LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Skarlatina

Streptokokların parçalanma məhsulları və onların toksinlərinin təsiri ilə orqanizmin sensibilizasiyası baş verir. Onlara qarşı antimikrob və antitoksiki antiteller yaranır. Dəri səthinə perpendikulyar istiqamətdə gedən xırda kalibrli dəri damarlarının kəskin genişlənmələri isə skarlatina zamanı xarakter nöqtəvari dəri səpgilərinin yaranmasına səbəb olur. Bütün bədən səthində yarananbu səpkilərnazik dəri nahiyələrində daha aydın görünür. Dəridə ocaqlı hiperemiya, parakeratoz şəklində buynuz distrofiya görünür.
Skarlatina

Daxili üzvlər içərisində ən çox zədələnən ürək, böyrək və qaraciyər olur. Bu üzvlərdə parenximatoz zülal və piy distrofiyaları, intersitisial toksiki iltihab inkişaf edir. Stromada damarlar boyunca eozinofil qarşılıqlı limfo-histiositarinfiltrasiya baş verir. Xəstəliyin formaları Klinik gedişindən və klinik-morfoloji xüsusiyyətlərindən asılı olaraq skarlatinanın 3 forması ayırd edilir: yüngül, orta və ağır. Yüngül formada 4–5 gün müddətində davam edir və 3–4 günə yox olur.
Skarlatina

Orta forma təxminən 30% hallarda olur ki, bu zaman bütün xarakter əlamətlər müşahidə olunur. Ağır forma özü də hansı patogenetik istiqamətin üstünlük təşkil etməsindən asılı olaraq ağır toksiki skarlatina, ağır septiki skarlatina, ağır toksiko-septiki skarlatina olmaqla 3 qrupa bölünür. Bu zaman əlamətlər digər formalara nisbətən daha kəskin şəkildə nəzərə çarpır. Bəzən hətta ölümlə nəticələnə bilər. Ümumilikdə ağırlaşmalar toksiki, septiki və allergik olmaqla 3 qrupa bölünür.
Hacı Davud Müşkürlü

Hacı Davud 1680-ci ildə Dədəli kəndində doğulub. Bəzi mənbələr isə onun Dağıstanın Jaba kəndində doğulduğunu deyir. Uşaqlığından o ağlı və cəsarəti ilə seçilirdi. Artıq 1710-1720-ci illərin mənbələrində o, “bək və ləzgi sahib” kimi qeyd olunur. Hacı Davud Dədəli kəndində geniş torpaqlara sahib idi və təsərrüfatda əkinçilik və təsərrüfat heyvanları yetişdirməklə məşğul idi. Ləzgilər arasında bu torpaqlar indi də Davud torpağı adlanır. O, doğma dili ləzgi dilindən əlavə ləzgilər arasında böyük hörmətə malik olan ərəb dilini, bunlardan əlavə olaraq fars və türk dillərinidə bilirdi.
Hacı Davud Müşkürlü

Məkkəyə həcc ziyarətindən sonra Hacı rütbəsi almış, daha sonra Ləzgistan və Şirvan kimi bölgələrdə imamlıq etmişdir. Rus zabiti olan İ.Q.Qerber öz əsərində onun haqqında belə yazır: 18-ci əsrin əvvəllərində Səfəvilər tənəzzül dövrünü yaşayırdı. Dövlət xəzinəsi boşaldığına görə şah hakimiyyəti vergilərin miqdarını qaldırmışdı. Bundan əlavə olaraq Qafqazda dövlət adamlarının özbaşınalığı artmışdı. Xalq artıq buna üsyan edirdi. Bunun üzərinə Qızılbaş-Şiələr sünnilərə qarşı terrora əl atdılar.
Hacı Davud Müşkürlü

Bu dövrdə Qafqazda terror hökm sürürdü. 18-ci əsrin əvvələrində Şirvanda olmuş yezuit Con Baptist Laman yazırdı: Bu dövrdə Sünnilərin ruhani lideri olan Hacı Davud dağılmış üsyançı dəstələrini bir orduda birləşdirə bildi. Hacı-Davud müttəfiqlər axtarmaq üçün Dağıstana getdi və burada bəzi Dağıstan feodallarını, xüsusən də Saxurlu Əli-Sultanı, Kaytaqlı Əhməd xanı, Qazikumuxlu Surxay xanı öz yanına çəkə bildi. 1711-ci ildə Hacı Davud Quba xanlığının Şabran və Xudat kimi iri Şirvan şəhərlərini ələ keçirdi. Şiə olan Quba xanı Sultan Əhməd Xan və onun bütün qohumları edam edildi. Sultan Əhməd xanın tərəfdarları yalnız onun kiçik oğlu Hüseyn Əli xanı xilas edə bildilər.
Hacı Davud Müşkürlü

Payızda Hacı Davud müttəfiq qoşunları ilə birləşərək Şamaxını mühasirəyə aldı, lakin güclü müqavimətlə qarşılaşaraq mühasirəni götürməyə məcbur oldu. 1712-ci ilin yazında Hacı Davudun dəstələri yenidən Şamaxıya yaxınlaşdılar. Şamaxı bəylərbəyi və ordusu açıq döyüşdə üsyançıları məğlub etmək niyyətində idi. Şəhər yaxınlığında gedən şiddətli döyüş zamanı Səfəvi qoşunları tam məğlubiyyətə uğradı: fars-qızılbaş ordusunun bir hissəsi düz döyüş meydanında məhv edildi, digəri isə qaçdı, bəylərbəyin özü öldü. Üsyançılar geri çəkilənləri təqib edərək şəhərə soxuldular. Şamaxının alınması 1712-ci ildə I Pyotrun manifestində belə dərc edilmişdir: Həbs olunması və ikinci üsyan Səfəvi hakimiyyəti də öz növbəsində getdikcə alovlanan üsyanı yatırmaq üçün çıxılmaz tədbirlər görürdü. 1719-cu ilin sonunda onlar Hacı Davudu tutaraq Dərbənd həbsxanasına salmağa belə nail oldular və o, tezliklə oradan qaça bildi.
Hacı Davud Müşkürlü

Farslara qarşı mübarizənin ilk illərinin təcrübəsi ona əldə edilən uğurları tənqidi qiymətləndirməyi və hərbi əməliyyatları diqqətlə hazırlamağı öyrətdi. Hacı Davud Dərbənd həbsxanasından qaçdıqdan sonra yenidən üsyanın başına keçdi. Hacı Davudun Səfəvilərə qarşı apardığı təbliğat öz təsirini göstərdi. Ağsaqqalların rəhbərliyi ilə Kürə, Tabasaran, Samur vadisi, Saxur, Car-Balakən, Şəki, Bərdə və bir sıra başqa yerlərdən dəstələr gəldi. Bəzi Şirvan feodalları da anti-fars hərəkatına, xüsusən də qohumları şahın əmri ilə edam edilən Qutkaşen məliki İbrahimdə cəlb edildi. 1720-ci ilin iyununda Hacı Davudun ordusu Şabranı mühasirəyə aldı.
Hacı Davud Müşkürlü

Şəhər mühasirəyə dözə bilmədi və alındı. İyulda Xudat tutuldu. Bu uğurlardan az sonra Qaytaqlı Əhməd xan və Qazıqumuxlu I Surxay xan öz qoşunları ilə Hacı-Davudun yanına gəldilər. Avqustda onların birləşmiş ordusu üçüncü dəfə Şamaxını mühasirəyə aldı, lakin onu ala bilmədilər. Lakin Şamaxı Davud-bəy tərəfindən talan edildi. 1720-ci ilin sonunda Səfəvilərə qarşı üsyan şərqi Qafqazın böyük hissəsini təşkil edirdi.
Hacı Davud Müşkürlü

Fars və qızılbaş orduları demək olarki Şamaxıda, Bakıda və Dərbənddə kilidlənmişdilər. Bölgədə Səfəvilərin hakimiyyətləti zəiflədikcə üsyançılar güclənirdi. Beləki, əvvəlki üsyandan fərqli olaraq üsyançılar yalnız şah torpaqlarına hücum etmirdilər. Artıq qazandıqları torpaqları mühafizə edirdilər. 1721 ci ildə Hacı Davudun Həştərxan Qubernatoru A.P.Volınskiyə yazdığı məktubda ondan rus tacirlərinə xam ipək müqabilində onun mülklərinə qurğuşun və dəmir gətirməsinə icazə verməyi xahiş etdi. Cavab olaraq məktubunda Volınski Hacı Davuda Rusiya vətəndaşlığını qəbul etmək istəyini soruşdu, sonra I Pyotra yazdı: Rus Çarlığı Dərbəndin böyük ticarət yolunun üzərindən keçdiyi üçün və onlar Hacı Davuda güvənmədikləri üçün təklifi qəbul etmədilər.
Hacı Davud Müşkürlü

1721-ci il avqustun 10-da Hacı Davud müttəfiqləri ilə birlikdə Səfəvilərin Şirvanda əsas qalası olan Şamaxını yenidən mühasirəyə aldı. Avqustun 25-də şəhər ilə tutuldu. Əsir düşən Şirvan bəylərbəyi Həsənəli xan edam edildi. Şəhərin bütün şiə əhalisi qılıncdan keçirildi. Lakin üsyançılar ermənilərə, yəhudilərə və əcnəbilərə toxunmadılar. Bunu Alban Katolikosu Yesai Həsən-Cəlalyan və ingilis səyyahı Conas Hanveyin əsərləri təsdiqləyir.
Hacı Davud Müşkürlü

Lakin Rusiyanın İrandakı səfiri S.Abramov və Rusiyanın Türkiyədəki səfiri İ.İ.Neplyuyevin ifadəsinə görə, varlı şiələrə sığınacaq verdikləri və üsyançılara müqavimət göstərdiklərinə görə 300 rus taciri qarət edildi və öldürüldü. Rus tacirlərinin qarət edilməsi ilə bağlı bir çox qeyri-müəyyənlik var: əksər ekspertlər bunun 1721-ci ildə baş verdiyinə inanırlar; lakin bəziləri, o cümlədən hadisələrin müasiri F.İ.Soimonov, XVIII əsr tarixçisi İ.İ.Qolikov, həmçinin XIX əsr tarixçiləri Abbasqulu ağa Bakıxanov və P.Q.Butkov belə hesab edirlər ki, 1712-ci ildə Şamaxının tutulması zamanı rus tacirləri qarət edildi. Hacı Davudun Şirvanı alması ilə bölgənin digər xanları təşvişə düşmüşdülər. Şirvandan sonra İmam Davudun onların üzərinə gəlməsindən çəkinən Çuxursəəd(İrəvan) və Qarabağ xanları öz ordularını birləşdirib onun üzərinə yürümək qərarına gəldilər. Bunun haqqında Alban Katolikosu Yesai Həsən-Cəlalyan yazır: 1721-ci ilin payızında Hacı Davud Kürün keçidində İrəvan və Gəncə bəylərbəylərinin 30 minlik ordusunu məğlub etdi. Ordusunun böyük hissəsinin itirildiyini görən xanlar öz paytaxlarına qaçdılar.
Hacı Davud Müşkürlü

Qaçan ordunun bir hissəsi və Gəncə Xanı II Uğurlu xan Ziyadoğlu-Qacar Gəncə şəhərinə daxil oldu: Bu qələbədən sonra Hacı Davud Qafqaz Albaniyasının qədim paytaxtı Bərdəni (Partav) aldı. Bu qələbədən sonra Hacı Davud Krım xanı vasitəsilə Türk Sultanı III Əhməd ilə danışıqlara başladı. Bu hadisədən sonra Rus İmperatoru I Pyotr Rusiyanın Türkiyədəki səfiri olan Neplyuyevə yazaraq ondan Türk sultanının Hacı Davudun təklifini qəbul etməsinin qarşısını almağını əmr etdi. Pyotrun özünün kansler G.İ.Qolovkinə yazdığı məktubda Hacı Davudun Türklər tərəfindən dəstəklənməsinin qəbul olunmaz olduğunu deyir. 1722-ci il aprelin 21-də Rusiyanın İstanbuldakı (Konstantinopol) səfiri Neplyuyev baş vəzir İbrahim paşanın yanına gələrək, üsyançı ləzgilərin Şamaxıda rus tacirlərinə hücum edərək onları xaraba qoyduğunu, bunun üçün rus çarının şahdan razılıq tələb etdiyini bildirdi. Böyük vəzir təsdiqlədi ki, həqiqətən də üsyançılar kömək üçün bizə üz tutdular.
Hacı Davud Müşkürlü

Lakin Rusiya səfirinin təqdim etdiyi arqumentlərə cavab olaraq onu əmin etdiki, Rus İmperatoru tam razı olmayana qədər biz onlara kömək etməyəcəyik. 1722-ci ilin yazında Hacı-Davud Gəncəni mühasirəyə aldı. Rusiyanın dəstəyindən bəhrələnən Kartli kralı VI Vaxtanq 40 minlik ordu ilə şəhərin köməyinə gəldi. Bunu bilən Hacı-Davud VI Vaxtanqın ordusu ilə vuruşmaqdan çəkindi və on ikinci gün Gəncənin mühasirəsini qaldırdı. Hacı Davud dövlətinin paytaxtı olmuş Şamaxıya doğru irəliləmək üçün şahdan dəfələrlə əmr almasına baxmayaraq VI Vaxtanq onu təqib etmədi. 1722-ci il mayın 30-da 17 günlük mühasirədən sonra Hacı Davud Ərdəbili alıb talan etdi.
Hacı Davud Müşkürlü

Oktyabrda Hacı-Davud Rusiyanın Xəzəryanı bölgələrə hərbi yürüşü zamanı ruslar tərəfindən işğal edilmiş Dərbəndi mühasirəyə aldı və onun ətrafındakı əraziləri talan etdi. 31 dekabr 1722-ci ildə Osmanlı Sultanı III Əhməd Hacı Davudu Osmanlı vətəndaşlığına qəbul etdi. Ona xan titulu və ali hökmdar kimi Şirvan, Şəki, Ləzgistan və Dağıstan üzərində hakimiyyət verildi. O Krım xanı hüququnu qazandı(İmperiya içində vassal krallıq). Hacı Davud, Bədrəddin Əli bəyin dediyinə görə, Carın zadəgan əhlini də idarə edirdi. Eyni zamanda, Adil-Girey Tarkovskinin vasitəçiliyi ilə Şirvanda və Şəkidə hakimiyyətə iddialı olan Qazıqumuxlu I Surxay xan 1722-ci il dekabrın 12-də Rusiya ilə danışıqlara girdi, və artıq 1723-cü ildə o, mülklərinə basqın edərək Hacı Davudla müharibəyə başladı.
Hacı Davud Müşkürlü

1722-1723-cü illərin sonunda Hacı Davudun səyləri ilə yaradılmış dağlı feodal hökmdarlarının anti-Səfəvi koalisiyası praktiki olaraq dağıldı. Böyük feodal hökmdarlarından yalnız Əli Sultan Tsaxurski onu dəstəkləməkdə davam edirdi. Səfəvilərə qarşı koalisiyanın dağılması kontekstində Hacı Davud digər feodal hökmdarlarını da öz tərəfinə çəkməyə çalışır, bəzən hədə-qorxu və basqınlara əl atırdı. Xüsusilə, 1722 və 1723-cü illərdə rus qoşunlarına qarşı çıxmaqdan imtina etdikləri üçün Tabasaran Maisumunun mülkləri, o cümlədən sonuncuların iqamətgahı olan Xuçni kəndi dağıdıldı. Osmanlı məmuru Bədrəddin Əli bəyin bildirdiyinə görə, Hacı Davud Təbrizi ələ keçirmiş, lakin ərzaq ehtiyatı yetərli olmadığından geri çəkilmək məcburiyyətində qalmışdır. Belə ki, o, “Qaimə” əsərində yazır: İstanbul Müqaviləsi və Xan kimi tanınması 1724-cü il iyunun 13-də İstanbulda (Konstantinopol) Zaqafqaziyanın Rusiya və Osmanlı imperiyaları arasında bölünməsi haqqında müqavilə imzalandı: Osmanlı İmperiyası Rusiyanın Xəzəryanı vilayətlərini İran tərəfindən könüllü olaraq ona verilmiş kimi tanıdı; Rusiya Zaqafqaziyanın qalan hissəsini Osmanlı İmperiyası kimi tanıdı.
Hacı Davud Müşkürlü

Hacı Davud Krım xanının hüququnu, yəni Osmanlı İmperiyasının tərkibində vassal hökmdar hüququnu aldı. Ona sultanın xüsusi fərmanı, qoşa muncuqlu paşa rütbəsi (birinci dərəcəli), quyruqlu bayraq, 30 min çervon pul verildi. Müqavilənin ikinci şərtinə görə, Şirvan xanın iqamətgahı Şamaxıya xüsusi xanlıq statusu verildi. Lakin Şamaxı xanı Osmanlı dövlətinə tabe olmaqdan imtina edərsə və ya şamaxılılar üsyana qalxarsa, Osmanlı ordusunun Şamaxıya daxil olmasına icazə verilirdi. Lakin Osmanlı ordusu Küru keçməzdən əvvəl bunu rus ordularının komandanlığına bildirməlidir. Bundan sonra hər iki imperiya Davud Xanın yaratdığı dövləti tanıdı.
Hacı Davud Müşkürlü

Amma Davud xan müqavilənin şərtləri ilə razılaşmırdı. Buna səbəb Rusiyanın işğal etdiyi Xəzəryanı sahələr təsərrüfat üçün əlverişli yerlər idi. Böyük ticarət yollarıda buralardan keçdiyi üçün Davud xan dövlətin iqtisadi cəhətdən geri qalacağını anlamışdı. Şirvan Xanı kimi səlahiyyətləri Qazıqumuxlu Surxay xan müqaviləni tanımaqdan imtina etdi, ona görə də Şirvan xanlığı Davud xana yox, məhz ona verilməli idi. Osmanlı dövləti başda bu istəklərə qulaq asmırdı. Amma sonradan Davud xanın müstəqil hərəkət etməsindən çəkinərək onu dövlətin başından aldı. Və Surxay xanı onun yerinə gətirdi. Davud xan bunu qəbul etmədi və Şirvan xanlığı vəzifəsini yerinə yetirməyə davam etdi.
Hacı Davud Müşkürlü

1725-ci ildə Sarı Mustafa Paşanın komandanlığı ilə türk ordusu Rusiya ilə ötən il bağlanmış müqavilənin şərtlərinə zidd olaraq Şirvana soxuldu. Lakin Hacı-Davud onu Kür çayı yaxınlığında məğlub etdi. Bu dövrdə Davud xan xarici siyasət fəaliyyəti bütünlüklə qonşu dövlətlərin aqressiv istəklərinin qarşısını almağa və müstəqillik əldə etməyə yönəlmişdi. Türklər bundan öz maraqları naminə istifadə etməyə çalışırdılar. Rusiya da ona qarşı düşmənçilik edirdi. Dağıstan feodal hökmdarlarının dəstəyini itirən Hacı Davud özünü tamamilə siyasi təcrid vəziyyətinə saldı.
Hacı Davud Müşkürlü

Amma belə şəraitdə də o, müstəqil siyasət yürütməkdə davam edirdi. Davud xan bütün hərəkətlərinə görə təkcə ləzgilərin deyil, Şərqi Qafqazın digər sünni xalqlarının da geniş dəstəyinə arxalanırdı. Amma müharibənin bərbad olduğu ölkədə, xarabalıq və yoxsulluq şəraitində əhalinin dəstəyi sonsuz ola bilməzdi. Hacı Davud bunu başa düşdü və xalqın ağır vəziyyətini yüngülləşdirmək üçün əlindən gələni etdi. Bunun üçün əsasını ipəkçilik təşkil edən ölkə iqtisadiyyatını dirçəltmək lazım idi: ipək fabrikləri bərpa olundu; ticarət canlandı, bunu İ. G. Gerber sübut edir. Lakin ölkənin iqtisadi dirçəlişinin qarşısında xeyli çətinliklər dayandı: Şirvanın şərqi Xəzər rayonları, Bakı və Dərbənd kimi mühüm ticarət-iqtisadi mərkəzlərlə yanaşı, Müşkür və Şabran kimi taxılla zəngin vilayətlər də Rusiya tərəfindən işğal edildi.
Hacı Davud Müşkürlü

Ölkənin iqtisadi dirçəlişinə Türkiyənin davamlı intriqaları və bəzi Dağıstan feodallarının basqınları mane olurdu. Şirvanın iqtisadiyyatının bərpası ilə paralel olaraq Davud xan ölkədə siyasi nüfuzunun gücləndirilməsinində qayğısına qaldı. Sünnilik dövlət dini elan edildi. Yeni hökumət strukturlarının yaradılması istiqamətində tədbirlər həyata keçirildi. Rusiyanın işğal etdiyi bölgələrdə yaşayan sünnilər şirvan ərazisinə köç edirdilər. Dövlət dini sünnilik olan Şirvandaki şiələr isə şərqdə Rusiyanın işğalında olan ərazilərə köç edirdilər.
Hacı Davud Müşkürlü

1727-ci ildə Davud xan ikinci dəfə Rusiya ilə danışıqlara başladı. Lakin ruslar Türkiyə ilə müqaviləni pozmaq istəmədiklərini əsas gətirərək Davud xanı dəstəkləməkdən yenə də imtina etdilər. Tezliklə general Rumyantsevin komandanlığı ilə rus qoşunları Xəzər dənizindən 40 verst (44 kilometr) aralıda, Bəlbələ çayının sahilində Davud xan tərəfindən 1720-ci ildə əsası qoyulmuş Təngə (Sabrum) qalasına hücum etdi. Qalanın müdafiəsinə Davud xanın oğlu Süleyman bəy başçılıq edirdi. Həmin il II Şah Təhmasib Muğan Sultanı vasitəsi ilə müttəfiqlik münasibətlərinə girmək təklifi ilə Davud xana müraciət etdi. Hacı Davud müttəfiqlərə ehtiyacı olsa da şahdan imtina etdi.
Hacı Davud Müşkürlü

Tezliklə rus qoşunlarının komandanlığı şahın Hacı Davudu öz tərəfinə çəkmək cəhdindən xəbərdar oldu. Sürgün edilməsi və ölümü 1728-ci ilin mayında Davud xan türk sultanı tərəfindən Gəncədəki danışıqlara dəvət olunur. Hacı Davud bu dəvəti qəbul edir və ailəsi, o cümlədən dörd oğlu və iki qardaşı və ətrafı ilə oraya gəldi. Lakin onun müstəqillik istəyi və nəzarətsizliyi Türkiyə hakimiyyətini qorxuya saldı, ona görə də Gəncəyə gəldikdən sonra həbs edildi və oktyabrın 5-də ailəsi və yaxınları ilə birlikdə Türkiyəyə aparıldı. Əvvəlcə Rodosa, sonra isə Geliboluya sürgün edildi. Digər məlumatlara görə, Hacı-Davud Kiprə sürgün edilmişdir.
Hacı Davud Müşkürlü

O, təxminən 1735-1736-cı illərdə vəfat edib. Xatirəsi və Mirası Olduqca əlverişsiz şəraitdə və çətin coğrafiyada olmağına baxmayaraq, Hacı Davudun milli və dini azadlıq hərəkatı öz təsirini göstərmişdi. Hacı Davudun dövründən sonra indiki dövrə qədər ləzgilər və dağıstan xalqları müstəqillik uğrunda bir çox savaş keçirmişdir. Hacı Davud bir çox tarixi şəxsiyyətə ilham qaynağı olmuşdur. O hal hazırda dağıstan xalqlarının milli qəhrəmanı olaraq anılır. Ləzgilər ona Böyük Ata kimi müraciət edirlər.
Hacı Davud Müşkürlü

Hacı Davudun aforizmləri Xalq heç vaxt günahkar deyil — lider günahkardır. Qılınc yarası sağalar, sözdən gələn yara — yox. Əgər it dişləyirsə, ona ya sümük, ya da çubuq lazımdır. Ləzgi, ləzgini necə görmək istəyirsən, elə ol! Cəsarətli başlanğıc qələbəni yaxınlaşdırır. Kiçik bir bıçaq böyük adamı yerə yıxır.
Hacı Davud Müşkürlü

Yumruğa yumruqla, şilləyə xəncərlə cavab ver. Müsəlmanın Allahın qəzəbindən başqa qorxusu yoxdur! Düşmən güclü olanda hiyləgərlik imdadına çatır. Düşmən daha güclüdürsə, hiylənizi kəskinləşdirin. Ənvər Çingizoğlu, Hacı Davud Müşkürlü, "Soy" elmi-kütləvi dərgi, 2009, № 8, səh.40–47; Ənvər Çingizoğlu, Gəncə-Qarabağ əyaləti tarixinə dair sultan hökmləri (1727–1730-cu illər), Bakı, "Mütərcim", 2013, 272 səh. Abbas-Quli-Ağa Bakıxanov.
Hacı Davud Müşkürlü

Xəzər dənizi sahillərində aşağı korpus (1722-1735). - M.: Quadriga; Rusiya Daxili İşlər Nazirliyinin birgə redaksiyası, 2010. - 381 s. V. N. Leviatov. 18-ci əsr Azərbaycan tarixinə dair oçerklər. - B.: Red. AN Az.
Hacı Davud Müşkürlü

SSR, 1948. - 190 s. F.M.Əliyev. XVIII əsrin birinci yarısında Azərbaycanda İran əleyhinə etirazlar və türk işğalına qarşı mübarizə. - B.: Elm, 1975. - 230 s. X. X. Ramazanov, A. R. Şıxsəidov. Cənubi Dağıstanın tarixinə dair esselər.
Müqəddəs Roma imperiyası

Müqəddəs Roma imperiyası (lat. Sacrum Imperium Romanum; alm. Heiliges Römisches Reich) — əsası 962-ci ildə Almaniya imperatoru I Otto tərəfindən qoyulmuş və 1806-cı ilə qədər mövcud olmuş imperiya. Bu imperiya erkən orta əsrlər ərzində inkişaf etməyə başlamış və 1806-cı ildə Napoleon müharibələri dövründə süquta uğramasına qədər Qərbi və Mərkəzi Avropa regionlarında mövcud olmuş çoxmillətli imperiya idi. 962-ci ildən sonra imperiyanın ən böyük ərazisi Almaniya krallığı hesab olunsa da, bu imperiyanın ərazisinə Bohemiya krallığı, Burqundiya krallığı, İtaliya krallığı və bir çox başqa ərazilər də daxil idi.25 dekabr 800-cü ildə Papa III Leonun Frank kralı Böyük Karlı imperator təyin etməsi ilə birlikdə 476-cı ildə qədim Qərbi Roma İmperiyasının süqutundan üç əsr sonra bu titul yenidən Qərbi Avropada canlandırıldı. Titul 888-ci ilə qədər, həmçinin 896-cı ildən 899-cu ilə qədər Karolinqlər sülaləsində qaldı. Həmin tarixdən etibarən İtaliya idarəçiləri bu titul uğrunda vətəndaş müharibəsinə daxil oldu və sonuncu italyan iddiaçı I Berenqarın 924-cü ildə ölümünə qədər bu mübarizə davam etdi. 962-ci ildə özünü Böyük Karlın davamçısı hesab edən I Ottonun imperator təyin edilməsi nəticəsində "imperator" titulu yenidən canlandı və imperiyanın mövcudiyyətini qoruduğu növbəti səkkiz əsr boyunca davam etdi. Bəzi tarixçilər Böyük Karlın tacqoyma tarixini imperiyanın başlanğıcı kimi qəbul etsə də, başqa tarixçilər I Ottonun hakimiyyətə gəlməsini başlanğıc qəbul edir.Müqəddəs Roma imperatoru ənənəvi olaraq səsvermə ilə seçilsə də, tez-tez imperiyaya daxil olan sülalələrin nəzarəti altında seçilirdi.
Müqəddəs Roma imperiyası

Adətən imperiyanın ən yüksək rütbəli zadəganları olan alman şahzadələrindən biri "Romalıların kralı" seçilirdi və həmin seçilmiş şəxs sonradan Papa tərəfindən imperator təyin olunurdu. Papa tərəfindən tacqoyma mərasimi XVI əsrə qədər davam etmişdir. İmperiya Fransanın qərbində formalaşmış siyasi birləşmə səviyyəsinə heç vaxt çatmadı, bunun əvəzində yüzlərlə alt bölmədən ibarət olan mərkəzləşdirilməmiş, məhdud seçkili monarxiyaya çevrilmişdir: krallıqlar, knyazlıqlar, hersoqluqlar, qraflıqlar, knyaz-yepiskoplar, azad imperial şəhərlər və malikənələr. İmperatorun səlahiyyətləri məhdud idi. İmperiyanın daxilindəki müxtəlif hökmdarlar, lordlar, yepiskoplar və şəhərlər imperatorun vassalı hesab olunsa da, onlara öz ərazilərində de-fakto müstəqillik imtiyazı verilmişdi. 6 avqust 1806-cı ildə imperator II Fransın imperiyanı ləğv etməsindən bir ay sonra imperator Napoleon Bonapart tərəfindən Reyn Konfederasiyasının əsası qoyulmuşdur. Bu imperiya 1157-ci ildən əvvəl sadəcə Roma İmperiyası adlanırdı. "Müqəddəs" termini ilk dəfə 1157-ci ilin başlanğıcında imperator I Fridrix Barbarossanın hakimiyyəti illərində istifadə olunmuşdur. Həmin terminin istifadə olunmasındakı əsas məqsəd imperator Fridrixin İtaliya və Papalıq ərazilərinə də hökmranlıq etmək istəyindən yaranmışdır.
Müqəddəs Roma imperiyası

"Müqəddəs Roma İmperiyası" adı 1254-cü ildən etibarən təsdiqlənmişdir.1512-ci ildə Köln reyxstaqının qəbul etdiyi qərara əsasən imperiyanın adı "Alman xalqının Müqəddəs Roma İmperiyası" (alm. Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation, lat. Sacrum Imperium Romanum Nationis Germanicæ) formasını almışdır. İmperiyanın adının bu formasından ilk dəfə 1474-cü ilə aid sənədlərdə istifadə olunmuşdur. Bu yeni titul qəbul edildikdə imperiya artıq İtaliya və Burqundiya ərazilərinin çox hissəsini itirmişdi. 18-ci əsrin sonlarından etibarən "Alman xalqının Müqəddəs Roma İmperiyası" termini rəsmi şəkildə istifadə olunmurdu. Bundan başqa, bu məsələ ilə əlaqədar olaraq ənənəvi görüşə qarşı çıxan Herman Veyzert bir çox dərs kitabının iddialarına baxmayaraq, "Alman xalqının Müqəddəs Roma İmperiyası" adının heç vaxt rəsmi statusua sahib olmadığını bildirirdi. Bu və ya daha qısa formada "Alman xalqının Roma İmperiyası" adı tez-tez Almaniyada Müqəddəs Roma İmperiyasına istinadən istifadə olunurdu.
Müqəddəs Roma imperiyası

Məşhur ad qiymətləndirməsində fransız siyasi filosofu Volter (1694–1778) sardonik şəkildə belə deyirdi: "Özünə Müqəddəs Roma İmperiyası adını verən və hələ də bu cür adlandırılan bu qurum heç bir şəkildə nə müqəddəs, nə Roma, nə də imperiya deyildi." Frank işğalları və xristianlığın yayılması Almaniyada feodal münasibətlərinin formalaşmasını sürətləndirdi. Frank imperiyasının süqutu ilə Almaniya ərazisində alman vilayətlərinin bir dövlət halında birləşməsinin təməli qoyuldu. İlk vaxtlar bu dövlət dörd tayfa hersoqluğu — Saksoniya, Frankoniya, Prussiya və Bavariya daxil olmaqla, Reyn, Elba çayları və Alp dağları arasındakı əraziləri əhatə edirdi. İlkin alman feodal dövlətini səciyyələndirən mühüm amillərdən biri iri feodal mülklərinin sürətlə artması idi. Bunun nəticəsində kəndlilərin feodallardan asılı vəziyyətə düşməsi prosesi sürətlə gedirdi. Bir sıra Qərbi Avropa ölkələrindən fərqli olaraq, Almaniya bu dövrdə vahid dövlət idi. Bu dövlətin yaranmasında macarların və normanların hücumlarının dəf edilməsi xeyli rol oynadı.
Müqəddəs Roma imperiyası

Artıq X əsrin ortaları və XI əsrin əvvəllərindən alman feodal dövləti özü işğalçılıq siyasətinə başladı. Şərqdə almanların əsas işğal obyekti Lababoyu Slavyanlarının torpaqları oldu. 951-ci ildə Almaniya kralı I Otto (936–973) Şimali İtalyanı ələ keçirdi. O, 962-ci ildə Romanı işğal edib, özünü Roma imperatoru elan etdi. Bu vaxtdan etibarən təkcə Şimali və Mərkəzi İtaliya deyil, Roma papaları da Almaniya imperatorundan asılı vəziyyətə düşdülər. Sonralar bu dövləti Müqəddəs Roma imperiyası adlandırmağa başladılar. Həmçinin bax Qərbi Roma imperiyası
Teymur Musayev

Teymur Yusif oğlu Musayev (16 sentyabr 1970, Bakı) — Azərbaycan Respublikasının səhiyyə naziri (2022-ci ildən). 16 sentyabr 1970-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1977–1981-ci illərdə Əlcəzair Xalq Demokratik Respublikasında SSRİ-nin Baş konsulluğun nəzdində 1 saylı orta məktəbdə, sonradan 1981–1987-ci illərdə Bakı ş. 189 saylı orta məktəbdə təhsil alıb. Məktəbi medalla bitirib.
Teymur Musayev

1987-ci ildə Azərbaycan Tibb İnstitutunun 1-ci müalicə-profilaktika fakültəsinin 1-ci kursuna qəbul olub. 1993-cü ildə həmin fakültəni fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 25 dekabr 2000-ci il tarixində namizədlik dissertasiyasını müdafiə edib və 2001-ci il 4 aprel tarixli Ali Attestasiya komissiyasının qərarı ilə "tibb elmləri namizədi" elmi dərəcəsini alıb. 2003–2004-cü illərdə Fransanın "Universite Strasburg 1" Universitetində "laparoskopik cərrahiyyə" ixtisası üzrə diplom kursunun tələbəsi olub. 2013–2015-ci illərdə "Riga İnternational School of Business and Economics" və "Riga Stadins University" birgə magistratura təhsili alıb və 2015-ci ilin may ayında "Master fo Health Management (business executive)" magistr dərəcəsini alıb.
Teymur Musayev

1994–1997-ci illərdə Bakı şəhəri 16 saylı poliklinikada sahə həkim-uroloq kimi fəaliyyət göstərib. 1997–2001-ci illərdə H. T. P.-hi tec Pharm İsrail klinikasının Bakı filialının tibbi direktoru olub və həkim-uroloq kimi işləyib. 2001–2003-cü illərdə "Azərbaycan Respublikasının İlk Reproduktiv Sağlamlıq" proqramının direktor müavini vəzifəsində çalışıb. 2003–2006-cı illərdə Baku City hospital özəl tibb mərkəzində həkim-uroloq, 2006–2015-ci illərdə N. Tusi adına Klinikada ardıcıllıqla həkim-uroloq, şöbə müdiri, baş həkimin müalicə işləri üzrə müavini, baş həkim, tibbi direktor vəzifələrində çalışıb. 2015–2016-cı illərdə "Baku Dobromed Hospital" özəl tibb mərkəzinin tibbi direktoru olub.
Teymur Musayev

2016–2019-cu illərdə "Chenot Palace Gabala" kurortoloji mərkəzin tibbi direktoru vəzifəsində çalışıb. 2019–2020-ci ilin aprel ayına kimi "Spero Hospital" özəl tibb mərkəzində həkim-uroloq kimi fəaliyyət göstərib. Siyasi karyerası 2020-ci ilin aprel ayından etibarən Səhiyyə Nazirliyinin Səhiyyənin təşkili şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışıb. 23 aprel 2021-ci ildə Prezident İlham Əliyev Teymur Yusif oğlu Musayevin Azərbaycan Respublikası səhiyyə nazirinin birinci müavini təyin edilməsi haqqında sərəncam imzalayıb. Dövlət başçısının digər sərəncamı ilə, Azərbaycan Respublikası səhiyyə nazirinin vəzifələrini müvəqqəti icra etmək səlahiyyəti Teymur Yusif oğlu Musayevə verilib.19 yanvar 2022-ci ildə Azərbaycan Respublikasının səhiyyə naziri təyin edilib Həmçinin bax Azərbaycan səhiyyə nazirlərinin siyahısı
Porsuq

Porsuq (lat. Meles meles) — dələkimilər fəsiləsindən heyvan. Bədəninin uzunluğu 90 sm-dək, çəkisi 30 kq-dək olur. Beli və yanları gümüşü-boz rəngdədir. Bədəninin alt hissəsi qaramtıldır, başının yanlarında burnundan qulaqlarına qədər uzanan qara zolaqlar var. Avropa və Asiyanın qarışıq və tayqa meşələrində, steplərdə və yarımsəhralarda, həmçinin Azərbaycanda yayılmışdır.
Porsuq

Yeraltı yuvalarda yaşayır. Şimal rayonlarında qışda fəallığı azalır və qış yuxusuna gedir, cənub rayonlarında isə bütün il boyu fəal olur. Bitki və heyvan mənşəli yemlərlə qidalanır. Piyinin müalicəvi xassəsi var. Həmçinin bax Asiya porsuğu
Fiziki şəxs

Fiziki şəxs (ing. natural person) – özəl və ya ictimai (məsələn hökumət) təşkilat ola bilən hüquqi şəxsin daha geniş kateqoriyasından fərqlənən fərdi insan olan şəxs. Tarixən insandan çox köləliyin mövcud olduğu bəzi yurisdiksiyalarda insan mütləq fiziki şəxs hesab edilmirdi. Azərbaycanda Rəsmi qanunvericiliyə əsasən, Azərbaycan Respublikasının vətəndaşı, əcnəbi və vətəndaşlığı olmayan şəxs. Həmçinin bax Hüquqi şəxs
Şəmsəddin Xanbabayev

Şəmsəddin Hüseynqulu oğlu Xan-Babayev (1 aprel 1939, Aşağı Əndəmic, Ordubad rayonu) — Azərbaycan ictimai-siyasi və dövlət xadimi. Şəmsəddin Xan-Babayev 1939-cu il aprelin 1-də Naxçıvan MR-nın Ordubad rayonunun Aşağı Əndəmic kəndində anadan olmuşdur. Orta təhsilini doğulduğu kənddə almışdır. 1959-cu ildə Azərbaycan Kommunal və Tikinti Texnikomunu bitirmişdir. 1964–1969-cu illərdə Azərbaycan Politexnik İnstitutunda təhsilini davam etdirmişdir. Əmək fəaliyyətinə 1963-cü ildə Bakı şəhərindəki Ağac Emalı Kombinatında başlamışdır.
Şəmsəddin Xanbabayev

1965-ci ilədək II dərəcəli dəzgahçı, yığma sexinin ustası işləmişdir. 2 il Abşeron Rayon Kommunal Təsərrüfatı şöbəsində mühəndis olmuşdur. 1967-ci ildən Abşeron Rayon Təmir-tikinti idarəsində iş icraçısı, baş mühəndis, 1968-ci ildən həmin idarənin rəisi, 1976-cı ildən Naxçıvan MR Kommunal Təsərrüfatı nazirinin müavini, 1977-ci ildən Ordubad Rayon İcraiyyə Komitəsinin sədri, 1980-ci ildən Ordubad Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, 1983-cü ildən Naxçıvan Şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi, 1990–1992-ci illərdə Naxçıvan MR Dövlət Plan Komitəsinin sədri, Naxçıvan MR baş nazirinin müavini, 1992-ci ildən Naxçıvan Muxtar Respublikasının baş naziri, 2000–2004-cü illərdə isə Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi nazirinin müavini vəzifələrində çalışmışdır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 oktyabr 2004-cü il tarixli Sərəncamı ilə Xaçmaz Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifəsinə təyin edilib.30 mart 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə "Şöhrət" ordeni, 04 aprel 2014-cü il tarixli sərəncamı ilə "Şərəf" ordeni, 28 mart 2019-cu il tarixli sərəncaml ilə "1-ci dərəcəli əmək" ordeni ilə təltif olunmuşdur. Ailəlidir, iki övladı var. "Azərbaycanda Kim Kimdir" Ensiklopedik məlumat kitabı.
Coğrafi informasiya sistemi

CİS və ya Coğrafi İnformasiya Sistemləri(GIS – Georaphical Information Systems) – dünya üzərindəki kompleks ictimai, iqtisadi, ekoloji və s. problemlərinin həllinə. CİS-in beş təməl komponenti vardır Bunlar: a) Təchizat (hardware): CİS-in işləməsini mümkün edən kompüter və buna bağlı yan məhsulların bütünü təchizat olaraq adlandırılar. Bütün sistem içərisində ən əhəmiyyətli vasitə olaraq görünən kompüter yanında yan təchizatlara da ehtiyac vardır. Məsələn, yazıçı (printer), çəkici (plotter), skaner (scanner), ədədiləşdirici (digitizer), məlumat qeyd modulları (verilən collector) kimi cihazlar məlumat texnologiyası vasitələri olaraq CMS üçün əhəmiyyətli sayıla biləcək təchizatlardır. b) Proqram (software): Digər bir deyişlə kompüterdə qaça bilən proqram, coğrafik məlumatları depolamaq, analiz etmək və göstərmək kimi ehtiyac və funksiyaları istifadəçiyə təmin etmək üzrə, yüksək səviyyəli proqramlaşdırma dilləriylə reallaşdırılan alqoritmlərdir. Proqramların çox çoxunun ticari məqsədli firmalar tərəfindən inkişaf etdirilib çıxarılması yanında universitet və bənzəri araşdırma təşkilatların tərəfindən də təhsil və araşdırmaya istiqamətli inkişaf etdirilmiş proqramlar da mövcuddur. Dünyadakı CBS bazarının əhəmiyyətli bir qisimi proqram inkişaf etdirən firmaların əlindədir.
Coğrafi informasiya sistemi

Bu baxımdan indiki vaxtda CBS bu cür proqramlarla haradasa qaynaşmış vəziyyətdədir. Ən məşhur CİS proqramları olaraq ArcInfo, Intergraph, MapInfo, Netcad (Türkcə, Azərbaycan dili), Idrisi, Grass vs. verilə bilər. Coğrafi məlumat sisteminə istiqamətli bir proqramda olması lazım olan təməl ünsürlərdən bəziləri bunlardır; Coğrafi məlumat girişi və əməliyyatı üçün lazımlı vasitələri saxlamalı, Bir verilənlər bazası rəhbərlik sisteminə sahib olmalı, Yerəl sorğulama, analiz və göstərməyi dəstəkləməli, Əlavə təchizatlar ilə olan əlaqələr üçün araüz (interface) dəstəyi olmalıdır.c) Məlumat (data): CİSin ən əhəmiyyətli komponentlərində biri də "məlumat"dır. Qrafik quruluşdakı coğrafi məlumatlar ilə təyin edici xüsusiyyətdəki özüdəlik və ya cədvəl məlumatları lazımlı qaynaqlardan toplana biləcəyi kimi, bazarda olan hazır haldakı məlumatlar da satın alına bilər. CİS yerəl məlumatı digər məlumat qaynaqlarıyla birləşdirə bilər. Beləcə bir çox təşkilat və quruluşa aid məlumatlar təşkil edilərək, yerəl məlumatlar dəqiqləşdirilir. Məlumat, ekspertlər tərəfindən CİS üçün təməl element olaraq qəbul edilərkən, əldə edilməsi ən çətin komponent olaraq da görülməkdədir.
Coğrafi informasiya sistemi

Məlumat qaynaqlarının dağınıqlığı, çoxluğu və fərqli strukturlarda olmaları, bu məlumatların toplanması üçün böyük zaman və xərc tələb etməkdədir. Necə ki CİS-ə istiqamətli qurulması hazırlanan bir sistem üçün xərclənəcək zaman və xərcin təxminən %50 deyil çoxu məlumat yığmaq üçün lazımdır. d) İnsanlar (people): CİS texnologiyası insanlar olmadan məhdud bir quruluşda olardı. Çünki insanlar gerçək dünyadakı problemləri tətbiq etmək üzrə lazımlı sistemləri idarə edər və inkişaf planları hazırlayar. CİS istifadəçiləri, sistemləri hazırlayan və qoruyan ekspert texniklərdən gündəlik işlərindəki performanslarını artırmaq üçün bu sistemləri istifadə edən kəslərdən ibarət olan geniş bir kütlədir. Başqa sözlə coğrafi məlumat sistemlərində insanların istəkləri və yenə insanların bu istəkləri qarşılamaları kimi bir müddət yaşanar. CİS-in inkişafı mütləq surətlə insanların yəni istifadəçilərin ona sahib çıxmalarına və mövqeyə bağlı hər cür analiz üçün CİS-i istifadə edə bilmə qabiliyyətlərini artırmağa və dəyişik intizamlara yenə CİS-in üstünlüklərini tanıtmaqla mümkün ola biləcək.
Coğrafi informasiya sistemi

e) Üsullar: Müvəffəqiyyətli bir CİS, çox yaxşı hazırlanmış plan və iş qaydalarına görə işlər. Bu cür funksiyalar hər təşkilata xas model və tətbiqlər şəklindədir. CİS-in təşkilatlar içərisindəki vahidlər və ya təşkilatlar arasındakı yerəl məlumat axışının məhsuldar bir şəkildə təmin edilə bilməsi üçün lazımlı qaydaların yəni metodların inkişaf etdirilərək tətbiq olunur olması lazımdır. Mövqeyə söykənən məlumatların əldə edilərək istifadəçi tələbinə görə çıxarılması və təqdim edilməsi mütləq müəyyən standartlar yəni qaydalar çərçivəsində reallaşar. Ümumiyyətlə standartların təsbiti şəklində olan bu tətbiqlər bir baxıma təşkilatın strukturca təşkilatı ilə doğrudan əlaqədardır. Bu məqsədlə qanuni tənzimləmələrə gedilərək lazımlı müdiriyyətlər hazırlanaraq qanunlar təsbit edilər. Azərbaycan respublikasında da bir çox CİS şirkətləri mövcuddur.
Coğrafi informasiya sistemi

Bunlar Azərbaycan respublikasının daha da çox inkişaf etməsi üçün müasir üsul və texnologiyalardan istifadə edirlər. Təsadüfi deyilki artiq Azərbaycan Respublikasında bir neçə dövlət strukturları və idarələri də CİS tətbiq edir. Bunlara Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə komitəsi, Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidməti, əmlak Məsələləri üzrə Dövlət Komitəsi , Fövqəladə Hallar Nazirliyini və s. misal göstərmək olar. Azərbaycan Respublikasında artiq 10-a yaxın CİS şirkətləri mövcuddur ki, bunlara Datum MMC, Integris MMC , R. I. S. K. Company və s. misal göstərmək olar.
Papaq

Papaq — baş geyimi. Azərbaycanda XX əsrin əvvəllərinə qədər kişilər arasında populyar milli baş geyimi. Digər Qafqaz xalqları arasında da geniş yayılmışdır. Azərbaycanda papaq əsasən qoyun xəzi və ya qaragüldən hazırlanırdı. Onların müxtəlif formaları və yerli adları mövcüd idi. Araqçını kənddən kənarda papaqsız taxmaq ədəbsizlik hesab olunurdu, bu, yalnız uşaqlara icarə verilirdi. Papağın növləri Motal papaq — əsasən kənd əhalisinin yoxsul təbəqələri taxırdı. Uzuntüklü qoyun dərisindən hazırlayırdılar, konus formasında olurdu. Şələ papaq — forma etibarı ilə azca domba olub gen sağanağa malik idi. Ona "Yastı papaq", "Çoban papağı", "Yapba papaq", "Kopan papaq" da deyirdilər. Əsasən kənd əhalisinin yoxsul təbəqələri taxırdı.
Papaq

Uzuntüklü qoyun dərisindən hazırlayırdılar. Çapma papaq — qiymətli (qıvrım tüklü) sür dəridən tikilərmiş. Bu papağın ortası uzunsov şəkildə çökək hala salınırdı. Papağın bu növü "Sür papaq" da adlanırdı. Şiş papaq — konusvari formada olub, həmçinin, "Zərnəva papağı", "Molla papağı", "Qəbələ papağı", "Züllə papaq" da adlanırdı. Daqqa papaq — papağın sağanağı qaragül dərisindən, üst qapağı isə mahuddan tikilirdi. Bəzi bölgələrdə ona "üstlü", yaxud "qapaqlı" papaq da deyilirdi. Ümumiyyətlə, qaragül dərisindən tikilən sağanaqlı papaqların hamısı "börk" və ya "sür papaq" adlanardı. Qalmığı papaq — yenə də qaragül dərisindən olub sağanağının yuxarısı gen, aşağısı dar olurdu.
Papaq

Sarıq papaq — Keçmişdə Məkkə, Məşhəd, Kərbəlaya ziyarətə gedib qayıdanlar ilk vaxtlar başlarına "sarıq papaq" qoyarmışlar. Bu məqsədlə onlar börklərinin yarıdan aşağı hissəsini dövrələmə tənzif və ya ağ parça zolağı ilə sarıtdırarmışlar. Bu əlamətdən onların ziyarətdən yenicə qayıtdıqları bəlli olarmış. Ona görə də, onların qabağına üzbəsurət çıxan adamlar "ziyarətin qəbul olsun" — deyib onu təbrik edərmişlər. Qələmi papaq — çox hündür ("züllə") olmaqla, qıvrım tüklü dəridən tikilirdi. Varlı kişilərə məxsus olan bu papağa "şikarı", "qacarı", "qoçu papağı" da deyilirdi. Buxara papaq — bu papaqlar üçün dərini Buxaradan gətirirdilər. Onları yalnız bəy zümrəsinin nümayəndələri və həmçinin varlı adamlar taxırdı. Konus şəklində və ya iti uclu hazırlayırdılar.
Papaq

Belə papaqlar həm də şəhər aristokratiyası üçün də xarakterik idi. Buxara papağa "Şiş papaqları" və ya "bəy papaqları" da deyilir. Qoçu papağı — qiymətli (qıvrım tüklü) sür dəridən tikilərmiş və daha çox nüfuzlu şəxslərin, qoçuların istifadə etdiyi bir papaq növüdür. XX əsrin əvvəllərinə qədər papaq Azərbaycanda baş geyimi olmaqla yanaşı, həm də simvol sayılırdı. Cəsarət, ləyaqət və şərəf rəmzi hesab olunurdu. Hətta bir kişinin papağının oğurlanması onun sahibinə qarşı düşmən hücumu kimi qiymətləndirilirdi. Keçmiş zamanlarda kişilər istənilən halda papağı başlarından çıxarmırdılar. Çünki ictimai yerlərdə baş geyimi olmadan görünmək rüsvayçılıq kimi dəyərləndirilirdi. Azərbaycanda papaq əsasən qoyun xəzi və ya qaragüldən hazırlanırdı və onların müxtəlif formaları və yerli adları mövcüd idi. XIX əsr kişi baş geyimləri içərisində aşılı qoyun dərisindən tikilmiş papaq xüsusi yer tuturdu. İmkanlı kişilər, əsasən, "qaragül" dərisindən sür papaq tikdirərdilər.
Papaq

Qədimlərdən üzü bəri hər kişinin başında börk olması əsas şərt idi. Kişidə börk (papaq), arvadda isə ləçək (çarqat) şərafət nişanəsi sayılırdı. Papağa və ləçəyə hörmətsizlik müqəddəslərə və namusa hörmətsizlik sayılırdı. Buna görə də heç vaxt kişinin papağı başından əskik olmazdı. Hətta oğlan uşaqlarının da özünəməxsus papaqları olurdu. Bu papaqlara "tərlik" deyərdilər. Ancaq tərlik papaq qədər qalın olmazdı, bir qat toxunmuş açıq qırmızı forması olardı və bu papaq formasının Səfəvi hökmdarlarının "Qızılbaş" ordusundan qaldığı deyilir. Həmçinin bax Mustafa Cavanşir Xarici keçidlər Arxivləşdirilib 2008-12-02 at the Wayback Machine
Ceyranbatan su anbarı

Ceyranbatan su anbarı — Bakı və Sumqayıt şəhərlərində içməli və texniki suya tələbatın kəskin artması ilə əlaqədar olaraq 1955-ci ildə yaradılmışdır. Su anbarının sututumu 186 mln m³, faydalı həcmi 150 mln. m³-dur. Anbarın uzunluğu 8,74 km, maksimum eni 2,15 km, sahil xəttinin uzunluğu 23,3 km, maksimum dərinliyi 28,5 metr, ölü həcmi səviyyəsində isə 14,5 metrdir, su güzgüsünün sahəsi 1389 hektar təşkil edir. Qidalanma mənbəyi Samurçay, Vəlvələçay və Qudyalçay çaylarından su götürən Samur-Abşeron kanalıdır. Ceyranbatan su anbarı içməli su mənbəyi olduğuna görə, 1960-cı ildə onun ətrafında üç zolaqdan ibarət sanitar-mühafizə zonası yaradılmışdır. 2001-ci ildə Ceyranbatan su anbarının 1-ci sanitar-mühafizə zonası genişləndirilərək hasara alınmışdır.
Ceyranbatan su anbarı

Eyni zamanda, Ceyranbatan su anbarının ekoloji vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün müvafiq tədbirlər (meşəsalma, sututucu kanallar və s.) həyata keçirlişmişdir. Samur-Abşeron kanalından qidalanan Ceyranbatan su anbarı və anbarın sahilində tikilmiş sutəmizləyici qurğular kompleksi Abşeron yarımadasının içməli su təchizatında böyük paya malikdir. Anbar ingilis mühəndis Uilyam Lindleyin 1900-cü illərin əvvəlində hazırladığı layihə əsasında yaradılıb. Layihə Samurçayın suyunun Ceyranbatan anbarına gətirilməsini və burada təmizlənərək istehlakçılara çatdırılmasını nəzərdə tutur. Layihənin işlənməsindən təxminən yarım əsr sonra orada nəzərdə tutulan işlərin icrasına başlanır. İlkin olaraq Samur-Dəvəçi kanalının Abşerona qədər uzadılmasına qərar verilir. Paralel olaraq Dəvəyatağı və Ceyranbatan göllərinin yerində ümumi tutumu 186 milyon kubmetr olan anbar yaradılır və 1957-ci ildə hövzənin su ilə doldurulmasına başlanır.
Ceyranbatan su anbarı

Anbarın əsas üstünlüklərindən biri odur ki, burada toplanan su 80 % təbii durulmadan keçdikdən sonra emal prosesinə ötürülür. Ceyranbatan sutəmizləyici qurğular kompleksi və magistral su kəmərləri Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 21 noyabr 1957-ci il tarixli 655 nömrəli və 02 iyun 1960-cı il tarixli 420 nömrəli qərarları əsasında 3 mərhələdə inşa edilib. Ceyranbatan sutəmizləyici qurğular kompleksinin birinci mərhələsi 8 sentyabr 1961-ci idə istismara verilib. Kompleksin ikinci mərhələsi 1966-cı ildə, üçüncü mərhələsi isə 1978-ci ildə işə salınıb. Birinci və ikinci mərhələdə tikilən qurğuların hər birinin məhzuldarlığı saniyədə 2,64 kubmetr, üçüncü qurğunun məhzuldarlığı isə 2,1 kubmetrdir. Ceyranbatan sutəmizləyici qurğular kompleksində su iki pilləli texnoloji təmizləmə prosesindən keçir. Birinci və ikinci mərhələdə inşa olunan qurğularda su şəffaflandırıcı və sürətli süzgəclər, üçüncü mərhələdə tikilən qurğularda isə üfüqi durulducu və sürətli süzgəclər vasitəsi ilə təmizlənir.
Ceyranbatan su anbarı

Bu gün Sumqayıt şəhəri, Abşeron, Xəzər, Sabunçu və Suraxanı rayonlarının əksər hissələrinə verilən su Ceyranbatanda emal olunur. İçməli suyu istehlakçılara çatdırmaq üçün Sutəmizləyici Qurğular Kompleksindən 6 ədəd iri diametrli su xətti çəkilmişdir. Bunların 2-si Maştağa anbarına, 3-ü Binəqədi mərkəzi nasos stansiyasına, 1-i isə Sumqayıt şəhərinə içməli su nəql edir. Eyni zamanda Ceyranbatandan Abşerondakı sənaye müəssisələrinə texniki su verilir. Bu məqsədlə Ceyranbatan sutəmizləyici qurğularından məhzuldarlığı saniyədə 2,8 kubmetr olan 2 texniki su kəməri çəkilib. Ceyranbatan sutəmizləyici qurğular kompleksində indiyə qədər yalnız bir dəfə əsaslı təmir aparılıb. 1998–2005-ci illərdə "Böyük Bakının su təchizatı sisteminin yenidənqurulması layihəsi" çərçivəsində Dünya Bankı və Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının maliyyə dəstəyi ilə kompleksin reagent təsərrüfatı, şəffaflaşdırıcılar, 1-ci növbə süzgəclər sexi tam bərpa olunub.
Ceyranbatan su anbarı

Kredit müqaviləsinin şərtlərinə uyğun olaraq 2-ci və 3-cü növbə süzgəclər sexi qismən yenidən qurulub, hər 3 növbə üçün yeni xlorator təsərrüfatı yaradılıb. Həyata keçirilən yenidənqurma işləri nəticəsində emal olunan suyun keyfiyyət göstəriciləri standartlara uyğunlaşdırılıb. Gələcəkdə Ceyranbatanda məhzuldarlığı saniyədə 6 kubmetr olan yeni təmizləyici qurğu tikiləcək və Ceyranbatan-Maştağa magistral su kəməri çəkiləcək. Artıq 8 sentyabr 2011-ci ildə Ceyranbatanda ultrasüzgəcli təmizləyici qurğunun təməli qoyulub. Yeni qurğunun tikintisi 18 aya başa çatdırılacaqdır.
Varis Yolçiyev

Yolçiyev Varis Musa oğlu (7 iyun 1966, Sumqayıt) — yazıçı, jurnalist, Rusiya Yazıçılar İttifaqının üzvü, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Beynəlxalq Yazıçılar Gildiyasının üzvü. Azərbaycan Respublikasının "Əməkdar Jurnalisti". Soçidə (Rusiya) keçirilən LIFFT — 2019 Avrasiya Ədəbiyyat Festivalının laureatı. Varis Yolçiyev 7 iyun 1966-cı ildə Sumqayıt şəhərində anadan olub. 1990-cı ildə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib. 1991-ci ildə "168 saat" qəzetinə baş redaktorluq, 1993-cü ildə "7 gün" qəzetinə redaktorluq edib. 1995-ci ildə Azərbaycan Dövlət Televiziyasının "Gecə kanalı" proqramının yaradıcılarından olub. 2004-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin "Azərbaycan" nəşriyyatına baş redaktor təyin edilib. 2007-ci ildə "Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri" QSC-də (AzTV) Dövri Nəşrlər və Sosioloji Araşdırmalar Departamentinin direktoru təyin edilib. O, həmçinin Azərbaycanda ilk "TV plyus" milli teleradio jurnalının baş redaktorudur. Azərbaycanda və xarici ölkə mətbuatlarında yüzlərlə məqaləsi çıxıb, 2001-2005-ci illərdə dalbadal 5 dəfə müxtəlif beynəlxalq qurumlar tərəfindən ("European Market Research Center", "Editorial Ofice" və s.) media mükafatlarına layiq görülüb.
Varis Yolçiyev

Müxtəlif illərdə "Dan ulduzu" ali jurnalistika mükafatına, "İlin ən yaxşı redaktoru" adına layiq görülüb. 18 kitabın ("Əsl insan haqqında", "Azərbaycan prezidenti", "Azərbaycan gəncliyi - Azərbaycanın gələcəyi" və s.) redaktoru olub. Xalq yazıçısı İsmayıl Şıxlının təqdimatı ilə ilk hekayələri "Ulduz" jurnalında dərc edilib. 1990-cı illərdən başlayaraq isə onun ədəbi mətbuatda digər hekayələri ("Bir ovuc torpaq", "Tənha yalquzağın nağılı", "Əbədi məhəbbət dastanı", "Səhər heç vaxt açılmayacaq", "Sənə inanıram", "Yol ayrıcında azıb qalanlar") işıq üzü görüb. İlk bədii kitabı ("Sonuncu ölən ümidlərdir") 2008-ci ilin noyabrında çap olunub. 2009-cu ildə yazıçının "Bir ovuc torpaq", 2010-cu ildə "Sənə inanıram", 2011-ci ildə "Yetmiş yeddinci gün" adlı növbəti kitabları işıq üzü görüb. Kitabları Özbəkistanda,Rusiyada və Türkiyədə çap olunub. Mükafatları Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Jurnalisti"Qızıl Kəlmə" ali ədəbiyyat mükafatıAvrasiyanın 3-cü LIffT festivallar festivalının qızıl medalıUnesconun Adam Mitskeviç medalıMoskva ədəbiyyat mükafatıRusiya Yazıçılar Birliyinin "Mayakovski"medalıRusiya Yazıçılar Birliyinin "Puşkin"medalı"Dan Ulduzu" ali jurnalistika mükafatıƏli Bəy Hüseynzadə mükafatı Beynəlxalq Yazıçılar Gildiyası Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Rusiya Yazıçılar Birliyi Azərbaycan Jurnalistlər birliyi Sonuncu ölən ümidlərdir (roman). Bakı: 2008, 350 səh. Bir ovuc torpaq. Bakı: Vektor, 2009.
Varis Yolçiyev

318 səh. Sənə inanıram (roman). Bakı: Apostrof, 2010. 349 səh. Yetmiş yeddinci gün (roman). Bakı:Apostrof, 2012. 479 səh. Əzilmiş fotoşəkillər (roman). Bakı: Apostrof - 2012. 277 səh. Sonuncu ölən ümidlərdir (roman).
Varis Yolçiyev

Bakı: Apostrof, 2012. 351 səh. Metamorfoz. Bir gecənin əhvalatı (roman). Bakı: OL MMC, 2013. 199 səh. Yol ayrıcında azıb qalanlar (roman). Bakı: n. y., 2013. - 349 səh. Son məktub (roman). Bakı: “OL” MMC.
Varis Yolçiyev

Bakı: Qanun, 2016. 270 səh. Uzaqdan gələn yağış (roman). Bakı: Kitab Klubu, 2017. 224 səh. Uzaqdan gələn yağış (roman). Bakı: TEAS Press, 2018. 222 s. Filmoqrafiya Bir ovuc torpaq.Televiziya:Lider TV. Sənə inanıram (serial, 2013) Həmçinin bax Rövşən Abdullaoğlu Elxan Elatlı Elizabet Tüdor Ülviyyə Tahir Ceylan Mumoğlu Xarici keçidlər Varis Yolçiyev — Facebook səhifəsi Əli Nəcəfxanlı. "Real həyatın bədii ifadəsi". www.xalqqazeti.com "Sonuncu ölən ümidlərdir" təqdim olunub.
Varis Yolçiyev

www.mediaforum.az "Sonuncu ölən ümidlərdir" kitabının təqdimat mərasimindən fotolar. www.azerphoto.com Arxivləşdirilib 2009-02-04 at the Wayback Machine "Günümüzün bestselleri: "Sonuncu ölən ümidlərdir"" Yazıçı Varis ilə müsahibə. www.medeniyyet.az "Azərbaycanlı yazıçı Rusiyada mükafatlandırıldı - FOTO" ( (az.)). islamazeri.az. 2016-12-26. 2016-12-26 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2016-12-26.
Kəpəz dağı

Kəpəz — Kiçik Qafqazda, Göygöl rayonu ərazisində, Murovdağ silsiləsinin şimal yamacında yerləşən dağ. Azərbaycan Respublikasının Göygöl rayonu ərazisində, Ağsu çayının mənbəyindədir. Hündürlüyü 3066 m-dir. Cənub yamacı nisbətən meylli, şimal yamacı dik və uçurumludur. Yuranın əhənkdaşılarından təşkil olunmuşdur.
Kəpəz dağı

Güclü zəlzələlər nəticəsində Kəpəzdə bir neçə dəfə uçqunlar olmuşdur. Son uçqun 2016-cu ildə baş vermişdir. Uçqun materialları Ağsu çayının məcrasını kəsərək dağ gölləri olan Göygöl, Maralgölü əmələ gətirmişdir. Kəpəz dağı Göygöl rayonu ərazisində, Murovdağ silsiləsinin şimal yamacındadır. 1139-cu il sentyabrın 30-da baş vermiş zəlzələ nəticəsində bu dağdan böyük qaya parçaları qoparaq Ağsu çayının dərəsinə tökülmüş və çayın qabağını kəsmişdir.
Kəpəz dağı

Nəticədə çayın yatağında Göygöl, Maralgöl və b. göllər əmələ gəlmişdir. Bəzi tədqiqatçılara görə, kəpəz sözü türk dillərində "qaya" və ya "su kənarında qaya" mənasındadır. Bir qrup tədqiqatçılar isə oronimin kəp (Azərbaycan dilinin bəzi dialektlərində "pillə", "pilləli qaya") və kəz/gəz (dağ başında batıq, çökək) komponentlərindən ibarət olub, "zirvəsi çökəkli, pilləli, qayalı dağ" mənasını bildirdiyini göstərirlər. Dağın bu adı alması, görünür, onun zəlzələdən sonra pilləli, qayalı şəklə düşməsi ilə əlaqədardır. XII-XIII əsr müəllifləri (N.Gəncəvi, Zəkəriyyə əl-Qəzvini və b.)
Kəpəz dağı

dağın adını Hərək kimi qeydə almışlar. Türkmənistan ərazisində də Hərəkdağ adlı dağ mövcuddur. Dağın zəlzələdən əvvəlki adı olan Hərək türk dillərində "ikihürgüclü dəvə" mənasında izah edilir. Belə güman edilir ki, zəlzələdən əvvəl bu dağın görünüşü ikihürgüclü dəvəyə bənzədiyinə görə belə adlandırılmışdır. Xarici keçidlər Həmçinin bax Şahdağ (zirvə) Azərbaycan Respublikasında ən yüksək dağ zirvələri