LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Qızılca

Onlar "qırmızı fonda duz dənələri" kimi görünürlər. Bu ləkələrin xəstə maksimum yoluxuculuğa çatmamışdan əvvəl fərqinə varılması xəstəliyin yayılmasının qarşısını almağa kömək edə bilər.Xarakterik qızılca səpgisi klassik olaraq qızdırma başlayandan bir neçə gün sonra başlayan qırmızı, yastı səpgi kimi təsvir edilir. Qulaqların arxasından başlayır, əvvəl baş və boyuna, bir neçə saatdan sonra isə geri qalan bədənə yayılır. Qızılca səpgisi ilkin simptomlardan iki-dörd gün sonra görünür və səkkiz günə qədər davam edir. Səpgilərin yoxa çıxmazdan əvvəl rəngini qırmızıdan tünd qəhvəyiyə dəyişərək "ləkə"yə çevrildiyi qeyd edilir. Ümumiyyətlə, qızılca adətən üç həftədən sonra yox olur.Qızılcaya qarşı peyvənd olunmuş, lakin qoruyucu imuniteti tam olmayan insanlar dəyişdirilmiş qızılca forması ilə qarşılaşa bilərlər. Modifikasiya olunmuş qızılca daha yüngül və daha az xarakterik simptomlarla (qısa müddətli seyrək və diskret səpgi) ilə xarakterizə olunur.
Linzalar

Linzalar — heç olmazsa bir tərəfdən sferik səthlə hüdudlanmış şəffaf cisimlərdir. Linzaların qabarıq, çökük, müstəvi-qabarıq, müstəvi-çökük və s. növləri var. Nazik linzalar — qalınlığı ölçülərinə nisbətən çox kiçik olan linzalardır. Linzanın optik mərkəzi — linzanın baş optik oxu ilə linzanın kəsişmə nöqtəsinə deyilir. Sferaların (hansı ki, linzanın üzləri onlarin bir hissəsidir) mərkəzlərini birləşdirən düz xətdir (bu xətt həm də nazik linzanın optik mərkəzindən keçər). Optik ox — optik mərkəzdən keçən ixtiyari xətdir.
Linzalar

Qabarıq linza — ortası kənarlarından qalın olan linzadır və toplayıcı linza adlanır (əgər n>1-dirsə). Çökük linza — ortası kənarlarından nazik olan linzadır və üzərinə düşən paralel işıq dəstəsini səpir. Fokus nötəsi — baş optik oxa paralel düşən şüalar linzadan keçdikdən sonra toplandıqları nöqtədir. Həqiqi fokus — şüaların özlərinin kəsişməsindən analnan fokusdur (xəyaldır). Toplayıcı linzanın fokusu həqiqidir. Səpici linzanın fokusu xəyalidir.
Linzalar

Fokus məsafəsi- fokus nöqtəsindən linzaya qədər olan məsafədir, F ilə işarə olunur , ölçü vahidi 1 m-dir. Çökük linzanın fokus məsafəsi mənfidir. Optik sistemin optik qüvvəsi- ayrı-ayrı linzaların optik qüvvələrinin cəbri cəminə bərabərdir. Linzaların nöqsanları Linza vasitəsilə xəyalın qurulması nəzəriyyəsi optik oxla kiçik bucaq təşkil edən həm də paraksial (optik oxa yaxın) nazik şüa dəstəsinə əsaslanır. Həqiqətdə isə xəyal qurularkən bu şərtlərə tam riayət edilmir,ona görə də nöqsanlar alınır ki, buna linzanın nöqsanları yaxud abberrasiya deyilir. Linzanın əsəas aşağıdakı nöqsanları vardır:Sferik abberasiya.
Linzalar

Linzanın optik oxundan uzaqda olan şüalar linzadan keçərkən daha çox sınır, optik oxa yaxın olan şüalar isə az sınır. Müxtəlif əyrilik radiuslarına malik olan iki sferik səthdən təşkil edilmiş sistemlə sferik abberasiyanı azaltmaq olar. Xromatik abberasiya. Müxtəlif rəngli şüalar üçün sındırma əmsalı müxtəlif olduğundan (işığın dispersiyası) onlar linzada müxtəlif tərzdə sınırlar. Ən çox sınan bənövşəyi, ən az sınan qırmızı işıq olur. Ona görə də bənövşəyi şüalar linzaya yaxın, qırmızı şüalar linzadan uzaq nöqtələrdə xəyal yaradırlar.
Linzalar

Belə nöqsan xromatik (rəng) aberrasiya adlanır. Müxtəlif növ şüşələrdən düzəldilmiş çökük və qabarıq linzaların kombinasiyasından istifadə etməklə bu nöqsan aradan qaldırılır. Sındırma əmsalı işığın daığa uzunluğundan aslıdır ki, bu hadisə işığın dispersiyası adlanır. Toplayıcı və səpici linzalardan birlikdə istifadə etməklə xromatik abberasiyanı aradan qaldırmaq olar. Astiqmatizm. Bu nöqsan şüalar linzanın optik oxuna maili vəziyyətdə düşdükdə, yaxud nöqtə şəklində mənbə optik oxdan çox uzaqda olduqda alınır.
Linzalar

Bu nöqsanı aradan qaldırmaq üçün linzalar elə seçilir ki, bunların hər birinin yaratdığı astiqmatizm digər linza tərəfindən kompensasiya olunur. Sferik səthin üzərinə düşən şüalar iki müxtəlif əyriliyə malik olan dalğa cəbhəsi əmələ gətirdikdə onlar sındıqdan sonra bir-birinə perpendikulyar və müəyyən məsafədə yerləşmiş xətlər şəklində xəyal yaradırlar. Bu nöqsan astiqmatizm adlanır.Distorsiya (əyilma). Xəyalın müxtəlif yerlərində böyütmənin müxtəlif olmasından irəli gələn nöqsan distorsiya adlanır. Linzanın optik oxundan uzaqlaşdıqda böyütmə artırsa balışa oxşar, böyütmə azalırsa — çəlləyə oxşar distorsiya yaranır Distorsiya. Cisimdə olan düz xəttin xəyalı əyri xətt şəklində alınır, çünki cismin müxtəlif hissələrinin böyüdülməsi müxtəlif cür olur.
Linzalar

Koma. Şüaların paraksiallığı pozulduqda, yəni şüalar baş optik oxdan kənarda yerləşmiş nöqtələrdən düşdükdə onların linzada sınması optik oxa yaxın nöqtələrdən gələn şüaların sınmasından fərqlənir, yeni əlavə sferik aberrasiya yaranır. Bunun nəticəsində nöqtənin xəyalı ixtiyari formalı ləkə şəklində alınır. Bu nöqsan koma adlanır. A.Mehrabov və b. Fizika kursu. Bakı, Maarif, 1982, səh.278.
Horadiz əməliyyatı

Horadiz əməliyyatı — 1993-ci ilin dekabrından başlamış 6 yanvar tarixinə kimi davam edən, Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonununda Azərbaycan Silahlı Qüvvələri və Ermənistan Silahlı Qüvvələri arasında baş verən döyüşlər, Qarabağ müharibəsində olan döyüşlərin biri. Nəticədə, Horadiz qəsəbəsi, Füzuli rayonunun 21 kəndi (Araz Zərgər, Araz Dilağarda, Araz Yağlıvənd, Birinci Mahmudlu, İkinci Mahmudlu, Əhmədbəyli, Murtuzalılar, Aşağı Kürdmahmudlu, Yuxarı Kürdmahmudlu, Alxanlı, Qarabağ, Bala Bəhmənli, Böyük Bəhmənli, Kərimbəyli, Şükürbəyli, Babı, Arayatılı, Mollaməhərrəmli, Əhmədalılar, Qazaxlar, Mirzənağılı) və Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı kəndi Azərbaycanın nəzarətinə keçdi.Horadiz əməliyyatı Azərbaycan Ordusunun 1994-cü ilin qış kampaniyasında keçirdiyi ən uğurlu əməliyyat olub. Əməliyyatda misilsiz qəhrəmanlıq nümunələri göstərdiklərinə görə 8 nəfər Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. 1993-cü il avqustun sonunda Qubadlını ələ keçirən ermənilər, yenidən qruplaşma üçün ehtiyac duyduğundan, atəşkəs elan etmişdilər və Ermənistandan yeni silah və qoşunları gəlişi üçün gözləmək məcburiyyətində idi. Oktyabrın sonlarında erməni hərbi birləşmələri (yalnız Ermənistan ordusunun müntəzəm hissəsi, qondarma "Dağlıq Qarabağ ordusu" nəzərdə tutulmur) Azərbaycan-İran sərhədində yerləşən Horadizi tez ələ keçirib, bununla Zəngilan rayonunun Azərbaycan ərazisi ilə əlaqəsini kəsmişdi.1993-cü il dekabr ayında erməni silahlı dəstələri Füzuli şəhərinin şərqinə hərəkət etmək üçün cəhd göstərsə də, görünməmiş müqavimət ilə qarşılaşdı və geri çəkilməyə məcbur oldu. Bundan sonra Azərbaycan ordusu üç istiqamətdə hücuma keçdi. 15 dekabrda Azərbaycan hərbçiləri dərhal 5 istiqamətdə hücuma keçdi — Füzuli, Xocavənd, Ağdam, Ağdərə və Kəlbəcər.. Dağlıq Qarabağın şimal-şərqində hücum, erməniləri Ağdərə rayonunun bir sıra yaşayış məntəqələrini tərk etməsini məcbur etdi. Azərbaycan hissələrinin Horadizə əsas zərbələri, Dağlıq Qarabağın cənub-şərqində Beyləqan rayonundan gəlirdi.
Horadiz əməliyyatı

Döyüş çöl zonasına keçmişdi. Azərbaycan hissələri bu şəraitdə düşmənin müdafiəsini dağıtdı və top atəşi və raket artilleriyasının altında Füzuli rayonunun daxilinə irəlləməyə başlamışdılar. 1994-cü ilin yanvar ayının əvvəlində, azərbaycanlılar 11 qəsəbə və 40 kilometr Azərbaycan-İran sərhədi uzunluğunda ərazini ələ keçirmişdi. 5 yanvarda Azərbaycan tərəfinin verdiyi məlumata görə, Horadiz əməliyyatında iştirak edən 702-ci briqada 5 yanvar tarixində, bir gün ərzində qənimət olaraq 3 tank, 1 ədəd "Şturm-S", 6 ədəd top, 6 ədəd top qoşqusu, 10-a yaxın nəqliyyat vasitəsi, çoxlu sayda silah və sursat götürüb. Düşmən ağır itkilər verərək və cəsədlərini döyüş meydanında qoyaraq geri çəkilib. Horadiz yaxınılığında Şükürbəyli uğrunda şəhid olmuş kəşfiyyat bölməsinin 702-ci alayın kapitanı Elxan Zülfüqarov ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.6 yanvar(digər mənbələrə görə — 8 yanvar) 702-ci alay düşmənin müqavimətini qırıb, döyüşüb Horadizə daxil oldu, qəsəbəni, Horadiz Dəmiryol Stansiyasını və Araz çayı üzrə vacib strateji hədəf olan Xudafərin körpülərini (qısa olsa da) ələ keçirdi. Əməliyyata Şair Ramaldanov rəhbərlik edirdi.
Horadiz əməliyyatı

Horadiz — qərbdə Cəbrayıl, Qubadlı, Zəngilan rayonları və şimalda Füzuliyə gedən yolların mühüm kəsişməsi idi. Beləliklə Azərbaycan Araz çayı üzərində Horadiz dəmiryolunu və şimal istiqamətində Füzuliyə irəllədi.Azərbaycanın hücumunda, 1993-cü ilin payızında gələn Əfqan mücahidləri də iştirak edirdi. Bəzi məlumatlara görə, mücahidlərin hazırlığı müntəzəm Azərbaycan ordusundan yuxarı idi və onlar əsas rolu Horadizin Azərbaycan ordusuna ələ keçməsində oynayıblar.Nəticədə, Horadiz qəsəbəsi, Füzuli rayonunun 21 kəndi və Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı kəndi Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Qorxmaz Eyvazov Füzuli rayonu ərazisində gedən döyüşdə və Horadiz əməliyyatı zamanı əsl igidlik göstərmişdi. Onu bölük komandiri təyin etmişdilər. O, Cocuq Mərcanlı kəndi uğrunda gedən döyüşdə qəhrəmancasına şəhid olub, ölümündən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görüldü. Azərbaycan tərəfinin verdiyi məlumata görə, Azərbaycan 21 min hektar sahə ərazini nəzarəti altına keçirmişdir.1994-cü il yanvarın 5-də Azərbaycan Ordusunun əsgərləri Horadizə daxil olaraq Azərbaycan bayrağını Horadiz şəhərinə sancıb. Həmin döyüşlərdə tankçı olan Şakir Bayramov döyüşə-döyüşə şəhərə ilk daxil olanlardandır və ermənilərin bayrağını sökərək ayaqlar altına atıb: Yanvarın sonunda, ermənilərin artan müqavimətini keçən Azərbaycan qoşunları, Füzuli və Cəbrayıl rayon mərkəzinin yaxınlığına çatsalar da, düşmənin əks-hücumları nəticəsində dayandırılmışdır.
Horadiz əməliyyatı

Buna baxmayaraq, Horadiz əməliyyatı Azərbaycan Ordusunun 1994-cü ilin qış kampaniyasında keçirdiyi ən uğurlu əməliyyat olub. Horadiz əməliyyatında misilsiz qəhrəmanlıq nümunələri göstərdiklərinə görə 8 nəfər Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. 2012-ci il yanvarın 6-da döyüşlərin keçmiş üzvləri, Bakıda həlak olan yoldaşlarının, o cümlədən Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Elxan Zülfüqarovun və Yasamal batalyonunun komandiri Mirələkbər İbrahimovun xatirəsini yad edib, Şəhidlər xiyabanını ziyarət etmişlər. 2014-cü ildə Horadiz əməliyyatına "Böyük qələbəyə inamla" filmi həsr olunub. Həmçinin bax Murovdağ əməliyyatı Azadlıq döyüşü: Horadiz əməliyyatı (film, 2013) Xarici keçidlər Horadiz Əməliyyatı,ermənilər necə qaçırlar yanvar 1994-cü il
I Murad

Hakimiyyət illəri:1362-1389 I Murad və ya Murad Hüdavəndigar (Osmanlı türkcəsi: مراد اول — Murād-i evvel) (d. 29 iyun 1326) — 3-cü Osmanlı sultanı. Şəhzadəlik illəri 29 iyun 1326-cı ildə dünyaya gəldi. Atası 2-ci Osmanlı sultanı Qazi Orxan bəy, anası isə Yarhisar təkfurunun qızı Nilüfər Xatundur. Tarixi mənbələrdə və kitabələrdə "bəy, əmir-i-əzəm, xan, hüdavəndigar, padşah, sultan-üs-səlatin, məlik-ül-mülk" kimi ünvanlarla anılır. Osmanlı tarixində isə daha çox Murad Hüdavəndigar olaraq tanınır. Süleyman, Sultan, İbrahim, Xəlil və Qasım adlı qardaşları olsa da, bunlardan yalnız Süleymanla anaları bir idi. Taxt çıxdığı əsnada isə bu qardaşlarından yalnız Şahzadə İbrahim və Xəlil sağ idi. Atası Orxan bəy, İzmitin fəthinə çıxmadan öncə (1337) onu Bursa sancaqbəyi təyin etdi və 12 yaşlı Murad kiçik yaşlarından yanında olan Lələ Şahin ağayla birlikdə Bursaya göndərildi.
I Murad

İzmitin fəthinin ardından Əskişəhər sancaqbəyliyinə gətirildi. Rumeli fatehi olaraq tanınan qardaşı Süleyman Paşanın vəfatının ardından 1357-ci ildə lələsi Şahin Paşayla birlikdə Rumeliyə göndərildi. 1362-ci ilədək bu bölgədə şahzadə ünvanıyla hərbi fəaliyyət göstərdi. Papa və Bizans imperatoru tərəfindən toplanan xaçlı donanmasının 1359-cu ildə Gelibolu yarımadasının hər iki tərəfini (Saros və Lapseki körfəzləri) zəbt etməsinin qarşısını alan Şahzadə Muradın əmrində dönəminin güclü hərbçiləri olan Şahin Paşa, Hacı İlbəy və Evrenos bəy vardı. Ancaq kiçik qardaşı Şahzadə Xəlilin yunan quldurlar tərəfindən əsir alınıb Foçaya aparılması atası Orxan bəyin Bizans imperatoru V İohann Paleoloqla atəşkəs bağlamasına səbəb oldu və bu atəşkəs şərtləri səbəbilə Şahzadə Murad Rumelidəki hərbi fəaliyyətlərini dayandırmalı oldu. Qardaşının təslim edilməsinin ardından (sentyabr 1359) fəth yürüşlərinə davam edən Şahzadə Muradın birlikləri Ədirnənin mühasirəsinə hazırlığa başladı. Belə ki, şəhərə dəstək verə biləcək İstanbul-Ədirnə yolu üzərindəki mühüm qalalar ələ keçirildi.
I Murad

Digər yandan Maritsa çayı yaxınlığındakı Keşan qalası və Trakyanın ikinci böyük şəhər mərkəzi olan Dimetoka qalası zəbt edilərək Ədirnə şəhəri tamamilə blokadaya alındı (1360/1361).1361-ci ilin yazında Şahzadə Murad əmrindəki Rumeli birlikləri ilə birlikdə Ədirnəyə hücuma keçdi. Şəhərin 55 km şərqində qərargah qurdu və Şahin Paşa idarəsindəki ordunu qala üzərinə göndərdi. Ədirnə təkfuru Sazlıdərə istiqamətində önünü kəsməyə çalışsa da, məğlub olub geri çəkildi və gecə vaxtı gəmiylə Enesə qaçdı. Çox keçmədən Ədirnə əhalisi şəhəri Osmanlı birliklərinə təslim etdi (5 may 1361). Şahzadə Murad birliklərin başında Qum qalası qapısından şəhərə daxil oldu ancaq şəhərin mühafizəsi üçün Şahin Paşa ilə birlikdə Bolqarıstan çarlığına aid Plovdiv bölgəsinə yeni səfərə çıxdı. Ancaq bu əsnada Bursa qazısı Çandarlı Qara Xəlil Əfəndidən atasının vəfatı xəbərini aldı (mart 1362). Səltənət illəri İznik və Əskişəhərdə olan qardaşları İbrahim və Xəlilin adamları, Qaraman və Ərətna bəyliklərinin də dəstəyini alaraq şahzadələrin adına Bursada taxtı ələ keçirmiş, Orxan bəyin ölümünü fürsət bilən Amasya əmirlərindən Bəxtiyar bəy Ankaranı, Qaraman birlikləri isə Sivrihisar bölgəsini işğal etmişdi.
I Murad

Bu səbəblə, Şahin Paşanı Rumeli bəylərbəyi təyin edərək dərhal Bursaya gələn Murad Çandarlı Qara Xəlil Əfəndinin tərtibiylə iğtişaşlar çıxmadan taxta cülus etdi. 1364-cü ilin yazında Şahin Paşadan Plovdivin fəthi xəbəri alındı. Bu bölgə daha sonra Rumelinin mərkəzi halına gətirildi. Sultan Murad taxta çıxdıqdan sonra 1365-ci ilədək Qaraman və Ərətna bəyliklərinin müxalifəti səbəbilə Anadoludan ayrıla bilmədi. Belə ki, Qaramanoğlu Ələddin bəyin yardımıyla Ərətnada hakimiyyəti ələ alan Mehmed bəy, Ankaranı əlində tutan Bəxtiyar bəylə birlikdə Osmanlı torpaqlarına hücum edirdi. 1362-ci ilin qışını Bursada keçirən Sultan Murad ertəsi ilin yazında Anadoluya səfərə çıxdı. Əskişəhər yaxınlığında Ərətnanın monqol birliklərini darmadağın etdikdən sonra Qaramanoğlu ordusu da geri çəkilməyə məcbur oldu.
I Murad

O əsnada mühasirədə olan Ankara qalasının ağsaqqalları qala açarlarını gətirərək təslim oldular. Beləcə, Qaraman və Ərətna təhlükəsi müvəqqəti olaraq aradan qalxmış oldu. 1364-cü ildə Anadoludakı türkmən bəyliklərinə və Misirdəki Məmlüklərə qarşı yeni bir səlib yürüşünə hazırlıq başladı. 1365-ci ilin oktyabrında hərəkətə keçən Kipr donanması İsgəndəriyyəni ələ keçirmiş, Misirin ən zəngin ticarət limanı yandırılaraq xarabaya çevrilmişdi. İsgəndəriyyənin bu hala salınması Avropada müsəlmanlar üzərində ən parlaq qələbə olaraq elan edildi. Ertəsi il papanın tərtibatıyla bu dəfə Osmanlılar üzərinə yen bir səfər təşkil edildi və Gəlibolu işğal olundu (avqust 1366). Sultan Murad, Rumelidə əldə etdiyi əraziləri Bizansa və səlib ordusuna qarşı qorumaq üçün daha öncədən 1366-cı ilin martında Rumeliyə keçmiş, Çanaqqala boğazı yoluyla Malqaraya gəlmişdi.
I Murad

İdrisi Bitlisiyə görə, 5 il Rumelidə qalan Sultan Murad bu müddət ərzində Bizans və Bolqarıstan mülklərinə hücumlar etdi və bəzi bölgələri fəth etdi. Maritsa çayı üzərindəki Çirmən qalası üzərinə birliklər göndərdi və qala çox keçmədən təslim oldu. Ardından İstanbul ətrafındakı bəzi qalaları və indiki Çatalca bölgəsini fəth etdi. Rumelidə əsasən Dimetokada qalmış, bu müddət ərzində Ədirnə sarayının tikilməsini əmr edərək saray inşasının ardından Ədirnəyə getmişdir (1369). Bizansa qarşı 1366-cı ildə çıxdığı səfərdə Sultan Murad öncə Bolqar çarı İvan Aleksandrla müttəfiq idi. Bu ittifaqın səbəbi isə Bizans imperatorunun Bolqarıstan torpaqlarına göz dikməsi idi. Ancaq səlib ordusunun müdaxiləsiylə çarla imperator barışdı və Sultan Murad həmin ilin sonunda təkbaşına 2 cəbhədə döyüşməyə başladı. 1368-ci ilin yazında şərqi Bolqarıstan üzərinə yürüyən Osmanlı ordusu Balkan dağ keçidlərinə nəzarət edən Aydos və Karin bölgəsini ələ keçirdi.
I Murad

Ardından vaxtilə mühasirəyə alaraq geri çəkilməyə məcbur qaldığı Sozopol qalası üzərinə yürüdü və qala aman diləyərək təslim oldu. Həmin ilin qışını Ədirnə sarayında qalan Sultan Murad yazda Bizans üzərində hücuma keçdi və Pınarhisar, Kırklareli və Vizə qalalarını ələ keçirdi. Osmanlı ordusunun İstanbul istiqamətində irəliləməsi şəhərdə təşvişə səbəb oldu. İmperator V İohann son çarə olaraq katolikliyi tanıma bahasına, papanın dəstəyini ala bilmək üçün Romaya getdi.Sultan Murad Bizansla mübarizə apardığı əsnada, Qara Timurtaş Paşa rəhbərliyindəki birliklər cənubi Bolqarıstandakı Elhovo və Yamboli, Şahin Paşa rəhbərliyindəkiv birliklər isə mərkəzdə İhtiman və Samokov qalaları üzərinə göndərilmişdi. Timurtaş Paşa hər iki qalanı ələ keçirərək qənimətlə Ədirnəyə döndü. Şahin Paşa isə sözügedən qalaları ələ keçirdikdən sonra bölgədə qalaraq serblərlə mübarizəyə başladı. Bizans imperatorunun təhrikləriylə yeni seçilən papa V Urban səlib hərəkatının Osmanlılar üzərinə yönəlməsində önəmli rol oynasa da, 2 il boyunca İtaliyada qalan imperator türklərin Balkanlarda irəliləməsinə qarşı mühüm siyasi nəticə əldə edə bilmədi.
I Murad

Əslində isə səlib ordusunun Gəlibolunu işğal edərək imperatora təslim etməsi (14 iyun 1367) Rumelidəki Osmanlı torpaqları üçün mühüm təhlükə kəsb edirdi. Üstəlik bu vəziyyət İstanbuldakı Katolik-Pravoslav ittifaqını dəstəkləyənlərin sayını artırmışdı. Gəlibolunun geri qaytarılması üçün təzyiq göstərən Sultan Murad Çirmən döyüşünün ardından aparılan sülh müzakirələrində bu şərti irəli sürdü. Digər yandan Trakyadakı fəthlərin ardından imperatorun Sultan Murada göndərdiyi elçilərə də bu şərt irəli sürülmüşdü. Bu vəziyyət isə serbləri Bizans cəbhəsinə yaxınlaşdırdı və tərəflər siyasi evliliklə müttəfiqə çevrildi (1368). Üstəlik tərəflər arasında illərdir davam edən məzhəb problemi də 1371-ci ilin mayında kilsələrin birləşdirilməsi ilə sona çatdı. 1371-ci ilin yazında serblərin döyüş hazırlığına başlamasının ardından Şahin Paşa o əsnada Bursada olan Sultan Muraddan yardım istədi.
I Murad

Ancaq yardım qüvvələrinin gecikməsi səbəbilə serblər Çirmənə qədər müqavimətsiz irəlilədilər. Ədirnə artıq təhlükə altında idi. Anadolu birliklərini toplayaraq Çanaqqala boğazına qədər irəliləyən Sultan Murad bölgədəki Bizans qüvvələri səbəbilə Rumeliyə keçə bilmədi. Üstəlik bu bölgədə hələ də Bizansın əlində olan Qarabiqa qalası var idi və hər an cəbhə arxasından hücum gözlənilirdi. Bu səbəblə toplanan divan məclisində öncə Qarabiqa qalasının ələ keçirilməsinə qərar verildi. Qurudan və dənizdən ümumi hücumla qala mühasirəyə alındı (1371-ci ilin yayı). Osmanlı xronologiyalarına görə, Çirmən döyüşü (26 sentyabr 1371) Hacı İlbəy rəhbərliyindəki birliklərin serblər üzərində etdikləri ani basqınla nəticələndi. Bu basqın nəticəsində təşvişə düşən serb əsgərlərinin bir hissəsi, eləcə də serb kralı Vukaşin Maritsa çayına düşərək boğuldu və qalan birliklər qılıncdan keçirildi.
I Murad

Sultan Murad Qarabiqa mühasirəsi davam edərkən qələbə xəbərini aldı. Döyüşdən sonra həlak olan kralın oğulları və qardaşı Sultan Murada tabe olub illik xərac verməyi qəbul etsələr də, çox keçmədən taxt mübarizəsində məğlub oldular. Serbiya uğrunda yerli əsilzadələr arasında çıxan bu mübarizə Sultan Muradın Balkanlardakı gücünü sabit hala saldı.Sultan Murada qarşı imperatorla ittifaq quran və yeni səlib yürüşü təşkil etmək istəyən Papa V Urban 1370-ci ildə vəfat etdi. Beləcə, 2 məzhəbin birləşməsi və türklərə qarşı planlaşdırılan səlib yürüşü təxirə düşdü. Romada borc içinə düşən və kiçik hərbi birliklə İstanbula dönən imperator Osmanlılara tabe olmağa məcbur oldu (1372 qışı). Bizans imperiyası illik 15 min hyperper (1 hyperper yarım Venesiya qızılı idi) xərac ödəyəcək və Osmanlı sultanının səfərlərinə hərbi birlikləriylə vassal olaraq qatılacaqdı. Bu hadisə Osmanlının Rumeli və Balkanlardakı mülklərinin təhlükəsizliyi baxımından olduqca mühüm idi. Osmanlı-Bizans ittifaqının qurulması isə ilk növbədə Roma papasını narahat edirdi.
I Murad

1373-cü ilin payızında imperator, böyük oğlu Androniki taxtdan məhrum edərək kiçik oğlu Manueli varis elan etdi və bu hərəkətinin səbəbkarı olaraq Sultan Murad göstərildi. Bu hadisənin ardından imperatorun Romaya yazdığı məktubda isə Osmanlı ilə bağlanan bu ittifaqın müvəqqəti olduğu qeyd edilirdi. O illərdə Təbrizdən İstanbula gələn bir keşişin yazdığına görə, ittifaqın qurulmasının ardından İstanbula bir çox türk ailəsi köçürülmüş, şəhər sanki türkləşməyə başlamışdı.Türklərə qarşı Balkanlarda təşkil ediləcək yeni bir səlib yürüşünə rəhbər olaraq Macar kralı seçilmişdi. Belə ki, Kral Lüdoviq papaya yazdığı məktubunda Bolqarıstan və Serbiya torpaqlarının ilhaqından sonra hədəfin Macarıstan krallığı olduğunu və buna qarşı 1374-cü ilin mayında səfərə azırlaşdığını qeyd edirdi. Dunay çayının cənub sahillərində möhkəmləməyə çalışan Kral Lüdoviq çox keçmədən Dalmasiyadakı rəqibi Venesiyaya müharibə elan etdi. Əslində macarların bu ərazilərdə irəliləməsi Sultan Muradın strategiyasına uyğun idi. Ancaq Bizans imperatoru kağız üzərində müttəfiq olduğu Osmanlılara qarşı papayla yazışmalara davam edir, Gəlibolu boğazının zəbt edilməsiylə türklərin Rumeliyə çıxışının qarşısını almağı planlaşdırırdı. İdrisi Bitlisinin yazdığına görə, Çirmən döyüşünün ardından Sultan Murad 1372–1374-cü illərdə yenidən Rumelidə keçərək bölgədə mühüm zəfərlər qazandı.
I Murad

1372-ci ilin baharında Köstəndil təkfuru Konstantin Osmanlı tabeliyini qəbul etdi. Bu itaətkarlıq 1389-cu ildə baş tutacaq Kosova səfərinə kömək oldu və Konstantin Osmanlı ordusunu ərzaqla təmin etdi. 10 aprel 1372-ci ildə Osmanlı birlikləri Salonikini ilk dəfə mühasirəyə alsa da, çox keçmədən mühasirə qaldırıldı. Ancaq o əsnada imperator Osmanlı ordusuyla birlikdə Rumelidə idi və bundan istifadə edən oğlu Andronik atasının əleyhinə üsyan başlatdı. Sultan Muradın o əsnada Bursada olan oğlu Savcı bəylə birləşən Andronikin üsyanı 1373-cü ilin mayında baş tutdu. Savcı bəy özünü Bursada sultan, Andronik isə İstanbulda imperator elan etdi. Ancaq Bizans mənbələrinə görə, 25 may 1373-cü ildə baş tutan çatışmada hər ikisi məğlub edildi.
I Murad

Andronik atasının birliklərinə təslim olsa da (30 may), Savcı bəy Trakyaya qaçıb bir müddət Dimetoka qalasına sığındı və 7 sentyabra qədər burada gizləndi. Osmanlı tarixində isə bu hadisə fərqli qeyd olunur. Belə ki, Bursada Savcı bəy üsyan etdiyi əsnada Sultan Murad Ədirnədə idi. Üsyan xəbərini aldıqdan sonra dərhal geri dönmüş və üsyandan xəbərsizcəsinə oğlunu ov üçün yanına çağırmışdır. Ancaq yanındakı tərəfdarlarının təhriki ilə xəzinəni talan edən və öz adına xütbə oxudan Savcı bəy, bu dəvəti qəbul etməyərək atasına qarşı ordu toplamağa başladı. Ardından Bursaya hücum edən Sultan Murad burada oğlunun tərəfdarlarını qılıncdan keçirdi və oğluna nəsihət edərək bu yoldan çəkinməsini istədi. Ancaq atasına qarşı sərt şəkildə cavab verən Savcı bəy, taxt iddiasının ləğvi məqsədilə gözlərinə mil çəkilərək kor edildi. Üstəlik Osmanlı mənbələrində bu üsyanın tarixi 1373 yox, 1374-cü ilin yayı olaraq göstərilir.
I Murad

İdrisi Bitlisiyə görə, Sultan Murad üçüncü dəfə Rumeliyə keçdiyi zaman budəfəki rəqibi Bolqarıstan çarı İvan Şişman oldu. Ancaq çar, serb knyazları kimi Osmanlı tabeliyinə keçdi və 3 illik xəracla sultanın hüzuruna çıxaraq tabeliyini bildirdi. Qışı Rumelidə keçirən Sultan Murad ardından Qara Timurtaş Paşanı bəylərbəyi təyin edərək Bursaya döndü. 1375–1381-ci illərdə Rumelidə mühüm reformasiyalar baş tutdu. Yerli xristian əsgərlərə timar adlı şərti torpaqlar verilərək Osmanlı tabeliyində qalmaları təmin edildi. Beləcə, Rumeli torpaqları Balkan-Osmanlı birliklərinin nəzarəti altında inkişaf etdi. Üstəlik, qəbul edilən yeni qanuna görə, vəfat edən timar sahibinin mülkü bir başqasına deyil, onun övladları arasında bölüşdürüləcəkdi.
I Murad

Bu əsnada Osmanlının ən mühüm siyasi hədəfi isə Gelibolunu geri almaq idi. Bir gözünün kor edilməsinə baxmayaraq 1376-cı ilin avqustunda Bizans taxtını ələ keçirən Andronik genuyalıları və Sultan Muradın dəstəyini alaraq atası V İohann və qardaşlarını zindana atdı. Bozca adanı genuyalılara vəd etsə də, adanın Venesiya tərəfindən işğalı ilə iki dövlət arasında müharibə başladı. Osmanlı dəstəyini almaq niyyətində olan Andronik Gelibolunu Osmanlılara təslim etdi (1377). Çox keçmədən siyasətini dəyişən Sultan Muradın köməyilə 1379-cu ilin iyununda V İohann tutulduğu zindandan qaçaraq Üsküdarda olan sultana sığındı. Osmanlılara daha çox xərac vermə və Alaşəhərin təslimi şərtləriylə Osmanlı dəstəyini alan V İohann yenidən Bizans taxtına çıxarıldı. Andronik isə genuyalılara sığındı və 1381-ci ildə atasıyla bağlanan sülhə qədər mübarizəni davam etdirdi. Anadolu səfəri 1381-ci ildə Sultan Murad Anadolu bəyliklərini mərkəzi hakimiyyətə tabe etmək məqsədilə yeni bir siyasət yürütməyə başladı.
I Murad

Bursada böyük bir mərasim təşkil edərək Anadolu bəylərini bura dəvət etdi. Belə ki, Gərmiyanoğlu Süleyman bəy, Həmid eli torpaqlarını ələ keçirməyə çalışan Qaramanoğullarına qarşı İlyas bəyi dəstəkləyirdi və bu mübarizədə Osmanlıları öz tərəfinə çəkməyə çalışırdı. Bu səbəblə Sultan Muradın oğlu Şahzadə Bəyazidlə qızı Sultan Xatunu evləndirdi. Cütlüyün toy mərasimi üçün 1381-ci ilin qışında Bursaya gələn Sultan Muradın əmriylə mərasim 1382-ci ilin baharında baş tutdu. Toy mərasimi səbəbilə Qaramanoğlu, Həmidoğlu, Mentəşoğlu, Təkəoğlu, Saruxanoğlu, Aydınoğlu və Candaroğlu bəyləri Bursaya dəvət edildi. Qaramanoğlu və digər cənub Anadolu bəylikləri üzərində nüfuz sahibi olan Məmlük sultanı da unudulmamış, Misir elçisinə digərlərindən daha üstün rəftar edilmişdir. Toy mərasimi əsnasında Sultan Muradın qızı Nəfisə Mələk Xatun da Qaramanoğlu Ələddin Əli bəylə nişanlandı.
I Murad

Mərasim əsnasında mühüm diplomatik andlaşmalar da baş tutdu. Belə ki, Gərmiyanoğlu bəyliyinin Qaramanlılarla sərhəd ərazisi olan bir çox mülklər cehiz olaraq Şahzadə Bəyazidə ilhaq edildi. Bunun nəticəsində Sultan Murad sonuncu dəfə Rumeliyə keçmədən öncə oğlunu Qara Timurtaş Paşayla birlikdə Kütahyaya sancaqbəyi olaraq təyin etdi. Serbiyalılara qarşı səfərə çıxmadan öncə Anadoludakı bəylikləri, xüsusilə də Qaramanoğullarını nəzarət altına almaq istəyən Sultan Murad mərasim əsnasında gəlinən razılıqla Akşəhər, Beyşəhər, Seydişəhər və İspartanı ələ keçirdi. Ancaq Qaramanlılar bunu heç vaxt qəbul edə bilmədi və 1385-ci ildə Sultan Murad Rumelidə ikən bu torpaqları işğal etdi. Sultan Muradın 1386-cı ildə çıxdığı Qaraman səfərinin səbəbi də məhz budur. Macar kralı Lüdoviqin 1382-ci ilin sentyabrında vəfat etməsiylə Sultan Murad Balkanlardakı mühüm rəqibini aradan qaldırmışdı.
I Murad

Anadoludakı suverenliyi təmin etdikdən sonra Sultan Murad 1383-cü ildə yenidən Ədirnəyə döndü və sədrəzəmi Çandarlı Qara Xəlil Əfəndini Serez və Saloniki üzərinə göndərdi. Serez şəhəri 19 sentyabrda təslim oldu. Ardından Rumeli bəylərbəyi Qara Timurtaş Paşa Albaniya və Bosniya üzərinə göndərildi. Monastır şəhəri fəth edildi və birliklər bölgədəki alban qəbilələrini özlərinə tabe etdilər. Bu isə albanlar üzərində qurulan ilk Osmanlı hakimiyyəti idi. Bu əsnada Bursaya dönən Sultan Murad 1385-ci ilin baharında yenidən Rumeliyə keçdi. İdrisi Bitlisiyə görə, Knyaz Lazar əhalini və bütün ərzaq mallarını qalalara toplamış, dağ keçidlərini gücləndirmiş və mühüm müdafiə tədbirləri almışdı.
I Murad

4 ay boyunca bölgədə hərəkət edən Osmanlı birlikləri düşməni izləməyə davam edirdi ancaq qış yaxınlaşırdı və ərzaq tükənmişdi. Ardından verilən qərarla səfərin istiqaməti dəyişərək Niş olaraq təyin edildi. Ümumi hücum əmrinin ardından qala ələ keçirildi və ən güclü qalasını itirən Knyaz Lazar Osmanlı təbəəliyini qəbul etdi. Səfərin ardından Qaramanlılara qarşı yeni bir səfər üçün hazırlığa başlayan Sultan Murad Bursaya döndü. Qaraman səfəri Qışı Bursada keçirən Sultan Murad baharda Qaramanoğulları üzərinə səfərə çıxdı. Bu səfərin nəticəsində ağır məğlubiyyətə uğrayan Qaramanoğlu Ələddin Əli bəy Konyaya çəkilsə də, Osmanlı qüvvələri şəhəri mühasirəyə aldı. Sultanın əmrini tabe olmayaraq şəhəri talan etmək istəyən bəzi serb əsgərləri edam edildi.
I Murad

Bu hadisə isə Knyaz Lazarın üsyanında əsas bəhanələrdən biri oldu. Ancaq Ələddin Əli bəy sultanın kürəkəni idi və qızı Nəfisə Mələk Xatunun xahişi ilə tərəflər barışdı. Ələddin Əli bəy Sultan Muradın əlini öpərək yenidən Osmanlı təbəəliyini qəbul edetdi. Konyadakı mühasirəni qaldıran Sultan Murad Həmid eli mülkünü yenidən öz mülkünə qatdı. Ardından Təkəoğlu Osman Çələbiyə yazaraq Antalya və ətrafını tələb etsə də, istəyi qəbul edilmədi və nəticədə bu bölgələr də döyüşlə ələ keçirildi. Daha sonra Kastamonudakı Candaroğulları arasındakı mübarizəni aradan qaldırmaq məqsədilə qardaşı Süleyman Paşanın qızı Sultan Xatunu Candaroğlu bəyi Bəyazidin oğlu Süleyman bəylə evləndirdi (1384). Bu siyasi nikah Candaroğlu bəyliyi üzərindəki Osmanlı hakimiyyətinin başlanğıcı oldu.
I Murad

Üstəlik bütün bu birləşdirmə siyasəti ərazidəki siyasi güclərdən biri olan Məmlüklər tərəfindən də tanınırdı. Belə ki, Məmlük sultanı Bərkuk Qazi Burhanəddin və Qaramanoğullarına qarşı Osmanlıları daim dəstəkləmişdir. Bu Osmanlı-Məmlük ittifaqı Sultan Muradın vəfatına qədər davam etdi. 1383-cü ilin payızından bəri Çandarlı Qara Xəlil Əfəndinin mühasirəsində tutulan Saloniki nəhayət 10 aprel 1387-ci ildə ələ keçirildi. Həmin il bu münasibətlə Yenişəhərdə möhtəşəm mərasim keçirildi. Belə ki, mərasim əsnasında Sultan Murad imperatorun qızlarından biriylə evlənmiş, digər 2 qızı isə Şahzadə Bəyazid və Şahzadə Yaqubla evləndirilmiş, Şahzadə Bəyazidin 3 oğlu sünnət edilmişdir. Digər yandan mərasim əsnasında dəvət edilən Genuya elçilərinin səyiylə, 1387-ci ilin iyununda ticarət andlaşması yeniləndi.
I Murad

Ertəsi il Osmanlıların dəstəklədiyi Şahin bəyin Balkanlarda məğlub olması bölgədəki tarazlığı pozdu. 1385-ci ildə Sultan Murada tabe olan Knyaz Lazar Macar kralı Lüdoviqin də dəstəyini alaraq bölgədə hegemonluq edir, zəngin gümüş yataqlarını ələ keçirərək buradan əldə etdiyi gümüşü İtaliyaya daşımış, beləcə mühüm miqdarda sərvət qazanmışdı. Əldə etdiyi sərvətlə inşa etdirdiyi kilsə və monastırlarla ruhani təbəqəni də ətrafına toplayan Knyaz Lazar, ordusuna muzdlu əsgər toplamağa başlamışdı. Kosova döyüşü və ölümü Nəticədə Sultan Murad, Əmir Timurtaşı və bəzi sancaqbəylərini 5 min əsgərlə Anadoluda saxlayaraq altıncı dəfə Rumeliyə keçdi. 1388-ci ilin qışında Çandarlı Əli Paşanı Yaxşı bəy və 30 min əsgərlə birlikdə Bolqar çarının üzərinə göndərdi. Bolqarıstanın qısa zamanda tabe olmasının ardından Kosova hədəf seçildi. Çar İvan Şişman Yambolidə qurulan ordugaha gələrək yenidən Sultan Murada tabe olduğunu bildirdi.
I Murad

Bağışlanan çara xələt geyindirildi və Silistrə qalasının təslim edilməsi əmr edildi. Ancaq çar bu andından dönərək qalanı vermədi və öncə Tırnovaya, ardından Niqboluya qaçdı. Baş verən Kosova döyüşü Osmanlı birliklərinin parlaq qələbəsi ilə başa çatdı (15 iyun 1389). Döyüşün əvvəlində Osmanlı ordusunun sol qolu çöksə də, sağ qolu idarə edən Şahzadə Bəyazidin şücaətiylə zəfər qazanıldı. Şair Əhmədinin yazdığı "Qəzanamə"yə görə, bir neçə adamıyla birlikdə döyüş meydanını gəzən Sultan Murad, cəsədlər arasında gizlənən Miloş Kobiloviç tərəfindən xəncərlə yaralandı və bir müddət sonra vəfat etdi. Daxili orqanları çıxarılaraq şəhid düşdüyü yerə dəfn olunan Sultan Muradın cənazəsi, İldırım Bəyazidin cülusundan sonra edam edilən oğlu Şahzadə Yaqubun cənazəsiylə birlikdə Bursaya gətirildi və burada öz adına inşa olunan türbəsinə dəfn olundu. Yaralandığı və öldüyü yerə Hüdavəndigar Məşhədi adı verilən türbə inşa olundu.Kosova döyüşü nəticəsində Sultan Muradın şəhid düşməsi xəbəri İstanbulda sevinclə qarşılandı.
I Murad

Üstəlik onun ölümü, oğlu Bəyazidin döyüş çadırında cülus etməsi, digər oğlu Yaqubun isə edam xəbəri Sivasa qədər bütün Anadoluya yayılmış, Sultan Murada tabe olan bəylər ayaqlanmışdı. Hərəmxanası Gülçiçək Xatun Tamara Xatun — Bolqar çarı İvan Aleksandrın qızı Füldanə Xatun — Candaroğlu bəyinin qızı Paşa Mələk Xatun — Qızıl Murad bəyin qızı Oğlan uşaqları İldırım Bəyazid İbrahim bəy Qız uşaqları Nəfisə Mələk Xatun Ahmedî, Dâstân ve Tevârîh-i Mülûk-i Âl-i Osmân (haz. Çiftçioğlu N. Atsız, Osmanlı Tarihleri I içinde), İstanbul 1949, s. 14–20. D. Cydonès, Correspondance, Vatican 1975, I–II, tür.yer. Ducas, Decline and Fall of Byzantium to the Ottoman Turks (trc. H. J. Magoulias), Detroit 1975, tür.yer. N. Gregoras, Rhomäische Geschichte (trc.
I Murad

J. L. van Dieten), Stuttgart 1973–88, I–III, tür.yer. a.mlf., "Şehzade Halil’in Sergüzeşti" (trc. İ. Hoçi), TOEM, I/4 (1328), s. 239–252. Karamânî Mehmed Paşa, Osmanlı Sultanları Tarihi (trc. İ. Hakkı Konyalı, Osmanlı Tarihleri I içinde), İstanbul 1949, s. 346–347. Âşıkpaşazâde, Târih (Atsız), s. 126–134.
I Murad

Enverî, Düstûrnâme, s. 84–87. Tevârîh-i Âl-i Osmân: Die altosmanischen anonymen chroniken (nşr. F. Giese), Breslau 1922, tür.yer. ; a.e. (haz. Nihat Azamat), İstanbul 1992, s. 21–29. Hüdavendigâr Livası Tahrir Defterleri (nşr.
I Murad

Ö. Lütfi Barkan – Enver Meriçli), Ankara 1988, s. 26–44. Hoca Sâdeddin, Tâcü’t-tevârîh, I, 103–125. Phil. Konstantin, Lebensbeschreibung des Despoten Stefan Lazarevic (ed. M. Braun), ’s-Gravenhage 1956. C. Jireček, Geschichte der Bulgaren, Prag 1876, s. 351–352. a.mlf., Geschichte der Serben, Gotha 1911–18, I–II, tür.yer.
I Murad

N. Jorga, Geschichte des Osmanischen Reiches, Gotha 1908, I, 196–266. a.mlf., "Latins et grecs d’Orient et l’éstablissement des turcs en Europe, 1342–1362", BZ, XV (1906), s. 179–222. Amasya Târihi, III, 63–65. P. Lemerle, Philippes et la Macédoine orientale à l’époque chrétienne et byzantine, Paris 1945, I–II, tür.yer. Gökbilgin, Edirne ve Paşa Livâsı, tür.yer. a.mlf., Rumeli’de Yürükler, Tatarlar ve Evlâd-ı Fâtihân, İstanbul 1957, tür.yer. a.mlf., "Una proposta di lega antiturca tra Venezia, Genova e Bizanzio nel 1363", Archivio Storico Italiano, sy.
I Murad

113 (1955), s. 321–334. S. Novaković, Srbi i Turci, XIV i XV veka, Beograd 1960, s. 197, 437–438. a.mlf., "Edirne’nin Fethi", Edirne: Edirne’nin 600. Fetih Yıldönümü Armağan Kitabı, Ankara 1965, s. 137–159. a.mlf., "How to Read Âşık Pashazâde’s History", Studies in Ottoman History in Honour of Professor V. L. Ménage (ed. C. Heywood – C. Imber), İstanbul 1994, s. 139–156. a.mlf., "Ahmedi’s Gazānāme on the Battle of Kosova", Kosova, Paris 2000, s. 21–26.
I Murad

M. C. Şehabeddin Tekindağ, Berkuk Devrinde Memlûk Sultanlığı, İstanbul 1961, tür.yer. I. Beldiceanu-Steinherr, Recherches sur les actes des règnes des sultans Osman, Orkhan et Murad I, Münich 1967, tür.yer. a.mlf., "La prise de Serrès et le Firman de 1372 en faveur du monastère de Saint-Jean-Prodrome", Acta Historica, IV (1965), s. 15–24. a.mlf., "La conquête d’Andrinople par les turcs: La pénétration turque en Thrace et la valeur des chroniques ottomanes", Travaux et mémoires, I, Paris 1965, s. 439–461. a.mlf., "Un acte concernant la surveillance des Dardanelles", BEO, XXIX (1977), s. 17–24. Yaşar Yücel, Kadı Burhaneddin Ahmed ve Devleti (1344–1398), Ankara 1970, s. 103–104, 121. Mustafa Çetin Varlık, Germiyanoğulları Tarihi (1300–1429), Ankara 1974, s. 57.
I Murad

D. M. Nicol, The Last Centuries of Byzantium (1261–1453), Cambridge 1975, tür.yer. Cronaca dei Tocco di Cefalonia (ed. G. Schirò), Roma 1975, tür.yer. K. M. Setton, The Papacy and the Levant (1204–1571), Philadelphia 1976, II, tür.yer. A. Luttrell, Latin Greece, the Hospillers and the Crusades (1291–1440), London 1982. E. A. Zachariadou, Trade and Crusade: Venetian Crete and the Emirates of Menteshe and Aydin (1300–1415), Venice 1983, tür.yer.
I Murad

a.mlf., "Marginelia on the History of Epirus and Albania (1380–1418)", WZKM, LXXVIII (1988), s. 195–210. Stephen W. Reinert, "A Byzantine Source on the Battles of Bileća (?) and Kosovo Polje: Kydones’ Letters 396 and 398 Reconsidered", Studies in Ottoman History in Honour of Professor V. L. Ménage (ed. C. Heywood – C. Imber), İstanbul 1994, s. 249–272. K. Fleet, European and Islamic Trade in the Early Ottoman State: The Merchants of Genoa and Turkey, Cambridge 1999, s. 15–20. a.mlf., "The Treaty of 1387 between Murad I and the Genoese", BSOAS, LVI/1 (1993). Mükrimin Halil Yinanç, "Ferîdûn Bey Münşeâtı", TOEM, XI/62–77 (1339), s. 161–168; XI/63 (1339), s. 77–81.
I Murad

P. Charanis, "An Important Short Chronicle of the Fourteenth Century", Byzantion, XIII, Bruxelles 1938, s. 335–362. a.mlf., "The Strife Among the Palaeologi and the Ottoman Turks, 1370–1402", a.e., XVI (1943), s. 286–314. P. Tomać, "Bitka na Marici", Vojnoistorijski glasnik, VII, Beograd 1956, s. 61–74. R. J. Loenertz, "Jean V Paléologue à Venise (1370–1371)", REB, XVI (1958), s. 217–232. G. A. Škrivanić, "Bitka na Márici", Vojnoistorijski glasnik, XIV (1963), s. 71–94. M. Spremić, "Harač Soluna XV veku", Zbornik Radova Vizantološkog instituta, X, Beograd 1967, s. 187–195.
I Murad

J. Chrysostomides, "Studies on the Chronicle of Caroldo with Special Reference to the History of Byzantium 1371 to 1377", Orientalia Christiana Periodica, XXXV, Roma 1969, s. 123–182. P. Schreiner, "Zur Geschichte Philadelpheias im 14. Jahrhundert (1293–1390)", a.e., XXXV (1969), s. 375–431. V. Gjuzelev, "Chronikon Mesembrie", Godišnik na Sofia Universite Istor. Fakultat, sy. 66, Sofia 1975, s. 145–199. İsmail Eren, "Kosova’da I. Murad Hüdavendigar Türbesine Ait Tarihî Bir Belge", GDAAD, IV–V (1976), s. 67–80.
I Murad

J. Gill, "John V. Palaeologus at the Court of Louis of Hungary (1366)", Byzantinoslavica, XXXVIII/1, Prague 1977, s. 31–38. N. Kočev, "Quel-ques reflexions au sujet de la diplomatie de Byzance à l’époque de la pénétration ottomane dans les Balkans", EB, sy. 2 (1978), s. 101–113. İbrahim Artuk, "I. Murad’ın Sikkelerine Genel bir Bakış", TTK Belleten, XXXVI/184 (1982), s. 782–794. H. Matanov, "Contribution to the Political History of South-Eastern Macedonia after the Battle of Cernomen", EB, sy. 2 (1986), s. 31–44.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

Dünya uzunömürlüləri — Dünya ölkələri arasında ən uzun ömür sürən qadınlar Honqkonqda yaşayırlar. Bu ölkədə qadınların orta ömrü 87 ildir. Qadınlar arasında orta ömür uzunluğuna görə sonrakı yerləri 86 illə Yaponiya və San Marino tutur. Fransa, İtaliya, İspaniya və İsveçrədə qadınlar orta hesabla 85 il, Avstraliya, Avstriya, İslandiya, İsrail, Cənubi Koreya, Lüksemburq, Malta, Norveç, Portuqaliya, Sinqapur və İsveçdə 84 il, Belçika, Kanada, Almaniya, Yunanıstan, İrlandiya, Hollandiya, Yeni Zelandiya və Sloveniyada 83 il yaşayırlar. Kişilərin orta ömrü qadınlara nisbətən 5–6 il qısadır. İsveçrə və İslandiyada kişilər orta hesabla 81 il ömür sürürlər ki, bu da dünyada ən yüksək göstərici sayılır. Sonrakı yerləri 80 il orta ömürlə Avstraliya, Honqkonq, İsrail, İtaliya, Malta, San Marino, Sinqapur və İsveç tutur. Türkiyədə orta ömür qadınlar arasında 78, kişilər arasında 71 ildir. Ən çox yaşlı insanların olduğu ölkə Yaponiyadadır. Bu ölkədə hər dörd nəfərdən biri 65 və daha yuxarı yaşdadır. Almaniya və İtaliyada yaşı 65 və daha yuxarı olan insanlar əhalinin hər yüz nəfərindən 21-ni təşkil edir. Bolqarıstan, Portuqaliya, İsveç və Yunanıstanda bu göstərici yüzdə 19, Finlandiya, Avstriya, Belçika, Estoniya və İspaniyada isə yüzdə 18-dir.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

Çində hər yüz nəfərdən 9-nun yaşı 65 və daha yuxarıdır. Hindistanda hər yüz nəfərdən cəmi 5-i 65 il və bundan yuxarı ömür sürür. Araşdırmalar nəticəsində dünyanın ən uzunömürlü insanının 253 il yaşadığı məlumdur. Atey (d. E.ə. 420 – ö. E.ə. 330) — 90 yaş Məhəmmədbağır Behbahani (d. – ö. ) — 90 yaş Bonyak xan (d. ? – ö. 1167) — 90–95 yaş I Vilhelm (d. 22 mart, 1797 – ö. 9 mart, 1888) — 90 yaş Emile Loubet (d.31 dekabr, 1838 – ö.20 dekabr, 1929) — 90 yaş Karl Bernadot (d.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

1861, Stokholm – ö. 24 oktyabr, 1951) — 90 yaş Albert Şveytser (d. 14 dekabr, 1875 — ö. 4 sentyabr, 1965) — 90 yaş Artur Klark (d. 1917 – ö. 19 mart, 2008) — 90 yaş Edvard Norton Lorenz (23 may 1917, Qərbi Hartford, Konnektikut, ABŞ – 16 aprel 2008, Kembric (Massaçusets)|Kembric, Massaçusets, ABŞ) — 90 yaş Lidiya Vertinskaya (d. 14 aprel, 1923, Çin – ö. 31 dekabr, 2013, Moskva) — 90 yaş Voyçex Yaruzelski (d. 6 iyul 1923, Kurov, Lyubel voyevodalığı – ö. 25 may, 2014, Varşava, Polşa) — 90 yaş İvan Vinoqradov (d.14 sentyabr, 1891, Rusiya – ö.20 mart, 1983, Moskva) — 91 yaş Yan Tinberqen (12 aprel 1903–9 iyun 1994) — 91 yaş Fövziyə bint Fuad (d. 5 noyabr, 1921, Qahirə – ö. 2 iyul, 2013, Misir) — 91 yaş Viktor Kulikov (d.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

5 iyul, 1921, Orlov – ö. 27 may, 2013, Moskva) — 91 yaş İrene Melikoff (d. 1917, Sankt-Peterburq – ö. 2008, Fransa) — 91 yaş Cerom Selincer (d. 1919, ABŞ – ö. 2010, ABŞ) — 91 yaş Frank Lloyd Rayt (d. 8 iyun, 1867 – ö. 9 aprel, 1959) — 92 yaş Bartel Landert Van-der-Varden (d.2 fevral, 1903, Amsterdam – ö.12 yanvar, 1996, İsveçrə) — 92 yaş Con Vinsent Atanasov (d. 4 oktyabr, 1903, ABŞ – ö. 15 iyun, 1995, ABŞ) — 92 yaş Klodett Kolber (d. 13 sentyabr, 1903, Fransa – ö. 30 iyul, 1996) — 92 yaş Viktor Frankl (d.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

1905, Fransa – ö. 1997) — 92 yaş Vasili Leontyev (6 avqust 1906–5 fevral 1999) — 92 yaş Anna Mixaylovna Polyaniçko (d. 1911 – ö. 2003, Moskva) — 92 yaş Məhəmməd Zahir Şah (d. 15 oktyabr, 1914 – ö. 23 iyul, 2007) — 92 yaş Valter Kronkite (d. 24 noyabr, 1916, ABŞ — ö. 17 iyul, 2009, ABŞ) — 92 yaş Akuku Danger (d. 1918 – ö. 2010) — 92 yaş Tonino Querra (d. 16 mart, 1920, Rimini – ö. 21 mart, 2012) — 92 yaş Yelena Stasova (d.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

– ö. ) — 93 yaş Həsən Rüşdiyyə (5 iyul, 1851, Təbriz – 10 dekabr, 1944, Qum) — 93 yaş Linus Pauling (28 fevral, 1901, ABŞ – 19 avqust, 1994, ABŞ) — 93 yaş Ronald Reyqan (6 fevral, 1911, ABŞ – 5 iyun, 2004, ABŞ) — 93 yaş Abdulhakim İsmayılov🇦🇿 (d. 1 iyul, 1916 – ö. 6 fevral, 2010) — 93 yaş Robert Berd (d. 20 noyabr, 1917 – ö. 28 iyun, 2010) — 93 yaş Pran (12 fevral 1920–12 iyul 2013) — 93 yaş Lorens Kleyn (14 sentyabr 1920–20 oktyabr 2013) — 93 yaş Əmmar bin Yasir (d. – ö. ) — 94 yaş Corc Bernard Şou (d. 26 iyul, 1856, İrlandiya – ö. 2 noyabr, 1950) — 94 yaş Əzizulla xan Zərğami (d. 1884 – ö. 1979, Tehran) — 94 yaş İsa Yusif Alptəkin (d.1901, Kaşgar İli, Yenihisar kasabası – ö.1995, İstanbul, Türkiyə) — 94 yaş Nise da Silveira (d.15 fevral 1905, Maceió, Braziliya — ö.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

30 oktyabr 1999) — 94 yaş Astrid Lindqren (d. 14 noyabr, 1907, İsveç – ö. 28 yanvar, 2002, İsveç) — 94 yaş Milton Fridmen (31 iyul 1912–16 noyabr 2006) — 94 yaş Mikelancelo Antonioni (d. 29 sentyabr, 1912, İtaliya – ö. 30 iyul, 2007, İtaliya) — 94 yaş Fazil Hüsnü Dağlarca (d. 26 avqust, 1914, İstanbul – ö. 15 oktyabr, 2008, İstanbul) — 94 yaş Cek Kardif (d. 18 sentyabr, 1914 – ö. 22 aprel, 2009) — 94 yaş İhsan Doğramacı (d. 3 aprel, 1915 – ö. 25 fevral, 2010) — 94 yaş Pol Samuelson (15 may 1915–12 dekabr 2009) — 94 yaş Doris Lessinq (d. 22 oktyabr, 1919, Kirmanşah, İran – ö.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

17 noyabr, 2013, London, Böyük Britaniya) — 94 yaş Amar Das (d. 31 mart, 1479 – ö. 1 sentyabr, 1574) — 95 yaş Kurmancan Datka (d. 22 may, 1811, Oş, Qırğızıstan – ö. 28 yanvar, 1907, Oş, Qırğızıstan) — 95 yaş Teodor Şults (20 aprel 1902–26 fevral 1998) — 95 yaş Kərim Vərahram (d. 6 dekabr, 1907 — ö. 12 iyun, 2003) — 95 yaş Anri Kartye-Bresson (d. 22 avqust, 1908, Fransa – ö. 3 avqust, 2004) — 95 yaş Norman Uizdom (d. 4 fevral, 1915, London – ö. 4 oktyabr, 2010, Men adası) — 95 yaş Fillis Diller (17 iyul 1917–20 avqust 2012) — 95 yaş Nelson Mandela (d. 18 iyul, 1918, CAR – ö.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

5 dekabr, 2013, CAR) — 95 yaş Anna Aghtuqaayak (d. – ö. 2002, Gambell şəhəri) — 96 yaş Martin Linqs (d. 24 yanvar, 1909, İngiltərə – ö. 12 may, 2005, İngiltərə) — 96 yaş Ayvor Pauel (d. 5 iyul, 1916 — ö. 6 noyabr, 2012) — 96 yaş Zuheyr ibn Əbu Sulmə (d. 530 – ö. 627) — 97 yaş Bertran Rassel (d. 18 may, 1872, Uels – ö. 2 fevral, 1970, Uels) — 97 yaş Ərtoğrul Osman Osmanoğlu (d. 18 avqust, 1912, – ö.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

23 sentyabr, 2009, İstanbul) — 97 yaş Sergey Mixalkov (d. 1913, Moskva – ö. 27 avqust, 2009, Moskva) — 97 yaş Qriqori Sedov (d. 15 yanvar, 1917, Bakı – ö. 10 aprel, 2014, Moskva) — 97 yaş Qədir Süleymanov (d. 1917, İrəvan – 17.09.2014, Paris) — 97 yaş Əhməd Qarahisari (d.1468, Afyonqarahisar — 1556, İstanbul) — 98 yaş Jak Adamar (d.1865-ö.1963) — 98 yaş Otto fon Habsburq (d. 20 noyabr, 1912 – ö. 4 iyul 2011, Almaniya) — 98 yaş Lillian Qiş (d. 14 oktyabr 1893 – ö. 27 fevral 1993) — 99 yaş Quliyev Əliş İsmayıl oğlu (d. 1898, Laçın rayonu, İmanlar – ö. 4 noyabr 1997, Ağcabədi rayonu, Taxtakörpü) — 99 yaş Kərimov Nəcəf (d.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

20 aprel, 1920, Azərbaycan – ö. 1 may, 2019, Azərbaycan) — 99 yaş. [[Filip Mauntbetten]]-(10 iyun 1921-9 aprel 2021) - 99 yaş Tullio Pinelli (d. 24 iyun, 1908, İtaliya — ö. 7 mart, 2009, İtaliya) — 100 yaş Miep Gies (d. 1909 — ö. 2010) — 100 yaş Fransisko Varalyo (d. 5 fevral, 1910 – ö. 30 avqust, 2010) — 100 yaş Qloriya Stüart (d. 4 iyul, 1910, ABŞ – ö. 26 sentyabr, 2010, ABŞ) — 100 yaş Zəkəriyyə əl-Ənsarı ( d. 1420---ö.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

1520)---100 yaş 101–110 yaş Nemətulla Vəli (d. 1330, Hələb, Suriya – ö. 1431) — 101 yaş Leni Rifenştal (d. 22 avqust, 1902, Berlin, Almaniya – ö. 8 sentyabr, 2003, Almaniya) — 101 yaş Sergey Sokolov (d. 1 iyul, 1911, Ukrayna – ö. 31 avqust, 2012, Moskva) — 101 yaş Hacı Zeynalabdin Tağıyev (d. 25 yanvar 1823. Azərbaycan--- ö. 1 sentyabr 1924--- 101 yaş Yekatrina Borisovna Serebryakova (1913–2014, Paris) — 101 yaş Rixard Rudolf (1912–31 yanvar, 2014) — 102 yaş Ran Ran Şou (d. 23 noyabr, 1907, Tsin imperiyası – ö. 7 yanvar, 2014, Honkonq, Çin) — 106 yaş Har Krişan (1556–1664) — 107 yaş Alisa Hers-Sommer (d.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

26 noyabr 1903 — ö. 2014 23 fevral) — 110 yaş 111–120 yaş Şeyx İbrahim Gülşəni (d. 1423 — ö. 1534) — 111 yaş Aleksandr İmiç (d. 4 fevral 1903, Polşa — ö. 8 iyun 2014, ABŞ) — 111 yaş. Sakari Momoi (d. 1903 — ö. 2015) — 112 yaş. Siqetiyo İzumi (d. 29 iyul, 1865 — ö. 21 fevral, 1986) — 120 il 237 gün Carrie C.White (d.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

18 noyabr, 1874 — ö. 14 fevral, 1991) — 116 il 88 gün Lusi Hanna (d. 16 iyul, 1875 — ö. 21 mart, 1993) — 117 il 248 gün Tane Ikai (d. 18 yanvar, 1879 — ö. 12 iyul, 1995) — 116 il 175 gün Marie-Louise Meilleur (d. 29 avqust, 1880 — ö. 16 aprel, 1998) — 117 il 230 gün Sara Knauss (d. 24 sentyabr, 1880 — ö. 30 dekabr, 1999) — 119 il 97 gün Sant Kaur Bayva (d. 1882, Pakistan — ö. 25 iyul, 2013, London) — 115 yaş 199 gün Kristian Mortensen (d.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

1883 — ö. 1998, Danimarka) — 115 yaş (252 gün) Kamato Hongo (d. 16 sentyabr, 1887 — ö. 31 oktyabr, 2003) — 116 il 45 gün Maria Esther Heredia da Capovilla (d. 14 sentyabr, 1889 — ö. 27 avqust, 2006) — 116 il 347 gün Elizabeth Boldan (d. 15 avqust, 1890 — ö. 11 dekabr, 2006) — 116 il 118 gün Bisse Kuper (d. 26 avqust 1896 — ö. 5 dekabr, 2012, Corciya) — 116 yaş 100 gün 121–130 yaş Jeanne Calment (d. 21 fevral, 1875 — ö. 4 avqust, 1997) — 122 il 164 gün 131–140 yaş Sərhət İbrahim qızı Rəşidova (d.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

1875, Rusiya imperiyası — ö. 16 yanvar, 2007, Dağıstan, Rusiya) — 131 yaş Antisa Xviçava (d. 8 iyul, 1880, Rusiya imperiyası — ö. 8 oktyabr, 2012, Gürcüstan) — 132 yaş 141–150 yaş Yaqub peyğəmbər (d. – ö. Misir) — 147 yaş 151–180 yaş Tomas Parr (d. – ö. İngiltərə) — 152 il Zaro Ağa (d. 1774, Bitlis, Mutki, Meydan — ö. 29 iyun, 1934, İstanbul) — 157 il Şirali Müslümov (d. 1805, kaçar hanedanı — ö. 1973, Azerbaycan SSC) 181–190 yaş Ksartel (d. — ö. 1724, Macarıstan) — 185 yaş Çi Lunq Yue (d.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

26 avqust,1677- ö. 22 oktyabr 1933,Çin)--- 256 yaş Hazırda yaşayanlar Mahashta Murasi (d. 6 iyun, 1835, Hindistan) — yaşayır Məryəm Ammaş (d. 1888) — yaşayır Nquyen Thi Tru (d. 1893) — yaşayır Yekaterina Kozak (d. 14 fevral, 1897, Ukrayna) — yaşayır Dziroemon Kimura (d. 1897, Yaponiya) — yaşayır Misao Okava (d. 1898) — yaşayır Ceralien Telli (d. 1899) — yaşayır Qreys Jons (d. 1900, İngiltərə) — yaşayır İsa Çingiz (d. 1907, İran) — yaşayır Jak Fresko (d. 13 mart, 1916, ABŞ) — yaşayır Kirk Duqlas (d.
Dünyadakı uzunömürlülərin siyahısı

9 dekabr 1916, ABŞ) — yaşayır Mehmet Aydın (d. 1916, Türkiyə) — yaşayır Sixto Duran Ballen (d. 1921, ABŞ) — yaşayır Teodor Van Kirk (d. 27 fevral, 1921, ABŞ) — yaşayır Kennet Errou (23 avqust 1921 ; Nyu-York, ABŞ) — yaşayır Bob Barker (d. 12 dekabr, 1923, ABŞ) — yaşayır Liz Assia (d. 3 mart, 1924, Ruppersvil) — yaşayır Corc Herbert Uoker Buş (d. 12 iyun 1924, Milton, Massaçusets, ABŞ) — yaşayır Həmçinin bax Azərbaycandakı uzunömürlülərin siyahısı Xarici keçidlər Dünyanın ən uzun ömürlü insanı — qafqaznews.com saytı