LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Düzənlik hamar və zəif parçalanmış səth quruluşu ilə səciyyələnir. Düzənliyin formalaşması tarixi dövürdə Araz və Kür çaylarının yaz daşqınları zamanı öz məcralarından çıxması ilə davam etmişdir. Müasir relyefdə Kür və Araz çaylarının və onların qollarının qədim dərələrinin izləri çoxlu sayda axmazlar, tirələr və tirələrarası çökəkliklər şəklində saxlanılmışdır. Muğan düzünün şimal-şərqinə nisbətən cənub-qərbi daha qədimdir və Arazın akkumulyasiyası nəticəsində formalaşmışdır. Onun şimal-qərb hissəsi allüvial-delta mənşəlidir və burada çay akkumulyasiya prosesi çoxdan dayanıb.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Ümumiyyətlə, düzənlik hamar və zəif parçalanmış səth ilə xarakterizə olunur. Düzənliyin cənub-şərq hissəsinin formalaşmasında üst Xvalında və Yeni Xəzər dövrünün dəniz akkumulyasiyası mühüm rol oynamışdır. Düzənliyin səthi hamardır və parçalanmamışdır, yalnız bəzi yerlərdə dibi hamar və dayaz olan çökəkliklərlə (Mahmudçala, Ağçala və b.) mürəkkəbləşir. Əvvəllər bu ərazilər dayaz dəniz şəraitində göllərlə örtülü olmuşdur.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Muğan düzünün şimal-qərb hissəsində submeridional istiqamətdə sahəsi təxminən 320 km2 olan Hacı-Elçi şoran çökəkliyi yerləşir. Onun formalaşması daha intensiv müasir enmə, düzün bu hissəsində Bolqarçayın deltasının Muğanın içərilərinə çox daxil olması ilə əlaqədardır. Müasir dövrdə qış-yaz fəslində şoranlıqların yerində yay aylarında quruyan dayaz göllər formalaşır və onların çökəklikləri deflyasiyaya məruz qalır. Cənub-qərbdən şoran çökəklik dar (1,5–2 km) üst Xvalın dəniz akkumulyativ düzənliklə əhatə olunmuşdur. Şoranlığın sovrulan materialları bu düzün səthində toplanır və kiçik təpəli relyef yaradır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Cənub-şərqdə Bolqarçayın gətirmə konusu ətrafında bu düzənlik 8 km-ə qədər genişlənir. O, daha sonra cənub istiqamətdə 0 m sahil xətti boyunca böyük sahil bənd müşahiyət etməklə uzanır Araz və Qarqarçay arasında allüvial çınqıllardan ibarət olan Mil düzü yerləşir. Cavan çay deltası öz səthində sahilboyu təpələrlə müşayiət olunan Arazın qədim qollarının dərələrini qoruyub saxlayır. Mil düzü üçün əyilmə və qalxmalar xarakterikdir. Morfoloji cəhətdən əyilmələr 20–25 m və 0 m (hətta 120 m) hündürlüklərdə aydın nəzərə çarpır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Düzənliyin səthi gilli-çınqıllı prolüvial-dellüvial çöküntülərlə, Araza yaxın hissələrdə isə allüvial mənşəli çöküntülərlə örtülmüşdür. Hər yerdə onlar 10–25 m qalınlığında gillicəli torpaq qatları ilə örtülür. Dərinliyi 20–40 m-dən 70–80 m-ə qədər olan çay dərələri və yarğan-qobu şəbəkəsi Qaraçuk, Qızılqaya, Ağburun və s. yüksəklikləri istisna olmaqla, başqa əraziləri bu süxurlara qədər kəsib doğramır. Sonuncular üst yura və təbaşirin tektonik pozulmalarla parçalanan və dislokasiya olan süxurları ilə örtülüdür. Bu yüksəkliklər Ağdam antiklinoriumunun cənub-şərq periklinal hissəsinə aiddir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Onun əsas hissələri dağətəyi zolaqda parçalanır, çox enir və paleogen-miosen və üst pliosen-dördüncü dövrün çöküntüləri ilə örtülür. Mütləq hündürlüyü 400–600 m-ə çatan bu yüksəkliklərin səthi denudasiya ilə kəsilmiş və bəzən Qarabağ sıra dağlarının ətraf sahələrin çınqıllarının qırıntıları ilə örtülmüşdür. Morfolojı cəhətdən onlar 400-1000 yüksəklikdə ayrı-ayrı fraqmentlərlə Qarabağ silsiləsinin cənub-şərq qurtaracağını əhatə edən gec pliosen düzəlmə səthi ilə korrelyasiya olunur. Mil düzünün üst pilləsi Kiçik Qafqaz qalxmasının ətraf dağətəyinə qoşulmuşdur. Burada parçalanmanın sıxlığı nisbətən yüksək qiymət alır, lakin eroziya formalar qobular şəklində olub, torpaq və bitki örtüyünü tamamilə əhatə edir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Müasir eroziyanın izlərini yalnız dərələr və böyük yarğanlarla görmək olar. Mil düzünün aşağı pilləsinin sərhədləri 0 m ilə 120 m arasında yerləşir. O, Qarqarçayın sahili boyunca 240 m hündürlüyə qədər qalxır. Düzənliyin səthi hamar, zəif parçalanmış və az meyillidir. Onun səth quruluşunda 0,20–25 m, 40–50 m və 120 m hündürlükdə əyilmələr müşahidə edilir ki, bu da ona bir az pilləvari forma verir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Burada morfoloji cəhətdən iki pilləli müşahidə edilir. Bunlardan birincisi 0 və 45–50 m hündürlüklər arasında yerləşir. Nisbi hündürlükləri 10 m-ə qədər olan, kiçik yüksəkliklər və təpələrə rast gəlinir. Az miqdarda kiçik, hamar və dayaz düzənliklər də müşahidə olunur. Tektonik qırılma xəttinə uyğun zəncirvari şəkildə tirələrə rast gəlinir ki, olanlar da Mil düzünü şimal-şərqdən ayırır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Digər pillə Mil düzünün özündə 45–50 m-lik izohipsindən yuxarıda yerləşir. O, hamar və şimal-şərqə doğru az meylli olması ilə səciyyələnir. Bu pillənin arxasında Hərəmi düzündən yuxarıda yerləşən çaylar öz gətirmə konuslarını yaradır. Ona görə də, burada səth dalğalı quruluşa malikdir. Bu ərazidə alçaq terraslar müşahidə edilir (2,4 m və 20 m).
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Düzənliyin ətraf hissəsində 45–50 m izohipslərə yaxın, 5–7 m-dən 25 m-dək hündürlüyə malik kurqanlar müşahidə olunur. Cənubda Arazın yaxınlığındakı düzənlik allüvial çınqıl çöküntülərlə örtülmüşdür. Salyan düzü Kür çayı və onun qədim qollarından biri olan Akuşa çayı arasında yerləşir və Muğan düzünün cənub-şərq hissəsinin davamıdır. Salyan düzü Cənub-Şərqi Şirvanın alçaq sahil zolağı ilə birlikdə Kür-Araz ovalığının ən cavan hissəsi hesab olunur. Bu düzənliyə həmçinin Qızılağac körfəzinin sahilboyu ərazisini tutan hamar bataqlıq ovalıq da aid edilir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Bu düzənliyin ən alçaq hissəsi bataqlıqlaşmış və şoranlıqların geniş inkişafı ilə səciyyələnir. Salyan düzənliyi tamamilə dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşir (-20 m-dən -26-27 m-ə qədər). Qızılağac körfəzi Salyan düzünə çox daxil olur. Salyan düzünün şimal hissəsi hamar allüvial-deltalı düzənlikdir. Onun yaranmasında Kür çayı və onun qolları, həmçinin dəniz dayazlığı böyük rol oynamışlar.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Səthi qumlu, gilli, balıqqulaqları çöküntülərindən ibarətdir. Düzənliyin səthi hamardır və Akuşa çayı ilə Kürün bir neçə deltası onu mürəkkəbləşdirir. Mərkəzi Aran Kür-Araz ovalığının ən aşağı hissəsini tutur. Onun mərkəzi hissəsindən keçən Kür çayının burada yaratdığı mürəkkəb quruluşlu meandırlar diqqəti cəlb edir. Mingəçevir su anbarı tikilməzdən əvvəl daşqınların qarşısının alınması üçün çay yatağı boyunca iri tirələrlə yanaşı, çoxsaylı süni bəndlər də yaradılmışdır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Bəzən qumlu subasarlar və alçaq terraslar müşahidə olunur. Çay dərəsi boyunca qədim meandr-axmazlar zonası aydın görünür. Düzənlik çoxsaylı bataqlıqlarla (Mahmudçala), axmazlar göllərlə (Ağgöl, Sarısu, Hacıqabul və s.) səciyyələnir. Hal-hazırda düzənlik enmə və çöküntü toplanma vilayəti hesab olunur. Burada allüvial, göl, bataqlıq və s., mənşəli çöküntülər toplanır ki, bu da, düzənliyin relyefindəki detalları müəyyən edir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Onun sol sahil hissəsində eninə istiqamətdə Kürdən Qarasu depressiyasına doğru bir-birindən kəskin fərqlənən üç zona ayrılır. Kür çayının müasir yatağı boyunca hamar, bəzi yerlərdə isə bataqlıq allüvial-məcra düzənlikləri yaranır. Düzənliyin bu hissəsinin eni 3–8 km arasında dəyişir. Şimala doğru azca qabarıq formada olan allüvial düzənlik yerləşir ki, fraqmentlərlə Kür çayının qədim yatağı ilə birləşir. Bu düzənliyə şimaldan Qarasu çökəkliyi sisteminin hamar, bataqlaşmış enmələrinin zolağı bitişir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Düzənliyin bu hissəsində allüvial, göl və bataqlıq çöküntüləri toplanmışdır. Vadinin sağ sahil hissəsi boyunca üst Xvalının qədim sahil tirələri, qum adalarlı uzanır. Şərq istiqamətində bu zolaq genişlənməyə məruz qalır və səthində xvalın süxurları üzə çıxır. Bəzi yerlərdə süxurlar qumlardan ibarətdir və deflyasiyaya məruz qalır. Bunun nəticəsində kiçik deflyasiya çökəklikləri yaranır ki, hal-hazırda onlar göllərə çevrilmişlər.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Vadinin sağ sahil hissəsinin mərkəzində müasir Kür dərəsi və Ağgöl rayonundakı göllər sistemi və bataqlıqlar qalxmaya məruz qalmışlar. Onun səthi Kürün qolları və kiçik çay dərələri ilə parçalanmışdır. Düzənliyin qalxmış sağ sahilindən şimala doğru göl və bataqlıq çökəklikləri zolağı uzanır (Mehman-Sarısu). Burada müasir çöküntü toplanması ilə nisbi enmə gedir. Ərazinin iqlimi qışı quraq keçən yarımsəhra və quru-çöl iqlimidir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Ən az yağıntı Cənub-Şərq Şirvanda müşahidə olunur (200 mm dən az). Əsas çayları Kür, Araz və onların qollarıdır. Əsas torpaqları boz-çəmən, çəmən-boz, şorakətli, çəmən-bataqlıq (göllərin ətrafında), boz-şoran, şoran (Xəzər sahili zonada), allüvial-çəmən (Kür sahili rayonlarda) torpaqlarıdır. Kiçik kolların üstünlük təşkil etdiyi yovşan və yovşan-şoran otlardan ibarət yarımsəhralar əsas landşaftlardır. Kür çayı boyunca tuqay meşələri (qovaq, söyüd, yulğun) yayılmışdır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

IV. Lənkəran vilayəti. Lənkəran vilayəti respublikanın cənub-şərqində yerləşməklə, Lənkəran ovalığını və Talış dağlarını əhatə edir. Şərqdən Xəzər dənizi, şimal-qərbdən, qərbdən və cənubdan İran İslam Respublikası ilə sərhədlənir. Şimal-şərqdən Muğan və Salyan düzləri ilə qonşudur.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Ərazinin sahəsi 6, 1 min km-dir. Ərazinin hündürlüyü -27 m-dən (Xəzər dənizi sahilində) 2493 m-dək (Kömürköy dağı) dəyişir. Çəmən-bataqlıq, dağ-meşə, dağ-çöl landşaftları üstünlük təşkil edir. Vilayət iki fiziki-coğrafi rayona ayrılır: 1) Lənkəran rayonu, 2) Talış dağları rayonu. Lənkəran fiziki-coğrafi rayonu Lənkəran fiziki-coğrafi rayonu eyni adlı ovalıqda yerləşir və Xəzər dənizinin sahili ilə Talış dağları arasındakı ərazini tutur.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Şimalda düzənliyin eni 80 km, cənubda isə 8 km-dir. Xəzər dənizinin sahilləri düzxətli və akkumlyativ mənşəlidir. Düzənlik Xəzər dənizinin transgressiv çöküntüləri ilə örtülmüşdür. Oroqrafiya elementlərindən Lənkərançay, Viləşçay və s. çay dərələri geniş inkişaf etmişdir və həmin dərələrdə terraslar formalaşmışdır. Ovalığın kənarlarında prolüvial gətirmə konusları aydın müşahidə edilir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Lənkəran ovalığı dənizin müasir sahilindən 4–5 km məsafədə yaranan qədim (Yeni Xəzər) sahilboyu tirələr ilə səciyyələnir. Ovalığa bitişik ərazilərdə və bataqlıqlarda sahil tirələrinin hündürlüyü 1–2 m-ə, bəzən isə 10 m-ə çatır. Göytəpəçayın cənubundan Astaraçaya qədər akkumulyativ sahil düzənlikləri uzanır. O, qərbdən sıfır metrlik terraslı pillə ilə sərhədlənir. Düzənliyin mərkəz hissəsi qədim dəniz laqunlarında yerləşir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Laqunların yaşı cavandır. Ona görə ki, onu əhatə edən sahil tirələrinində müasir Xəzər faunası vardır. Dəniz laqunları bir neçə qollarla dənizlə birləşmişdir ki, onların vasitəsi ilə Xəzər dənizinə sular axır. Düzənliyin səthi zəif parçalanmışdır. Bu da onun səthinin az meyilli və bitki örtüyünün zəngin olması ilə izah edilir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Dərinlik parçalanması böyük deyil, yalnız düzənliyin sahil hissəsində artır. Düzənliyin formalaşmasında qədim deltaların və gətirmə konuslarının çöküntüləri iştirak edir. Pensər kəndində Təngərüdçayın qədim deltası üç çıxıntısı olan dimdikvari formada aydın görünür. Akkumulyativ çay çöküntülərinin toplanması nəticəsində yaradılmış oxşar qədim deltaların qalıqları Vilvan-Girdanı kəndlərində və b. yerlərdə də rast gəlinir. Allüvial-prolüvial maili düzənlik gillərdən və kiçik çay daşlarından ibarətdir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Şərqdən o, uçurumla sərhəddir. Uçurumun maksimum hündürlüyü Viləşçay dərəsinin cənubundadır və onun hündürlüyü şimaldan cənuba doğru azalır. Düzənliyin səthi Burovar silsiləsinin yamaclarından axan kiçik çay dərələri ilə kəsilirlər. Onların yamacları terraslıdır. İkinci terrasın səthi sahilboyu düzənliyin səthi ilə, üçüncü terrasın səthi isə allüvial-prolüvial düzənliyin səthi ilə eyni səviyyədədir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Ərazidə sarı torpaqlar geniş yayılmışdır. Çay, sitrus meyvələri, tütün, xurma və digər kənd təsərrüfatı bitkiləri yetişdirilir. Talış öndağlığında və orta dağlığın aşağı qurşağında meşələr tam örtük əmələ gətirir. Talış dağları fiziki-coğrafi rayonu Talış dağları Lənkəran ovalığından Kömürköy (2493 m) və Qızyurdu (2433 m) zirvələrinə qədər qalxır. Talış dağları bir neçə paralel silsilələrdən ibarətdir: Talış, Peştəsər, Dizdoni, Burovar.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Talış və Peştəsər dağları arasında Yardımlı çökəkliyi yerləşir. Demək olar ki, bütün Talış ərazisi paleogen-neogen yaşlı vulkanik və vulkanogen-çökmə formasiyalarla örtülmüşdür. Neogen fasiyalar Bolqarçay və Viləşçay arasındakı ərazinin şimal-qərb hissəsində zolaq şəklindədir. Talış dağlarında bir sıra blok-faylı antiklinal silsilələr ayrılır. Onların arasında struktur-denudasiya, erozion və erozion-denudasion relyef dərələri yerləşir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Talış dağları qədim buzlaşmanın izlərinin və yüksək dağlıq zonasının olmaması ilə Böyük və Kiçik Qafqazdan fərqlənir. Ən yüksək zirvələr nisbətən az parçalanmış relyefə malik suayrıcılarda və az meyilli yamaclarda yerləşir. Tektonik strukturlarla birbaşa əlaqəsi olan böyük relyef formaları ilə yanaşı Talışın dağlıq hissəsində çoxsaylı eninə erozion silsilələr var. Onlar dar tirələr şəklində suayrıcılar boyu kilometrlərlə uzanır. Bunlar əsasən erozion parçalanmanın yüksək olduğu Təngərüdçay və Astaraçay hövzələri üçün səciyyəvidir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Onlardan bəziləri eyni hündürlüyə malik suayrıcı səthlərdən ibarətidirlər. Ərazidə bir çox dağarası çökəkliklər də vardır. Talış və Peştəsər silsilələri ən intensiv parçalanma ilə xarakterizə olunur. Buna səbəb arid iqlim şəraitinin hakimliyinin fiziki aşınmanın buradakı relyef əmələgəlmə proseslərinə fəal təzahürüdür. Talışın dağlıq zonasında torpaq sürüşmələri tez-tez baş verir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Onların əksəriyyəti Yardımlı depressiyasında müşahidə olunur. Sürüşmələr maykop yaşlı qumlu-gilli çöküntülərin yayıldığı yamaclar və meşə bitkilərindən məhrum olan ərazilər üçün xarakterikdir. Burovar dağ silsiləsinin şimal-şərq yamaclarında abrazion-akkumulyativ və abrazion dəniz terrasları inkişaf etmişdir. Talış dağları inkişaf etmiş çay şəbəkəsi ilə xarakterizə olunur. Həm uzununa və həm də eninə uzanan bir çox müasir çay dərələri müxtəlif istiqamətdə yerdəyişən blokların qırılmqlarına uyğun gəlir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Məsələn, Talışın cənub hissəsindəki eninə çay dərələrinin sağsahil blokları qalxma ilə, solsahil blokları isə aşağı enmə ilə xarakterizə olunur. Ərazinin dağətəyi və alçaq dağlıq zonalarında parçalanmanın sıxlığının 0.4-0.5 km/km2-dir. Parçalanmanın sıxlığı ən yüksək qiyməti isə Təngərüdçayın orta axınında (0.7 km/km2) qeyd olunur. Talış dağlarının əsas çayları olan Viləşçay, Lənkərançay, Təngərüdçay və s. kimi çaylar enlik istiqamətində axır və dərin V-şəkilli dərələr yaradır. Bolqarçay Talış qalxmasının şimal-qərbindən və şimalından keçir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Talışın çay dərələrində terraslar qeyri-bərabər inkişaf etmişdir. Onlar Yardımlı depressiyasında ən geniş (Viləşçay, Alaşçayda) yayılmışdır. Çayların fəal morfostrkturları kəsib keçdiyi ərazilərdə isə (Peştəsər və Burovar silsilələri) terraslar zəif qorunub saxlanılmışdır. Talış dağlarında 0.8-1.3 m, 6–8 m, 12-16 (18–22 m-ə qədər) m, 37–45 m, 60–85 m, 100–120 m, 150–155 m və 200-220 metr yüksəkliklərdə 8 məcraüstü terras ayrılmışdır. İlk iki terras – yeni xəzər, üçüncüsü – üst xvalın, dördüncüsü – alt xvalın, beşincisi – üst xvalın, altıncısı – alt xəzər, yeddinci və səkkizincisi isə bakı dövründə formalaşmışlar.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Lənkərançay dərəsi yüksək səviyyəli eroziya prosesləri ilə (250–300 m 400–450 m yüksəkliklərdə) seçilir. 650 m hündürlükdəki müasir çay yatağı üst pliosen yaşlıdır. Çay dərələri cavan və qədim hissələrdən ibarətdirlər. Lənkərançayın qədim dərəsi öz mənbəyini Viləşçayın müasir dərəsinin sağ yamacından götürür. Lənkərançayın qədim dərəsi Zəngəran və Çeşmən kəndlərin arasında yerləşən Şaratürk çayının dərəsi ilə eynidir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Qədim Lənkərançayın cənub-şərq davamını müasir Alaşçayın dərəsi təşkil edir. Lənkərançayın qədim dərələrinin dağətəyinin dəniz terrasları ilə müqayisəsi göstərir ki, qədim Lənkərançay yuxarı pliosen yaşlıdır. Lənkərançay və Viləşçay hövzələrində çay şəbəkələrinin yenidən qurulması dördüncü dövrün ortalarında baş vermişdir. Buna Yardımlı əyilməsinin və Alaşar-Burovar antiklinoriumunun müasir neogen hərəkətlərinin fəallaşması səbəb olmuşdur. Talışda qədim buzlaşmanın izləri aşkar olunmayıb.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Burada B.A.Antonov (1964) beş düzəlmə səthi ayırır. Astarxan-Bazar (Cəlilabad)düzəlmə səthi (250–450 m) Talış öndağlığının şimal kənarını tutur. O, maykop və sarmatın süxurlarını kəsir və eyni zamanda onun səthi geniş gillicəli süxurlarla örtülmüşdür. Yardımlı düzəlmə səthi (800-900-1000 m) Alaşaçay hövzəsində daha geniş inkişaf etmişdir və maykop süxurlarını kəsir. Lerik düzəlmə səthi (1100–1200 m) Viləşçayın və Bolqarçayın suayırıcı hissəsini əhatə edir, eyni zamanda maykop süxurlarını kəsir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Çayrud düzəlmə səthinin (1600–1800 m) ərazisi də böyükdür. O, Talış dağlarının mərkəzi hissəsini tutur, paleosen və eosen çöküntülərinin müxtəlif hissələrini kəsərək Peştəsər silsiləsinin şimal-şərq yamaclarında fraqment şəklində inkişaf edir. Mistan (2000-2200 m) və Kömürköy (2400 m) düzəlmə səthləri Talış və Peştəsər silsilələrinin suayırıcı sahələrini əhatə edir. Kömürköy düzəlmə səthi oliqosen, Mistan düzəlmə səthi isə miosen dövrlərinə aid edilir. Talışın səthi deformasiyaya məruz qalmışdır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Astaraxan-Bazar düzəlmə səthi Lənkəran ovalığına meyllidir. Yardımlı və Lerik düzəlmə səthləri isə cavan Yardımlı depressiyasına istiqamətlənir, Çayrud, Mistan və Kömürköy düzəlmə səthləri isə şimal və cənub-şərqə meyillidir. Tektonik cəhətdən də rayonun ərazisi çox mürəkkəbdir. Talışın üst alp strukturlarının tərkibində eosen və oliqosenin sərhədlərində bir neçə struktur mərtəbələri ayrılır. Burovar antiklinoriumu eosendən əvvəl, Talışın digər struktur vahidləri isə miosendən əvvəl formalaşmışdır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Talış dağları Kiçik Qafqazın cənub-şərq gömülməsinin qırışıq strukturlarının davamıdır. O, həm də Əlburs dağ sisteminin qərb hissəsini əhatə edir. Aşağı Araz əyilməsinin formalaşması nətiəsində üst pliosenin əvvəlində Kiçik Qafqazla əlaqəsi kəsilmişdir. Talışda erozion-denudasiya relyefi inkişaf etmişdir. Ortadağlıqda çaylar terraslı dərin çay dərələri yaratmışlar ki, bunlardan da biri Lənkərançayın dərəsidir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Ərazinin ortadağlıq zonasında 2000 m hündürlüyünədək olan ərazilərdə erozion parçalanma güclü gedir. Daha yuxarıda isə yamaclar az parçalanmışdır. Talışın şimal-qərb hissəsində intensiv fiziki aşınma prosesləri müşahidə olunur. Bunun da nəticəsi yamaclarda qırıntıların toplanmasıdır. Burada eol prosesləri də inkişaf edir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Öndağlıq zonada Lənkərançay dərəsindən cənubda kimyəvi aşınma prosesləri intensiv inkişaf edir və bunun nəticəsində dellüvial gillicəli süxurlar toplanır. Beləliklə, öndağlığın meşə ilə örtülü yamaclarında qalın çöküntü qatı yaranır sarı torpaqlar formalaşır. Talışda sürüşmələr ən tipik müasir ekzogen relyefi yaradan proseslərdəndir. Sürüşmələr meyilli yamaclarda kifayət qədər qalın dellüvial və ya gilli çöküntülərlə zəngin örtüyün yerini dəyişməsi ilə xarakterizə olunur. Talışda torpaq sürüşmələri Yardımlı depressiyasında çox tez-tez baş verir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Ana süxurların mergel-gilli tərkibi (maykop yaşlı) və gilli süxur qatının qalın olması çökəkliyin demək olar ki, bütün çaylarının yamaclarında intensiv torpaq sürüşmələrinin baş verməsinə səbəb olur. Talış dağları özümənəməxsus iqlimə malikdir. Burada iqlimin rütubətli olmasında Xəzər dənizinin təsiri böyükdür. Mürəkkəb relyefin atmosfer sirkulyasiyası ilə qarşılıqlı əlaqəsi və bu regionun özünəməxsus xüsusiyyətləri hündürlük qurşaqları üzrə bir neçə iqlim tipinin yaranmasına səbəb olur. Ərazidə yayı quru keçən mülayim-isti iqlim, yağıntıları bərabər paylanan mülayim-isti iqlim, yayı quraq keçən quru çöllərin mülayim-isti iqlimi və yayı quraq keçən çöllərin soyuq iqlimi kimi iqlim tipləri yayılmışdır (F.A.Hacıyev, 1986).Sonuncu iqlim tipi Talış dağlarının uca hündür hissələri üçün səciyyəvidir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Alçaq dağlıq zonada orta illik temperatur 10º-12 °C-dir. Orta yanvar temperaturu 0 °C, orta iyul temperaturu 22º-23 °C-ə bərabərdir. Hündürlüyə doğru qalxdıqca yay və qış aylarının temperaturu aşağı düşür, şaxtasız günlərin sayı azalır. Alçaqdağlıq zonada şaxtalı dövr 220-280 gün, yüksəkdağlıqda isə - 120 gün davam edir. Alçaqdağlıq zonada 0 °C-dən yuxarı temperaturların cəmi 4000-4500 °C, ortadağlıqda isə - 2000-3000 °C olur.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Alçağdağlıq zonada atmosfer yağıntıların miqdarı 1500–1700 mm, 1500–2000 m-dən yuxarıda isə 300–400 mm-dir. İlin soyuq dövründə bol yağıntı düşür. Yayı isə quraq keçir. Talış dağlarının əsas çaylarından olan Viləşçay, Lənkərançay, Təngərüdçay dərin V-şəkillı dərələrə malikdir. Talış dağlarının şimal-qərbindən və şimalından Bolqarçay keçir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Çay şəbəkənin sıxlığı 500 m hündürlüyə qədər 0,8-1,4 km/km2, 500-1000 m arasında 1,6-2,2 km/km2, 1000-2500 m arası isə 0,2-0,5 km/km2 olur. Çay şəbəkəsinin sıxlığının ən yüksək qiyməti ortadağlıq zonada qeyd olunur. Yazda və payızda çaylar bolsulu, yayda isə azsulu olur. Çayların axım modulu alçaqdağlıq zonada ən yüksəkdir (30-50 l/s. km2).
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Mənbələrdə və ortadağlıq zonalarda isə 5-10 l/s. km2-ə qədər azalır. Bu da atmosfer yağıntılarının yüksəkliyə doğru azalması ilə izah olunur. Talış dağları mineral sularla da zəngindir. Bunlardan Qotursu, Ərkivan, Astara, Lənkəran, Donuzitən və s. göstərmək olar.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Onlar balneoloji məqsədlərlə istifadə olunurlar. Talış zonasının öndağlıq və alçaqdağlıq hissələrində sarı torpaqlar geniş yayılmışdır. Daha hündürdə zəif podzollaşmış dağ-meşə torpaqları inkişaf etmişdir. Dağ-kserofit və arid seyrək meşələrin altında qonur dağ-meşə, ondan yuxarıda isə dağ-qəhvəyi torpaqlar yayılır. Talış dağları buzlaşmaya məruz qalmamışdır və məhz buna görə də orada qədim bitkilər formalaşır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Paleogen dövrünün relikt bitkilərindən dəmirağac, şabalıdyarpaq palıd, ipək akasiya, hirkan ənciri və b. rast gəlinir. Alçaqdağlıq zonanın meşələri 500 m hündürlükdən palıd, palıd-vələs və fıstıq meşələri ilə əvəz olunur və 1800 m hündürlüyədək qalxırlar. 1900-2400 m hündürlüklərdə dağlıq kserofit bitkilər yayılmışdır V. Orta Araz (Naxçıvan) vilayəti. Orta Araz (Naxçıvan) vilayəti Dərələyəz və Zəngəzurun suayırıcı silsilələri ilə Araz çayı arasında yerləşir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Vilayət 600 m-dən 3904 m-ə qədər (Qapıcıq) hündürlükləri əhatə edir. Dərələyəz və Zəngəzurun ayrı-ayrı silsilələri Araz çayı istiqamətində alçalırlar. Cənub-qərbdən bu silsilələri Orta Araz düzənliyi – Sədərək, Şərur, Böyükdüz, Gülüstan, Yayıcı, Ordubad, Naxçıvan, Culfa düzləri - əhatə edir. Vilayət mürəkkəb geoloji quruluşa malikdir. Dərələyəz silsiləsi paleozoyun karbonatlı və yuranın vulkanik-çökmə süxurlarından ibarətdir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Qədim buzlaq formalarına Zəngəzur silsiləsi ilə müqayisədə daha az rast gəlinir. Ən yüksək zirvəsi Zəngəzur silsiləsi ilə birləşmə hissəsində yerləşir (Küküdağ 3120 m). Zəngəzur horst mənşəli dağ olub (ən yüksək nöqtəsi Qapıcıq - 3904 m), dərin parçalanma ilə xarakterizə olunur. Burada kar, troq dərələri, morenlər geniş yayılmışdır. Naxçıvan çökəkliyinin düzənlikləri paleogen və neogen yaşlı qumdaşları, əhəngdaşı və gillərlə örtülüdür.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Dağlıq ərazilər paleozoyun dolomit, əhəngdaşı, qumlu şistlərindən ibarətdir və onlar Şərur düzənliyində yer səthin çıxırlar. Arazboyu düzənliklər Araz çayının cavan allüvial çöküntülərindən ibarətdir. Vilayət mineral sular, filizlər, duzlar, tikinti materialları və s. faydalı qazıntılarla zəngindir. Vilayət seysmik cəhətdən fəal zonada yerləşir. Belə ki, 1931-ci il 27 aprel tarixində Zəngəzur zəlzələsi (9 bala qədər) baş vermiş və nəticədə 100 kənd dağılmış, insan tələfatı olmuşdur.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

1968-ci il 9 iyun tarixində yenidən təkrarlanan Zəngəzur zəlzələsi nəticəsində isə binalara ziyan dəymişdir. Vilayətdə iki iqlim tipi formalaşır: qışı soyuq keçən yarımsəhra və quru çöl iqlimi (Arazboyu düzənliklərdə), yayı quru keçən soyuq iqlim (dağlıq ərazilərdə). Arazboyu düzənliklərdə orta yanvar temperaturu -4º-6 °C, orta iyul temperaturu 27º-28 °C-dir. Azərbaycanda həm mütləq maksimum (+44 °C), həm də mütləq minimum temperatur (-32 °C) Culfada müşahidə olunur. Orta illik atmosfer yağıntıları düzənliklərdə 200–300 mm-ə, ortadağlıqda 400–600 mm-ə, yüksəkdağlıqda isə 800–900 mm-ə çatır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Çay şəbəkəsi zəif inkişaf etmişdir. Arpaçay, Naxçıvançay, Ordubadçay, Əlincəçay, Gilançay və digərləri öz mənbələrini Zəngəzur vəDərələyəz silsilələrindən götürürlər və Araz çayına tökülürlər. Çaylar əsasən qar, yağış və qrunt suları ilə qidalanırlar. Çayların sularından suvarmada istifadə olunur. Vilayətdə 20-ə qədər göl var.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Batabat, Göygöl və s. kimi gölləri buna misal göstərmək olar Torpaq-bitki örtüyü hündürlük qurşaqlarına uyğun olaraq dəyişir. Burada arid iqlim tipi yayıldığı üçün meşə landşaftı (yalnız adalar şəklində yayılmışdır) yoxdur. Palıd, göyrüş, qarağac, ardıc, alça, hödük və s. kimi ağaclar bitir. 2400-2500 m hündürlükdə arid dağ çölləri, daha yuxarıda isə subalp və alp çəmənlikləri formalaşır. Arazboyu düzənliklərdə yarımsəhra landşaftı inkişaf etmişdir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Orta Araz vilayətində aşağıdakı fiziki-coğrafi rayonlar ayrılır: Günnüt-Qapıcıq (Dağlıq Naxçıvan) və Şərur – Ordubad. Şərur-Ordubad fiziki-coğrafi rayonu Şərur - Ordubad fiziki-coğrafi rayonu Arazboyu maili düzənliyini əhatə edir. Mütləq hündürlüyü 600-1200 m arasında dəyişir. Rayonun uzunluğu 200 km, eni isə 30–35 km-dir. Arazboyu maili düzənliyinə Sədərək, Şərur, Böyükdüz, Gülüstan, Naxçıvan, Yaycı və Ordubad düzləri aiddir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Ümumiyyətlə, rayon oliqosen-miosen dövründə fundamentin parçalanması və enməsi nəticəsində yaranmış və bir neçə dağarası çökəkliklərə bölünmüşdür. Burada mütləq enmələr sarmatın sonunda başa çatmış, sonra isə şimal-şərq hissənin kənarı qalxmalaya məruz qalmışdır. Amma ərazinin böyük hissəsi nisbi əyilmə zonasıdır və hal-hazırda akkumlyasiya prosesləri davam edir. Rayonun şimal-qərb və mərkəzi hissələri Araz tektonik zonasına, cənub-şərq hissəsi isə Kiçik Qafqaz meqaantiklinoriumuna aiddir. Neotektonik qalxmaların amplitudası cənub-şərqdə (Ordubad-Culfa) 500–600 m və şimal-qərbdə (Şərur) isə 1300–1500 m-dir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Şərur-Ordubad rayonunun formalaşmasında ekzogen proseslərlə yanaşı pliosen-pleystosenin tektonik hərəkətlərinin rolu çoxdur. Morfolojı cəhətdən mənfi morfostrukturlar çayların akkumlyativ fəaliyyəti ilə yaranmış və qərbdən-şərqə doğru uzanan Culfa və Ordubad düzənlikləridir. Müsbət morfostrukturlar isə Darıdağ və Nehrəm struktur-denudasion yaylalarıdır. İnversion relyef forması olan Duzdağ yaylası (1200 m) Duzdağ sinklinalında yerləşir (R.Y.Quliyev 1986). Yaylanın yamaclarında bedlendlər geniş inkişaf etmişdir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Naxçıvan çökəkliyi Dəhnə-Vəlidağ, Qıvraq və Nehrəm eninə qalxmaları ilə Şərur, Naxçıvan, Culfa-Ordubad çökəkliklərinə parçalanmışdır. Naxçıvan düzənliyində üst miosen çöküntülərinin qalınlığı 800 m-ə yaxındır. Şərur çökəkliyi akkumulyativ-denudasion platolar və düzənliklərdən ibarətdir. Bu düzənliyin qərbində paleozoyun devon sisteminin kristal süxurlarından ibarət Vəlidağ və Dəhnə dağları ucalır. Naxçıvan çökəkliyi miosen və oliqosenin qalın duzlu süxurları ilə dolmuş, bəzi yerlərdə Dördüncü dövrün prolüvial-allüvial çöküntüləri ilə örtülmüşdür.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Naxçıvan çökəkliyinin kənar şərq hissəsini Culfa-Ordubad çökəkliyi təşkil edir. O, Araz dərəsi boyunca uzanır. Onun relyefi üçün Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb yamaclarından axan çayların geniş gətirmə konusları xarakterikdir. Vəlidağın şimal-şərqində çayların və sellərin çöküntülərindən yaranan Sədərək düzü yerləşir. Şərur düzənliyinin cənub-şərqində Əlincəçay, Gilançay, Ordubadçay gətirmə konuslarının birləşməsi nəticəsində Böyükdüz, Culfa, Ordubad, Yayıcı maili düzənlikləri yaranmışdır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Çökəkliyin qərb hissəsi bedlendlərlə, cənub-şərq hissəsi isə Naxçıvançayın və Araz çayının terras komleksləri ilə xarakterizə olunur. Naxçıvançayın terrasları mənsəb hissədə Araz çayının müasir çöküntüləri altına gömülür. Çökəkliyin şimal-qərb hissəsində 1200 m hündürlükdə Üst pliosen yaşlı düzəlmə səthi yerləşir. Bu da çökəkliyin dördüncü dövrdə müasir şəkil aldığını sübut edir. Alçaq subasar terrasların müasir çöküntülərlə örtülməsi sübut edir ki, Araz çökəkliyi hal-hazırda da əyilməkdə davam edir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Naxçıvan çökəkliyinin relyefinin iri elementlərindən biri yamacları bedlendlərlə parçalanmış Duzdağ yaylasıdır. Yayla miosen dövrünün duzlu süxurları və qalın (40 m) üst pliosen-alt pleystosenin qayalı-çınqıllı süxurlarından təşkil olunmuşdur. Neogen qalxmaları böyük amplitudaya malik olduğuna görə Duzdağ yaylası hal-hazırda 1200 m hündürlükdə yerləşir. Şərur və Naxçıvan çökəklikləri öz maksimal enmələrini son miosendə və pliosendə başa çatdırmış, Dördüncü dövrdə isə nisbi enmələr olmuşdur. Şərur-Ordubad rayonu qışı soyuq və yayı isti quraq keçən yarımsəhra quru-çöl iqlimi ilə xarakterizə olunur.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Ümumi günəş radiasiyası 160 kkal/sm2 –dir (Azərbaycan ərazisində ən yüksək radiasiya). Temperaturun illik amplitudası 75 °C-yə çatır. Orta iyul temperaturu 26º-27 °C, mütləq maksimum temperatur 42º-44 °C, orta yanvar temperaturu -3º-6 °C, mütləq minimum temperatur -32 °C-dir. Şaxtasız günlər 230-260 sutka davam edir. Qar örtüklü günlərin müddəti isə 35-40 gündür.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

0 °C-dən yuxarı temperaturların cəmi 5000-6000 °C-dir. Atmosfer yağıntılarının illik miqdarı 200–250 mm-dir ki, (düzənliklərdə) onun 150 mm-i ilin soyuq dövründə düşür. Yay aylarında əsən quru küləklər kənd təsərrüfatına böyük ziyanlar vurur. Şərur-Ordubad rayonu zəif çay şəbəkəsinə malikdir. Araz çayının bütün qolları (Arpaçay, Ordubadçay, Naxçıvançay, Əlincəçay, Gilançay) azsuludur və öz mənbələrini yüksək dağlıqdan götürürlər.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Çaylar düzənliyə çıxdıqda gətirmə konusları formalaşdırır və onlar qrunt suları ilə zəngindir. Axım modulu 2-3 l/ s. km2-dir. İllik axımın 50%-dən çox hissəsi yaz aylarına düşür. Rayonun çayları sellidir. Çayların sularından suvarma məqsədi ilə istifadə olunur və onların çoxu Araz çayına çatmırlar.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Arpaçay, Naxçıvançay və s. kimi çaylar üzərində su anbarları tikilmişdir. Maili düzənliklərdə boz və boz-çəmən torpaqları üstünlük təşkil edir. Arazboyu düzənlikdə allüvial-çəmən, Böyükdüzdə isə şoran və şorakətli torpaqlar inkişaf etmişdir. Ərazinin əsas landşaft tipi kəngiz, astraqal, dəvətikanı, yulğun kollarının üstünlük təşkil etdiyi yovşan və yovşan-şoranlı yarım səhralardır. Arazboyu düzənliklər kənd təsərrüfatının inkişafı üçün əlverişli hesab edilir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Belə ki, burada üzüm, tütün, taxıl, meyvə və s. kimi bitkilər becərilir. Naxçıvan dağları (Günnüt-Qapıcıq) fiziki-coğrafi rayonu Günnüt-Qapıcıq Naxçıvan Muxtar Respublikasının alçaq, orta və yüksək dağlıq zonalarını əhatə edir. Qarabağ vulkanik yaylasının cənub-qərbində ondan ayrılan Arpa-Bargüşadçay çökəkliyi zonasında Arazboyu - Zəngəzur və Dərələyəz qırışıq-faylı və faylı silsilələri və onların çoxsaylı qolları yerləşir. Onlar bir-birindən böyük, müxtəlif yaşlı, qismən dərin qırılmalarla ayrılırlar. Məsələn, Hustup-Girratax və digərləri uzununa strukturların istiqamətinə uyğundur.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Eninə uzanan strukturlar isə çay dərələri ilə üst-üstə düşürlər. Denudasiya struktur dağlarda qalxma prosesi hiss olunacaq dərəcədə zəyifləyir və ona görə də aşınma və denudasiya prosesləri üstünlük təşkil edir. Dağlıq Naxçıvanın relyefi çox təzadlılığı ilə seçilir. Silsilələr və düzənliklərdən ayıran qırılma relyefdə aydın təzahür olunur. Dərinlik eroziyasının intensivliyi morfogenezdə endogen amillərin üstün inkişaf etdiyini göstərir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Zəngəzur fiziki-coğrafi rayonunun ən yüksək silsiləsidir. O, submeridianal istiqamətdə uzanır və şimalda Qısırdağdan (2907 m) başlanır. Silsilə cənuba doğru Arazı keçərək İran ərazisində davam edir. Silsilənin orta hündürlüyü 3200 m-ə bərabərdir. Zəngəzur qırışıq-faylı sıra dağları parçalanmış dağlıq relyefi ilə fərqlənir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Ən aşağı nöqtəsi Araz çayı dərəsi (400 m), ən yüksək nöqtəsi isə Qapıcıq (3904 m) zirvəsidir. Silsilənin suayırıcı hissəsi parçalanmış qayalı relyefi və şiş təpəli zirvələri ilə səciyyələnir. Onların arasında isə nisbətən alçaq sahələr, yəni aşırımlar yerləşir. Silsilələrin yamacları, şiş təpəli zirvələr bəzi hissələrdə daş axınları yaradan iri kollüvial çöküntülərlə örtülüdür. Tektonik qırılmalarla mürəkkəbləşmış qırışıq mənşəli Zəngəzur silsiləsi cənuba doğru submeridian istiqamətdə cənuba Araz çayının antesedent dərəsinə qədər (təxminən 130 km uzunluğunda) uzanır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Silsilə yüksək qayalı divar şəklində Orta Araz çökəkliyindəki Naxçıvan və Ordubad çökəklikləri üzərində yüksəlir. Zəngəzur silsiləsinin şimal hissəsi nisbətən alçaqdır (orta hündürlüyü təxminən 2800 m), aşırımların (Biçənək aşırımı 2347 m) keçilməsi asandır və yamacları asimmetrikdir. Qərb yamacları dikdir və Naxçıvançay, Əlincəçay, Gilançay, Ordubadçay və s. çayların dərələri ilə kəskin parçalanmışdır. Bu çay dərələri isə bir-birindən yan silsilələrlə ayrılırlar. Bunların arasında ən irisi şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru 3363 m-dən 1000 m-ə qədər alçalan Dəmirlidağ silsiləsidir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

İkinci böyük silsilə isə həmin istiqamətdə 3100 m-dən 1000 m-ə qədər alçalan Dibəkli qoludur. Zəngəzur silsiləsi Mehri-Ordubad batolitinin yuxarı oliqosen-miosenə qədər yaşlı qranitoid intruzivləri ilə kəsilmişdir. Zəngəzur silsiləsinin cənub hissəsi tektonik hərəkətlərin nəticəsində yaranmış horst qalxmasıdır. Əsas zirvələr burada yerləşir və qədim pleystosen buzlaşmasının izləri olan karlar, troq dərələri, daş qalaqları və s. geniş yayılmışdır. Kiçik buzlaqlara (Qapıcıq - 0,15 km2) və qarlara rast gəlinir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Burada qravitasiya aşınması və eroziya prosesləri böyük vüsət alır. Daha dik və qayalıqlı olan cənub, cənub-qərb yamaclar Araz çayı və Ordubadçayın sol qollarının dərələri ilə kəskin parçalanmışdır. Burada tez-tez sellər müşahidə olunur. Dağətəyi zonalarda bedlendlər yaranır. Dərələyəz silsiləsi təxminən eninə uzanır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Onun ən yüksək zirvəsi Küküdağdır (3120 m). Oroqrafik cəhətdən silsilə Küküdağdan başlayır və qərbdə Gəlinqaya (2773 m) dağına qədər uzanır. Oradan isə onun Araz çayına qədər uzanan meridional hissəsi başlayır. Onun ən yüksək hissəsi Zəngəzur silsiləsinə yaxın yerləşir. Dərələyəz silsiləsinin cənubunda bir neçə qollara ayrılır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Əznabürt tirəsi Qaraquş zirvəsindən başlayır, cənuba doğru Araz çayının dərəsinə qədər uzanır və Qıvraq alçaqdağlığına keçir. Qollarından ən böyüyü - "Dərələyəz qapıları" – mərkəzi hissədən uzaqlaşaraq, cənub-şərq istiqamətində uzanır və Naxçıvançayın dərəsini kəsən bir sıra silsilələrə və tirələrə bölünür. Dərələyəz silsiləsi əhəngdaşı, mergel, gil, qum, tuf breksiyaları, qumdaşlarından ibarət paleozoyun karbonatlı və mezokaynozoyun yura yaşlı vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuşdur. Zəngəzur və Dərələyəz silsilələrinin yüksək dağlıq qurşağı üçün qayalı zonalarda konusvari dağ zirvələri, dar, V-şəkilli, dərin zəif terraslı dərələr və kanyonların üstün olduğu intensiv parçalanmış relyef xarakterikdir. Buzlaq formaları (dördüncü dövr) kar, sirk, troq dərələri (bəzən asma), morenlər və kar gölləri ilə təmsil olunur.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Yüksək dağlıq zonada morfogenezin nival prosesləri hakimdir və intensiv fiziki aşınmanın nəticəsində iri qırıntı materialları geniş yayılmışlar. Yüksək dağlıq zonada pliosenin vulkanogen süxurları üstünlük təşkil edir. Onlar denudasiyaya qarşı daha davamlı süxurlardır. Yüksək dağlıq zonada denudasiyanın intensiv inkişafı əlverişli iqlim şəraiti ilə əlaqədardır. Bu zona temperaturu 10 °C ilə 20 °C arasında dəyişən quru yay iqlimi ilə səciyyələnir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Atmosfer yağıntılarının miqdarı 500–700 mm-dir. Qar örtüyü sabitdir və onun qalınlığı 1 m-ə çatır. Daha intensiv şaxta aşınması cənub-şərq və şərq yamaclarda (Sinor, Küküdağ, Keçəldağ, Salvartı, Qazangöldağ, Qapıcıq, Səpərdərə, Yağlıdərə, Ayıçınqıl və s.) müşahidə olunur. Relyefdə qədim buzlaq formaları yaxşı saxlanılmışdır. Biçənəkçay, Kömürçay, Əlincəçay, Gilançay və s. çayların yuxarı axınları karlar, sirklər, kar gölləri, morenlər və flüvioglyasial çöküntülərlə çox parçalanmışdır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Silsilənin alçaq dağlıq və orta dağlığında iqliminin kontinental və bitki örtüyünün həddən artıq zəif olması ilə əlaqədar olaraq arid-denudasion proseslər intensiv gedir. Burada quru dərələr və yarğanlarla parçalanmış litoskulptur relyef geniş inkişaf etmişdir. Alçaq dağlıq üçün yamacları iri çınqıl, qalın ufantı və qırıntı süxurlarından ibarət olan monoklinal tirələr xarakterikdir. Zəngəzur və Dərələyəz silsilələrinin alçaqdağlığının səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri də burada ekstruziv günbəz və lakkolitlərin olmasıdır. İlandağ (2410 m), Xanagə (1910 m), Əlincə (1810 m) və s. kimi dağlar yer səthindən yuxarı çox qalxır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Dağlıq Naxçıvan üçün Əylis və Naxçıvan çaylarının arasında eni 2 km-dən 10 km-ə qədər olan zolağı əhatə edən monoklinal silsilələr və tirələr xarakterikdir. Onlar eosenin əhəng daşlı qumları, mergel, gil və tuf süxurlarından ibarətdir. Burada beş səviyyəli düzəlmə səthləri formalaşmışdır: Dördüncü dövr – (800-1000 m), üst pliosen (abşeron - 1100–1200 m), akcaqıl – (1700–1800 m), orta-yuxarı-miosen – (2000 – 2200 m) və oliqosen – (2400-2600 m). Bu rayonun alçaq dağlığı güclü mexaniki aşınmanın baş verdiyi və morfoskulptur relyefi ilə xarakterizə olunan kəskin kontinental iqlimdə yerləşir. Alçaq dağlıq zona üçün geniş terraslaşmış dərələr, bedlendlər, gətirmə konusları, dağarası çökəkliklər, ekstruziv künbəzlər, dellüvial şleyflər və s. səciyyəvidir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Rayon 8 ballıq, Zəngəzur silsiləsinin cənub-şərq hissəsi isə 9 ballıq seysmik zonaya daxildir. Rayon polimetal filizlərlə, o cümlədən Sirab, Badamlı, Vayxır, Darıdağ və s. kimi mineral sularla zəngindir. Rayonun iqlimi soyuq, yayı isə qurudur. Dağlıq Naxçıvanın yayı isti, həm də uzundur və 4-5 aya qədər davam edir. Orta iyul temperaturu 25 °C, mütləq maksimum temperatur 41 °C-dir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

0 °C-dən yuxarı temperaturların cəmi 4500-5000º təşkil edir. İllik atmosfer yağıntılarının miqdarı 250–300 mm, illik buxarlanma qabiliyyəti isə 1000–1200 m-ə bərabərdir. Orta dağlıqda yanvar ayının orta temperaturu 0 °C ilə 6 °C arasında dəyişir. Mütləq minimum temperatur -25 °C-dir. Orta iyul temperaturu 12º-20 °C-ə bərabərdir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Mütləq maksimum temperatur 28 °C-dən 35 °C-yə, orta illik temperatur 6 °C-dən 10 °C-yə qədərdir. 0 °C-dən yuxarı temperaturlarının cəmi 3000-4000 °C təşkil edir. İllik atmosfer yağıntıların miqdarı 300–500 mm olur. Yüksək dağlıq qurşaqlarda qış ayları sərt keçir, qar yağır, tez-tez müşahidə olunan fırtınaların nəticəsində aşırımlar bağlanır. Qar örtüyü 6 ay davam edir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Orta yanvar temperaturu -10º-14 °C, mütləq minimum temperatur -33 °C, orta illik temperatur 4 °C təşkil edir. Yağıntının illik miqdarı 700–900 mm-ə bərabərdir. Yayı sərindir. Rayonun relyefi mürəkkəb olduğuna görə çayların axımı qeyri-bərabər paylanmışdır. Alçaq dağlığın axım modulu 2,5 l/s.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

km2, orta dağlıqda 10-20 l/s. km2, yüksək dağlıqda isə 25 l / s. km2 olur. Alçaq dağlığın torpaqları şoranlı-boz torpaqlardır. Burada quru kol friqana kompleksləri geniş əraziləri əhatə edir. Orta dağlığın torpaqları dağ-qəhvəyi və şabalıdı torpaqlardır.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Bunların üzərində dağ çölləri formalaşır. Yüksək dağlıqdakı dağ-çəmən torpaqlarında subalp çəmənləri və çöllər inkişaf etmişdir. Meşələr adalar şəklində daha rütubətli dağ yamaclarında qorunub saxlanmışdır. [Naxçıvançayın və Əlincəçayın yuxarı axınlarında sıx meşələrə rast gəlinir. Bu meşələrin şərq palıdı, qoz, gürcü palıdı, göyrüş, yabanı armud, qarağac və s. bitkilərdən ibarətdir.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması

Rayonun aşağı və orta dağlıq hissələrində isə üzüm, tütün, meyvə, taxıl və s. yetişdirilir. İstifadə olunmuş ədəbiyyatlar Budaqov B.Ə., Mikayılov A.A. – Fiziki-coğrafi (landşaft) rayonlaşma. Azərbaycan Respublikasının konstruktiv coğrafiyası. Baki, 1996, s. 173-185 Həmçinin bax: Acınohur-Ceyrançöl öndağlığı fiziki-coğrafi rayonu Alazan-Əyriçay fiziki-coğrafi rayonu Arazboyu maili düzənlik fiziki-coğrafi rayonu Dağlıq Qarabağ fiziki-coğrafi rayonu Gəncə fiziki-coğrafi rayonu Həkərə fiziki-coğrafi rayonu Küdrü-Şirvan fiziki-coğrafi rayonu Kür-Araz (Mərkəzi Aran) fiziki-coğrafi rayonu Lənkəran fiziki-coğrafi rayonu Naxçıvan fiziki-coğrafi rayonu Qarabağ vulkanik yaylası fiziki-coğrafi rayonu Qazax-Qarabağ fiziki-coğrafi rayonu Qobustan-Abşeron fiziki-coğrafi rayonu Qonaqkənd fiziki-coğrafi rayonu Talış fiziki-coğrafi rayonu Şərur-Ordubad fiziki-coğrafi rayonu
Kərbəla

Kərbəla şəhəri (ərəb. كربلاء) — İraqın ən böyük şəhərlərindən biri. 1987-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya əsasən əhalisi 296.705 nəfərdir. Müsəlman Şiə və Ələvi məzhəblərinə görə, Məkkə,Mədinə, Qüds və Nəcəfdən sonrakı ən müqəddəs şəhərdir. Kərbəla döyüşü (Kərbəla Hadisəsi) burada cərəyan etmişdir. Dini turizm Kərbəla Nəcəflə yanaşı, şiə müsəlmanları üçün inkişaf edən bir turizm məkanı hesab olunur və Səddam Hüseynin hakimiyyətinin devrilməsindən sonra inkişaf edən şəhər turizm sənayesidir.
Kərbəla

Bəzi dini turizm məkanları daxildir: Əl Abbas məscidi İmam Hüseyn məscidi Kərbəla İraqın bir şəhəridir. Bağdadın 100 km cənub-qərbdə yerləşir. Etimologiya Kərbəla sözünün mənşəyi ilə əlaqədar olaraq bir çox iddia ortaya atılmışdır. Bir çox tarix öncəsi Assur dilində (ca Akad) ""karb"" və ""əla"" (yaxın): Sözlərindən Allah törəməsinə inanır. Bundan başqa, Farsca kaar və bolo (çalışmaq) sözlərindən bitdiyinə (daha yüksək) inananlar da var.
Bəhruz Kəngərli

Bəhruz Kəngərli (tam adı: Bəhruz (Şamil) Şirəlibəy oğlu Kəngərli; 10 (22) yanvar 1892, Naxçıvan – 7 fevral 1922, Naxçıvan, Naxçıvan Sovet Sosialist Respublikası) — Azərbaycan rəngkarlıq sənətində ilk akademik rəsm üslubunda işləyərək realist əsərləri ilə novatorluğa yol açmış Azərbaycan rəssamı.Bəhruz Kəngərlinin 2000-ə yaxın mövzu və janr etibarilə müxtəlif və rəngarəng əsərlərindən ibarət bədii irsi geniş ictimaiyyətin diqqətini cəlb etmiş, ardıcıl olaraq toplanıb sərgi və muzey ekspozisiyalarının bəzəyinə çevrilmişdir. Erkən illəri Bəhruz Kəngərli 1892-ci ilin yanvar ayının 22-də Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. Rəssamın doğma anası Əziz xanım Bəhruzun körpəliyində vəfat edib, bundan sonra atası Şirəli bəy Şirin xanımla evlənib. Bu izdivacdan iki qızı — Tahirə və Mənsurə anadan olub. 1910-cu illərdə Şirəli bəyin vəfatından sonra Şirin xanım rəssamın əmisi Qədir ağaya kəbin edilib. Bu evlilikdən üç uşaq — Davud, Rüstəm və Gültac dünyaya gəlib.Atası Şirəli bəy gimnaziyada təhsil almış, fars və rus dillərini öyrənmiş, Şərq və Avropa ədəbiyyatı ilə tanış olmuş, qabaqcıl ziyalı kimi tanınmış, şəhər məhkəməsində tərcüməçi vəzifəsində işləmişdir. O, oğlunu "Xeyriyyə" adlı yeni tipli şəhər məktəbində oxumağa qoymuşdu. Bəhruz Kəngərli atasının evə gətirdiyi kitab və şəkilli kitablardan faydalanır, kiçik yaşlarından rəsm çəkməyə maraq göstərir, şəkillərin surətini çıxarmaqla məşğul olur, rus dilini öyrənərək özünün bilik səviyyəsini artırmağa çalışır. Kiçik ikən eşitmə qabiliyyətini itirən Bəhruz özünün xəyal aləminə qapılaraq bütün vaxtını şəkil çəkməyə sərf edir. Atasının abunəçi olduğu "Molla Nəsrəddin" jurnalını varaqlamaq Bəhruzun mənəvi aləminə qida verir. O, jurnalda dərc olunan felyetonlarla, karikaturalarla tanış olur, məzəli şəkillərin üzünü çıxarmaqla rəsm çəkməyin sirlərini öyrənir. Bu ilk vərdişlər Bəhruzun rəssamlıq sənətinə sevgisini gücləndirir.
Bəhruz Kəngərli

Əsərlərinin xronoloji siyahısını nəzərdən keçirdikdə aydın olur ki, rəssam 1911–15-ci illərdə portret əsərlərinə xüsusi əhəmiyyət vermişdir. İlk növbədə onun "Avtoportretini" nəzərdən keçirmək maraqlıdır. O, həmin rəsmində özünü tamaşaçılara nəzərlərində müşahidəkarlığa malik, xəyala dalmış, düşüncəli, yaradıcı şəxsiyyət kimi təqdim edir. O, məktəbli libasında masa arxasında oturmuş tərzdə, düşüncələr əsnasında təsvir olunmuşdur. Uzun qara saçları ilə əhatə olunmuş enli sifəti, qalın qaşları, qabağa zillənmiş parlaq gözləri xəyalpərvər gəncin daxili aləmi, nüfuzedici şəxsiyyəti haqqında canlı təsəvvür yaradır. Portret onun yaradıcı ziyalı qrupuna mənsub olduğunu aşkara çıxarır.Rəssamlıq məktəblərində təhsil prosesində hərəkətsiz gips heykəlləri köçürüb insan bədəninin anatomik quruluşunu, formasını işıq-kölgə təzadları vasitəsilə canlandırmaq mühüm tələblərdəndir. Naturanı qavramaq vərdişlərini asanlaşdıran bu üsul rəssamın görmə qabiliyyətini tənzimləyir, rəsm çəkmək məharətini nizama salır. Bəhruz Kəngərlinin həmin qayda ilə antik heykəllərdən çəkdiyi "Apollonun başı", "Laokoon", "Qandallanmış qul" rəsmlərində portret əlamətləri, forma kamilliyi həlledici rol oynayır. Bu cəhət onun canlı insan surətlərini birbaşa naturadan işlədiyi bir sıra əsərlərinə, o cümlədən "Qoca kişi portreti"nə də aiddir.Sakit nəzərlərində ahıllara məxsus təmkinli ifadə oxunan bu təsvir milli tipajın konkret əlamətlərinə görə gürcü xalqına mənsubdur. Yağlı boyalarla işlənmiş həmin portretdə olduğu kimi, Kəngərlinin müəllimi Oskar Şmerlinqin karandaşla çəkilmiş profil portreti avropalılara məxsus milli cizgiləri ilə səciyyələnir. Kəngərlinin sinif yoldaşı gürcü rəssamı Lado Qudiaşvilinin portreti fərdi cizgilərinə görə canlı və təbiidir.Kəngərlinin kiçik ölçüdə çəkilmiş portretlərinin əksəriyyəti sulu boya ilə icra olunmuşdur. Canlı müşahidələrin izi ilə fırçaya alınmış həmin rəsmlər sadə və sərbəst kompozisiyasına görə çox vaxt etüd səviyyəsindədir.