LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Kompleks birləşmələr

O, bir tərəfdən atomlar arasındakı kovalent rabitələrin sayını göstərmək üçün, digər tərəfdən isə oksidləşmə dərəcəsinin sinonimi kimi tətbiq edilirdi. Bu çoxmənalılıq çox zaman bir –birinə zidd fikirlər yaratdığı üçün “valentlik” termini rədd edildi. Məsələn, Fe ( CO ) 5 {\displaystyle {\ce {Fe(CO)5}}} [ Ni ( CN ) 4 ] 4 − {\displaystyle {\ce {[Ni(CN)4]4-}}} [ Co ( NH 3 ) 6 ] 3 + {\displaystyle {\ce {[Co(NH3)6]3+}}} , birləşmələrində metal atomları onları əhatə edən liqandlarla bir neçə kovalent rabitə əmələgətirdiyi halda onlar sıfır valentli hesab edilirdi.Hazırda valentlik münasibəti daha dəqiq koordinasiya ədədi, kovalentlik və oksidləşmə dərəcəsi terminləri ilə xarakterizə olunur. Atomun özünə birləşdirdiyi atom və ya atom qruplarının sayı koordinasiya ədədi adlanır. Koordinasiya ədədi rabitənin tipindən (birqat, ikiqat və ya üçqat), həmçinin rabitənin lokallaşmasından və ya delokallaşmasından asılı deyil. Məsələn, [ BF 4 ] − {\displaystyle {\ce {[BF4]-}}} [ CO 3 ] 2 − {\displaystyle {\ce {[CO3]2-}}} ionlarında borun koordinasiya ədədi 4, karbonunki isə üçdür. Koordinasiya ədədi kompleks əmələgətiricinin (mərkəzi atomun) oksidləşmə dərəcəsindən böyük olur və 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 12 koordinasiya ədədi məlumdur.
Kompleks birləşmələr

Kompleks birləşmədə mərkəzi metal atomunun koordinasiya ədədi metalın oksidləşmə dərəcəsi ilə əlaqəli deyildir. Mərkəzi ionun oksidləşmə dərəcəsi (elektromənfiliyi) liqandların formal yüklərinin cəmi ilə kompleks hissəciyin (ionun) yükünün fərqinə bərabərdir. Kompleks birləşmələrin təsnifatı Kompleks birləşmələrin tərkibi, quruluşu və xassələri çox müxtəlif olur. Buna görə də onların təsnifatı müxtəlif əlamətlərə əsasən verilə bilər. Daxili sferanın yükünün xarakterinə görə kompleks birləşmələr üç qrupa ayrılır: Kation kompleks birləşmələrdə daxili sfera müsbət yüklü olur. Həmin kation müsbət yüklü kompleksəməgətiricidən və polyar molekulalardan təşkil olunur. Məsələn, akva komplekslər və aminatlar – kation komplekslərdir.
Kompleks birləşmələr

Liqandları yalnız H2O-dan ibarət olan komplekslər akva komplekslər və ya hidratlar adlanır. [ Cr ( H 2 O ) 6 ] Cl 3 {\displaystyle {\ce {[Cr(H2O)6]Cl3}}} [ Cu ( H 2 O ) 4 ] SO 4 {\displaystyle {\ce {[Cu(H2O)4]SO4}}} [ Fe ( H 2 O ) 6 ] SO 4 {\displaystyle {\ce {[Fe(H2O)6]SO4}}} və başqaları akva komplekslərə misal ola bilər. Liqandları NH 3 − {\displaystyle {\ce {NH3-}}} dən təşkil olunmuş komplekslər amminatlar (və ya amin komplekslər) adlanır. Məs, [ Zn ( NH 3 ) 4 ] SO 4 {\displaystyle {\ce {[Zn(NH3)4]SO4}}} [ Cu ( NH 3 ) 4 ] Cl 2 {\displaystyle {\ce {[Cu(NH3)4]Cl2}}} [ Ag ( NH 3 ) 2 ] Cl {\displaystyle {\ce {[Ag(NH3)2]Cl}}} Anion kompleks birləşmələrdə daxili sfera mənfi yüklü olur. Bu növ kompleks birləşmələrdə kompleksəmələgətirici həm müsbət metal, həm də müsbət qeyri-metal ionları ola bilər. Liqandlar isə, bir qayda olaraq, anionlardan ibarət olur. Məsələn: K 3 [ AlF 6 ] {\displaystyle {\ce {K3[AlF6]}}} K 4 [ Fe ( CN ) 6 ] {\displaystyle {\ce {K4[Fe(CN)6]}}} Na 3 [ Al ( OH ) 6 ] {\displaystyle {\ce {Na3[Al(OH)6]}}} Na 2 [ Zn ( OH ) 4 ] {\displaystyle {\ce {Na2[Zn(OH)4]}}} K 2 [ HgJ 4 ] {\displaystyle {\ce {K2[HgJ4]}}} Neytral kompleks birləşmələr birsferalı komplekslərdir.
Kompleks birləşmələr

Liqandların yüklərinin cəmi kompleksəmələgətiricinin yükünə qiymətcə bərabər, işarəcə əks olduqda elektroneytral kompleks əmələ gəlir. Belə komplekslər həm yüksüz, həm də yüklü liqandlar və kompleksəmələgətiricilərdən təşkil oluna bilər. Aşağıdakı komplekslər neytral komplekslərə misal ola bilər. [ PtCl 4 ( NH 3 ) 2 ] 0 {\displaystyle {\ce {[PtCl4(NH3)2]0}}} [ Co ( NO 2 ) 3 ( NH 3 ) 3 ] 0 {\displaystyle {\ce {[Co(NO2)3(NH3)3]0}}} [ Ni ( CO ) 4 ] 0 {\displaystyle {\ce {[Ni(CO)4]0}}} [ Ni ( C 6 H 6 ) 2 ] 0 {\displaystyle {\ce {[Ni(C6H6)2]0}}} [ Fe ( CO ) 5 ] 0 {\displaystyle {\ce {[Fe(CO)5]0}}} Kompleks birləşmələrdə izomeriya İzomeriya kompleks birləşmələrin kimyasında geniş yayılmış hadisədir. Bu hadisə eyni kimyəvi tərkibli maddələrin müxtəlif quruluşa və beləliklə də müxtəlif xassələrə malik olması ilə əlaqədardır. Kompleks birləşmələrdə izomeriyanın öyrənilməsi və inkişaf etdirilməsi sahəsində L.A.Çuqayevin tələbələri olan İ.İ.Çernyayev, A.A.Qrinberq və B.B.Lebedinski xüsusi rol oynamışlar. kompleks birləşmələrin izomeriyasının müxtəlif növləri məlumdur.
Kompleks birləşmələr

Həndəsi izomeriya Bu növ izomeriya liqandların daxili sferada bir-birinə görə müxtəlif vəziyyətdə yerləşdiyi zaman müşahidə olunur. Həm də izomerlərin miqdarı, başqa sözlə liqandların yerləşmə variantlarının sayı bir tərəfdən kompleks birləşmənin quruluşundan, digər tərəfdən isə müxtəlif liqandların miqdarından asılıdır. İzomeriya kompleks birləşmələrin kimyasında geniş yayılmış hadisədir. Optiki izomeriya Belə izomerlər bir-birindən optik aktivliklərinə görə fərqlənir. İşığın polyarizasiya müstəvisini fırlatma qabiliyyətinə malik birləşmələr optik aktiv birləşmələr adlanır. Optik izomerlərdən biri bu müstəvini sağa, o biri isə sola fırladır. Optik izomeriya asimmetrik, yəni heç bir simmetriya müstəvisi olmayan molekullarda müşahidə olunur.
Kompleks birləşmələr

Buna görə də kompleks birləşmələrin adlandırılmasında müəyyən sistematiklik lazım idi. İlk rasional adlandırılma qaydasını koordinasiya nəzəriyyəsinin əsasını qoyan Verner vermişdir. Vernerin təklif etdiyi adlandırılma çox az dəyişikliklərlə hal –hazırda tətbiq edilir. 1953 –cü ildə Beynəlxalq nəzəri və tətbiqi kimyaçılar ittifaqının (İUPAC) qeyri –üzvi birləşmələrin adlandırılması komissiyası tərəfindən qeyri –üzvi birləşmələri adlandırmaq üçün nümunəvi layihə hazırlanmışdır. Bu layihəyə əsaslanaraq qeyri –üzvi, o cümlədən kompleks birləşmələrin milli nomenklaturası yaradıldı və bu Verner nomenklaturasından cüzi fərqlənir.Bütün səmərəli adlandırmada olduğu kimi, kompleks birləşmələrin adlandırılmasında da birinci kation sonra isə anionun adının deyilməsi prinsipi əsas götürülür. Kompleks ionun tərkibinin adlandırılmasında müvafiq qaydalar rəhbər götürülür: Anion –liqandın adının sonuna “o” şəkilçisi əlavə edilir. (xloro -, sulfato -, oksalato -). Radikal kimi (metil -, fenil -) baxılan liqandın adları müstəsnalıq təşkil edir, olduğu kimi adlanır.
Kompleks birləşmələr

Neytral liqandların adına şəkilçi əlavə edilmir. NH 3 {\displaystyle {\ce {NH3}}} liqandı ammin, H 2 O {\displaystyle {\ce {H2O}}} –akvo adlanır. Kompleks ionunun tərkibində bir neçə müxtəlif neytral molekul olarsa, onlar aşağıdakı ardıcıllıqla sadalanır: a) birinci NH 3 {\displaystyle {\ce {NH3}}} molekulu –ammin deyilir. b) ikinci ammonyakın törəmələri: N 2 H 4 {\displaystyle {\ce {N2H4}}} –hidrazin, CH 3 NH 2 {\displaystyle {\ce {CH3NH2}}} –metilamin, C 2 H 5 NH 2 {\displaystyle {\ce {C2H5NH2}}} –etilamin, C 2 H 5 N {\displaystyle {\ce {C2H5N}}} –piridin, NH 2 − CH 2 CH 2 − NH 2 {\displaystyle {\ce {NH2-CH2CH2-NH2}}} – etilendiamin və s. deyilir. Koordinasiya olunmuş qrupların sayı yunanca 1 –mono, 2 –di, 3 –tri, 4 –tetra, 5 –penta, 6 –heksa söz önləri ilə göstərilir. Əgər liqand mürəkkəbdirsə, onda bis -, tris -, tetrakis –sözönlərindən istifadə edilir. Liqandın sayı bir olduqda çox vaxt mono sözü işlədilmir.
Kompleks birləşmələr

Kompleks hissəciyi adlandırarkən birinci növbədə liqand anion, liqand –molekul sadalanır, sonra isə mərkəzi atom deyilir. Kompleks ionun formulunda isə verilmiş ardıcıllıq tərsinə sıra ilə yazılır. İUPAC (İnternational Union of Pure and Chemistry) sisteminə görə mərkəzi atomun oksidləşmə dərəcəsi hissəciyin adından sonra mötərizədə roma rəqəmi ilə işarə edilir.Beləliklə, [ Co ( NH 3 ) 5 Cl ] Cl 2 {\displaystyle {\ce {[Co(NH3)5Cl]Cl2}}} birləşməsi xloropentaammin kobalt (III) xlorid adlanır. Burada mono –sözönü buraxılmışdır. Əgər kompleks hissəcik anion tiplidirsə, onda onun adının sonuna “at” şəkilçisi əlavə edilir. Məsələn, K 2 [ Ni ( CN ) 4 ] {\displaystyle {\ce {K2[Ni(CN)4]}}} birləşməsi kalium –tetrasiano nikelat adlanır. Reyneke duzu adlanan NH 4 [ Cr ( NCS ) 4 ( NH 3 ) 2 ] {\displaystyle {\ce {NH4[Cr(NCS)4(NH3)2]}}} birləşməsini ammonium -tetrarodanodiamminxromat (III) adlandırmaq lazımdır.
Kompleks birləşmələr

SCN-anion –liqandı kükürd atomu vasitəsilə mərkəzi atoma koordinasiya etdikdə rodanit və ya tiosianat adlanır və formulda məsələn, [ Hg ( SCN ) 4 ] 2 {\displaystyle {\ce {[Hg(SCN)4]2}}} - kimi göstərilir. Azot atomu ilə koordinasiya edirsə, onda izorodanid (izotiosianat) adlanır və bəzən də təsadüf hallarda formulda ( FeNCS ) 2 + {\displaystyle {\ce {(FeNCS)2+}}} kimi göstərilir. İUPAC nomenklaturasında kompleks birləşmələrin çoxsaylı rasional və praktiki adları da mövcuddur. Co 3 + {\displaystyle {\ce {Co3+}}} ionunun duzları rənglərinə görə: luteo –duzu, rozeo –duzu, prazeo –duzu və s. adlanır. Kompleks birləşmələrin davamlılığı Kompleks birləşmələrin davamlılığı müxtəlif olur. davamlılıq dərəcəsindən asılı olaraq kompleks birləşmələr müxtəlif cür dissosiasiya edir. Davamlı kompleks birləşmələrin dissosiasiya prosesi adətən kompleks ionun əmələ gəlməsi ilə məhdudlaşır.
Kompleks birləşmələr

Yəni kompleks ion çox cüzi dərəcədə dissosiasiya edir. Davamlılığı kifayət dərəcədə olmayan kompleks birləşmələrin kompleks ionları da öz növbəsində dissosiasiya uğrayır. Məsələn, K 2 [ PtCl 6 ] {\displaystyle {\ce {K2[PtCl6]}}} kifayət dərəcədə davamlıdır. Onun dissosiasiyası aşağıdakı kimi gedir: K 2 [ PtCl 6 ] {\displaystyle {\ce {K2[PtCl6]}}} ↔2K+ + [PtCl6]2- [ Cd ( NH 3 ) 4 ] Cl 2 {\displaystyle {\ce {[Cd(NH3)4]Cl2}}} isə az davamlıdır. Buna görə də o məhlulda birinci haldan fərqli olaraq, sadə ionlara qədər dissosiasiya edir: [ Cd ( NH 3 ) 4 ] Cl 2 {\displaystyle {\ce {[Cd(NH3)4]Cl2}}} [ Cd ( NH 3 ) 4 ] {\displaystyle {\ce {[Cd(NH3)4]}}} 2+ + Cl2 [ Cd ( NH 3 ) 4 ] {\displaystyle {\ce {[Cd(NH3)4]}}} 2+ ↔2+ + 4NH3Kompleks ion tam şəkildə dissosiasiyaya uğramırsa, həmin proses kütlələrin təsiri qanununa tabe olur. Bu halda kompleks ionun qatılığı sərbəst liqandlar və kompleksəmələgətirici arasında asılılıq dissosiasiya sabiti ilə müəyyən edilir. Bu sabit əslində kompleks ionun davamsızlığını xarakterizə etdiyi üçün o, adətən davamsızlıq sabiti adlanır.
Kompleks birləşmələr

Daxili kompleks birləşmələr Kompleksəmələgəlmə prosesində mürəkkəb üzvi liqandlar iştirak etdikdə, adi liqandlardan fərqli olaraq, onların tərkibində olan əsasi atomlardan (azot, kükürd, oksigen və s.) bir neçəsi mərkəzi atomla koordinasiya edir. Məsələn, α-amin-asetat turşusu (qlikakol) NH2CH2COOH mislə qarşılıqlı təsirdə olduqda onun tərkibindəki karboksil qrupunun hidrogeni metal atomu ilə əvəz olunur, amin qrupu isə koordinasion rabitə vasitəsilə mərkəzi atomla birləşir. beləliklə, α-amin-asetat turşusu (qlikakol) NH2CH2COOH mislə daxili kompleks birləşmə əmələ gətirir. kompleks birləşmənin quruluşundan göründüyü kimi, mis ionu aminqrupu ilə azotun istifadə edilməmiş elektron cütləri vasitəsi ilə [Cu(NO3)4]2+ ionunda olduğu kimi koordinasion, karboksil qrupunun oksigeni ilə isə (CH3COO)2Cu-də olduğu kimi adi rabitə ilə birləşir. Ümumiyyətlə, daxili kompleks birləşmələr metal ionunun üzvi reaktivlərlə həlqəvi kompleks birləşmələri olub, liqandın mərkəzi atomla ən az iki əsasi atomu heç olmasa bir hidrogeni əvəz olunmaqla birləşdikdə əmələ gəlir. Daxili kompleks birləşmələr neytral və ya müəyyən yükə malik ola bilər. Bu birləşmənin əsas xüsusiyyəti qapalı həlqənin əmələ gəlməsi və nəticədə mərkəzi atomun üzvi liqandın daxilinə çəkilməsidir.
Kompleks birləşmələr

Daxili kompleks duzlar bərk kristallik maddələr olmaqla ərimə temperaturları nisbətən yüksəkdir. Suda pis, lakin üzvi həlledicilərdə yaxşı həll olur. Onların özlərinə xas olan intensiv xarakterik rəngləri adətən kompleksəmələgətirici metal ionlarının rəngindən fərqlənir. Kompleks birləşmələrin əmələgəlmə nəzəriyyələri İon rabitəsi nəzəriyyəsinə əsasən kompleks birləşmələrdə kimyəvi rabitənin mahiyyətini adi müvafiq molekullarda olduğu kimi müxtəlif yüklü ionların arasındakı cazibə qüvvəsi təşkil edir. Məsələn, xarici elektron təbəqəsində 5 elektronu olan azot atomu həmin təbəqəni 8 elektronlu davamlı təbəqəyə tamamlamaq üçün üç hidrogen atomunun elektronlarından istifadə edir. Beləliklə, azot və hidrogen atomlarında elektron sıxlığının dəyişməsi nəticəsində onlar bir-birini qarşılıqlı surətdə cəzb edir və amonyak molekulunu əmələ gətirir. Amonyak molekulunun ümumiyyətlə elektroneytral olmasına baxmayaraq, kossel azot ionunun elektrostatik sahəsinin başqa münasib ionun elektrostatik sahəsi ilə qarşılıqlı təsirinin mümkünlüyünü qəbul edir.
Kompleks birləşmələr

Amonyak molekulunun hidrogen ionu ilə ammonium ionunu əmələ gətirməsi buna misal ola bilər. Kovalent rabitə nəzəriyyəsi kompleks birləşmələrin əmələ gəlməsini molekulda adi ortaq elektron cütlərinin donor-akseptor mənşəli elektron cütü ilə tamamlanması nöqteyi-nəzərdən izah edir. Məsələn, bu nəzəriyyəyə əsasən amonyak molekulu azot atomu ilə hidrogen atomları arasında üç ortaq elektron cütünün meydana çıxması nəticəsində əmələ gəlir. Amonyak molekulunun əmələ gəlməsi zamanı azotun bölünməmiş elektron cütü qalır. Kovalent rabitə nəzəriyyəsi müvafiq boş orbitala malik ion ilə qarşılıqlı təsir zamanı belə bölünməmiş elektron cütündən istifadəni mümkün hesab edir. Kompleks birləşmələrin bioloji rolu Kompleks birləşmələr canlı orqanizmdə çox vacib rola və müxtəlif funksiyalara malikdir. Bunu izah etmək üçün xüsusilə hemoqlabin, xlorofil və s. üzərində dayanmaq kifayətdir.
Kompleks birləşmələr

Hemoqlobin qlobin zülalından və qanın qırmızı piqmenti olan hemdən təşkil olunmuşdur. Hemoqlobinin qanda ən vacib funksiyası oksigeni ağ ciyərlərdən götürərək fasiləsiz surətdə toxumaların hüceyrələrinə daşımaqdan ibarətdir. Bu proses hemin tərkibində olan dəmirə oksigen molekulunun zəif şəkildə birləşməsi və hüceyrələrdə asan ayrılması ilə əlaqədardır. lakin, oksigenin hem ilə birləşməsi və ya ondan ayrılması proseslərinin mexanizmi indiyə kimi ətraflı öyrənilməmişdir. Hemoqlobinin tərkibində olan dəmir həmçinin CO molekulu və CN- ionu ilə birləşərək nisbətən davamlı birləşmə əmələ gətirir. Buna əsasən CO hemoqlobindən oksigeni asanlıqla sıxışdırıb çıxara bilir. CO-nun orqanizmə göstərdiyi kəskin toksik təsiri də bununla izah edilir.
Kompleks birləşmələr

Müəyyən edilmişdir ki, orqanizmdə hemoqlobinin sintezində əsasən iki maddə iştirak edir. : siankobalamin və ya vitamin B12 və hemokuprein. Vitamin B12 üçvalentli kobaltın mürəkkəb üzvi liqandla əmələ gətirdiyi kompleks birləşmədir. Hemokupreinin tərkibində isə mis vardır. Onurğasız heyvanlarda oksigen daşıyıcısı hemosianın maddəsidir. Bu maddənin quruluşu tam şəkildə öyrənilməmişdir. lakin, aparılan ilk tədqiqatlar onun misin kompleks birləşməsi olduğunu göstərmişdir.
Kompleks birləşmələr

Bitkilərin həyat fəaliyyətində son dərəcə mühüm əhəmiyyət kəsb edən xlorofil maqneziumun kompleks birləşməsidir. Xlorofil əslində bir-birinə çox oxşar olan iki birləşmənin qarşığından ibarətdir6 xlorofil A və xlorofil B. Xlorofil planetimizdə həyatın varlığını təmin edən əsas kimyəvi proseslərdən biri olan fotosintez prosesinin gedişi üçün zəruri maddi amillərdən biridir. Orqanizmin vacib kompleks birləşmələri qrupuna insulun də daxildir. Son illərdə aparılan tədqiqatlar nəticəsində insulinin sinkin kompleks birləşməsi olduğu müəyyən edilmişdir. İnsulin mədəaltı vəzidə hazırlanır və karbohidratların mübadiləsinə güclü təsir göstərərək qanda şəkərin miqdarını kəskin surətdə azaldır. Z.Qarayev "Qeyri-üzvi kimya", Maarif - 1975.
Azərbaycan rəmzləri

Azərbaycan rəmzləri — Azərbaycan xalqının tanınma nişanları. Azərbaycan Respublikasının rəmzləri Qeyri-rəsmi rəmzlər Odlar Yurdu. Azərbaycan dilində milli və mədəniyyət konsepti. Bu konsept Azərbaycan gerbində də yer almışdır. Qız qalası. Azərbaycanın emblemlərindən biri olan Qız qalası Azərbaycan pul əskinaslarının üstündə də dəfələrlə təsvir edilmişdir.
Azərbaycan rəmzləri

Qobustan. Azərbaycan ərazisində arxeoloji abidələr kompleksinin mühafizə edildiyi qoruq. Qoruq Qaradağ rayonunun Qobustan qəsəbəsində, paytaxt Bakidan 56 km aralıda yerləşir. Burada eləcə də muzey fəaliyyət göstərir. Qoruqda əsasən Mezolit (orta daş dövrü) abidələri sərgilənir. Burada mağaralar, bulaqlar və s var.
Azərbaycan rəmzləri

Muğam. Azərbaycan klassik xalq yaradıcılığı musiqisinin əsas janrı. Qarabağ atı. Azərbaycanın Qarabağ ərazisində yaradılmış və geniş yayılmış dağ-minik at cinsidir. XVII-XVIII əsrlərdə Qarabağ xanlığında bu at cinsi daha da təkmilləşdirilmişdir. Qarabağ atları Asiya və Qafqazda ən qədim at cinsi hesab edilir.
Azərbaycan rəmzləri

Hazırda Azərbaycan Respublikasında milli at cinsidir. Tar. Azərbaycan xalq musiqisinin ifasındə geniş istifadə edilən simli musiqi aləti. Balaban. Azərbaycanın qədim xalq musiqi alətidir. Azərbaycan xalçası.
Azərbaycan rəmzləri

Şərq xalçaçılıq sənətinin bir qolu. 2010-cu ilin noyabr ayında UNESCO-nun "Qeyri-maddi Mədəni İrs" siyahısına salınmışdır. Buta. Qönçə; badamabənzər naxış növüdür. Azərbaycan ornament sənətinin çox yayılmış bəzək elementlərindən biri. Neft.
Azərbaycan rəmzləri

Azərbaycanda neft sənayesi — Azərbaycanda XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq inkişaf edən və Azərbaycan Respublikasının iqtisadiyyatında əhəmiyyətli rolu olan sahə. Neft sənayesi əsas etibarilə Bakı ətrafında cəmləşib. Nar. Azərbaycan folklorunda birliyi tərənnüm edir. Abdulla Şaiqin "Tıq-tıq xanım" nağılı və onun əsasında hazırlanmış cizgi film adaptasiyası. Hələ də Azərbaycanda uşaqlıq dövrünün geniş şəkildə tanınan simvoludur.
Azərbaycan rəmzləri

Azərbaycanlı etnik qruplar Aşura. Tədqiqatçılar Aşuranı Dərbənd şəhərinin azərbaycanlı şiə əhalisinin kimliyinin göstəricisi hesab edirlər. Aşıq Pəri. O, Azərbaycan mədəniyyətində güclü, müstəqil qadın modeli kimi təsvir edilmişdir. Üzeyir Hacıbəyov. Azərbaycan klassik musiqisinin atası hesab edilir.
Stepan Razin

Erkən həyat Razinin atası Timofey Razya, guya, Voronej ətrafında, Rusiyanın çöl sərhədi yaxınlığında, Vəhşi tarlalar adlanan şəhərdən gəlmişdir . Razinin əmisi və nənəsi hələ 1667-ci ilə qədər Voronejdən 8 kilometr (5,0 mil) kənarda yerləşən Yeni Usman və ya Usman Sobakina kəndində yaşayırdılar. Razinin anasının kimliyi müzakirə olunur. Bir sənəddə Razinə “yarı qan” mənasını verən tuma kazak deyilirdi, bu da onun anasının əsir götürülmüş “türk” ( turçanka ) və ya Krım tatarı qadın olması fərziyyəsinə səbəb olur. Lakin bu termin " tərəfindən də istifadə edilmişdir. [ əlavə izahat tələb olunur ] mənşəyindən asılı olmayaraq bütün "aşağı kazaklara" qarşı alçaldıcı ləqəb kimi Başqa bir fərziyyə Razinin xaç anası Matrena Qovoruxa haqqında məlumatlara əsaslanır. Ənənəyə görə, xaç anası doğulan ana ilə qohum olmalıdır və Stenkanın xaç anası Ukraynanın Sloboda bölgəsindəki Tsarev-Borisov [ ru ] şəhərində yaşayırdı.
Stepan Razin

Beləliklə, Stepanın anası da ukraynalı ola bilərdi. Tarixi mənbələrdə ilk dəfə Razinin adı 1652- ci ildə Ağ dənizdəki böyük Solovetski monastırına uzun məsafəli həcc ziyarətinə getmək üçün icazə istəyərkən çəkildi . 1661-ci ildə Don kazaklarından Kalmıklara diplomatik missiyanın bir hissəsi kimi onun adı çəkildi . Bundan sonra altı il ərzində onun bütün izləri itdi, bundan sonra o, yenidən Panşinskoyedə, Tişina və İlovlya çayları arasındakı bataqlıqlar arasında qurulan quldur icmasının lideri kimi peyda oldu , buradan yuxarı və aşağı keçən bütün gəmilərdən xərac yığdı. Volqa . [sitat lazımdır ]1665-ci ildə onun böyük qardaşı İvanYuri Dolqorukovun [ru]ilə polyaklarla müharibədənicazəsiz qaçdığına. 1654-1667-ci illərdə Polşa ilə uzun sürən müharibələr və Rus-İsveç müharibəsi (1656-1658) Rusiya xalqının üzərinə ağır yük qoydu.
Stepan Razin

Hərbi xidmətə çağırış kimi vergilər də artdı . Bir çox kəndlilər bu yüklərdən qurtulmaq ümidi ilə cənuba qaçdılar və Razinin kazak dəstələrinə qoşuldular. Onlara həm də Rusiya hökumətindən narazı olan bir çox başqaları, o cümlədən aşağı təbəqədən olan insanlar, eləcə də o dövrdə zülmə məruz qalan kalmıklar kimi qeyri-rus etnik qrupların nümayəndələri də qoşuldu . Razinin ilk diqqətəlayiq işi xəzinə barjalarından , Patriarxın və Moskvanın varlı tacirlərindən ibarət böyük dəniz karvanını məhv etmək oldu . Daha sonra Razin 35 gəmidən ibarət donanma ilə Volqa ilə üzdü, yolundakı daha vacib qalaları ələ keçirdi və ölkəni viran etdi. 1668-ci ilin əvvəlində o , Həştərxandan ona qarşı göndərilən voyvod Yakov Bezobrazovu məğlub etdi və yazda on səkkiz ay davam edən Dağıstan və İrana yırtıcı bir ekspedisiyaya başladı . 1598 -ci ildən 1613-cü ilə qədər davam edən Çətinliklər dövrü Rusiya üçün çətin bir dövr oldu .
Stepan Razin

Rurik sülaləsi çarlarının birbaşa kişi nəsli 1598-ci ildə məhv oldu və Romanovlar sülaləsinin hakimiyyəti (nəhayət , 1917-ci il Fevral İnqilabı ilə başa çatacaq) yalnız 1613-cü ildə başladı. Mixail Romanovun (1613-cü ildən 1645-ci ilə qədər çar) hakimiyyəti və oğlu Aleksisin (1645-ci ildən 1676-cı ilə qədər çar) Çətinliklər Zamanının qarışıqlığından sonra rus torpaqlarını sabitləşdirmək üçün çarın hakimiyyətinin gücləndiyini gördü. Nəticədə Rusiyada digər iki dövlət orqanı olan Zemski Sobor və boyar şurası yavaş-yavaş təsirini itirdi. Rusiya əhalisi on beş illik "yaxın anarxiya"dan güclü, mərkəzləşmiş avtokratların hakimiyyətinə keçdi. Bundan əlavə, Rusiyada kəndlilərlə zadəganlar arasında dərin uçurum var idi. Kəndlilərin rəftarında və hüquqi statusunda edilən dəyişikliklər, o cümlədən 1649-cu il Qanun Məcəlləsi ilə təhkimçiliyin institutsionallaşdırılması kəndlilər arasında iğtişaşlara səbəb oldu. Don çayı yaxınlığında müstəqil yaşayan və Rusiyanın cənub sərhədlərinin müdafiəsi müqabilində çar hökumətinin subsidiya aldığı əsasən aşağı təbəqədən olan Don kazakları Razinin üsyanına rəhbərlik edirdi. Tarixçi Paul Avriç Razinin üsyanını dövrün digər xalq üsyanlarına bənzər "quldurluq və üsyanın maraqlı qarışığı" kimi xarakterizə edir.
Stepan Razin

Razin çara qarşı deyil, “satqın-boyarlara” qarşı üsyan qaldırdı. Kazaklar , əvvəllər Polşa-Litva Birliyinə xidmət etdikləri kimi, müqaviləli hərbi qüvvələr kimi onun üçün işlədikləri üçün çarı dəstəklədilər. Dondan yola düşmə 1667-ci ildə Razin kazakların kiçik bir dəstəsini topladı və Xəzər dənizinə ekspedisiya üçün Dondan ayrıldı. O, Yaitskdə (indi Oral adı ilə tanınır, Qazaxıstanda Ural çayı üzərində yerləşir) baza qurmaq və oradan kəndləri qarət etməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu . Lakin Moskva Razinin planlarından xəbər tutdu və onun qarşısını almağa çalışdı. Razin Volqa çayı ilə Tsaritsına gedərkən Həştərxan voevodları Andrey Unkovskiyə (Tsaritsın voyevodası və ya qubernatoru) Razinin gəlişi barədə xəbərdarlıq etmiş və kazakların şəhərə daxil olmasına icazə verməməyi tövsiyə etmişlər. Unkovski Razinlə danışıqlar aparmağa cəhd etdi, lakin Razin Unkovski müdaxilə edərsə, Tsaritsını yandıracağı ilə hədələdi.
Stepan Razin

Razin Dondan Volqaya gedərkən çar nümayəndələri tərəfindən bir qrup siyasi məhbusla rastlaşdıqda dedi: “Mən sizi mənə qoşulmağa məcbur etməyəcəyəm, amma kim mənimlə gəlməyi seçsə, azad kazak olacaq. Mən yalnız boyarlarla və varlı ağalarla vuruşmağa gəlmişəm. Kasıb və sadə xalqa gəlincə, mən onlara qardaş kimi davranacağam”. Razin Tsartisyn tərəfindən üzəndə Unkovski hücum etmədi (yaxud Razinin təhlükə yaratdığını hiss etdiyi üçün, ya da Tsaritsyn mühafizəçiləri Razinin kazaklarına rəğbət bəslədiyi üçün). Bu hadisə Razinə “fövqəltəbii güclərə malik yenilməz döyüşçü” şöhrəti qazandırdı. O, bir neçə streltsy və ya muşketyor dəstəsini məğlub edərək , Volqadan aşağıya və Xəzər dənizinə səyahətini davam etdirdi . 1667-ci ilin iyulunda Razin kilsədə dua etmək üçün özünü və bəzi yoldaşlarını zəvvar kimi maskalamaqla Yaitski tutdu.
Stepan Razin

Yaitskə daxil olduqdan sonra qalan qoşunların şəhərə girib işğalı üçün qapıları açdılar. Razinlə döyüşə göndərilən müxalifət kazaklara rəğbət bəslədikləri üçün bunu etməkdən çəkinirdi. 1668-ci ilin yazında Razin öz adamlarının əksəriyyətini Yaik çayına (həmçinin Ural çayı kimi tanınır) apardı, kiçik bir hissəsi isə Yaitski qorumaq üçün geridə qaldı. Lakin hökumət Yaitskdə Razinin adamlarını məğlub etdi və Razin oradakı bazasını itirdi. Azərbaycan ekspedisiyası Yaitski itirdikdən sonra Razin talanını davam etdirmək üçün Xəzər dənizinin sahilindən cənuba doğru üzdü. Sonra o və adamları Azərbaycana hücum etdi . İndiki Dağıstanın yaxşı müdafiə olunan Dərbənd/ Dərbənd qala limanını ələ keçirə bilməyən onun qoşunları indiki Azərbaycan Respublikasının Abşeron yarımadasında , lakin Rəştdə yerləşən kiçik Badkubə limanına (indiki Bakı ) hücum etmək üçün cənuba doğru irəlilədilər.
Stepan Razin

(Müasir İranda Xəzər dənizinin cənub-qərbində ) Qızılbaşların qəfil hücumda təxminən 400 kazak öldürdülər. Razin İsfahana getdişaha sadiqlik müqabilində şahdan Farsda torpaq istəmək, lakin onlar razılığa gələ bilməmişdən əvvəl daha çox talan etmək üçün Xəzərə getdi. Razin Fərəhabada (İranda Xəzər dənizinin cənub sahilində) gəldi və adamları ilə iki gün ərzində şəhəri talan etməzdən əvvəl bir neçə gün bu şəhərdə tacir qiyafəsində idi. Həmin qış Razinlə kazaklar Miankaleh yarımadasında aclıq və xəstəlik dən qorundular və 1669-cu ilin yazında Razin Xəzər dənizinin şərq tərəfində baza tikərək türkmən kəndlərinə basqın etməyə başladılar. Sonra 1669-cu ilin yazında o, Suina adasında yerləşdi və iyulda ona qarşı göndərilmiş iran donanmasını məhv etdi. Stenka Razin, ümumiyyətlə adlandırıldığı kimi, indi şahzadələrin rəftar etməkdən çəkinmədiyi bir gücə çevrilmişdi. 1669-cu ilin avqustunda o, yenidən Həştərxanda peyda oldu və orada çar Aleksey Mixayloviçin yeni əfv təklifini qəbul etdi ; sadə insanlar onun macəralarına heyran idi. Bütün atmosferin yırtıcı və bir çox insanın hələ də köçəri olduğu Həştərxan Rusiya sərhəddinin qanunsuz ərazisi Razin kimi üsyan üçün təbii mühit idi. 1670-ci ildə Razin, guya Dondakı kazak qərargahında hesabat verməyə gedərkən , Çerkasskı və Tsaritsını tutaraq hökumətə açıq şəkildə üsyan etdi .
Stepan Razin

Tsaritsını tutduqdan sonra Razin təxminən 7000 nəfərlik ordusu ilə Volqaya üzdü. Adamlar Tsaritsın və Həştərxan arasında hökumətin qalası olan Çernıyar tərəfə getdilər. Razin və onun adamları 1670-ci ilin iyununda Çerni Yar streltsisi zabitlərinə qarşı qalxaraq kazak davasına qoşulduqda sürətlə Çerni Yarı ələ keçirdilər. İyunun 24-də Həştərxan şəhərinə çatdı. Rusiyanın zəngin “Şərqə pəncərəsi” olan Həştərxan Xəzər dənizinin sahilində, Volqa çayının mənsəbində strateji əhəmiyyətli bir yeri tuturdu. Razin güclü möhkəmləndirilmiş adada yerləşməsinə və mərkəzi qalanı əhatə edən daş divarlara və mis toplara baxmayaraq, şəhəri talan etdi. Yerli streltsilərin üsyanı Razinə şəhərə giriş əldə etməyə imkan verdi.
Stepan Razin

Ona qarşı çıxanların hamısını (iki knyaz Prozorovski də daxil olmaqla ) qətlə yetirdikdən və şəhərin zəngin bazarlarını qarət etməyə təhvil verdikdən sonra o, Həştərxanı kazak respublikasına çevirdi, əhalisini minlərə, yüzlərə və onlarla adamlara böldü. veche və ya ümumi məclis tərəfindən təyin edilmiş , ilk işi Razini öz qosudarları ( suverenləri ) elan etmək idi. Üç həftəlik qan və pozğunluq karnavalından sonra Razin qoşunla dolu iki yüz barja ilə Həştərxanı tərk etdi. [ sitat lazım ] Onun məqsədi Moskvaya qarşı irəliləmək üçün ilkin addım kimi Volqa boyu bütün Kazak respublikasını qurmaq idi. Saratov və Samara tutuldu, lakin Simbirsk bütün səylərə meydan oxudu və Sviyaga çayının sahilində iki qanlı toqquşmadan sonra (1 və 4 oktyabr) Razin Yuri Baryatinskinin ordusu tərəfindən darmadağın edildi və Volqadan aşağı qaçdı. ardıcıllarının böyük hissəsini qaliblər tərəfindən məhv edilmək üçün buraxdı. Lakin üsyan heç də bitməmişdi. Razinin qızışdırıcı bəyanatlarla silahlanmış emissarları müasir Nijni Novqorod , Tambov və Penza hökumətlərinin sakinlərini ayağa qaldırdılar və hətta Moskva və Novqoroda qədər nüfuz etdilər . Məzlum əhalinin boyunduruğundan qurtulacağını vəd edərək onları üsyana qaldırmaq çətin deyildi.
Stepan Razin

Razin bəyan etdi ki, onun məqsədi boyarların və bütün məmurların kökünü kəsmək, bütün rütbələri və ləyaqətləri düzəltmək və bütün Rusiyada mütləq bərabərliyin nəticəsi olan kazaklıq yaratmaqdır.Hətta 1671-ci ilin əvvəlində də mübarizənin nəticəsi şübhəli idi. Üsyanın zəifləmə əlamətləri görünməzdən əvvəl səkkiz döyüş aparıldı və Razin sakitliyini aldıqdan sonra altı ay davam etdi. Simbirskdə onun nüfuzu sarsılmışdı. Hətta Saratov və Samaradakı öz yaşayış məntəqələri də qapılarını onun üzünə açmaqdan imtina etdilər və Patriarxın Razini anathematize etdiyini eşidən Don kazakları da ona qarşı elan etdilər. Çar üsyanı yatırmaq üçün qoşun göndərdi. Pol Avriç “ Rus Rebels, 1600–1800 ” əsərində qeyd etdiyi kimi , “Repressiyaların vəhşiliyi üsyançıların törətdiyi vəhşiliklərdən qat-qat artıq idi”. Çar qoşunları üsyançıların cəsədlərini eybəcərləşdirir və potensial müxaliflərə xəbərdarlıq etmək üçün onları ictimaiyyət qarşısında nümayiş etdirirdilər. Razin əvvəlcə kəndləri qarət etmək üçün yola çıxdı, lakin kəndli iğtişaşlarının simvoluna çevrildikcə onun hərəkatı siyasi xarakter aldı.
Stepan Razin

Razin kazakların müstəqilliyini qorumaq və getdikcə mərkəzləşən hökumətə etiraz etmək istəyirdi. Kazaklar çarı və avtokratiyanı dəstəkləyirdilər, lakin onlar təkcə yuxarı təbəqənin deyil, xalqın ehtiyaclarına cavab verən bir çar istəyirdilər. Razin kəndləri dağıdıb talan etməklə hakimiyyəti dövlət məmurlarından almaq və kəndlilərə daha çox muxtariyyət vermək niyyətində idi. Lakin Razinin hərəkatı uğursuzluğa düçar oldu və üsyan hökumət nəzarətinin artmasına səbəb oldu. Kazaklar öz muxtariyyətlərinin bir hissəsini itirdilər və çar daha çox üsyandan qorxduğu üçün yuxarı təbəqə ilə daha sıx əlaqə saxladı. Digər tərəfdən, Avriçin iddia etdiyi kimi, “[Razinin üsyanı] nə qədər zəif olsa da, yoxsulların ictimai şüurunu oyatdı, onlara yeni bir güc hissi verdi, yuxarı təbəqəni canları və malları üçün titrədi. Rusiyada Vətəndaş Müharibəsi zamanı məşhur yazıçı və ağ mühacir İvan Bunin Razini bolşevik liderləri ilə müqayisə edərək yazırdı: "Vallah! Stenka dövrü ilə bu gün Rusiyada davam edən talan arasında necə də təəccüblü oxşarlıq var. '
Stepan Razin

Üçüncü Beynəlxalq ' adı ." Rusdilli mədəniyyət və folklorda Razin və "Fars şahzadəsi" Razinlə bağlı ən məşhur mədəni motivlərdən biri də “Fars şahzadəsi”nin çayda boğulması epizodudur. Müasir tarixçilər bu epizodun reallığına şübhə ilə yanaşırlar. Üsyan zamanı Həştərxana sona çatan əcnəbilər haqqında iki məlumat var. Şahidlərdən biri holland səyyahı Yan Struisin xatirələrindəndir. Bu ifadə daha məşhurdur: rus tarixçiləri tərəfindən geniş istifadə edilmişdir və mahnının süjeti üçün əsas olmuşdur. Digəri isə hollandiyalı Lüdviq Fabrisiusun yalnız İkinci Dünya Müharibəsindən sonra məlum olan qeydləridir.
Stepan Razin

Birincidə, Volqada boğulan fars şahzadəsi görünür; ikincidə müəyyən bir “tatar qızı” Yaik çayında boğuldu. Streis hekayəni sərxoş qəddarlıq, Fabritius isə Razinin Yaik çayına nəzarət edən müəyyən bir "su tanrısı" İvan Qorinoviçə verdiyi andın yerinə yetirilməsi kimi çatdırır: Razin uğurlar üçün mükafat olaraq bu "tanrı" verəcəyini vəd etdi. "Onun ən yaxşısı. 1883-cü ildə rus şairi Dmitri Sadovnikov “Stenka Razin” poemasını nəşr etdirir və onu adət üzrə “xalq dastanı” kimi təqdim edir. Bu şeirin mətni cüzi dəyişikliklərlə naməlum müəllif tərəfindən musiqiyə qoyulmuş və son dərəcə məşhurlaşmış, bir çox məşhur müğənnilərin ifasında səslənmişdir. Mahnının sözləri 1908-ci ildə Vladimir Romaşkovun rejissorluğu ilə çəkilmiş ilk rus hekayə filmlərindən biri olan " Stenka Razin "də dramatikləşdirilib . Film təxminən 10 dəqiqə çəkir.
Stepan Razin

Ssenari Vasili Qonçarov , musiqisi (səssiz filmi müşayiət etmək üçün xüsusi olaraq yazılmış ilk film musiqisi) Mixail İppolitov-İvanov tərəfindən yazılmışdır.. Mahnıda deyilir ki, Razinin öz gəmisində əsir götürdüyü "Fars şahzadəsini" əhliləşdirir və adamları onu zəiflikdə - qadınla ünsiyyətdə olmaqda ittiham edir və səhəri gün onun özü də "qadın" olur. Bu çıxışları eşidən Razin Volqa çayına hədiyyə olaraq “şahzadə”ni suya atır və adamları ilə sərxoş əyləncəni davam etdirir. Mahnı 1923-cü ildə kəndli icmalarını yeni media ilə tanış etmək üçün nəzərdə tutulmuş erkən radio verilişlərinə daxil edilmişdir. Bu barədə məlumatı Müqəddəs Sergiusun Trinity Lavra şəhərində yerləşən elektrik mühəndisləri üçün təlim kollecinə gələn Çarlz Eşli verdi . Məşhur mahnı Volqa, Volqa mat' rodnaya , İz za ostrova na strezhen və sadəcə olaraq Stenka Razin sözləri ilə tanınır . Mahnı məşhur sovet musiqili komediya Volqa-Volqaya başlıq verdi . Melodiya Tom Sprinqfild tərəfindən 1965-ci ildə Avstraliya və Böyük Britaniyada The Seekers qrupunu 1-ci yerə qoyan " The Carnival Is Over " mahnısında istifadə edilmişdir .
Stepan Razin

Bu mahnının bir versiyası da Kanadada Doukhobors tərəfindən ifa olunur. 1667-ci ildə Bakı şəhərinə hücum edərək talançılıq etmiş və çoxlu qənimət ilə geri qayıtmışdır. Bakının qəsəbələrindən biri onun şərəfinə Stepan Razin (indiki Bakıxanov qəsəbəsi) adlandırılmışdır. Xarici keçidlər ATV. Gizli tarix. Quldur Razinin gizli xəzinəsi Türk oğlu quldur Razinin xəzinəsi Bakıdadır? Arxivləşdirilib 2017-07-18 at the Wayback Machine
Klara Setkin

Klara Setkin (alm. Clara Zetkin; 5 iyul 1857[…] – 20 iyun 1933[…]) — alman siyasətçisi, kommunist hərəkatının fəal iştirakçısı, Almaniya Kommunist Partiyasının yaradıcılarından biri, qadın hüquqlarının müdafiəçisi. Hesab olunur ki, Klara Setkin 8 Mart Beynəlxalq Qadınlar Günü ideyasının müəlifidir. Klara Setkin 5 iyun 1857-ci ildə, Almaniyada anadan olmuşdur. Siyasi fəaliyyəti 1916-cı ildə Klara Setkin məsləkdaşları Roza Lüksemburq, Frans Mering və Karl Libknextlə birlikdə "Spartak Birliyi"ni qurdu. Bu birlik 1918-ci ildə Almaniya Kommunist Partiyasına çevrildi.
Klara Setkin

1917-ci ildə Klara Setkin məsləkdaşları ilə birgə Müstəqil Sosialist Demokrat Partiyasını (MSDP) yaradan Karl Kautski ilə birləşmə barədə razılığa gəldilər. Klara Setkin Azərbaycanda 1924-cü ildə Klara Setkin Əli Bayramov adına kluba gələrkən, klub onda silinməz təəssüratlar yaratmışdır. O, klubu "inqilabi qüvvələrin toplanış məntəqəsi" adlandırmışdı. "Qafqaz od içində" kitabında o, yazırdı: "Sovet İttifaqının şərq və cənub-şərq respublikalarındakı müsəlman qadınların klubu proletar inqilabının yetirməsi, onun canlı təcəssümüdür. Müsəlman qadınlarında, yüzilliklər ərzində həyatın kütləşdirici şəraitinə baxmayaraq, insanlıq ləyaqəti və insan hüquqlarını əldə etmək səyi oyanır. Müsəlman qadınların klubu bu cəhətdən, böyük vəzirin qızının dəbli Avropa kostyumuna və ya bir neçə dövlətli müsəlman qızın Parisdə, Londonda və ya Berlində təhsil almalarına baxmayaraq, güclü və inandırıcı sübut kimi çıxış edir" Xarici keçidlər İlk qadın klubu Həmçinin bax Beynəlxalq Qadınlar Günü
Hicri-şəmsi təqvimi

Hicri-şəmsi təqvimi (fars. تقویم هجری شمسی؛ سالنمای هجری خورشیدی) — İranda və Əfqanıstanda rəsmi təqvim olaraq istifadə edilən astronomik günəş təqvimi. Təqvim Ömər Xəyyamın iştirakı ilə hazırlanmışdır və müasir dövrə qədər bir neçə dəfə üzərində dəqiqləşdirilmə aparılmışdır. Təqvimdə tarix hicrətdən (Məhəmməd peyğəmbərin 622-ci ildə Məkkədən Mədinəyə köçməsi) hesablanır, amma klassik islam təqvimi olan hicri-qəməri təqvimindən fərqli olaraq İran təqvimi günəş (tropik) ilinə əsaslanır. Ona görə də onun ayları ilin həmişə eyni zamanlarına dəng gəlir. İlin başlanğıcı yaz gecə-gündüz bərabərliyi günü hesab olunur (Novruz bayramı). Həmçinin bax
Səməni

Səməni — hər il mart ayında Novruz Bayramı ərəfəsində Şərq ölkələrində və Azərbaycanda taxıl buğdasından qablarda göyərdilən etnoqrafik element. Almanlar səmənini pasxa bayramına cücərdir, adına isə "Ostergras" deyirlər. Həyat və bolluq rəmzi, baharın ilk müjdəçilərindən hesab olunur. Səməni ilk çərşənbə axşamına yaxın vaxtda göyərdilir və Novruz bayramından sonra da evlərdə, iş yerlərində və ictimai yerlərdə görünən yerlərə qoyulur. Tərif və məna Səməni əsasən toxumluq buğdadan qoyulmalıdır. Sini qablarda göyərdilən səməni həm də yazda səpiləcək toxumun keyfiyyətini yoxlamağa imkan verir. Əgər səməni yaxşı cücərib boy atsa, bu həmin toxumdan bol məhsul alınacağından xəbər verir.
Səməni

Bəzən suda isladılmış başqa toxumlardan da səməni qoyurlar. Bayram süfrəsi nemətləri arasında səməni mütləq olmalıdır. Səməni yalnız evdə hazırlanmalıdır. Son dövrlərdə satış üçün də səməni hazırlanır və hər bir evdə səməni olmasına yaxşı imkan yaradır. Hazırlanması Buğdanı təmizləyib suya qoyub 2-3 gün saxlayırıq.Buğda şişəcək.Buğdanı sudan çıxarıb dəsmalın üstünə səririk suyu çəkilir.Suyu çəkildikdən sonra buğdanı qaba tökürük.Tənzifi suya salıb isladıb buğdanın üstünə səririk.Tənzif yaş qalmalıdır. Buğda cücərməyə başlayanda tənzifi götürürük.Səməninin suyunu elə vermək lazımdır ki, altında su yığılıb qalmasın. Quruluğuna baxıb 2 gündə bir su vermək olar.
Səməni

Etimologiya Səməni fars sözü olub "toxum" deməkdir. Toxum sözü digər hind- avropa dillərində də eyni mənanı verir: Farsca "Sem/Som" kökündən törəmişdir. Doluluk, saflıq bildirir. Sümen/Suma sözcüyü qədim altayca və monqolcada "şaman" mənası daşıyır. Halha ləhcəsində sum, buryatçada hum, dagur dilində sum sözləri işlədilir. Mongur dilində isə söz semen şəklindədir. Monqolcada "sem" gizlilik, sirr mənaları daşıyır.
Səməni

Som/Soma sözü türk dilində özündə qürur, şərəf və iz, işarə kimi mənalar da ehtiva edir. Bu məna tunquzcada "sama" sözü ilə qarşılanır. Monqolca "sem", tunquzca "sümen" kökü "gizlətmək" mənasını da verir. Həmçinin bax Səməni (rəqs) səməni hazırlamanın qaydası Arxivləşdirilib 2015-05-28 at the Wayback Machine Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0) (türk.) Türk Mitoloji Sözlüğü, Pınar Karaca (türk.) Xarici keçidlər Səməni necə hazırlanır Arxivləşdirilib 2015-05-28 at the Wayback Machine
Cəfər Cəfərov (tarixçi)

Cəfərov Cəfər Məmməd oğlu (21 aprel 1960, Naxçıvan) — Azərbaycan tarixçisi, tarix elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin rektoru, "Tarix, insan və cəmiyyət" adlı elmi-nəzəri və elmi-metodik jurnalın baş redaktoru. Cəfər Cəfərov 1960-cı il aprel ayının 21-də Naxçıvan şəhərində mühəndis ailəsində anadan olmuşdur. 1977-ci ildə Bakı şəhəri 158 №-li orta məktəbi bitirmiş və Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinə daxil olmuşdur. 1980–1983-cü illərdə universitetin göndərişi əsasında təhsilini Moskva Dövlət Universitetinin (MDU) Tarix fakültəsində davam etdirmişdir. 1983-cü ildə MDU-nun Tarix fakültəsinin aspiranturasına daxil olmuş, 1987-ci ildə dissertasiya işini müdafiə edərək tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.
Cəfər Cəfərov (tarixçi)

Moskvada təhsil alan Azərbaycan Tələbə və Aspirantları Şurasının sədr müavini olmuşdur. 1987–1994-cü illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində böyük laborant, "Azərbaycan tarixi" kafedrasının müəllimi, baş müəllimi, dosenti, 1990–1994-cü illərdə BDU-da Tarix üzrə ixtisaslaşmış doktorluq şurasının elmi katibi, 1992–1994-cü illərdə Tarix fakültəsinin dekan müavini vəzifəsində işləmişdir. 1994–1998-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyinin Gənclərlə İş üzrə Baş İdarəsinin rəisi vəzifəsində çalışmışdır. 1998–2003-cü illərdə BMT İnkişaf Proqramı və Azərbaycan hökumətinin "Azərbaycanda QHT/İƏT-lərin institusional potensialının artırılması ilə Vətəndaş Cəmiyyətinin gücləndirilməsi" birgə layihəsinin milli koordinatoru olmuşdur. 2003–2004-cü illərdə Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzinin (BMM) direktoru vəzifəsində işləmişdir.
Cəfər Cəfərov (tarixçi)

2004–2006-cı illərdə BMT İnkişaf Proqramı və Azərbaycan hökumətinin " Azərbaycan Respublikasında yoxsulluğun azadılması məqsədilə daxili turizmin səmərəli inkişafının təmin olunması üzrə Azərbaycan Respublikasının Gənclər, İdman və Turizm nazirliyinə institusional yardım" birgə layihəsinin milli koordinatoru olmuşdur. 2013-cü il 17 fevral tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə professor elmi adi verilib. 2006–2014-cü illərdə Azərbaycan Turizm İnstitutunun rektoru, 2014–2016-cı illərdə isə Azərbaycan Turizm və Menecment Universitetinin rektoru vəzifələrində çalışmışdır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 iyun 2016-cı il tarixli Sərəncamı ilə Cəfər Cəfərov Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin rektoru təyin edilmişdir. 2017-ci ildə Applied Sciences Krems IMC Universitetinin təqaüdçüsü adına layiq görülmüşdür.
Cəfər Cəfərov (tarixçi)

2017-ci ildə "Humanist Pedaqogika Beynəlxalq Mərkəzi" tərəfindən "Humanist pedaqogikanın cəngavəri — "Ürək və Qu quşu" qızıl nişanı təqdim edilib. 2018-ci ildə Əbu-Dabidəki Paris-Sorbon Universitetinin İkitərəfli əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsindəki səylərinə görə fəxri fərmanına layiq görülmüşdür. 2019-cu ildən Respublika Elmi Tədqiqatların Əlaqələndirilməsi Şurası: Azərbaycan tarixi üzrə Elmi Şurasının üzvüdür. 2019-cu ildə "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918–2018)" və "Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919–2019)" Azərbaycan Respublikasının yubiley medalları ilə təltif olunmuşdur. 2020-ci ildə Türkiyənin Ali Təhsil Keyfiyyət Şurasının Xarici Qiymətləndiricisi (ekspert) seçilmişdir.
Cəfər Cəfərov (tarixçi)

2021-ci il 17 dekabr tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Sərəncamı ilə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir. Azərbaycanda keçirilmiş bir sıra, o cümlədən də xaricdə keçirilmiş 100-dən çox beynəlxalq seminar, konfrans və simpoziumların iştirakçısı olmuşdur. Müasir Azərbaycan tarixi, demokratikləşmə, mülki cəmiyyətin inkişafı, dövlət idarəçiliyi, turizmin inkişafı ilə bağlı Azərbaycanda və xaricdə nəşr olunmuş 90-a yaxın elmi əsərin müəllifidir. Rus, ingilis, türk dillərində sərbəst danışır. Həmçinin bax
Nizami məqbərəsi

Nizami məqbərəsi — Nizami Gəncəvinin anadan olduğu Gəncə şəhərinin yaxınlığında yerləşir. Tikili 20 m hündürlüyündə silindrik formada mərmər bina və ətrafındakı park ilə yeniləşmişdir. Məqbərənin yaxınlığında ölməz şairin yaratdığı əsərləri tərənnüm edən tuncdan abidə yerləşir. Qədim türbə Nizaminin köhnə türbəsini tədqiq etmiş və iki fotosunu yayımlamış akademik V. Bartold, bu mövzuya həsr edilmiş məqaləsində qeyd edir ki, Abbasqulu ağa Bakıxanov da özünün "Gülüstani-İrəm" əsərində Nizaminin məzarı haqqında məlumat verir: Onun gözəl bəzədilmiş türbəsi indi Gəncə şəhəri yaxınlığında yerləşir. Qarabağlı Mirzə Adıgözəl bəy, rus ordusunun kapitanı, indi onun yenilənməsi ilə məşğuldur. Bu türbənin yaxınlığında 1826-cı ildə məşhur Yelizavetpol döyüşü baş vermişdir.Gürcüstan Dövlət İncəsənət Muzeyində Nizami türbəsinin 1903–1905-ci illərdə çəkilmiş akvael rəsmi saxlanılır. Rəsm Hüseyn xan Rzazadə tərəfindən naturadan çəkilmişdir. Rəsmə əsasən demək olar ki, türbə xaricdən günbəzlə tamamlanmış kub formasında olmuşdur. Binanın şimal hissəsində sadə lentlə əhatələnmiş oxvari tağlı giriş qapısı olmuşdur.1922-ci ildə şairin məzarı açılmış, qalıqları yeni tabuta yığılaraq dəfn edilməsi üçün Gəncə şəhərinə gətirilmişdir.
Nizami məqbərəsi

Lakin, sonradan Bakıdan gələn göstərişə əsasən tabut geri qaytarılmış və əvvəlki yerində dəfn edilmişdir.Bundan sonra Nizaminin türbəsinin bərpa edilməsi və ya yeni türbənin inşası üçün abidənin tədqiq edilməsi məqsədi ilə 1925-ci ildə əraziyə ekspedisiya qrupu göndərilmişdir. Ekspediyaya Azərbaycan Arxeologiya Komitəsinin üzvləri daxil idi. Komissiya üzvləri türbənin yanız şimal divarının qaldığını, şairin sənduqə formalı məzarının isə cənub divarının dibində yerləşdiyini qeyd etmişlər. 1932-ci ildə Nizaminin məzarı üzərində müvəqqəti xatirə daşı qoyulur. Həmin dövrdə artıq türbənin şimal divarı da uçmuş, yalnız təməl və 4–5 sıra hündürlüyündə kərpic hörgü saxlanmışdır. 1940-cı ildə Nizaminin məzarı üzərində məqbərə inşa ediləcəyi nəzərə alınaraq, arxeoloji qazıntı işlərinə başlanılır. Proses zamanı V. Bartoldun qeyd etdiyi kərpic türbənin şimal və qərb divarlarının qalıqları üzə çıxarılır. Şimal divarında giriş yerinin olması müəyyən edilir. Çaydaşından hörülmüş təməl üzərində ucaldılmış türbə divarlarının inşası zamanı kvadrat formalı (Qədim Gəncə yaşayış yerindəki bir çox tikililərin inşasında da bu cür kərpiclərdən istifadə edilmişdir) bişmiş körpiclərdən istifadə edilmişdir.Torpaq qatının təmizlənməsi nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, türbənin qərb divarının çaydaşından hörülmüş təməli, daha qədim dövrə malik, çaydaşı təməl və kərpic hörgülü divar qalıqlarının üstündə inşa edilmişdir. Tədqiqatçılar belə qərara gəlmişlər ki, həmin qalıqlar ilkin türbənin izləridir.
Nizami məqbərəsi

Lakin, ilkin türbənin dağılmasından sonra onun divarlarının qalıqları üzərində orta əsrlərdə ikinci türbə binası inşa edilmiş və məhz həmin türbənin qalıqları XX əsrin ortalarına kimi çatmışdır.Nizaminin qədim türbəsi 7m90sm x 12m80sm ölçülərə malik olmaqla, əsas divarları şimal və cənuba yönəlmişdir. Təməlin qalınlığı 1 m 72 sm-ə bərabər olmuşdur. Bu qalınlıq onu göstərir ki, köhnə türbə binası hündürlüyü və orijinal memarlıq forması ilə seçilmişdir. Qazıntılar zamanı mavi, yaşıl və tünd qəhvəyi rəngli şirli kərpic qalıqlar əldə edilmişdir. Mavi kaşıların bir neçə tonda olduğu diqqət çəkmişdir. Şirli kərpiclərin bəzilərinin günbəz hörgüzü üçün nəzərdə tutulmuş əyri formalara malik olması, türbənin rəngli kaşılarla işlənmiş günbəzə malik olduğunu sübut etmişdir.Türbənin ətrafında aparılmış qazıntılar nəticəsində ərazidə müxtəlif dövrlərdə dəfnlər həyata keçirilsidiyi, Nizami türbəsinin isə qədim nekropolun mərkəzində yerləşdiyi müəyyən edilmişdir. Müasir məqbərə Heydər Əliyev yetmişinci illərdə ölkəyə rəhbərlik edərkən Nizaminin 840 illik yubileyi ilə əlaqədar Moskvanın qarşısında ölməz şairin məzarı üzərində ona layiq bir abidənin ucaldılması haqda məsələ qaldırmışdı. Rusların təşəbbüsü ilə məqbərənin layihəsinin işlənilməsinə erməni memarları cəlb olunur. Lakin ulu öndərin cidd-cəhdi sayəsində yeni layihənin hazırlanması Gəncə şəhərində baş memar işləyən Fərman İmamquliyevə və heykəltaraş Qorxmaz Sücəddinova həvalə edilir.
Nizami məqbərəsi

Milli memarlarımız tərəfindən əski oğuz üslubu ənənələrinə uyğun tikiləcək məqbərənin hündürlüyü 20,9 metr nəzərdə tutulmuşdu. Bu məqbərə Gəncənin simvoluna çevrilməli idi. Lakin Heydər Əliyevin Moskvaya getməsindən istifadə edən qara qüvvələr layihənin yenidən işlənilməsinin zəruriliyini bəhanə edərək məqbərənin bərpasını təxirə salmağa nail olurlar. UNESCO-nun təşəbbüsü ilə 1991-ci ildə Nizami Gəncəvinin anadan olmasının 850 illik yubileyi dünya miqyasında qeyd olunub. Ölkəmiz ağır müharibə və siyasi böhran şəraitində yaşamasına baxmayaraq, Ukraynadan gətirilmiş qırmızı qranit daşlar və yerli tikinti materiallarından istifadə edilməklə ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidəsi olan səkkizguşəli əzəmətli məqbərə Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü Cəfər Qiyasinin rəhbərliyi altında hazırlanmış layihə əsasında əsaslı surətdə təmir edilərək 1992-ci ildə başa çatdırılıb. Lakin Nizaminin 850 illik yubileyi doxsanıncı illərə təsadüf etdiyindən təntənəli şəkildə keçirmək qismət olmur. Prezident İlham Əliyevin Nizami Gəncəvinin 870 illik yubileyinin qeyd olunması haqqında 23 dekabr 2011-ci il tarixli sərəncamına əsasən, şairin məqbərəsi yenidən qurulub və dünyanın 40 ölkəsinin 150-dən artıq şərqşünas və nizamişünas alimin, görkəmli dövlət və ictimai xadimlərinin iştirakı ilə Gəncə şəhərində möhtəşəm tədbir keçirilib. Bundan əlavə, Şıx düzü ərazisində yerləşən qədim Şıxzamanovlar qəbiristanlığında Nizami Gəncəvinin valideynlərinin məzarları aşkar olunaraq bərpa edilib. Bu nəslin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi məqsədilə dahi mütəfəkkirin şəcərəsinin şərəfinə Şıx düzü ərazisinə “Şeyxzamanlılar” adı verilib. Məqbərənin qarşısında dahi şairin 870 illik yubileyi münasibətilə Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə Nizami Gəncəvi Muzeyi inşa edilib.
Nizami məqbərəsi

2014-cü il 21 yanvar tarixində isə Prezident İlham Əliyevin iştirakı ilə Nizami Gəncəvi Muzeyinin açılış mərasimi keçirilib. Üç mərtəbədən ibarət muzey binasının qarşısında dahi mütəfəkkirin abidəsi ucaldılıb. Muzeydə şairin həyat və yaradıcılığı haqqında geniş məlumatlarla zəngin olan elektron köşk quraşdırılıb. Burada həmçinin Nizaminin 870 illiyi ilə əlaqədar Heydər Əliyev Fondu tərəfindən nəşr olunmuş “Xəmsə” və monoqrafiyalar, habelə məşhur muzey və kitabxanalarında qorunan “Xəmsə”nin nadir əlyazmalarının və miniatürlərinin orijinalları və nüsxələrindən ibarət guşə də yaradılıb. Prezidentin 22 oktyabr 2019-cu il tarixli sərəncamına əsasən, Nizami Gəncəvi məqbərə kompleksi Gəncə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğunun tərkibinə daxil edilib. 1988-ci ildə yaradılan qoruq 1139-cu ildə baş vermiş dəhşətli zəlzələ nəticəsində dağılmış qədim Gəncə şəhərinin xarabalıqlarını və Nizami Gəncəvi məqbərəsini əhatə edir. Xarici keçidlər Nizami Gəncəvinin məqbərəsi qəzalı vəziyyətdədir — Foto/Video
Teleqraf

Teleqraf (q.yun. τῆλε — "uzaq" + γρᾰ́φω — "yazıram") — siqnalların naqil və ya digər elektrorabitə vasitəsi ilə ötürülməsi. 24 may 1844-cü ildə amerikalı ixtiraçı Samuel Morze kəşf etdiyi teleqraf aparatının köməyi ilə, özünün yaratdığı kodla ilk teleqramı göndərmişdir. Morzenin teleqraf aparatı 1851-ci ildə Avropanın teleqraf xətləri üçün standart kimi rəsmi olaraq təsdiq edildi. 1853-cü ildə məşhur amerikalı ixtiraçı Devid Edvard Hyuz (David Edward Hughes) teleqraf çap qurğusunun yaradılması ilə məşğul olmuşdur. Bu qurğunun təkmilləşdirilməsində ona Corc Felps (George May Phelps) kömək etmişdir.