LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
İran azərbaycanlıları

Bu zaman İran əhalisinin sayı cəmi 60 milyon idi və bu hesablamalarla əhalinin yarısı Azərbaycan türkü idi. O, əlavə edir ki, vaxt keçdikcə bu hesablamalar dəyişdi və 2000-ci illər boyunca bu rəqəmlər 20 milyona endirildi. Dəqiq rəqəmlər bəlli olmasa da, Tehran şəhərinin 25 faizinin, Tehran ostanının isə 30.3-33 faizinin azərbaycanlılardan ibarət olduğu təxmin edilir. Tehran ostanına daxil olan bütün məntəqələrdə azərbaycanlılar yaşamaqdadır. Beləliklə, onlar Tehran şəhərində və ostanında farslardan sonra sayları ən çox olan ikinci etnosdurlar. Bəzi qaynaqlara görə, Tehran şəhəri əhalisinin 1/3 hissəsinin Azərbaycan türklərindən və ya azərbaycanlılardan təşkil edildiyi iddia edilməkdədir.Britannica Ensiklopediyasına görə, XXI əsrin əvvəllərində İrandakı azərbaycanlıların sayı təxminən 15 milyon olmuşdur.
İran azərbaycanlıları

Rasmus Kristian Elling öz kitabında CIA Factbook və US Library Congressə istinad edərək, onların sayının 12–18 milyon və ya 16–24 faiz arasında dəyişə biləcəyini ehtimal etməklə birlikdə, məsələnin çox qarışıq olduğunu da qeyd edir. Brenda Şaffer hələ 2002-ci ildə İrandakı azərbaycanlıların sayının 27 milyon olduğunu bildirir. İranda əhalinin hesablanması kimliklə bağlı məsələlərdə dini aidiyyətları üstün tutur və şiə olanların hamısını eyni kimlik kimi qəbul edir. Buna görə də, azərbaycanlıların sayı ilə bağlı dəqiq rəsmi məlumat yoxdur, lakin bəzi nüanslar da bir neçə rəsmi şəxslərin rəqəm iddiaları olmuşdur. Məsələn, keçmiş XİN Əli Əkbər Salehi 2012-ci ildə Türkiyə ilə İranın mədəni yaxınlığından bəhs edərkən bildirmişdi ki, İranın 40 faizi türkcə danışmaqdadır.
İran azərbaycanlıları

Beləliklə, 2019-cu ildə , İran əhalisinin 83 milyon olduğunu nəzərə alınsa, ümumi türklərin sayının Əli Əkbər Salehiyə görə 33 milyon olduğunu bildirmək mümkündür.GAMOH-un rəhbəri Dr. Mahmud Çöhrəqanlı Vaşinqtondakı düşüncə mərkəzinə verdiyi müsahibə zamanı İrandakı Azərbaycan türklərinin tarixi ilə bağlı məsələlər danışarkən bildirişdi ki, 70 il əvvələ qədər İranın ümumi əhalisinin 51.5 faizini Azərbaycan türkləri təşkil etmiş, keçən dövr ərzində onların sayının artmasına baxmayaraq, İran hakimiyyəti guya onların sayının azaldığını və 25 faizə gerilədiyini iddia etməkdədir. O, Azərbaycan türklərinin sayının 32 milyon olduğuna və İranda çoxluğu təşkil etdiyinə inandığını bildirmişdir. O, bu rəqəmin Xəzər sahilində yaşayan türkmənlərin də hesablandığı təqdirdə 34 milyona qalxdığını, 32 milyon Azərbaycan türkünün 20 milyonunun Cənubi Azərbaycanda, 10 milyonunun əhalisinin 70 faizinin türklər təşkil etdiyi Tehran ostanında yaşadığını iddia etmişdir. Bundan başqa, o, 2 milyon Qaşqay və yenə 2 milyon olmaqla Xorasan türklərinin sayını da vurğulamışdır. Subetnik qruplar İrandakı azərbaycan türklərinin müxtəlif subetnik qrupları mövcuddur.
İran azərbaycanlıları

XIX əsrdə Şimali Azərbaycanla Cənubi Azərbaycanın ayrılmasından sonra cənubdakı subetnik qruplara şahsevənlər, qarapapaqlar, ayrumlar, bayatlar, qacarlar, qaradağilər və qaragözlülər daxil olmuşdur. Azərbaycan türklərinin bölünməsi 1804–1813 və 1826–1828-ci illərdə baş vermiş Rus-Qacar müharibələrindən sonra Qafqaz Qacar hakimiyyətindən (Qacarların Arazdan şimalda hakimiyyətləri çox zəif idi) çıxaraq Rusiya hakimiyyətinə girdi. İmzalanmış Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri iki imperiyanın sərhədlərini müəyyənləşdirdi. Nəticədə Azərbaycan türkləri iki yerə parçalanmış vəziyyətə düşdülər. Buna görə də, xüsusən Türkmənçay müqaviləsi müasir Azərbaycan türklərinin tarix yaddaşında mühim yerə sahibdir.
İran azərbaycanlıları

XX əsrin çox hissəsi boyunca bu müqavilə bir milləti iki yerə bölən hadisə kimi dəyərləndirilmişdir. Beləliklə, bu müqavilə nəticəsində bölünmüş sərhədlər əsasında Azərbaycan Respublikası yaranmış, yerdə qalan Azərbaycan türkləri isə müasir İranın tərkibində müxtəlif ostanlarda yaşamağa davam etmişdirlər.Bu iki müharibə nəticəsində Azərbaycan türkləri iki yerə ayrılsalar da, onların arasında bu dövrün böyük bir hissəsində mədəni və iqtisadi əlaqələr öz mövcudluğunu qoruyub saxlamışdır. İran Azərbaycanında və Azərbaycan Respublikasında yaşayan Azərbaycan türkləri və ya azərbaycanlılar hələ də eyni etnik qrup hesab edilirlər. Ayrılığın mədəniyyətdə yeri Müharibənin bitməsindən sonra imzalanan Türkmənçay müqaviləsi XX və XXI əsr boyunca bir millətin ayrılığının simvolu halına gəlmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında xüsusi mövzuya çevrilən bir millətin ayrı düşməsinə onlarla əsər həsr edilmişdir.
İran azərbaycanlıları

Bunlara Bəxtiyar Vahabzadənin Gülüstan poemasını, Süleyman Rüstəmin Təbrizim şerini, Sayman Aruzun Yüz il inqilab romanını, Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin İki od arasında romanını, Xəlil Rza Ulutürkün əsərlərini misal göstərmək olar. Bir millətin ayrılığını musiqi sahəsində də göstərmək üçün bəstəkar Əli Səlimi 1958-ci ildə Fərhad İbrahiminin Ayrılıq şerinə musiqi bəstələmışdır. Şimali Azərbaycanda Cənubi Azərbaycan həsrətini simvollaşdırmaq üçün XX əsrin ortalarından etibarən kişi adı kimi Təbriz adı çox yayılmışdır. Xalq şairi və Azərbaycan azadlıq hərəkatının rəhbərlərindən biri olan Xəlil Rza Ulutürk də Qarabağ müharibəsində şəhid olan və Azərbaycan Respublikasının Milli Qəhrəmanı olan oğluna Təbriz adı vermişdir. Türkmənçay müqaviləsinin imzalandığı gün hər il Şimali Azərbaycanda və Cənubi Azərbaycanda gizli və ya açıq şəkildə qeyd edilir.
İran azərbaycanlıları

Rus-Qacar müharibəsi (1826–1828) Bu müharibənin yükünün çox hissəsini Qaradağ bölgəsində yaşayan tayfalar çəkmişdilər. Sərhəd bölgəsində yaşayan bu tayfalar Qacar ordusunu həm döyüşçü ilə, həm də ərzaqla təmin etməkdə idilər. Müharibə ərəfəsində burada yaşayan tayfalar əsasən köçəri həyat sürməkdə idilər. Əsas tayfalara Çələbiyanlı (1500 çadırdan ibarət), Qaraçorlu (2500 çadırdan ibarət), Hacı Əlili (800 çadırdan ibarət), Bəydilli (200 tayfadan ibarət) və digər kiçik qruplar (500 çadırdan ibarət) obaları yaşamaqda idilər. Bu zaman Əhərdə 3500 sakin var idi və bura Qaradağın yeganə şəhəri idi. Hacı Əlililər sonrakı siyahı dəyişikliklərdə mühüm rol oynamışdırlar.
İran azərbaycanlıları

Məşrutə hərəkatı Məşrutə hərəkatı zamanı Təbriz 1907-ci ilin 8 yanvarında Məhəmmədəli şah Qacarın taxta çıxmasından sonra əsas döyüşlərin meydana çıxdığı yer idi. İnqilabçılara əslən Arasbarandan olan Səttar xan başçılıq etməkdə idi. Heydər xan Əmioğlu inqilabın meydana çıxmasında və inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun sayəsində ilk solçu düşüncələr ölkənin əsas siyasi cərəyanlarına təsir göstərməyə başlamışdır. Sonrakı təlatümlü illərdə Hacı Əlili tayfasının başçısı Əmir Ərşad konstitusiya tərəfdarlarını dəstəkləmiş, konstitusiya əleyhdarları olan Çələbiyanlı tayfasını məğlub etmişdir. İndidə bölgədə çox məşhur olan və qəhrəman kimi xatırlanan Əmir Ərşad kürd üsyançılara qarşı döyüşdə öldürülmüşdür. Əmir Ərşad İran Azərbaycanına hücum edib əhalini qarət edən kürd Simitqo tayfasını ağır şəkildə məğlub edib qovmuşdu.
İran azərbaycanlıları

O, bütün İrandan kommunizmi qovan şəxs kimi qiymətləndirilir.Sonradan sonuncu Qacar şahı olacaq Əhməd Mirzə Qacarın müəllimi olan rus zabit K.N. Smirnov hesabatlarında “farslarla azərbaycanlıların mənəvi cəhətdən fərqli olmalarını, sərt və dikbaş azərbaycanlıların farsları qorxaq , farsların isə azərbaycanlıları təkəbbürlü” hesab etdiklərini yazmışdır. Smirnovun qeyd etdiyi bir digər maraqlı məqam isə, onun Təbrizdəki üsyanın sonda Azərbaycanın İrandan ayrılması ilə nəticələnəyini bildirməsidir. Smirnovun da müşayət etdiyi kimi Cənubi Azərbaycanda ilk panazərbaycançı sentimentin üzə çıxması bu dövrdə yaşandı. Bunun səbəbləri despotik şah hakimiyyətindən və iqtisadi vəziyyətin pisliyindən əlavə, Şimali Azərbaycanla olan əlaqələr və Osmanlı imperiyasındakı 1908-cı il inqilabı idi. Pantürkist inqilabı kimi dəyərləndirilən bu inqilab Cənubi Azərbaycandakı türkçülüyə əsaslanan panazərbaycançılığın genişlənməsinə təsir etmişdir.
İran azərbaycanlıları

Bunun təsiri idi ki, Təbrizdə məşrutə tələbinə qarşı mərkəzin repressiv cavabına üsyan edənlər “sutan da şah qədər yaxşı olar” deyə bəyanat vermişdilər. Lakin Gənc Türklərin hadisələrə müxadiləsi müəyyən səbəblərə görə məhdud qaldı və Təbriz mərkəzli hərəkat hərbi müdaxilə ilə yatırıldı. Azərbaycan türkü intelektualların İranın modern ultramillətçiliyində rolu Məşrutə hərəkatı İrana demokratiya gətirmədi. Əvəzində bir zamanlar İran Kazak Briqadasının generalı Rza şah özü də türk olan Əhməd şah Qacarı taxtdan endirərək Pəhləvi sülaləsinin əsasını qoydu. Sonuncu Qacar şahının taxtdan endirilməsi 1925-ci ildə rəsmi şəkildə təstiqləndi və bununla da despotik sülalənin hakimiyyəti quruldu.
İran azərbaycanlıları

Rza şahın etnik millətçiliyi və kültürəl birlik yaratma cəhdləri, məcburi detribalizasiya və oturaqlaşdırma bir çox sosial qrupların, etnosların təzyiqlərə məruz qalması ilə nəticələndi. Belə qruplardan biri də Azərbaycan türkləri idi. İronik olaraq, irqi ultramillətçiliyə əsaslanan bu totalitar siyasətin Azərbaycandan olan intelektual Mirzə Fətəli Axundov idi. Aryanların üstünlüyünü ehtiva edən Orientalist dünyagörüşünə uyğun olaraq o, İslamdan öncəki Əhəməni və Sasani imperiyalarını ideallaşdırırdı və eyni zamanda da İranın islamlaşdırılmasını lənətləyirdi. Uzaq keçmişin bu cur ideallaşdırılması Pəhləvi sülaləsinin iki hökmdarı tərəfindən də praktikada tədbiq edildi. Xüsusən sülalənin ikinci şahı olan Məhəmməd Rza şah Pəhləvi özünü Āryāmehr, yəni bütün aryanların nuru adlandırmışdı. Məhəmməd Rza şah müsahibələrindən birində bildirmişdi ki, "biz iranlılar aryanıq və fakt odur ki, bizim Avropanın digər aryan millətləri ilə qonu ola bilməməyimiz coğrafi anomaliyadır".Mirzə Fətəli Axundov İranın ultramillətçiliyini yüksəldən tək Azərbaycan türkü deyildi.
İran azərbaycanlıları

Berlindəki İran Cəmiyyətinin təşkilatçısı olan Həsən Tağızadə də iranlı millətçiliyinin inkişafına yardım etmişdir. 1916-cı ildən o, fars filində "Kaveh" jurnalını nəşr etdirirdi və jurnalda almanlarla iranlıların irqi birliyini vurğulayırdı. Əhməd Kəsrəvi, Tağı Arani, Hüseyn Kazımzadə (İranşəhr) və Mahmud Əfşar da Azərbaycan türkcəsinin tamamilə ortadan qaldırılmasının tərəfdarı idilər. Onlar bu dilin varlığının iranlıların irqi saflığı ilə ziddiyyət təşkil etdiyini bildirirdilər.Məhəmməd Rza şah Pəhləvinin dövründə Əhməd Kəsrəvi tərəfindən yazılmış “Azəri və ya qədim Azərbaycanın dili” əsəri böyük səs-küyə səbəb oldu. Türkiyədə və Azərbaycanda türklərin kökənləri ilə bağlı qızğın mübahisələrin getdiyi dövrdə yazılan əsərdə Kəsrəvi qədim Azəri dilinin Türk dillərinə aid olmadığını bildirdi.
İran azərbaycanlıları

İlk ciddi əsəri ilə şərqşünaslıq elmində böyük səs-küyə səbəb olan Kəsrəvinin bu nəzəriyyəsi elmi dairələrlə yanaşı, fars dilinə dayanan iranlı kimliyini qəbul etdirməyə çalışan hakimiyyət tərəfindən böyük dəstək gördü. Hakimiyyətin apardığı təbliğata görə, İran azərbaycanlıları və ya İran türkləri əslində ari irqindən olmaqla birlikdə, Səlcuqların regiona gəlişindən sonra türkləşmişdilər. Bu nəzəriyyəyə görə, əslində ali irqdən, yəni ari irqindən olan Azərbaycan türkləri genetik olaraq erkən orta əsrlərdə indiki İran Azərbaycanında yaşayan və irandilli tayfalardan hesab edilən Azərilərin varisləri idilər, onların hal-hazırda türkcə danışması isə sadəcə tarixi yanılqı idi.Kəsrəvi kimi həm təbrizli, həm də əslən azərbaycanlı olan Seyid Həsən Tağızadə bu mövzu barədə yazırdı: Farslar etnik qrup deyildirlər…İranlılar bunu anlamırlar…kültür və coğrafiya birləşdirici gücdür...dil və din vacib deyil...kültür ən vacibidir...Fars dili həmişə Azərbaycanda öyrədilib...Hər bir kəs, hətta 100 faiz iranlı olan kəs belə başqa dillərdə danışa bilər...Türkcə danışanları tük adlandıra bilmərik...Onlar özlərini iranlı hesab edirlər...dil [Azərbaycan türkcəsi] onlara keçmişdən tədbiq edilir...Türkcə nə yazmayın, nə də oxumayın...yalnız farsca...hər bir kəs yalnız farsca öyrənsin. Göründüyü kimi, Kəsrəvi əgər Azərbaycan türklərinin əslində ari mənşəli olduğunu iddia edirdisə, o dövrün görkəmli şəxslərindən biri olan Seyid Həsən ümumiyyətlə mənşə məsələsinə toxunmağa ehtiyac görmədən türklərin artıq bu dildə danışmamalı olduğunu iddia edirdi. Cənubi Azərbaycandan Şimali Azərbaycana miqrasiya İkinci Dünya müharibəsi və Azərbaycan Milli Hökumətinin qurulması 1941-ci ilin sonlarında Sovet İttifaqı ordusu Britaniya ordusu ilə əməkdaşlıq şəklində İranı ələ keçirdilər.
İran azərbaycanlıları

Sovet İttifaqı ordusu Azərbaycan SSR ərazisindən sərhədi keçərək İrana daxil oldular. İran ordusu demək olar ki, müqavimət göstərə bilmədi və Rza şah taxtdan əl çəkməyə məcbur oldu. Onun yerinə oğlu Məhəmməd Rza şah taxta çıxdı. Onun taxta çıxma tarixi 16 sentyabr 1941-ci ildə oldu. Dörd illik gərgin dövrdən sonra Cənubi Azərbaycan ərazisində Sovet İttifaqının dəstəyi ilə Azərbaycan Milli Hökuməti quruldu.
İran azərbaycanlıları

Bu hökumət Azərbaycanı 1945-ci ilin noyabrından 1946-cı ilin sonlarına qədər buranı idarə etdi. ABŞ başda olmaqla ABŞ-nin böyük təzyiqi nəticəsində Sovet ordusu buradan çıxmağa məcbur oldu və qısa müddət sonra mərkəzi hökumətin ordusu buranı ələ keçirdi. Müttəfiq qüvvələrin işğalı Azərbaycan Milli Hökumətinin qurulması İslam inqilabı və sonrası İslam inqilabı 1953-cü ildə İranda baş vermiş çevrilişdən sonra Pəhləvi hakimiyyəti daha da gücləndi və İran Qərb bloku ilə yaxın müttəfiq oldu. Məhəmməd Rza şah Pəhləvi Qərblə əlaqələrindən istifadə edərək ölkə daxilində özünün diktator hakimiyyətini möhkəmləndirməklə məşğul idi. ABŞ-nin böyük dəstəyinə arxalanan şah Soyuq Müharibənin yaratdığı şəraitdən də yararlanaraq ölkənin Şərq bloku və ya Sovet İttifaqına yaxınlaşmasına əngəl oldu. 1960-cı illərin əvvəllərindən başlayaraq şah bir sıra sosial və iqtisasi islahatlar həyata keçirdi.
İran azərbaycanlıları

Ağ İnqilab olaraq bilinən bu islahatlar proqramının məqsədi ölkənin modernləşməsini sürətləndirmək idi. Bu modernləşmə cəhdlərinə qarşı çıxdığına görə Xomeyni iki dəfə həbs edildi və 1964-cü ildə ölkəni tərk etdi. Xomeyninin xaricdə olduğu dövrdə də şaha qarşı müxalifəti dava etməkdə idi. 1977-ci ilin oktyabrında başlayan nümayişlər nəhayətdə sivil müqaviməy hərəkatına çevrildi. Bu hərəkat həm dünyəvi, həm də islamçılar tərəfindən dəstəklənməkdə idi. 1978-ci ilin avqustunda 377 və ya 470 nəfərin Sinema Rex yanğınında ölməsi ilə müxalifətin etirazları daha da sürətləndi. Müxalifət bu yanğının SAVAK (şahın gizli polisi) tərəfindən həyata keçirildiyinə inanırdı.
İran azərbaycanlıları

Genişmiqyaslı tətillər və nümayişlər bir il boyunca davam etdi və bütün ölkədəki fəaliyyəti demək olar ki, dayandırdı.16 yanvar 1979-cu ildə Pəhləvi ölkəni tərk etdi və öz səlahiyyətlərini İran Regent Şurasına və Şapur Bəxtiyara həvalə etdi. Bəxtiyar müxalif şəxs idi və indi baş nazir olurdu. 1 fevral 1979-cu ildə Xomeyni hökumətin dəvəti ilə öz ölkəsinə geri döndü və hava limanında minlərlə insan tərəfindən qarşılandı. 11 fevralda sülalə hakimiyyəti rəsmi olaraq ləğv edildi, Xomeyni ali hakimiyyətə iddia edərkən gerillalar və üsyançı dəstələr şaha sadiq ordu birləşmələri ilə savaşmağa davam edirdi. 1979-cu ilin martında keçirilmiş referendumla seçicilərin 98 faizi ölkənin İslam respublikası olmasına səs verdilər və yeni hökumət ölkənin hal-hazırkı konstitusiyasını hazırlamağa başladı.
İran azərbaycanlıları

1979-cu ilin dekabrında Xomeyni İran İslam Respublikasının Ali Dini Rəhbəri vəzifəsinə yiyələndi.İnqilabın bitməsindən qısa müddət sonra yenidən Pəhləvilər dövrünü xatırladan hadisələrin baş verməsi etnik azlıqların narahatlığı ilə müşayiət olunurdu. Pəhləvilərə qarşı İran Azərbaycanındakı hərəkat ümumi İran ərazisindəki hərəkatın bir parçası olsa da, buradakı etirazlar xüsusilə daha hərarətli idi. Bu buranın əhalisinin rejimlə daha da özgələşməsi ilə izah oluna bilər.İslam inqilabından sonra İranda yaradılmış yeni hökumət əvvəlki sülalədən fərqli olaraq ölkə əhalisinin əsas birləşdirici amili kimi din faktorunu qabartdı. İnqilabın həyata keçməsində Mir Hüseyn Musəvi, Mehdi Bazərgan, Sadiq Xalxali və Əli Xamaneyi kimi azərbaycanlılar da inqilabi prosesdə mühüm rol oynamışdılar. İnqilabdan sonra İranın ən məşhur ayətullahlarından biri olan Ayətullah Kazım Şəriətmədarinin rəhbərlik etdiyi Azərbaycan türklərindən ibarət qrup formalaşdı.
İran azərbaycanlıları

Bu qrupun məqsədi İran daxilində Azərbaycana geniş muxtar hüquqların verilməsinə nail olmaq idi. Tələblər içərisində konstitusiyanın dəyişdirilməsi, sistem içində dünyəvi və müxalifət partiyasına da yer ayrılması istəkləri də daxil idi. Bu tələblər rədd edildi. İslam inqilabı və Azərbaycan türklərinin reaksiyası 1977-ci ilin sonlarından etibarən şaha qarşı bütün İranda etirazlar şiddətlənsə də, Təbriz xüsusi seçilirdi. Bu Azərbaycan türklərinin rejimə xüsusən daha çox yadlaşmasının göstəricisi hesab edilir. 1977-ci ilin dekabrında Təbrizdə xüsusi şiddətli etirazlar silsiləsi oldu və Təbriz Universitetinin tələbələri ən böyük etirazlarından birini Azərbaycan Milli Hökumətinin yaranma və süqut tarixini seçmiş və bununla mərkəzi hökumətə mesaj verməyə çalışmışdılar.
İran azərbaycanlıları

İranın dövlətə yaxın mətbuatı bu hadisənin Azərbaycan Milli Hökuməti ilə əlaqəsinin olmadığını göstərmək üçün guya etirazların 19 dekabrda keçirildiyini yazmışdır. Təbrizdə 18 fevral 1978-ci ildən yeni etiraz dalğası başladı. 9 yanvar 1978-ci ildə Qum şəhərində baş vermiş antişah nümayişlərdə 162 nəfərin ölümündən 40 gün keçdikdən sonra Azərbaycan türklərindən olan Ayətullah Şəriətmədari İran xalqını tətilə çağırdı. Şəriətmədarinin çağırışından sonra bütün ölkədə etirazlar yenidən başladı və Təbrizdə xüsusi ilə şiddətli keçdi.Əgər inqilabdan sonrakı ilk illərdə məktəb dərsliklərində millətçilik Qərb imperializminə xidmət edən, birlik içində olan müsəlman icmasının yaranmasının qarşısını alan nəsnə kimi qiymətləndirilirdisə, 1980-ci illərin ikinci yarsından bu vəziyyət dəyişməyə başladı. Müsəlman və əhalisinin çoxu şiə olan İraqla olan müharibədə insanları səfərbər edə bilmək üçün dini motivlərdən arındırılmış millətçiliyə də ehtiyac yaranmışdı.
İran azərbaycanlıları

Məsələn, o dövrdə İranın prezidenti olan, hal-hazırkı Ali Dini Lider olan Əli Xamaneyi 1988-ci ilə televiziyada “Fars dilinin möhtəşəmliyi və onu qorumanın əhəmiyyəti” başlıqlı çıxışında hər bir millətin milli kimliyinin təsbiredicisi kimi dilin əhəmiyyətini vurğuladıqdan sonra Fars dilinin beynəlxalq əhəmiyyətini qeyd etmiş, sonda “fars dili həqiqətin və inqilabi İslamın dili”dir deyə sonlandırmışdı. Özü də əslən azərbaycanlı olan Xameneyinin bu çıxışı İslam inqilabının da farslıq əsaslı millətçiliyə dönüşünün nişanəsi hesab edilə bilər. İnqilabın əsas səbəblərindən birinin də Pəhləvilər dövründə etnik azlıqlara tədbiq edilən təzyiqlərin olduğunu da xatırlasaq, bu dönüşün əhəmiyyəti daha diqqətə layiq olur. Pəhləvi dövrü millətçiliyinin simvollarından olan Persopolisin prezident Haşemi Rəfsəncani tərəfindən ziyarət edilməsi və İranın İslamdan öncə də böyük sivilizasiya olmasını, bununla fəxr edilməli olduğunu, iranlıların özlərini tarixsiz bilməməli olduqlarını deməsi də cəmiyyətdə təəccüblə qarşılanmışdı.İnqilabdan sonra Pəhləvi dövründən fərqli olaraq Azərbaycan türkcəsindən ictimai yerlərdə istifadə edilməsinə başlanıldı. Musavi-Ərdəbili və Xalxali kimi inqilabda mühüm rol oynamış din adamları ictimaiyyət arasında Azərbaycan türkcəsində danışıq və xalqa bu dildə müraciət edirdilər.
İran azərbaycanlıları

Bu şəxslərin fars dilini yaxşı bilməməsi ilə yanaşı, yeni hakimiyyətin insanlara keçmiş rejimdən fərqli olaraq artıq öz dilində danışmağa mənfi yanaşılmayacağını göstərmək üçün edilirdi. Brenda Şaffer inqilabda Azərbaycan türklərindən olan şəxslərin ən önlərdə getməsini onların iranlı və müsəlman kimliyinin güclü olması ilə əlaqələndirir və inqilabı dəstəkləyən bir çox insanda demokratiyanın gələcəyinə görə onlara muxtariyyətin veriləcəyinə inam olduğunu bildirir. Yeni rejim özünə dəstəkçi toplamaq üçün tez-tez öndə gedən şəxsləri öz əyalətlərinə yerli xalqa müraciət etmək üçün göndərirdi. Belə göndərişlərdən birində yeni baş nazir Mehdi Bazərgan Təbrizə göndərilmişdi. Özü Azərbaycan türkü olsa da, farsdilli mühitdə böyümüşdü və kareyerasının çoxunu ümumiran hədəfləri uğrunda aparmışdı.
İran azərbaycanlıları

O, 25 mart 1979-cu ildə Təbrizdəki mitinqdə etnik azlıqların mədəni hüquqlarını dəstəklədiyini açıqlayaraq əlavə etdi: Mən arzulayardım — və daha uyğun olardı ki, [burada] türk dilində danışam. Şahın İrandan qaçmasından sonra ölkədə qeyri-fars dillərdə jurnallar, qəzetlər peydə oldu. Şahın qaçışından bir gün sonra Azərbaycan türkcəsində Ulduz jurnalının nəşr edilməsinə başlanıldı. Ulduz jurnalının müəllifləri Azərbaycan türklərinə etnik haqların verilməsini və ən çoxu da Azərbaycan türkcəsindən sərbəst istifadəyə şərait yaradılmasını tələb edirdilər. Brenda Şaffer bunu qeyd edərək bildirir ki, belə etnik əsaslı tələblər əvvəldən də mövcud olsa da, bir çox azərbaycanlılar inqilabın onlara mədəni azadlıq təmin edəcəyini güman edirdilər.
İran azərbaycanlıları

İslam rejimi belə nəşrlərə qarşı ilk ildə daha yumşaq yanaşsa da, öz hakimiyyətini möhkəmləndirdikdən sonra bu siyasət dəyişdi. Ulduz kimi jurnallar qapadıldı və insanlara öz dillərində kitablar çap etdirməsi çətinləşdirildi.Bu dövrdə əsası qoyulmuş və fəaliyyətii uzun müddət Təbrizdə davam etdirmiş jurnal Varlıq jurnalıdır. Bu jurnalın nəşr edilməsinə Professor Cavad Heyətin rəhbərliyində başlanılmışdır. Jurnalın əsasının qoyulmasında iştirak edən digər şəxslər Dr. Həmid Nitqi, şairlər Savalan və Sönməz idi. Varlıq jurnalı həm Azərbaycan türkcəsində, həm də farsca nəşr edilirdi, həmçinin onda Türkiyədən və Sovet Azərbaycanından (daha sonra Azərbaycan Respublikasından) göndərilən yazılar da çap edilirdi. Jurnalın ilk sayısında Azərbaycan türkcəsində jurnalın hədəfləri kimi bunlar qeyd edilmişdi: Dünyadakı hər bir xalqın tarix boyu başqa xalqlarla nə qədər tarixi və mədəni bağlılıqlarından asılı olmayaraq milli mədəniyyətini, kimliyini və dilini qorumağa tarixi və hüquqi haqqı vardır.
İran azərbaycanlıları

Azərbaycan xalqı İranda yaşayan digər xalqlarla birlikdə eyni taleyi paylaşmaqdadır və ümumi mədəniyyətin formalaşmasında iştirak etmişdir, buna baxmayaraq o özünün milli kimliyini, xarakterini və ana dilini saxlamışdır…Özünün milli mədəniyyətini və dilini qorumasına baxmayaraq, Azərbaycan xalqı hətta "milli birlik" bayrağını dalğalandıranlardan da çox İrana sadiq qalmış, Azərbaycan xalqı öz tarixi və inqilabi borcunu onun xidmətlərinə ehtiyac duyduğu zaman yerinə yetirməkdən yayınmamışdır. Siyasi təşkilatların qurulması Müsəlman Xalq Respublikaçı Partiyası və ya Müsəlman Xalq Respublikası Partiyası İslam inqilabı zamanı İranda etnik əsaslarla bir çox siyasi təşkilatlar quruldu. Xomeyninin tərəfdarlarının İslami Respublika Partiyasını qurmasından sonra 25 fevral 1979-cu ildə Azərbaycan türkü Ayətullah Şəriətmədarinin tərəfdarları Müsəlman Xalq Respublikaçı Partiyasını (daha çox Xalq və Xalq-e Müsəlman olaraq tanınır) yaratdılar. Partiyanı quranlar bazar tacirləri, orta təbəqədən olan siyasətçilər və Şəritmədari ilə yaxın əlaqələrə sahib olan din adamlari idilər. Azərbaycan türkləri ilə assosiasiya olunmaq və etnik haqlar tələb etməklə yanaşı Müsəlman Xalq Respublikaçı Partiyası inqilabi məhkəmələrin və inqilabi komitələrin sərt cəzalandırmalarını, qəddar davranışlarını tənqid edirdi.
İran azərbaycanlıları

Partiya dünyəvi təşkilatlarla əməkdaşlıq etməyə hazır olduğunu elan etmişdi. Partiyanın yaradılmasından qısa müddət sonra onun Kərəc, Ərak, Savə, Ərdəbil və Xalxaldakı qollarına hücumlar həyata keçirildi.Partiya bütün İran xalqını sıralarına qoşulmağa çağırsa da, üzvləri əsasən Azərbaycan əyalətlərinin sakinləri və Tehranda bazarda çalışan Azərbaycan türklərindən təşkil edilmişdi. Partiyanın proqramında ölkənin bütünlüyünü nəzərə almaqla bütün etnik azlıqlara haqlarının verilməsi nəzərdə tutulurdu. Həmçinin bütün böyük əyalətlərin öz parlamentlərinin olması tələb edilir, eyni zamanda bu tələblər təkcə Azərbaycan türkləri üçün yox, digər etnik azlıqlar üçün də istənilirdi. Partiyanın qəzeti farsca dərc edilsə də, daha çox Azərbaycanln məsələləri ilə maraqlanırdı və hakimiyyətin ədəmi-mərkəziyyət prinsipinə əsaslanmasını istəyirdi.
İran azərbaycanlıları

Şəriətmədari partiyanın rəsmi şəkildə rəhbəri və ya üzvü olmasa da, yaxın əlaqələrə sahib idi və onun oğlu Həsən partiyanın rəhbərlərindən biri idi. Həm partiya, həm də Şəriətmədari vilayəti-fəqih, yəni bütün hakimiyyətin bir ali dini lider ətrafında cəmləşdirilməsinə və yeni dini konstitusiyaya qarşı idi. Bəzən partiya ilə Şəriətmədari arasında müəyyən narazılıqlar da yaşanırdı. Məsələn, İranın konstitusiyasını yazmalı olan Mütəxəsislər Məclisinə olan seçkilərdə onların fikirləri ziddiyyət təşkil etdi. Şəriətmədari konstitusiyanın komitə tərəfindən hazırlanmasına etiraz edir, bunun əvəzinə konistitusiyanın tamamilə seçilmiş üzvlərdən olan assambleya tərəfindən müəyyənləşdirilməsini tələb edir və seçkilərə boykot etməyə çağırırdı, lakin partiyanın Azərbaycandakı yerli qolu konstitusiyanın etnik haqları təmin edəcəyinə inamının ümidin az olmasına və məhdud çərçivəyə baxmayaraq, seçkilərdə iştirak etmək istəyirdi.Mütəxəsislər Məclisi toplanarkən partiyanın Azərbaycan qolu aktiv şəkildə Azərbaycanda Əyalət Məclisinin qurulmasını təbliğ edirdi. 1979-cu ilin sentyabrında partiyanın Azərbaycan qolu olan Azərbaycan Birləşmiş Xalq Partiyası əyaləti təmsil etmək üçün parlament təşkilatı qurmağa çağırdı. Azərbaycan olan məşhur siyasətçilərdən Müqəddəm Marağayi Mütəxəsislər Şurasında bu layihəni təqdim etdi.
İran azərbaycanlıları

Yerli partiyanın müraciətində bildirilirdi: Əyalət Məclisinin və İran Xalq Məclisinin yaradılması bütün hakimiyyətin mərkəzi hökumətin əlində cəmləşməsini önləyəcək və mərkəzi əyalətlərin qərarverici gücünü zəiflədəcək. Belə bir qurumun yaradılması İran xalqları arasında əsl bərabərliyə nail olunmasına yardım edəcək. Brenda Şaffer bu bəyanəti belə dəyərləndirir: Bu fəaliyyət və bəyanat İranda əyalətlərin və azlıqların təmsilçiliyinin genişləndirilməsi istəyini və Azərbaycanın vilayətlər üçün geniş qərar qəbul etmə səlahiyyəti istəyini nümayiş etdirir. 1980-ci ilin yanvarından etibarən Şəriətmədarinin geri çəkilməsi, Təbriz və ümumiyyətlə Cənubi Azərbaycandakı üsyanların yatırılası nəticəsində MXRP rejim tərəfindən ağır təzyiqlərə məruz qaldı. Şəriətmədarinin ev həbsinə salınmasından əlavə, onun köməkçilərinin bir çoxu həbs edildi.
İran azərbaycanlıları

Xomeyninin rəhbəri olduğu İslami Republikaçı Partiyası MXRP-in qapadılması üçün etirazlar təşkil etməyə başladı və nəticədə MXRP özünün fəaliyyətini durdurduğunu elan etməyə məcbur oldu. Yanvar ayından etibarən partiya artıq mövcud deyildi. Bundan bir neçə ay sonra partiyanın aktiv üzvlərindən bəziləri Təbrizdə edam edildilər.2010-cu ildə Dr. Əsədulla Əsədi İran məhkəməsi tərəfindən Müsəlman Xalq Respublikası Partiyasının üzvü olmaqda və düşmən dövlətlərlə əməkdaşlıq etməkdə ittiham edilərək həbs edilmişdi. Əncüməni Azərbaycan və ya Azərbaycan Şurası Cənubi Azərbaycana aid qurulmuş mühüm təşkilatlardan biri də Əncüməni Azərbaycan idi. Əncümənin çap edilmiş proqramında "Azərbaycanın milli dilinin və mədəniyyətinin" tanınmasını, Azərbaycan türkcəsində növbəti tədris ilindən etibarən məktəblərin və media orqanlarının yaradılmasını, habelə bu dilin rəsmi qurumlarda, məhkəmələrdə istifadəsinin rəsmi olaraq qəbul edilməsini tələb edirdi. Əncümən daha da irəli gedərək rəsmi Tehranla konfederasiya əlaqəsində olmağı tələb edirdi.
İran azərbaycanlıları

Rəsmi olaraq yalnız regional muxtariyyət tələb edilsə də, Əncümən bütün inzibati, mədəni, hüquqi, iqtisadi və hətta təhlükəsizlik məsələlərinin yerli nümayəndələrdə və şuralarda olmasını istəyirdi. Tələbə əsasən bu şuralar və təmsilçilər yerli xalq tərəfindən seçilməli idi. İslam İnqilabından sonrakı ilkin dövrdə bir çox Azərbaycan siyasətçiləri və ziyalıları İslam Respublikasının yeni konstitusiyasında, Yazıçılar Birliyi kimi bir çox ictimai qurumların nizamnamələrində və bir çox mövcud İran siyasi hərəkatları daxilində etnik azlıqların dil hüquqlarının təmin edilməsində fəal iştirak etmişlər. Yeni İran konstitusiyasının XV maddəsinin yerli və milli dillərin mətbuatda və məktəblərdə istifadəsinə rəsmi şəkildə icazə versə də, rejim bu maddənin reallıqda həyata keçməsinə icazə vermədi. Artıq Ali Dini Lider olmuş Ruhulla Xomeyni "İslamda fərqli dilləri danışan müsəlmanlar arasında fərq yoxdur" və "belə tələblər müsəlmanların birləşməsini istəməyən qüvvələr tərəfindən yaradılır deyərək buna qarşı çıxmışdı". Buna baxmayaraq, bu maddə daha sonralar aktivistlərin öz doğma dilləri uğrunda mübarizə aparmalarına hüquqi zəmin formalaşdırdı.
İran azərbaycanlıları

Konstitusiyaya belə bir maddənin salınmasını Brenda Şaffer o. dövrdə bütün İranda etnik haqlar uğrunda mübarizənin güclü olmasının işarəsi kimi dəyərləndirir. Təbriz üsyanı Brenda Şaffer etnik təməllər üzrə səfərbər olmanın göstəricisi kimi Ruhulla Xomeyni ilə mübarizə zamanı Azərbaycan türklərinin Ayətullah Şəriətmədariyə dəstək vermələrini göstərir. Bu gərginlik konstitusiya layihəsinin refendumu ərəfəsində özünün pik nöqtəsinə çatdı. Şəriətmədari Vilayət-i Fəqihə qarşı çıxırdı və bildirir ki, bu sistem hakimiyyətin bir nəfərin əlində cəmləşməsinə yol açacaqdır. O, həmçinin yerli haqların verilməsini də tələb edirdi.
İran azərbaycanlıları

Azərbaycan türklərinin əksəriyyəti Şəriətmədarinin çağırışına və həddindən artır mərkəziləşmənin Azərbaycan türklərinin haqlarına uyğun gəlmədiyi qənaətinə əsasən 2 dekabr konstitusiya referendumunu boykot etdilər. İrandakı digər etnik azlıqların əksəriyyəti də belə etmişdi.Xomeyni və onun partiyasına qarşı çıxmasından az sonra Şəriətmədariya qarşı dövlət nəzarətindəki mətbuat orqanları tərəfindən kompaniya abaşladıldı. 6 dekabr tarixində Xomeyni Şəriətmədari ilə ilə görüşdü və görüşdə yaşananlar ultimatum kimi dəyərləndirildi.Ayətullah Şəriətmədarinin yeni konstitusiya təklifinə qəti müxalifətinə baxmayaraq, Təbriz radiosu onun adından çıxış edərək guya ayətullahnın insanları yeni konstitusiyanın lehinə səs verməyə çağıran fətva verdiyini elan etdi. Bununla Azərbaycan əhalisinin referendumun lehinə səs verəcəyi gözlənilirdi. Bunun yalan olduğu ortaya çıxdığı zaman Təbriz əhalisi etirazlara başladı və onlar yeni referendumu tanımadıqlarını, onun saxtalaşdırıldığını elan etdilər.
İran azərbaycanlıları

Bundan sonra müxtəlif bölgələrdən insanlar Təbrizə axın edərək növbəti günə MXRP tərəfindən təyin edilmiş mitinqə hazırlaşmağa başladılar. Elə bu zaman Şəriətmədarinin Qumdakı evinə hücum edildiyi və onun mühafizəçilərindən birinin öldürüldüyü xəbəri insanları daha da qəzəbləndirdi. Beləliklə, 6 dekabr mitinqi təkcə təzə konstitusiyaya yox, eyni zamanda da Şəriətmədarinin evinə edilmiş hücuma etiraza çevrildi. Hökumət orqanlarına hücum edən təbrizlilər Təbriz radiosunu da ələ keçirdilər. Nümayişçilərin tələbləri və hərəkətlərinin intensivliyi göstərir ki, konstitusiya məsələsi və Şəriətmədarinin üzərinə hücum onların rejim əleyhinə fəaliyyətləri üçün təkan rolunu oynayırdı.
İran azərbaycanlıları

Etirazın əsas səbəbləri sırasına Azərbaycan əyalətlərinə göndərilən məmurların təyinatı və mətbuat məsələsi idi. Etirazçıların mülki hava limanını ələ keçirməsindən sonra şəhərdə olan ordu etirazçılara müdaxilə etməkdən imtina etdi. Bundan başqa, şəhərdəki ordu birləşmələrindən bəziləri, xüsusən hərbi hava qüvvələrinə mənsub olan əsgərlərin bir qismi etirazçılara qatıldılar və Şəriətmədarini dəstəkləməyə başladılar.Təbrizdəki əhalinin üsyanı qısa bir müddət ərzində Urmiya və Ərdəbildə də etirazlar başladı. Yerlərdəki MXRP qolları Şəriətmədarini Xomeyni ilə olan mübarizəsində dəstəklədiklərini bildirirdilər. Təbrizdəki etirazlardan ruhlanan Urmiya sakinləri kommunikasiya qülləsini ələ keçirməyə çalışsalar da, bunu son anda bacara bilmədilər. Ərdəbil yaxınlığındakı Germi məntəqəsində yerli əhali bütün hakimiyyət orqanlarını ələ keçirməyi bacardı.
İran azərbaycanlıları

Həbsxanadakı bütün məhbuslar azad edildi və onların yerinə inqilabdan sonra yaradılmış İnqilab Keşikçiləri Korpusunun yerli mənsubları həbs edildi.Üsyançılar insanları öz əyalətlərin işlərini idarə etmək istədiklərini bildirirdilər. Məsələn, radiodan elan edilən və MXRP tərəfindən hazırlanmış bəyanatda həm Ayətullah Xomeyninin, həm də mərkəzi hökumətin nümayəndələrinin əyalətdən qovulması tələb edilirdi. Bəyanatda kürd xalqı kimi Azərbaycan xalqının da hüquqlarına hörmət edilməsi tələb edilirdi. Təbrizdəki nümayişlər zamanı insanların səsləndirdikləri şüarlardan biri də İran xalqları üçün öz müqəddəratını təyin etmə prinsipinin tədbiq edilməsi barədə idi. Nümayiş iştirakçıları çıxışçılardan yalnız Azərbaycan türkcəsində danışmağı tələb edirdilər, əgər kimsə farsca danışmağa cəhd etsəydi o, dərhal etirazla qarşılanırdı. Yalnız Azərbaycandakı hərəkatı dəstəkləyən qeyri-azərbaycanlılara öz dillərində çıxış etməyə icazə verilirdi.Üsyan Xomeyni Şəriətmədarini təhdid edib hərəkatın önünə keçməsini əngəlləməsindən sonra ciddi ziyan gördü.
İran azərbaycanlıları

6 dekabrda Xomeyni Şəriətmədarinin evini ziyarət etdi. Görüş zamanı o, Şəriətmədariyə bildirdi ki, İslami İnqilab Şurası şəhərdəki kommunikasiya qülləsinin 24 saat içində boşaldılmayacağı təqdirdə Təbrizin bombardman edilməsi barədə qərar qəbul etmişdir. Bununla eyni zamanda İnqilab Keşikçiləri Korpusunun bölmələri helikopterlə Təbriz Universitetinin həyətinə daxil oldular. Bura o zaman Şəriətmədari ilə mübarizədə Xomeynini dəstəkləyən İran azərbaycanlısı solçular tərəfindən nəzarət edilirdi. Yeni rejimin kürdlərlə mübarizəsində xeyli kürdün öldürüldüyünü bilən və bunun Azərbaycanda da olmasını istəməyən Şəritəmədari daha çox toqquşmanın qarşısını aldı.
İran azərbaycanlıları

Şəritəmədarinin göstərişləri Azərbaycanda yalnız elan edildi. Elana görə guya Şəriətmədari və Xomeyni razılığa gəlmiş, Xomeyni Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmayacağını, Şəriətmədari isə mərkəzin bölgəyə təyinatlarını qəbul etmişdir. Brenda Şafferə görə, razılaşmanın Şəriətmədarinin əyalətdəki təyinatlar üzərində nəzarəti təmin etməsi faktı daha bir sövdələşmənin əldə olunması fikrinin həqiqətə uyğun olmadığını göstərir. Ayətullah Şəriətmədari din xadimlərinin birbaşa siyasətə qarışmasının əleyhinə idi və beləliklə, özü üçün belə bir rol istəməzdi.Şəriətmədarinin müraciətindən sonra 9 dekabr tarixində təbrizlilər ələ keçirdikləri obyektləri hökumət qüvvələrinə təhvil verdilər. Hakimiyyəti ələ alan Xomeyni tərəfdarları MXRP-ın mərkəzlərinə basqınlar etməyə və onun aktivistlərini həbs etməyə başladı.
İran azərbaycanlıları

Onlara edilənin elanın saxta olmasını başa düşdükdən sonra etirazçılar yenidən rabitə qülləsini və digər yerləri ələ keçirdilər. Bundan sonra 5 həftə olar mühüm obyektləri öz əllərində saxlamağı bacardılar. Etirazçıların bəxti onda gətirmədi ki, Təbriz ətrafında olan və o dövrdə Xomeynini dəstəkləyən Tudəyə rəğbət bəsləyən bir əsgər Təbrizdəki rabitə qülləsinin fəaliyyətini məhdudlaşdırdı. Bununla da, Təbrizdəki üsyançıların xalqa müraciəti və onları səfərbər etməsi çətinləşdi. Buna baxmayaraq, 13 dekabrda Təbrizdə 700 min insan Şəriətmədarini dəstəkləyən nümayiş keçirdi.
İran azərbaycanlıları

Etirazçıların tələblərindən biri də qeyri-azərbaycanlı əsgərlərin vilayət ərazisindən çıxarılması idi. 12 yanvar 1980-ci ildə MXRP-ın 11 liderinin edam edilməsindən və İnqilab Keşikçiləri Korpusunun partiyanın ofislərini ələ keçirməsindən sonra toqquşmalar daha da artdı. Şəriətmədari Xomeyninin MXRP-ni rəsmən ləğv etmək tələblərini qəbul etmədi. Şəriətmədari rejimin partiyanı ləğv etmək tələbinə kinayə ilə cavab verdi və bildirdi ki, mövcud hökumət siyasəti çərçivəsində buna ehtiyac yoxdur, çünki "özü bütün siyasi partiyaları amerikalı, sionist və antiinqilabçı kimi qələmə verə, onları qanunsuz elan edə bilər"; o, hakimiyyətin bu etiketlərdən istifadə edərək MXRP-yə böhtan atmaq cəhdlərini nəzərdə tuturdu. MXRP heç vaxt formal olaraq buraxılmayıb.Brenda Şaffer 1979-cu ilin dekabrında yaşananları İrandakı Azərbaycan türklərinin yeni rejimə münasibətinin formalaşmasında mühüm rol oynadığını bildirməkdədir. O, yazır ki, Azərbaycan türkləri inqilabın onların dillərinə və kültürlərinə olan qadağaları ləğv edəcəyini düşünsələr də, bunda çox optimistik olduqlarını başa düşdülər.
İran azərbaycanlıları

Həmçinin Azərbaycan türklərinin — xüsusən yaşlı və mühafizəkar olanların — hörmət etdiyi Ayətullah Şəriətmədarinin alçaldılması və kənarlaşdırılması yeni hökumətdən narazılığın daha da güclənməsinə yol açdı. Ervand Abrahamianın inqilabdan sonrakı ilkin seçkilərdə Azərbaycan bölgəsində seçkilərə qatılmanın aşağı səviyyədə olmasını yazmasına istinad edən Brenda Şaffer bunun Azərbaycan türklərinin seçkidə iştirakla hansısa dəyişikliyə nail ola bilməyəcəklərini düşünməsi ilə əlaqələndirir. Şəriətmədarinin sonrakı taleyi Təbrizdəki hadisələrdən sonra Ayətullah Şəriətmədari müsahibələr verməyi və bəyannamələr yayınlamağı dayandırdı. Buna baxmayaraq, onnu Qumdakı evinə hər gün yüzlərlə ziyarətçi gəlirdi ki, onların çoxu da Azərbaycan əyalətlərindən idi. Xomeyni İraqla müharibəni dayandırmaq məsələsində uğursuz olduqdan sonra Şəriətmədari tərəfdarları arasında müharibə əleyhinə danışmağa başladı. Bunu özünə qarşı təhdid kimi dəyərləndirən Xomeyni 1982-ci ilin aprelində Şəriətmədarinin rejimə qarşı sui-qəsdə qarışdığını bildirdi.
İran azərbaycanlıları

Əslində isə Şəriətmədari bu sui-qəsd barədə eşitsə də, ona qatılmamış və əhəmiyyət verməmişdi. Brenda Şaffer, Şəriətmədarinin din adamlarının aktiv siyasətə qarışmasına qarşı olması və azərbaycanlı tərəfdarlarının onun Xomeyni ilə siyasi mübarizəyə girməməsindən tez-tez şikayət etmələrinə əsaslanaraq sui-qəsdə qarışmadığını bildirir. 1980-ci illin yanvarında Şəriətmədari rəsmi olaraq özünün MXRP ilə əlaqəsinin olmadığını elan etdi və Xomeyni Şəriətmədarini alçaldaraq Böyük Ayətullah rütbəsindən məhrum edib ev həbsinə saldırdı. Hətta ona tibbi yardımın edilməsini da qadağan etdirdi və nəticədə aprel 1986-cı ildə Şəriətmədari vəfat etdi. Bir çox azərbaycanlı onun ölümündə Xomeynini ittiham edirdi.
İran azərbaycanlıları

Hələ 1982-ci ildəki hadisələr zamanı Şəriətmədarini dəstəkləmək üçün Təbrizdə etiraz nümayişləri təşkil edilmiş və minlərlə azərbaycanlı Quma gələrək Şəriətmədariyə onu dəstəkləməyə hazır olduqlarını bildirmişdilər, lakin o, onları sakitləşdirmiş və evlərinə yola salmışdı. İraq müharibəsi və İran azərbaycanlıları Brenda Şafferə görə, inqilab ərəfəsində Azərbaycan türklərinin kollektiv kimliyinin formalaşmasını sürətləndirsə də, yeni rejimin 1982–1983-cü illərdəki repressiyası buna ziyan vurdu. Bu dövrdən etibarən etnik hüquqların tələbinə artıq tolerant yanaşılmadı və İraq ilə müharibə fonunda siyasi və kültürəl fəaliyyət göstərmək mümkünsüzləşdi. Müharibənin özü də kimlik məsələlərinə müəyyən təsir göstərmişdir. Məsələn, orduya alınmış kəndlilər həyatlarında ilk dəfə farslarla aktiv qarşılıqlı əlaqəyə girdilər, onların çoxu cəbhəyə yollanmamışdan əvvəl fars şəhərlərində təlim alırdılar.
İran azərbaycanlıları

Bu əlaqə onların bir çoxunda əslində türklərlə farsların nə qədər fərqli olduğu fikrinin formalaşmasına, onların İranda etnik azlıq statusunun fərqinə varmalarına yol açdı. Bir çox yerlərdə onlar farsca danışdıqları zaman hiss edilən ləhcələri və etnik kökənlərinə görə zarafat mövzusu olurdular. Brenda Şafferə görə, bu alçaltma da öz növbəsində onlarda azərbaycanlı və ya türk kimliyinin güclənməsinə yol açmışdır.Müharibənin sonuna doğru və nisbətən siyasi rahatlama dövründə bir çox Azərbaycan türkcəsində yazılmış ədəbiyyat meydana çıxdı. Bu müharibə dövründə də bu sahə üzrə fəaliyyətin davam etdiyinin, lakin uyğun siyasi mühit olmadığına görə çap işinin olmadığını göstərir. Bu şeirlərin bəzilərində Sovet Azərbaycanında ziyalılar tərəfindən eyni vaxtda efirə gedən mövzular müzakirə olunurdu və 1980-ci illərdə Arazın iki tərəfinin şairləri tez-tez bir-birinə şeirlər həsr edirdilər.Müharibənin bitməsindən sonra Azərbaycan türkcəsinin İranda istifadəsinin genişləndirilməsinə dəstək üçün bir neçə dəfə açıq çağırış səsləndirilmişdi.
İran azərbaycanlıları

Keyhan qəzetində 1988-ci ilin iyununda yayımlanan "Azəri dilinin gücləndirilməsi üçün bəzi təkliflər" adlı məqalədə deyilirdi: Azərbaycan kültürünə, ədəbiyyatına, dilinə diqqət böyük əhəmiyyət daşıyır. İranın Radio və Televiziya İdarəsi İslam inqilabının ən böyük təbliğat qurumu olduğuna görə təklif edilmişdir ki, bu qurum Mədəni İnqilab Ali Şurasının icazəsi ilə Azərbaycan dilinin inkişafı üçün fəaliyyətlər həyata keçirsin, məsələn, universitetdə bu dildə departament təşkil etsin, bu dilin akademiyasını qursun, azəricə qəzet və jurnal nəşr etdirsin…İranın Radio və Televiziya İdarəsi İranda müxtəlif mənşəli və fərqli dillərin olduğunu nəzərə alaraq əlindən gələni etməlidir və bu dillərdə təbliğat işlərinin aparılması çox vacib və daha təsirlidir. Azərbaycanın şimalının müstəqilləşməsinin və Türkiyənin Cənubi Azərbaycana təsiri Azərbaycan Respublikası müstəqillik əldə etdikdən sonra İranda azərbaycanlılar arasında etnik və milli kimliyin araşdırılması ilə bağlı fəallıq yarandı. 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikasının müstəqil olması onun sərhədlərindən kənarda yaşayan Azərbaycan türklərində özlərini azərbaycanlı və ya Azərbaycan türkü kimliyi ilə identifikasiya etməsinə stimul oldu. 1990-cı illərin əvvəllərindən İrandakı Azərbaycan türklərinin siyasi tələblərinin ifadə edilməsində artım müşahidə edilir.
İran azərbaycanlıları

Bu kimlik güclənməsi İrandan ayrılıb yeni respublikaya birləşməkdən çox, İran daxilində mədəni haqların verilməsinə yol açır. Azərbaycanlı kimliyinin güclənməsinin ilkin nəticələrindən biri İranda özünü "azərbaycanlı" "Azərbaycan türkü" və ya "azəri " deyə adlandıran insanların sayında artım oldu. Brenda Şaffer onların əvvəllər özlərini daha çox sadəcə "türk" olaraq adlandırdığını bildirir. Çox gümanki, yalnız "türk" ifadəsi geniş məfhum ehtiva etdiyi üçün İranda yaşayanlar daha konrektlik və Azərbaycanla assosiasiya olunmaq üçün bu cür ifadələrdən istifadə etməyi üstün tuturlar. Bu dövr həmçinin Azərbaycan türkcəsinin işlədilməsi uğrunda aparılan mübarizəyə də stimul verdi və güclü siyasi hərəkat formalaşdı.
İran azərbaycanlıları

İran rəhbərliyinə yazılmış məktubda deyilirdi: İran konstitusiyasının XV maddəsinə əsaslanaraq ikidilli təhsil sisteminin reallaşması kimi vacib məsələlərə diqqət etməyin baxtıdır. Bu, bizim birliyimə ziddiyyət təşkil etmir, çünki biz iranlı müsəlman öhdəlikləri ilə birləşmişik, fars dili ilə yox. Biz nəzərə almalıyıq ki, əgər biz ana dili, kültürəl və digər tələblər məsələsində vacib işləri rellaşdırmasaq bəzi arzuolunmaz fenomenlər meydana çıxa bilər. 1990-cı illərin ilk yarısında Azərbaycan türkcəsi özünün ədəbi yenidən canlanma dövrünü yaşadı. Bəzi şəxslər ərəb qrafikasında Azərbaycan türkcəsini oxumağı asanlaşdırmaq üçün əlifbada bəzi dəyişikliklər etdi və ədəbi əsərləri oxuyanların sayı çoxaldı.
İran azərbaycanlıları

Azərbaycan türkcəsində lüğətlər, qramatika kitablarının ortaya çıxması ilə birlikdə, Azərbaycanda kiril əlifbasında yazılmış bəzi kitablar ərəb qrafikasına çevrildi. 1991–1992-ci illər aralığında Keyhan, ettelaat və Cumhuri-ye İslami qəzetləri öz sayılarında Azərbaycan türkcəsində xəbər səhifəsi də əlavə etdilər. Bu ərəfələrdə Sovet hakimi illərində bir-birilərini itirmiş şəxslərin öz qohumlarını axtarmaq üçün verdiyi elanlar hər iki sahildəki qəzetlərdə peydə olmağa başladı. 1991-ci ilin sonlarına doğru Yol jurnalının nəşr edilməsinə icazə verildi. Azərbaycan türkcəsində nəşr edilən jurnalın hər sayında terminlərin izahı və farsca qarşılığı verilirdi.
İran azərbaycanlıları

Bu jurnalda yazanların əksəriyyəti uzun müddət idi ki, Azərbaycan Respublikasında nəşr edilən ədəbiyyatı oxumaqda idilər və terminlərin nə anlama gəldiyini bilirdilər. Azərbaycan əhalisi arasında xeyli məşhur olan jurnal hakimiyyət orqanları tərəfindən iki ik sonra qapadıldı.Azərbaycan türkcəsinin rəsmi istifadədə bir qədər genişlənməsinə baxmayaraq, proses zamanı dil korlanılır, yüksək dərəcədə fars ifadələri işlədilirdi. Varlıq qəzetində yazan Hüseynqulu Səlimi Təbriz radiosunda istifadə edilən tənqid etmiş, onun istifadə etdiyi dili fars-türk dili qarışığı adlandırmışdı.1998-ci ilin yazında 60-dan çox ziyalı prezident Məhəmməd Xatəmiyə müraciət edərək kültürəl və dil haqlarının genişləndirilməsini istədilər. Məktubda bildirilirdi ki, onların istifadə etdiyi dil Azərbaycan Respublikasındakı ilə eynidir və İrandan fərqli olaraq orada bu dildə xeyli material dərc edilmişdir. Yerli mətbuatda rahat bir şəkildə öz doğma dillərinin istifadəsini bildirən ziyalılar bildirirdilər ki, bəzi xarici radiolardakı (Bakı radiosunu nəzərdə tutaraq) istifadə edilən dil İrandakından daha təmiz və başa düşülə biləndir.Brenda Şafferə görə, 1990-cı illərin əvvəllərindən dəyişiklik yaşayan şeylərdən biri də İranda Pəhləvi dövründən etibarən türkləri alçaltmaq üçün istifadə edilən "zarafatlara" Azərbaycan türklərinin reaksıyasıdır.
İran azərbaycanlıları

Onlar özlərinin mədəni və ana dili haqlarını tələb etməklə birlikdə, bu alçaltmalara da son qoyulmasını istəyirdilər. Tehran Universitetinin azərbaycanlı tələbələri İran Milli Məclisinin azərbaycanlı deputatlarına ünvanlamış olduqları açıq məktubda İran mediasının "Azərbaycan şiələrinin mədəniyyətini və dilini təqlid etmək və ləkələmək" siyasətini əsas gətirərək "Bütün bu alçaldıcılıq və istehzalara nə vaxt təsirli cavab vermək mümkün olacaq?" sualını verirdilər. Şaffer bu dəyişikliyin həm də Azərbaycan Respublikasının yaranması ilə formalaşmış etnik özünəinamla əlaqələndirir: Genişləndirilmiş mədəni hüquqlar üçün təkcə konkret tələblərə deyil, qeyri-maddi tələblərə müraciət etmək zərurəti yüksək etnik şüur hissini nümayiş etdirir. 1995-ci ilin yazında İranın Yayım Qurumunun apardığı sorğunun nəticələri farslar arasında azərbaycanlılara qarşı geniş mənfi rəyin olduğunu üzə çıxardı.
İran azərbaycanlıları

Sorğudakı suallar və onun nəticələri bir çox azərbaycanlıları qəzəbləndirdi və kəskin açıq reaksiyalara səbəb oldu. Salam 21 may 1995-ci ildə xəbər verir ki, Təbriz Universitetinin bir qrup tələbəsi Tehran Universitetinin azərbaycandilli tələbələri ilə birlikdə bu sorğuya etiraz olaraq Təbrizdə nümayiş keçirib. Salamın xəbərinə görə, nümayişçilər sorğunun İrandakı Azərbaycan icmasının şərəfinə təhqir olduğunu iddia ediblər. Sorğunun dərcindən on gün sonra yayım qurumu bu sorğu ilə hər hansı əlaqəsi olduğunu təkzib etdi və onun araşdırma mərkəzinin yalnız sorğunun nəticələrini dərc etdiyini bildirdi. Bu təkzibdən sonra azərbaycanlı tələbələr prezident aparatına, milli məclisə, cümə xütbələrinin rəhbərlərinə, Azərbaycan, Zəncan və Ərdəbil əyalətlərinin rəhbərlərinə məktublar göndərərək Təbriz Universitetində Azərbaycan türkcəsinin istifadəsinə və öyrənilməsinə dəstək olmağa çağırıb, sorğunu pislədilər.
İran azərbaycanlıları

İrandakı azərbaycanlıların kollektiv kimliyinə təsir edən ən mühüm hadisələrdən biri 1992-ci ildən başlayaraq Türkiyədən televiziya proqramlarının geniş şəkildə izlənilməsi idi. İran televiziya proqramları əsasən dini xarakter daşıdığı üçün geniş ictimaiyyət üçün az maraq kəsb edirdi. Beləliklə, İranda bir çoxları, mümkün olduqda, peyk vasitəsilə xarici televiziyaya baxmağa üstünlük verdilər. 1992-ci ildə İranda ev peyk cihazlarının qiyməti kəskin şəkildə aşağı düşdü və onları bir çox ev üçün əlçatan etdi. Şaffer bunu belə dəyərləndirir: Görünür, bu, mühüm sosial nəticələrə səbəb olub. Dili asanlıqla türkcə danışmağa imkan verən azərbaycanlılar daha çox Türkiyədən televiziya izləməyi seçdilər.
İran azərbaycanlıları

Həm Tehrandan, həm də əyalətlərdən olan azərbaycanlılar 1992-ci ildən türk [Türkiyə] televiziyasına müntəzəm olaraq azərbaycanlıların evlərində baxıldığını söyləyirlər. Türkiyədən yayımlanan verilişlər Bakıdan yayımlananlardan və bir çox iranlının izlədiyi ingilisdilli verilişlər daha çox populyarlaşdı. Brenda Şafferin apardığı sorğulardan sonra gəldiyi qənaət budur ki, bu tendensiya İranda yaşayanların özlərini azərbaycanlı və ya türk kimi identifikasiya etməsində mühüm rol oynamışdır. Onun müsahibə apardığı şəxslərin çoxu bildirmişdir ki, onlar ilk dəfə idi ki, müsbət təqdim edilən türk görürdülər, çünki İranda hər şey bunun əksi idi. İran mətbuatında isə vəziyyət tamamilə fərqli idi, türklər daim bunun əksi kimi təsvir edilirdi.Azərbaycan Respublikasının müstəqilləşməsindən sonra İranda geniş ərazilərə yayılmış azərbaycanlıların açıq və kordinasiya edilmiş işləri ortaya çıxmağa başladı. Bunlardan ən önəmlisi 1993-cü ildə İran Milli Məclisində Azərbaycan Məclis Deputatları adlı fraksiyanın yaradılması oldu.