LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
İslamın tarixi

Yəhudilik eramızın 380-ci ildən sonra Yəməndə Himyar Krallığı, xristianlıq isə Fars körfəzində kök saldı. Dində kollektiv məsələdən çox “mənəvi forma” həsrəti də var idi və din seçimi “fərdi bir məsələydi.Bəzi ərəblər yad bir dinə keçmək istəməsələr də, İbrahimi dinlər "intellektual və mənəvi istinad nöqtələri" təmin etdi və arami dilindən yəhudi və xristian sitatları bütün yarımadada ərəb dilinin qədim bütpərəst lüğətini əvəz etməyə başladı. Özlərini həm İbrahimi dinlərdən, həm də ənənəvi ərəb çoxallahlılığından fərqləndirməyə çalışan bir qrup monoteist (Həniflər) İslamdan əvvəlki dinlərini hər şeyi əhatə edən ata tanrı kimi Allahla əvəz etdilər və onu Yəhudi Yahve və Xristian Yehova ilə sərbəstçə eyniləşdirdilər. Onların fikrincə, Məkkə əvvəlcə patriarx İbrahim tərəfindən əsası qoyulmuş yeganə həqiqi din hesab edilən bu monoteist inanca həsr edilmişdir.Məhəmmədin həyatı ilə bağlı sira və hədis külliyatlarında toplanmış məlumatların Məhəmmədin həyatından 150-200 il sonra qeyd olunmağa başlayan şifahi mədəniyyət məhsulları kimi ortaya çıxması və onun əsrlər boyu artması diqqət çəkir. Bu rəvayətlər qeyri-islami mənbələr tərəfindən dəstəklənmir və öz daxilində ziddiyyətlər ehtiva edir. Şayiələrə əsaslanan hekayələr zaman keçdikcə dəyişir və bir neçə nəsildən sonra tarixi reallıqdan tamamilə uzaqlaşır. Hədis və sira mənbələrində Məhəmmədin həyatı ilə heç bir əlaqəsi olmayan əhvalatların bəzi dəyişikliklər edilərək Məhəmmədin hekayətinə əlavə oluna biləcəyi qeyd edilir.
İslamın tarixi

Sami Ezzib, bu mövzuda diqqət çəkən bir açıqlama ilə, Xeybərin fəthi və Qureyza qırğını kimi mövzuların yəhudilərin müqəddəs kitabında yer aldığını, lakin bu mənbəyə görə yəhudilərin qeyri-yəhudiləri qətlə yetirdikləri məlumatını verir.İslam peyğəmbəri Məhəmməd ənənəvi hesablara görə 570-ci ildə Məkkədə anadan olmuşdur. Ailəsi Məkkənin baş qəbiləsi və Qərbi Ərəbistanda hakim qüvvə olan Qüreyş qəbiləsinə mənsub idi. Anarxiyanın təsirlərinə qarşı çıxmaq üçün onlar hər cür zorakılığın qadağan edildiyi və səyahətin təhlükəsiz olduğu “müqəddəs aylar” institutunu dəstəklədilər. Məkkə və onun ətrafındakı politeist Kəbə məbədi şəhər üçün əhəmiyyətli iqtisadi nəticələri olan məşhur ziyarət yeri idi. Çox güman ki Məhəmməd "yəhudi inanc və adətlərindən xəbərdar" və Həniflərlə də tanış idi. Həniflər kimi Təhannütlə məşğul olur, Hira dağında tənhalığa çəkilir və "bütpərəstlikdən uzaqlaşırdı". Təxminən 40 yaşında Hira dağında sonralar Quranı formalaşdıracaq olan Cəbrail mələk vasitəsilə müsəlmanların ilahi vəhy qəbul etdiklərini almağa başladı. Bu ilhamlar onu əvvəllər Yəhudilik və Xristianlıqda kodlaşdırılmış peyğəmbərlik ənənəsinin son ifadəsi kimi sərt monoteizmi elan etməyə, ictimaiyyəti yaxınlaşan Qiyamət Günündən xəbərdar etməyə və şəhərinin sosial ədalətsizliklərini pisləməyə sövq etdi. Məhəmmədin mesajı bir ovuc ardıcıl (əshab) yanında Məkkəlilərin artan müqaviməti ilə de qarşılaşdı. 622-ci ildə nüfuzlu əmisi Əbu Talib bin Əbdülmütəlibin ölümü ilə himayəsini itirdikdən bir neçə il sonra ardıcılları ilə birlikdə Yəsrib şəhərinə (sonradan Mədinə) hicrət etdi.
İslamın tarixi

Sonrakı nəsillər hicrət kimi tanınan bu hadisəni İslam dövrünün başlanğıcı hesab edirdilər. Mədinə konstitusiyası müddəalarına əsasən şəhərin müxtəlif icmaları arasında hakim kimi qəbul edildiyi Yəsribdə Qurandan yeni ayələrin köməyi ilə hüquqi və dini məsələlərə rəhbərlikle yeni İslam cəmiyyətinin əsaslarını qoymağa başladı. Bu dövrün surələri onun İncildəki uzun peyğəmbərlər cərgəsindəki yerini vurğulamaqla yanaşı, mesajını xristianlıq və yəhudilikdən fərqləndirirdi. Yəsrib bölgəsində Məkkə ərəbləri ilə yəhudi qəbilələri arasında silahlı qarşıdurma baş verdi. Bir sıra hərbi qarşıdurma və siyasi manevrlərdən sonra Məhəmməd miladi 629-cu ildə Məkkə və Qureyşin beyətini təmin edə bildi. Onun 632 -ci ildə vəfatına qədər qalan müddət ərzində Ərəbistan yarımadasındakı qəbilə başçıları bəziləri ittifaq şərtləri altında, digərləri onun peyğəmbərlik iddialarını, o cümlədən islami qaydalara riayət etməyi və bir neçə vəkil (vali), möminlər ordusu və dövlət xəzinəsindən ibarət hökumətinə zəkat ödəməyi qəbul edən müxtəlif müqavilələr bağladılar. İslamşünaslıq sahəsində Məhəmmədin siyasi çalarları, ömürlük İslama dəvət fəaliyyəti və niyyətləri həm müsəlman, həm də qeyri-müsəlman alimləri arasında mübahisəli mövzudur.
İslamın tarixi

Müxtəlif yazıçılar, islam fəalları və İslam tarixçiləri Məhəmmədin İslamdan əvvəlki ərəb cəmiyyəti və dininin yaranması kontekstində onun dini-siyasi missiyası ilə bağlı niyyətləri və ambisiyaları haqqında müxtəlif anlayışlar təklif etmişlər. Raşidi xilafəti Məhəmmədin ölümündən sonra icması xəlifə titulu doğuran yeni bir rəhbər təyin etməli idi. Beləliklə, sonrakı İslam imperiyaları " xilafətlər " silsiləsi kimi tanındı. Erkən İslam imperiyasını idarə edən dörd xəlifə Əbu Bəkr (632-634), Ömər ibn Xəttab (634-644), Osman (644) -656) və Əli (656-661) sünni islamında rəşidun (“sağ yönlü”) xəlifələr kimi tanınır. Onlar Fars, Levant, Misir və Şimali Afrika vasitəsilə erkən müsəlman fəthlərinin birinci mərhələsini həyata keçirdilər.Bu dövr İslamda ən böyük siyasi inkişaf Əməvi Xilafətinin böyüməsi, eləcə də varislik üzərində mübahisədən qaynaqlanan Xarici, Sünni və Şiə müsəlmanları arasında məzhəb və siyasi parçalanma idi. Sünnilər xəlifənin Məhəmmədin qəbiləsindən olan Qureyşdən seçilərək ərəblər arasında xidmət edə biləcəyinə, Şiələr isə xəlifə titulu Məhəmmədin nəslindən miras alınmalı olduğuna inanırdılar. Şiəlikdə Əli və onun ilk oğlu Həsəndən başqa, bütün xəlifələr əslində qeyri-qanuni qəsbkarlar qəbul edildi. Amma sünni məzhəbi İran və Oman istisna olmaqla, İslam dünyasının əksər yerlərində qalib gəldi. Məhəmmədin ən yaxın dostları və ondan sonrakı "dörd xəlifə" İslam imperiyasını Qüds, Ktesifon və Dəməşqi əhatə edəcək şəkildə genişləndirməyə davam edərək Sindhəqədər ərəb müsəlman ordularını göndərdilər.
İslamın tarixi

Erkən İslam imperiyası Əməvi sülaləsinin hakimiyyəti altında Əndəlusiyadan (Müsəlman İberiya) Pəncab bölgəsinə qədər uzanırdı. Məhəmmədin ölümündən sonra yaxın dostu Əbu Bəkr ilk xəlifə seçildi. Xilafət nübüvvətdən başqa bir dini nüfuz havasını saxlayırdı. Bəzi ərəb qəbilə başçıları Məhəmmədlə olan müqavilələri Əbu Bəkrlə davam etdirmək və zəkat ödəməkden imtina etdi, bəziləri isə özlərini peyğəmbər adlandırdılar. Əbu Bəkr öz nüfuzunu Ridda döyüşləri kimi tanınan hərbi kampaniya ilə təsdiqlədi. İkinci xəlifə Ömər ibn Xəttabın hakimiyyətinin sonunda indi məğlub olmuş üsyançılar və keçmiş imperator köməkçi qoşunlarının döyüşdə sərtləşmiş cərgələri ilə şişirdilmiş ərəb orduları Suriya və Misir kimi Bizans əyalətlərini işğal etdilər. Sasanilər qərb torpaqlarını itirdilər və İranın qalan hissəsi də tezliklə onun ardınca getdi.
Landşaft

Landşaft (alm. Landschaft) – bütün əsas komponentləri (litosferin üst horizontları, relyef, iqlim, sular, torpaq, biota) mürəkkəb qarşılıqlı əlaqədə olan və inkişaf səviyyəsinə görə eynicinsli vahid sistem təşkil edən təbii coğrafi kompleks. Lantşaftın növləri Ekologiyada landşaft təbiətdən səmərəli istifadə məqsədini əhatə edir. Landşaftlar mənşəyinə görə iki əsas tipə ayrılır – təbii və antropogen. Təbii landşaftlar Təbii landşaft yalnız təbii faktorların təsiri altında formalaşır.
Landşaft

Aşağıdakılar təbii landşafta aid edilir: Geokimyəvi landşaft (Polınov, 1956) – kimyəvi elementlərin və birləşmələrin eyni tərkib və miqdara malik olan yer sahəsidir. Hər geokimyəvi landşafta müəyyən tip elementlərin və birləşmələrin miqrasiyası xasdır. Elementar landşaft (Polınov, 1915) – eyni cinsli süxurda, eyni relyef elementində yerləşərək bir bitki assosiasiyası və bir torpaq tipi ilə səciyyələnir. Elementar landşaft ellüvial, subakval və superakval adlı üç tipə ayrılır. Ellüvial landşaft – relyefin təpəlik (yüksəklik) elementlərində formalaşır.
Landşaft

Maddələr və enerji atmosferdən daxil olur. Subakval landşaft – relyefin mənfi formalarında yaranır. Antropogen landşaftlar Antropogen landşaft tipinə insan fəaliyyətinin təsiri nəticəsində ilkin təbii landşaftın dəyişərək təbii komponentlərin əlaqələrinin pozulması daxildir. Antropogen landşaftlar bölünürlər: aqrokultur (kənd təsərrüfatı) landşaftı – əkin sahələri və bağlar bura daxildir. texnogen landşaft – insanın texnogen fəaliyyəti (güclü texniki vasitələrdən istifadə) nəticəsində torpağın sənaye tullantıları ilə çirklənməsidir, iri sənaye komplekslərinin mühitə təsiri nəticəsində əmələ gələn sənaye landşaftı da texnogen landşafta daxildir.
Landşaft

şəhər (urbanizasiya) landşaftına müxtəlif tikililər, küçələr, parklar, yollar və s. aiddir. Antropogen landşaftların tarixi genetik xüsusiyyətləri. Müasir dövrdə elm və texnikanın, məhsuldar qüvvələrin sürətli inkişafı yerin landşaft sferasının təbiətində əsaslı şəkildə ciddi struktur dəyişmələri yaratmışdır. XX əsrin 60-70-ci illərindən başlayaraq antropogen landşaftların öyrənilməsinə maraq xeyli artmışdır. XIX əsrin ortalarından başlayaraq tədricən maşınlı sənayenın yaranması ilə dünyada və Azərbaycanda təbii ehtiyatların mənimsənilməsinin yeni, daha dağıdıcı və təbii landşaftlara qarşı amansız müdaxilə mərhələsi başlayır.
Landşaft

Bu dövr XX əsrin ortalarına kimi davam edir. Quba, Qusar, Gədəbəy, Daşkəsən, Masallı, Lənkəran və s. inzibati ərazilərdəki dağ meşələri antropogen təsirlərlədən əsaslı şəkildə ziyan görür. Hazırda bu ərazilərdəki meşələrin əsas hissəsi təkrar törəmə meşələrdir. XX əsrin ortalarından başlayaraq insanlar elmi texniki tərəqqinin üstünlüklərindən geosistemlərin təbii ehtiyatlarının mənimsənilməsində daha geniş istifadə edir. Kənd təsərrüfatında ziyanvericilərə və alaq otlarına qarşı zəhərli kimyəvi maddələrdən, əkin sahələrinin məhsuldarlığını artırmaq üçün kimyəvi gübrələrdən geniş istifadə edilməsi ekoloji tarazlığın pozulmasına, qurunt sularının çirklənməsinə, biomüxtəlifliyin kəskin azalmasına səbəb olur.
Landşaft

Azərbaycan Respublikası dağlıq ölkə olduğundan landçaftarda gedən dəyişikliklər şaquli antropogenləşmə qanunauyğunluğuna tabedir. Belə ki, yüksəklik artdıqca təbii landşaftların antropogenləşmə sürəti və istiqaməti müvafiq olaraq dəyişir. Antropogen fəaliyyət təbii komplekslərə müxtəlif formada təsir edir. Bu təsirləri bir neçə qrupda birləşdirmək olar: kənd təsərrüfatı fəaliyyəti, meşə təsərrüfatı, sənaye – texnogen, məskunlaşma, turizm-rekreasiya və s. məqsədi ilə istifadə. Bu fəaliyyət növlərinin landşaftlara təsiri də müxtəlifdir.
Landşaft

Tikinti işləri, faydalı qazıntıların çıxarılması kiçik ərazi əhatə etməsinə baxmayaraq landşaftlarda köklü dəyişikliklər yaradır və demək olar ki, onları tam transformasiyaya məruz qoyur. Subnival qayalıq landşaft kompleksi Subnival qayalıq kompleksi Murovdağ silsiləsinin suayrıcı və onun ətraf yamaclarını əhatə edib, sahəsi 50 km2 -ə yaxındır. Landşaft kompleksi 3200–3300 m mütləq yüksəkliklərdən yuxarıda yerləşib bir-birindən təcrid olunan areallarla səciyyələnir ki, bu da relyefin mütləq yüksəkliyinin artıb-azalması ilə əlaqədardır. Belə ki, relyefin maksimal tektonik qalxma sahələrində onun arealları geniş, tektonik qalxmaya nisbətən az məruz qalmış və intensiv parçalanmış relyef sahələrində isə kiçik adalar şəklində mü¬ şahidə edilir. Subnival qayalıq landşaftının nisbətən geniş arealı Gamış (3724 m), Ömər (3295 m), Koroğludağ (3462 m) yüksəklikləri sahəsində inkişaf etmişdir.
Landşaft

Yüksək dağ aşırımlarında və intensiv denudasiyaya uğramış suayrıcılarda onların arealları kiçilərək yüksək dağ (alp) çəmənləri ilə əvəz olunur. Landşaft kompleksinin iqlim şəraitinin sərt olması və denutasiya proseslərinin (aşınma, qravitasiya) fəallığı ilə əlaqədar olaraq burada torpaqəmələgəlmə prosesi. zəif gedir. Kompleks daxilində ən çox fiziki aşınmanın məhsulu olan kobud tərkibli qırıntı və uçqun materiallarının toplanması müşahidə edilir. Landşaft kompleksinin formalaşmasında dağ tundra iqlim şəraiti mühüm rol oynayır.
Landşaft

Subnival qayalıq landşaftı bilavasitə şaxta aşınmasının məhsulu olan kobud tərkibli qırıntı materiallarının qravitasiya yolu ilə intensiv daşınması ilə xarakterikdir. Aşınma prosesi ən çox tektonik pozulmalar və çatlarla kəsilmiş dik yamaclarda baş verir və onların inkişaf arealı bu tektonik çatların uzanma istiqamətinə uyğun gəlir, Murovdağ silsiləsinin Gamış (3724 m),Koroğludağ (3462 m), Murovdağ (3341 m), Ömər (3295 m) və başqa zirvələrinin ətəklərində iri qayma daşlardan ibarət çınqıl toplantıları geniş sahəni tutur. Landşaft kompleksi daxilində həmçinin fiziki aşınmanın məhsulu olan ufantı konusları və daş səpintiləri geniş inkişaf etmişdir. Landşaft kompleksinin müasir relyefinin formalaşmasında, dəyişməsində qar örtüyünün rolu böyükdür. Qar örtüyü ən çox yüksək dağ aşırımlarında və Şahdağ, Murovdağ silsilələrinin yüksək quzey yamaclarında saxlanılır və daha çox Dördüncü dövr buzlaqlarının yaratdığı eqzarasion (troq dərələr, sirklər və karlar) relyef formalarında yerləşir.
Landşaft

İqlim şəraitinin əlverişsiz olması və denudasiya prosesinin intensiv getməsi ilə əlaqədar olaraq landşaft kompleksləri daxilində torpaq, bitki örtüyü çox zəif inkişaf etmişdir. Ərazidə torpaq örtüyü başlıca olaraq relyefin alçaq sahələrində və çatlarda toplanan xırda tərkibli aşınma materiallarından ibarətdir. Landşaft kompleksi qar örtüyünün il ərzində daha uzun müddət saxlanmasında və tədricən əriməsində mühüm rol oynayır ki, bu da çayların optimal su sərfinin müəyyən etməklə dağətəyi arid rayonlarda suvarma əkinçiliyinin inkişafına şərait yaradır. Landşaft kompleksi çox zəif yem ehtiyatına malik olub, yay dövrünün ikinci yarısında qısa müddətdə otlaq kimi istifadə olunur. Həmçinin bax Təbii zonalar Texnogen landşaft Xarici keçidlər:
Meşə yanğınları

Meşə yanğınları — əsasən kortəbii hadisələrlə yayılan yanğına deyilir. Meşə yanğınları ən çox əhalinin təqsiri üzündən baş verir (meşədə tonqal qalamaq, ov etmək, ot çalmaq və s.). Meşə yanğını zamanı canlı və ölü örtük, töküntü, yarpaq, budaqlar, meşə döşənəyi və s. yanır. Meşə yanğınları meşə təsərrüfatına böyük ziyan vurur: çoxlu oduncaq məhv olur, meşənin tərkibi pisləşir, ağacların boy artımı zəifləyir, heyvanat aləmi məhv olur və s. Meşə yanğınlarına qarşı mübarizə meşə təsərrüfatları tərəfindən yerinə yetirilir.Meşə yanğınları təbii sərvətlərə və ətraf mühitə böyük ziyan vurur. Bununla bağlı əvvəlcə bəzi məqamlara diqqət yetirmək istərdik. Bu gün dünya üzrə meşə örtüyünün sahəsi 4 milyard hektar təşkil edir.
Meşə yanğınları

Bunun 809 milyon hektarı Rusiya Federasiyasının, 478 milyon hektarı Braziliyanın, 310 milyon hektarı Kanadanın və 303 milyon hektarı ABŞ-nin payına düşür. 2005-ci ilin məlumatına görə isə ərazisi 211.887 km2 olan Türkiyə 27,20 faiz təşkil edir. Meşə yanğınlarının əsas baş vermə səbəbləri Meşədə təhlükəsizlik tədbirləri görülmədən ocaq qalanması. Qalanan oçağın söndürülmədən tərk edilməsi. Söndürülməmiş siqaret və ya kibriti meşəyə atmaq. Meşədə gecə gəzintisi zamanı, fakeldən istifadə etmək.
Meşə yanğınları

Şüşə qırıqlarını meşəyə tullamaq. Şüşə qırıntılarından çıxan şüaların meşədə əks olunması ilə yanğın baş verə bilər. Uşaqların meşədə odla oynamaları. Əyləncə məqsədi ilə meşədə təhlükəsiz şəraitdə oçaq qalamaq. Xarici keçidlər
Tranzistor

Tranzistor (ing. transistor) — elektrik siqnallarını gücləndirmək, idarə etmək və generasiya etmək üçün üçelektrodlu yarımkeçirici cihaz. Tranzistor giriş, boşaltma və mənbə hissələrindən ibarətdir, bunlar adətən emitter, kollektor və baza adlanır. Tranzistorlar BJT(bipolar junction transistor) və FET(field effect transistor) olmaqla iki növə ayrılır. 1948-ci ildə üç fizikin - Ualter Houzer Bratteyn, Con Bardin və Vilyam Şoklinin fəaliyyəti nəticəsində tranzistor kəşf olunmuşdur. 1956-cı ildə Ualter Bretteyn "Yarımkeçiricilərin tədqiqinə və tranzistor effektinin kəşfinə görə" fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. İş prinsipi Bir qayda olaraq elektrik siqnallarının gücləndirilməsi, yığılması və dəyişilməsi üçün istifadə edilir. Prinsipial sxemlərdə "VT" və ya "Q" kimi işarə edilir. Tranzistor elektronik siqnalları və elektrik enerjisini gücləndirmək, çevirmək üçün istifadə olunan yarımkeçirici qurğudur. O, xarici kontura qoşulmaq üçün ən az 3 terminaldan təşkil olunmuş yarımkeçirici materialdan ibarətdir.
Tranzistor

Gərginlik və ya hal-hazırkı elektrik bir cüt tranzistor terminallarının başqa bir terminallar cütü vasitəsilə dəyişdirilməsində tətbiq olunur. Çünki çıxış enerjisi giriş enerjisindən yüksək ola bilər və bunun nəticəsində tranzistor siqnalı gücləndirə bilər. Bu günümüzdə bəzi tranzistorlar fərdi şəkildə paketlənir, lakin əksər tranzistorları inteqral sxemlərə yerləşdirilmiş şəkildə tapmaq olar. Tranzistor müasir elekronik qurğuların təməlidir və ona müasir elektronik sistemlərin hər yerində rast gəlmək olar. Onun inkişafı 1947-ci ildə Con Bardin, Volter Bretteyn və Vilyam Şokli tərəfindən oldu, tranzistor elektronika sahəsində inqilab etdi və ondan kiçik və ucuz radiolar, kalkulyatorlar, kompüterlər və digər başqa qurğular üçün istifadə olunmağa başladı. Tranzistor "IEEE milstoun"un siyahısında yer aldı və onu kəşf edənlər birgə olaraq öz nailiyyətlərinə görə 1956-cı ildə fizika sahəsində Nobel mükafatı ilə təltif edildilər. Tranzistor üç terminalı olan ilk qurğu deyil. Triodlar da tranzistorlardan 50 il əvvəl eyni məqsədə xidmət edirdilər. İlk olaraq 1874‐cü ildə Braun piritin kontaktında düzləndirmə hadisəsini müşahidə etdi və bu sistemin əsasında detektor yaratdı. Digər tədqiqatçılar aşqarların yarımkeçirici materialların xassələrinə güclü təsir göstərdiyini müəyyənləşdirdilər.
Tranzistor

Yarımkeçirici elementlər elektron lampalarını keçən əsrin 40‐cı illərinin əvvəllərindən etibarən sıxışdırmağa başladı. 1940‐cı ildən radioelektron qurğularında nöqtəvi germanium diodları geniş tətbiq tapmağa başladı. Nəhayət 1938‐ci ildə İngiltərədə Mott, Rusiyada Davıdov, Almaniyada Valter Şottki bir‐birindən asılı olmayaraq metalyarımkeçirici kontaktının düzləndirmə nəzəriyyəsini işləyib hazırladılar. Müxtəlif ölkələrin alimləri tərəfindən yaradılan tədqiqat proqramı əvvəlcə nöqtəvi, sonra isə müstəvi tranzistorun yaranmasına səbəb oldu. Elektronikanın üçüncü inkişaf mərhələsi – nöqtəvi tranzistorun kəşfi və diskret yarımkeçirici cihazların yaradılması ilə başlanır. 1946‐cı ildə Bell telefon laboratoriyasında Vilyam Şoklinin başçılığı ilə bir qrup alimlər Si və Ge yarımkeçiricilərinin xassələrini nəzəri və təcrübi yolla öyrənməyə başladılar. Təcrübələr müxtəlif elektrik keçiriciliyinə malik iki yarımkeçirici sərhədində aparılırdı. Çoxsaylı təcrübələr nəticəsində üçelektrodlu yarımkeçirici cihaz – tranzistor ixtira edildi. Yükdaşıyıcıların müxtəlifliyinə görə tranzistorlar iki qrupa bölündü: −unipolyar (eyniadlı yükdaşıyıcıya malik sahə tranzistoru); −bipolyar (yükdaşıyıcıları elektronlardan və deşiklərdənibarət olan tranzistor). Sahə tranzistorlarının yaradılması ideyası bipolyar tranzistorların yaradılmasından xeyli əvvəl irəli sürülmüşdü.
Tranzistor

Lakin praktiki olaraq bu ideyanı həyata keçirmək mümkün deyildi. İlk dəfə olaraq 1947-ci il noyabrın 17-dən dekabrın 23-nə qədər Con Barden və Volter Bretteyn Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı Bell laboratoriyasında təcrübələr apardılar və müşahidə etdilər ki, germanium kristalı tətbiq olunan zaman iki qızıl nöqtə bir-biri ilə əlaqə qurur və çıxış enerjisinin giriş enerjisindən daha böyük olduğu siqnal hasil edilir. ”Bərk Maddələr üzrə Fizika” qrupunun rəhbəri Vilyam Şokli bu sahədə potensialın olduğunu gördü və bir neçə ay ərzində yarımkeçiricilər elminin genişlənməsi üçün böyük işlər gördü.Tranzistor termini ilk dəfə olaraq Con R.Pirs tərəfindən işlədilmişdir və “keçirici” və “rezistor” sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Lilyan Hudzon və Viki Detçə görə Con Barden və Şokli bioqrafiyasının müəllifləri təklif etmişdilər ki,tranzistor üçün Bell laboratoriyasının ilk patenti sahə effektinə əsaslanmalıdır və o ixtiraçının adı ilə adlandırılmalıdır. Məlum olmayan illər öncə Lilienfeld-in patentləri ortaya çıxdı və Bell laboratoriyasının hakimləri Şoklinin təklifinin əleyhinə qərar verdilər, çünki elektrik sahəsində sahə efffekti tranzistorundan “tor” kimi istifadə etmək ideyası yenilik deyildi. Bunun əvəzində Barten, Bretteyn və Şokli 1947-ci ildə “nöqtələrarası əlaqə” tranzistorunu kəşf etdilər. Bunun həyata keçirilməsinin əvəzində onlar 1956-cı ildə tranzistorlar üzərində araşdırmalarına və tranzistor effektinin kəşfinə görə fizika sahəsində Nobel mükafatı ilə təltif olundular. Hazırlanması Tranzistorun hazırlanması üçün planar-diffuziya və planar- epitaksial texnologiyalardan istifadə edirlər. Bipolyar tranzistoru hazırlamaq üçün planar-diffuziyalı texnologiyada əvvəlcə p tipli altlığın səthində termiki oksidləşmə üsulu ilə silisium oksiddən nazik müdafiə qatı yaradılır. Sonra fotolitoqrafiya üsulu ilə 1-ci oksid üzlüyü əmələ gətirmək üçün oksid təbəqəsinin üzünü işığa həssas olan emulsiya-fotorezist çəkilir.
Tranzistor

Fotorezistin üzərinə üzlüyün tələb olunan rəsmin şəkili salınır, alınan təcvir aşqarlanır, fotorezistin işıq düşən hissələri xüsusi məhlulla təmizlənərək oksid təbəqəsinin üstü açılır. Sonra yenə məhlulla üstü açılmış sahədə oksid təbəqəsi həll etdirilib götürülür. Nəticədə inteqral mikrosxemdə tranzistorların verilən sayına uyğun və tələb olunan şəkildə deşiklər pəncərələr toplusu yaranır. Bu pəncərələrdən altlığın dərinliyinə n tipli aşqarlar diffuziya edilib və qonşu sahələrdən və altlıqdan bağlı p-n keçidlərlə izolə n tipli qatlar-adacıqlar əmələ gəlir. Bunun üçün ikinci oksid üzlüyü vasitəsilə n tipli kollektor rolunu oynayan adacıqların dərinliyinə p tipli aşqarın diffuziya keçirilərək p tipli baza qatı əmələ gətirilir. Buna bənzər üçüncü üzlükdən n tipli emitter yaradıldıqdan sonra dördüncü oksid Planar – diffuzuya üzlüyündən qatları və lazımı elementləri birləşdirən yolların üzərinə metallaşdırılmış təmasları toz şəklində səpələyirlər. Planar-diffuziya texnologiyasının mənfi cəhəti odur ki, diffuziya altlığının səthindən həyata keçiril-diyindən p-n keçidlərin sərhədlərinin dəqiqliyi kiçik olur və aşqarlar altlığın qalınlığı boyu bərabər paylanmır: səthdə aşqarların konsentrasiyası dərinlik-lərə nisbətən daha çox olur. Bu çatışmazlıq planar-epitaksial texnologiyası vasitəsi ilə aradan qaldırılır. İstənilən keçiriciliyı malik olan yarımkeçirici altlığın üzərinə qaz fəzasinda 10-15 mkm qalınlıqlı nazik yarımkeçirici qatının artırılması prosesinə epitaksiya deyilir. Epitaksiya nəticəsində artırılan qatın kristal qəfəsi altlığın kristal qəfəsindən tam davamı olur.
Tranzistor

Epitaksial qatla altlıq izoləedici rol oynayır p-n keçidlə bir-birindən ayrılır. Bu texnologiyaya əsasən bipolyar tranzistor hazırlamaq üçün p tipli yüksək müqavimətli altlıq və oksid təbəqəsi ilə örtürülmüş n tipli epitaksial qatdan istifadə edilir. Sonra oksid qatdan üzlük düzəldilir və onun pəncərələrindən p tipli aşqarın diffuziyası təşkil edilir. Nəticədə, epitaksial qatla p planar-diffuziya lı teznologiyada alınanlara bənzər bağlı p-n keçidlərlə izolə olunmuş adaciqlar yaranır. Bundan sonra planar-diffuziya texnologiyada olduğu kimi adaciqlar əsasında tranzistor strukturları formalaşdırılır. Planar-epitaksial texnologiyada aşqarlar epitaksial qat boyubca bərabər paylanır və p-n keçidlərin sərhədləri daha dəqiq olur. MDY tranzistrlar da bu qayda ilə hazırlanır, lakin texnoloji əməliyyatların sayı 3-3.4 dəfə , tranzistorun tutduğu sahə isə 20-25 dəfə az olur. Xarici keçidlər
O olmasın, bu olsun (operetta)

Əsərdə müflisləşən və mənəviyyatca düşkünləşən zadəganlığın xəsisliyi, pulu gücünə fanatik inamı ilə seçilən varlı tacir zümrəsi ilə ittifaqa girmək cəhdi təsvir olunmuşdur. İnsanın mənəvi azadlığı və ləyaqəti uğrunda mübarizə aparan, pulun hökmranlığı və sosial-məişət qayda-qanunları ilə barışmayan yeni nəslin nümayəndələri köhnə cəmiyyətə qarşı qoyulmuşdur. Buradakı mənfi qəhrəmanlar arasında puluna görə yüksək təbəqələrin hörmət bəslədiyi Məşədi İbad əsas obrazdır. Əsərdə musiqi mühüm dramaturji rol oynayıb, hadisələrin gedişatına fəal yardım göstərir, qəhrəmanların xarakteristikasını dərinləşdirir. Məşədi İbad obrazının musiqi partiyası ənənəvi xalq mahnı-rəqs havalarına əsaslanan orijinal parodiya üzərində qurulmuşdur. "Uzundərə" lirik xalq rəqsinin bir qədər dəyişdirilən melodiyasından istifadə olunmuş və Məşədi İbadın ilkin xarakteristikasını verən "Mən nə qədər qoca olsam da" mahnısı bu yöndəmsiz, çirkin tacirin ifasında ifrat mübaliğəli səslənir.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Əsərin sonuncu səhnəsində təkrarlanan bu mahnı Məşədi İbadın mənəvi məğlubiyyətini göstərir. Qalan mənfi obrazlar kütləvi musiqi surəti — səhnədə cərəyan edən hadisələrə təbii surətdə qoşulan xor parçaları ilə səciyyələndirilir. Üzeyir Hacıbəyov bu əsərdə ilk dəfə olaraq, lirik obrazların fərdi aləmini əks etdirən mahnı-ariya xarakterli melodiyalar yaratmışdır. Müsbət obrazlar, həm də Füzulinin qəzəllərindən istifadə olunan duetlərdə səcciyələndirilir. "O olmasın, bu olsun" musiqili komediyası zəngin səhnə həyatına malik bir əsərdir. Operetta bir neçə dəfə redaktə olunaraq səhnələşdirilmişdir.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Musiqili komediya ilk dəfə 25 aprel 1911-ci il tarixində Mayılov qardaşları teatrında (indiki Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet teatrında) səhnəyə qoyulmuşdur. Əsər, həmçinin, bir çox dillərə tərcümə olunaraq, müxtəlif teatrların səhnəsində Cənubi Qafqaz şəhərlərində, Türkiyədə, Bolqarıstanda, Yəməndə və başqa yerlərdə tamaşaya qoyulmuşdur. Musiqili komediya əsasında 1956-cı ildə "Azərbaycanfilm" kinostudiyası tərəfindən eyniadlı film çəkilmişdir. Əsərin baş qəhrəmanlarından olan Sərvər və Gülnazın dərin, səmimi hisslərini açıqlayan zərif, xəyalpərəst musiqi partiyaları "Arşın mal alan" operettasının və "Koroğlu" operasının ariya üslubuna yol açmışdır. Hacıbəyov bu musiqili komediyasında ilk dəfə olaraq, qəhrəmanlarının əhvali-ruhiyyəsini deyil, xarakterini təcəssüm etdirmək yolu ilə gedərək, musiqi obrazlarının fərdiləşdirilməsinə nail olmuşdur. Komediyanın ayrı-ayrı parçaları geniş şöhrət qazanmış və müxtəqil əsərlər kimi ifa olunur.
O olmasın, bu olsun (operetta)

"O olmasın, bu olsun" və Hacıbəyovun yazdığı üçüncü operettası olan "Arşın mal alan" Azərbaycan Respublikasının milli klassikləri hesab edilir. "O olmasın, bu olsun" 1910-cu ildə Üzeyir bəy Hacıbəyov tərəfindən yazılmışdır. Bu, bəstəkarın musiqili komediya janrında yazdığı ikinci əsəridir. İlkin olaraq, əsər üç pərdəli idi. Hamam səhnəsi 1915-ci ilə yazılmış və əsərə əlavə edilmişdir. Beləliklə, əsər dörd pərdəli olmuşdur. Hacıbəyov əsərin musiqisini bəstələyərkən Azərbaycan xalq musiqisindən — muğamdan, sözlərini yazarkən isə orta əsr Azərbaycan şairi Füzulinin qəzəllərindən istifadə etmişdir.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Əsərin adı ilk dəfə "Kaspi" qəzetinin 7 aprel 1911-ci il tarixli buraxılışında sadalanmışdır. Qəzetdə yazılmışdır ki, əsərin "musiqisi xalq mahnılarından, eləcə də bir neçə orijinal nömrədən ibarətdir". "O olmasın, bu olsun" musiqili komediyasının premyerası 25 aprel 1911-ci il tarixində, Bakı şəhərində yerləşən Mayılov qardaşları teatrında (indiki Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı) gerçəkləşmişdir. Teatr tamaşasının aktyor heyəti bunlardan ibarət idi: Məşədi İbad — Mirzəağa Əli oğlu Əliyev, Sərvər — Hüseynqulu Məlik oğlu Sarabski, Rüstəm bəyin qızı Gülnaz — Əhməd Bəşir oğlu Ağdamski, Həsən bəy — Məmməd Hənəfi Həsən oğlu Terequlov. Teatr tamaşasının dirijoru musiqili komediyanın müəllifi Üzeyir Hacıbəyovun özü idi. Komediyanın librettosu ilk dəfə 1912-ci ildə Bakı şəhərində, Orucov Qardaşları Mətbəə Nəşriyyatında çap olunmuşdur. Əsərin baş rollarının ilk ifaçıları Personajlar Rüstəm bəy — 45 yaşında, borclu düşmüş bir bəy — bariton.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Gülnaz — 15 yaşında, Rüstəm bəyin qızı ki, Sərvərə aşiqdir — soprano. Sərvər — 25 yaşında bir studentdir ki, Gülnaza aşiqdir — tenor. Sənəm — 30 yaşında, qulluqçu, dul arvad — metso-soprano. Məşədi İbad — 50 yaşında dövlətli bir tacirdir ki, Gülnazı almaq istəyir. Həsənqulu bəy — 40 yaşlı milliyətçi. Rüstəm bəyin aşnaları.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Həsənqulu bəy — 40 yaşında, millətpərəst — bariton.. Rza bəy — 40 yaşında, qəzetçi — tenor. Həsən bəy — 40 yaşında, intelligent — tenor. Əsgər bəy — 30 yaşında, qoçu — bas. Hambal — qulluqçu. Məşədi Qəzənfər — hamamçı. Usta Məhərrəm — dəllək.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Kərbəlai Nəsir — bazar əhli. Hamam xidmətçiləri Birinci pərdə Birinci pərdə Rüstəm bəyin evində vaqe olur. Yaxşı döşənmiş bir otaqdır. İçində stol, kürsü və kreslolar dəxi vardır. Pərdə qalxdıqda bütün iştirak edənlər cərkə ilə durub "Nə sözdür kim, deyir məxluq" xorunu oxuyurlar. Pərdə enir.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Hamı dağılır. Sərvər ilə Gülnaz qalırlar. Tarda "Segah" çalınır, pərdə qalxır. Sərvər Gülnaza Füzulinin qəzəlini oxuyur. O, daha sonra Gülnaza bildirir ki, onun atası onu qoca tacir Məşədi İbadla evləndirmək istəyir. Daha sonra evə gələn Rüstəm bəy qızına bu xəbəri çatdırır.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Öz atasının sözündən çıxmamağa vadar edilən Gülnaz, bunu qəbul edir. Məşədi İbad gəlir, "Mən nə qədər, nə qədər qoca olsam da" mahnısını oxuyur. Daha sonra Rüstəm bəy Məşədi İbadla "Gəl, xanım, gəl yanıma" duetini oxumağa başlayır. Musiqi çalınır, ikisi də oynayır. Axırda, o, qızı Gülnazın qiymətini deyir və Məşədi İbad ona pulu ödəyir. Daha sonra Gülnaz ilə Sənəm daxil olur.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Onlar və Məşədi İbad arasındakı söhbət hazırcavab frazalar və yumoristik situasiyalarla müşayiət olunur. Onların üçü də "Hüsn bağında gəzəsən" mahnısını oxuyur. Qızlar otağı tərk edir. Rüstəm bəy daxil olur və Məşədi İbaddan xahiş edir ki, qalsın, çünki tezliklə qonaqlar gələcək və evdə şadyanalıq təşkil olunacaq. Qapı açılır. Həsənqulu bəy, Rza, Əsgər, Həsən və xor daxil olurlar.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Sonra səhnənin ortasında üç-üç, durub, guya söhbət edir kimi "Deyirlər ki, toy olacaq" mahnısını oxuyurlar, Məşədi İbadı təbrik edirlər. Bu əsnada nökərlər daxil olub, stol qururlar və üzərinə butulka, stakan və "zakuska" düzürlər. Sonra Məşədi İbaddan başqa hamı masada oturur və yemək yeməyə başlayır. İçkili Qoçu Əsgər Məşədi İbadın sağlığına badə qaldırır və tost edir. Bu əsnada Qoçu Əsgər və Həsən bəy Məşədi İbadı ələ salır. Həsən bəy Məşədi İbada meymun deyir.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Məşədi İbad qəzəblənir və hamı dalaşır. Bu əsnada onlar "A gedə, ayıbdır sizə bu rəftar, rəftar" mahnısını oxuyurlar. Birinci pərdə sona çatır. İkinci pərdə İkinci pərdə Rustəm bəyin həyəti ilə küçədə vaqe olur. Rustəm bəyin həyəti hasar ilə məhsurdur. Pərdə qalxdıqda həyətdə Sərvər ilə Gülnaz görunür.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Pərdədən qabaq musiqi çalınır. Sonra tarda "Şahnaz" çalınır. Pərdə qalxır. Gülnaz ilə Sərvər "Çün bahar oldu açıldı, gül açıldı hər yanda" mahnısını oxuyurlar. Bu əsnada Məşədi İbad, əlində bir yaylıq alma və armud küçədən gəlib, hasarın yanında dayanır. O, hasardan tullanıb Gülnazın yanına adaxbazlığa getmək istəyir, amma bunu edə bilmir.
O olmasın, bu olsun (operetta)

O, bir hambal çağırır, onun belinə minir və Gülnazı Sərvərlə birlikdə görür. Gülnaz evə qaçır. Sərvər Məşədi İbada deyir ki, o da adaxbazlığa gəlib. Məşədi İbad qəzəblənir və kədərlə "Rast" muğamını oxuyur. Qəzəbli Məşədi İbad gedir ki, qoçuları çağırsın. Gülnaz ilə Sərvər çıxıb oxuyurlar "Çox şükür sənə, ey xuda!
O olmasın, bu olsun (operetta)

Olmadıq biz əğyarə fəda" təsnifini oxuyurlar. Bu əsnada Qoçu Əsgər və başqa adamlar gəlib, Məşədi İbadla birlikdə hasarın dalında dayanıb hasarın deşiklərindən baxırlar. baxırlar. Məşədi İbad Əsgərə 2.000 rubl vəd edir ki, Sərvəri öldürsün. Məşədi İbad, Əsgər, onun adamları, Sərvər və Gülnaz "Ey, kimsən orda, aç qapını!" mahnısını oxuyur.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Sərvər qapını açır və qırağa çıxır. Qoçu Əsgər və adamları tapançalarını çıxarır. Sərvər fit çalır, qorodovoy çağırır. Qoçular o vaxt qorxub qaçırlar. Hambal ilə Məşədi İbad dəxi qaçırlar. Sərvər gulür.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Bu əsnada qızının bədbəxt talehini düşünən Rüstəm bəy küçədə vaqe olur, həyətə girmək istəyir. Bu zaman Sərvər dəxi həyətdən çıxır. Bunlar bir-birini görüb, bir qədər təəccub ilə baxışırlar. O, öyrənir ki, Sərvər ilə Gülnaz bir-birlərinə aşiqdirlər. Sərvər Rüstəm bəylə danışır ki, qızını Məşədi İbada verməsin və ona öz planını pıçıldayır. Musiqi çalınır, oynayırlar və sonra gedirlər.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Məşədi İbad pərişan və pəjmürdə bir hal ilə küçədə vaqe olur, hambal da dalınca. O, kədərli bir şəkildə mahnı oxuyur. Küçə adamları hamısı buraya yığılırlar. Millətpərəst Həsənqulu bəy gəlir. Həsənqulu bəy "qızın iki adaxlısının olması" xəbərini eşidib və Məşədi İbaddan 500 rubl alır ki, bu məsələni həll etsin. Rza bəy də hər şeydən xəbərdar olur.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Rza vaqe olub Həsənqulu bəyə baş əyir və Məşədi İbadın yanına gedir. O da Məşədi İbaddan pul götürür və vəd edir ki, Rüstəm bəyi qəzetdə bədnam edəcək. Bu əsnada Həsən bəy gəlir və Məşədi İbada deyir ki, onu məhkəməyə verəcək, çünki Məşədi İbad onu təhqir edib, lakin Məşədi İbad Həsən bəyə pul verir, Həsən bəy isə ərizəsini geri çəkir. Bundan sonra hamı Rüstəm bəyin evinə gedir və onu ciddi söhbətə çağırır. Onlar "Böylə olmaz ki" mahnısını oxuyub deyirlər ki, Rüstəm bəyin Gülnazı Məşədi İbada verməsinə baxmayaraq, o, niyə özgəsiylə adaxlıdır. Məşədi İbad Rüstəm bəyə bildirir ki, o, Gülnazı başqa bir oğlanla görüb.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Rüstəm bəy cavab olaraq deyir ki, həmin oğlan Gülnazın dayısıdır və o, sadəcə Məşədi İbadla lotuluq edib. Onların hamısı gülür və Rüstəm bəyən əfv diləyirlər. Məşədi İbad Rüstəm bəyə tərəf yaxınlaşır və ondan xahiş edir ki, toy bu günlərdə olsun. Məşədi İbad və digərləri hamama gedirlər. İkinci pərdə sona çatır. Üçüncü pərdə Üçüncü pərdə tağlı bir hamamın soyunub-geyinən yerində vaqe olur.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Hamamçı Məşədi Qəzənfər sarı kürkə bürünüb, bayır qapının solunda öz yerində əyləşibdir. Ondan bir az sağ tərəfdə dəllək usta Məhərrəm Kərbəlayı Nəsirin başını qırxır. Bir az o yanda zurnaçılar oturubdurlar. Bir kənarda bir neçə nəfər camadar əllərində qırmızı fitə, balaqları çırmala dayanıbdırlar. Hamamçı Məşədi Qəzənfər öz hamamını tərifləyir. Hamı birlikdə "Hamamın içində, içində də çölündə" mahnısını oxuyur.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Bəy olan Məşədi İbad təntənəli şəkildə hamama daxil olur. Hamı çimir. Çimdikdən sonra Həsən bəy və Həsənqulu bəy boş şeylərə görə şikayət edirlər, ancaq əslində hamamın pulunu ödəməkdən qaçınırlar. Rza bəy də mübahisəyə qoşulur və hamam suyunu bozbaşla müqayisə edir. Məşədi İbad puldan danışmağa başladığı an Qoçu Əsgər də aradan çıxır. Hamamda sadəcə Məşədi İbad və hambal qalır.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Məşədi İbad hambala deyir ki, hamam pulunu özünün ödəyəcəyini hamıya desin. Bunu öyrəndikdən sonra hamı qayıdır. Bu zaman hamı birlikdə hamamı tərk edir. Məşədi Qəzənfər disput iştirakçılarından şikayət edir və öz hamamını tərifləyir. Hamı yenidən "Hamamın içində, içində də çölündə" mahnısını ifa edir. Üçüncü pərdə sona çatır.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Dördüncü pərdə Dördüncü pərdə Məşədi İbadın evində vaqe olur. Böyük zalda toy məclisidir. Qoçu Əsgər "Padşah" olub, yuxarı başda əyləşibdir. Səhnədə olanlar — Həsənqulu bəy, Rza bəy, Əsgər və qonaqlar. Pərdə qalxır. Oyunçu qız ləzginka oynayır.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Bəəd çıxıb gedir. Tarda "Roza" havası çalınır, Həsənqulu bəy rəqs edir. O biri otaqdan Məşədi İbadı gətirirlər. "Mirzəyi" havası çalınır. Qoçu Əsgər Məşədi İbada deyir ki, rəqs etsin. Daha sonra o, tək qalır.
O olmasın, bu olsun (operetta)

O, bir monoloqda deyir ki, Gülnazı evdə qapalı saxlayacaq və əgər çaşsa, onu döyəcək. Məşədi İbad qaçır o biri otağa. Gəlini gətirirlər. Sənəm dəxi gəlin ilə içəri girir. Hamı çıxır, tək gəlin qalır. Məşədi İbad "Mən nə qədər qoca olsam da, dəyərəm min cavana" mahnısını oxuyur.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Məşədi İbad gəlinin çarşabını çıxardır, lakin çarşabın içindən gəlin əvəzinə Sərvər çıxıb, əlindəki saxta siqareti tapança kimi Məşədi İbada tərəf uzadır. Sərvər Məşədi İbadı məcbur edir ki, bir vərəqə Gülnazla evlənməkdən imtina etdiyini və onun yerinə Sənəmlə evlənmək istədiyini yazsın. Sərvər vərəqi götürüb cəld aradan qaçır. Məşədi İbad yardım çağırır. Camaat hamısı dolur içəri, səs-küy düşür. Məşədi İbad qonaqlara baş verənləri danışır.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Həsənqulu bəy, Rza bəy və Qoçu Əsgər Məşədi İbada deyirlər ki, pul qarşılında iş görəcəklər, lakin Məşədi İbad bunu rədd edir. O, Sənəmlə evlənmək istədiyini bildirir. Buna cavab olaraq, hamı deyir: "Ha!.. Bu başqa məsələdir. Nə eləmək: o olmasın, bu olsun, heç pis deyildir". Sənəm və Məşədi İbad birlikdə "Gedin, gedin, qazıya deyin, qoy kəbini kəssin" xorunu oxuyurlar.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Bu əsnada səhnənin dal pərdəsi qalxır, Sərvər ilə Gülnaz hündürdə dayanıb görünürlər. Tar çalınır. Sərvər ilə Gülnaz evlənir. Onlar "Yetdim vüsalına yarın, çəkdim əzabını, Aşiqsə vəsl yolunda verər, əlbəttə, canını" mahnısını oxuyur. Dördüncü pərdə sona çatır. "O olmasın, bu olsun" musiqili komediyası bolşevik inqilabından əvvəlki Azərbaycan teatr incəsənətinin ən ürəkli və prinsipial əsərlərindən biridir.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Əsər ifşaedici təsir gücünə görə Mirzə Fətəli Axundov və Cəlil Məmmədquluzadənin satirik komediyaları ilə bir sıraya qoyulur. Üzeyir Hacıbəyov yazdığı operettasında XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərindəki Azərbaycan reallıqlarının sosial-məişət ziddiyyətləri üzə çıxarır. Musiqişünas Elmira Abbasovanın qeyd etdiyi kimi, o, dövrün tipik nümayəndələrindən obrazlar yarada bilmişdir.Üzeyir Hacıbəyov bu musiqili komediyada dövrün ailə-məişət mövhumatlarını lağa qoyur. Burada bir qız atasının tələblərinə razı gələrək yaşlı bir kişiylə evlənməli olur, ərinin istəyi ilə qapalı qalmağa vadar edilir və əgər narazılıq etsə döyülür. Əsər məhz qadın hüquqlarını müdafiə edir. Qərbdən olan tənqidçi Meytu O'Braynın fikirlərinə görə, bu, Hacıbəyovun yazdığı operettasının əsas mövzusudur.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Buna görə də əsərin baş qəhrəmanları Gülnaz və Sərvərdir. Onlar bu cür mövhumatlara inanmayan və var-dövlətə ehtirası olmayan yeni nəslin insanları hesab olunur. Hacıbəyovun operalarındakı baş qəhrəmanlardan fərqli olaraq, onlar fəal və kəsərli insanlar kimi səciyyələndirilir, çünki onlar talehlərinə qarşı olan laqeyd münasibətdən razı qalmırlar. Onlar başa düşürlər ki, onları zəncirləyən təzyiq yolu artıq zəifləyib. Bunu qulluqçu Sənəm başa düşür, çünki o, Rüstəm bəylə olan mübahisəyə qoşulur və gənc Gülnazı müdafiə edir. Operettadakı nəcib tacir təbəqəsi təsviri əlahiddə parlaq nümayiş edilib.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Əsərdə göstərilir ki, zadəganlar (bəylər) son günlərini yaşayır, cəmiyyətdəki nüfuzlarını itirir, müxtəlif üsullarla tacirlərlə və dükançılarla ilə qohumluq əlaqəsi qurmağa çalışırdılar. Tək qızını qoca müstəbid Məşədi İbada "satmaq" qərarına gələn Rüstəm bəy ədəbsizliyi, veylliyi və qaçınılmaz ölümə qarşı olan qorxunu səciyyələndirir. Bunlar Rüstəm bəyin ən yaxın aşnalarına da aid edilə bilər. Onlar: Rza bəy — qəzetçi. O, qəzetlərdə mətbuatın səhifələrində böhtanlardan ibarət yazılar yazır və bunun qarşılığında pul alır. Rza bəy danışarkən Azərbaycan dilini və Osmanlı türkcəsini qarışdırdığından onu anlamaq çətin olur.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Həsənqulu bəy — millətpərəst. Bakı Musiqi Akademiyasının professoru Cəmilə Həsənovaya görə, o, şəxsi mənfəət naminə ətrafındakı insanların maraqlarına laqeydlik göstərir.Həsən bəy — intelligent. O, bəzən içki düşkünü, boşboğaz və davakar kimi səciyyələndirilir. O, qərbyönümlü bir azərbaycanlıdır ki, danışarkən Azərbaycan, rus və fransız dillərini qarışdırır. Həsən bəy həmişə mübahisələrə müdaxilə edir ki, özünün ağıllı olduğunu göstərsin. Bura Əsgər bəyi də əlavə etmək olar.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Qoçu Əsgər — yerli qoçuların başçısı. O, özünü student Sərvərin önündə lotu kimi göstərsə də, qorodovoylardan qorxub qaçır. Musiqili komediyanın ədəbi mətni ahəngdar və apaşkar üslubuyla fərqlənir. Əsər mahir və hikmətli ifadələrlə zəngindir. Musiqişünas Elmira Abbasova qeyd edir ki, Hacıbəyov dövrün cəmiyyətinin müxtəlif sahələrinin tipik nümayəndələrini üçün səciyyəvi olan sərrast və bədii ümumiliklə nitq səsləndirdi. Operettada istifadə edilən ədəbi anlatma üslubu parodik və satirik obrazları təsvir edən əhəmiyyətli amillərindən biridir.Musiqili komediyada əks etdirilən və bolşevik inqilabından əvvəlki Azərbaycana aid olan sosial-məişət mövzu, lağa qoyulan müftəxor həyat tərzi sürən zənginlər və cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrindən olan şəxslər digər Şərq ölkələrinin, o cümlədən Tacikistan və Özbəkistandan olan tamaşaçılara də tanış idi.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Buna görə də operetta onlar arasında yüksək canlılıqla qarşılamışdı. Əsərdə musiqi mühüm dramaturji rol oynayıb, hadisələrin gedişatına fəal yardım göstərir, qəhrəmanların xarakteristikasını dərinləşdirir. Musiqişünas Elmira Abbasovanın qeyd etdiyinə görə, bütün musiqi nömrələri səhnədə baş verən hadisələrin təbii ünsürü kimi personajların səciyyələndirilməsində böyük əhəmiyyət kəsb edir. Burada bir-birindən fərqli iki obraz-intonasiya dairəsi özünü göstərir ki, bu da əsərin ziddiyyətli məzmununu qabarıq üzə çıxarır. "O olmasın, bu olsun" musiqili komediyasında obrazların musiqi vasitəsilə səciyyələndirilməsi, onların musiqi surətlərinin yaradılması, bir sıra dialoqların musiqiyə salınması, xorlardan, rəqslərdən istifadə olunması, dramatik və lirik səhnələrdə musiqinin geniş yer tutması mühüm xüsusiyyətlərdir. Obrazlar arasında, ilk növbədə, Məşədi İbadın musiqi surətini qeyd etmək lazımdır.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Özündən razı tacirin məşhur "Mən nə qədər qoca olsam da" misrası ilə başlanan mahnısında çirkin və qoca Məşədi İbad lovğalanaraq yüz cavana bərabər olduğunu bəyan edir. Hacıbəyov burada "Uzundərə" xalq rəqsinin melodiyasından istifadə etmişdir. Musiqişünas Elmira Abbasovanın qeyd etdiyi kimi, rəqsin təsirli melodiyasının Məşədi İbadın dilində səslənməsi karikaturanı xatırladır. Həyasızcasına dərin insani hisslərdən, məhəbbətdən danışan Məşədi İbadın hərəkətləri, mahnısı evlənəcəyi cavan qızın qəlbində yalnız nifrət oyandırır. İnanılır ki, Hacıbəyov xalq mahnısına heç bir xüsusi dəyişiklik etməyib. Dəyişiklərin əksəriyyəti qüvvətli, zərif və ritmik "şəkillər" idi. O, zərif, cazibədar bir melodiya ilə Məşədi İbadın xarici görünüşünün uyğunsuzluğunun parodiyasını əldə etmişdir.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Bəstəkar səhnədəki hadisələrin kulminasiya nöqtəsinə bu misranı əlavə edərək və onun mənasını dərinləşdirir. Məşədi İbadın bu mahnısı gəlinin çarşabını açanda partiyada səslənir. Bu bədbəxt adaxlı oğlan parodiyalı surəti və ardınca gələn parçalar onun nümayiş edilən xarakteri vasitəsilə qəbul edilirlər. Məşədi İbad ilə Rüstəm bəyin duetində "Darçını" lirik rəqsinin melodiyası məzhəkəli dialoq mahnısı şəklinə salınır. Bu melodiya müasir ənənəvi folklorda "Məşədi İbad" olaraq tanınır. Məşədi İbad ilə Rüstəm bəyin başqa bir duetinin melodiyası təşəxxüslü və marş xarakterlidir.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Bu, özündənrazı taciri təsvir edir. Məşədi İbadın partiyası Gülnaz və Sənəm ilə birlikdə olan triosunda fərqli bir rəngə malikdir. Musiqişünas Elmira Abbasova qeyd edir ki, buradakı musiqi kədərli bir lirik xarakter alır, çünki bəy adaxlısı üzərində mənəvi üstünlüyə sahib olduğuna inanır. Məşədi İbadın "Böylə olmaz ki" xorundakı solosunda, Sərvər ilə Gülnazın eşqindən xəbərdar olduğundan, onun səsində qəzəb və acıq hissi eşidilir. Abbasovanın fikirlərinə görə, Hacıbəyovun yazdığı əvvəlki əsəri olan "Ər və arvad" operettasından fərqli olaraq, bu musili komediyanın musiqisi qəhrəmanın hərtərəfli surətini təsvir edir.Musiqili komediyanın geridə qalan mənfi obrazları kütləvi musiqi surəti — xor fraqmentləri ilə səciyyələndirilir. Elmira Abbasova ehtimal edir ki, Hacıbəyov onların hər birini ayırmağa çalışmır və onun məqsədi bir tərəfdən Məşədi İbadın satirik imicini vurğulayan, digər tərəfdən isə hərəkətə çeviklik və məqsədyönlülük verən janr-rəng zəmin yaratmaqdır.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Bu xor parçaları səhnədəki hadisələrə təbii şəkildə qoşulurlar. Elmira Abbasovanın seçdiyi və hadisələrin inkişafında "ağırlığın mərkəzi" adlandırığı xorlar arasında, onun qeyd etdiyi kimi, Məşədi İbadın aşnalarının Rüstəm bəyin evinə, Sərvər ilə Gülnaza basqın səhnələri var. Bu səbatlı, bayramsayağı və təmtəraqlı marş-xorun musiqisinin bədii məzmunu ümumi səhnənin necə həqiqi və qrotesk olduğunu vurğulayır, lakin bu iki aktyor qrupunu toqquşması səhnənin intonasiyalı məzmununa təsir göstərmir. Qoçu Əsgər, onun hirsli, döyüşkən köməkçiləri ilə Sərvər və Gülnazın partiyası bir-birlərinin daha lirik olan xor parçaları ilə müşayiət olunan təbii davamı, eləcə də obrazların bir-birlərinə cavabıdır. Üzeyir Hacıbəyov bu səhnənin musiqisindən musiqili komediyanın giriş hissəsində də istifadə etmişdir. O, dinləyicini, Elmira Abbasovanın qeyd etdiyi kimi, coşqun və acı gülüş ilə dolu bir dünyaya aparır.Elmira Abbasova qeyd edir ki, "Deyirlər ki, toy olacaq" və "Hamamın içində, içində də çölündə" xor parçalarında tez-tez başısoyuq nəşə eşidilir.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Bu isə o dövrün zadəganlarının mənasız mövcudiyyətini vurğulayır. Rüstəm bəyin qonaqlığındakı dava-dalaş səhnəsinn diqqətəlayiq bədii yenilikçi musiqisi təsviri xarakteri və mənzərəli səs-küyü, qışqırığı, qarışıqlığı və ümumi sürətli tempinə görə qeyd edilir. "O olmasın, bu olsun" musiqili komediyasında müstəqil lirik obrazlar aləmi — mahnı-ariozo formasına yaxınlaşan melodik kantilena meydana gəlir. Sərvər və Gülnaz sözlərində Füzulinin qəzəllərindən istifadə olunan duet parçalarında səciyyələndirilir. Onların duetlərindəki yumşaq və melodik musiqi özgə duyğu və əhvali-ruhiyyə dairəsini ifadə edir. "O olmasın, bu olsun" musiqili komediyasının müstəqil musiqisi səhnədəki hadisələr ilə yaxından qarşılıqlı əlaqəyə girir, inkişafında məntiqi ardıcıllıq var.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Onun mövzulu əlaqələri ona bütövlük və bitkinlik verir. Üzeyir Hacıbəyov bu musiqili komediyada ilk dəfə olaraq, lirik obrazların fərdi aləmini aydın şəkildə əks etdirə bilmiş, onların əhval-ruhhiyələrini yox, xarakteristikalarını təcəssüm etmişdir. Hacıbəyovun ilk musiqili komediyası olan "Ər və arvad" operettasında olmayan yaradıcı vəzifələrin əhəmiyyəti tutuşdurulan iki intonasiyalı-bədii sfera ilə vurğulanır. Elmira Abbasovaya görə, bəstəkarın melodik bacarığı burada geniş surətdə aşkar edilir. "O olmasın, bu olsun" musiqili komediyasının parçaları geniş populyarlıq əldə etmişdir. Onlar müstəqil pyeslər kimi ifa olunur və kütləvi musiqi məişətində olduqca möhkəmləndirilmişdir.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Adaptasiyalar Üzeyir Hacıbəyovun "O olmasın, bu olsun" musiqili komediyası ilk dəfə 1919-cu il tarixində Aleksandr Alekseyeviç Xanjonkov tərəfindən 1917-ci ildə təsis edilmiş "Yalta" kinostudiyasında ekranlaşdırılmışdır. Filmin rejissorluğunu Vaqram Papazyan və Sezar Lakka etmişdir. Filmin çəkilişlərinə 1918-ci ildə start verilmişdir. Buna baxmayaraq, film müvəffəqiyyət əldə edə bilməmiş və unudulmuşdur.İkinci "O olmasın, bu olsun" filmi 1953-cü ildə ekranlaşdırılmışdır. Baş qəhrəmanın adını alan "Məşədi İbad" filmi Azərbaycan əsilli İran rejissoru olan Səməd Sabahi tərəfindən çəkilmişdir.Üçüncü "O olmasın, bu olsun" filmi 1956-cı ildə "Bakı" kinostudiyası tərəfindən çəkilmişdir. Filmin rejissorluğunu Hüseyn Seyidzadə, ssenaristliyini isə Sabit Rəhman etmişdir.
O olmasın, bu olsun (operetta)

Filmdə Əliağa Ağayev (Məşədi İbad), Arif Mirzəquliyev (Sərvər), Tamara Gözəlova (Gülnaz), Ağasadıq Gəraybəyli (Rüstəm bəy), Barat Şəkinskaya (Sənəm), İsmayıl Əfəndiyev (Həsənqulu bəy), Mustafa Mərdanov (Həsən bəy), İsmayıl Osmanlı (Rza bəy), Möhsün Sənani (Qoçu Əsgər), Lütfəli Abdullayev (Balaoğlan) və Əhməd Əhmədov (Hambal) kimi aktyorlar rol almışdır.Filmdə hadisələr Bakı şəhərində, XX əsrin əvvəllərində cərəyan edir. Demək olar ki, bütün var-dövlətini qumara uduzan və müflisləşən bəy qızını 50 yaşında olan tacir Məşədi İbada ərə vermək istəyir, lakin bəyin qızı gənc, kasıb bir studentə aşiqdir. Buna baxmayaraq, dövrün mentalitetinə uyğun olaraq, o, atasının qərarına qarşı çıxmır. Bu problem student və onun dostları tərəfindən həll olunur. Beləliklə, nəticədə, Məşədi İbad bəyin qulluqçusu ilə evlənir. Teatr və kino aktyotlarına əlavə olaraq, Azərbaycanın görkəmli musiqiçiləri də filmdə rol alıblar.