LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Xələf Xələfov

Xələf Alı oğlu Xələfov (21 sentyabr 1959, Cil, Krasnoselsk rayonu) — Azərbaycan diplomatı, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin xüsusi tapşırıqlar üzrə nümayəndəsi (2023-cü ildən), Azərbaycan Respublikası xarici işlər nazirinin sabiq müavini (1997–2018, 2019–2023), Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərhəd və Xəzər dənizi məsələləri üzrə sabiq xüsusi nümayəndəsi. Həyat və fəaliyyəti Xələf Alı oğlu Xələfov 21 sentyabr 1959-cu ildə Ermənistan SSR Krasnoselsk rayonunun Cil kəndində anadan olmuşdur. 1977–1982 Kiyev Dövlət Universitetində Beynəlxalq hüquq və beynəlxalq münasibətlər fakültəsinin Beynəlxalq hüquq ixtisası üzrə təhsil almışdır. 1983–1990 Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyində inspektor, bölmə rəisi. 1990–1991 SSRİ Xarici İşlər Nazirliyinin Diplomatik Akademiyasında təhsil almışdır. 1991–1992 Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin Konsulluq idarəsinin ikinci katibi.
Xələf Xələfov

1992–1997 Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirliyinin Müqavilə-Hüquq idarəsinin rəisi. 1997–2018 Azərbaycan Respublikası xarici işlər nazirinin müavini.2018–2019 Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti Aparatının rəhbəri.2019-cu ildən Azərbaycan Respublikası Xarici İşlər Nazirinin müavini.Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərhəd və Xəzər dənizi məsələləri üzrə xüsusi nümayəndəsidir. 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Fövqəladə və Səlahiyyətli Səfiri dərəcəsinə, 2018-ci ildə Birinci dərəcə Dövlət müşaviri dərəcəsinə layiq görülmüşdür. 2019-cu ilin iyul ayında Xələf Xələfov 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif olunub.24 iyul 2023-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin xüsusi tapşırıqlar üzrə nümayəndəsi təyin edilib.Alman və rus dillərini bilir. Evlidir, iki övladı var. Xarici keçidlər Nazir Müavinləri Xələf Xələfov Arxivləşdirilib 2015-02-18 at the Wayback Machine
Yusif Səmədoğlu

Vəkilov Yusif Səməd oğlu (Yusif Səmədoğlu) (25 dekabr 1935, Bakı – 16 avqust 1998, Bakı) — Azərbaycanın xalq yazıçısı, 1958-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin deputatı (1990). Yusif Səmədoğlu 1935-ci il dekabrın 25-də Bakı şəhərində, məşhur Azərbaycan şairi Səməd Vurğunun ailəsində anadan olmuşdur. Əslən Qazax rayonunun Yuxarı Salahlı kəndinin Vəkilovlar soyundandır. Moskvada Yazıçılar İttifaqı nəzdində olan M.Qorki adına Ədəbiyyat İnstitutuna daxil olmuşdur (1953). Həmin İnstitutun IV kursundan ADU-nun Filologiya fakültəsinin beşinci kursuna dəyişilmişdir (1957–1958). "Azərbaycan" jurnalı redaksiyasında ədəbi işçi, nəsr şöbəsinin müdiri (1960–1965), C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında kinostudiyanın ssenari redaksiya heyətinin üzvü (1965–1969), baş redaktoru, "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının direktor müavini (1969–1976), "Ulduz jurnalının baş redaktoru (1976–1987), "Azərbaycan" jurnalının baş redaktoru (1987-ci ildən) vəzifələrində işləmişdir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi katibliyi heyətinə (nəsr üzrə katib) seçilmişdir (1991). "220 saylı otaq" (1960), "Qalaktika" (1973), "Qətl günü" (1987) kitablarının müəllifi olmuşdur.
Yusif Səmədoğlu

26 noyabr 1991-ci ildə təşkil edilən Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının tərkibinə daxil edilmişdir.1998-ci il avqustun 16-da vəfat etmişdir. 20 Yanvar faciəsi ilə bağlı fəaliyyəti 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə, saat 23:30-da keçmiş Sovet İttifaqının qoşun hissələri tərəfindən Bakıda törədilən qırğınlarla bağlı Azadlıq radiosu vasitəsilə dünya ictimaiyyətinə çatdırmışdır. Azərbaycanın xalq şairi Səməd Vurğunun oğludur. Əməkdar mədəniyyət işçisi Xavər Vəkilovanın oğludur. Əməkdar mədəniyyət işçisi Aybəniz Vəkilovanın qardaşıdır. Azərbaycanın xalq şairi Vaqif Səmədoğlunun qardaşıdır. İctimai-siyasi xadim, tarixçi alim, yazıçı, pedaqoq, Mehdixan Vəkilovun qardaşı oğludur. Mükafatları "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 30 iyul 1979 "Şöhrət" ordeni — 19 dekabr 1995 "Azərbaycan Respublikasının xalq yazıçısı" fəxri adı — 23 may 1998 ictimai xadim, xalq yazıçısı Yusif Səmədoğlunun həyat və yaradıcılığına həsr olunan "Deyilənlər gəldi başa" sənədli televiziya filmi çəkilmişdir.
Yusif Səmədoğlu

Filmin Rejissoru Namiq Ağayevdir. Yaddan çıxmış sözlər 220 №-li otaq Saat işləyir Simurq quşu 46-cı ilin oyunları Foto-fantazoiya Bayatı-Şiraz İncə dərəsində yaz çağı Filmoqrafiya Axırıncı maqın sonu (film, 1974) Azərbaycan SSR (film, 1971) Böyük tamaşa (film, 1974) Cəlil Məmmədquluzadə (film, 1966) Çiçək yağışı (film, 1971) Dostluq məşəli (film, 1965) Səməd Vurğun (film, 1966) Foto "Fantaziya" (film, 1970) Göllərin tacı (film, 1966) Qətl günü (film, 1990) Monrealda Azərbaycan günü (film, 1967) Polşada Azərbaycan günləri (film, 1970) Səmt küləyi (film, 1973) Yeddi oğul istərəm... (film, 1970) İsmayıl Umudlu. Vəkiloğulları. Bakı: "QAPP-poliqraf" nəşriyyatı, 2003. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm".
Yusif Səmədoğlu

İsmayıl Umudlu. Salahlı eli. Tarix-etnoqrafiya-insanlar-yurd bilgisi. Bakı, Apostroff nəşriyyatı, 2011, səh 731–733. Xarici keçidlər Yusif Səmədoğlunun qızı: "Papayla sevdiyim oğlandan da danışa bilərdim" Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine Yusif Səmədoğlunun 20 Yanvar gecəsi Azadlıq Radiosuna müsahibəsi Yusif Səmədoğlu — 80 — Lider Tv Online Yusif Səmədoğlunun doğum günüdür Həmçinin bax
Qanun naminə (film, 1968)

Qanun naminə — Yazıçı Süleyman Rəhimov "Mehman" əsəri əsasında Rejissor Muxtar Dadaşovun çəkdiyi film. Kinolentdəki hadisələr 1930-cu illərdə Azərbaycan rayonlarının birində cərəyan edir, o dövrün hüquq-mühafizə orqanlarının gərgin fəaliyyətindən danışır. Rayonların birinə işləməyə gəlmiş prokuror(Bimbolat Vatayev) qatı cinayətlər törədənlərə qarşı mübarizədə öz həyatını qurban verməli olur. Film haqqında Film rejissor Muxtar Dadaşovun bədii kinoda ilk müstəqil işidir. Film yazıçı Süleyman Rəhimovun "Mehman" povestinin motivləri əsasında ekranlaşdırılmışdır.
Vaqif Mustafayev

Vaqif Behbud oğlu Mustafayev (28 avqust 1953, Bakı) — Kinorejissor, ssenarist, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti, Azərbaycan Dövlət mükafatı laueratı, Şöhrət,Şərəf, II dərəcəli "Əmək" ordeni laureatı, Avrasiya Televiziya Akademiyasının I vitse-prezidenti, Avropa Kino Akademiyasının üzvü, professor, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü (2023-cü ildən). Rejissor, ssenarist Vaqif Behbud oğlu Mustafayev 1953-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu, daha sonra Moskvada Ali Rejissorluq və Ssenaristlik kursunun (Eldar Ryazanovun emalatxanası) rejissor bölməsini bitirib. Əmək fəaliyyətinə 1973-cü ildən C. Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında başlayıb və bu günə qədər də davam etdirir. Filmləri bir sıra beynəlxalq festivalda mükafatlar alıb. Dövlət Mükafatı laureatıdır. Yaradıcılığı Vaqif Mustafayev yaradıcılığının ilk illərində "Mozalan" kinojurnalı üçün 50-yə yaxın satirik bədii və sənədli süjetlər çəkib.
Vaqif Mustafayev

MükafatlarıVaqif Mustafayev 2005-ci il Rusiya Milli Kinematoqrafiya Elmləri və İncəsənəti Akademiyasının Qızıl medalı, 12 aprel 2013-cü il Belqrad Filmotekasının "Dünya kinematoqrafiyasına verdiyi töhfələrə görə" mükafatına layiq görülmüşdür. 15 sentyabr 2013-cü il Bolqarıstan "Slavyanska Prikazka" kinofestivalının "Dünya kinosuna verdiyi töhfələrə görə" mükafatına, 27 avqust 2013-cü il kino sənətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə Vaqif Mustafayev Serbiya İncəsənət Akademiyasının fəxri professoru adına layiq görülmüşdür. 6 may 2023-cü ildə Azərbaycan mədəniyyətinin inkişafında xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülmüşdür.22 oktyabrın 2023-cü ildə Vaqif Mustafayevin "Fikrət Əmirov" filmi "VIII Türk Dünyası Sənədli Film Festivalı"nın baş mükafatına layiq görülmüşdür.2023-cü ildə Vaqif Mustafayev həmçinin TÜRKSOY-un "Onur" nişanı ilə mükafatlandırılmışdır. Filmoqrafiya Rejissor kimi Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh.
Vaqif Mustafayev

816. Xarici keçidlər O Üz — Vaqif Mustafayev Ceyhun Mirzəyev haqqında — İşsiz qalmışdı, yazdığım ssenarini ona verdim INTERACT TV | S2E3 — Vaqif Mustafayev Həyat, deyəsən, gözəldir (2022) — Rejissor Vaqif Mustafayevlə müsahibə "Vaqif Mustafayev "Qızıl Orden"lə mükafatlandırıldı" (az.). 23.02.2023 tarixində arxivləşdirilib. "Vaqif Mustafayevin filmi türk dünyasının baş mükafatını qazandı" (az.). tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 15 dekabr 2023.
Alfred Nobel

Nobel Alfred Bernxard (isv. Alfred Bernhard Nobel; 21 oktyabr 1833[…] – 10 dekabr 1896[…], San-Remo, İtaliya) — İsveç mühəndis kimyaçısı. Dinamiti kəşf etmiş, tüstüsüz barıtın tərkibini tapmışdır. Təbiətcə sülhpərvər və ixtiraçı olan isveçli kimyaçı Alfred Nobel dinamiti ixtira etmişdir. Lakin bütün müharibələrə son verəcəyini düşündüyü bu ixtira başqaları tərəfindən son dərəcə ölümcül məhsul kimi görüldü. 1888-ci ildə Alfredin qardaşı Lüdviq vəfat etdiyi zaman, bir fransız qəzeti səhvən Alfredi ölüm taciri adlandıran nekroloq yayımlamışdı. Belə dəhşətli epitafiya ilə tarixdə qalmaq istəməyən Nobel qohumlarını təccübləndirən və məşhur Nobel mükafatlarını təsis edən vəsiyyət qoymuşdur.
Alfred Nobel

Alfred Nobel 21 oktyabr 1833-cü ildə İsveçin Stokholm şəhərində anadan olmuşdur. Alfred Nobel Emmanuel Nobelin 3-cü oğlu olmuşdur. 1842-ci ildə Alfredin 9 yaşı olanda, anası (Andritta Alsell) və qardaşları (Robert və Lüdviq) 5 ili öncə Rusiyanın Peterburq şəhərinə getmiş atası Emmanuelin yanına köçmüşdülər. Növbəti il Alfredin kiçik qardaşı Emil dünyaya gəlmişdi. Memar, inşaatçı və ixtiraçı olan Emmanuel Nobel Peterburqda maşın mağazası açmış və tezliklə müdafiə silahlarının istehsalı ilə bağlı Rusiya hökuməti ilə olan müqavilələr sayəsində böyük uğur qazanmışdı. Atasının uğurları sayəsində Alfred 16 yaşına qədər evdə təhsil almışdı. O, professor N. N. Zinindən kimyanı oyrənməyə başlamışdır.
Alfred Nobel

Baxmayaraq ki, Alfred dinamitin kəşfi ilə məşhurlaşmışdı, əksər insanlar Alfred Nobeli yaxından tanımırdı. O, qeyri-səmimilik və nümayişi xoşlamayan, sakit təbiətli bir adam idi. Onun çox az dostu var idi və heç vaxt ailə həyatı qurmamışdı. Alfred dinamitin məhv edici gücünü bildiyi halda, onun sülh müjdəçisi olduğuna inanırdı. Alfred dünya sülh müdafiəçisi Berta von Sutnerə belə demişdi: "Mənim zavodlarım sənin iclaslarından daha tez müharibəyə son qoya bilər. 2 ordunun 1 saniyədə bir-birini məhv edə biləcəyi gün gəldiyində, bütün sivil dövlətlər müharibədən geri çəkiləcək və öz qoşunlarını təxliyə edəcəklər." Elmi fəaliyyəti Qayıtdıqdan sonra Alfred atasının zavodunda işləməyə başladı. O, 1859-cu ilə, atası müflis olana qədər burada işləmişdir.
Alfred Nobel

Az sonra Alfred 1862-ci ilin yayında nitroqiliserin ilə təcrübələr aparmağa və ilk partlayışlarını həyata keçirməyə başlamışdı. Yalnız bir il sonra (1863, oktyabr) Alfred öz partladıcısı, "Nobel alışqanı" üçün İsveç patenti almışdı. Öz ixtirası vasitəsilə atasına kömək etmək üçün İsveçə qayıdan Alfred Stokholm yaxınlığında yerləşən Helenburqda nitroqliserin istehsal etmək üçün kiçik zavod təsis etdi. Təəssüf ki, nitroqliserinlə işləmək çox çətin və təhlükəlidir. 1864-cü ildə Alfredin zavodu partlamış və bir sıra insan, o cümlədən Alfredin kiçik qardaşı Emil həlak olmuşdu. Partlayış Alfredin qarşısını ala bilmədi və sadəcə 1 ay içərisində o, nitroqliserin istehsal edən digər zavodlar təsis etdi. 1867-ci ildə Alfred yeni və idarəsi daha təhlükəsiz olan dinamit ixtira etmişdi.
Alfred Nobel

Nobel Azərbaycanda Nobel və qardaşları Krım müharibəsinə cəlb olunmuş çar ordusu üçün silah istehsal etməyə başlayırlar. Əvvəlcə Azərbaycana Robert gəlir. O, tüfəng qundağı üçün qoz ağacı (bəzi mənbələrə görə dəmirağac) axtara-axtara Lənkərandan Bakıya gəlir və orada qaynayıb-qarışan bir şəhər görür. Robert Nobel Bakıda neftlə bağlı geniş biznes imkanları görür və qardaşlarını burada şirkət açmağa inandırır. 1875-ci ildə Nobel qardaşları Bakıda "Tovarişestvo Neftyanoqo Proizvodstva Bratyev Nobel" – Nobel Qardaşları şirkətini yaradırlar. Az müddətdə Nobel qardaşları Abşeronun bir sıra neft mədənlərinin sahibi olur, zavodlar alır və xeyli kapitala yiyələnirlər. Lakin Rusiyada proletar inqilabından sonra bolşeviklər Bakı neftinə can atırdılar.
Alfred Nobel

1920-ci ilin aprel ayında onlar Bakıya daxil olur və neft sənayesini milliləşdirirlər. Nobel qardaşlarının milyonları, əlbəttə ki, batmır. Çünki pullar xarici banklara yatırılırdı. Hal-hazırda məhz həmin pullar "Nobel mükafatı" formasında müxtəlif sahədə mühüm kəşf və ixtiraları olan alimlərə təqdim olunur. Nobel mükafatının məbləği təxminən 1.300.000$ (bir milyon üç yüz min ABŞ dolları)-na bərabərdir. Alfred sağlığında sülh görmədi. Kimyaçı və ixtiraçı Alfred Nobel 10 dekabr 1886-cı ildə İtaliyada beyin qanamasından dünyasını dəyişdi.
Alfred Nobel

Bir sıra dəfn xidməti həyata keçirildikdən və Alfred Nobelin cəsədi yandırıldıqdan sonra, onun vəsiyyətnaməsi oxundu. Hər kəs çox təəccüblənmişdi. Vəsiyyətnaməsi Alfred Nobel sağlığında bir neçə vəsiyyətnamə yazmışdı, lakin sonuncusu təxminən ölümündən 1 il əvvəl, 27 noyabr 1885-ci ildə yazılmışdı. Nobel son vəsiyyətində varidatının təxminən 94 faizini "il ərzində bəşəriyyətə böyük töhfələr vermiş şəxslər" üçün 5 mükafatın (fizika, kimya, fiziologiya yaxud tibb, ədəbiyyat və sülh) təsisinə ayırmışdı. Baxmayaraq ki, Nobel vəsiyyətnaməsində mükafatlar üçün çox möhtəşəm planlar teklif etmişdi, vəsiyyətnamə ilə bağlı bir sıra problem yaşandı. Alfred Nobelin qohumları elə təəccüblənmişdilər ki, bir çoxu vəsiyyətnaməyə etiraz etmək istədi. Vəsiyyətnamənin quruluşunda Fransada vəsiyyətnaməyə etiraz etməyə səbəb ola biləcək rəsmi nöqsanlar var idi. Alfredin qanuni yaşayış yerinin hansı ölkə olması naməlum idi. O, 9 yaşına qədər İsveç vətəndaşı olmuşdu, lakin sonralar Rusiya, Fransa və İtaliyada bu ölkələrin vətəndaşı olmadan yaşamışdı.
Alfred Nobel

Nobel ölümündən sonra İsveçdə dəfn edilməsi üçün planlar hazırlamışdı. Vəsiyyətnamə və əmlakın hansı ölkənin qanunları ilə idarə edilməsini yaşadığı yer müəyyənləşdirəcəkdi. Əgər Fransadırsa, vəsiyyətnamə qəbul edilməyə və vergi götürülə bilərdi. Nobel sülh mükafatını Norveç Stortinqinin (Parlamentinin) seçməsini istəmişdi, buna görə də bir çoxları onu vətənpərvər olmamaqda günahlandırdı. Bu mükafatları həyata keçirəcək fond helə də mövcud deyildi və təsis olunmalı idi. Vəsiyyətnamədə bildirilməmişdi ki, ilin qalibi olmayacağı təqdirdə nə edilməlidir. Alfredin vəsiyyətnaməsindəki natamamlıqlar və digər maneələr nəticəsində Nobel fondunun təsisinə və ilk mükafatın təqdim olunmasına qədər maneələrlə dolu 5 il kecmişdi. Həmçinin bax Nobel mükafatı Nobel mükafatı laureatlarının siyahısı Nobel mükafatı laureatı qadınların siyahısı Nobel Mükafatı Muzeyi Xarici keçidlər "Alfred Nobel | Mixail Boltovskinin məqaləsi" Nobel.
Bədr döyüşü

Bədr döyüşü — Müsəlmanların, Məkkəli Müşriklərlə ilk döyüşü. Müsəlmanlar baxımından döyüşün ən əhəmiyyətli səbəbi, Qureyşlilərin özlərini hicrət ə məcbur etmələr və hicrətdən sonra geridə buraxdıqları mallarını yağmalamalarıydı. Məkkəli Qureyşlilər baxımından baxıldığında, müsəlmanların, Məkkəli Qureyşlilərin karvanlarını yağmalamalarıydı, çünki Məkkədəki hər ailənin karvanlarda bir payı var idi. Bu da Məkkəli Qureyşlilər arasında döyüş üçün səbəb meydana gətirməyə kifayət idi. Hicrətdən sonra Müsəlmanlar, geridə buraxdıqları mallarının yağma edilməsinə cavab olaraq Qureyş karvanlarına hücumlar təşkil etdilər. Bu hücumların birində müsəlmanlar, içində min dəvə və beş yüz min dirhəm dəyərində mal olan bir karvanı hədəf almaq istədilər.
Bədr döyüşü

İslam Peyğəmbəri Məhəmməd, bu səfər üçün ordunu topladı. Bədrə gedərkən Ravhâ qəsəbəsində bir quyu yanında namaz qıldı, bu məkanda Məscidi-i B'iri Ravhâ inşa edilmişdir. Toplanan 313 nəfər Peyğəmbər əmrində Bədr yaxınlarına gələrək karvanı gözləməyə başladı. Ancaq karvanın başçısı Əbu Süfyan, Müsəlmanların karvanı gözlədiyini öyrəndi və Məkkəyə xəbər göndərdi. Ayrıca karvanın yolunu da dəyişdirdi.
Bədr döyüşü

Müsəlmanların karvana hücum hazırladığı xəbərini eşidən Məkkəlilər, Əbu Süfyanın təhlükənin atlatıldığını xəbər verən ikinci məktubuna baxmayaraq müsəlmanların üzərinə getməyə qərar verdilər. Məkkəlilər, meydana gətirdikləri 950 nəfərlik qoşunla Bədrə doğru yola çıxdılar. İki ordu qarşı-qarşıya gəlincə, Ərəb döyüşlərində ənənə halına gələn "ər diləmə" (Mübarizə) hadisəsi üçün tərəflər içlərindən üç adam seçdilər. Buna görə, İslam Ordusunda Həmzə, Ubeydə və Əli ilə; Utbə, Ubeydə ibn Haris və Utbə ibn Rabia ilə qarşı-qarşıya gəldi. Hər üç qarşılaşmanı Müsəlmanlar qazandı.
Bədr döyüşü

Ər diləmə hadisəsindən sonra döyüş başladı. Peyğəmbərin döyüşü idarə etməsi üçün Bədr 'ə hakim bir təpədə kölgəlik quruldu, burada Məscidi-i arısı inşa edilmişdir. Toqquşmaların irəliləyən mərhələlərində Məkkəli Qureyşlilər dağılma əlamətləri göstərdi; komandirləri Əbu Cəhil, Abdullah ibn Məsud tərəfindən öldürülüncə də yaxşıca dağıldılar. Döyüş müsəlmanların qələbəsi ilə nəticələndi. Məkkə Müşrikləri Əbu Cəhil daxil 70 ölü 70 əsir buraxıb qaçdılar.
Bədr döyüşü

Müsəlmanlar 14 itki verdilər. Quranda Bədr döyüşü Quran 'da Bədr döyüşüylə əlaqədar olan ayələr belədir: "Zülmə mə’ruz qaldıqlarına görə vuruşanlara (kafirlərə qarşı Allah yolunda döyüşməyə) izin verilmişdir. Allah onlara kömək etməyə, əlbəttə, qadirdir!." "(Ya Rəsulum!) Həqiqətən, siz Bədrdə (düşmənə nisbətən az və) zəif olduğunuz halda, Allah sizə yardım etdi.
Bədr döyüşü

(Allaha) şükür edən olmaq üçün Allahdan qorxun!." " Ey iman gətirənlər! Ehtiyatı əldən verməyib silahınızı götürün və (düşmənə qarşı cihada) ya dəstə-dəstə, ya da hamınız bir yerdə çıxın!" "Əgər siz (Ühüd müharibəsində) yara aldınızsa, o biri (kafir) dəstə də (Bədr müharibəsində) o cür yara aldı. Biz bu günləri (bu hadisələri) insanlar arasında növbə ilə dəyişdiririk ki, Allah iman gətirən şəxsləri (başqalarından) ayırd etsin və içərinizdən şəhidlər (şahidlər) seçsin.
Bədr döyüşü

Allah zülmkarları sevməz! " " Gözləri baxa-baxa ölümə sürüklənirlərmiş kimi, haqq (Bədr vuruşunun vacib olması) bəlli olduqdan sonra belə, onlar yenə də bu barədə səninlə mübahisə edirdilər." " O zaman Allah sizə iki dəstədən birinin (Şamdan qayıdan karvanın və ya Məkkədən çıxıb onların köməyinə gələn Qüreyş əsgərlərinin) sizin olmasını və’d edirdi. Siz silahsız (qüvvətsiz) karvanın sizin olmasını arzu edirdiniz. Allah isə Öz sözləri (bu barədə nazil etdiyi ayə) ilə haqqı (islamı) bərqərar etmək və kafirlərin kökünü kəsmək istəyirdi."
Bədr döyüşü

" (Allah bununla) günahkarların xoşuna gəlməsə də, haqqı (islamı) bərqərar etmək və batili (küfrü) yox etmək istəyirdi." " O zaman siz (dua edərək) Rəbbinizdən kömək diləyirdiniz. (Allah: ) "Mən sizin imdadınıza bir-birinin ardınca gələn min mələklə çataram!" - deyə duanızı qəbul buyurmuşdu. " " Allah bu köməyi sizə yalnız sizin üçün bir müşdə və ürəkləriniz sakit olsun deyə etmişdi.
Bədr döyüşü

Qələbə yalnız Allahdandır. Allah yenilməz qüvvət sahibi, hikmət sahibidir! " "Çap və şiddət qalxana qədər və din tamamilə yalnız Allaha həsr edilənədək onlarla vuruşun. Əgər (küfrdən) əl çəksələr şübhəsiz ki, Allah onların nə etdiklərini görəndir." Həmçinin bax Uhud döyüşü Xəndək döyüşü
İspaniya tarixi

İspaniya tarixi — İspaniyanın keçmişi, Pireney yarımadasında ilk insan kolonializminin yaranmasından bu günə qədər olan dövrünü əhatə edir. İlk sivilizasiyası Pireney yarımadasında insan sivilizasiyasının tarixi 35.000 il əvvələ gedib çıxır. Bu dövrdə Pireney yarımadası Keltlər, Karfagenlər, Finikiyalılar və Yunanlar da daxil olmaqla bir çox qəbilə tərəfindən işğal edildi. Eramızın II əsrində İspaniya Roma Respublikasının bir hissəsi oldu. 410-cu ildə İspaniya bir Qədim germanlar irqi olan Vestqot krallığı əlinə keçdi. Orta əsrlərdəki qarşıdurmalara baxmayaraq, İspaniya Avropanın ən qədim milli dövlətlərindən biridir. İspaniyanın hazırkı sərhədləri XV əsrin sonlarında çəkilmişdi və II Ferdinand və Kastiliyalı I İzabellanın evliliyi ilə tək taxt altında birləşdi. İspaniya XVI əsrdə Avropanın ən güclü dövlətinə çevrildi və bu dövrdən XVIII əsrə qədər Avropa məsələlərində yaxından iştirak etdi.
İspaniya tarixi

İspaniya kralları Avropanın bir çox bölgəsinə yayılan əyalətləri idarə edirdilər. Yenilənən siyasi qərarsızlılıq, siyasətə hərbi müdaxilələr, tez-tez davam edən vətəndaş müharibələri və repressiv hökumətlər, müasir İspaniya tarixini meydana gətirən hadisələr idi. Müsəlmanların ağalığı Miladi VII əsrin sonunda ərəblər uzun müharibələrdən sonra bizanslıları Şimali Afrikadan sıxışdırıb çıxardılar. Vaxtilə Roma ilə Karfagen arasındakı qızğın döyüşlərin meydanı olmuş, dünyaya Yuqurta və Masinissa kimi məşhur sərkərdələr bəxş etmiş Afrika torpağı çətinliklə də olsa, müsəlmanların əlinə keçdi. Bundan sonra ərəblər İspaniyanı fəth etmək fikrinə düşdülər. Onları buna həvəsləndirən yalnız fatehlik eşqi və İslam məmləkətini genişləndirmək arzusu deyildi. Şimali Afrikanın yerli əhalisi olan bərbər tayfaları çox cəsur, qızğın, döyüşkən və temperamentli idilər. Ərəblər bundan ehtiyat edirdilər ki, bərbərlər bir müddət sakit qalsalar, məğlubiyyətin heyfini çıxmaq fikrinə düşüb üsyan qaldırarlar və qələbə müsəlmanların əlindən çıxar. Ona görə də, ərəblər bərbərləri İspaniyanın fəthinə təşviq etməklə, onların başını qatmaq və qan tökməyə, baş kəsməyə olan hərisliklərini müharibə odu ilə söndürmək istəyirdilər.
İspaniya tarixi

İbn Xəldunun qeyd etdiyi kimi, Cəbəlütarix boğazını keçib İspaniyaya qədəm basan ilk müsəlman qoşununun, demək olar ki, tamamilə bərbərlərdən ibarət olması faktı da, məsələyə bu aspektdən baxıldığı təqdirdə təəccüblü deyildir. Qədim dünya tarixindən məlumdur ki, İspaniyanın əsas sakinləri kelt, iber və liqor xalqları idi. Yarımadada Finikiya, Roma və Karfagenə məxsus ərazilər bölünüb müəyyən edilmişdi. Karfagenlilər İspaniyanı fəth etdikdən sonra orada möhtəşəm Karfagen şəhərini saldılar. Eramızdan təqribən 200 il əvvəl Pun müharibələrində Karfagenə qalib gəlmiş Roma bu bərəkətli torpağa sahib oldu və eramızın V əsrinə kimi orada hakimiyyət sürdürdü. Həmin dövrdə imperiyanın ən əhəmiyyətli və abad vilayətlərindən sayılan İspaniyadan Seneka, Lukan, Marsial kimi dahi mütəfəkkirlər, Trayan, Adrian, Mark Avreli və Feodosiy kimi imperatorlar çıxdı. Romanın tərəqqisi İspaniyanın tərəqqisinə şərait yaratdığı kimi, onun süqutu da İspaniyanın tənəzzülünə səbəb oldu. Yarımada yenidən döyüş meydanına çevrildi. Miladi V əsrin əvvəllərində Romanı və Fransanı dağıdaraq gələn vandal, alan və svev tayfaları İspaniyanı da viran qoydular.
İspaniya tarixi

Lakin tezliklə qot tayfaları onları sıxışdırıb yarımadadan çıxardılar və İspaniyaya sahib oldular. VI əsrdən ərəblərin hücumuna kimi keçən dövrdə İspaniyada hakim qüvvə qotlar idi . Qotlar tezliklə yerli latın xalqları ilə qaynayıb-qarışdılar, latın dilini və xristian dinini qəbul etdilər. Məlumdur ki, XIII əsrə kimi İspaniyanın xristian əhalisi içində qotlar üstünlük təşkil edirdilər. Ərəblər onları şimaldakı Asturiya dağlarına tərəf qovduqda qotlar yerli əhali ilə qarışmaları sayəsində yenə öz üstünlüklərini qoruya bildilər. Belə ki, İspaniyanın xristian əhalisi arasında qotların övladı olmaq və "qotların oğlu" ləqəbini daşımaq iftixar sayılırdı. Ərəblərin fəthindən azacıq əvvəl qot və latın əyanları birləşib aristokratik hökumət yaratdılar. Məzlum xalq kütlələrini əzməklə məşğul olan bu qurum xalqın nifrətini qazanmışdı.
İspaniya tarixi

Təbiidir ki, pul və sərvət üzərində qurulmuş bu dövlət möhkəm deyildi və layiqincə düşməndən müdafiə oluna bilməzdi. Həmçinin, hökmdarın seçki ilə təyin edilməsi əyanlar arasında hakimiyyət uğrunda daimi çəkişmələrə və ədavətə səbəb olurdu. Bu ədavət və müharibələr son nəticədə qot dövlətinin zəifləməsini sürətləndirirdi. Ümumi çəkişmələr, daxili müharibələr, xalqın yerli hakimlərdən narazılığı və bu üzdən ərəblərə zəif müqavimət göstərməsi, qoşunda sədaqət və fədakarlıq ruhunun olmaması və s. səbəblər müsəlmanların asan qələbəsini təmin etdi. Hətta iş o yerə çatmışdı ki, yuxarıda göstərilən səbəblər üzündən Əndəlus hakimi Yulian və Sevilya yepiskopu belə, ərəblərə kömək etməkdən çəkinmirdilər. Miladi 711-ci ildə, Əməvi xəlifəsi Vəlid ibn Əbdülməlikin hakimiyyəti dövründə Şimali Afrikada canişinlik edən Musa ibn Nəsir bərbərlərdən təşkil edilmiş 12 min nəfərlik qoşunu İspaniyanın fəthinə göndərdi. Qoşuna Afrikanın müsəlman bərbərlərindən Tariq ibn Ziyad başçılıq edirdi. Müsəlmanlar indi sərkərdə Tariqin adı ilə məşhurlaşmış Cəbəlu't-Tariq boğazını keçib Pireney yarımadasına qədəm basdılar.
İspaniya tarixi

Bu torpağın nemətləri, saf havası, gözəl təbiəti və əsrarəngiz şəhərləri fatehlər ordusunu elə valeh etmişdi ki, Tariq xəlifəyə məktubunda yazırdı: "Bu yerlər havasının saflığına görə Şama, təbiətinin mülayimliyinə görə Yəmənə, gül-çiçək və ətriyyatda Hindistana, əkinin bolluğunda və münbitlikdə Əhvaza, ləl-cəvahiratın bolluğuna görə Çinə, əlverişli limanlarına görə Ədənə bənzəyir". Şimali Afrikanın sahil zolağını fəth etməyə yarım əsr vaxt itirmiş və bərbərlərin vəhşi müqaviməti ilə üzləşmiş ərəblər İspaniyanı da tutarkən, eyni vəziyyət ilə qarşılaşacaqlarını güman edirdilər. Lakin gözlədiklərinin tam əksinə olaraq, İspaniya çox qısa müddətdə, cəmi bir neçə ay ərzində fəth olundu. Müsəlmanlar elə ilk döyüşdəcə qotları darmadağın etdilər. Həmin döyüşdə Sevilya yepiskopu da onlara kömək edirdi. Nəticədə, qot tayfalarının müqaviməti sındırılaraq, sahil zonası müsəlmanların əlinə keçdi. Tariq ibn Ziyadın müvəffəqiyyətini görən Musa ibn Nəsir bu uğurda ona şərik olmaq arzusu ilə 12 min ərəb və 8 min bərbər əsgərindən ibarət qoşun toplayıb İspaniyaya adladı. İslam qoşunu öz yolu boyunca demək olar ki, heç bir ciddi müqavimətlə rastlaşmırdı.
İspaniya tarixi

Hökumətdən narazı olan xalq və bir-biri ilə didişən əyanlar könüllü surətdə fatehlərə tabe olur, hətta bəzən onlara qoşulurdular. İspaniyanın Kordova, Malaqa, Qranada, Toledo kimi iri şəhərləri müqavimətsiz təslim oldu. Paytaxt Toledo şəhərində qot hökmdarlarına məxsus daş-qaşla zinətlənmiş 25 ədəd qiymətli tac müsəlmanların əlinə keçdi. Qot kralı Rodrikin dul arvadı əsir alındı və Musa ibn Nəsirin oğlu onunla evləndi. Ərəblər ispanlara, Şam və Misir əhalisi ilə bir gözdə baxırdılar. Fəth olunan ölkələrdə gözlənilən qanunlar burada da icra olunurdu. Fatehlər yerli xristian əhalinin əmlakına, məbədlərinə toxunmurdular, yerli adət-ənənələr, qanunlar olduğu kimi qalırdı. İspaniyalılara icazə verilirdi ki, mübahisəli məsələlərdə əz hakimlərinə müraciət edib, öz məhkəmələrinin hökmünə əməl etsinlər.
İspaniya tarixi

Bütün bunların müqabilində əhali o zaman üçün çox cüzi sayılan miqdarda cizyə (vergi) verməli idi. Verginin məbləği əyanlar və dövlətlilər üçün bir dinar (15 frank), kasıblar üçün yarım dinar həddində müəyyən edilmişdi. Buna görə də, yerli hakimlərin zülmündən və saysız-hesabsız töycülərdən cana doymuş yoxsullar könüllü surətdə müsəlmanlara təslim olur, hətta İslam dinini qəbul edərək, vergidən azad edilirdilər. Tək-tək yerlərdə ara-sıra müqavimət cəhdləri göstərilsə də, bunların qarşısı tezliklə alındı. Tarixçilərin yazdığına görə, Musa ibn Nəsir İspaniyanı aldıqdan sonra Fransa və Almaniya istiqamətində hərəkət edib Konstantinopola (indiki İstanbul) çatmaq fikrində idi (o zaman Konstantinopol əzəmətli Bizans imperiyasının paytaxtı idi). Lakin xəlifə onu Dəməşqə - öz hüzuruna çağırdı və bu plan yarımçıq qaldı. Əgər Musa öz niyyətini yerinə yetirib, Avropanı fəth edə bilsəydi, bu gün parçalanmış millətlər vahid din bayrağı altında birləşmiş olardılar. Bununla yanaşı, Avropa orta əsrlərin qaranlıq və qorxunc faciələrindən amanda qalardı.
İspaniya tarixi

Aydındır ki, bütün Avropa cəhalət, qardaş qırğını, epidemiyalar, mənasız səlib müharibələri, inkvizisiya caynağında inləyərkən, İspaniya ərəblərin hökranlığı altında firavan, abad və parlaq inkişaf dövrünü yaşayırdı. Vaxtilə zülmət içində nur kimi parlamış İspaniya elmin, mədəniyyətin inkişafı üçün yaradılmış gözəl şəraitə görə İslam dininə borcludur. İspaniyanın siyasi, iqtisadi və mədəni mühitində ərəblərin rolunu müəyyən etmək üçün onların ümumi say nisbətini öyrənmək faydalı olar. Deyildiyi kimi, Pireney yarımadasına daxil olmuş ilk müsəlman ordusu ərəblərlə bərbərlərdən ibarət idi. Sonrakı hərbi dəstələrdə Şam əhalisinin nümayəndələri də iştirak etməyə başladılar. Tarixdən məlumdur ki, erkən orta əsrlərdə İspaniyada elm və mədəniyyətə rəhbərlik ərəblərə məxsus idi, bərbərlər onların təsiri altında qərar tutmuşdular. Ərəblər əhalinin ən üstün (əşraf) təbəqəsi, bərbərlər və yerli xalqlar isə ikinci, üçüncü dərəcəli təbəqə hesab edilirdi. Maraqlıdır ki, İspaniyada bərbər sülalələri hakimiyyətə çatdıqda belə, ərəblər öz ağalıqlarını qoruya bildilər. Ərəblərlə bərbərlərin say nisbətinə gəlincə, bu barədə dəqiq məlumat yoxdur.
İspaniya tarixi

Yalnız belə fərz etmək olar ki, Kordova əmirliyi ərəb xilafətindən ayrıldıqdan sonra İspaniyadakı ərəblər başqa məmləkətlərdən təcrid olundular. Lakin bərbərlər sürətli artım və Şimali Afrika mühacirləri sayəsində çoxalıb kəmiyyət üstünlüyü qazandılar. Müsəlmanlar İspaniyanın yerli xristian əhalisi ilə də qaynayıb-qarışırdılar. Tarixçilərin məlumatına əsasən, İspaniyanın fəthinin elə ilk dövrlərində ərəblər 30 min xristian qadını ilə evlənib, onları öz hərəmxanalarına daxil etdilər (Sevilya qəsrində "Qızlar otağı" adlanan hərəmxana tarixin yadigarıdır). Bundan əlavə, fütuhatın əvvəllərində bəzi əyanlar ərəblərə öz sədaqətlərini göstərmək üçün hər il xəlifə sarayına 100 nəfər xristian qızı göndərirdilər. Ərəblərin ailə qurduqları qadınlar arasında latınlar, iberlər, yunanlar, qotlar və başqaları da var idi. Aydındır ki, bu kütləvi qan qarışması nəticəsində bir neçə onillikdən sonra 700-cü illərin fatehlərindən köklü surətdə fərqlənən yeni qarışıq nəsil meydana gəldi. Miladi 711-ci ildə İspaniyanın fəthindən etibarən 756-ci ilə kimi bu vilayət Əməvi xilafətinə tabe idi, xəlifənin təyin etdiyi əmir oranı idarə edirdi. 756-ci ildə İspaniya xilafətdən ayrılıb müstəqil oldu və Kordova xilafəti adlanmağa başladı.
İspaniya tarixi

Ölkənin paytaxtı da Kordova şəhəri idi. Ərəblərin İspaniyada hakimiyyətindən 300 il keçdikdən sonra onların ehtişam ve şan-şöhrət ulduzu sönməyə başladı. Kordova xilafətini bürümuş çəkişmələr dövlətin qüdrətini sarsıtdı. Bu zaman şimaldakı xristianlar fürsəti qənimət bilib, intiqam almaq fikri ilə həmlələrə başladılar. Ərəblərin fəth etdikləri torpaqları geri almaq (ispanca rekonkista) uğrunda xristianların mübarizəsi X əsrdə gücləndi. İspaniya ərazisindən çıxarılmış xristianların toplandığı Asturiya vilayətində Leon və Kastiliya krallıqları yarandı. XI əsrin ortalarında bu iki krallıq birləşdi. Elə həmin dövrlərdə Navarra, Kataloniya və Araqon dövlətləri birləşib Araqon krallığını meydana gətirdi. XI əsrin sonunda Pireney yarımadasının qərbində Portuqaliya qraflığı meydana gəldi.
İspaniya tarixi

Az sonra bu qraflıq da krallığa çevrildi. Beləliklə, XI əsrin sonlarında İspaniya xəritəsində Kordova xilafətinin ciddi xristian rəqibləri görünməyə başladı. 1085-ci ildə şimallılar güclü həmlə nəticəsində Toledonu ələ keçirdilər. Onlara Kastiliya və Leon kralı VI Alfons başçılıq edirdi. Öz qüvvələri ilə xristianlara müqavimət göstərə bilməyəcəklərini görən İspaniya müsəlmanları Şimali Afrika bərbərlərindən kömək istədilər. Tunis və Mərakeşdə möhkəmlənmiş əl-Murabitun sülaləsi İspaniyaya keçib, Kordova xilafətini dirçəltməyə cəhd etdi. Əl-Murabitilər 1086-cı ildə VI Alfonsu məğlub edərək, rekonkista hərəkatını müvəqqəti dayandırmağa nail oldular. Cəmi yarım əsr sonra onlar siyasət səhnəsinə daxil olmuş yeni sülaləyə - əl-Muvəhhidilərə məğlub oldular.
İspaniya tarixi

Şimali Afrikada hakimiyyəti ələ keçirmiş əl-Muvəhhidilər İspaniyaya hücum edərək, 1145-ci ildə müsəlman vilayətlərini özlərinə tabe etdilər. Lakin bu dövlət xristianlara layiqli müqavimət göstərə bilmədi. Öz saraylarını İbn Tüfeyl, İbn Rüşd kimi parlaq simalarla bəzəsələr də, əl-Muvəhhidilər rekonkista qarşısında aciz qaldılar. Onlar 1212-ci ildə Las-Navas de Tolosa yaxınlığında birləşmiş xristian ordusuna məğlub olaraq İspaniyanı tərk etdilər. Öz aralarında yola getməyən ispan krallıqları ərəblərə qarşı müharibədə düşmənçilikləri kənara qoyub birləşirdilər. Müsəlmanlara qarşı yönəlmiş rekonkista hərəkatında Kastiliya, Araqon, Navarra və Portuqaliya krallıqlarının birləşmiş qüvvələri iştirak edirdi. 1236-cı ildə müsəlmanlar Kordovanı, 1248-ci ildə Sevilyanı, 1229-35-ci illərdə Balear adalarını, 1238-ci ildə Valensiyanı itirdilər. 1262-ci ildə Kadis şəhərini almaqla, xristianlar Atlantik okeanı sahillərinə çıxdılar.
İspaniya tarixi

Müsəlmanların əlində yalnız Qranada əmirliyi qaldı. XIII əsrin sonlarında Nəsrilər sülaləsindən olan İbn əl-Əhmər ləqəbli Muhəmməd əl-Qalib İspaniyanın cənubundakı Qranada şəhərinə çəkilərək əl-Həmra (Alqambra) qəsrini möhkəmləndirdi. O, Kastiliya kralına bac vermək şərti ilə öz nisbi müstəqilliyini qoruya bildi. İki əsr boyu duruş gətirmiş Qranada əmirlərinin sarayında İbn Xəldun və İbn əl-Xətib kimi mütəfəkkirlər xidmət edirdi. 1469-cu ildə Araqon kralı II Ferdinand Kastiliya kraliçası İzabella ilə evləndi. Kastiliya-Araqon krallığı bütün İspaniya ərazisini birləşdirdi. Qranada əmirləri onlara xərac verməkdən imtina etdilər. 1492-ci ildə ispanların güclü həmləsi qarşısında Qranada təslim olub süqut etdi, müsəlmanların Pireney yarımadasındakı son istinadgahı da ələ keçirildi.
İspaniya tarixi

Bununla da, bütün İspaniya ərəblərdən geri alındı və rekonkista hərəkatı xristianların qələbəsi ilə başa çatdı. Müsəlmanlar Qranadanı bu şərtlə təslim etmişdilər ki, onların dininə, dilinə və mülkiyyətinə toxunulmayacaq. Lakin II Ferdinand tezliklə öz vədini pozdu. Müsəlmanlara qarşı kütləvi təqib və əzab dalğası başlandı. Əvvəlcə onları zorla xristianlığı qəbul etməyə məcbur edirdilər. Xristian olmaq istəməyənlər dəhşətli inkvizisiya məhkəməsinə çəkilirdilər. İşgəncələrdən amanda qalmaq naminə dinini dəyişənlər tezliklə aldandıqlarını başa düşürdülər. İnkvizisiya yeni xristianları da qeyri-səmimi və şübhəli elan edib, tonqallarda yandırmağa başladı.
İspaniya tarixi

Kilsə rahiblərinin fətvası ilə qocalı-cavanlı, qadınlı-kişili yüz minlərlə müsəlman qətl olundu. Dominikan ordeninin rahibi Belida bütün müsəlmanları ucdantutma məhv etmək təklifini irəli sürdü. O deyirdi ki, xristianlığı qəbul etmiş şəxslərə də aman verilməməlidir, çünki onların səmimiyəti şübhə altındadır: "Bir halda ki, biz onların qəlblərindəkini bilmirik, onları öldürməliyik ki, Allah özü onları haqq-ədalətlə hesaba çəksin". Rahibin bu fikri keşişlər tərəfindən bəyənildi, amma İspaniya hökuməti müsəlman dövlətlərindən qorxaraq, onu təsdiq etmədi. 1610-cu ildə İspaniya hökuməti bütün müsəlmanlardan tələb etdi ki, ölkəni tərk etsinlər. Naəlac qalan ərəblər köçməyə başladılar. Cəmi bir neçə ay ərzində İspaniyanı bir milyon nəfərdən artıq müsəlman tərk etdi. 1492-1610-cu illər arasında müsəlmanların kütləvi qırğını və mühacirəti nəticəsində İspaniyanın əhalisi üç milyon nəfərə qədər azaldı.
İspaniya tarixi

Ən dəhşətlisi budur ki, ölkəni tərk edən müsəlmanlar yerli əhalinin hücumlarına məruz qalıb öldürülürdülər. Rahib Belida sevinclə bildirirdi ki, hicrət edən müsəlmanların dörddə üç hissəsi yolda həlak olmuşdur. Göstərilən rahib Afrikaya üz tutmuş 140 min nəfərlik müsəlman karvanının 100 min nəfərinin öldürülməsində şəxsən iştirak etmişdi. Həqiqətdə, İspaniyada müsəlmanlar əleyhinə törədilmiş qanlı cinayətlər Müqəddəs Varfolemey gecəsini kölgədə qoyurdu. Ərəblər mədəniyyətdən çox uzaq olan İspaniyaya qədəm basmaqla, onu sivilizasiyanın ən yüksək nöqtəsinə çatdırdılar və səkkiz əsr orada hakimiyyət sürdülər. Ərəblərin gedişi ilə İspaniya sürətlə dəhşətli tənəzzülə uğradı və bu tənəzzülü uzun müddət aradan qaldıra bilmədi. Ərəbləri qovmaqla İspaniya üç milyon mədəni və elmi əhalisini, yüksək inkişaf etmiş əkinçilik, ticarət və sənət sahələrini, elm və ədəbiyyatını itirdi. Vaxtilə bir milyon nəfər əhalisi olmuş Kordovada bu gun cəmi 300 min adam yaşayır.
İspaniya tarixi

Müsəlmanların dövründə 200 min nəfərlik Toledonun əhalisi indi 50 min nəfərdən də azdır. Beləliklə, qətiyyətlə demək olar ki, ispanlar ərəblərə qarşı müharibədə qalib gəlsələr də, böyuk İslam mədəniyyətindən imtina etməklə məğlub olub, cəhalət və gerilik girdabına atıldılar. Ərəblər VIII əsrdə Pireney yarımadasını tutub Burada Kordova xilafətini yaratdılar. Bu xilafət 300 il mövcud olmuşdu. Kordova xilafətinin müsəlman əhalisi mavrlar adlanan ərəblərdən və Şimali Afrikanın bərbər adlanan tayfalarından ibarət idi. Bu dövrdə ərəblər İspaniyanı Əndəlus adlandırırdılar. Əndəlus İspaniyanın cənubunda tarixi vilayət idi. Burada əkinçilik, sənətkarlıq inkişaf etmişdi.
İspaniya tarixi

Ərəblər buraya xurma, çəltik, şəkər qamışı, nar, tut və s. gətirmişdilər. Əkinçilikdə süni suvarmadan istifadə edilirdi. Sənətkarlıq və ticarətin inkişafı şəhərlərin yaranması və genişlənməsinə səbəb oldu. Kordova şəhəri həm sənətkarlıq və ticarət. mərkəzi, həm də xilafətin paytaxtı idi. Burada mədəniyyət də inkişaf etmişdi. Kordovada Əmir kitabxanası (400 min kitab var idi) və Universiteti daha çox məşhur idi. Müsəlman memarlığının ən gözəl nümunələri Qranada hakimlərinin Əlhambra sarayı - Qırmızı saray (XIII-XV əsrlər), Seviliyada Əlkəsar saray-qalası (XII əsr) və Kordova məscidi idi. XVII əsr tarixi XVII əsrdə İspaniya Qərbi Avropanın ikinci dərəcəli ölkələrindən biri idi. Habsburqlar sülaləsinin sonuncu hökmdarları olan III Filipp /1598-1621/, IV Filipp /1621-1665/, II Karl /1665-1700/ kral hakimiyyətinin nüfuzunu ancaq zahirən saxlaya bilirdilər. Eskoralın zahiri təmtərağı, soyuq saray mərasimləri ispan krallarının ölkənin həqiqi hakimləri olmadıqlarını ört-basdır edə bilmirdi.
İspaniya tarixi

İspan kral hakimiyyətinin gücsüzlüyünə, zəifliyinə dövrün ədəbiyyatında dönə-dönə işarə edilmişdir. Şair Vilyamediyanın aşağıdakı sözləri bu baxımdan çox səciyyəvidir: "Bizim qüdrətli bir kralımız var, onun qarşısında dünya tir-tir əsir. Xoş xasiyyətlidir, ancaq şəkildə qorxuludur. Bu, ancaq bulud kölgəsidir." Kral hakimiyyətinin zəifliyinə, gücsüzlüyünə bədii ədəbiyyatda müxtəlif şəkillərdə aydın işarələr edilmişdir. Bunun əsas səbəbi o idi ki, İspaniyada mütləqiyyət hakimiyyət qarşısında duran, tarixi vəzifəni layiqincə yerinə yetirməmiş, feodal özbaşınalığı və məhəlləçiliyinə son qoya bilməmişdir. İspan millətinin formalaşmasında, iqtisadi və mədəni sahələrdə xalqın qüvvələrinin birləşdirilməsində Fransada və İngiltərədə olduğu qədər mütərəqqi rol oynamamışdır. Burada mütləqiyyət öz vəzifəsini ancaq çox məhdud ölçüdə yerinə yetirir.
İspaniya tarixi

Kral hakimiyyəti feodalları ancaq qismən məhdudlaşdırır, dini rıtsarlıq ordenini özünə tabe edib, onların geniş torpaqlarını müsadirə yolu ilə ələ keçirir. Hələ XV əsrdə kral hakimiyyəti Kastiliya və Avropa şəhərlərinin ittifaqını təşkil edir, bu ittifaqa əsaslanaraq müharibələr aparmaqda, pul kəsməkdə iri feodalların müstəqilliyini bir qədər məhdudlaşdırır, onların qala-qəsrlərini yerlə yeksan edir, ayrı-ayrı feodalların dövlət içərisində dövlətə çevrilməsinin qarşısını alır. Lakin ispan mütləqiyyətinin fəaliyyəti bununla qurtarır. Burada IV Henrix, kardinal Rişelye, XIV Lüdovik kimi dövlət rəhbərlərinin olmaması acı nəticələrə gətirib çıxarır, İngiltərə və Fransada kral hakimiyyəti daxili təsərrüfatın, sənayenin, ticarətin, kənd təsərrüfatının inkişafına qayğı göstərirsə, ölkənin iqtisadi artımına səbəb olursa, İspaniyada kral hakimiyyəti iri feodalların təsirindən qurtara bilmir, xarici ticarət sahəsində yanlış siyasət yeridir, xarici malların idxalına geniş şərait və imkan yaradır, bununla da ölkənin istehsalına ağır zərbə vurur. Digər tərəfdən Amerika koloniyalarından axıb gələn qızıl bu prosesi daha da sürətləndirir. Amerika qızılının heç vaxt qurtarmayacağını düşünərək hər şeyi xaricdən qızılla alırdılar. Xaricdən İspaniyaya müxtəlif mallar gəlir, İspaniyanın qızılları isə xaricə axırdı. Bunun nəticəsində daxili istehsal get-gedə zəifləyirdi.
İspaniya tarixi

Amerikadan qızıl gəlməsi dayananda xaricdən mal almaq üçün bir şey olmayanda öz ehtiyat mənbələrinə müraciət etməli olurdular. Elə bu vaxt məlum oldu ki, İspaniyanın təsərrüfatı dağılmışdır. Kənd təsərrüfatı, sənaye bərbad haldadır. Bütün ispan flotunun, başqa sözlə "Məğlubedilməz Armada"nın 1588-ci ildə İngil-tərə sahillərində darmadağın edilməsi və məhv olması isə ölkənin hərbi qüdrətini sarsıtdı. Keçmiş İspan müs-təmləkələrində narahatlıqlar, üsyanlar başladı. Hollandiya və Portuqaliya İspaniyadan ayrıldı. Müharibələr yeni-yeni bəlalar gətirirdi. Əhalinin sayı ciddi şəkildə azaldı.
İspaniya tarixi

Bütöv yaşayış məntəqələri yox oldu. Yeni Kastiliya və Toledoda iki yüz, Köhnə Kastiliyada üç yüz kənd xəritədən silindi. Ölkə əhalisinin sayı XVI əsrin sonunda XVII əsrin ortalarına qədər iki milyondan çox azaldı. İstehsal özü də böhran keçirirdi. Məsələn, təkcə Sevilyada istehsal on dəfə azalmışdı. Kral hakimiyyətinin və kilsənin himayəçiliyi ilə zadəganlığın həyata keçirdiyi sosial və milli zülm bir sıra xalq üsyanlarına gətirib çıxardı. Bu üsyanlardan ən böyüyü morisklərin üsyanı idi. İspan inkvizisiyasının çirkin siyasətinə, eybəcər təqiblərinə qarşı xalq etirazının ifadəsi olan bu üsyan Kalderonun "Ölümdən sonra sevgi" dramında əks etdirilmişdir. Katolik kilsəsi İspaniyada xalq kütlələrinin mənəvi cəhətdən əsarətdə saxlanılması işində irtica qüvvələrinin əsas silahı idi. O, özünün məhkəmələri, təqibləri ilə xalqın etiraz səsini amansızcasına əzirdi.
İspaniya tarixi

Yezuitlər vətəni olan İspaniyada inkvizisiya qəddar bir vəhşiliklə hökm sürürdü. XVI, XVII, XVIII əsrlər müddətində inkvizisiya tonqallarında 30 min adam yandırılmış, 300 minə qədər adam isə həbsxanalarda məhv edilmişdir. Məhkəməsiz, həbsxanasız, tonqalsız mənə-vi cəhətdən şikəst edilən adamların isə sayı-hesabı yox idi. İspan katolik kilsəsi Roma papalığının dini siyasətini sədaqətlə həyata keçirən əsas qüvvə idi. XVII əsrdə İspaniyada hə beşinci-altıncı ispan keşiş, yaxud rahib paltarı geyirdi. Cəmi altı milyon əhalisi olan bu ölkədə bir milyon iki yüz min nəfər keşiş, rahib və rahibə var idi. İspaniyada katolik kilsəsinin fəaliyyətinin belə geniş şəkil almasının, xalq şüuruna hakim kəsilməsinin öz tarixi səbəbləri var idi. Məsələ burasındadır ki, ərəblərə qarşı mübarizə dövründə mühüm rol oynayan, böyük nüfuz qazanan ispan katolik kilsəsi sonralar da öz mövqeyini saxlamaq üçün dəridən-qabıqdan çıxmış, bu yolda heç bir cinayətdən, qəddarlıqdan çəkinməmişdir. Ölkənin daxili vəziyyəti də bunun üçün əlverişli şərait yaratmışdır. Təsərrüfatın dağılması, siyasi pərakəndəlik, anarxiya və özbaşınalıq, kral hakimiyyətinin və zadəganlığının xalq üsyanlarından qorxması feodal-katolik irticasının geniş əl-qol açmasının əsas baisi idi. Müasir tarix İspaniyada burjua-demokratik inqilabı İnqilabın birinci və ikinci mərhələsi Xalq kütlələrini öz nəzarətləri altında saxlamaq üçün respublika tərəfdarı olan partiyalar, o cümlədən sosialistlər 1930-cu ilin avqustun 17-də San Sabestyanda birgə hərəkat haqqında pakt imzaladılar.12 nəfərdən ibarət inqilabi komitə təşkil edildi. Pakta görə çevriliş dinc formada olmalı idi. Lakin son dəqiqələrdə qanlı xarakter aldı. Xaki (Araqon) qarnizonunun əsgərləri çıxışlarının dayandırıldığından xəbər tutmadan üsyan qaldırdılar və məğlubiyyətə uğradılar.
İspaniya tarixi

Üsyanın təşkilatçıları güllələndilər. Bir neçəsi isə həbs edildi. 137 1931-ci ilin aprelin 12-də bələdiyyə idarələrinə seçkilərdə respublika tərəfdarları 49 əyalətdən 45-də əksəriyyət qazandılar. Ölkədə inqilab dinc yolla qalib gəldi. Ordu və polis silah işlətməyə cəsarət etmədi. XIII Alfons xaricə qaçdı. 1931-ci il aprelin 14-də İspaniya respublika elan olundu. Hakimiyyət inqilabi komitənin əlinə keçdi və o, özünü müvəqqəti hökumət elan etdi.
İspaniya tarixi

Onun tərkibinə keçmiş monarxistlər, liberal burjua nümayəndələri və üç sosialist (Larqo Kabalero, Prietto, de los Rios) daxil oldu. Hökumətin başçısı katolik Alkala Samora oldu. Onun əsas məqsədi inqilabın qarşısını almaq və respublikanın mühafizəkar xarakterini təmin etmək idi. Yeni qurulmuş respublika qarşısında mürəkkəb vəzifələr dururdu. İspaniya geridə qalmış aqrar ölkə idi. 2% mülkədar 67% torpağa, 86% kəndlilər isə cəmi 15% torpağa sahib idilər. Feodal qaydaları saxlanılırdı. Mülkədar, kilsə və dövlət qarşısında mükəlləfiyyətlər əsaslı aqrar islahat keçirilməsini zəruri edirdi. Milli məsələnin həll edilməsi də vacib idi. İspaniyada əsasən 4 millət – ispanlar, katalonlar, basklar, qalisiylər yaşayırdılar.
İspaniya tarixi

İspanlardan başqa onlardan üçünün yaşadığı ərazi İspaniya ərazisinin 15.6 %-ni təşkil edirdi. Onlar ərazi muxtariyyəti tələb edirdilər. Onların sayı 6 milyondan çox idi. Kilsə də problem idi. Kilsə kapitalı dəmiryolu, dəniz nəqliyyatı və tramvay kompaniyasına qoyulmuşdu. Ölkədə 67 min kilsə, 200 min keşiş, rahib, rahibə, 4,5 min monastır fəaliyyət göstərirdi. Kilsə məktəblərində 700 min şagird oxuyurdu. İspaniyada xarici – ingilis, fransız, Kanada, Amerika, alman, italyan, Belçika kapitalı ağalıq edirdi. Ordu və donanma mülkədarlar və iri kapitalistlərin əlində idi. Müasir silahlar az idi. 138 Fəhlə sinfinin vəziyyətinin yaxşılaşması vacib idi, Avropanın digər ölkələri ilə müqayisədə onlar daha az əmək haqqı alırdılar. İnqilabın 1931-1933-cü illəri əhatə edən birinci mərhələsi tarixdə respublikaçılar və sosialistlər dövrü adlandırılır.
İspaniya tarixi

Yeni hökumət və kortes burjua-demokratik inqilabının birinci mərhələsində (1931-1933-cü illər) bir sıra demokratik dəyişikliklər həyata keçirdi. 1931-ci ilin dekabrın 9-da burjuademokratik konstitusiya qəbul edildi, demokratik azadlıqlar verildi. Kataloniya muxtariyyət aldı. Aqrar islahat institutu yaradıldı. Ölkənin mərkəz, Cənub və Cənub-qərb vilayətlərində sakitləşdirici aqrar islahat keçirildi. Lakin bütün bunlar ardıcıl deyildi. Hökumət kilsənin dövlətdən ayrılması, yezuitlar ordeninin fəaliyyətinin qadağan edilməsi barədə də dekrat verdi. Orduda zabit və generalların sayı bir qədər azaldıldı.
İspaniya tarixi

Lakin yenə də irticanın maddi gücü sarsılmaz qalmışdı. Mülkədar torpağı qalmaqda idi, onlar orduya nəzarət edirdilər, monarxistlər dövlət aparatında çalışırdılar, kilsə öz sərvətini saxlayırdı. Konstitusiyanın təsdiqindən sonra Alkala Samora ölkənin prezidenti seçildi, baş nazir isə sol respublikaçılar partiyasının lideri Manuel Asanya təyin edildi. Hökumətin siyasəti dəyişmədi. Almaniyada faşist diktaturasının qurulması irticaçıları daha da fəallaşdırdı. Onlar xalq kütlələrinin hökumətdən narazılığından istifadə edərək 1933-cü ilin noyabrın 19-da keçirilən seçkilərdə qələbə qazandılar. Bununla da inqilabın 1933-1936-cı illəri əhatə edən ikinci mərhələsi başlandı. Seçkilərdən sonra hakimiyyətə mülkədarla blokda olan iri burjuaziyanın sağ partiyaları gəldilər.
İspaniya tarixi

Yeni hökumət din, Vətən, ailə, mülkiyyət və qayda-qanunun qorunmasını tələb edirdi. Faşistpərəst A.Merrusun başçılığı ilə 1933-cü ilin dekabrında təşkil olunmuş “Sağ mərkəz” hökumət zəhmətkeşlərə verilmiş bütün hüquqları ləğv etdi. Aqrar islahatın həyata 139 keçirilməsi dayandırıldı. Kortes rejimə qarşı çıxanlara qarşı ölüm cəzası verilməsi haqqında qanun verdi. A.Merrus hökuməti etimad qazanmadığı üçün istefaya getdi. Oktyabrın 9-da radikal D.Martines Barrio yeni koalisiyalı hökumət qurdu. 1934-cü ildə ölkədə 1,5 milyona yaxın işsiz var idi. Ona görədə bu hökumətin fəaliyyəti İspaniya tarixində «Qara ikiillik» və ya «əksislahat respublikası» kimi qiym ətləndirilmişdi.Faşist təşkilatları fəallaşdı. 1931-ci ilin sonlarında «Nasional-sindikalist hücum xuntası» («Xons» partiyası) yaradıldı.
İspaniya tarixi

1933-cü ilin oktyabrında isə keçmiş diktatorun oğlu Xose Antonio Primo de Rivera Almaniyadakı faşist partiyası tipində«İspaniya falanqası» partiyasını təşkil etdi. Falanqaçılar 27 maddə dən ibarət qəbul etdikləri proqramda İspaniyada millətin birliyin xidmət edən Milli-sindikalist dövlət yaradılmasını, ispanların, ailə, bələdiyyə və həmkarlar təşkilatlarının vasitəsi ilə dövlət həyatında iştirak etmələrini, siyasi partiyalar və bələdiyyələr sisteminin ləğv edilməsini, kilsənin ölkənin yeniləşdirilməsi işinə cəlb edilməsini tələb edirdilər. Kapitalizm tənqid olunurdu. Proqramda ispanların dini və hərbi ruhu əks olunmuşdu. 1934-cü ilin fevralında onlar vahid «İspan falanqası və xons» partiyasında birləşdilər. Partiyanın əsas şüarları «vətən birliyi», «birbaşa hərəkət», «antikommunizm və antiimperializm» idi. Bu mərhələdə mürtəce qüvvələrin fəaliyyəti gücləndi. 1932-ci ilin sonunda yaradılmış İspaniya sağ muxtariyyət hüquqları konfederasiyasının (SEDA) 3 nümayəndəsi 1934-cü ilin oktyabrın 4-də hökumətin tərkibinə daxil oldu.