LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Osmanlı qoşunları Təbrizə daxil olduqdan sonra isə bütün yolları bağlamaqla şəhərə ərzaq gətirilməsinə yol verilməsin. Beləliklə, onlar belə hesab edirdilər ki, aclıq Osmanlı qoşunlarını Təbrizi tərk etməyə və geri çəkilməyə məcbur edər. İsgəndər bəy Münşi yazır ki, "bu daha ağıllı təklif əmirlərin əksəriyyəti tərəfindən bəyənilmədi." Bunun müqabilində şurada müharibə etmək tərəfdarı olan gənc qızılbaşlar üstünlük təşkil etdi. Onlar israr edirdilər ki, Təbrizdə özünü, öz ailəsini qorumağa və şəhəri müdafiə etməyə qadir olan təqribən 50 min gənc adam vardır. Onların fikrincə, Təbrizin küçələrində maneələr qurmaq və düşməni şəhərə buraxmamaq lazımdır. Təbrizlilərə xüsusi fərmanla təklif edildi ki, öz yerlərində qalsınlar və şəhəri düşmənlərdən müdafiə etməyə hazırlaşsınlar.Onlara vəd edilirdi ki, qızılbaş qoşunları düşmənə arxadan zərbələr endirməklə bütün vasitələrlə şəhərlilərə kömək edəcəklər. Bundan sonra, Təbriz hakimi vəzifəsində qardaşı Əliqulu xanı əvəz edən Hüseynqulu xan Ustaclıya kömək etmək üçün Pirqeyb xan Ustaclı və Mehdiqulu xan Şamlı min nəfərlik qızılbaş dəstəsi ilə Təbrizə göndərildilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Onlara "küçələrdə maneələr qurmaq, əhalini maneələr yaratmağa cəlb etmək, təbrizlilərdən kiminsə öz ailəsini şəhərdən çıxarmasına yol verməmək, belə ev sahibini edam, əmlakını isə qarət etmək" əmri verilmişdi. İsgəndər bəy Münşi yazır ki, "şəhərin məhəllələri bölüşdürülmüşdü və hər bir sahənin müdafiəsi həmin məhəllədən olan pəhləvanlardan birinə tapşırılmışdı. Hər bir maneəyə başçılıq etmək təcrübəli şəxslərə, qızılbaşlardan olan etibarlı şəxsə tapşırılmışdı." Sufiyan yaxınlığında qızılbaşların Təbrizdə Osmanlı qoşunları ilə ilk toqquşması 1585-ci il sentyabrın 18-də baş vermişdi. Sonrakı gün Osman paşa qoşun saxladığı ərazidən qayıdaraq Təbrizin şimalından axan Acısu çayının keçidinə yaxınlaşdı. Osmanlı ordusunu Maqsud bəy Zülqədər müşayiət edirdi.Əldə olunan məlumatlara görə, Maqsud bəyin türklərin göstərişi ilə Təbriz əyanlarına yazdığı məktubda, öz həyatlarını hifz etmək istədikləri təqdirdə Osmanlı sultanına itaət etməyə çağırmışdı. Qəti tələbinə cavab almayan Osman paşa sentyabrın 20-də Təbrizə qarşı hərbi əməliyyatlara başladı. Əsasən müdafiəsiz qalmış Təbriz sultanın çoxsaylı nizami ordusuna qarşı uğurla müdafiə olunmaq iqtidarında ola bilməzdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Şəhər ələ keçirildi. Lakin düşmən, Təbrizi müdafiə edən sakinlərin Osmanlılara ilk döyüşlərdə göstərdikləri cəsarət və igidliklərinə görə şəhəri dərhal tuta bilmədi. Diyarbəkir hakimi Ciğaloğlunun başçılığı altında 7–8 min nəfərlik ilk dəstə "Dəvə çarvadarları" küçəsi ilə şəhərə daxil oldu.Qazi Əhmədin xəbər verdiyi kimi, şəhər maneələrinə qarşı Osmanlıların ilk hücumu onlara müvəfəqiyyət gətirə bilmədi. 170 nəfər itirən türklər şəhərdən kənardakı çıxış mövqelərinə geri çəkildilər. Ertəsi gün səhər, Osmanlı artilleriyasının atəşə tutduğu maneələr axşama yaxın məhv edildi. Osmanlı qoşunları küçə döyüşləri apararaq Təbrizə daxil oldular və Sahibabad meydanına qədər irəlilədilər. Bundan sonra müqavimət göstərməyin mənasız olduğunu görən Pirqeyb xan və Hüseynqulu sultan özlərinin dəstəsi ilə şəhəri tərk edərək şah qərargahı ilə birləşdilər. Təbrizlilər daha bir müddət inadla müqavimət göstərdilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Bir çox sakinlər özlərinin əşya və ləvazimatını əvvəlcədən torpağa basdırdılar. Xilas olmaq ümidi ilə ailələrini də götürüb piyada Təbriz ətrafındakı Sürxab dağında yerləşən qızılbaş düşərgəsinə getdilər. Şəhər əyanları özlərini və əmlaklarını talandan qorumaq üçün qazi Kamran bəy Əvhədinin, şeyxülislam Mövlana Məhəmməd Əlinin və digər şəxslərib daxil olduğu nümayəndə heyətini Osman paşanın yanına göndərdilər. Lakin bu, əhalini kütləvi qarət və talanlardan xilas edə bilmədi. Oruc bəy yazır ki, "şəhərlilərin müqavimətindən qəzəblənmiş Osman paşa, Təbrizi qarət etmək üçün öz əsgərlərinin sərəncamına verdi." Qazi Əhməd yazır: "Yeniçərilər heyətləri, evləri gəzir və əllərinə keçənin hamısını götürürdülər." Təbrizin bir çox binaları dağıdıldı, məscidlət istilaçılar tərəfindən daş qalığına çevrildi. Salnaməçi qeyd edir ki, "şiə ilahiyyatçılarının, mahir xəttatların əli ilə yazılmış çoxlu kitablar məhv edildi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Osmanlılar ən böyük Təbriz bazarı olan Qeysəriyyə bazarının saysız-hesabsız mallarını qarət etdilər, bazarı isə yandırdılar." Osman paşa Təbrizi tutduqdan sonra məşhur "Həşt-Behişt" sarayının yaxınlıqlarında qala tikdirmək qərarına gəldi. İsgəndər bəy Münşi göstərir ki, gecələr "qara camaat və pozğun ünsürlər" dəstəsi Osmanlıların çadırlarına hücum edir, ordunu qarət edir və öldürür, özlərini Osmanlılatın tikdiyi qalaya yetişdirib onların gündüz tikdiklərini gecələr məhv edirdilər. Osmanlılar sakinlərin müqavimətini qırmaq üçün Təbrizdə təqib və qətl üsuli-idarəsi yaratdılar. Əhali gündüzlər küçəyə çıxmağa cəsarət etmir və etirazlarını yalnız gecələr ifadə edə bilirdilər. Lakin təbrizlilər ağır şəraitə baxmayaraq istilaçılarla mübarizəni dayandırmırdılar.Təbriz hamamlarından birində Osmanlı zabiti öldürüldü. Bu barədə paşaya məlumat çatanda o, qəzəbləndi və qoşunlarına əmr etdi ki, şəhər əhalisini kütləvi surətdə məhv etsinlər. Osmanlı əsgərləri Təbrizin küçələrini axtarır, qarşılarına çıxanları qətlə yetirirdilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Onlar şəhərlilərin evlərinə daxil olur, əhalinin əmlakını qarət edir, kişiləri öldürür, çoxlu qadın və uşaqları isə əsir və qul kimi aparırdılar. Müxtəlif mənbələrdən alınmış ziddiyyətli məlumatlara görə, bir gün ərzində qırğın qurbanlarının sayı 15–20 min nəfərə çatmışdı. Təbriz Osmanlı istilası zamanı İslam şəhərləri arasında ən gözəl, əhalisi sıx və abad bir şəhərdən əhalinin tərk etdiyi, yarımdağıdılmış, əlverişsiz bir şəhərə çevrildi. Türk tarixçilərinin məlumatlarına görə, müdafiə olunduğu ilk üç gün ərzində Təbriz əvvəlki 300 illik tarixindən daha çox zərər çəkmişdi.Osman paşa Təbrizdə bir aydan bir qədər çox qaldı. Osmanlı qoşunlarını tələsik surətdə şəhərdən çıxmağa vadar edən səbəblər az deyildi. Böyük Osmanlı ordusunun ərzağı yox idi. Oktyabr ayının sonu idi. Yaxınlaşmaqda olan qış vəziyyətin yaxşılaşacağını vəd etmirdi. Ordu çətinliklərin daha da artacağını güman edirdi. Cəza tədbirlərinə baxmayaraq təbrizlilərin ara verməyən mübarizəsi, şəhər ətrafında yerləşdirilmiş düşmən hissələrinə qızılbaş qoşunlarının dəfələrlə etdikləri hücumlar istilaçıların mənəvi ruhuna ciddi zərbə endirmişdi.Təbrizin süqutundan sonra Üzümlüdəki şah qoşunları qərargahında qərara alındı ki, təbrizlilərin mübarizəsinə kömək etmək məqsədilə, düşmənin şəhər ətrafında yerləşmiş canlı qüvvəsinə bir sıra təsirli zərbələr endirilsin və ona dinclik verilməsin.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Osmanlı üzərinə öncə hücum edən qorçubaşı Qulu bəy Əfşar oldu. O, qızılbaş dəstəsi ilə Fəxusfənc çayını keçərək Təbrizə yaxınlaşdı. Osman paşa Cığaloğlunu ona qarşı göndərdi. Qulu bəyin göndərdiyi ön dəstə qəsdən geri çəkilmə manevri ilə Cığaloğlunun qoşunlarını öz arxasınca, Qulu bəyin hədəfdə duran əsas qüvvələrinə tərəf gətirdi. Öz ordusunu artilleriyanın köməyindən məhrum etmiş Cığaloğlu, qızılbaş süvarisini sarsıdıcı hücumuna məruz qaldı. Türklər hücumun qarşısını ala bilməyib qaçmağa başladılar. Qızılbaşlar iki minə yaxın osmanlı ordusunu məhv etdilər. Cığaloğlu isə xilas ola bildi.Bir neçə gündən sonra Həmzə Mirzə osmanlıların üzərinə hücum etdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Qaraman hakimi Murad paşa və Diyarbəkir hakimi Mehmed paşanın başçılığı ilə ona qarşı qoşun hissələri göndərildi. Döyüş yenə də Fəxusfənc çayının sahilində baş verdi. Şahrux xan Həmzə Mirzənin əmri ilə düşmən mərkəzinin arxasına keçdikdən sonra, döyüş qızılbaşın qələbəsi ilə başa çatdı. Düşmən dəstələri sayca üstün olmalarına baxmayaraq, ayrı-ayrı salındı və Osmanlılar tələsik geri çəkilməyə başladılar. Hər iki Osmanlı sərkərdəsi – Murad paşa və Mehmed paşa qızılbaşlara əsir düşdü. Mehmed paşa tezliklə xəsarət aldığı üçün vəfat etdi. Bu döyüşdə iştirak etmiş Oruc bəyin məlumatına görə, döyüş zamanı Trabzon paşası və bir sıra digər Osmanlı sərkərdələri həlak olmuşdular. Qızılbaş qoşunları düşməni türkləri əsas qüvvələrinin Çərəndabdakı düşərgəsinə qədər təqib etdilər.Özlərinin böyük olmayan qüvvələrinə baxmayaraq, qızılbaşlar düşmənin əziyyətini xeyli artır, ona dinclik vermirdilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Bunlar hər biri son nəticədə Osmanlı hərbi rəhbərliyini geri qaytarmaq üçün tələsməyə vadar etdilər. Osman paşanın ağır xəstələnməsi və vəfatı ilə əlaqədar olaraq Cığaloğlu Sinan paşa Osmnalı qoşunlarının baş sərkərdəsi təyin edildi. Getməzdən əvvəl Osmanlıların Təbrizdə tikmiş olduqları qalada birillik döyüş sursatı və ərzaqla Cəfər paşanın başçılığı altında yeddi min nəfərlik hərbi hissə yerləşirdi. Oktyabrın 29-da Osmanlı qoşunları özlərinin Çərəndabdakı baş düşərgələrini tərk etdilər və geriyə yola düşdülər. Həmzə Mirzə geri çəkiləm düşmənin arxasınca hərəkət etdi və onun arxada qalan hissələrinə Şənbi-Qazanda çatdı. Baş vermiş döyüşdə Osmnalılar böyük itkiyə məruz qaldılar. Həmzə Mirzə Təsuca qədər düşmənin ardınca gedərək ona tez-tez gözlənilməz zərbələr endirdi.Təbrizə qayıdan Həmzə Mirzə, Təbrizi çox pis halda gördü. İsgəndər bəy Münşi Təbrizi belə təsvir edir: "Zər və mavi rənglə bəzədilmiş bütün evlər, şəkillər çəkilmiş qapılar və pəncərələr çıxarılmış, oduncaq əvəzinə işlədilmişdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Öz gözəl bağları ilə məşhur olan şəhərdə ağac qalmamışdı, hamısını kəsib yandırmaq üçün qala hərbi hissəsinə göndərmişdilər. Çoxminli yaraşıqlı binalardan, orta təbəqədən olan adamın yaşaması üçün yararlı olan bir ev belə salamat qalmamışdı. Dükanlar, kaşılarla işlənmiş ikimərtəbəli evlər, hamamlar xarabalığa dönmüşdü… Hər yerdə — küçələrdə, bazarlarda, evlərdə öldürülmüş təbrizlilərin meyitləri qalmışdı. Gediş-gəlişli kefli-əyləncəli şəhər olan Təbriz, ölü şəhər kimi görünürdü. Bütün bunlara bir dəfə baxmaqla dəhşətdən ürək sıxılırdı. "Qızılbaşların şəhərə daxil olduğundan xəbər tutan əhali şəhərə qayıtmağa və qoşunlarla birlikdə Təbrizi cəsədlərdən təmizləməyə, evləri təmir etməyə, yaşayışı qaydaya salmağa başladı. 1585–1586-cı ilin qışını şahın saray əhli Təbrizdə keçirdi. Səfəvi hərbi rəhbərliyi başa düşürdü ki, Təbrizdəki Osmanlı hərbi hissəsi ciddi təhlükə təşkil edir və ölkədə gələcək Osmanlı hökmranlığının dayaq məntəqəsidir.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Buna görə də, Həmzə Mirzə ona sadiq olan əmirlərlə birlikdə qalanı almaa üçün bir sıra inadlı, lakin son nəticədə uğursuz cəhdlər etdi. Qızılbaşların topları yox dərəcəsində idi. Bunlarsız isə qalaya hücum etmək çətin idi. Onların əlində olan yeganə top Göyərçinlik qalasından Təbrizə gətirilmişdi. Bu topun köməyilə bürclərdən birinin xeyli hissəsi dağıdılmışdı. Lakin türklər qəfil həmlə ilə qızılbaşları topdan uzaqlaşdırdılar və topu çəlikib qalaya apardılar. Yeni topu hazırlamağa iki ay sərf olundu. Lakin keyfiyyətinin pisliyinə görə nə birinci, nə də ikinci top istifadəyə yararlı olmadı. Qala uğrunda döyüşlərdə qızılbaşlar özlərinin ən qabiliyyətli sərkərdələrindən birini – zülqədər tayfasının başçısı Şahrux xan Möhrdarı itirdilər. Qiyamçı türkmən və təkəli əmirləri gələnədək qalanı ələ keçirməyə cəhd göstərən Şahrux xan ehtiyatsızlıq etdi, kiçik bir dəstə ilə qala divarlarına yaxınlaşdı.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Bu vaxt türk dəstəsi gözlənilmədən qaladan çıxdı və Şahrux xana hücum etdi. Onun adamları və oğlu qızğın döyüşdə qılıncdan keçirildilər. Şahrux xan isə yaralı halda əsir düşdü. Daha bir səbəb qızılbaşların qalanı ələ keçirməsinə və düşmənin hərb hissəsinin məhv edilməsinə mane oldu. Səbəb bunda idi ki, qızılbaşlar Təbrizə qayıtdıqları vaxtdan etibarən, şahzadənin gizli əmrləri ilə Həsən padşah məscidində yeraltı yolla qala bürclərindən birinin altından içəri daxil olmaq və qapını açmaq istəyirdilər. Bir neçə ay keçdikdən sonra yeraltı yolla qala divarlarına çatdılar. İşləri tamamilə başa çatdırmağa bir neçə gün qalmışdı. Lakin qorçubaşı Qulu bəy Əfşarın xəyanəti və qalaya – Osmanlıların yanına qaçması, qızılbaşların planlarının həyata keçirilməsinə mane oldu.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Qulu bəy Cəfər paşaya yeraltı yol barədə danışdı. Mühasirədə qalanlar lağımın sonunu tapdılar, onu torpaqla doldurdular, bununla da həmin tərəfdən olan təhlükəni aradan qaldırdılar. Qalanı ələ keçirmək cəhdində ümidsizliyə qapılan Həmzə Mirzə qala divarlarına hücum etmək barədə öz qoşunlarına əmr verdi. Qızılbaşlar qala divarlarına bərkidilən nərdivanlarla qalaya daxil olmaq üçün cəhdlər göstərirdilər. Minlərlə şəxsin həyatına başa gələn bu inadlı və ümidsiz qızılbaş hücumu bir neçə gün davam etdi.Bu vaxt türkmən və təkəli əmirlərinin Təbrizə yaxınlaşması xəbərinin alınması, Həmzə Mirzəni Osmanlı qalasının hərbi hissəsi ilə mübarizəni dayandırmağa məcbur etdi. Bununla əlaqədar olaraq Qulu bəy Əfşarın Osmanlıların tərəfinə keçməsinin öz səbəbləri var idi. Qulu bəy Məhəmməd xan Türkmən və başqaları ilə birlikdə Həmzə Mirzənin anasının ölümü ilə nəticələnən qəsddə iştirak etmişdi. Şahzadə anasının qisasını almaq istəyirdi. Qiyamçılar yaxınlaşdıqca Əliqulu xan Fəth oğlu Ustaclı və onun tərəfdarları Həmzə Mirzəyə bildirdilər ki, Məhəmməd xan Türkmənin keçmiş müttəfiqi Qulu bəy qorçubaşı təhlükəlidir, onu məhv etmək lazımdır.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Şahzadə buna razı oldu. O, gizli olaraq qorçubaşı vəzifəsinə Təhmasibqulu Sultan Ərəşli-Əfşarı təyin etdi və Qulu bəyi öldürməyi ona tapşırdı. Bu barədə qardaşı oğlu Cabbarqulu bəydən məlumat şah qvardiyasının keçmiş rəisi, xilas olmaq üçün düşmən tərəfinə keçməkdən başqa bir yol tapmadı. Sülh danışıqları üçün cəhdlər Hökumət əleyhinə çıxışda Məhəmməd xan Türkmənə və Vəli xan Təkəliyə Fars hakimi Ümmət xan Zülqədər də qoşuldu. Beləliklə, şah Məhəmmədin və onun oğlu Həmzə Mirzənin qarşısında indi türkmən, təkəli və zülqədər tayfalarının birləşmiş qüvvələri dururdu. Qiyamçı qoşunlar artıq mərkəzi hakimiyyətin nəzarəti altında olan qüvvələrdən üstün idilər. Buna görə də şah və Həmzə Mirzə qiyamçı əmirlərlə toqquşmadan çəkinməyə və barışıq əldə etməyə cəhd göstərdilər. Onlar öncə ustaclı və şamlı əmirlərinin rəhbər vəzifələrindən azad edilməsini şərt kimi irəli sürdülər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Həmzə Mirzənin qiyamçıların arasına ittifaqsızlıq salmaq cəhdi baş tutması. Qiyamçılar danışıqlar aparmaq üçün onların yanına göndərilmiş Həbib bəy Zülqədəri öldürdülər, digər bir neçə vasitəçini isə girov saxladılar. Qiyamçı əmirlər Təbrizin dörd fərsəxliyində yerləşən Səidabad adlı yerə yaxınlaşanda şah qoşunlarında xidmət edən türkmən və təkəli tayfalarından olan döyüşçülər qiyamçıların düşərgəsinə getməyə, öz tayfalarına qoşulmağa başladılar. Həmzə Mirzədən narazı olanlar onu tərk etdilər. Təhlükəli vəziyyət yarandı. Şah və Həmzə Mirzə Əmir xan Türkmənin tikdirdiyi möhkəmləndirilmiş Təbriz qalasında gizləndilər. Qiyamçı əmirlət şahzadənin adına göndərdikləri məktubda Əmir xanın qatillərinin, ilk növbədə Əliqulu xan Fəth oğlunun onlara təslim olunmasını tələb etdilər. Bu tələbdən qəzəblənmiş Həmzə Mirzə ustaclı və şamlı əmirlərinə qiyamçılara qarşı döyüşə başlamağı əmr etdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Özü isə şah Məhəmmədlə onların ardınca getdi. Lakin döyüş baş tutmadı. Qiyamçılar öz həyatları üçün təhlükə olmadan şah qoşunları ilə birləşmək, birlikdə Təbrizdəki Osmanlı qalasına hücum etmək naminə, öz tələblərini Əmir xanın qatillərini saraydan çıxarmaq və onları ucqar vilayətlərə göndərməklə məhdudlaşdırdılar. Lakin Həmzə Mirzə qiyamçıların bu təklifini də rədd etdi. Ertəsi gün Təbrizdə, şah düşərgəsində gözlənilməz münaqişə baş verdi. Əsasən böyük qorçilər sırasına daxil olan zülqədər, əfşar, qacar tayfaları əyanlarından bir dəstəsi açıq aşkar surətdə şahzadənin qiyamçıların tələblərinə güzəştə getməməsindəm narazılıqlarını bildirməyə başladılar. Onlar qeyd etdilər ki, Əliqulu xan Fəth oğlu və Məhəmməd Sarızolağa görə qızılbaş tayfaları arasına müharibə vəziyyətinə bənzər ədavət salmaq olmaz. Qorçular döyüşçülər və şəhərlilər kütləsinin müşayiəti ilə Əliqulu xanın evinə gəldilər və evi talan etdilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Bu şəhərin başqa məhəllələrində ustaclı əyanlarının evlərinin qarət edilməsi üçün işarə rolunu oynadı. Sonra qorçular Həmzə Mirzənin iqamətgahına gəldilər və onun pəncərəsi qarşısında əyanların təslim olunmasını tələb etdilər. Qorçuların hərəkətlərindən hiddətlənmiş Həmzə Mirzə əlində qılınc saraydan çıxdı və iğtişaşların əsas şəxslərinə ölümcül zərbələr endirdi. Yerdə qalanlar iqamətgahı tərk etdilər.Həmin vaxtda şah Məhəmmi qəti olaraq sıxışdırmış, ölkəni tək idarə edən Həmzə Mirzənin barışmazlığına əmin olmuş türkmən və təkəli əmirləri onu taxtdan salmaq üçün silahlı mübarizə aparmağa başladılar. Bunun üçün onlar Təbrizdə, şah sarayında olan şahzadələrdən birini şah elan etmək qərarına gəldilər. Qiyamçılar şah ailəsinin yerləşdiyi Əmir xanın qalasında keşik çəkən qoşunların arasındakı tərəfdarlarının vasitəsilə Həmzə Mirzənin kiçik qardaşı şahzadə Təhmasibi qaçırda bildilər. Təhmasibi qiyamçıların düşərgəsinə gətirdilər. Əmirlər gənc şahzadə ilə dövlətin paytaxtı Qəzvinə gəldilər.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Təhmasib Mirzənin yoxa çıxması saray əhlini ayağa qaldırdı.Həmzə Mirzə qiyamçıların niyyətinə mane olmaq üçün təcili tədbirlərə əl atmaq qərarına gəldi. O, Məhəmməd xan Toxmaq Ustaclı və İmamqulu xan Qacarı qoşunların bir hissəsi ilə Təbrizdə qoydu. Onlara şah Məhəmməd və qardaşı Abutalıb Mirzə barəsində qayğı göstərmələrini tapşırdı və Təbrizdəki Osmanlı qalasının mühasirəsini davam etdirməyi onlara həvalə etdi. İsmayılqulu xan qoşun dəstəsi ilə qiyamçılardan əvvəl paytaxtı tutmaq və Həmzə Mirzənin qoşunları gəlib çıxanadək oranı əldə saxlamaq üçün Tarom və Xalxaldan keçən yolla Qəzvinə göndərildi. Həmzə Mirzə isə sayı 3 min nəfərdən artıq olmayan qüvvə ilə İsmayılqulu xanın ardınca, Qəzvin istiqamətində yola düşdü. O, öz yolundan kənara çıxaraq Ərdəbilə gəldi. Burada özünün böyük olmayan qüvvələrini şeyxavənd tayfasının olan qədim Səfəvi müridlərinin hesabına artırmaq istəyirdi. Lakin Həmzə Mirzə uğursuzluq yaşadı.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Tarom ərazisində Qızılüzən çayında baş verən problemlər nəticəsində qoşunun azuqəsi məhv oldu.Xəbər alındı ki, əvvəlcə göndərilmiş İsmayılqulu xan qiyamçılara müqavimət göstərmədən Qəzvini tərk edərək Deyləmə çəkilmişdir. Qiyamçılar maneəsiz olaraq Qəzvinə daxil oldular və Təhmasib Mirzənin atasının varisi elan edərək şah sarayında yerləşdirdilər. Həmzə Mirzəyə xidmət etmiş bir çox əmirlərin və başqa əyanların əmlakı qarət edildi. Qazi Əhmədin xəbər verdiyi kimi, bu yolla təqribən 100 min tümən məbləğində pul və əmlak mənimsənildi. Təhmasibin yanında vəzir və digər vəzifəli şəxslər təyin edildi. Vəkil vəzifəsi türkmən və təkəli əyanları arasında düşmən obyektinə çevrildi. Müseyib xan Şərafəddin oğlu Təkəli vəkil təyin edildi. Təhmasib Mirzənin taxta varis olduğu xəbəri ilə İsfahana və İraqın digər yerlərinə adamlar göndərildi.İsmayılqulu xan Taromda öz dəstəsi ilə Həmzə Mirzəyə qoşuldu.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Sultaniyyədə Rey və Kürdüstan əmirləri, habelə əfşar və bayat tayfalarından olan döyüşçülər şahzadənin qoşununa daxil oldular. Qoşunun sayı 7 min nəfərə çatdı. Qiyamçılar şahzadənin yaxınlaşması xəbərini alanda 10 min nəfərdən çox qoşunla Qəzvini tərk edərək onu qarşılamağa yollandılar. Sainqala adlana yerdə döyüş baş verdi. Sayca üstün olmalarına baxmayaraq qiyamçılar darmadağın edildilər. Qiyamçıların başçıları – Məhəmməd xan Türkmın və Müseyib xan Təkəli əsir alındı. Vəli xan isə döyüş zamanı həlak oldu. Qiyamçıların əlində olan Təhmasib Mirzə isə Ələmut qalasına salındı.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

1586-cı ilin yayında tayfaların təhlükəli qiyamını çətinliklə yatıran Həmzə Mirzə Qəzvindən geriyə — Təbrizə tərəf hərəkət etdi. Şahzadə Təbrizdəki Osmanlı hərbi hissəsinə qarşı mübarizə aparmaq üçün Səfəvilərə sadiq tayfaları öz bayrağı altında toplamağa cəhd göstərdi. Lakin bu dəfə onun çağırışına cavab verən az oldu. Türkmən və təkəli tayfalarının bir hissəsi qılıncdan keçirilmiş, digər hissəsi isə ölkənin müxtəlif vilayətlərinə üz tutmuş, yaxud Osmanlı İmperiyasına getmişdi. İsfahan, Yəzd, Kirman, Kuh Giluyə vilayətlərində yaşayan əfşar tayfası Osmanlıların tərəfinə keçmiş başçıları Qulu bəyin xəyanəti görə Həmzə Mirzədən ehtiyat edərək Təbrizə gəlməkdən imtina edirdilər. Xorasanın şamlı və ustaclı əmirləri Həmzə Mirzənin əleyhinə çıxdılar və onun qardaşı Abbas Mirzənin taxt-tac hüququnu müdafiə etdilər. Buna görə də onlara köməyə gəlmədilər. Bütün bu səbəblərə görə, Sultaniyyədə qoşunların toplanmasını gözləyən Həmzə Mirzə ətrafındakı 10 min nəfərlik qüvvə ilə kifayətlənməli oldu və onlarla birlikdə Təbrizə getməyə tələsdi.Həmzə Mirzə Təbrizdə yenidən Osmanlıların müqavimətini qırmağa və Osmanlı ordusu yaxınlaşana qədər qalanı almağa cəhd göstərdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Qızılbaşlar topların atəşi ilə qalanın bir neçə bürcünü darmadağın etdilər. Osmanlıların vəziyyəti pisləşdi. Qızılbaşlar lağıma su buraxmağa cəhd göstərdilər. Lakin qalanın müdafiəçiləri su axınını qaladan uzaqlaşdıra bildulər. Osmanlılar qızılbaşların hücumuna davam gətirməyib mübarizəni dayandıracaqdılar. Lakin bu zaman Fərhad paşa başda olmaqla Osmanlı ordusunun Təbrizə yaxınlaşdığı barədə xəbər alındı. Buna görə də Həmzə Mirzə mühasirədən əl çəkib Üzümdül və Dizmar istiqamətində geri çəkildi. Fərhad paşa şəhərə daxil oldu, qalanı döyüş sursatı və birillik azuqə ilə təchiz etdi, hərbi hissəsinin tərkibini dəyişib geriyə döndü.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Fərhad paşa 1586-cı ilin sentyabr-oktyabr aylarında Təbrizdə olduğu zaman Əliqulu xana və əmirlərin yanına öz səfirini göndərərək barışıq təklif etdi.Sultan türklərin tutmuş olduqları bütün Səfəvi mülklərinin danışıqsız onların əlində qalması şərtilə sülh təklif edirdi. Həmzə Mirzə əmirlərin müqavimətinə baxmayaraq, sülh şərtlərini yalnız Təbrizin Səfəvilərdə qalması şərtilə qəbul etdi. Həmzə Mirzə öz əmrində olan kiçik qüvvələrlə düşmənin tutmuş olduğu Şirvanı, Şəkini, Ermənistanı və Azərbaycanın cənub hissəsinin xeyli ərazisini geri alacağına ümid edə bilmədi. İsgəndər bəy Münşinin göstərdiyi kimi, sülh Səfəvilərə ona görə lazım idi ki, onlar qalan mülklərini, xüsusən də hərbi əməliyyatlar davam etdiriləcəyi halda itirə biləcəyi Azərbaycanın cənub hissəsinin şərq vilayətlərini və İraqı əldə saxlaya bilsinlər. Sərdar Fərhad paşa şahzadələrdən birini sultanın sarayına göndərməyi təklif etdi və bildirdi ki, sultan ona Təbriz əyalətini verə bilər. Həmzə Mirzə kiçik oğlu Heydər Mirzəni İstanbula göndərməyi qərara aldı. Şah və Həmzə Mirzə İmamqulu xan Qacarın hakimiyyəti altında qalmış Qarabağa yollandılar. Gəncədə Həmzə Mirzə Osmanlı elçisi Vəli bəy çaşnikirbaşını qəbul etdi və vəd verdi ki, yaxın vaxtda təcrübəli elçinin müşayiəti, məktublar və hədiyyələrlə öz oğlunu İstanbula göndərəcəkdir.Fərhad paşanın yanına göndərilən eşikağası Əhməd bəy Ustaclı şahın təklif edilmiş şərtlərlə sülh bağlamaq arzusunda olduğunu təsdiq etdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Bundan sonra Həmzə Mirzə dinc yolla istifadə edərək daxildəki işləri qaydaya salmaq, mərkəzi hakimiyyəti möhkəmləndirmək, mübarizəyə başlamaq və Osmanlıları ölkədən çıxarmaq üçün qüvvələri toplamaq istədi. Lakin o, bu niyyətini həyata keçirə bilmədi. Həmzə Mirzə Gəncədən bir qədər aralıda özünün Xudaverdi adlı şəxsi bərbəri tərəfindən öldürüldü. Hakimiyyəti tamamilə öz əlind toplayaraq dövlət işlərində əmirlərin rolunu məhdudlaşdırmağa cəhd göstərən Həmzə Mirzənin güclü şəxsiyyət olması onları qane etmirdi. Həmzə Mirzənin ölümündən sonra Səfəvilər dövlətində ara müharibələri və feodal özbaşınalığı dövrü başlandı. Şah Məhəmməd Xudabəndə dövlət işlərini öz əlinə almaq və ölkəni yaxınlaşmaqda olan daxili parçalanmadan və genişlənən düşmən işğalından xilas etmək üçün cəhdlər göstərdi. Lakin bu vəzifə zəif iradəli şahın bacaracağı iş deyildi. Əyanların özlərinin və bir-biri ilə düşmənçilik edən dəstələrinin arasında çəkişmə başlandı.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Həmzə Mirzənin ölümündən dərhal sonra Osmanlılar Gürcüstan, Çuxursəəd, Qarabağ və Azərbaycan əyalətlərini tamamilə ələ keçirdilər.Kaşan bəylərbəyi Vəlican xan Türkman, Kirman bəylərbəyi Vəli xan Afşar, İsfahanda yaşayan Afşarlar, Farsdakı Zülqədərlər Abbas Mirzəni şah kimi tanıdılar. Ölkədəki bu vəziyyətdən istifadə edən osmanlıların Təbrizdəki valisi Cəfərpaşab bir sıra məntəqələri də ələ keçirdi. Eyni vaxtda özbək hakimi Abdullah xan Herata qoşun yeritdi. Səfəvilər İmperiyasının bu çətin günlərində Mürşüdqulu xan Ustaclı kiçik hərbi dəstə ilə 1587-ci ildə Qəzvinə daxil oldu. Qızılbaş əmirlərinin çoxu onun iradəsinə boyun əyərək, Abbas Mirzənin hakimiyyətə keçməsinə razılıq bildirdilər. Xarici yürüşlərin, daxili çəkişmələrin Səfəvi dövlətini sarsıtdığı bir vaxtda Abbas Mirzə şahlıq taxtına oturdu.Osmanlı komandanlığı Həmzə Mirzənin ölümündən, kəskin ziddiyyətlərin qızılbaş əmirlərinin çəkişmələrinin sarsıtdığı Səfəvilər dövlətinin ağır daxili vəziyyətindən tezliklə istifadə etdi. Təbrizdəki Osmanlı qalasının qalabəyi Cəfər paşa Təbrizdən çıxaraq, nəinki onun ətrafındakı yerləri, habelə Azərbaycanın cənub hissəsindəki bir çox əraziləri də ələ keçirməyi mümkün saydı. Kürd əmirlərinin köməyi ilə Cəfər paşa Ərdəbildən Təbrizə hərəkət edən qızılbaş dəstəsini darmadağın edib geri çəkilməyə məcbur etdi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Düşmənin bu müvəffəqiyyəti Qaradağ hakimi Xəlifə Ənsarın oğlu Şahverdi xanın xəyanət etməyinə gətirib çıxardı. O, sultana öz itaətkarlığını bildirdi. Bunun nəticəsində Ordubad, Mərənd, Dizmar, Gərgər və qonşuluqdakı ərazilər Cəfər paşanın əlinə keçdi. 1588-ci ildə Cığaloğlu Sinan paşa otüz minlik qoşunla Bağdaddan Həmədana yeridi və qızılbaşların tərk etdiyi Nəhavəndi döyüşsüz ələ keçirdi. Sinan paşa qalada iki min nəfərlik hərbi hissə yerləşdirərək geri qayıtdı. Qızılbaşların qalanı geri qaytarmaq cəhdi uğursuzluqla nəticələndi. Onlar məğlubiyyətə uğradılar. Başçıları olan Həmədan bəylərbəyi Qorxmaz xan Şanlı isə əsir düşdü.Bu zaman sultan qoşunları o vaxta kimi Məhəmməd xan Ziyadoğlu-Qacarın əldə saxladığı Qarabağı tutdular.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Gürcüstandan keçib gələn Fərhad paşa Gəncə və Bərdəyə daxil oldu, burada da Osmanlı hərbi hissəsini yerləşdirdi. Qarabağ Osmanlı qoşunları tərəfindən talan edildi. Osmanlıların darmadağın etdiyi qacar və iyirmidörd tayfaları Arazın cənub sahilinə geri çəkildilər. Bunun ardınca Naxçıvan tutuldu. Beləliklə, 1586–1589-cu illərdə demək olar ki, bütün Azərbaycan tədricən Sultan III Muradın orduları tərəfindən tutuldu. Özbək hakimlərinin Xorasana basqınları Osmanlıların müvəffəqiyyətlərini əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşdirmişdi.Şah Abbas Səfəvi taxt-tacının sahibi olandan sonra dərhal Osmanlı sərdarı Fərhad paşaya məktub yazaraq, sülh bağlanması üçün köməklik göstərilməsini ondan xahiş etdi: "Aramızdakı fitnənin aradan götürülməsi üçün vəkilim olan Mürşüdqulu xan islam padişahının hüzuruna yollandı. Bu xan bizim şahzadənin göndərilməsi haqqında sizə bəzi məsələləri deyəcəkdir. Mən, həmçinin, o əzəmətli vəzirdən gözləyirəm ki, aramızda sülhün bərqərar olmasından ötrü elə səy etsin ki, bu iş tarixin səhifələrinə zəbt olunsun.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

"Nəhayət 1590-cı ildə 12 il davam edən Səfəvi-Osmanlı döyüşlərinə son qoyuldu. III Sultan Murad tərəfindən Şah Abbasa ünvanlanan məktubda qalib tərəfin hökmdarı yazırdı: "Dörd yüz ilə yaxındır ki, mənim əcdaımın hər biri cahid yolu ilə getmiş və kafirlərin fitnə fəsad atəşinin söndürülməsinə çalışmışdır. Mən də bu işlə məşğulam. Taxt-tac sizə çatanda siz də sülh barədə düşündünüz, məktub yazdınız. Mirzə Heydəri yolladınız, elçi sifətilə Ərdəbil hakimi Mehdiqulu xanı göndərdiniz. İndi siz babanız Şah Təhmasibin qəbul etdiyi yolu tutun, açıq-aşkar bizimlə söyüşməkdən çəkinin, öz lənətlər yağdıran ağzınızı bağlayın, sünnilərə nifrət etməyi kiməsə məsləhət bilməyin. Xülasə, bizim zorla ələ keçirdiyimiz, ya sakinlərin özləri itaətə gələn bütün yerlər daha qızılbaş hücumu və təcavüzündən azaddır. Sülh müqaviləsi imzalanandan sonra, düşmənçilik və üsyan yoluna düşən adamlara, əgər onlar sizdən sığınacaq istəsələr belə, sığınacaq verilməsin.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

"Şah Abbas daxili çəkişmələri aradan qaldırmaq üçün Osmanlı dövləti ilə sülh müqaviləsi imzalamaq istəyirdi. Osmanlı dövləti də sülh müqaviləsinə meyl göstərirdi. Uzun sürən savaşlar Osmanlı dövlətində maliyyə çətinlikləri yaratmışdı, tutulan torpaqları əldə saxlamaq üçün çoxlu güc tələb olunurdu. ilk addımı Şah I Abbas atdı. O, 1590-cı ildə Həmzə Mirzənin oğlu Heydər Mirzəni İstanbula göndərdi. Həmin ildə tərəflər arasında sülh imzalandı. İstanbul və ya Fərhad paşa müqaviləsi adlanan bu müqaviləyə görə Səfəvi dövləti Azərbaycan, Gürcüstan, Çuxursəəd və Dağıstan üzərində Osmanlı dövlətinin hakimiyyətini tanımalı oldu. Şah Abbas aşağıdakı öhdəlikləri üzərinə götürdü: məzhəb ayrılığına görə insanlar incidilməməli, peyğəmbərin əshab və xəlifələrinə qarşı pisləmələrə və təhqirlərə yol verilməməli, 22 mart 1590-cı ilə qədər hər iki tərəfin əllərində olan torpaqlar özlərində qalmalı idi. 1590-cı il İstanbul sülhünə görə Azərbaycandan əlavə, Cənubi Qafqazın digər əraziləri, habelə İranın qərb vilayətləri – Nahəvənd, Luristan, Şəhrizur Osmanlı İmperiyasına verildi.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Azərbaycan və Osmanlı İmperiyası (XV–XVI əsrlər). Bakı: ”Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatı”. 1995. Süleyman Əliyarlı. Azərbaycan tarixi (Uzaq keçmişdən 1870-ci illərə qədər). Bakı: “Azərbaycan” nəşriyyatı. 1996. 872 səh.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

İsgəndər bəy Münşi Türkmən. Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi (Tarixe-aləmaraye-Abbasi). Bakı: ”Şərq-Qərb” Nəşriyyat evi. 2010. 1144 səh. ISBN 978-9952-34-620-6. Bəymirzə Şabıyev, Zabil Bayramlı. Azərbaycan Səfəvilər dövləti (XV-XVI əsrlər) təkmilləşdirilmiş ikinci nəşri.
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1578-1590)

Bakı: ”Elm və təhsil”. 2017. 360 səh. Xarici keçidlər Matthee, Rudi. The Ottoman-Safavid War of 986-998/1578-90: Motives and Causes // Karpat, Kemal; Balgamış, Deniz (redaktorlar ). International Journal of Turkish Studies. 20, Nos 1& 2. 2014.
Maştağa

Maştağa — Bakının Sabunçu rayonunda şəhər tipli qəsəbə. Bir sıra tarixi fərziyyələrə görə, qəsəbə sakinlərinin soykökündə Böyük Kiri döyüşdə məğlub edən və V-VI əsrlərdə Xəzər sahillərində məskunlaşan qədim köçəri türk tayfası durur. Bakı şəhərinin ən böyük yaşayış məskənlərindən biri hesab olunan, 6 min hektara qədər əraziyə malik Maştağa kəndi (sonralar qəsəbəyə çevrilib) qədim bir tarixə malikdir. Burada Azərbaycanın qədim adət və ənənələri, inam və etiqadları, mifoloji təsəvvürləri, şifahi ədəbiyyatı qorunub saxlanmaqdadır. Daha doğrusu, kəndin əhalisi bütün bunları nəsilbənəsil bir-birinə ötürür və ən gözəl ərmağan kimi bu gün də yaşadır. Maştağa kəndi öz tarixini burada ucaldılmış, tarixin daş yaddaşına çevrilmiş memarlıq abidələri ilə də təsdiqləyir.
Maştağa

Lakin təəssüflər olsun ki, kənddə geniş arxeoloji qazıntılar aparılmadığından, tarixi faktların elmə töhfəsi qənaətbəxş deyildir. Maştağanın orta əsrlərdən bəri 27 hamamı, 21 ovdanı, müdafiə qalası, 20 məscidinin inşaası, tarixi ərazisinin irimiqyaslı ictimai tikililərlə zəngin olması onu Bakıdan sonra ikinci yerə qoyurdu. Bir məhəllədə 5 məscidin, 7 hamamın, 5 ovdanın olması Abşeronda istisna hal idi."Maştağa" sözü, bu kəndin özündən əvvəl yaranıb. Bəzi mənbələrə görə kəndin adı "Məşqətə" olmuş, 5000 illik tarixi olan dövlət olmuşdur. Digər bir məlumata görə isə görkəmli Azərbaycan tarixçisi Abbasqulu ağa Bakıxanov "Gülüstan-i İrəm" əsərində "Maştağa" toponiminin "massaget" sözündən yaranması fikrini irəli sürmüşdür. Azərbaycan xalqının soykökündə mühüm rol oynayan bu tayfa eramızdan əvvəl VI-V əsrlərdə mövcud olub.
Maştağa

Bu toponimin digər mənasını da Abbasqulu ağa Bakıxanov "Gülüstani-İrəm" əsərində "Məşədi ağa" kimi vermişdir. Bakı xanı Mirzə Məhəmməd xan vaxtilə burada möhtəşəm bir qala tikdirmişdir. Hətta qalanın yanında məscid də olub. Ötən əsrin 20-ci illərində dağıdılmışdır. Kəndin ətrafında aparılan qazıntılar zamanı mis sikkələr aşkar edilmişdir. Tədqiqatçılar bildirirlər ki, kəndin qədim tarixi var.
Maştağa

Təəssüf ki, yadelli işğalçıların basqınına məruz qalan Maştağa dəfələrlə dağıdılmışdır. Stepan Razindən tutmuş (1668) Stepan Şaumyana kimi (1915-1918) bu qədim kəndə kimlər divan etməmişdir. Mədəniyyəti Maştağa Bakının memarlıq mərkəzlərindən biri olub. Maştağa həm də görkəmli ruhanilərin, elm, mədəniyyət və sənət adamlarının vətəni olmuşdur. AzStat-ın 1 yanvar 2013-cü il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən qəsəbədə təxminən 43.7 min nəfər əhali yaşayır.Tarixi dövrün təhlillərinə görə, orta əsrlərdə bu kəndin əyalət şəhəri olması ehtimal olunur. Maştağa əhalisinin sayı haqqında ilk məlumatlar XIX əsrin əvvəllərinə aid olsada, bu kəndin əhalisi orta əsrlərdə dəfələrlə çox olmuşdur.
Maştağa

Maştağada evlərin sayı 1849-cu ildə 854, 1886-cı ildə 1137 və 1921-ci ildə 1260 idi. Əhali sayı 1842-ci ildə 3619 nəfər idi və Bakı kəndləri arasında bu saya görə 1-ci olsada, sonrakı illərdə daha sürətlə artmış, 1886-cı ildə 6179, 1904-ci ildə 7784, 1913-cü ildə 8730, 1926-ci ildə 8220 və 1939-cu ildə 11642 nəfər olmuşdur. 1913-cü ildə Bakı kəndləri arasında mədən-zavod rayonu ərazisinə aid olan kəndləri saymasaq, əhali sayına görə yenə 1-ci yerdə idi. Sovet dövrü quruculuq-abadlıq işləri kənddə məskunlaşmanı sürətləndirmiş, burada ən sürətli artım olmuşdur. Əhali sayı 1959-cu ildə 16,9 min, 1970-ci ildə 22,2 min, 1979-cu ildə 31,9 min, 1989-cu ildə 40,2 min, 1999-cu ildə 38,9 min, 2009-cu ildə 43,7 min və 2016-ci ildə 45,1 min nəfər olmuşdur. İqtisadiyyatı Əkinçilik, ticarət. İnfrastrukturu Qəsəbədə parklar, olimpiya kompleksi, mədəniyyət və gənclər evi, 7 saylı şəhər xəstəxanası, poliklinika, 1 saylı ruhi xəstəxana, internat, peşə və musiqi məktəbləri, 2 ATS, poçt məntəqəsi, 2 kitabxana, şadlıq sarayları, kafe, restoranlar, müasir ticarət mərkəzləri və d. sosial binalar fəaliyyət göstərir. Qəsəbədə 8 məktəbdə 7542 şagird təhsil alır və 6 uşaq bağçasında 446 uşaq tərbiyə alır (2011).
Maştağa

Savalan ərazisində yeni məktəb və bağça tikilmişdir. Məktəblərin çoxu qəsəbənin köhnə hissəsində yerləşdiyi üçün yeni salınan məskənlərdə məktəb və uşaq bağçalarına böyük ehtiyac vardır. Qəsəbədə istehsalat müəssisələrindən zeytun yağı istehsal edən müəssisə (hazırda Gilan Holdinqə məxsusdur), ticarət avadanlığı və metal konstruksiyalar zavodu, yeyinti sənayesinə aid olan ət kəsimi, kənd təsərrüfatı emal müəssisəsi, çörək sexi, qadın geyimlər fabriki fəaliyyət göstərir; kiçik müəssisələr vardır. Maştağada məşğulluq probleminin həlli üçün buranı beynəlxalq əhəmiyyətli turizm mərkəzinə çevirmək imkanları vardır. Tarixi abidələrin çoxluğu, təkrarlanmayan memarlıq abidələri, məscidlər, pirlər, hamamlar, ovdanlar və d. buranı İcərişəhərdən sonra 2-ci böyük turizm məkanına çevrilməsi üçün geniş imkanlar aça bilər. Qəsəbədə xalq sənətkarlıq mərkəzinin, xalçaçılıq, aqro-sənaye və d. müəssisələrin açılması problemlərin həllində geniş imkanlar yaradar.
Maştağa

Tanınmış şəxsləri Abbasqulu Kazımzadə - 1911-ci ilin oktyabr ayında Bakıda Tağı Nağıyev və Məhəmməd Əli Rəsulzadə ilə birlikdə Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin tapşırıq və tövsiyələrinə uyğun olaraq Müsəlman Demokrat Müsavat Partiyasının əsasını qoymuşdur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü, Azərbaycan Milli Şurasının üzvü olmuşdur. Heybət Heybətov — General, ikinci dünya müharibəsi veteranı Məmməd Əliyev — Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor. Ağarəfi Ağayev — Kimya elmləri doktoru, professor. Yaşar Nuri — Azərbaycanı Respublikasının xalq artisti, Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatı laureatı. Əlibaba Məmmədov — Azərbaycan Respublikasının xalq artisti, xanəndə, professor.
Maştağa

Salam Qədirzadə — Azərbaycan yazıçısı, jurnalist, ədib. Böyükağa Qasımzadə — Şair, tərcüməçi, 1939-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü. Əhmədağa Əhmədov — Tanınmış nizamişünas. Ramiz Abdullayev — Şair, dramaturq, "Qızıl qələm" mükafatı laureatı. Şeyxülislam Axund Əbdüssəlam Axundzadə — 1895-1907-ci illərdə Qafqazın müsəlmanlarının şeyxülislamı, mülki müşavir, müəllim, yazıçı. Ağasəlim Çıldağ — Meyxana ustası, "Şöhrət ordeni" laureatı.
Maştağa

Məşədibaba Aydəmirov — Məşhur meyxanaçı, qəzəlxan, ustad. Məmmədsadıq Nuriyev — Azərbaycan aktyoru, Yaşar Nurinin atası. Elçin Atakişiyev — Məşhur meyxanaçı. Ağamirzə — Məşhur meyxanaçı, Ağasəlim Çıldağın həm bacısıoğlu və həm də ki, tələbəsi, meyxana ustadı. Ağakərim — Məşhur meyxanaçı. Məmməd Məmmədyarov — Dövlət xadimi, inqilabçı, Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurmaq uğrunda fəal mübariz.
Maştağa

Mircavad Axundzadə — Azərbaycanın birinci peşəkar fotoqrafı. Seyyidağa Axundzadə — Tarixçi. Muxtar Bisavad — Şair, Məcməüş-şüəra ədəbi məclisinin üzvü. Qurd Cəbrayıl — Tanınmış qaçaq, "Arxadan vurulan zərbə" adlı məşhur Azərbaycan bədii filminin əsas personajlarından biri. Atababa Hicri — Şair, müəllim Məmməd Əlili — Azərbaycan aktyoru və rejissoru, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi, aktyor Qorxmaz Əlilinin atası. Qorxmaz Əlili — Azərbaycan aktyoru, Azərbaycan Estrada Teatrının yaradıcısı.
Maştağa

Vüqar Əbdulov - Məşhur meyxanaçı Aslan Rzayev — Vətən müharibəsi şəhidi Ağacavad Mütəllimzadə — Vətən müharibəsi şəhidi Xarici keçidlər "Maştağa məscidinin axundu: "Belə getsə, məscid tamamilə sıradan çıxacaq" - VİDEO" ( (az.)). islamazeri.az. 2017-03-03. 2017-03-03 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2017-03-03. Qoçuları və qəhrəmanlıqları məşhur Maştağa Təkrarı olmayan tarixi abidə məhv edilir – Sakinlər qədim abidəni “zibil qutusuna”çevirib
Abşeron yarımadası

Abşeron yarımadası — Xəzər dənizinin qərb sahilində, Azərbaycan dövləti ərazisində yarımada. Yarımadada Bakı, Sumqayıt və Xırdalan şəhərləri ilə yanaşı, 32 qəsəbə yerləşir. Abşeron yarımadasının sahəsi 2110 km2, əhalisi təqribən 4,6 milyon nəfər təşkil edir. Hesab edilir ki, "Abşeron" sözü fars dilindəki "ab" və "şoran" sözlərindən yaranmış və tərcümədə "duzlu su" mənasını verir. Bu ad əvvəllər Xəzər dənizini bildirmək üçün də istifadə edilmişdir. Abşeronun tarixi Abşeronun coğrafi iqlim və geoloji amilləri sayəsində bütün Abşeron yarımadası və Bakı ərazisi 20 000 il bundan əvvəl məskunlaşmışdır. Yeni Suraxanı qəsəbəsinin yaxınlığında qədim insan məskənləri aşkar edilmişdir. Ümumiyyətlə bütün yarımadada qədim insan məskənləri tunc dövrünə və erkən dəmir dövrünə aid kurqanların sayı hesabı yoxdur. Burada həmçinin daşdan yonulmuş, üzərində sujetli rəsmlər çəkilmiş antropomorf fiqurlu qədim qəbristan kompleksləri aşkar edilmişdir — Dübəndi, Türkan, Xaşaxuna, Mərdəkan, Şüvəlan qəsəbələri.
Abşeron yarımadası

Pirallahı adasında, Zığ gölündə, Binəqədidə və Əmircanda qədim insan məskənləri aşkar edilmişdir (e.ə. III–I minilliklər). Bütün bunlar onu göstərir ki, bütövlükdə Abşeron yarımadası hələ qədim vaxtlardan insanların dinc yaşaması üçün onları cəlb edirmiş. Lakin bu yarımadanın geostrateji mövqeyi müxtəlif işğalçıları da buraya cəlb edirdi. Əsas magistral yolları Abşeronda və Bakıda respublikanın əsas nəqliyyat magistralları — Heydər Əliyev adına Beynəlxalq hava limanı, Bakı buxtasındakı böyük dəniz limanı, Bakıdakı dəmiryol vağzalı və respublika paytaxtını regionlarla birləşdirən şose yolları vardır. Neftin və qazın nəql edilməsi üçün əsas magistral boru kəmərləri də buradan başlanır. Bakı TRASEKA (Avropa-Qafqaz-Asiya) beynəlxalq nəqliyyat dəhlizinin əsas məntəqəsidir. Bu layihə çərçivəsində Azərbaycan tarixi Böyük İpək Yolu marşrutunun bərpa olunmasında iştirak edir. İqlimi əsasən mülayim isti və quru subtropikdir.
Abşeron yarımadası

İl ərzindəki günəşli zamanın həcmi 2200–2400 saatdır. Ən soyuq ayın orta temperaturu qışın sərtliyi ərazi üçün yumşaq (0; −5 °C), çox yumşaq (2.5–0 °C) və həddən çox yumşaq (5–2.5 °C) şəraitdə keçir. Ölkənin ən az yağıntılı (200–400 mm) və ən küləkli ərazilərindəndir. İsti dövrlərdəki (aprel-oktyabr) mümkün buxarlanma 1000 mm tərtibindədir. İyun-sentyabr aylarında quraqlıq keçən günlərin sayı 5–25 gün ətrafında tərəddüd edir. Küləyin orta illik sürəti 4–6 m/san və daha yüksək olur. Ərazi yüksək külək enerjisi potensialına malikdir. Güclü küləkli günlərin sayına görə respublika üzrə birincilik bu ərazilərdədir: il ərzində sürəti 21 m/san-ə qədər olan küləkli günlərin sayı Şubanıda 227 gün, Butada 140 gün, Sumqayıtda 95 gün, Maştağada 40 gün, Pirallahı adasında 37 gün, Bakıda 35 gün təşkil edir. Bu baxımdan yüksək alternativ enerji — külək elektrik enerjisi potensialına malikdir.
Abşeron yarımadası

Iqlim kontinentallıüı mülayim və orta kontinentallıq intervalında səciyyələnir. İl ərzində şaxtasız dövrün davamiyyəti 250 gün və daha çox, havanın temperaturunun 0 °C-dən aşağı olan günlərin sayı isə Abşeronda 10–20 gün təşkil edir. İl ərzində qar örtüyü olan günlərin sayı 10 və daha az olur. Ərazinin bioiqlim potensialı çox aşağı və aşağı göstəricilərə malikdir. Ərazi rəngarəng landşaft müxtəlifliyinə malikdir. Ərazidə səhra, yarımsəhra, bozqır və dağ-çəmən landşaftları vardır. Samur-Abşeron və Abşeron kanallarının bir hissəsi, Ceyranbatan su anbarı, Masazır və Mirzaladı və s. şor gölləri bu ərazidə yerləşir. Yüksək kurort-rekreasiya potensialına (dənizkənarı iqlim kurortları, balneoloji kurortlar, dənizkənarı iqlim müalicə və rekreasiya yerləri) malikdir. Faydalı qazıntılar Abşeron yarımadasında neft, qaz, inşaat daşı ("badamdaş" deyilən əhəng daşı), duz, qum və əhəng yataqları vardır.
Abşeron yarımadası

Abşerondakı Masazır, Qala, Böyük Şor, Xocahəsən duz gölləri çox məşhurdur. Dünyada ən qədim neft quyularının bir qismi Abşeronda yerləşir. Abşeronda yerləşən palçıq vulkanlarının sayına və müxtəlifliyinə görə Azərbaycan dünyada birinci yeri tutur. Yer kürəsinin müxtəlif ölkələrində mövcud olan 800 məlum palçıq vulkanından 400-ü cənubi Xəzər neft-qaz hövzəsi hüdudlarında, o cümlədən 300-dən çoxu Azərbaycanın quru ərazisində və Xəzər akvatoriyasında — dənizdə və çoxsaylı adalarda yerləşir. İqtisadiyyatı Abşeron yarımadası Azərbaycanın əsas sənaye rayonu olaraq özündə neft-qaz çıxarma və emalı sənaye komplekslərini birləşdirir. Yarımadanın ekoloji tarazlığının pozulmasında bu müəssisələrin rolu çox böyükdür. Hal-hazırda ekoloji mühiti tənzimləmək və sovetlər dövründən miras qalmış ekoloji təhlükə amillərini aradan qaldırmaq üçün müxtəlif dövlət və qeyri-dövlət proqramları həyata keçirilməkdədir. Yarımadanın kənd təsərrüfatına heyvandarlıq, üzümçülük, bağçılıq və bostançılıq aiddir. Klimatik dənizkənarı kurortlara malikdir.
Abşeron yarımadası

Mərdəkan, Buzovna, Zağulba, Bilgəh, Türkan və Pirşağıda uşaq sanatoriyaları, vərəm və revmatizmə qarşı istirahət evləri, uşaq və yeniyetmələr üçün düşərgələr fəaliyyət göstərir. Yarımadada yaşayan əhalinin 95%-ni azərbaycanlılar, qalan 5%-ni isə digər millətlər (ruslar, ukraynalılar və s.) təşkil edir. Yarımadanin şimal sahilində əhalisi yarım milyon nəfər olan böyük sənaye şəhəri Sumqayıt, cənub sahilində isə 2 milyon əhalisi olan paytaxt Bakı şəhəri yerləşir. Ətraf mühit Xarici keçidlər Abşeronun tarixi (ing.) Yarımadada kimyəvi və neft məhsullarının tullantıları barədə məlumat (ing.) Arxivləşdirilib 2009-04-08 at the Wayback Machine Abşeron haqqında
Ceyhun Mirzəyev

Ceyhun Cəmil oğlu Mirzəyev (9 aprel 1946, Gülablı, Ağdam rayonu – 5 mart 1993, Bakı) — Azərbaycan kino aktyoru və rejissoru. Ceyhun Mirzəyev 9 aprel 1946-cı ildə Ağdam rayonunun Abdal-Gülablı kəndində anadan olub. Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun rejissorluq fakültəsini bitirib. Moskvada da təhsil alıb. Onun 46 illik ömrünün 35 ilə yaxını kino ilə bağlı olub. Çünki "Görüş" filmində Şıxəlinin oğlunun obrazını yaradanda cəmi 11 yaşı var idi. On iki yaşı olanda isə "Ögey ana"ya dəvət almışdı. Ceyhun Mirzəyev kinostudiyada müxtəlif peşələrdə çalışıb. Müxtəlif vaxtlarda assistent, rejissor köməkçisi, rejissor və aktyor kimi fəaliyyət göstərib.
Ceyhun Mirzəyev

"Mozalan" satirik kinojurnalı üçün süjetlər çəkib. "Mozalan"ın bədii rəhbəri olub. Ceyhun Mirzəyev həm də parodiyaçılıq qabiliyyətinə malik olub. Belə ki, o, bir dəfə söhbət etdiyi adamın səsini, danışıq formasını o dəqiqə yamsılamağı bacarırmış. Hətta "Mozalan"ın başlığında səslənən vızıltı səsi də ona məxsus olub. Ceyhun Mirzəyevin son filmi "Fəryad" olub, lakin bu filmin premyerasında iştirak edə bilmədən vəfat edib. Yasamal qəbiristanlığında dəfn olunub. Fəryad filmindəki şücaətinə görə "Bakılı" cəmiyyətinin "Humay" mükafatına layiq görülüb.
Ceyhun Mirzəyev

(film, 1983) Taxtası və saxtası (film, 1982) Təşəkkür (film, 1978) Tətil (film, 1991) Torpağa düşməsin havayı bir dən (film, 1983) Vəssəlam-şüttəmam (film, 1990) Xəbərdarlıq (film, 1985) Xırdavat (film, 1982) Yağışlı havalarda (film, 1982) Yanlış da bir naxışdır (film, 1984) Yenilməz batalyon (film, 1965) Yol əhvalatı (film, 1980) Mükərrəmoğlu, M. "Bu həyat bir nağıldır…" [Mərhum aktyor və rejissor Ceyhun Mirzəyevin sənətə gəlişinin 45 ili tamam olur] //Xalq.- 2002.- 12 dekabr. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan. Ramiz Məmmədov. Kino. Azərbaycan Milli Ensiklopediyası Elmi Mərkəzi, 2007.- səh. 816. "Özünə abidə ucaldan rejissor" //Kaspi.- 2011.- 13 aprel. ""Ögey ana"nın İsmayılı "Fəryad"ın qəhrəmanı oldu" //Xalq.- 2011.- 16 aprel.
Qaraca qız (film, 1966)

Qaraca qız — "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal olunmuş bədii film. Qaraca qız — Kinolentdə Tutu (Sevil Zeynalova) adlı xeyirxah və cəsarətli yetim bir qaraçı qızının faciəli taleyindən danışılır.Liftçi qız — Kinolentdə gənc bir qızın — Lalənin (Xuraman Qasımova) taleyindən, həyatda ilk kövrək addımlarından, tədricən öz qüvvəsinə inanıb, həyatda düzgün yol tapmasından danışılır. Festivallar və mükafatlar Kinoalmanax 1) 1967-ci ildə Tbilisidə Zaqafqaziya və Ukrayna respublikalarının I zona kinofestivalı Kinoalmanax Gürcüstan LKGİ MK-nın Diplom və Prizini almışdır. Film haqqında Kinoalmanax iki qısametrajlı — "Liftçi qız" və "Qaraca qız" adlı filmlərdən ibarətdir. Film aktrisa Şəfiqə Məmmədovanın kinoda ilk işidir. Film Süleyman Sani Axundovun eyniadlı hekayəsi əsasında ekranlaşdırılmışdır. Film yazıçı Həsən Seyidbəylinin "Xidmət lifti" hekayəsinin motivləri əsasında çəkilmişdir. Film rejissor Rüfət Şabanovun kinoda ilk müstəqil işidir.
Avropa tarixi

Avropa tarixi — Avropa qitəsində yaşayan xalqların qədim zamanlardan etibarən günümüzə qədər davam etmiş tarixini əhatə edir. Arxeloji qazıntıları nəticəsində Avropada ilk insan məskənlərinin Eradan əvvəl 35.000 il əvvəl yarandığını göstərir. Avropada aşkarlanmış ən qədim yazı nümunəsi e.ə. 700-cü ildə, Qədim Yunanıstanda Homer tərəfindən yazılmış İliada dastanıdır. Qədim Yunanıstanla yanaşı eramızdan əvvəl VIII əsrdə yaradılmış Roma krallığı dövrünün ən müasir sivilizasiyalarından hesab olunurdu. Qədim Yunanıstan və Qədim Roma dövlətləri eramızın IV əsrindən başlayaraq dağılmağa başlamış, həmin əsrdən etibarən Xristianlıq dini Avropada öz təsirini gücləndirmişdir.
Avropa tarixi

Orta əsrlərin əvvələrində Avropada durğunluq dönəminə daxil olmuşdur. Yaxın Şərq və Asiyada yaşayan bir çox xalqlar texniki və mədəni nəaliyyətlərinə görə Avropa xalqlarını arxada qoymağı baçarmışlar. Yeni dövrüdən etibarən başlayan intibah və reformasiya kimi hərəkatlar, Avropanın hərbi, iqtisadi, demokratik və texniki yöndə inkişaf etməsinə səbəb olmuş və qısa müddətdən sonra inkişaf tempi və mədəni səviyyəsinə görə Avropa digər qitələrdən üstün bir mövqedə qərarlaşmışdır. Bu üstünlüklərindən istifadə edən Avropa xalqları, digər qitələrdə koloniyalar yaratmış və həmin qitələrdə olan təbii sərvətləri talamışlar. Əldə olunan kütləvi gəlirlə, sosial vəziyyətlərini daha da yaxşılaşdıran, Avropa xalqları digər qitələrdə yaşayan xalqların inkişafdan geri qalmasına səbəb olmuşlar. XX əsrə qədər hərbi və iqtisadi baxımdan dünyada lider mövqedə olan Avropa xalqları, XX əsrdə bu liderlik yarışında Amerika Birləşmiş Ştatlarına məğlub olmuşlar.
Avropa tarixi

Asiya qitəsində əvvəlcə Yaponiya və Cənubi Koreyanın daha sonra isə Çin və Hindistanın texnelojo və iqtisadiyyat sahəsində anidən yüksəliş əldə etməsi, Avropa üçün yeni rəqiblərin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur. Avropanın 27 ölkəsinin üzv olduğu, 1952-ci ildə yaradılmış Avropa İttifaqı iqtisadiyyat, idxal və ixracat sahəsindəki uğurlarından sonra dünyada bir nömrəli iqtisadi gücə çevrilmişdir. Eradan əvvəl İnsana bənzər canlılar arasında Homo Erektus və Neandertal adı verilən insanların Avropada yayılması və məskunlaşmasının tarixi bir neçə milyon illərlə ölçülür. Bu iki canlı növü zamanla yox olmağa başlamış və elmdə Homo sapiens adı verilən ilkin insanlar eradan əvvəl 35.000 il öncə Avropada yayılmışdır. Avropada İbtidai-icma quruluşu zamanı mövcud olmuş mədəniyyətlər arasında Buz dövrünün son dönəmlərindən, e.ə. 20.000 - 10.000 illərində inkişaf etmiş Qravetyen, Solutre və Maqdalen mədəniyyətləri mühüm yer tutur.