LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
İmamzadə türbəsi (Gəncə)

Həmin bəzək elementləri abidəyə XIV–XVII əsrlərdə əlavə edilmiş və ya daha əvvəl olmuş kaşıları əvəzləmişdir.Cənub-şərq fasadının birinci mərtəbəsini üç tağ təşkil edir. İki kənar tağ çatma olub, yarım kərpic dərinliyində taxçalardan ibarətdir. İkinci mərtəbəyə gəldikdə isə, o da üç çatma tağlıdır. Xarici görünüşü baxımından eyvana bənzəyir. Bundan əlavə, fasadın cənub tərəfinin aşağı mərtəbəsində çatmatağlı qapı vardır. Bu qapı vasitəsilə pillələrlə ikinci mərtəbəyə çıxmaq mümkündür. Qapının üst hissəsində yarımkərpic dərinlikdə çatmatağlı taxça düzəldilmişdir.
İmamzadə türbəsi (Gəncə)

Fasadın qərb tərəfinin yalnız yuxarı hissəsi görünür. İmamzadə nekropolu Gəncə İmamzadə türbəsinin ətrafında, o cümlədən kompleksin ərazisində külli miqdarda məzarlardan ibarət olan qəbiristanlıq Gəncə tarixinin, yerli əhalinin dini, milli-mənəvi dəyərlərinin qoruyucusu kimi xüsusi əhəmiyyətə malikdir. İmamzadə türbəsinin yaxınlığında, kompleksin giriş hissəsində, əsasən tanınmış şəcərələrin, əsilzadə nəsillərin sərdabələri, görkəmli insanların məzarları vardır. İmamzadənin ətraf hissəsində tədricən böyük, geniş bir ərazini əhatə etmiş qəbiristanlıqda isə ayrı-ayrı tarixi dönəmlərdə tanınmış, sayılıb-seçilmiş şəxslərlə yanaşı, sıravi insanlar, adi vətəndaşlar da dəfn edilmişlər və müasir dövrümüzdə belə bu proses davam etməkdədir. Nizami Gəncəvi şəcərəsinin davamçıları olan Şeyxzamanovlar nəslinin nümayəndələrinin, axund Mövlana Hüseyn Pişnamazzadə, tanınmış nəqqaş-xəttatlar Şeyx Zaman və Mirzə Mehdi, general-mayor İsrafil bəy Yadigarzadə, 30 il ərzində Gəncənin Şah Abbas məscidinin axundu olmuş Mir Abbas ağa kimi şəxsiyyətlərin burada dəfn olunması İmamzadə kompleksinin Gəncə, bütövlükdə isə Azərbaycan üçün çox böyük əhəmiyyətə malik dəyərli bir ocaq, müqəddəs tarixi məkan olduğuna dəlalət edir. Bundan əlavə, dövrün görkəmli xəttat-nəqqaşları, həkkakları olan Mirzə Mehdi, həmçinin Şeyx Zamanın dəyəri çox yüksək olan epitafiya sənəti nümunələri də vacib tarixi mənbə kimi təsnif edilə bilər.Gəncə imamzadə kompleksində şəhərin nüfuzlu, tanınmış nəsillərinin sərdabələri və qəbirləri saxlanılır. Sərdabə tipli qəbir abidələri çox qədim və zəngin etno-mental dəyərlərin, dini dünyagörüşü, dəfn ənənələrinin mövcudluğunu göstərir.
İmamzadə türbəsi (Gəncə)

Belə məzarlar məhz Gəncə ilə bağlıdır və bu ənənə müasir dövrümüzə qədər qorunub saxlanılmaqla bərabər, indi də ayrı-ayrı nəsillər tərəfindən ucaldılır. Şeyx İbrahim Qüdsi 1816–1869 Mirzə Mehdi Naci 1805–1882 İlyas bəy Ağalarov 1860–1913 Şeyxülislam Məhəmmədəli Pişnamazzadə 1853–1937 Gəncə imamzadəsinin tədqiqinə dair ilk işlər L.S.Bretanitski tərəfindən aparılmış və müəllifin 1952-ci ildə nəşr edilmiş "Azərbaycan memarlığı" adlı irihəcmli kitabda Gəncənin qədim abidəsinə dair müəyyən məlumatlar öz əksini tapmışdır. Lakin, tədqiqatçı səhvə yol verərək (abidənin kitabələrini oxumadan) Gəncə imamzadəsini XVIII əsr abidəsi hesab edir. Abidəni tədqiq edənlər arasında ilk dəfə tədqiqatçı-memar Niyazi Rzayev "Köhnə Gəncədə İmamzadə türbəsi" adlı məqaləsində abidənin yalnız memarlıq-bədii xüsusiyyətləri deyil, həm də tarixi ilə bağlı ətraflı məlumat verir. N. Rzayev Gəncə imamzadəsinin elmi nöqteyi-nəzərdən araşdırılması işlərinə 1947-ci ildə başlamışdır. On illik tədqiqat işlərindən sonra 1957-ci ildə isə onun məqaləsi Azərbaycan Tarixi Muzeyinin əsərləri məcmuəsinin ikinci cildində dərc olunmuşdur.Gəncə imamzadəsinin tarixi, memarlıq xüsusiyyətləri kimi bir sıra mühüm cəhətlərinin əks etdirildiyi mühüm elmi mənbələrdən biri də 1963-cü ildə rus dilində çap olunmuş "Azərbaycan memarlığı tarixi" adlı irihəcmli monoqrafiyadır. Görkəmli alimlər M.Hüseynov, L.Bretanitski, Ə.Salamzadənin müəllifliyi ilə dərc olunmuş bu kitabda Gəncə İmamzadəsinə dair məlumatlar daha çox ümumi xarakter daşıyır.
İmamzadə türbəsi (Gəncə)

Gəncə İmamzadə abidəsi bütöv bir dini və tarixi memarlıq kompleksidir. Bu dəyərli məkan imamzadələr üçün səciyyəvi olan cəhətlərə malik olmaqla yanaşı, tarixən türbə kimi inşa edilmiş, ətrafında digər türbələr də müxtəlif dövrlərdə ucaldılmışdır. Bununla yanaşı, Gəncə imamzadəsinin dini əhəmiyyətinin, tarixi mövqeyinin təsiri, əhali arasında əsrlər boyu mövcud olmuş nüfuzunun getdikcə daha da yüksəlməsi onun inam-inanc mənziləsi olaraq, mənəvi ocaq, milli dəyərlərin mühafizəçisi kimi rolunun yüksəlməsinə gətirib çıxarmış, kompleksin ərazi baxımından genişlənməsinə səbəb olmuşdur. Türbənin ətrafında ucaldılmış yeni tikililər də zaman baxımından əvvəlki kompleksin mütərəqqi, sənətkarlıq nöqteyi-nəzərdən nəfis və keyfiyyətli cəhətlərini özündə qoruyub saxlamış, ümumi memarlıq ansamblına xələl gətirməmişdir. Həsənov, E. Gəncə İmamzadə türbəsi (tarixi-etnoqrafik tədqiqat). Bakı: Elm nəşriyyatı. 2012.
İmamzadə türbəsi (Gəncə)

ISBN 5-8066-1638-4. Rzayev, N. Köhnə Gəncədə “İmamzadə türbəsi” (Azərbaycan Tarixi Muzeyinin əsərləri, II cild). Bakı. 1957. Həsənov, E. "Gəncə İmamzadə türbəsində dulusçuluq elementləri". AMEA Gəncə Regional Elmi Mərkəz, «Xəbərlər» məcmuəsi.
Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı

İttifaq son illərdə ölkədə bədii qiraət sahəsinə marağı artırmaq məqsədilə görkəmli qiraət ustaları Həsən Əbluc və Müxlis Cənizadənin xatirələrinə həsr edilmiş bədii qiraət müsabiqələri keçirmişdir. Teatr Xadimləri İttifaqı həmçinin Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi ilə birlikdə teatr rəssamlarının I Biyennal sərgisini də keçirmişdir. Özündə milli səhnəqrafiya sənətinin korifeylərindən tutmuş, sənətə yeni qədəm qoyan teatr rəssamlarının yaradıcılığınadək ehtiva edən bu sərgidə tarixi və müasir tamaşaların dekorasiya və geyim eskizləri, maketlər, orijinal səhnə geyimləri və kuklalardan ibarət zəngin ekspozisiya nümayiş olunmuşdur. Bu gün Teatr Xadimləri İttifaqı təməli ötən əsrin 60-cı illərində qoyulmuş, Heydər Əliyevin himayədarlığı, xalq artisti Mustafa Mərdanov və əməkdar incəsənət xadimi Zəfər Nemətovun təşkilatçılığı və gərgin zəhməti bahasına başa gəlmiş, İttifaqın vəsaiti hesabına tikilərək 1971-ci ildə istifadəyə verilmiş binada fəaliyyət göstərir. Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı bu gün Bu gün Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı ölkəmizdə fəaliyyət göstərən ən fəal yaradıcı təşkilatlardan biridir. AzTXİ dünyanın nüfuzlu teatr qurumlarının: YUNESKO-nun Beynəlxalq Teatr İnstitutunun və Beynəlxalq Teatr Xadimləri İttifaqları Konfederasiyasının həqiqi üzvüdür. Hazırda Teatr Xadimləri İttifaqına Xalq Artisti, professor Azər Paşa Nemət rəhbərlik edir. Ətrafında 800-ə yaxın üzvü birləşdirən Teatr Xadimləri İttifaqının Naxçıvan, Gəncə, Lənkəran, Sumqayıt şöbələri də milli teatr prosesinə fəal təsir göstərir.
Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı

Milli teatr prosesində fəal iştirak edən İttifaq tarixi ənənəsinə sadiq qalaraq, bu gün də mütəmadi şəkildə yaradıcılıq gecələri, görüşlər, xatirə gecələri, müsabiqələr, konfranslar, seminarlar, ustad dərsləri, brifinqlər, mətbuat konfransları və təqdimat mərasimləri keçirir. Teatr Xadimləri İttifaqı kitab nəşrlərinə də xüsusi önəm verir. AzTXİ üç dildə (Azərbaycan, rus və ingilis dillərində) nəşr olunmuş «Azərbaycan teatr dünyası», görkəmli rejissorlar, xalq artistləri Şəmsi Bədəlbəyli, Məhərrəm Haşımovun, Hökümə Qurbanovanın, Qəmər Almaszadənin 100 illiyik yubileylərinə həsr edilmiş «Ömrün səhifələri», Arif Əbdürrəhmanovun «Teatrda rəssamın rolu» kitablarını və Ukraynada və MDB məkanında tanınmış teatrşünas-alim Nelli Korniyenkonun bir çox xarici dillərə tərcümə olunmuş «Ukrayna teatrı üçüncü minilliyin astanasında. Axtarış» adlı monoqrafiyasını çap etdirmiş, beynəlxalq təşkilatlara, o cümlədən ölkə kitabxanalarına təqdim etmişdir. Teatr Xadimləri İttifaqı hər zaman yeni yaradıcılıq başlanğıclarına təkan verərək, gənc istedadların öz yaradıcılıq potensialını nümayiş etdirməsinə imkan yaradır. İttifaqın keçirdiyi I «Him-Cim» Pantomim festivalında sənət meydanına atılmış «Dəli yığıncağı» teatr studiyasının əsasında Dövlət «Pantomim» teatrı yaranmış, «Yuğ», «Gənclər» teatrlarında çalışan gənc sənətçilər İttifaqın keçirdiyi festivallarda xüsusi fəalllıq göstərmişlər. İttifaqın nəzdində fəaliyyət göstərən Yaradıcı Gənclər Laboratoriyası və «Zəfər» teatr studiyasında gənc sənətçilərin iştirakı ilə V.Şekspirin «12-ci gecə», «Afinalı Timon», Q.Səidin «Əli və Nino» əsərlərinə səhnə həyatı verilmişdir. Yaradıcı Gənclər Laboratoriyası M.F.Axundzadənin 200 illiyi ilə əlaqədar «Axundzadə dərsləri» keçirərək, nəsrlə məşğul olan gəncləri ətrafına toplamış və onları dramaturgiya sahəsinə cəlb etməyə çalışmışdır.
Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı

Həmin dərslərdə tanınmış dramaturqlar gənclərə «ustad dərsləri» keçir, onlara bu çətin sənətin sirlərini öyrədirlər. Bunun nəticəsi olaraq artıq 4 gənc dramaturqun, 3 teatrşünasın, 2 rejissorun əsərləri Beynəlxalq Teatr Xadimləri Konfederasiyasının keçirdiyi «MDB, Gürcüstan və Baltikyanı ölkələrin gənc teatr xadimlərinin işlərinə baxış» müsabiqəsinə göndərilib. Bu əsərlərin beynəlxalq teatr məkanına çıxışı gözlənilir. 2013-cü ilin mart ayından etibarən İttifaqda xalq artisti, professor Cənnət xanım Səlimovanın rəhbərliyi ilə gənc rejissorların laboratoriyası fəaliyyət göstərir. Hər həftə keçirilən məşğələlərdə Cənnət xanımın ustad dərsləri ilə yanaşı praktik məşğələlər də keçirilir. Özünün əsas vəzifəsini teatr prosesini canlandırmaqda, bütün yeni başlanğıclara təkan verməkdə, milli teatr sənətimizi çağdaş dünya teatr prosesinə qovuşdurmağa çalışmaqda və bunun üçün bütün imkanlardan istifadə etməkdə görən Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı bu məqsədlə gələcəkdə də özünün proqram xarakterli layihələrini həyata keçirmək niyyətindədir. Təsis etdiyi mükafatlar «Qızıl Dərviş» mükafatı «Teatr Xadimi» qızıl medalı «Teatr Xadimi» gümüş medalı «Sənətkar» medalı «Səhnə işığı» prizi «İrs» mükafatı «Teatr Xadimləri İttifaqının fəxri fərmanı» Xarici keçidlər Rəsmi saytı
Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri

Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri — Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatının ən qədim və zəngin növlərindən biri. Atalar sözləri və məsəllər danışdıqda çox işlənən qısa, dərin mənalı və bitkin ifadələrdir. Bunlar xalq müdrikliyinin, xalq zəkasının, xalqın həyat təcrübəsinin bədii ifadəsidir. Azərbaycan dilinin aydınlığı, qısa, yığcam şəkildə dərin məna ifadə etmək kimi gözəl xüsusiyyətləri atalar sözlərində özünü yaxşı əks etdirir. Başqa növlər kimi, atalar sözləri də müxtəlif dövrlərdə, müxtəlif şəraitdə yaranmışdır. Buna görə də o, müxtəlif təbəqələrin dünyagörüşünü, təcrübə və arzusunu ifadə etmişdir. Ona görə də atalar sözü və məsəllərə ruslar ibrətamiz söz, qanadlı söz, qızıl söz, yunanlar və romanlılar hakim fikirlər, italyanlar xalq məktəbi, ispanlar ruhu təbiəti, ingilislər və fransızlar təcrübənin barı və s. adlar vermişlər.
Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri

Atalar sözü və məsəllər bir-birinə çox yaxındır. Bunları biri-birindən ayırmaq çox vaxt hətta çətin olur. Lakin bunları fərqləndirən cəhətlər də vardır. Bəzi tədqiqatçılar bu fikirləri onların qrammatik quruluşunda görmüş, bəziləri həcmdə kiçik və böyük olmalarını qeyd etmişlər. K.D.Uşinski, M.A.Rıbnikova kimi məşhur pedaqoq və metodistlərin, İ.V.Dal, F.J.Buslayev və Q.Sokolov kimi məşhur rus alim və folklorşunasların fikrincə məsəllərdə atalar sözündəki kimi dərin, hikmətli fikirlər vardır, lakin bu hələ bitməmiş, püxtələşməmiş, kamilləşməmişdir. Xalq ifadəsi ilə demiş olsaq, məsəllər hələ "çiçək" olduğu halda, atalar sözləri meyvədir. Məsələn: "Aranda tutdan, dağda quruddan" - məsəldir.
Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri

"Aranda tutdan olduq, dağda quruddan" - atalar sözüdür; "Elə bil tünd sirkədir" - məsəldir, "Sirkə nə qədər tünd olsa, öz qabını çatladar" - atalar sözüdür. Məlum olduğu üzrə hələ XIX əsrin ortalarından başlayaraq ibtidai məktəbin ana dili və qiraət kitablarında atalar sözü və məsəllərə olduqca geniş yer verilmişdir. Onu da qeyd etməliyik ki, hətta atalar sözləri və məsəllər hələ sistemli şəkildə toplanana qədər çox qədim zamanlardan başlayaraq yazılı ədəbiyyatımızın görkəmli nümayəndələrinin diqqətini cəlb etmişdir. Nizami Gəncəvi, Xaqani Şirvani, Şah İsmayıl Xətai, Məhəmməd Füzuli və başqa sənətkarların əsərlərində bu və ya digər dərəcə külli miqdarda Azərbaycan atalar söz və məsəlləri işlətmişdir. Eləcə də bir sıra klassik yazıçılarımız öz əsərlərinin adlarını atalar sözləri və məsəllərdən götürmüşdür. Məsələn: Nəcəf bəy Vəzirovun "Arxadan atılan daş topuğa dəyər", "Sonrakı peşmançılıq fayda verməz", "Adı var, özü yox", "Yağışdan çıxdıq, yağmura düşdük", Ə.Haqverdiyevin "Yeyəsən qaz ətini, görərsən ləzzətini", Rəşid bəy Əfəndiyevin "Qonşu-qonşu olsa, kor qız ərə gedər" və s. Şifahi xalq ədəbiyyatının ən yığcam janrlarından biri olan atalar sözü və məsəllər təlim-tərbiyə nöqteyi-nəzərindən olduqca qiymətli materialdır. Tərbiyənin əsasını təşkil edən bütün cəhətlər (vətənpərvərlik, əməyə məhəbbət, kollektivçilik, mübarizlik, sədaqət, böyüklərə hörmət, elmə, biliyə həvəs və s.) üçün yüzlərlə atalar sözləri vardır.
Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri

Atalar sözləri və məsəllərin çoxu zəhmətkeş xalq tərəfındən yaradılmışdır. Buna görə də onlarda xalqın keçmişlərindəki ağır əməyi və yoxsulluğu haqqında daha çox danışılır, hakim siniflərə, istismarçılara qarşı dərin nifrət və etiraz ifadə edilir: Şifahi xalq ədəbiyyatının başqa növlərində olduğu kimi, atalar sözləri və məsəllərdə də xalq öz düşmənlərini çox zaman ilan, əjdaha, qurd sifətində göstərmişdir: Atalar sözləri və məsəllərdə namərdlik, ikiüzlülük, hiyləgərlik, paxıllıq, tamahkarlıq, xəsislik kimi murdar-pis sifətlər pislənir, mərdlik, doğruçuluq, igidlik təriflənir: Atalar sözləri ilə məsəllər bir-birinə oxşayır. Çox zaman bunları bir-birindən seçmək çətin olur. Lakin atalar sözləri ilə məsəllər arasında fərqlər vardır. Əsas fərq bundan ibarətdir ki, atalar sözləri bitmiş bir fikir ifadə edir, tərbiyəvi-əxlaqi nəticə verən bir cümlə və ya hökm şəklində olur: Aşıq qoşmalarından, bayatılarından, lətifələrindən də atalar sözləri sırasına keçmiş misra və cümlələr vardır. XI əsrin yadigarı olan "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanlarından da atalar sözlərinin nümunələri vardır: "Kül təpəcik olmaz" ; "Əski pambıq bez olmaz"; "Ölən adam dirilməz"; "Qarı düşmən dost olmaz"; "Çıxan can geri gəlməz"; "Yer qatı, göy iraq". Böyük sənətkarlar öz əsərlərinin çox zaman xalq yaradıcılığından istifadə edərək zənginləşirlər .Atalar sözlərindən yazıçılar fikri yığcam, mənalı ifadə etmək bacarığını öyrənirlər.
Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri

Nizami Gəncəvi öz əsərlərində dastan və nağıllarımızdan çox istifadə etmişdir. Onun əsərlərində yüzlərcə atalar sözləri vardır. Nizaminin əsərlərində aşağıdakı atalar sözlərinə rast gəlmək olar: İstifadə olunması Atalar sözləri müxtəlif yerlərdə, müxtəlif zamanlarda yaranıb ağızlarda dolaşdığı üçün hər kəs onu bir cür söyləyir, danışıq zamanı öz sözünü qüvvətləndirmək üçün ondan məqsədəuyğun şəkildə istifadə edir. Atalar sözləri və məsəllərin yaranması və inkişafı bu gün də davam etməkdədir. Məktəblərdə aşağı siniflərdə iş-əmək, böyüklərə, şikəstlərə hörmət, səliqə-təmizlik, doğruçu olmaq və s. öyrədilirsə, yuxarı siniflərdə və adi məktəblərdə bu iş daha da mürəkkəbləşir. Burada atalar sözlərinin mənşəyi, bədii xüsusiyyətləri və s. haqqında verilən məlumat canlı misallarla əyaniləşdirilməli və gənclərin özləri fəal işə cəlb olunmalıdır. Yəni əmək, bəzi din formasına qarşı mübarizə, istismarçı sinfə qarşı etiraz, qadınlara müsbət və ya mənfi münasibət və başqa mövzularda çox maraqlı dərs təşkil etmək olar.
Azərbaycan atalar sözləri və məsəlləri

Eyni zamanda bilavasitə məktəb həyatı, gənc nəslin tərbiyəvi təlimi ilə əlaqədar olan atalar sözlərinin üzərində aparılan planı iş gənclərin daha ədəbli, daha nəzakətli, ataya-anaya və ümumiyyətlə böyüklərə qarşı daha mehriban olmalarına, pis adamlardan uzaq qaçmalarına, yalan danışmalarına, daha səylə oxumalarına səbəb olar. Həmçinin bax Azərbaycan folkloru Atalar sözü, toplayanı Ə. Hüseynzadə, Bakı, 1949,1956, 1981. Atalar sözü, ağlın gözü, Bakı 1976. Hikmətli sözlər, Uşaqgəncnəşr, 1961. İraq-Kərkük atalar sözləri, Bakı 1978. Azərbaycan filologiyası məsələləri, III buraxılış, Bakı 1991. Xarici keçidlər
Peru

Peru (İspanca: Perú, Quechua dili: Piruw, Aymara dili: Piruw) və ya rəsmi adı Peru Respublikası (İspanca: República del Perú, Quechua: Piruw Republika, Aymara: Piruw Suyu) — Cənubi Amerikanın qərbində bir ölkədir. Şimalda Ekvador və Kolumbiya, şərqdə Braziliya, cənub-şərqdə Boliviya, cənubda Çili və qərbdə Sakit okeanla məhduddur. Təbii bölgələr Peru dəyişik iqlim bölgələrinə malikdir. Sahil bölgələr– Ölkənin təxminən % 11i Dağlıq bölgələr – təxminən %15 Meşəlik və meşə ilə örtülü dağlıq ərazilər – təxminən % 64 Sahil bölgələr Costa Humboldt Axıntısının təsiri altında olub, əkinçiliyin yalnız Andlardan gələn çaylar boyunca və çay vahələrində mümkün olduğu, geniş ölçüdə bir sahil çölüdür. Perunun cənubunda, Çili sərhədində dünyanın ən quraq səhrası olan Atakama səhrası başlayır. Limanın şimalında yağıntının miqdarı bir az artar ki beləliklə əkinçilik imkanı çay vahələrinin xaricində də mümkün olar. İstilik qışda 12 °C və yazda 35 °C olar. Limanın yanında sahildəki böyük şəhərlər (şimaldan cənuba) Tumbes, Sullana, Piura, Chiclayo, Trujillo, Chimbote, Huaral, Pisco, Ica, Naz tərəfindəndir.
Peru

Dağlıq ərazilər Ensiz sahil bölgəsinin ardında Sierra başlayır. Bura, uzun vadilərlə kəsilməyə uğrayan (isp. callejón və ya valle) Andların çox sayda dağ sırasından meydana gələr. Bütün Andlar bölgəsində tipik olan, dərin seqmentli vadilər (Kanyonlar) və dağ zəncirlərində böyük çaylarla ibarət olann Kordiliyerin şərq və qərb yaxasındakı aralıqdır (isp:Pongo). Andlardakı tipik iqlim, özünü mərkəzi bölgə Ancashda göstərər. Qərbdən şərqə "Qra Kordiliyer" 'ini (Cordillera Negra, təxminən 5.000 m qədər) Callejón də Huaylas (3.000 m ətrafında) izləyər. Sonrakı dağ sırası "Ağ Kordiliyer" 'dir (Cordillera Blanca). Burada Perunun ən yüksək dağı Huascarán (6.768 m) yerləşir.
Peru

Şərq istiqamətinə davam edərək Callejón də Conchucos uzanar (Amazonların bir qaynaq çayı olan Marañón ilə birgə). Sonrasında digər dağ zəncirləri ilə davam edər. Ən yüksək dağlar, Nevado Huascarán (6.768 m), Yerupajá (6.634 m), Coropuna (6.425 m), Ampato (6.310 m), Chachani (6.075 m) və yanardağ Misdir (5.822 m). Ölkənin şimalında Andlar qar xəttinə çatmaz və bitki örtüyü çox zənginkən (Páramo İqlim Zonu), orta bölgələrdə azalır, qismən geniş vadilər və davamlı qar və buzlaqlarla qablı yüksək dağlar olaraq göstərər. Perunun orta cənubunda (Paytaxt Limanın paralelindən etibarən) təbiət özünü 3.000 və 4.000 metr aralığında təpəlik olaraq göstərər. 5000 mdən yüksək diqqət çəkici zirvəsi qarlı dağ sayı azdır. Bu paraleldən cənuba doğru, qismən aktiv olan vulkan Ubinas yerləşir, bərabərində daha az hündürlü olan dağ sıraları və bunların arasında qalan təpəlik yüksək plato görünüşünə sahib And Dağları zəncirləri, qüvvətli ölçüdə yayılam göstərər. Ölkənin cənubunda (Arequipa, Puno, Moquegua və Tacna Bölgələrində) xüsusilə yüksək platonun müəyyən ölçüdə düz qisimi özünü göstərər.
Peru

Burafa, tipik görünüşünü Titikaka Gölü ətrafında alan, Altiplano adı verilən plato meydana gələr. Ortalama illik istilik dərəcəsi 3.300 m yüksəklikdə 11 °C'dir. Bəzən, yağış baxımından kasıb bölgələrdə Oktyabrdan Aprelə qədər qüvvətli yağmurlar gözlənilə bilər. Bu bölgədəki böyük şəhərlər (şimaldan cənuba) Cajamarca, Huaraz, Cerro da Pasco, Huancayo, Ayacucho, Cusco, Puno və Arequipadır. Cusco yaxınlarında əfsanəvi İnk şəhər xarabası Machu Picchu yerləşir. Andların şərqində Yağışlı Meşələr bölgəsi "Selva" başlayır. İstilik fərqliliklərinin az olduğu bölgələrdə illik ortalama istilik təxminən 26 °C olub, illik yağmur miqdarı 3.800 mmə çatar. Burada, Braziliyaya doğru Amazon Hövzəsindən axan Amazonların digər qaynaq çayları başlayır.
Peru

Peru, yağış meşələri çox sıxdir. And Dağlarından çıxaraq geniş qıvrımlarla Amazonlara axan çaylar, meşə dərinliklərindən keçən tək nəqliyyat vasitələridir. Bu bölgənin böyük və turizm üçün əhəmiyyətli olan şəhərləri Iquitos və Puerto Maldonadodur. Iquitosa Limadan quru yolu ilə çatmaq mümkün deyil, nəqliyyat təyyarə ya da gəmilərlə olar. Puerto Maldonadoya təyyarə (1 ½ saat Lima; ½ saat Cuzco), gəmi ya da quru vasitəsiylə çatıla bilər. Bölgədəki digər böyük şəhərlər (şimaldan cənuba) Tarapoto, Tingo María və Pucallpadır. Axar suları Perunun əhəmiyyətli çayları Amazon Çayı və onun qolları olan çaylar Río Apurímac, Río Urubamba, Río Ucayali və Río Marañón ilə Amazonun yan qolları olan Napo, Putumayo və Huallagadır. Perunun ən böyük və ən əhəmiyyətli gölləri isə And Dağları arasındakı Titikaka Gölü ilə Lago Junín'dir.
Peru

Flora və fauna Perunun florası çox dəyişkəndir. Quraq və qumlu sahil düzənliklərdə yalnız az miqdar otlar və kollar böyüyər. Buna qarşı rütubətli meşələri bölgəsində böyük bir bitki bolluğu var. Bu bitki örtüyünün başlıca nümayəndələri kauçuk, təsbeh ağacları, vanil bitkiləridir. Yüksək dağlıq seqmentdə təbiətdən aslı olaraq səbəbiylə az bitki müxtəlifliyi mövcuddur. Burada başlıca olaraq, kaktuslar, mesquiteler kimi quraq bölgə bitkiləri (Xerophyt) vardır. Perunun heyvan dünyası da eyni şəkildə florası kimi çox müxtəliflik təqdim edər. Sahil düzlüklərində və sahil önlərindəki adaların sahillərində qağayılar, əqrəblər, və pinqvinlər yaşayır.
Peru

Perunun sahil sularında başlıca olaraq sardalyalar, istakozlar, və uskumrular var. Şərqdə bərəkətli bölgələrdəki heyvanlar məsələn armadillo, timsahlar, yaquarlar, pumalar və flamingolardır. Perunun milli heyvanı And qaya xoruzu (Rupicola peruviana) Manu Miili Parkında qorunur. Peru, 26 hissəyə (Departamentos), 195 əyalətə (Provincias) və 1.828 məntəqəya (Distritos) ayrılmışdır. Ölkənin 2002-ci ildəki regionallaşmasından bəri departamentolar, seçili orqanları olan avtonom administrativ vahidlərdir. Ölkə ərazisindəki ilk regional seçkilər noyabr 2002 tarixində reallaşmışdır. Ölkənin bölgələrə (Regiones) ayrılması da planlanmış olmaqla birlikdə, 30 oktyabr 2005 tarixindəki referendumda, 16 depertamentonun xalqının % 78i 5 bölgədə (Norte, Nor Centro Oriente, Ica-Huancavelica-Ayacucho, Cusco-Apurímac və Arequipa-Puno-Tacna) bir yerə gəlməyə qarşı olduğunu bəyan etmişdir. – Cajamarca – Huancavelica – La Libertad – Lambayeque – Madre də Dios – San Martın – UkayaliçPerunun böyük şəhərləri bunlardır: Lima (7.363.069 nüf.
Peru

), Trujillo (861.044), Arequipa (860.000), Callao (824.329), Chiclayo (634.600) və Iquitos (400.000). Peru, Bolivya və Guatemalanın yanında əhali əksəriyyəti qırmızıdərili xalqın olduğu üç ölkədən biridir. Əhalinin yüzdə 45i qırmızıdərili mənşəlidir. Bunlar ağırlıqlı olaraq Quechua (% 40) və Aymará (% 5) danışan xalqlara aiddir. % 37 mələz olan xalqın, % 15 qədəri Avropa mənşəli, geri qalan % 3 isə qismən Afrika qismən isə Asiya mənşəlidir. Çöl seqmentdən qaçış ilə ibarət olan/yaranan və nüfüsun təxminən üçdə birinin sıxlaşdığı paytaxta olan, yüksək ədəddəki köç, bərabərində böyük ictimai problemlər gətirər. Yerli xalqın xatiri sayılar bir kəsmi Limada, yoxsulluq sərhədinin altında ya da sahilində yaşar. Etnik mədəniyyətlərin ziddlikləri və sosyo-politik bərabərsizlik səbəbiylə, xalqın qeyri-kafi dolanışıq və təmin şərtləri meydana gəlir.
Peru

Bunu, təməl ehtiyac maddələrinin idxalatı və kurs xərcləmələri izləyər. İki yarım milyon Perulu davamlı olaraq immiqrant vəziyyətdə başda ABŞ, Avropa və Yaponiya olmaq üzrə xaricdə yaşayır. Peru min illər boyunca Pre-İnka mədəniyyətinə sahib olan bir ölkədir. İlk köç edən məskunlaşmaçılar, e. ə. 20.000 ilə 10.000 illərinə qədər bugünkü Perunun olduğu bölgəyə gəlmişlər. e. ə. 4000 illərində tarla qərargaha və heyvan yetişdirməyə başlarlar. Bu gün hələ də daha ayırt edilə bilən ən köhnə mədəniyyət, e.ə.
Peru

800 ilə e.ə. 300 illərinə qədər var olmuş olan Chavín də Huántar'dır. Titikaka gölü ətrafında e. ə. 1. əsrdən itbaren b. e.-nın 1000-ci ilinə qədər Tiahuanaco mədəniyyəti meydana gələr. Sahildə, And çaylarının sulak sahələrində b. e.-nın ilk minilliyində Lambayeque Bölgəsi ətrafında Mochica kimi fərqli mədəniyyətlər meydana gələr. İnk Krallığından əvvəl, inkişaf etmiş şəhər mədəniyyəti olan Chimú'nun paytaxtı Chanchan idi İnk Krallığı 1200-cü illərdə meydana gələr və 1532`ə qədər bugünkü Kolumbiya, Ekvador, Peru, Boliviya, Argentina və Çilinin böyük qisimini əhatə edirdi. Perunun yüksək platosunda olan Cusco şəhəri İnk Krallığının paytaxtıdır. İspanlar 1532`dən etibarən bu ölkəni fəth edərlər və İspaniya Krallığı adına Peru Qubernatorluğunu qurarlarlar ki bu qubernatorluq, zirvəsinə çatdığında bugünkünə Panamadan, qitənin ən cənub nöqtəsinə qədər çatmışdır.
Peru

1821-ci ildə də Peru İstiqlal müharibəsi nəticəsində ölkə José de San Martín və Simón Bolívar tərəfindən qurtarılar və müstəqilliyini qazanar. Bununla birlikdə üsyanlar və vətəndaş müharibələri müasir bir dövlətin inkişafına mane olarlar. Bugünkü Peru milli gerbi 25 fevral 1825də milli konqresin qanunuyla qəbul edilir. Şəkili parlamentar José Gregorio aiddir. 1836-cı ildə Boliviya ilə müştərək dövlət olan Boliviya-Peru Konfederasiyasını yaradırlar. Qonşu dövlətlərin bu birliyə qısqanc münasibəti 1836–1839-cu illərdə Boliviya-Peru Konfederasiyasına qarşı müharibə ilə nəticələnir. Hansı ki müharibənin nəticəsində konfederasiya mövcudluğu qoruyub saxlıya bilmir. 1879-cu ildə Tarapaca ətrafında Şili və Peru arasındakı dəniz müharibəsi 1879-cu ildə Güherçile Döyüşü partlaq verər.
Peru

Şili və Bolivya müstəqilliklərini elan etdikləri zamandan bəri Antofaqasta üzərində mübahisə/müzakirə halındadırlar. Peru mübahisə/müzakirəli bölgədə çox sayda guano və mədən şirkətinə malikdir. Bolivya Peruya birlik olma halında Antofagastada iqtisadi imtiyazlar təklif edər. Ayrıca Peru, İspan qubernatorluğunun kolonyal zamanında götürdüyü siyasi və iqtisadi prioritetli mövqesinin, Cənub Pasifikdə Şili tərəfindən təhlükədə olduğunu görməkdədir. 1874-cü ildə Şiliyə qarşı Bolivya ilə birgə gizli bir pakt qurular. Bu pakt yenə də Çilinin zəfərinə maneə ola bilməz. Bolivya itirilən çox saydakı müharibədən sonra 1880-ci ildə döyüşdən çəkilər və Antofagasta Bölgəsi üzərindəki haqq iddiasından tamamilə imtina edər. Çili bu vaxt şimala doğru irəliləyərək Peru bölgəsi Tarapacá'a girmiş və Peruya atəşkəs və barış andlaşması təklif etmişdir.
Peru

Peru yenə də Tarapacá'yı Şiliyə buraxmağı rədd edər. Çili izləyən illərdə yeni bir döyüş başladaraq, 1881də Peru ordularını korladıqdan sonra Paytaxt Limaya girər. Rəsmi hökumət ləğv edilərək, Çilili General Patricio Lynch ölkə qubernatoru olaraq təyin edilər. Bununla birlikdə, Miguel Iglesias və Andres Caceres kimi bəzi Perulu generallar xilas olaraq; Şərq və Şimal Sierrada, müvəffəqiyyəti şübhəli mütəşəkkil bir partizan döyüşü icra etməyə çalışarlar. Caceres son bir qurtuluş mübarizəsində ol/tapılmaq üçün iyul 1883-də 1500 şəxsiyyət konvansiyonel bir bölük qərargahı bacarar. Şübhəsiz Şilili Polkovnik Alejandro Gorostiaga Huamachuco Müharibəsidə son ümidləri yuyar. Saveş qəti olaraq itirilmişdir. oktyabr 1883-də Ancon Andlaşması ilə döyüşə son verilərək Tarapaca və Tacna Şiliyə buraxılar və Şili Ordusu Perudan çəkilər.
Peru

Peru tarixi boyu sərhəd anlaşmazlıqları səbəbindən qonşu dövlətlərlə müharibə aparıb . Bunlardan 1-ci Kolumbiya və Peru müharibəsi , 2-ci Kolumbiya və Peru müharibəsi, Peru Ekvador , Pakuişa, Alto-Senepa kimi müharibələri göstərmək olar 1968-ci ildə Juan Velasco Alvarado altındakı bir əsgəri cunta qansız bir zərbə ilə hökuməti götürərək, torpaq və iqtisadi islahatlarla ictimai bir sistem gətirməyə işlə/çalışar. General Velasco 1975də General Francisco Morales Bermúdez tərəfindən salınarılaraq, yenidən təşəbbüskar yanlısı bir istiqamət izləniyər. 1980də, 1968-ci ildə salınan Fernando Belaúnde Terry seçilmiş başçı olaraq rəhbərliyi götürər və yenidən iqtidara gəlir. Terry, devletleştirlen şirkətləri təkrar xüsusi təşəbbüsə təhvil verər. 1980-ci illərdə sol yanlısı partizan təşkilatı İşıqlıq Yol ("Sendero Luminoso") hökumətə qarşı silahlı bir döyüş başladar. Hər iki tərəf də, vətəndaş xalqa/halqa qarşı öz tərəflərinə intizama etmək üçün, mərhəmətsiz bir hərəkat icra edər. İşıqlıq Yolun fəaliyyətləri 1990-cı illərə qədər davam edər.
Peru

Ölkənin digər sol partizan hərəkəti Movimiento Revolucionario Túpac Amaru vətəndaş xalqa/halqa qarşı şiddəti Dövlətin prioritetli maraq sahəs(n)i ölkə təhlükəsizliyinin müdafiə olunması, xalqın təhlükəsizlik təhdidinin qorunması və ümumi rifahın təsis edilməsidir. Bununla birlikdə xarici iqtisadi müvəffəqiyyətlərə baxmayaraq, siyasi, ictimai və iqtisadi problemlər mövcuddur. Mədəni həyatı az sayda böyük şəhərdə sıxlaşmış olub, bunların başında paytaxt Lima gəlir. Bu gün mədəni quruluşun geniş sahəsində, İspan işğalçıların gətirmiş olduğu mədəniyyətin və onların təmsil etdiyi dinin izləri vardır. Pre-Kolombiyan zamanından qalma bir çox dini ənənə Peruda hələdə yaşayır, bu ənənələr başda çöl bölgələrdə olmaq üzrə yaşadırlar. Düzənlik ərazidə yaşayanların böyük hissəsinin mənşəyi təbiət dinlərindən gəlir. Qaz və neft firmalarının varlıqları səbəbindən gedərək artan mədəniyyət, bu insanları qaçınılmaz olaraq köhnə dinləri və mədəniyyətlərinin bərəkəti arasında ikiləmdə buraxar. Peru xalqının təxminən % 90 ilə % 95 qədəri katolikdir.
Peru

Bu, İspan işğalçılarının missioner işlərinin (qismən məcbur etmə ilə) və müstəqillikdən sonra yenə Perunun ABŞın Almaniyanın missioner qruplarının, icra etdiyi işlərin nəticəsidir. Katolik xristian ənənələr, xristianlıq əvvəli dövrün köhnə ənənələri ilə qarışmışdır (Syncretizm). Bu vəziyyət xüsusilə dini bayramlarda özünü göstərər. Bir çox Latın Amerika ölkəsində olduğu kimi Peruda da son bir neçə ildir, evangelik və karizmatik kilsələr və yeddinci-Gün Adventistleri, Assemblies of God, Yehovanın Şahidləri və Mormonlar kimi inanc camaatları yaşamaqdadır. Bunlar mali olaraq qismən ABŞ tərəfindən dəstəkləniyərlər. Aktiv olaraq işlə/çalışan bu camaatlar bəzən aqresiv olaraq üzv qazanma kampaniyası icra edərlər. Mədəniyyəti Ədəbiyyat: Ozan César Vallejo (1892–1938) Təxminən Peru ədəbiyyatının ən köhnə əsəri Ollantaydır. Bu əsər bir drama olub, İnklərdən gəlmiş və Quechua Dilində yazılmışdır.
Peru

Ricardo Palma 19-cu əsrdə, fantastika və hekayələrin canlandırıldığı bir ədəbiyyat növlərə ayırması olan Tradicionesi ortaya qoymuşdur. Clorinda Matto da Turnerin romanlarında ən başda İnk mədəniyyətinin izləri görünür. Şair César Vallejo 20. əsrdə alışılmışın xaricində əsərlər yazmışdır. Vallejonun xüsusilə ilk olaraq 1922-ci ildə nəşr olunan Trilce adlı əsəri məşhurdur. 20. əsrin digər əhəmiyyətli Perulu yazıçıları José María Arguedas, Julio Ramón Ribeyro, Manual Scorza, Sergio Bambaren, Alfredo Bryce Echenique və Mario Vargas Llosadır. Musiqi: Musiqi Peru mədəniyyətinin önəmli bir parçasıdır. Quena (And flütü olaraq da adlandırılar)), Panflüt (Zampoña və ya Sicu), Cajón və klassik gitara çox məşhurdur. Perunun ən məşhur parçası Əl Condor Pasa bir Daniel Alomía Robles bəstəsi olub (1913), aralarında Simon and Garfunkelinkinin də olduğu çox sayda cover versiyaları sayəsində dünya səviyyəsində sevilmişdir.
Peru

Perunun şimal sahilində Marinera rəqsi məşhurdur. Ənənəvi musiqi növlərinin yanında rok musiqis(n)i də 50li illərdən bəri çox məşhurdur. Líbido, Peru Pop/Rockbandı üçün bir nümunə təşkil edər. Bu an ən sevilən Peru metal/Grunge/Punk/Rock qrupları Ni Voz Ni Voto, Por Həblər, Leuzemia və La Saritadır. Ən məşhur musiqiçilər və müğənnilər nümunə olaraq Juan Diyeqo Florez, Yma Sumac, Susanna Baca, Chabuca Granda, Lucha Reyes, Cantos deş Pueblo, Raúl García Zarate, Sonuya Morales, Evə Ayllón və Zambo Caverodur. Film:20-ci və 30-cu illərdə Ricardo Villarán kimi rejissorlar tərəfindən bir neçə qısa və qara-ağ film yaradılmış, amma bu filmlər ölkə xaricində ümumiyyətlə tamaşaçı tapa bilməmişdir. 20-ci əsrin geri qalanında Peru filmləri çox az diqqət çəkirlər. Francisco José Lombardi, Perunun ən əhəmiyyətli müasir film rejissoru olaraq qəbul edilir.
Peru

1991də drama filmi Lima üzərində səma ilə Goya mükafatını qazanar. Onun ədəbi filmi Nömrə se lo digas a nadie, beynəlxalq film festivallarında müvəffəqiyyətli olar. Werner Herzogun filmləri Fitzcarraldo və Aguirre, deyər Zorn Gottes, Peruda çəkilmişdir. Mətbəxi – Pisco Peru mətbəxi tam mənasıyla çox istiqamətli olaraq qəbul edilir. Sahil, plato və rütubətli meşələri arasındakı coğrafi fərqliliklər və buna bağlı Perunun Pre-Kolombiyan sakinlərinin bəslənmə ənənələri, İspan zəbtçilərin qismən Ərəblərin təsiri mətbəxləriylə birləşir. 19-cu əsrin ortalarında Çinli immiqrantlar səbəbindən, xüsusi bir çin-Peru mətbəxi meydana gələdi (Chifa). Qara kölələrdən Afrika elementləri də Peru mətbəxinə gətirilər. Tipik yeməkləri bunlardır.
Peru

Ceviche (təzə çiy balıq və ya dəniz məhsullarından bir yemək. Nadir olaraq ətdən edilərək, limon suyu və turş soğan ilə marine edilərək xidmət edilər.) Anticucho (şişdə qızartma mal ürəyi) Arroz con Pollo (toyuqlu plov) və Arroz con Pato (ördəkli plov) Ají də gallina (yüngül ağrılı, kremli Chili-soslu toyuq əti) Rocoto Relleno (mal əti ilə doldurulumuş paprika bibəri) Estofado (et/ət, kartof, misir və kök ilə edilən acı/ağrılı pendir-paprika souslu güveç.) Papa a la huancaina (ağrılı pendir souslu kartof dilimləri) Carapulcra (qurudulmuş kartof və ətdən güveç) Albondigas (et/ət topları) Pachamanca (Quechua "güveç", torpaq güveçte hazırlanmış et/ət və tərəvəz) Chicharrón də Chancho (qalın yağ dərisi olan qovrulmuş donuz əti) Lomo Saltado (soğan və paprika ilə qızardılmış mal dilimləri) Chupe də Camarones (krevet, kartof və tərəvəzli şorba) Çubuq a la Criolla (ölkəyə xas et/ət parçalı makaron şorbası) Tacacho (donuz yağı və qaynadılmış banandan edilmiş küftə) Choclo con queso (qaynadılmış, pendirli misir qoçanı) Cuy Chactado (qızardılmış hintdomuzu)Perunun ən məşhur spirtli içkisi Pisco bir brendi olub, Pisco Sour və Perú Funt kimi kokteyllərin əsasını təçkil edir. Peruda digər sevilən içkilər Chicha, Chicha Morada və Inca Koladır. Yerli bayramlar 1 Yanvar: Yeni il fevral/Mart Karnaval (hər Bazar) mart/Aprel: Pasxa 1 May Deyə də los Trabajadores (İşçi Bayramı) may/İyun Deyə deş Corpus (Katolik yortusu) 14 İyun Deyə də los Campesinos (Cütçü Bayramı) 29 İyun: Əziz Peter və Paul (El Día də San Pedro y San Pablo) 28 İyul: Müstəqillik Günü 29 İyul: Milli Bayram 15 Avqust Virgen də la Asunción (Mariä Miracı) 30 Avqust: Santa Rosa da Lima 8 Oktyabr: Donanma Günü 9 Oktyabr Deyə də la Dignidad Nacional (Milli Qürur Günü) 18 Oktyabr: Señor de lso Milago 1/2 Noyabr: Bütün Əzizlər Bayramı 8 Dekabr: Virgen də la Concepción 25 Dekabr: Milad 31 Dekabr Noche də San Silvestre (Aziz Silvester) Xarici keçidlər
Hipofiz

Hipofiz və ya beyin artımı (lat. hypophizus s. glandula pituitaria) — lobya böyüklükdə girdə ya oval formada tək üzvdür. Əsas sümüyün türk yəhəri çuxurunda (lat. fossa hypophyseos) yerləşmişdir və nazik qıf – lat. infundibulum vasitəsilə beyinin aşağı səthində olan boz qabar – lat. tuber cinereum ilə rabitədədir.
Hipofiz

Sağital ölçüsü 5–10 mm, kındələn öılçüsü 12–15 mm, şaquli ölçüsü 6–7 mm və çəkisi 0,35–0,65 q-dır. Hipofizin çəkisi orqanizmin böyümə dövrü ərzində xeyli dəyişir; yenidoğulmuşda çəkisi 0,1–0,15 qolur, 10 yaşında iki dəfə artır, 0,3 q-a çatır və həddi-büluğ dövründə sürətlə inkişaf edərək böyüklərdə olan ölçüyə çatır. Hipofiz kiçik yarıq vasitəsilə bir -birindən ayrılmış iki paydan ibarətdir; ön pay ya da adenohipofiz (vəzili hipofiz) lat. lobusanterior s. adenohipophysis və dal, sinir payı lat. lobulus posterior s. neurhypophysis. Bunlar rənglərilə bir-birindən fərqlənir – ön pay damarlar ilə zəngin olduğu üçün qırmızımtraq rəngdə, dal pay isə boz-sarı rəngdə olur.
Hipofiz

Ön payın yuxarı hissəsi – qıf hissə – lat. pars infundipularis və dal paya keçən hissə – ara hissə – lat. pars intermedia adlanır. Paris nomenklaturasına görə ön payda digər iki hissə də ayırd edilir: distal hissə – lat. pars distalis və udlaq hissə – lat. pars pharyngea.
Hipofiz

Hipofiz xaricdən lifli qişa – kapsul ilə əhatə olunmuşdur; bu qişa beyinin sərt qişasının türk yəhəri çuxuruna doğru ardını təşkil edir və eyni zamanda hipofizi (türk yəhəri çuxurunu) üstən əhatə edir; sərt qişanın bu hissəsinə türk yəhəri diafraqması – lat. diaphraqma sellae deyilir; bunun ortasında qıfa məxsus dəlik vardır. Hipofizin ön payı nazik birləşdirici toxumadan təşkil olunmuş, qan və limfa damarları ilə zəngin tordan ibarətdir. Bu toru təşkil edən atmalar arasında vəzi hüceyrələri qrupları yerləşmişdir; burada olan hüceyrələr iki növdür: 1) xrom ilə boyanmayan dənəsiz baş hüceyrələr və 2) xrom ilə boyanan böyük dənəli xromafin hüceyrələr. Arxa pay neyroqliyadan təşkil olunmuşdur; burada sinir lifləri və böyük çıxıntılı hüceyrələr yerləşmişdir; bu hüceyrələrin tərkibində yaşıl-sarı piqment vardır. Ara hissə tam inkişaf etmiş dövrdə bir sıra bazofil və çoxçıxıntılı hüceyrələrdən ibarətdir; bunun daxilində kolloid maddə ilə dolu kiçik boşluqlar vardır; bundan əlavə buraya dal paydan qliya elementləri daxil olub, ön paya belə keçir.
Hipofiz

Böyüklərdə ara hissə reduksiyaetmiş rudiment halda olur. Ara hissə ilə dal payın hormonları beynin üçüncü mədəciyinə keçir və beyin-onurğa beyni mayesinə qarışır. Hipofiz iki mənbədən inkişaf edir, odur ki böyrəküstü vəzilər kimi heterogen üzvlərdən hesab olunur. Bunun ön payı udlaq zarının önündə ilk ağız boşluğunun arxa divarından ektodermal epiteldən kisəcik şəklində inkişaf edir. Bu maya Pamke cibi adıyla yavaş-yavaş beynin üçüncü mədəciyinin dibinə doğru inkişaf edir, belə ki hamiləliyin dörd həftəliyində dal payın mayasına çataraq onun ön səthinə bitişir. Ön payın mayası ilk dövrdə meydana çıxdığı mənbə – ektoderma ilə epitel zolaq – axacaq – lat.
Hipofiz

ductus craniopharyngens vasitəsilə rabitədə olur; sonradan bu axacaq reduksiya edir, belə ki, kisəciyəbənzər maya ektodermadan tamamilə ayrılır. Bu kisəciyin divarlarını təşkil edən epitel törəyib artmağa davam edir, belə ki, kisəcik daxilindəki mənfəzi tamamilə doldurur; hamiləliyin üç aylığında bu boşluq tamamilə itir, beləliklə hipofizin ön payı hasil olur. Hipofizin dal payı görmə qabaraltı nahiyədə qıfabənzər çıxıntı şəklində üçüncü mədəciyin dibindən (ara beyindən) inkişaf edir. dal payın mayası inkişaf etdikcə ventral tərəfə doğru yerini dəyişir və nəhayət ön payın mayası ilə birləşir. İlk dəfə dal pay mayasının daxilində də mənfəz olur, sonradan isə bu mənfəz tutulur, ancaq hipofiz bütün həyat boyu qıf – lat. infundibulum vasitəsilə beynin aşağı səthi ilə (boz qabar ilə) rabitədə qalır.
Hipofiz

Anomaliyaları Hipofizin anomaliyalarından əlavə hipofizi – lat. hypophysis accessoria göstərmək olar. Bu növ əlavə artımlar türk yəhəri çuxuru dibində – lat. canalis craniopharyngeus daxilində, ya əsas sümüyü cisminin aşağı səthində və udlağın selikli qişasında təsadüf olunur; son halda udlaq hipofizi – lat. hypophysis pharyngea adlanır. Vaskulyarizasiyası və innervasiyası Hipofiz, xüsusən onun ön payı damar ilə zəngindir.
Hipofiz

Ön və dal pay beynin arterial dairəsindən və daxili yuxu arteriyasından çıxan, beyin qişaları arteriyalarından gələn şaxələr ilə qidalanır; ön və dal paylara daxil olan damarlar ara hissə sahəsində anastomozlaşır. Hipofizdən venoz qan mağaralı və mağaraarası ciblərə və böyük beynin böyük venasına toplanır. Hipofiz bir çox perivaskulyar (damarətrafı) və hüceyrəarası sahələrə malikdir. Bu sahələrə toplanan limfa hörümçək torunabənzər qişaaltı (subaraxnoidal) boşluğa axır. Hipofizin ön payı sekretor və vazomotor sinir liflərini simpatik daxili yuxu kələfindən alır. dal paya sinir lifləri görmə çarpazı üstündə olan və görmə qabaraltı nahiyədəki nüvələrdən gəlir.
Hipofiz

Hipofizi simpatik liflər ilə beyin yumuşaq qişası kələfləri də təchiz edir. Hipofiz müxtəlif vəzifə ifa edir. Ön payı vücudun inkişafına, boyatma prosesinə təsir edən somatotrop hormon ifraz edir. Bundan əlavə ön pay qonadotrop adlanan hormon ifraz edir; bu hormon cinsiyyət üzvlərinin diferensasiyasını stimulə edir; qadınlarda bu hormon prolan adı ilə yumurtalıqlarda follikulların və sarı cismin inkişafını stimulə edir. Bundan başqa ön pay qalxanabənzər vəziyə məxsus tireotrop hormon, böyrəküstü vəzilərin qabıq maddəsinə məxsus adrenokortikotrop hormon, pankreasa məxsus pankreatrop hormon, süd vəzilərinə məxsus mammatrop hormon və s. ifraz edir. Dal payın ifraz etdiyi hormonlar – pituitrin ya hipofizin su mübadiləsini tənzim edir və adrenalin kimi simpatik sinir sistemi vasitəsilə saya əzələləri, xüsusilə uşaqlıq və sidiklik əzələlərini qıcıqlandırır (oksitosin), eyni zamanda damarları daraldır, beləliklə, qan təzyiqini artırır (vazopressin), böyrəklərin borucuqlarında suyun rezorbsiyasını (geriyə sorulmasını) tənzim edir (antidiuretik hormon).
Hipofiz

Hipofizin dal payı bir də neyrosekresiya deyilən prosesdə iştirak edir. Görmə qabaraltı (lat. hypothalamus) neyronların ifraz etdikləri xüsusi neyrosekretor kimyəvi maddələr (xemomediatorlar) onların aksonları üzrə qıf vasitəsilə neyrohipofizə çatır və buradan vazonevral sinaps vasitəsilə damarlara (qana) keçir. Hipofizin ayrı-ayrı paylarının vəzifəsi pozularkən orqanizmdə bu və ya başqa patoloji əlamətlər meydana çıxır. Ön payın hipofunksiyasından (az miqdarda hormon ifraz etdikdə) orqanizm boyatmadan qalır – cırtdan boyluluq (lat. nanismus), ətrafın zəif inkişaf etməsi (lat.
Hipofiz

micromelia) və infantilizm deyilən hal meydana çıxır. Həmin payın hiperfunksiyasında (artıq miqdarda hormon ifraz etdikdə) boyatma prosesi pozulur; əgər bu hadisə boyatma dövründə olarsa, o zaman divlik (giqantizm), yetişmiş dövrdə olarsa akromeqaliya deyilən hal meydana çıxır (bu zaman üz skleti, burun və dodaqlar, ətrafların distal hissələri, yəni əl və ayaqlar nəhayət dərəcədə böyüyür). Dal payın hipofunksiyasında uşaqlarda ifrat piylənmə, ara hissəsinin hipofunksiyasında – şəkərsiz diabet (lat. diabetes incipidus) meydana çıxır. Prof. Kamil Əbdülsalam oğlu Balakişiyevin, İnsanın Normal Anatomiyası, III cild, səh. 273–274, "MAARİF" Nəşriyyatı, Bakı – 1982 Atlas of Human Cardiac Anatomy – Endoscopic views of beating hearts – Cardiac anatomy Anatomy: Embryologie
Ermənistan azərbaycanlıları

Ermənistan azərbaycanlıları (irəvanlı, yeraz, "qərbi azərbaycanlı") — Ermənistanda əsrlər boyu yaşamış azərbaycanlılar. Vaxtilə bir neçə yüz min nəfərdən ibarət olan Ermənistanın Azərbaycanlı icması (irəvanlı, yerevanlı, "qərbi azərbaycanlı") 1948–1991-ci illərdən bəri mövcud deyil. Həmin illər Ermənistan azərbaycanlıları Dağlıq Qarabağ münaqişəsi üzündən təzyiqə və təcavüzə məruz qalıb ölkəni tərk etməyə məcbur oldular. BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarı İdarəsinin məlumatına görə Ermənistanda hal-hazırda təxminən 30 nəfərdən bir neçə yüz nəfərə qədər azərbaycanlı yaşayır. Bunların çoxu əyalətdə yaşayan ermənilərlə ailə qurmuş azərbaycanlı qadınlar və həmçinin yaşlı və xəstə olduğuna görə Ermənistanı tərk edə bilməyən insanlardır.
Ermənistan azərbaycanlıları

Bəyan edilir ki, onların əksəriyyəti ayrıseçkiliyə məruz qalmamaq üçün adlarını dəyişmiş və kimliyini gizli saxlamağa məcburdurlar.1828-ci ildən başlayıb 1948–1989-cu illərdə başa çatan "Türksüz Ermənistan" sityasəti sayəsində indiki Ermənistan ərazisində 605-dən çox kənd azərbaycanlılarsız qaldı. 1,5 milyondan çox azərbaycanlı öz doğma ocağından qaçmalı oldu. 500 mindən çox günahsız və silahsız soydaşımız qətlə yetirildi. Xankəndindən Ağbabaya, Qazaxdan Göyçəyədək Azərbaycanın 40 min km² ərazisi erməni qəsbkarları tərəfindən zəbt edildi. Erməni tarixçisi Leonun yazdığına görə Batum müqaviləsinə əsasən Ermənistanın ərazisi 8400 km² olmuşdur.
Ermənistan azərbaycanlıları

Burada azərbaycanlılar yaşayan ərazi isə ən azı 20 min km² olmuşdur. 1916-cı ildə İrəvan quberniyasında azərbaycanlıların sayı 373582 nəfər idi. İndi həmin ərazidə bir nəfər də azərbaycanlı qalmayıb. Erməni-amerikalı tarixçi Corc Burnutyanun tədqiqatına əsasən, "XIX əsrin birinci rübündə İrəvan xanlığı Şərqi Ermənistanın əksərini, təqribən 7 min kvadrat mil ərazi əhatə etmişdir. Bu ərazi böyük dərəcədə dağlı və quraq idi; 100 min nəfərdən ibarət olan əhalisinin 80%-inə yaxın müsəlmanlar (farslar, azərbaycanlılar, kürdlər), 20%-ini isə məsihilər (ermənilər) təşkil edirdilər". 1828-ci ildə İrəvan xanlığının Rusiyanın tərkibinə əlavə olunmasından dərhal sonra xeyli müsəlman (azərbaycanlı, kürd, ləzgi və müxtəlif köçəri tayfalar) bu ərazini tərk etdi.
Ermənistan azərbaycanlıları

Onların əvəzinə İrandan çar hökuməti tərəfindən bu yerlərə on minlərlə erməni köçürüldü. Məsihilərdə (xristianlarda) dayaq görən rus hökuməti ermənilərin Türkiyə və İrandan Qafqaza köçməsini bilavasitə dəstəkləyirdi. Bu səbəbdən erməni mühacirəti XIX əsrin ərzində və XX əsrin əvvəlində burada kəsilmədən davam edirdi. Nəticədə artıq 1832-ci ildə keçmiş İrəvan xanlığının ərazisində həm yerli, həm mühacir ermənilərin ümumi sayı müsəlmanların sayını ötmüşdür. Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətinə əsasən XX əsrin əvvəlində azərbaycanlıların (mənbədə "Azərbeycan tatarları" kimi göstərilmişdirlər) böyük qismi hələ də Rus Ermənistanında yaşayırdı.
Ermənistan azərbaycanlıları

300 minə yaxın sakindən ibarət olan azərbaycanlı icması İrəvan valiliyinin 37,5%-ini təşkil edirdi. Əksəriyyəti kəndlərdə yaşayıb əkinçilik, maldarlıq və xalçaçılıq ilə məşqul idi. Valiliyin 7 qəzasından 4-ündə, o cümlədən valilik mərkəzi İrəvanda azərbaycanlılar çoxluq təşkil edirdilər. Tarixçi Luici Villarinin məlumatına görə 1905-ci ildə (Erməni-müsəlman davasının astanasında) İrəvanda azərbaycanlılar iqdisadi baxımdan ermənilərdən daha dövlətli idilər.Ermənistan azərbaycanlıları üçün XX əsr sıxışdırma, ayrı-seçkilik və ölkənin demoqrafiyasını tamam dəyişdirən kütləvi və çox dəfə zorakı sürgünlər dövrü idi. Buna baxmayaraq Dağlıq Qarabağ münaqişəsinə qədər onlar Ermənistanın ən iri etnik azlığını təşkil etməyə davam edirdilər. 1905–1907 illərdə İrəvan valiliyi ermənilər və azərbaycanlılar arasında baş verən qanlı döyüşün arenası oldu.
Ermənistan azərbaycanlıları

Döyüş çar hökuməti tərəfindən doğurulub, cəmiyyətin diqqətini Birinci rus inqilabından yayındırmaq üçün, tarixdə o vaxta qədər bir biri ilə münaqişədə olmayan bu iki xalqın arasına fitnə vasitəsi ilə düşmançılıq salındı.Azərbaycanın və Ermənistanın 1918-ci ildə müstəqillik elan etməsi vəziyyəti daha da gərginləşdirdi. Hər iki dövlət eyni əraziləri öz tərkibində görmək istəyirdi. Ermənistan öz iddialarını əsaslandırmaq üçün bu ərazilərdə müsəlmanların tam məhvinə yönədilmiş siyasətə girişdi. Qanlı və vəhşi talan azərbaycanlırın qismən qırılmasına, qismən Azərbaycana, Türkiyəyə və İrana qaçıb xilas olmağına səbəb oldu. Hətta Sovet İttifaqının formalaşmasıdan sonra çoxsu qayıtmadı; 1926-ci Ümumittifaq əhali qeydinə əsasən Ermənistanda yalnız 83.181 nəfər azərbaycanlı yaşayırdı.1948–1950-ci illərdə SSRİ Nazirlər Şurasının "Ermənistan SSR-dən azərbaycanlı əhalinin Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında" qətnamə qəbul etmişdir.
Ermənistan azərbaycanlıları

Ermənistanın ildən ilə böyüyən azərbaycanlı icmasının böyük qisminin guya könüllü surətdə mərkəzi Azərbaycana köçməsi əslində Orta Şərqdən və Avropadan "tarixi vətəninə qayıdan" ermənilər üçün yer boşaltmaq məqsədini güdürdü. O illərdə daha 100 min azərbaycanlı Ermənistanı tərk etdi. [mənbə göstərin]1988–1991-ci illərdə Ermənistandan Azərbaycana son 200 min qaçqın qəbul olundu. Bunların əksəriyyəti Ermənistanın 22 rayonundan didərgin düşən azərbaycanlılar idi. Fazil İrəvaninin (1782-1888) türk dilindəki "Qızılgül və bülbül" əsəri 1826-cı ildə Parisdə çap edilib. Onun digər bir xidməti Matedaranda saxlanılan 222 nömrəli Azərbaycan əlyazmasının üzünün köçürülməsidir.
Ermənistan azərbaycanlıları

Burada Azərbaycan şairlərinin deyişmələri və şeirləri qeyd edilib.Məşhədi İsmayıl Hacı Kazımzadə Bəzmi (1846-1888) fars və türk dillərində əsərlər yazmışdır. Bəzminin Azərbaycan ədəbiyyatı toplusunda “Var”, “Usanmasın”, “Hər kimsənin ki, sən kimi bir nazlı yarı var, Dünyada eyşü-işrəti, xoş rüzgarı var”, “Qanım tökən qaşındı, gözün gördü danmasın”, “O tari-türrəni, ey nazənin, yavaş darə, Ki, bağlıdır neçə yüz min könül o bir tarə”, “Salıb o gül üzünün şövqü gör nə halə məni, O qaşların ələmi döndərib hilalə məni” mətləsi ilə başlayan qəzəlləri və dörd bənddən ibarət müxəmməsi daxil edilmişdir.Əslən irəvanlı olan Mirzə Əlixan Şəmsül-Hükəma Ləlinin (1845-1907) Təbrizdə çap edilmiş divanına fars və Azərbaycan dillərində qəsidələr, qəzəllər, dübeytlər və vəfat edən vacib şəxslərə ithaf edilmiş hüznlü nəğmələrdən ibarət şeirlər daxildir.1882-ci ildə "Qafqaz əraziləri və xalqlarının təsvirinə dair materiallar toplusu"nda İrəvan gimnaziyasının müəllimi S.Zelinski əldə etdiyi materiallara, Azərbaycan atalar sözlərinə yer verilmişdir. Məhəmmədvəli Qəmərlinin “Atalar sözü” kitabında (1899-cu il) isə 750-yə yaxın atalar sözü və məsəllər qeyd edilmişdir. Kitab İrəvan dialekti və danışıq tərzi ilə bağlı məsəllərin regional xüsusiyyətini göz qabağına gətirə bilmişdir.XIX-XX əsrlərdə Göyçə aşıq mühiti inkişaf etmişdir. Bu mühitin formalaşmasında həm Miskin Abdal məktəbindən çıxan dərviş-aşıqlar, həm də İran Azərbaycanından gələn missioner haqq aşıqları rol oynamışdır.Ağ Aşıq Göyçədə ilk el aşığı olaraq tanınmışdır.