LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Tyan-Şan

Tyanşan dağları — Orta Asiyada olan böyük dağ sistemlərindən biri. Geoloji quruluşu Tyanşanın geoloji quruluşunda müxtəlif püskürmə, metomorfik və çökmə süxurlar iştirak edir. Bu çöküntülər, əsasən qranitdən, porfiritdən qneysdən, siyenitdən, mərmərdən, kristallik şistlərdən, əhəng daşlarından konqlomeratdan, qumdaşlarından ibarətdir. Kembriyə qədərki və paleozoy çöküntüləri ərazidə geniş yayılıb. Tyan- şanın yüksək dağ sistemlərini əhatə edir. Demək olar ki, aşağı və orta daş kömür dövrünün süxurları hər yerdə yayılmışdır.
Tyan-Şan

Üst daş kömür və perm dövrünün süxurları nisbətən az sahədə inkişaf etmişdi. Dağarası çökmə zona isə başlıca olaraq Mezo-Kaynazoy yaşlı qırıntı çökmə suxurları ilə doldurulmuşdur. Bu çöküntülər içərisində üçüncü və dördüncü dövrün kontinental çöküntüləri üstünlük təşkil edir. Mezozoy çöküntüləri əsasən yura dövrünün qırıntı süxurlarından ibarətdir. Müasir allüvial çöküntülər başlıca olaraq böyük çay dərələrində geniş yayılıb çoxlu miqdarda terraslar yaradır. Ayrı-ayrı çay dərələrində terras miqdarı 9 və ya 10-a çatır.
Tyan-Şan

Oroqrafiyası Tyanşan dağlıq sahəsinin bir sıra oroqrafik rayonlaşma sxemi mövcuddur. MDB ərazisi daxilində Tyanşan dağlarını əsasən Şimali, Qərbi, Cənubi və Mərkəzi Tyanşan olmaqla dörd böyük regiona ayrılır. Şimali Tyanşana enlik istiqamətə yaxın uzanan bir sıra dağlar (Qırğız, Talas, Zaili Alatausu, Kunqey Alatausu) və yarımqapalı dərin çökmə sahələri olan Rvuy və Talas daxildir. Şimali Tyanşan Mərkəzi Tyanşandan qapalı çökəkliklər ilə ayrılır ki, bunlarında ən böyüyü İssık-Kuldur. Bundan başqa həmin sistemə Koçkor, Çumqol Susamır və Getmen-Tyubin çökəklikləri daxildir. Tyanşan dağları kifayət qədər yağıntı olmayan dağ sisteminə daxildir.
Tyan-Şan

Buna görə də onun ən başlıca xüsusiyyətlərindən biri burada quruluğunun aydın əks olunmasıdır. Tyanşan dağlarının mürəkkəb relyefə malik olan geniş ərazidə yağıntıların orta çox illik miqdarı 100 – 250 mm -lə , 800 – 1000 mm arasında dəüişir İssık-Kul çökəkliyinin qərb hissəsində yerləşən Rıbaçi şəhərində ən az yağıntı (110 mm) düşür. Maksimal yağıntı Çatkal dağlarının şərq kənar hissəsinin cənub qərb yamyclarında düşür. Burada illik yağıntıların miqdarı 800 – 1000 mm ,suayrıcıya yaxın sahələrdə isə 1100 mm təşkil edir. Çayları və onların hidroloji rejiminin əsas xüsusiyyətləri Tyanşan çox böyük dağ sistemi olub, onun uzunluğu 2500 km-ə yaxındır. Dağların mütləq yüksəkliyi 5000 m- dən artıqdır.
Tyan-Şan

Burada geniş yayılmış hamar relyefli sahələrin — sırımların mütləq yüksəkliyi 3000 – 4000 m arasında tərəddüd edir. Tyanşan dağları çoxlu miqdarda çayların olması ilə xarakterik olub, onlar bilavasitə Orta və Mərkəzi Asiyanın daxili hövzələrinə aiddir. Ərazinin böyük çayları Sırfdəya — (uzunluğu 2212 km) Çu (1305 km), İli (1439 km), Talas (661 km), Narın (578 km), Çatqal (240 km) və s. Bunlarla yanaşı ərazidə çoxlu miqdarda xırda dağ çayları da mövcuddur ki, onlar da bu və ya digər çay sisteminin qolları təşkil edir və yaxud öz sularını daxili çökəkliklərdəki göllərə çıxarır. Ərazi çayları müxtəlif qida mənbələrinə malikdir. Son dövrlərə qədər bir sıra tədqiqatçılar belə hesab edirlər ki, Orta Asiyanın, o cümlədən də Tyanşanın çaylarının qidalanmasında əsas rolu müasir buzlaqlar oynayır. V.İ.Şultsun (1956, 1958) apardığı tədqiqatların nəticəsi bu fikrin düzgün olmadığını göstərir.
Tyan-Şan

Şübhəsiz ki, müəllifin düzgün olaraq göstərdiyi kimi hövzələrində buzlaqların geniş yayıldığı çayların qidalanmasında buzlaqların rolu böyük ehtiyac duyulan yayın ikinci yarısında artır. Tyanşan çaylarının qidalanmasında qar və buzlaqlarla yanaşı əksərən yazda və payızda düşən yağış suları da mühüm rol oynayır. Lakin yağış suları səthdən tez buxarlandığından və bitki örtüyü vasitəsiylə transprasiya olduğundan onların çayların qidalanmasında rolu daha azdır. Təbiidir ki, dağ çaylarının sutoplayıcısı ancaq mütləq yüksəklikləri əhatə etdikcə, onların qidalanmasında yağış sularının payı artır. Lakin sutoplayıcılarının ancaq dağlarda yerləşən çaylarda belə yağış suları ilə qidalanma onların ümumi axımının 10–15 dən artıq leyildir. Onu da göstərmək lazımdır ki, Tyanşan çaylarının bir çoxunun maksimal sərfinin formalaşmasında sellərin və daşqınların yaranmasında qısa müddətli leysan yağışların əhəmiyyəti böyükdür.
Tyan-Şan

Qış mövsümündə çayların əsas qida mənbəyini yeraltı sular təşkil edir. Atbaşı, Keqen və Qərbi Aksayda və bir çox başqa çaylarda ümumi axımın 35 faizə qədərini yeraltı sular təşkil edir. Dağ ətəyi Şleyf zonalarında çıxan bulaqlardan başlanan kiçik çayların qidalanmasında yeraltı sular üstünlük təşkil edir. Çoxlu inkişaf edə bilən kiçik çaylar xalq arasında qarasu adlanır. Belə kiçik çaylar (qarasular) Qaraqoyun dərəsində, Orta Narın çökməsində və Qırğızıstanın dağlarının şimal yamacının dağətəyi hissəsində çox yayılmışdır. Torpaq örtüyü Tyanşan dağ sistemi uzun və mürəkkəb geoloji inkişaf yolu keçib tektonik hərəkətlərlə müxtəlif yüksəkliyə qaldırıldığından relyefin şaquli zonallığı yaranmışdır.
Tyan-Şan

Bu da öz növbəsində mövcud qurşaqlar üzrə torpaq örtüyünün müxtələfliyini yaratmışdır. Ərazinin torpaq örtüyü öz xüsusiyyətlərinə görə Orta Asiya və Mərkəzi Qazaxıstan torpaq - geobotaniki əyalətinə aid edilir. Tyanşan materik daxili səhralar zonasının orta hissəsində yerləşdiyindən və bura üçün iqlimin quraqlığı səciyyəvi olduğundan onun torpaq örtüyü ilə (həmçinin bitki örtüyü ilə), Monqolustanın, Şərqi Pamirin, Tibetin və eləcə də Aral və Balxaş boyunun torpaq örtüyü arasında böyük oxşarlıq vardır. Bütün dağlıq ölkələrdə olduğu kimi Tyanşanın da torpaq örtüyü şaquli qurşaqlığa tabe olub zonalar üzrə müxtəliflik yaradır. Biz aşağıda yüksəklik landşaft zonaları üzrə ərazidə yayılmış əsas torpaq tiplərinin qısa səciyyəsini verəcəyik. Düzənlik öndağlığın səhra zonası-dağətəyi maili düzənlikləri, dağ daxili çökəkliklərin diblərini və bir çox dağların ətək hissəsini tutub mütləq yüksəkliyi başlıca olaraq 800 – 1300 m arasında dəyişir.
Tyan-Şan

Bununla yanaşı səhralar fraqmentlər şəklində bəzi sahədə 2000 m — dən (Qərbi İssık — Kulda, Narın çayı dərəsində) yuxarı qalxa bilər. Bu zona üçün karbonatlı süxurlar üzərində inkişaf edən boz torpaqlar xarakterikdir. Relyefin mütləq yüksəkliyinin artması istiqamətində boz — qonur torpaqların, açıq, adi və tünd növləri bir — birini əvəz edir. Açıq və boz qonur torpaqlar başlıca olaraq səhra zonası üçün xarakterikdir. Adi və tünd boz qonur torpaqlar isə yarım səhra zonası üçün xarakterikdir. Bu torpaqlar öz mexaniki tərkiblərinə görə də çox müxtəlifdirlər.
Tyan-Şan

Kənd təsərrüfatının inkişafı cəhətdən bu torpaqların ən qiymətlisi gillicəli boz — qonur torpaqlardır ki, bunlarda mədəni suvarma əkinçiliyində geniş istifadə olunur. Gipsli boz — qonur torpaqların inkişaf etdiyi daşlı — qırıntılı səhralar üçüncü dövr və təbaşir yaşlı çay daşlarının, konqlomeratların, əhəng daşların, şistlərin yayıldığı sahələrdə inkişaf etmişdir ki, bunlar da müxtəlif duzlar və gips vardır. Düzənlik öndağlıq yarımsəhra zonasının torpaqları başlıca olaraq boz — qonur və qismən şabalıdı torpaqlar tiplərinə aid edilir. Boz — qonur torpaqlar əsasən lyos və lyosabənzər gillicələr üzərində inkişaf etmişdir. Səhra zonasından fərqli olaraq burada adi və boz — qonurtorpaqlar yayılmışdır ki, bunlarında tərkibində humusun miqdarı açıq boz qonur torpaqlarla nisbətən çoxdur. Adi boz qonur torpaqların tərkibində 1,5 % −2,5 %, tünd — bozqonur torpaqların tərkibində isə 3,5 % — dən çox humus vardır.
Tyan-Şan

Bu torpaqlar nisbətən yaxşı sukeçirmə və rütubət saxlama qabiliyyətinə malikdir. Adi boz — qonur torpaqlar Şimal və Daxili Tyanşan dağının ətəklərində və dağarası çökəkliklərində geniş yayılıb, terras düzənliklərini İssık-Kul və Narın çökəkliyini əhatə edir. Onların arasında mütlək yüksəklik 1600 – 2100 m arasında dəyişir. The Contemporary Atlas of China. 1988. London: Marshall Editions Ltd. Reprint 1989.
Tyan-Şan

Sydney: Collins Publishers Australia. The Times Comprehensive Atlas of the World. Eleventh Edition. 2003. Times Books Group Ltd. London. Xarici keçidlər Russian mountaineering site Arxivləşdirilib 2013-04-24 at the Wayback Machine Tien Shan Arxivləşdirilib 2008-06-09 at the Wayback Machine United Nations University (2009) digital video "Finding a place to feed: Kyrgyz shepherds & pasture loss": Shepherd shares family's observations and adaptation to the changing climate in highland pastures of Kyrgyzstan's Tian Shan mountains Accessed 1 December 2009
Vəfa Quluzadə

Vəfa Mirzəağa oğlu Quluzadə (21 dekabr 1940, Bakı – 1 may 2015, Bakı) — Azərbaycanın dövlət xadimi, politoloq, Xəzər Regionu Dövlətlərinin Siyasi Tədqiqatı Fondunun prezidenti və Azərbaycan Respublikasının Xarici siyasət məsələləri üzrə dövlət müşaviri. Vəfa Quluzadə 21 dekabr 1940-cı ildə Bakıda kasıb ailədə anadan olmuşdur. Onun atası ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru və professor Mirzəağa Quluzadə idi. Anası Yaqut Dilbazi şairə Mirvarid Dilbazinin bacısıdır. O, Qazax rayonunun Dilboz bəylərindən olan ruhani şair Seyid Nigarinin nəslindəndir. İkinci dünya müharibəsi illərində Qazax rayonunun Aslanbəyli kəndində böyümüşdür. Uşaqlıqda tərbiyəsi ilə əsasən nənəsi Cəvahir Dilbazi məşğul olub. Quluzadə nənəsin ona böyük təsirini belə izah edir: Bakıda öz sözlərinə görə, "beynəlmiləl bir həyətdə" böyümüş və rus dilini yaşadığı həyətdə "mükəmməl öyrənmişdir". Evləri zəbt olduğundan, 1946-cı ilə kimi ailəsi ilə Bakının Şors küçəsində (indi ki, Bəşir Səfəroğlu küçəsində) kommunal evlərdə yaşamışdır.
Vəfa Quluzadə

1958-ci ildə Bakı şəhəri 23 nömrəli tam orta məktəbi bitirərək Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Şərqşünaslıq fakültəsinə qəbul olmuş, 1963-cü ildə məzun olmuşdur. Universtitetdə Azərbaycanın keçmiş prezidenti Əbülfəz Elçibəylə bir yerdə oxumuş və onunla yaxşı dost olmuşdur. Vəfa Quluzadə Elçibəy haqqında xatirələrindən: Quluzadə iki il Azərbaycan radiosunda ərəb dilində verilişlər aparmışdır. Universtiteti bitirəndən sonra KQB tərəfindən sənədlərdə edilən qeydlərə görə ərəb ölkələrinə buraxılmamışdır. Sovet İttifaqında tələbə olarkən o, yay tətili zamanı kənd təsərrüfatı işlərində işləməyə məcbur olmuşdu.KQB sədrinin müavini Aydın Bünyadovun köməkliyindən sonra 1962–1964-cü illərdə SSRİ Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunun aspiranturasında təhsil almışdır. Dissertasiyasını müvəffəqiyyətlə müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi elmi adı almışdır. 1968-ci ildə Azərbaycan Kommunist Partiyasının üzvü olmuşdu. Hakimiyyətdən istefadan sonra o, Xəzər regionu dövlətlərinin siyasi tədqiqatı Fondunun prezidenti olmuş və fəaliyyətini mətbuatla qurmuşdu.
Vəfa Quluzadə

O, səfirliklərlə, diplomatlarla, xarici nümayəndələrlə görüşüb, xaricə konfranslara gedirdi. Qafqaz Universitetində və Azərbaycan Dillər Universitetində mühazirələri olmuşdur.2001-ci ildə Heydər Əliyevin dəvəti ilə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisində Qarabağ mövzusu ilə bağlı çıxış etmişdir. 1 may 2015-ci ildə Bakı şəhərində səhhəti qəflətən pisləşib və o, Bakıdakı xəstəxanalardan birinə yerləşdirlimişdir. Onun ürəyində şuntlama əməliyyatı keçirilib, əməliyyatdan sonra Quluzadə palataya yerləşdirlimişdir. Lakin bir az sonra onun səhhəti qəflətən pisləşib və ürək xəstəliyindən vəfat etmişdir. Onun cənazəsi Əjdərbəy məscidinə aparılıb.Vəfa Quluzadə 2 may 2015-ci ildə Yasamal qəbiristanlığında oğlunun məzarı yanında torpağa tapşırılıb. Onun vida mərasimində Demokratik Qüvvələrin Milli Şurasının sədri Cəmil Həsənli, AXCP lideri Əli Kərimli, millət vəkili Rasim Musabəyov, politoloq Eldar Namazov, aparıcı Mübariz Əsgərov, siyasətçi Pənah Hüseyn, eləcə də digər siyasətçilər və məşhur simalar iştirak edib. Şəxsi həyatı Ərəb, rus, ingilis və fars dillərini bilirdi.
Vəfa Quluzadə

Vəfa Quluzadə Azərbaycan mətbəxini, musiqini, xüsusən də muğam və cazı çox sevirdi. Xədicə Abbasovanın oxuduğu Sıravi Əhməd mahnısı onun sifarişi ilə yazılmışdır.Quluzadə rus ədəbiyyatını, xüsusən də İvan Buninin yaradıclığını və şeirlərini sevirdi. O, Qərb ədəbiyyatından Cek Londonu və Gi de Mopassanı, Azərbaycan ədəbiyyatında isə klassikanı bəyənirdi. Quluzadə Səməd Vurğunun "Azərbaycan" şeirini sevirdi. Mirvarid Dilbazi "Bütün nöqsanlarınla sevirəm səni" şeirini Vəfa Quluzadəyə həsr edib.Vəfa Quluzadənin ən sevdiyi şəhər — Bakı idi. O, bir müddət şəkərli diabetdən əziyyət çəkmişdir.Vəfa Quluzadə musiqi məktəbinin müəlliməsi Leyla Əhmədova ilə ailə həyatı qurmuş və ömrünün sonuna qədər onunla evli idi. Qızı-həkim Cəmilə Quluzadə, ABŞ universitetinin məzunu və Mirzə İbrahimovun gəlinidir, oğlu Murad Quluzadə Corc Vaşinqton Universitetinin məzunu, beynəlxalq siyasət və biznes üzrə mütəxəssis idi. Oğlu Murad 2010-cu ildə 36 yaşında ikən onkoloji xəstəlikdən vəfat etmişdir. İctimai-siyasi fəaliyyəti Diplomatik fəaliyyəti 1970-ci ildə Misirdəki SSRİ səfirliyində attaşe kimi işə başlamışdır. Quluzadə Misirdə çalışarkən SSRİ xarici işlər nazirinin I müavini və diplomat Vladimir Vinoqradov orada səfir idi. Ərəb-İsrail müharibəsinin getdiyi bir vaxtda Misir prezidenti Ənvər Sadatın SSRİ Xarici işlər naziri Andrey Qromıko ilə görüşündə iştirak etmişdir.Onun SSRİ Xarici İşlər Nazirliyindəki dosyesində belə yazılmışdır: O, 1973-cü ildə Heydər Əliyev ilə Azərbaycan Kommunist Partiyasının I katibi kimi Misirə gələndə tanış olmuşdur. 1973-cü ildə vətənə qayıdan Quluzadə Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsində işə başlamışdır.
Vəfa Quluzadə

Həmin illərdə Sov.İKP MK yanında İctimai Elmlər Akademiyasını bitirmişdir. O, Dağlıq Qarabağdakı münaqişənin həll olunması üzrə aparılmış danışıqlarda aktiv iştirak etmişdir. Azərbaycan-Ermənistan danışıqları zamanı nümayəndə heyətinə rəhbərlik etmiş, ATƏT-in sammitlərində, Cenevrə (1984) və İstanbulda keçirilmiş beynəlxalq konfranslarda, NATO-nun iclaslarında iştirak etmişdir. Bir müddət sonra Moskvada çalışandan sonra, 1987-ci ilə qədər Bakıda yaşamışdır. Həmin müddət Azərbaycanda mərkəzi komitədə Heydər Əliyevlə çalışmışdır. Yenidən diplomatik xidmətə qaytarılan Quluzadə Əlcəzairdəki SSRİ səfirliyinə məsləhətçi qismində göndərilmişdir. Dövlət müşaviri fəaliyyəti 1990-cı ildə Qara Yanvar faciəsi zamanı Əlcəzairdə olarkən Türkiyəyə və Əlcəzairə siyasi sığınacaq üçün müraciət eləsə də, onlar da SSRİ-i ilə münasibətlərə xələl gətirməmək üçün Quluzadyəyə siyasi sığınacaq verməkdən imtina etmişlər.Quluzadə 1990-cı ildə Azərbaycana qayıdır və əvvəlcə Əbülfəz Elçibəy, sonra isə Heydər Əliyev hakimiyyəti dövründə Azərbaycan Respublikasının xarici siyasət üzrə dövlət müşaviri işləmişdir. Bu zaman ərzində Quluzadə Azərbaycan xarici siyasətinin formalaşmasında yaxından iştirak etmişdir.
Vəfa Quluzadə

1999-cu ildə istefa verənə qədər Azərbaycan Respublikası Təhlükəsizlik Şurasının üzvü olmuşdur. Ayaz Mütəllibov hakimiyyətində fəaliyyəti 1990-cı ildə İstanbulda tanış olduğu və Kremldə işləyən yaxşı dostu Rafiq Nişanov (Özbəkistan KP MK-nın keçmiş I katibi) onu Moskvaya Qorbaçovun komandasına dəvət etdi. Quluzadə onun təkliyini qəbul etməyib, ona Azərbaycanda işləmək istədiyini demişdi. Nişanov Ayaz Mütəllibova bu barədə tapşırıq verdi. Bakıya qayıdanda Quluzadə Mütəllibovun qəbulunda oldu və o, Quluzadəyə iki yer təklif etdi: Mərkəzi Komitə və Prezident Aparatı. Quluzadə ikinci təklif seçib, prezidentlik strukturunda dövlət müşaviri olmuşdur. Əbülfəz Elçibəy hakimiyyətində fəaliyyəti 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasının prezidenti Əbülfəz Elçibəy Vəfa Quluzadəyə xarici işlər naziri postunu təklif etsədə, Quluzadə öz istəyi ilə dövlət müşaviri olmuş, Azərbaycanla Qərbin yaxınlaşdırmasında böyük rol oynamışdır. Elçibəy hakimiyyətinin dövründə Azərbaycanın keçmiş xarici işlər naziri Tofiq Qasımovun sözlərinə görə, Vəfa Quluzadə ABŞ-yə səfir göndərilməsini çox istəyirmiş.
Vəfa Quluzadə

Ancaq nazir Qasımov buna razılaşmayıb, Quluzadəni açıq partnomenklatura işçisi kimi qəbul edirdi. Tofiq Qasımov dövlət müşaviri vəzifəsini də Vəfa Quluzadəyə çox görürdü, ancaq Elçibəy müşavirini uzaqlaşdırmadı. Heydər Əliyev hakimiyyətində fəaliyyəti Onun 1994-cü ilin sentyabrın 20-də Bakıda "Əsrin müqaviləsi" imzalanmasında rolu olub. 1995-ci ildə "AMOKO" neft şirkətinin maliyyə dəstəyi ilə ABŞ prezidentinin milli təhlükəsizlik məsələləri üzrə keçmiş müşaviri Zbiqnev Bjezinski Bakıya gələndə onu Vəfa Quluzadə qarşılayır, Amerikanın təcrübəli diplomatını isə Hafiz Paşayev müşayiət edirdi.1999-cu il 8 oktyabrda, xarici işlər naziri Tofiq Zülfüqarov və prezident Heydər Əliyev administrasiyasının rəhbəri Eldar Namazovla bir vaxtda istefa verdi. İstefa ərəfəsində Quluzadə Heydər Əliyevə məktub yazaraq, 41 illik ağır işdən yorulduğunu və istirahət etmək, sağlamlığının qayğısına qalmaq istədiyini bildirmişdi. Lakin müşahidəçilər göstərilən səbəbləri diplomatik addım hesab edirlər. Onun bu hərəkətin Azərbaycan-Ermənistan danışıqlarından uzaqlaşdırılmasına etiraz kimi dəyərləndirilirdi. Vəfa Quluzadənin Heydər Əliyevə yazdığı yarımsəhifəlik məktub: Quluzadə dövlət müşaviri olarkən Heydər Əliyev administrasiyasının üzvlərindən (hətta daha aşağı vəzifə sahiblərindən belə) fərqli olaraq, prezidentin siyasi opponentlərinə qarşı çıxışlar etmirdi.
Vəfa Quluzadə

Bu da onun peşəkar imicini müəyyən edirdi. Siyasi mövqeyi Qərbpərəstlik Quluzadənin xarici siyasət baxışları geniş mənada realist idi. Bir çoxları Quluzadəni ancaq Rusiyanı tənqid edən Qərbpərəst siyasətçi adlandırsa da, Vəfa Quluzadənin ABŞ və Avropaya qarşı sərt fikirləri də olub. O, 2012-ci ildə "Azadlıq Radiosu"nu və Xədicə İsmayılı ABŞ-dən aslı olduğunu və bu dövlətin tapşırıqlarını icra etdiyində günahlandırmışdı. 2015-ci il 23 yanvarda verdiyi müsahibədə Vəfa Quluzadə bu hadisə ilə öz mövqeyini açıqlamışdır: Quluzadə Rusiyanı və İranı Azərbaycana qarşı aqressiv siyasət yürüdən imperiya sayırdı. O, hesab edirdi ki, Rusiya və İran indiki sərhədlərinin daxilində parçalanıb gedəcəklər. O, Azərbaycanda Rusiyanın beşinci kolonnasının qəti əleyhinə idi. Azərbaycanın Cənubi Azərbaycanla birləşməsini isə Quluzadə qaçılmaz hesab edirdi.O, İranı demokratik dövlətlər qrupuna daxil olmayan, ABŞ və İsrailə meydan oxuyan, bütün Qərb dəyərlərini yaxın buraxmayan, avtoritar yox, totalitar bir dövlət sayırdı. O, Azərbaycanın İsrail və Türkiyə ilə sıx münasibətlərinin tərəfdarı kimi çıxış edirdi. Ölkədaxili siyasi mövqeyi Quluzadə özünü nə iqtidar, nə müxalifət tərəfli görürdü.
Vəfa Quluzadə

Onun fikrincə, Azərbaycanda iqtisadi və dövlət strukturların hamısı SSRİ dövründə Heydər Əliyev tərəfindən formalaşdırılmışdı. Vəfa Quluzadənin sözlərinə görə, qısa müddətli Əbdürrəhman Vəzirovun hakimiyyəti "heç nə idi, o, heç nəyi dəyişə bilmədi". Vəfa Quluzadəyə görə, Ayaz Mütəllibovun dövründə bütün strukturlar Heydər Əliyevin yaratdığı strukturlar olduğundan, Heydər Əliyev hakimiyyətə gəlmiş və uğur qazanmışdır. Vəfa Quluzadənin izahında, Elçibəyin hakimiyyətə gəlməsi heç bir şeyə əsaslanmırdı. Onun fikrincə, Heydər Əliyev gəlməsəydi, dövlət baş tutmayacaqdı: Qarabağla bağlı mövqeyi Quluzadənin Qarabağla bağlı mövqeyi birmənalı idi. O, Qarabağ torpaqlarının işğalının problemi nə sülh, nə də hərb yolu ilə həll etmək mümkün olmadığını və "açar"ını Rusiyada görürdü. O, iddia edirdi ki, Dağlıq Qarabağın işğalı Barbarossa planından daha qəddar idi, çünki ermənilər işğal etdikləri ərazilərdə evləri məhv ediblər. Quluzadə Dağlıq Qarabağın tam muxtar statusuna qəti əmin idi və ümid edirdi ki, günlərin birində Ermənistana işğala son qoyması şərti ilə BTC-yə qoşulmağı təklif edəcək. O, hesab edirdi ki, Ermənistanın Xəzərin mineral resurslarından fayda götürməsi onun Avropaya inteqrasiyasına kömək edəcək.
Vəfa Quluzadə

Vəfa Quluzadənin sözlərinə görə, 1999-cu ildə Azərbaycan və Ermənistan sülh müqaviləsi bağlamağa yaxın idilər, amma bu Rusiyanın xoşuna gəlmədi. Dinə olan münasibəti Quluzadə Qurana və Məhəmməd Peyğəmbərdən gələn hədislərə dəxli olmayan ritualların heç birini qəbul etmirdi. O, öz ad gününü keçirmirdi və bunu İslamla əlaqələndirirdi. Vəfa Quluzadə hafiz idi və Quranı çətin və ağır dövründə oxumağı sevirdi. O, dinə olan münasibətini müsahibələrin birində bildirir: 1994-cü ildə Səudiyyə Ərəbistanında Kəbə evinin içində Heydər Əliyevlə birlikdə namaz qılmışdır. Vəfa Quluzadə barədə olan fikirlər "Dərin məntiqi, maraq doğuran siyasi nəticələri, vətənpərvərliyi onun əsas xarakteristikası idi. Cəsarətli və vətənpərvər çıxışları ilə istənilən auditoriyanı ələ ala bilirdi." — Aydın Mirzəzadə "O, ən yaxşı növ bir diplomat idi." — Tomas de Vaal "Azərbaycanın Henri Kissinceri" — Eldar Namazov Biblioqrafiya Yol ayrıcında (2012) Xarici keçidlər Vəfa Quluzadənin son oğulluq borcu Yaddan çıxmayan Vəfa Quluzadə
Almaniya bayrağı

Almaniya bayrağı — Almaniya Federativ Respublikasının bayrağıdır. Eninə 3 bərabər parçadan ibarətdir. Bu parçalar ardıcıllıqla qara, qırmızı və sarı rənglərdən ibarətdir. Bayrağın rənglərini 1813-cü ildə Napoleona qarşı müharibədə Prussiyanın həm maddi həm də əsgər baxımından yaşadığı sıxıntılara görə Lütçovun öndərliyi ilə tərkibini əsasən universitet tələbələrinin təşkil etdiyi könüllü Freikorps (azad korpus) birliyi qurulmuşdur. Maddiyyat baxımından zəif olduqlarına görə müxtəlif rənglərdə olan əsgər uniformaları əsasən başdan ayağa qara idi. Uniformanın düymələri isə sarı rəngdə və düymələrin altında qalan parçanın da qırmızı olması bu gün mövcud olan Almaniya bayrağının yaranmasına səbəb oldu. Bu hadisə Almaniya bayrağının tarixi olaraq qəbul edilir. 7 iyun 1950-ci ildə alınan qərara əsasən rənglərin mənası bərabərlik, ədalət və azadlıq olaraq təsdiqlənmiş və 3:5 proporsiyasında Almaniya dövlətinin rəsmi bayrağı olmuşdur.
İsfəndiyar Vahabzadə

İsfəndiyar Bəxtiyar oğlu Vahabzadə (4 avqust 1954, Bakı) — filologiya elmləri doktoru, professor, diplomat, Moldova Respublikası Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü. İsfəndiyar Vahabzadə 4 avqust 1954-cü ildə Bakıda anadan olmuşdur. 1971–1976-cı ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsində təhsil almışdır. 1986–1988-ci illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində oxumuşdur. 2002–2004-cü illərdə Azərbaycan Dillər Universitetinin və Ali Diplomatiya Kollecinin müəllimi olmuşdur. Filologiya elmləri doktoru, professor və Moldova Respublikası Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvüdür.
İsfəndiyar Vahabzadə

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (1996) və Belarus Yazıçılar İttifaqının, eləcə də Belarus Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. Fars, dari, türk və rus dillərini bilir. Bəxtiyar Vahabzadənin oğludur. Diplomatik fəaliyyəti 1976–1979-cu illərdə İranın Hərbi Nazirliyində hərbi tərcüməçi işləmişdir. 1979–1983-cü illərdə Azərbaycan Komsomolunun Mərkəzi Komitəsində baş referent vəzifəsində çalışmışdır. 1983–1985-ci illərdə Əfqanıstanda hərbi tərcüməçi (SSRİ Müdafiə Nazirliyi) tərcüməçi vəzifəsində işləmişdir.
İsfəndiyar Vahabzadə

1 iyul 1997-ci il tarixində İsfəndiyar Vahabzadəyə Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfir vəzifəsi verilmiş, Azərbaycan Respublikasının Pakistan İslam Respublikasındakı Fövqəladə və Səlahiyyətli səfiri təyin olunmuşdur. O bu vəzifədən 28 iyun 1999-cu il tarixində geri çağırılmışdır.İsfəndiyar Vahabzadə 28 iyun 1999-cu il tarixində Azərbaycan Respublikasının BMT-nin Cenevrə şəhərindəki bölməsində və digər beynəlxaq təşkilatlar yanında daimi nümayəndəsi təyin edilmişdir. Bu vəzifədən 19 oktyabr 2001-ci il tarixində geri çağırılmışdır.İsfəndiyar Vahabzadə İlham Əliyev prezident seçildikdən sonra, 2004-cü ilin fevral ayının 23-də Azərbaycan Respublikasının Xarici Ölkələrdə Yaşayan Azərbaycanlılarla İş üzrə Dövlət Komitəsi sədrinin müavini təyin edilmişdir. 27 may 2005-ci il tarixində Azərbaycan Respublikasının Moldovada Fövqəladə və Səlahiyyətli səfiri təyin olunmuş, bu səbəbdən 1 iyul 2005-ci tarixində Azərbaycan Respublikasının Xarici Ölkələrdə Yaşayan Azərbaycanlılarla İş üzrə Dövlət Komitəsi sədrinin müavini vəzifəsindən azad edilmişdir. 20 aprel 2011 tarixində vəzifəsindən geri çağırılmış və həmin gün Azərbaycan Respublikasının Belarus Respublikasındakı Fövqəladə və Səlahiyyətli səfiri vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 26 may 2011-ci il tarixində eyni zamanda Müstəqil Dövlətlər Birliyinin nizamnamə və digər orqanları yanında daimi səlahiyyətli nümayəndəsi təyin edilmişdir.
İsfəndiyar Vahabzadə

6 dekabr 2016-cı ildə İsfəndiyar Vahabzadə Azərbaycan Respublikasının Belarus Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri və eyni zamanda Azərbaycan Respublikasının Müstəqil Dövlətlər Birliyinin nizamnamə və digər orqanları yanında daimi səlahiyyətli nümayəndəsi vəzifələrindən geri çağırılmışdır. Siyasi fəaliyyəti 1985–1986-cı illərdə Azərbaycan Komsomolunun Mərkəzi Komitəsində baş referent vəzifəsində çalışmışdır. 1988–1990-cı illərdə Bakı şəhər Partiya Komitəsinin təşkilat işi şöbəsində təlimatçı vəzifəsində, 1990–1991-ci illərdə Bakı Şəhər Səbail rayonunun İcraiyyə Komitəsində Sədr vəzifəsində işləmişdir. 1991–1994-cü illərdə Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyində şöbə müdiri olaraq çalışmışdır. 7 iyul 1994-cü ildə İsfəndiyar Vahabzadə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirinin müavini vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1 iyul 1997-ci il tarixində vəzifəsindən azad edilmişdir.
İsfəndiyar Vahabzadə

Partiya fəaliyyəti İsfəndiyar Vahabzadə 2019-cu ildə Əli İnsanovun rəhbərliyi ilə təşkil olunan Haqq Ədalət Partiyası Təşkilat Komitəsinin üzvü olmuş və 25 yanvar 2020 tarixində partiyanın Təsis Konfransında partiya sədrinin müavini və İdarə Heyətinin üzvü seçilmişdir.5 noyabr 2022-ci il tarixində Haqq Ədalət Partiyasının sədri Əli İnsanov prezident İlham Əliyevin apardığı siyasəti birmənalı dəstəklədiyini açıqlamışdır. Bu açıqlamanın ardınca 7 noyabr 2022-ci il tarixində partiyanın sədr müavinləri İsfəndiyar Vahabzadə, Qüdrət Quliyev və partiya sədrinin müşaviri Nuridə Hidayət partiyadan istefa verdiklərini elan etmişdirlər. Ədəbi və elmi fəaliyyəti Ədəbi fəaliyyətə 70-ci illərdən başlamışdır. Dövri mətbuatda klassik ədəbiyyatın, müasir ədəbi-tənqidi fikrin problemləri haqqında məqalələr dərc etdirmişdir. "Süleyman Rüstəmin yaradıcılığında cənub mövzusu"nda namizədlik, "Məhəmməd Hadi və XX əsr Azərbaycan romantizmi" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir (1983). "Süleyman Rüstəm və Cənub mövzusu" (1986), "Millətimin imzası" (1982) və "Sanma taleyindən küskündür şerim" (1995) kitabları, yüzdən artıq el-mipublisistik məqalələri çap olunmuşdur.
İsfəndiyar Vahabzadə

1996-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Mükafatları Belarus Yazıçılar İttifaqının "Qızıl Qələm" ordeni ilə təltif edilmişdir. Xarici keçidlər İsfəndiyar Vahabzadə: "Belarus həmişə Azərbaycanı dəstəkləyib" – MÜSAHİBƏ (az.) // 24 aprel 2015. İsfəndiyar Vahabzadə: "…15 aydır işsizəm, bu yandan da deyirlər Bəxtiyar Vahabzadənin oğlu yağ-bal içində üzür" (az.) // 7 aprel 2018.
Əzələ

Əzələ — insan və heyvanların bədənində hərəkəti təmin edən strukturlar. İnsan skeletinin ətrafı elastik əzələlərlə əhatələnib. Skelet və əzələlər bədənin formasını müəyyənləşdirir. Hərəkəti təmin edən əzələlər skeletə bağlıdır. Əzələlər lifli quruluşdadır.
Əzələ

Əzələ lifləri birləşib əzələ dəstələrini yaradır. Üzəri pərdəylə örtülmüş əzələ dəstələri də sümüklərə və oynaqlara bağlıdır. Əzələlər, lifli quruluşu sayəsində sıxılıb boşalaraq sümükləri hərəkətə gətirir. İnsanın təkcə üzündə 40-dan artıq əzələ var. Bu əzələlər sayəsində insan sifətində müxtəlif mimikalar yaranır.
Əzələ

Başqa heç bir canlının üzündə bu sayda əzələ yoxdur. İnsanın ən hərəkətli əzələləri göz əzələləridir. Göz əzələləri gündə təxminən 100.000 dəfə sıxılır. Ən güclü əzələlər çənə, ən böyük əzələlər isə omba əzələləridir. Əzələlər bizim bədənimizin hissələrini hərəkətə gətirir.
Əzələ

Əzələlərin 2 müxtəlif tipi var. Birinci tip əzələlər ancaq sizin beyniniz əmr edəndə işləyir. Siz stulu qaldıranda beyniniz sizin əllərinizdə və ayaqlarınızda olan əzələlərə siqnal göndərir. Bütün bu əzələlər bir yerdə işləyirlər və siz stulu qaldıra bilirsiniz. Əzələlərin ikinci qrupu isə hətta siz yatanda belə işləyir.
Əzələ

Mədənizin əzələləri qidanı həzm edir, ürəyinizin əzələləri isə qanı damarlara qovmaqda davam edir. Əzələlər həm dartılır, həm də yığılır. Buna görə də onlar cüt-cüt -antaqonist əzələ cütləri şəklində işləyirlər. Bir əzələ gəriləndə digəri açılır. QEYD: İnsan orqanizmində 640 əzələ var, onlardan hər biri bədənin müəyyən yerini hərəkətə gətirir.
Əzələ

Əzələlərin fəaliyyəti Əzələlərin içində sinir ucları mövcuddur. Hərəkət etmək istədiyimiz zaman beynimiz, əzələmizə sıxılmasını söyləyən bir əmr göndərər. Sıxılan əzələ, bir sümüyü çəkərək onu hərəkət etdirər. Əzələlər sıxılarkən eyni zamanda şişər və sərtləşər. Bir əzələ sıxılarkən onun tərsi olan əzələ boşalar.
Əzələ

Əzələ növləri Əzələlərin anatomik strukturlarına və iş xüsusiyyətlərinə görə üç növü mövcuddur. Eninəzolaqlı və ya sklet əzələ; Saya əzələ; Ürək əzələsi. Eninəzolaqlı əzələlər (skelet əzələləri) Eninəzolaqlı əzələ hüceyrələri, uzun və silindr şəklində hüceyrələrdir. Bir əzələ teli boyunca birdən çox nüvə mövcud olur. Əzələ hüceyrələrinin sərhədləri müəyyən deyil və sitokinez (sitoplazma bölünməsi) görülmür.
Əzələ

Beynin idarəsində, iradi çalışırlar. Düz kassa nisbətlə daha sürətli sıxılırlar. Oynaq qıçlılardakı əzələlər bu tipdəndir. Eninəzolaqlı əzələ liflərində açıq və tünd bantlar, xüsusi zülalların fərqli nizamda sıralanmasından meydana gələr. Bu zülallar aktin (açıq) və miyozin (tünd) dir.
Əzələ

eninə zolaqlı əzələ toxuması mənşə quruluş prinsipi və funksional cəhətdən saya əzələ toxumasından fərqlənirmezenximdən inkişaf eden sayatoxumasından fərqli olaraq eninəzolaqlı əzələ toxuması mezodermaadan inkişaf edir Eninəzolaqlı əzələ toxumasının inkişafı rüşeymi həyatın erkən mərhələlərində başlayır. Eninəzolaqlı əzələdə 3 cür təqəllüs olur: tək təqəllüs, dişli təqəllüs və hamar təqəllüs. Saya əzələlər Düz əzələ hüceyrələri mərmi şəklində olub, qeyri iradi çalışarlar. Sıxılmaları yavaş və nizamlıdır. Bunlarda yığılma və boşalma eninəzolaqlıya nisbətən gec olur.
Əzələ

Bunlarda hamar təqəllüs müşahidə edilir. Onurğalılarda həzm, tənəffüs, dövran, artıma və boşaldam sistemlərinin divarların tapılar. Oynaq qıçlılar xaric, onurğasız heyvanlar düz əzələlərə malikdir. Hər hüceyrədə bir dənə nüvə əzələsi mövcuddur. Ürək əzələsi (miokard) Ürəyin əzələ qişası miokard — (lat.
Əzələ

myocardium) ürəyin qalın, qüvvətli və əhəmiyyətli qişasıdır. Miokard miofibrillərin xüsusiyyətlərinə görə eninə zolaqlı əzələlərdən hesab olunmasına baxmayaraq, quruluş və fizioloji cəhətcə onlardan (sklet əzələlərindən) tamamilə ayrılır. Miokard sklet əzələlərindəki kimi dəstələr əmələ gətirməyib, əksinə şaxələnirlər və bir-birilə birləşirlər; odur ki, ürək əzələsi ümumiyyətlə, top (simplast) şəklini alır. Fizioloji cəhətcə ürək əzələsi qeyri-iradidir və ritmik yığılma qabiliyyətinə malikdir. Mədəciklərdə, ətli atmalarda və məməyəbənzər əzələlərdə əzələ lifləri artıq dərəcədə bir-birilə çarpazlaşaraq kələflər əmələ gətirirlər və özləridə endokarda yaxın təbəqələrdə çox vaxt sıx olurlar.
Əzələ

Miokardı təşkil edən əzələ lifləri arasında zəif diferensasiya etmiş Purkinye liflərinə təsadüf olunur. Miokard ürək divarı qalınlığının 7/10-ni təşkil edir. Qulaqcıqların əzələ qişası iki qatdan təşkil olunmuşdur: səthi və dərin. Səthi əzələ qatı köndələn əzələ liflərindən ibarət olub, hər iki qulaqcığı əhatə edir. Dərin qat isə hər qulaqcıq nahiyəsində müstəqildir, ilgəyəbənzər və həlqəvi liflərdən ibarətdir.
Əzələ

Qulaqcıqlar sistola etdikdə həlqəvi liflər yığılaraq, büzücü əzələ kimi, venaların ağzını möhkəm sıxırlar və nəticədə qulaqcığın sistolası zamanı qanın venalara qayıtmasına mane olurlar. Mədəciklərin əzələ qişası üç qatdan ibarətdir: səthi-boylama, orta-həlqəvi və dərin boylama qat. Bunların gördüyü iş qulaqcıqlarınkından olduqca artıqdır; qulaqcıqların vəzifəsi ağciyərlərdən və bədəndən qanı alıb mədəciklərə; sağ mədəciyin vəzifəsi onlara gələn qanı kiçik qan dövranına, sol mədəciyin vəzifəsi isə — böyük qan dövranına verməkdir. Sol mədəciyin divarı soğ mədəciyin divarından üç dəfə qalındır (sol mədəciyin divarının qalınlığı 10–15 mm, sağ mədəciyin isə 3–5 mm-ə bərabərdir). Bunun səbəbi mədəciklərin vəzifəsi ilə əlaqədardır.
Əzələ

Sol mədəcik qanı böyük dövrana (uzaq məsafəyə) və sağ mədəcik kiçik dövrana (yaxın məsafəyə) yeritdiyi üçün, təbii ki, sol mədəcik sağdan qüvvətli olmalıdır. Səthi qatın əzələ liflərinin ürək zirvəsində burulmasından ürək burulqanı — (lat. vortex cordis) əmələ gəlir. Dərin boylama qatı təşkil edən liflər səthi boylama qat liflərinin məbədi olub, yuxarıya doğru qayıdırlar və yenə də lifli halqalara bağlanırlar. Orta həlqəvi əzələ qatı hər mədəcikdə müstəqildir və özüdə həlqəvi liflərdən təşkil olub səthi və dərin qatların arasında yerləşmişdir.
Əzələ

Həlqəvi qat xüsusən sol mədəcikdə inkişaf etmişdir. Mədəcikarası arakəsmənin qurluşuna gəldikdə orada da üç qata rast gəlinir: sağ, sol və orta qat. Sağ qat sağ mədəciyə, sol qat sol mədəciyə və orta qat hər ikisinə aiddir. Qulaqcıqlarla mədəciklərin əzələ qişaları qulaqcıq-mədəcik dəstəsi — (lat. fasciculus atrioventricularis) vasitəsilə bir-birilə rabitədədirlər.
Paronim

Paronim (q.yun. παρα-, ὄνομα — "ad") — tərkibində bir hərfə görə fərqlənən sözlərə deyilir. Səslənməsinə görə bir-birinə oxşar olan sənəd – sənət, süfrə – sürfə, qəlb – qəlp, məhsul – məsul, mətn – mətin, əmr – əmir, atlaz – atlas, əsr – əsir, şahid – şəhid, xeyr – xeyir, həyat – həyət, ahəng – əhəng və s. kimi sözlər omonim deyil, çünki yazılışları fərqlidir. Məhz belə sözlər omonim deyil, paronim adlanır. Həmçinin bax
1993

3 yanvar — ABŞ prezidenti Corc Buş və Rusiya prezidenti Boris Yeltsin tərəfindən ilk nüvə silah müqaviləsinin imzalanması. 3 fevral - Azərbaycanla Gürcüstan arasında strateji tərəfdaşlıq yönündə ilk sənədin - «Dostluq, əməkdaşlıq və qarşılıqlı təhlükəsizlik haqqında» müqavilənin imzalanması. 13 fevral - Azərbaycan Respublikası ilə İordaniya (ölkəmizin müstəqilliyini 1991-ci il 28 dekabrda tanıyıb) arasında diplomatik münasibətlər yaradılması. 13 fevral - Azərbaycan Respublikası ilə Sudan (ölkəmizin müstəqilliyini 1991-ci il 28 dekabrda tanıyıb) arasında diplomatik münasibətlər yaradılması. 2 aprel — Kəlbəcər rayonunun Ermənistan ordusu tərəfindən işğal olunması. 5 aprel - Azərbaycan Respublikası ilə Malayziya arasında diplomatik əlaqələrin yaradılması. 30 aprel - BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı ilə bağlı 822 nömrəli qətnamə qəbul edilməsi.
1993

26 may - Azərbaycan Respublikası ilə Madaqaskar Demokratik Respublikası arasında diplomatik münasibətlərin yaradılması. 4 iyun - Gəncədə Azərbaycan ordusunun keçmiş korpus komandiri Surət Hüseynovun başçılıq etdiyi hərbi qüvvələrlə hökumət qüvvələri arasında silahlı toqquşmanın baş verməsi. 10 iyun - NATO-ya üzv və tərəfdaş ölkələrin məşvərət qurumu olan Şimali Atlantika Əməkdaşlıq Şurası tərəfindən BMT Təhlükəsizlik Şurasının 822 saylı qətnaməsini (30 aprel 1993) dəstəkləyən bəyanat qəbul edilməsi. 11 iyun - Azərbaycan Respublikası ilə Belarus Respublikası arasında diplomatik münasibətlərin yaradılması. 15 iyun - Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Ali Sovetinin sədri seçilməsi. 23 iyul — Ağdam rayonunun Ermənistan ordusu tərəfindən işğal olunması. 3 avqust - Bakıda ilk beynəlxalq peyk rabitə sisteminin açılışı.
1993

23 avqust — Füzuli rayonunun Ermənistan ordusu tərəfindən işğal olunması. 23 avqust — Cəbrayıl rayonunun Ermənistan ordusu tərəfindən işğal olunması. 23 avqust — Talış-Muğan Muxtar Respublikasının süqutu 29 avqust - Prezident Ə.Elçibəyə etimad haqqında referendum keçirilməsi. 31 avqust — Qubadlı rayonunun Ermənistan ordusu tərəfindən işğal olunması. 24 sentyabr - Azərbaycan Respublikasının Müstəqil Dövlətlər Birliyinə (MDB) daxil olması. 29 oktyabr — Zəngilan rayonu Ermənistan ordusu tərəfindən işğal olunması. 1 noyabr - Dövlət Müdafiə Şurasının yaradılması.
1993

Zəngilan rayonu ərazisində Arazboyu Dövlət Təbiət Yasaqlığının yaradılması. Qəbələ rayonu ərazisində Qəbələ Dövlət Təbiət Yasaqlığının yaradılması. AMEA -nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun təsis edilməsi. Netta Barzilay—İsrailli müğənni; Eurovision 2018 Mahnı Müsabiqəsinin İsrail təmsilçisi və qalibiOktyabr: Omer Adam—İsrailli müğənni (22 okt) Sevda Erginci—türk aktrisasıNoyabr: Hande Erçel — türk aktrisası Janil OkoyevaDekabr: Melis Sezen—türk aktrisası 17 aprel — Turqut Özal, Türkiyə Respublikasının 8-ci prezidenti. 7 fevral — Şövkət Ələkbərova, Azərbaycanın xalq artisti,müğənni. 27 fevral — Lillian Qiş 17 dekabr — Mirzə İbrahimov, Azərbaycanın xalq yazıçısı.
Gülçiçəklilər

Gülçiçəklilər (lat. Rosales) — bitkilər aləminə aid bitki dəstəsi. İkiləpəli bitkilərin əsası, nisbətən polimorf olan gülçiçəklilərdən başlayır. Onlar inkişaf etibarilə çoxbudaqlı olub, budaqlarının çoxu ikinci inkişaf dərəcəsində dayanmışdır. Bu sıranın fəsilə və yarımfəsilələrinə daxil olan növlərin əksəriyyətində çiçək yatağı çökək və yumurtalıq yuxarıda olur. Sıranın nisbətən sadə quruluşlu fəsilə və yarımfəsilələrinə mənsub olan növlər, ləçəklərinin sərbəst, erkəkcikləri, toxumluqları və ləçəklərinin çox olması ilə fərqlənir. Bundan sonrakı fəsilələrdə isə çox vaxt bitişik ləçəklilik və az toxumluluq aydın nəzərə çarpır. Sıranın demək olarki, bütün nümayəndələrindən çiçək yanlığı beştiplidir, çoxunun isə çiçəyi ikicinslidir.
Gülçiçəklilər

Çiçək üzvləri dairəvi düzülmüşdür, aktinomorf və ya ziqomorfdur. Çiçək yanlığı adətən ikiqatlıdır. Erkəkcikləri çiçək yanlığın sayı qədərdir və ya çoxdur.Gul ciceklilerde çeyirdek ,findiqça ve s.kimi meyve tipleri olur. Dişiciyi əmələ gətirən meyvəyarpaqları bir və ya bir neçədir, sərbəst və ya bitişikdir. Çiçək yatağı çox zaman genəlmiş, qabarıq və ya çökəkdir. Hər iki halda çiçək yanlığı yarpaqları və erkəkciklər çiçək yatağının kənarına bitişmiş olur. Alça, gavalı, şaftalı, göyəm, badam və sairənin toxumluqları bir, alma, armud, əzgil və sairənin isə bir neçə olur. Meyvələri çox müxtəlifdir.
Gülçiçəklilər

Bu sıranın bəzi nümayəndələrində, məsələn, böyürtkənkimilərdə (Rubus), çiyələkkimilərdə (Fragaria) və sairədə erkəkciklərin, bəzən də meyvəyarpaqlılarının çoxluğu və sərbəstliyin, genişliyin apokarplığı, burğu üzrə düzülüşü, çiçək yatağının qabarıqlığı kimi ibtidailik əlamətləri, gülçiçəklilər sırasının çoxmeyvəlilər sırası ilə eyni mənşəli olduğunu göstərir. Görünür ki, meyvəlilərin qədim əcdadından böyük bir budaq ayrılaraq gülçiçəklilər sırasına başlanğıc olmuşdur. Gülçiçəklikimilər sırasının nümayəndələri arasında ibtidailik əlamətləri olanlarla bərabər, alilik əlamətləri olanları da çoxdur. Alma, armud, əzgil, yemişan və s. çiçəklərin həşərat vasitəsilə çarpaz tozlanmaya yaxşı uyğunlaşması, yumurtalığın çiçək yatağına girib onun divarları ilə bitişərək aşağı yumurtalıqları çiçək əmələ gətirməsi, alça, gavalı, ərik, şaftalı, göyəm və s. çiçək yatağının qədəh şəkli alaraq dişicik yanlıqlı çiçək əmələ gətirməsi və s. Bu kimi xüsusiyyətlər alilik əlamətləridir. Həmin sıranın nümayəndələri arasında yuxarı yumurtalıqdan aşağı yumurtalığa və çiçəklərində müntəzəmlikdən qeyri-müntəzəmliyə doğru keçidlər olması, onun çox təbii bir sıra olduğunu göstərir. Sıranın demək olar ki, bütün nümayəndələrində çiçək yanlığı beştiplidir, çoxunun isə çiçəyi ikicinslidir. Çiçək üzvləri dairəvi düzülmüşdür, aktinomorf və ya ziqomorfdur. Çiçək yanlığı adətən ikiqatlıdır.
Gülçiçəklilər

Erkəkcikləri çiçək yanlığın sayı qədərdir və ya çoxdur. Dişiciyin əmələ gətirən meyvəyarpaqları bir və ya bir neçədir, sərbəst və ya bitişikdir. Çiçək yatağı çox zaman genəlmiş, qabarıq və ya çökəkdir. Hər iki halda çiçək yanlığı yarpaqları və erkəkciklər çiçək yatağının kənarına bitişmiş olur. Alça, gavalı, şaftalı, göyəm, badam və s. nin toxumluqları bir, alma, armud, əzgil və s.-nin isə bir neçə olur. Meyvələri çox müxtəlifdir. Nümayəndələri yarpaqaltlıqlı və ya yarpaqaltsızlıqsız olur. Yarpaqları əksərən burğu üzrə düzülmüşdür.
Gülçiçəklilər

Gülçiçəkkimilər sırasına dovşankələmi (Crassulaceae), daşdələnlər (Saxifragaceae), gülçiçəklilər (Rosaceae) fəsilələri daxildir. Bu fəsilələr ilk baxışda çox müxtəlif görünsələr də, keçid formaları ilə bir-birilə sıx əlaqədardır. Beləliklə, sıra tam genetik bir qrup təşkil edir. Digər tərəfdən, həmin sıraya mənsub olan daşdələn fəsiləsi narçiçəkkimilər sırasına o qədər yaxındır ki, təsnifatçılardan bir çoxu daşdələn fəsiləsini və başqa fəsilələri narçiçəklilər sırasına daxil edir və onları gülçiçəklilərdən ayrılırlar. Bəzi botaniklərə görə gülçiçəklilər narçiçəklilərlə bir sırada birləşdirilib, sonra yarımsıralara bölünməlidir. Müasir fəsilələri aşağıdakılardır: Barbeyakimilər (Barbeyaceae) Çətənəkimilər (Cannabaceae) Dirachmaceae (Dirachmaceae) İydəkimilər (Elaeagnaceae) Tutkimilər (Moraceae) Gülçiçəyikimilər (Rosaceae) Murdarçakimilər (Rhamnaceae) Qarağackimilər (Ulmaceae) Gicitkənkimilər (Urticaceae)
Ellips

Ellips (q.yun. ἔλλειψις — endirmə, çatışmazlıq) — müstəvi üzərində fokuslar adlanan iki nöqtədən məsafələrinin cəmi sabit olub, fokuslar arasındakı məsafədən böyük qalan nöqtələrin həndəsi yeri. Ellipsin kanonik tənliyi Düstur ilə təyini və Ellipsin kanonik tənliyi: x 2 a 2 y 2 b 2 Xüsusi halda x 2 y 2 çevrəsi alınar. Əlaqəli təyinləri Ellips fokusları vasitəsilə keçən və ucu ellipsə uzanan AB parçası, bu ellipsin böyük oxu adlanır. Böyük oxun uzunluğu yuxarıda göstərilən tənlikdə 2a-ya bərabərdir. CD parçası - perpendikulyar ellipsin böyük oxunun mərkəzindən keçən və elliə uzanan ox, ellipsin kiçik oxu adlan larının kəsişmə nöqtəsi oadl Abbasov eli 1706anır. Müstəvi üzərində ixtiyari nöqtənin fokuslardan ibarət r 1 {\displaystyle r_{1}} r 2 {\displaystyle r_{2}} məsafəsi bu nöqtənin fokal radiusları adlanır.
Ellips

Məsafə tənliyi: | F 1 F 2 | 2 Bu təyin fokus məsafəsi adlanır. c a 1 − b 2 a 2 təyini eliptik ölçü adlanır. Ellipsin diametri onun mərkəzindən keçən vətərdir. Ellipsin diametri 2 xüsusiyyətə malikdir: vətərin ortası paralel olaraq birinci diametrdən ikinci diametrə qədər uzanır. Bu halda və vətərin ortası paralel olaraq ikinci diametrdən, birinci diametrə qədər uzanır. İxtiyari nöqtədə ellipsin radiusu (mərkəzdən bu nöqtəyə qədər olan məsafə) aşağıdakı düstur ilə hesablanır: a b b 2 cos 2 ⁡ φ + a 2 sin 2 ⁡ φ b 1 − e 2 cos 2 ⁡ φ {\displaystyle \varphi } — bu nöqtənin radius-vektoru ilə absis oxu arasında qalan bucaqdır. b 2 a fokus parametri fokusdan keçən vətər ilə ellipsə perpendikulyar böyük oxun uzunluğunun yarısına bərabərdir.
Ellips

Kiçiyin uzunluqlar ilə və böyük yarımoxlar arasındakı əlaqə ellipsin sıxma əmsalı və ya eliptiklik adlanır: Xüsusiyyətlər Fokuslardan birində olan mənbədən əks etdirilən işıq şüaları ikinci fokusda kəsişəcək. Fokuslardan kənar olan ixtiyari mənbədən ellipsə əks etdirilən şüalar heç bir fokusda kəsişməyəcək. Əgər ellipsin fokusları F 1 {\displaystyle F_{1}} F 2 {\displaystyle F_{2}} -sə, — onda ellipsə aid olan ixtiyari X nöqtəsi ilə toxunan arasındakı bucağı, F 1 {\displaystyle (F_{1}X)} düzü ilə bu toxunanın F 2 {\displaystyle (F_{2}X)} düzü arasındakı bucağa bərabərdir. Ellipsdən keçən iki paralel düz xətt parçaları həmişə ellipsin mərkəzindən keçir. Bu da ellipsi pərgarın köməyi ilə qurmağa imkan verir. Beləki, xətlər ilə ellipsin mərkəzi, oxları, zirvələri və fokusları asan qurulur. Astroid, ellipsin evolyutasıdır.
Mançester Yunayted FK

Mançester Yunayted (ing. Manchester United) — İngiltərə Premyer Liqasında Mançester şəhərini təmsil edən titullu ingilis futbol klublarından biridir. Ləqəbi "Qırmızı şeytanlar" olan bu futbol klubu 1878-ci ildə "Nyuton Hit" adı ilə təsis olunmuş, 1902-ci ildə adını "Mançester Yunayted" olaraq dəyişdirmişdir. 1910-cu ildən etibarən öz ev oyunlarını Mançester şəhərində yerləşən Old Trafford stadionunda keçirir. "Mançester Yunayted" indiyə qədər ingilis futbol klubları arasında ən çox titul qazanan klub kimi tarixə adını yazdırmışdır. Klub 21 dəfə İngiltərə Premyer Liqasını, 12 dəfə İngiltərə Federasiya Kubokunu, 5 dəfə İngiltərə Liqa Kubokunu, rekord sayda — 21 dəfə İngiltərə Milli Futbol Superkubokunu, 3 dəfə UEFA Çempionlar Liqasını, 1 dəfə UEFA Avropa Liqasını, 1 dəfə UEFA Kuboklar Kubokunu, 1 dəfə UEFA Superkubokunu, 1 dəfə Qitələrarası kuboku və 1 dəfə də FİFA Klublararası Dünya Kubokunu qazanmışdır. 1998–99 mövsümündə klub Avropada qızıl het-trik gerçəkləşdirən ilk ingilis klubu kimi futbol tarixinə keçmişdir. 2016–17 mövsümündə UEFA Avropa Liqasını qazanmaqla UEFA tərəfindən təşkil olunan hər üç turnirdə çempion olan beş klubdan biri və mümkün olan bütün titulları qazanan yeganə ingilis klubu olmuşdur.Yunayted həmçinin XX (20-ci) əsrin ən uğurlu 2 klubundan biridir. 1958-ci ildə Münhen şəhərində baş vermiş aviafaciə nəticəsində klubun yalnız səkkiz futbolçusu sağ qalmışdır. Buna baxmayaraq, 1968-ci ildə Mett Basbinin rəhbərliyi altında çıxış edən "Mançester Yunayted" Avropa kubokunu qazanan ilk ingilis klubu olmuşdur.
Mançester Yunayted FK

Aleks Ferqyuson 1986–2013-cü illər aralığında 13 dəfə İngiltərə Premyer Liqası, 5 dəfə İngiltərə Federasiya Kuboku və 2 dəfə UEFA Çempionlar Liqası da daxil olmaqla baş məşqçi kimi bu klubla birlikdə 38 titul qazanmışdır. "Mançester Yunayted" 2016–17 mövsümündə illik 676.3 milyon avroluq gəliri ilə dünyanın ən gəlirli futbol klubu olmuş və 2018-ci ildə 3.1 milyard funt-sterlinq dəyərlə dünyanın ən dəyərli futbol klubu seçilmişdir. Hal hazırda klubun ümumi dəyəri 5 milyarddan çoxdur. Həmçinin azərkeşlərinin sayına görə dünyanın ən çox sevilən klubudur. Azerkeşlərin sayı isə 1 milyarda yaxındır. Çox hissəsi Amerika və Asiya zonasındandır. Klubun səhmləri 2005-ci ilin may ayında London fond birjasında Malkolm Qleyzer tərəfindən təqribən 800 milyon funt-sterlinq qarşılığında satın alınmışdır. "Mançester Yunayted" dünyada ən çox azarkeşə sahib olan klublardan biridir. Bu klubun əsas rəqibləri "Mançester Siti", "Arsenal", Liverpul, "Lids Yunayted" futbol klublarıdır. Klub Mançester şəhərinin dəmiryol fəhlələri tərəfindən 5 mart 1878-ci ildə Newton Heath (L & Y.R.)
Mançester Yunayted FK

F.C. adı altında yaradılmışdır. Klubun ilk rəngləri yaşıl və qızılı idi. 1892-ci ildə klub Futbol liqasına daxil olur və dəmiryol stansiyasından ayrılaraq müstəqil olur. 1902-ci ildə 2500 funtdan çox borcla iflas həddinə çatır. Klubu iflasdan yerli pivə istehsalçısı Con Henri Deyvis xilas edir. O klubu alır və kluba kapital qoyur. 26 aprel 1902-ci ildə klubun adı dəyişdirilərək rəsmən "Manchester United" olur. Eyni zamanda klubun rəngləri də yaşıl-qızılıdan qırmızı-ağa dəyişdirilir. 1906-cı ildə "United" Birinci diviziona yüksəlir və 1907/08 mövsümündə özünün ilk çempion titulunu qazanır. 1908-ci ildə "Manchester United" öz tarixində ilk dəfə İngiltərə superkubokunu, 1909-cu ildə isə özünün ilk İngiltərə kubokunu əldə edir.
Mançester Yunayted FK

1910/11 mövsümündə "United" ikinci dəfə Birinci divizionun çempionu olur. Bundan sonrakı 41 il ərzində bu onlara müyəssər olmur. Həmin ildə klub özünün yeni "Old Trafford" stadionuna köçür. Növbəti onillikdə klub yeni titullar qazana bilmir və 1922-ci ildə İkinci diviziona düşür. 1925-ci ildə "Manchester United" Birinci diviziona qayıdır, ancaq klub yalnız yerini qorumaq uğrunda mübarizə aparır. 1931-ci ildə yenidən İkinci diviziona yuvarlanır. İkinci Dünya müharibəsindən əvvəlki səkkiz il ərzində "United" divizionlar arasında yerdəyişmələr edir. 1934-cü ildə tarixi ərzində ən zəif nəticəni göstərir və İkinci divizionda 20-ci yeri tutur. Müharibədən əvvəlki son mövsümü (1937/38)isə klub Birinci divizionda 14-cü yerdə bitirir. Basbinin uşaqları İkinci Dünya Müharibəsindən sonra klubun baş məşqçisi Ser Mett Basbi təyin olunur.
Mançester Yunayted FK

Basbi çox güclü bir komanda düzəldir. Onun rəhbərliyi altında klub iki il dalbadal – 1956 və 1957-ci illərdə İngiltərə çempionu olur. 1958-ci ildə böyük bir faciə baş verir. Fevralın 6-da Almaniyanın Münhen şəhərində klubun təyyarəsi qəzaya uğrayır. Qəza nəticəsində klubun 8 oyunçusu həlak olmuş, digər oyunçular və məşqçi heyəti(o cümlədən Met Basbi) sağ qalmışdır. Çoxları bu hadisədən sonra klubun zəifləyəcəyini söyləyirdi. Lakin Basbi sağ qalmış oyunçulardan və gənclərdən güclü bir komanda düzəltmiş və onu 1965 və 1967-ci illərdə çempion etmişdir. Bundan sonra klubda bir durğunluq baş vermiş və 30 ilə yaxın bir müddətdə klub İngiltərə çempionluğuna həsrət qalmışdır. Bu uğursuzluq komandanın sükanına ser titullu digər bir şəxsin gələcəyinə qədər davam etmişdir. 1986-cı ildə kubun baş məqçisi Ser Aleks Ferqyuson təyin olunur.