoral komponentidir.
İmmun sistemi

Bir çox növdə bitkilər, balıqlar və bəzi onurğasızlar kimi qeyri-məməlilər də daxil olmaqla tamamlayıcı sistemlərə malikdir.İnsanlarda bu reaksiya bu mikroblarla əlaqəli antikorların bağlanması və ya mikrob səthlərindəki karbohidratlara zülalların bağlanması ilə aktivləşdirilir. Bu tanınma siqnalı sürətli bir öldürmə reaksiyasına səbəb olur. Reaksiya sürəti həm də proteaz olan tamamlayıcı molekulların ardıcıl proteolitik aktivləşməsindən sonra meydana gələn siqnal gücləndirməsinin nəticəsidir. Tamamlayıcı zülallar əvvəlcə mikroblarla bağlandıqdan sonra digər tamamlayıcı proteazları aktivləşdirən proteaz fəaliyyətlərini aktivləşdirirlər və s. Bu nəzarət müsbət rəy ilə başlanğıc siqnalını artıran bir kataliz istehsal edir. Kaskad, immun hüceyrələri cəlb edən, damar keçiriciliyini artıran və bir patogenin səthini pozaraq işarə edən peptidlərin istehsalına səbəb olur. Bu tamamlayıcı yığım plazma membranlarını pozaraq hüceyrələri birbaşa öldürə bilər. Adaptiv immunitet sistemi Uyğunlaşan immunitet sistemi erkən onurğalılarda inkişaf etmiş və daha güclü bir immun reaksiya təmin edir, eyni zamanda immunoloji yaddaş da mövcuddur, burada hər bir patogen bir imza antigeni ilə "xatırlanır".
İmmun sistemi

Adaptiv immun reaksiya antigenə xasdır və antigen təqdimatı adlanan bir proses zamanı özünəməxsus antigenlərin tanınmasını(təqdimatını) tələb edir. Antigenin spesifikliyi xüsusi patogenlər və ya patogen yoluxmuş hüceyrələrə uyğun cavablar əmələ gətirməyə imkan verir. Bu uyğunlaşdırılmış cavabları toplamaq qabiliyyəti bədəndəki "yaddaş hüceyrələri" ilə qorunur. Bir patogen bədənə bir dəfədən çox yoluxursa, bu xüsusi yaddaş hüceyrələri onu tez bir zamanda aradan qaldırmaq üçün istifadə olunur. Antigenin tanınması Adaptiv immunitet sisteminin hüceyrələri lenfosit adlanan lökositlərin xüsusi növləridir. B hüceyrələri ilə T hüceyrələri limfositlərin əsas növləridir və sümük iliyindəki hematopoetik kök hüceyrələrdən əmələ gəlir. B hüceyrələri humoral immun cavabında, T hüceyrələri isə hüceyrə ilə əlaqəli immun reaksiyasında iştirak edirlər.
İmmun sistemi

Killer T hüceyrələri yalnız I sinif MHC molekullarına bağlı olan antigenləri, köməkçi T hüceyrələri və tənzimləyici T hüceyrələri yalnız II sinif MHC molekullarına bağlı antigenləri tanıyırlar. Bu iki antigen təqdim edən mexanizm, iki T hüceyrə növünün fərqli rollarını əks etdirir. Üçüncüsü, kiçik bir növü MHC reseptorlarına bağlanmayan antigenləri tanıyan γδ T hüceyrələridir.İkiqat müsbət T hüceyrələri, Çəngələbənzər vəzin inkişafı və fəaliyyəti üçün yodun tələb olunduğu timusda çox sayda vacib antigenlərə məruz qalır.Bunun əksinə olaraq B hüceyrəsi antigeninə aid reseptor B hüceyrə səthində bir antikor molekuludur və antigen emal etmədən bütün patogenləri tanıyır. B hüceyrəsinin hər bir gərginliyi fərqli bir antikor ifadə edir, buna görə də B hüceyrəsi antigen reseptorlarının hamısı bədənin istehsal etdiyi bütün antikorları təmsil edir. T limfositlərində antigen təqdimatı Həm B hüceyrələri, həm də T hüceyrələri xüsusi hədəfləri tanıyan reseptor molekullarını daşıyırlar. T hüceyrələri patogen kimi bir "qeyri-spontan" hədəfi tanıyır, yalnız antigenlər (patogenin kiçik parçaları) işləndikdən sonra və böyük bir histokompozisiya kompleksi (MHC) adlı bir "öz" reseptoru ilə birlikdə. Hüceyrə vasitəçiliyi toxunulmazlığı T hüceyrələrinin iki əsas alt növü var: qatil T hüceyrəsi və köməkçi T hüceyrəsi.
İmmun sistemi

Bundan əlavə, immun cavabın modullanmasında rol oynayan tənzimləyici T hüceyrələri var. Qatil T hüceyrəsi Killer T hüceyrələri, viruslara (və digər patogenlərə) yoluxmuş və ya başqa bir şəkildə zədələnmiş və ya funksiyasız olan hüceyrələri öldürən T hüceyrələrinin bir hissəsidir. B hüceyrələrində olduğu kimi, hər T hüceyrə növü fərqli bir antijeni tanıyır. Öldürücü T hüceyrələri, T hüceyrə reseptorunun (TCR) başqa bir hüceyrənin MHC Sinif I reseptoru ilə bir kompleksdə bu xüsusi antijeni bağladığı zaman aktiv olur. Bu MHC-nin tanınması: antigen kompleksi T hüceyrəsində CD8 adlı bir reseptora kömək edir. Bundan sonra T hüceyrəsi MHC I reseptorlarının bu antigeni daşıdığı hüceyrələri axtarmaq üçün bədən boyu gəzir. Aktiv bir T hüceyrəsi bu hüceyrələrlə təmasda olduqda, hədəf hüceyrənin plazma membranında məsamələr meydana gətirən perforin kimi sitotoksinləri buraxaraq ionların, su və toksinlərin daxil olmasına imkan verir.
İmmun sistemi

Qranulalar (bir proteaz) adlı başqa bir toksinin tətbiqi hədəf hüceyrəni apoptoza təşviq edir.Əsas hüceyrələrin T hüceyrələrinin öldürülməsi virusların çoxalmasının qarşısını almaq üçün xüsusilə vacibdir. T hüceyrələrinin aktivləşdirilməsi ciddi şəkildə idarə olunur və adətən çox güclü MHC antigen aktivləşdirmə siqnalı və ya "köməkçi" T hüceyrələri tərəfindən təmin olunan əlavə aktivasiya siqnalları tələb olunur. Köməkçi T hüceyrəsi Köməkçi T hüceyrələri həm təbii, həm də adaptiv immun reaksiyaları tənzimləyir və bədənin müəyyən bir patogenə hansı immun cavablarını verdiyini müəyyənləşdirməyə kömək edir. Bu hüceyrələrin sitotoksik aktivliyi yoxdur və yoluxmuş hüceyrələri öldürmür və ya birbaşa patogenləri təmizləmir. Bunun əvəzinə, digər hüceyrələri bu vəzifələri yerinə yetirməyə istiqamətləndirərək immun reaksiyasını idarə edirlər. Köməkçi T hüceyrələri II Sinif MHC molekullarına bağlı antigeni tanıyan T hüceyrə reseptorlarını ifadə edir. MHC: antigen kompleksi, T hüceyrəsinin aktivləşməsinə cavabdeh olan T hüceyrəsi daxilində molekulları toplayan köməkçi hüceyrənin CD4 köməkçi reseptoru tərəfindən də tanınır.
İmmun sistemi

Yardımçı T hüceyrələri MHC ilə daha zəif bir əlaqəyə malikdir: qatil T hüceyrələri üçün müşahidə olunan antigen kompleksi, yəni köməkçi T hüceyrəsindəki bir çox reseptor (təxminən 200–300) bir MHC ilə birləşməlidir: köməkçi hüceyrəni aktivləşdirmək üçün antigen, tək MHC-də qatil T hüceyrələri, antigen molekulunun birləşməsi ilə aktivləşdirilə bilər. Köməkçi T hüceyrəsinin aktivləşdirilməsi antigen təqdim edən bir hüceyrə ilə daha uzun bir qarşılıqlı vaxt tələb edir. İstirahət edən bir köməkçi T hüceyrəsinin aktivləşdirilməsi bir çox hüceyrə növünün fəaliyyətinə təsir edən sitokinlərin sərbəst buraxılmasına səbəb olur. Köməkçi T hüceyrələri tərəfindən istehsal edilən sitokin siqnalları, makrofagların mikrobisid funksiyasını və qatil T hüceyrələrinin fəaliyyətini artırır. Bundan əlavə, köməkçi T hüceyrəsinin aktivləşdirilməsi T40-nin səthində ifadə olunan və adətən antikor istehsal edən antikorları aktivləşdirmək üçün tələb olunan əlavə stimullaşdırıcı siqnalları təmin edən CD40 ligand (CD154 kimi də tanınır) kimi molekulların tənzimlənməsinə səbəb olur. Gamma delta T hüceyrələri Gamma delta T hüceyrələri (γδ T hüceyrələri) CD4 + və CD8 + (a) T hüceyrələrindən fərqli olaraq alternativ bir T hüceyrə reseptoruna (TCR) malikdir və köməkçi T hüceyrələrinin, sitotoksik T hüceyrələrinin və NK hüceyrələrinin xüsusiyyətlərini bölüşürlər. γδ T Hüceyrələrdən cavab verən şərtlər tam olaraq aydın deyildir.
İmmun sistemi

CD1d ilə məhdudlaşan təbii qatil T hüceyrələri kimi dəyişməz TCR lərini daşıyan digər "qeyri-adi" T hücrələri kimi, γδ T hüceyrələri də təbii və adaptiv toxunulmazlıq arasındakı sərhədi keçir. Bir tərəfdən, γδ T hüceyrələri reseptorların müxtəlifliyini istehsal etmək üçün TCR genlərini yenidən qurduqları üçün bir yaddaş fenotipini inkişaf etdirdikləri üçün adaptiv toxunulmazlığın bir hissəsidir. Digər tərəfdən, müxtəlif alt qruplar təbii immun sisteminin bir hissəsidir, çünki məhdud TCR və ya NK reseptorları nümunə tanıma reseptorları olaraq istifadə edilə bilər. Məsələn, çox sayda insan Vγ9 / V2 T hüceyrələri bir neçə saat ərzində mikrobların yaratdığı ümumi molekullara cavab verir və epiteldə yüksək məhdud V1 + T hüceyrələri stresli epitel hüceyrələrinə cavab verir. Humoral immun cavab B hüceyrəsi, səthindəki antikorlar müəyyən bir xarici antijenə bağlandıqda patogenləri təyin edir. Bu antigen/antikor kompleksi B hüceyrəsi tərəfindən qəbul edilir və proteoliz tərəfindən peptidlərə çevrilir. Sonra B hüceyrəsi bu antijenik peptidləri səthdə II sinif MHC molekullarında nümayiş etdirir.
İmmun sistemi

MHC və antigenin bu birləşməsi, limfokinləri buraxan və B hüceyrəsini aktivləşdirən uyğun bir köməkçi T hüceyrəsini özünə cəlb edir. Aktivləşdirilmiş B hüceyrəsi bölünməyə başlayanda onun nəsli (plazma hüceyrələri) bu antigeni tanıyan milyonlarla antikor nüsxəsini ifraz edir.Bu antikorlar qan plazmasında və limfada gəzişər, antijeni ifadə edən patogenlərə bağlanır və onları tamamlayıcı aktivləşdirmə faqositlər tərəfindən məhv etmək üçün çalışır. Antikorlar həmçinin bakterial toksinlərə bağlanmaqla və ya bakteriyaların hüceyrələri yoluxdurmaq üçün istifadə etdikləri reseptorlara müdaxilə edərək çətinlikləri birbaşa neytrallaşdıra bilər. İmmunoloji yaddaş B və T hüceyrələri aktivləşib çoxalmağa başlayanda nəsillərinin bir hissəsi uzun ömürlü yaddaş hüceyrələrinə çevrilir. Bir heyvanın həyatı boyunca bu yaddaş hüceyrələri qarşılaşdığı hər bir patogeni xatırlayır və patogen yenidən aşkar edildikdə güclü reaksiya göstərə bilər. Bu "uyğunlaşa bilər", çünki bir insanın ömrü boyu bu patogenə yoluxma üçün bir uyğunlaşma olaraq meydana gəlir və immunitet sistemini gələcək çətinliklərə hazırlayır. Immunoloji yaddaş passiv qısamüddətli və ya aktiv uzunmüddətli yaddaş şəklində ola bilər.
İmmun sistemi

Fizioloji tənzimləmə İmmunitet sistemi bədəndəki fizioloji tənzimlənmənin bir çox tərəfi ilə əlaqəlidir. İmmunitet sistemi də endokrin və sinir kimi digər sistemlərlə sıx əlaqəlidir. İmmunitet, embriogenezdə (embrionun inkişafı) və toxuma bərpasında mühüm rol oynayır. Hormonlar immunitet sisteminin həssaslığını dəyişdirərək immunomodulyator kimi fəaliyyət göstərə bilər. Məsələn, qadın cinsi hormonları həm uyğunlaşma, həm də doğuş immun cavablarının immunostimulyatorları kimi tanınır. Bəzi otoimmün xəstəliklər, məsələn lupus eritematosus, qadınlara üstünlük verir və onların başlaması ümumiyyətlə yetkinlik dövrünə təsadüf edir. Bunun əksinə olaraq, testosteron kimi kişi cinsi hormonları immunosupressiv görünür.
İmmun sistemi

Digər hormonların immunitet sistemini, xüsusən prolaktin, böyümə hormonu və D vitamini tənzimlədiyi ortaya çıxır. Bir T hüceyrəsi xarici bir patogenlə qarşılaşdıqda, D vitamini reseptorunu uzadır. Bu, əslində T hüceyrəsinin D vitamininin aktiv forması olan steroid hormonu kalsitriol ilə birləşməsinə imkan verən siqnal cihazıdır. T hüceyrələri ilə D vitamini simbiyotik bir əlaqəyə malikdir. T hüceyrəsi nəinki D vitamini reseptorunu genişləndirir, D vitamini əslində kalsitriolun steroid hormon versiyasına bağlanmaq istəyir, lakin T hüceyrəsi əvvəlcədən hormonun çevrilməsindən məsul olan CYP27B1 geninə aiddir. T hüceyrələri yalnız nəzərdə tutulmuş funksiyaları kalsitriola bağlandıqdan sonra yerinə yetirə bilər. CYP27B1 ifadə edən və bununla da D vitamini kalsidiolunu aktivləşdirən digər immun sistem hüceyrələri dendritik hüceyrələr, keratinositlər və makrofaqlardır.Yaşlanma hormonu səviyyəsinin tədricən azalması, qocalmış şəxslərdə zəifləmiş immun reaksiyalar üçün qismən cavabdeh olduğu təxmin edilir.
İmmun sistemi

Əksinə, bəzi hormonlar immunitet sistemi, xüsusən tiroid hormonu fəaliyyəti ilə tənzimlənir. İmmunitet funksiyasının yaşla bağlı azalması da yaşlılarda D vitamini səviyyəsinin azalması ilə əlaqələndirilir. İnsanlar yaşlandıqca, D vitamini səviyyələrini mənfi təsir edən iki şey meydana gəlir. Birincisi, fəaliyyət səviyyələrinin azalması səbəbindən daha çox məhdud yerlərdə qalırlar. Bu o deməkdir ki, onlar daha az günəş şüası alırlar və buna görə də UVB şüası ilə daha az xolekalsiferol istehsal edirlər. İkincisi, insan yaşlandıqca dəri D vitamini istehsal edərkən daha az həssas olur. Yuxu və istirahət İmmunitet sistemi yuxu və istirahətdən təsirlənir, yuxu azaldılması immunitet funksiyasına zərərlidir.
İmmun sistemi

İnfeksiyaya cavab olaraq istehsal olunan interleukin-1 və şiş nekrozu faktor-α kimi sitokinlər daxil olmaqla mürəkkəb geribildirim döngələri də gözlərin sürətli hərəkətinin (REM) tənzimlənməsində rol oynayır. Buna görə, infeksiyaya qarşı immun reaksiya REM yuxusuna nisbətən yavaş dalğalı yuxu artımını da daxil olmaqla yuxu tsiklində dəyişikliklərə səbəb ola bilər.Yuxusuzluqdan əziyyət çəkərkən aktiv peyvəndlər azaldılmış bir təsir göstərə bilər və daha yaxşı antikor istehsalına və yaxşı istirahət edilən bir insana göstəriləndən daha aşağı immun reaksiya verə bilər. Bundan əlavə, həm T hüceyrə fərqliliyi, həm də sirkadiyalı ritmlərimiz, yuxu məhrumiyyətimiz, növbə işi və s. İlə sıx əlaqəli olduğu göstərilən NFIL3 kimi zülallar. Nəticədə bu pozuntular ürək xəstəliyi, xroniki ağrı və astma kimi xroniki şəraitin artmasına səbəb ola bilər.Yuxu məhrumiyyətinin mənfi nəticələrinə əlavə olaraq, yuxu və yuva qurmuş sirkadiyalı sistemin həm təbii, həm də adaptiv toxunulmazlığı təsir edən immunoloji funksiyalara güclü tənzimləyici təsiri olduğu göstərilmişdir. Əvvəla, erkən dalğa-yuxu mərhələsində kortizol, epinefrin və norepinefrin qan səviyyəsinin qəfil azalması leptin, hipofiz artım hormonu və prolaktin hormonlarının qan səviyyəsini artırır. Bu siqnallar iltihablı sitokinlərin interleukin-1, interleukin-12, TNF-alfa və IFN-qamma istehsalı yolu ilə bir iltihablı bir dövlət yaradır. Bu sitokinlər daha sonra immun hüceyrələrin aktivləşdirilməsi, yayılması və fərqlənməsi kimi immunitet funksiyalarını stimullaşdırır.
İmmun sistemi

Bu müddət ərzində sadəlövh və mərkəzi yaddaş zirvələri T hüceyrələri kimi fərqlənməmiş və ya daha az fərqlənmişdir (yəni, yavaş inkişaf edən adaptiv immun reaksiya zamanı). Bu təsirlərə əlavə olaraq, hazırda istehsal edilən hormonların (leptin, hipofiz böyümə hormonu və prolaktin) mühiti APC və T hüceyrələri arasındakı qarşılıqlı əlaqəni, Th1/Th2 sitokin balansını Th1, ümumi T hüceyrələrinin yayılmasını artırır və sadəlövh hüceyrələrin limfa düyünlərinə köçürülməsini dəstəkləyir. Bu mühitin Th1 immun cavabının başlaması ilə uzun müddətli immun yaddaşının formalaşmasına dəstək verəcəyi də düşünülür.Bundan fərqli olaraq, oyanan dövrlərdə sitotoksik təbii qatil hüceyrələri və CTL (sitotoksik T lenfosit) zirvəsi kimi fərqli effekt hüceyrələri hər hansı bir intruder patogenə təsirli bir cavab verə bilər. Kortizol və katekolaminlər kimi antiinflamatuar molekullar oyan aktiv vaxtlarda zirvəyə çatır. Pro-enflamatuar durumun neden uyku zamanı için ayrıldığına dair iki teori vardır. Birincisi, iltihab oyanma dövrlərində baş verərsə, ciddi idrak və fiziki pozuntulara səbəb olacaqdır. İkincisi, melatoninin olması səbəbindən iltihab yuxu zamanı baş verə bilər.
İmmun sistemi

İltihab çox miqdarda oksidləşdirici stresə səbəb olur və yuxu zamanı melatoninin olması bu müddət ərzində sərbəst radikal istehsalına aktiv şəkildə qarşı çıxa bilər. Qidalanma və Şəkərli diabet Bu, həddindən artıq bəslənmə, diabet və piylənmə kimi immunitet funksiyasına təsir etdiyi bilinən xəstəliklərlə əlaqələndirilir. Daha orta qidalanma, bəzi spesifik iz mineral və qidalanma çatışmazlığı da immunitet reaksiyasını poza bilər.Bəzi yağ turşuları ilə zəngin olan qidalar sağlam bir immunitet sistemini gücləndirə bilər. Eynilə, fetusun qidalanması immunitet sistemində bir ömrün pozulmasına səbəb ola bilər. Təmir və bərpa İmmunitet sistemi, xüsusən də doğuşdan ibarət olan komponent, təhqirdən sonra toxuma bərpasında həlledici rol oynayır. Əsas aktyorlara makrofaqlar və neytrofillər daxildir, lakin digər hüceyrə aktyorları da vacibdir, o cümlədən γδ T hüceyrələri, təbii limfoid hüceyrələr (İLC) və tənzimləyici T hüceyrələri (Treglər). İmmun hüceyrə plastikliyi və iltihab əleyhinə siqnallar arasındakı tarazlıq toxuma effektivliyinin vacib tərəfləridir.
İmmun sistemi

İmmun komponentləri və yolları, məsələn, amfibiyalarda bərpada iştirak edir. Bir fərziyyəyə görə, bərpa olunan orqanizmlər bərpa olunmayan orqanizmlərə nisbətən daha az toxunulmazlığa sahib ola bilər. İnsan immunitetinin pozulması İmmunitet sistemi spesifikliyi, induksiyasızlığı və uyğunlaşmanı ehtiva edən yüksək təsirli bir quruluşdur. Bununla birlikdə, ev sahibi müdafiəsində uğursuzluqlar meydana çıxır və üç geniş kateqoriyaya düşür: immun çatışmazlığı, otoimmunitet və həssaslıq. İmmun çatışmazlığı İmmun çatışmazlığı immunitet sisteminin bir və ya daha çox komponenti təsirsiz olduqda baş verir. İmmunitet sisteminin patogenlərə cavab vermə qabiliyyəti həm gənc, həm də yaşlılarda azalır, təqribən 50 yaşında immunozan səbəbiylə immunitet reaksiyaları azalmağa başlayır.İnkişaf etmiş ölkələrdə piylənmə, alkoqolizm və narkotik istifadəsi zəif immun funksiyanın ümumi səbəbləridir, bəslənmə isə inkişaf etməkdə olan ölkələrdə immun çatışmazlığının ən çox yayılmış səbəbidir.Kifayət qədər protein ehtiva etməyən diyetlər, pozulmuş hüceyrə ilə əlaqəli toxunulmazlıq, tamamlayıcı fəaliyyət, faqosit funksiyası, IgA antikor konsentrasiyası və sitokin istehsalı ilə əlaqələndirilir. Bundan əlavə, erkən yaşda timusun genetik mutasiya və ya cərrahi yolla çıxarılması nəticəsində ağır immun çatışmazlığı və infeksiyanın yüksək həssaslığı ilə nəticələnir.İmmun çatışmazlığı da miras qala bilər və ya 'əldə' edilə bilər.
İmmun sistemi

Faqositlərin patogenləri məhv etmək qabiliyyətinin azaldığı xroniki qranulomatoz xəstəlik, irsi və ya anadangəlmə immun çatışmazlığının bir nümunəsidir. QİÇS və bəzi xərçəng növləri qazanılmış immun çatışmazlığına səbəb olur. Otoimmunitet Həddindən artıq immun cavablar immun disfunksiyanın digər ucunu, xüsusilə otoimmün pozğunluqları meydana gətirir. Burada immunitet sistemi özünü və özünü ayırd edə bilmir və bədənin bir hissəsinə hücum edir. Normal şəraitdə bir çox T hüceyrəsi və antikor öz "peptidləri" ilə reaksiya verir. Xüsusi hüceyrələrin (timusda və sümük iliyində olan) funksiyalarından biri gənc limfositləri bədəndə istehsal olunan öz antijenləri ilə təqdim etmək və özünü antijeni tanıyan otoimmunitetə qarşı hüceyrələrin aradan qaldırılmasıdır. Həssaslıq, bədənin öz toxumalarına zərər verən immun cavabdır.
İmmun sistemi

İştirak edən mexanizmlərdən və həssas reaksiya vaxtından asılı olaraq dörd sinfə bölünürlər (Tip I–IV). I tip həssaslıq, allergiya ilə əlaqəli, ani və ya anafilaktik reaksiya. Semptomlar yüngül narahatlıqdan ölümə qədər dəyişə bilər. I tip yüksək həssaslıq, antigen ilə kəsişdikdə mast hüceyrələri və bazofillərin deqranulyasiyasını işarələyən IgE vasitəçiliyi ilə həyata keçirilir. II tip yüksək həssaslıq, antikorların xəstənin öz hüceyrələrindəki antigenlərə bağlandıqda və onları məhv etmək üçün qeyd edərkən meydana gəlir. Buna antikor asılı (və ya sitotoksik) həssaslıq deyilir və bu, IgG və IgM antikorları ilə vasitəçilik edilir. Müxtəlif toxumalarda toplanan immun komplekslər (antigenlərin, tamamlayıcı zülalların və IgG və IgM antikorlarının yığılması) III tip yüksək həssaslıq reaksiyalarına səbəb olur.
İmmun sistemi

IV tip yüksək həssaslığı (hüceyrə vasitəçiliyi və ya gecikmiş tipli həssaslıq kimi də tanınır) adətən inkişaf üçün iki-üç gün çəkir. IV tipli reaksiyalar bir çox otoimmün və yoluxucu xəstəliklərdə baş verir, eyni zamanda əlaqə dermatiti (zəhər ivyası) da ola bilər. Bu reaksiyalar T hüceyrələri, monositlər və makrofaqlar tərəfindən vasitəçilik olunur. İdiopatik iltihab İltihab immunitet sisteminin infeksiyaya ilk reaksiyalarından biridir, lakin məlum səbəb olmadan baş verə bilər. İltihab, yaralı və ya yoluxmuş hüceyrələr tərəfindən sərbəst buraxılan eikosanoidlər və sitokinlər tərəfindən istehsal olunur. Eikosanoidlər arasında qızdırma və iltihabla əlaqəli qan damarlarının genişlənməsinə səbəb olan prostaqlandinlər və müəyyən ağ qan hüceyrələrini (lökositlər) cəlb edən lökotrienlər vardır. Ümumi sitokinlər ağ qan hüceyrələri arasında əlaqə üçün cavabdeh olan interleukinlərdir; kemotaksisi təşviq edən kimyokinlər; və ana hüceyrədəki protein sintezini maneə törətmək kimi antiviral təsiri olan interferonlar.
İmmun sistemi

Böyümə amilləri və sitotoksik amillər də sərbəst buraxıla bilər. Bu sitokinlər və digər kimyəvi maddələr infeksiya yerində immun hüceyrələri toplayır və patogenlər çıxarıldıqdan sonra zədələnmiş toxumaları sağaldır. Tibbdə manipulyasiya İmmun reaksiya otoimmunitet, allergiya və nəqli rədd etməkdən arzuolunmaz reaksiyaların qarşısını almaq və immunitet sistemini (toxunulmazlığa) və ya xərçəngə böyük zərər verən patogenlərə qarşı qoruyucu cavabları stimullaşdırmaq üçün idarə edilə bilər. İmmunosupressiya İmmunosupressiv dərmanlar, həddindən artıq toxuma ziyan meydana gəldikdə otoimmün pozğunluqları və ya iltihabı idarə etmək üçün istifadə olunur və orqan transplantasiyasından sonra transplant rəddinin qarşısını alır.İltihab əleyhinə dərmanlar tez-tez iltihabın təsirini idarə etmək üçün istifadə olunur. Qlükokortikoidlər bu dərmanların ən güclüsüdür; Bununla birlikdə, bu dərmanlar mərkəzi piylənmə, hiperglisemiya, osteoporoz kimi bir çox arzuolunmaz yan təsirlərə səbəb ola bilər və onların istifadəsinə ciddi nəzarət edilməlidir. İltihab əleyhinə olan dərmanların aşağı dozaları metotreksat və ya azatioprin kimi sitotoksik və ya immunosupressiv dərmanlarla birlikdə istifadə olunur. Sitotoksik dərmanlar, aktivləşdirilmiş T hüceyrələri kimi bölünən hüceyrələri öldürərək immun reaksiyasını maneə törədir.
İmmun sistemi

Bununla birlikdə öldürmə bir-birindən ayrılmazdır və daim bölünən hüceyrələrə və orqanlara zəhərli yan təsir göstərir. Siklosporin kimi immunosupressiv dərmanlar T hüceyrələrinin siqnal ötürmə yollarını bloklayaraq siqnallara cavab verməsinə mane olur. İmmun stimullaşdırma Xərçəng immunoterapiyası xərçəng şişlərinə hücum etmək üçün immunitet sistemini stimullaşdırmaq üçün tibbi üsulları ehtiva edir. Uzun müddətli aktiv yaddaş infeksiyadan sonra B və T hüceyrələrinin aktivləşdirilməsi yolu ilə əldə edilir. Aktiv toxunulmazlıq da peyvənd vasitəsilə süni şəkildə istehsal edilə bilər. Peyvənd etmə prinsipi (immunizasiya da deyilir) immunitet sistemini stimullaşdırmaq və bu orqanizmlə əlaqəli xəstəliyə yol açmadan müəyyən patogenlərə qarşı xüsusi toxunulmazlığı inkişaf etdirmək üçün bir patogendən bir antigen daxil etməkdir. Bu immun reaksiyasının qəsdən induksiyası müvəffəqiyyətlidir, çünki immunitet sisteminin təbii özəlliyini, həssaslığını da istifadə edir.