LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
II Şah Abbas

Rusiya ilə müharibə (1651–1653) II Abbasın hakimiyyəti dövründə Səfəvi imperiyasının Qafqazın şimalında öz nüfuzunu artırmaq istəməsi ruslarla toqquşmaya səbəb oldu. 1646-cı ildən etibarən rus hökuməti Səfəvi torpaqlarından İsveçə qədər torpaqlarda ipək ticarəti edən xarici tacirlərin mövqelərini zəiflətməyə başlamış və 1649-cu ildə Sobornoe Ulojenie qəbul edilmişdi. Buna görə, xarici tacirlərin imkanları daha da məhdudlaşdırılırdı. Hakimiyyətinin ilk illərində Abbas ruslarla münasibətlərə əhəmiyyət vermirdi və onların Osmanlıya qarşı münasibətləri inkişaf etdirmək təkliflərini görməzdən gəlirdi. 1647 və 1653-cü illərdə ikili münasibətlərdə karvan quldurluğu hadisələrinə və Səfəvilərdə rus tacirlərin həbsinə görə gərginlik artdı. Həmçinin rusların sərhədlərini cənuba doğru genişlətməsi buraları özlərinin mülkü hesab edən Səfəvilərin qarşı çıxması ilə nəticələndi. Bu gərginliklər də 1651–1653 müharibəsinə və ya münaqişəsinə yol açdı. Bu müharibənin meydana çıxmasında rol oynayan səbəblərdən bir digəri də rusların devrilmiş gürcü kralı I Teymuraz üçün qala tikmək istəmələri idi. Ruslara yardım üçün müraciət edən Kaxetili I Teymuraz bu xəbərin II Abbasa çatmasından sonra öz istəyinə nail ola bilmədi.
II Şah Abbas

Qəndəharda olan II Abbas dərhal bu məsələ ilə məşğul olmaq üçün qoşun hazırlatdı. Şirvan bəylərbəyi Xosrov xanın komandanlığı altında yerli qumuqlarla əməkdaşıq edən Ərdəbil, Qarabağ və Astara qızılbaşları rusları məğlub etdilər, bazalarını ələ keçirdilər və özlərini qovdular. Bundan sonra İsfahan və Moskva arasında elçilər yekun sülh müqaviləsini həll etmək üçün gedib gəlməyə başladı, lakin sülh müqaviləsi 10 il sonra imzalandı. Müharibədən əvvəl bölgədəki vəziyyət XVII əsrdən etibarən Rusiya çarlığının Şimali Qafqazdakı əsas dayaq məntəqəsi Terek qalası oldu. Burada çarlıq voevodası və döyüşçüləri toplanmış idi. XVII əsrin ortalarında Terek məntəqəsi ətrafında 70 Kabardın əsilzadə ailəsi ilə birlikdə, bir çox rus, erməni, Azərbaycan türkü və fars yaşamaqda idi. Onlar ticarət və sənətkarlıqla məşğul olurdular. Şimali Qafqazdan olan əsilzadələr ətrafları ilə birlikdə buraya köçür və rus vətəndaşlığını qəbul edirdilər. Kabardin əsilzadələrindən biri olan Muçal Sunçaleyeviç Çərkəziskinin də burada evi var idi. O, 1645-ci ildə çar fərmanı ilə knyaz olmuş və qeyri-ruslar üzərində hakim təyin edilmişdi.
II Şah Abbas

Məntəqədəki qarnizona 2 min nəfərlik döyüşçü, 500 streles daxil idi. Onlara komandanlığı isə polkovnik rütbəsində olan məntəqə hakimi edirdi. Knyaz Muçalın özünün də 500 nəfərlik hərbi dəstəsi var idi və ehtiyac yaranacağı təqdirdə öz dəstəsi ilə rus ordusuna kömək etməyə borclu idi.Terek çayının sağ sahilində, Sunja çayı ilə Terek çayının birləşdiyi və müasir Qroznı şəhərinin şimal-şəörqində 1635-ci ildə ruslar Sunja həbsxanasını bərpa etdilər. 16450-ci ildən bir qədər sonra Knyaz Muçal öz təbəələri ilə birlikdə Terek məntəqəsindən köç edərək Sunja həbsxanasının yaxınlığında Sunjada yerləşdi. Onunla gələnlər kabardinlər, çeçenlər və qumuqlar idi. Həbsxananın 2 verst məsafəsində əvvəldən rus vətəndaşlığını qəbul etmiş olan İldar Mirzənin rəhbərliyində baraqunilər və ya Terek qumuqları yerləşdi. Sunjanın qərbində İvan Qorznı dönəmindən rus protektoratlığını qəbul etmiş olan kabardinlər yaşamaqda idi.1629-cu ildə Avar xanı rus çarına müraciət edərək Göysuda qala tikməsini istəmiş və bu işdə ona kömək edəcəyini söz vermişdi. Bundan başqa, Avar xanı rus çarından rus vətəndaşlığına girməsinə şərait yaradılmasını istəyir və çara Şimali Qafqazda tikilmiş ilk rus qalası olan Terekin salınmasında onun babasının yardım etdiyini xatırladırdı: Bu dönəmdə Səfəvi imperiyasının Şimali Qafqazda yeritdiyi siyasət qumuqları ruslara yaxınlaşmağa və kömək istəməyə məcbur etdi. 1637-ci ildə qumuq şamxalı rus çarından onu öz təbəəsi kimi tanıdığını ehtiva edən məktub aldı.
II Şah Abbas

Bu zaman qumuqlar artıq Səfəvi imperiyasının vassalı olduqları üçün bununla iki qat vassallığı düşdülır, həm ruslardan, həm də qızılbaşlardan, lakin Dağıstanın Səfəvi hakimiyyəti altında olması Rusiyanın maraqlarına uyğun deyildi. 1642-ci ildə Rusiya hökuməti qızılbaşların Moskvadakı səfiri Acı bykə qəti şəkildə bəyan etdi ki, "qumuq xalqı çar əzəmətinin əbədi xidmətçiləridir", lakin qumuqlar həm rusların, həm də qızılbaşların bölgədə möhkəmlənməsinə əngəl olaraq, müstəqil siyasət yürütməkdə idilər. Şamxal III Surxay Başlıda qızılbaşların qala tikməsinin qarşısını aldı. Eyni zamanda onlar rusların bölgədə güclənməsini də istəməməkdə idilər. 1650-ci ildə Surxay xan ruslardan qaçan noqayları öz torpaqlarına qəbul etdi. Buna cavab olaraq onun torpaqlarına soxulan rus ordusu Germerçik döyüşündə noqay-qumuq ordusuna məğlub oldu. Bundan sonra Endirey qumuqlarının rəhbəri olan Qazan Alp Surxayla barışdı və bununla da 1642-ci ildən bəri qumuqlar arasında davam edən daxili mübarizə sonlandırıldı.Bunlar baş verərkən bölgədə qızılbaş təsir dairəsi də genişlənməkdə və artıq qumuqları təhdid etməkdə idi. Bölgədəki ən güclü qumuq hakimliyi Tarku şamxallığı idi. Bu hakimliyin rəhbərləri Buynaksk hökmdarı, Dağıstan valisi və yaxın zamana qədər Dərbənd xanı titulunu daşımaqda idilər.
II Şah Abbas

Bir digər önəmli qumuq hakimliyi isə Endirey şamxallığı idi. Dərbəndin şimal-qərbində Qaytaq usmiliyi yerləşməkdə idi. 1645-ci ildə II Abbas ruslara yaxın olduğu bilinən Rüstəm xan Qaytaqdan qovdu və onun yerinə özünə tabe olan Əmirxan Sultanı hakim təyin etdi. Müharibənin səbəbləri 1639-cu ildə Osmanlı və Səfəvi imperiyaları arasında uzun müddətdir davam edən müharibə Qəsri Şirin sülh müqaviləsinin imzalanması ilə sonlandırıldı. Yeni imzalanmış müqaviləyə əsasən Qafqaz iki imperiya arasında nüfuz dairələrinə bölündü. Yeni konfiqurasiyaya görə Osmanlı və Krım xanlığı Qara dəniz sahili boyunca və Kabarda da öz üstünlüyünü qurmağa çalışarkən, Səfəvi şahı Dərbənddən yuxarıya doğru, Sunja çayına qədərki bölgələrdə öz nüfuz üstünlüyünü qura bilərdi. Belə bir şəraitdə bölgə üzərində Rusiya ilə Səfəvi imperiyasının maraqlı toqquşurdu. II Abbas taxta çıxdıqdan sonra ruslarla sülhü davam etdirməkdə qərarlı olub, ticarəti və əməkdaşlığı genişlətmək üçün addımlar atsa da, sonradan bu fikrindən daşındı. II Abbasın yeni məqsədi nəinki ruslasrın Dağıstan ərazisinə daxil olmasının qarşısını almaq, eyni zamanda rusları bütün Şimali Qafqazdan qovmaq idi. Bunun üçün şah dağlıların daxili işlərinə qarışmağa da başladı.Müharibənin başlamasında Xosrov xanın Xəzər dənizi sahilində fəaliyyət göstərən kazak dəstələrinə qarşı çıxması əsas oldu.
II Şah Abbas

Beləki 1650-ci ildə Qreben kazakları şamaxılı və dağıstanlı tacirlərin karvanına hücum eədərək karvanın mallarını yağmaladılar. Yağmalanan karvanda Səfəvi imperiyasının Şirvan bəylərbəyi olan Xosrov xanın da şəxsi malları var idi. Bir qədər sonra məlum olur ki, karvan iki dövlət arasında imzalanmış müqavilənin şərtərinə zidd olaraq hərəkəti barədə Terek hakiminə məlumat verməmiş və buna görə də, kazakların hücumuna məruz qalmışdır. Xosrov xan rus hakiminə göndərdiyi məktubda vurulmuş zərərin kompensasiyasının verilməsini və kazakların cəzalandırılmasını tələb edirdi. Xosrov xan Həştərxanın rus hakiminə yazdığı məktubda rus hökumətinin heç birt addım atmayacağı halda kazakların hökumət orqanları təlimatı üzrə hərəkət etdiyi qənaətinə gələrək bir ay içində "həm Tereki, həm də Həştərxanı qara torpağa" çevirə və kazakları özü cəzalandıra biləcəyini yazırdı. Rusiya ilə Səfəvi arasında hərbi əməliyyatların başlamasının bilavasitə səbəbi Sunja qalasının bərpası idi. Terek və Sunjadakı rus qalaları şahın Dağıstanda öz təsirini yaratmaq planlarına mane olurdu. Doğrusu 1658-ci ildə Moskvadakı qızılbaş səfiri Daqul Sultan bildirmişdi ki, müharibənin başlamasının səbəbi Sunja qalası yox, Terek qumuqları olmuşdur. Sunjada məntəqə salındıqdan və orada qumuqlar məskunlaşdıqdan sonra bölgədəki münaqişələr, qətllər və oğurluqlar çoxalmış, nəticədə Səfəvi təbəələri bölgəyə səfər edə bilməmişdirlər. Səfəvi tərəfinin hücuma hazırlaşdığından xəbərdar olan Tarku şamxalı III Surxay xan 1650-ci ildə Həştərxanın qubernatoru Qriqori Çerkəzskiyə məktub yazaraq hücuma hazırlaşmağın gərəkdiyini bildirdi.
II Şah Abbas

Qubernator bu məktuba cavab olaraq terek atamanlarına və kazaklarına əmr göndərərə Sunja həbsxanasına yardım etmələrini və mümkün hücumun qarşısını ala bilmək üçün tədbirlər görməyi əmr etdi. Sunja istehkamına I yürüş 1651-ci ildə Şirvanda olan Xosrov xan II Abbasdan fərman alır. Fərmanda ona vaxt itirmədən qızılbaş ordusunun Sunjaya yürüşünü təşkil etmək və orduya komandanlıq etmək əmr edilirdi. II Abbasın əmri sadəcə o qədər də böyük olmayan Sunja istehkamını ələ keçirməklə məhdudlaşmırdı. Xosrov xanın özünün də dediyi kimi II Abbas ona Sunjanı ələ keçirmək və vaxt itirmədən Həştərxana yürüş etməyi tapşırmışdı. Sunja qalasını ələ keçirməyi Xosrov xan Tarku şamxalı Surxay xana həvalə edir. Onun dəstəsinə Tarku qumuqlarından əlavə, Endirey qumuqları və Qaytaq usmiliyinin döyüşçüləri də daxil idi. Endirey qumuqlarına Qazan Alp, Qaytaq usmliyindən gələnlərə isə Əmirxan Sultan komandanlıq edirdi. Onlara kömək üçün Xosrov xan nizami qızılbaş ordusundan 800 nəfərlik dəstə və iki top da göndərir.
II Şah Abbas

800 nəfərin 500-ü Şamaxıdan, 300-ü Dərbənddən idi. Həmçinin hazırlanan bu orduya noqay ordalarından olan dəstələr də Çoban Mirzə və Şatemir Mirzənin komandanlığı qoşuldular. Həmçinin Mıçık və Arqun çayları boyunca yaşayan çeçen camaatlıqları olan çıçkızyanlar və şibutyanlar da bu orduya qatılırlar. Sunjaya hücum etməyə hazırlaşan ordudakı döyüşçülərin sayı ümumilikdə 12 min nəfərə çatırdı. 25 oktyabr 1651-ci ildə birləşmiş ordu Sunja çayının sahilinə gəlib çatdı. İlk toqquşma Kazak Şadrinin məntəqəsi yaxınlığında baş verdi. Müdafiə mövqeyi tutan rus dəstələri müqavimət göstərməyi bacardılar və qızılbaşlarla qumuqların ilk hücumunu dəf edə bildilər.Uğur qazana bilməyən Surxay xan Tereki keçmək üçün Sunjanın ağızında yerləşən kazak məntəqəsi olan Verxnevo Çerlonova gəlib çatdılar. Artıq buradakı kazaklar özlərinə yeni möhkəmləndirilmiş istehkam qurmağı bacarmışdılar. 1 noyabr tarixində Terek voyvodası Knyaz Şetinin qızılbaşlarla döyüşən rus ordusu komandanı Knyaz Muçalın köməyinə yeni dəstələr göndərdi.
II Şah Abbas

Yeni dəstələrə atıcılar, boyar uşaqları və yni xristianlığa keçmiş olan və Tleva Tuqaşevin komandanlığında Yurt tatarları daxil idi. 2 noyabr tarixində Surxay xan yeni hücuma keçmək qərarına gəldi. Çerlenovoya gələn qızılbaş və qumuq ordusu Asmanovskiyə hücum etmək istəyirdilər. 2 noyabrda başlayan hücum yenə də ruslar tərəfindən dəf edildi və Knyaz Muçalın əks-hücumu uğurlu alındı. Qızılbaş və qumuq dəstələri Sunja çayına doğru geri çəkildilər. Mutçal öz dəstələrini Səfəvi ordusunu təqib etmək üçün göndərdi. Mutçalın qətiyyətli addımları və yardımın vaxtında yetişməsi nəticəsində ruslar Səfəvi hücumlarını dəf etməyi bacarmışdılar. Artıq 7 noyabrda Mutçalın gözətçiləri ona Səfəvi ordusunun tamamilə geri çəkildiyi məlumatını verdi. Səfəvi ordusunun hücumlarından ən çox əziyyət çəkən elə Knyaz Mutçalın öz təbəələri olmuşdu.
II Şah Abbas

Onun bildirdiyinə görə, hücum zamanı onun 3 minə qədər tatar atı, 500 dəvəsi, 10 min buynuzlu, 15 min buynuzsuz mal-heyvanı ələ keçirilmiş, xeyli sayda insan əsir aparılmışdır. Səfəvi ordusu üçün ilk yürüş uğursuzluqla nəticələndi. Surxay xan bəhanə yaratmaq üçün bildirdi ki, o, biıərəkdən Terek tatarlarının kəndlərini hədəf olaraq seçmişdir. Çünki onlar Kabardaya gedən yolları bağlamışdılar və bu hücumla onlara cavabb verilmiş oldu. Sunja istehkamına II yürüş 1652-ci ildə II Abbas yeni yürüşə hazırlaşırdı. Şamxal Surxay və Qazan Alp öz döyüşçüləri ilə birlikdə Aktaşeyə gəlib Sunja üzərinə yürüşə hazırlaşmağa başladılar. Buradan Krıma göndərilən elçilik onları da ruslar üzərinə olan yürüşdə iştirak etməyə dəvət etdi. Bu zaman çara sadiq olan tatarlar rusların yeni Terek qubernatoru Vasili Voilinskiyə Krım tatarlarının Azova gəlməsi və Həştərxan barədə danışmağa başlamaları haqda məlumat verdi.
II Şah Abbas

Rus hökumıti Sunja istehkamlarını gücləndirdi. İkinci yürüşün başlaması ərəfəsində istehkamdakı qarnizonu gücləndirmək üçün Mutçal Çərkəzski kabardın Murza Urus xan Yansoxovun və oğlunun rəhbərliyi altında dəstələr göndərdi. Onun özü isə qalaya daxil olmayaraq qıraqda qamağı və buradan qızılbaş ordusuna hücumlar etməyi üstün tutdu. Sunja istehkamında 800 nəfərlik rus qarnizonu var idi. Buraya 212 nəfər rus atıcılar və kazaklar, Urusxanın rəhbərliyində kabardinlər, İldar Mirzənin rəhbərliyində 500 nəfərlik Terek qumuqları daxil idi. Ordunun ümumi komandanı İvan Yatsin idi. 7 mart 1653-cü ildə Səfəvi imperiyasının qızılbaşlardan, noqaylardan, qumuqlardan, dağlılardan və Qafqaz qorçularından təşkil edilmiş ordusu Sunjanı mühasirəyə aldı. Yenə də orduya Şamxal Surxay xan rəhbərlik edirdi. Qalanı ələ keçirə bilməyən Surxay Terek boyunca olan kabardin və kazak kəndlərini yağmaladı və xarabazara çevirdi. Sunja istehkamında qalmış rus ordusunun vəziyyəti günü-gündən pisləşirdi.
II Şah Abbas

Surxay xan qala divarları önündə qüllə düzəltdirmiş və buradan istehkamı top atəşiə tutdurmuşdu. Həmçinin meşədən odunlar gətirilmiş və qala divarları yanında yandırılmışdı.Terek şəhərindən mühasirəyə alınanlar üçün Semyon Stromilovun komandanlığı altında süvari dəstəsi, həmçinin çeçenlərdən təşkil edən dəstə yardım kimi göndərildi. Çeçenlərə Çepay Murza komandanlıq edirdi, lakin bu dəstə mühasirəyə alınanlara kömək etmək üçün yarıb keçə bilmədi və düşmən tərəfindən dəf edilərək Tərekə qayıtdı. Terekin özünə də hücum təhlükəsi olduğuna görə Terek qubernatoru Sunjanın yardımına çox ordu göndərə bilmirdi. Martın 14-də İvan Dolqovo-Saburovun 200 oxatan döyüşçüsü Həştərxandan Terekə getdi. Həştərxanın da hücuma məruz qalacağı barədə söz-söhbət gəzdiyinə görə oradan da ordunun cəbhəyə göndərilməsi mümkün olmurdu. 19 martda istehkamdakı Terek qumuqları İldar Mirzənin komandanlığı altında Surxay xanla danışıqlara başlayıb qalanı tərk etdilər. Qaladakılar daha 4 gün müqavimət göstərdikdən sonra məsləhətləşərək oranı tərk edib Terekə getdilər.
II Şah Abbas

Sunjaya daxil olan qızılbaş ordusu hər yeri yandırdı. Bir qədər sonra Surxay xan da Tarkuya qayıtdı. 1653-cü ildə Aleksey Mixailoviç son münaqişə barədə göndərdiyi məktubda orada döyüşmüş rus zabitlərinə, ruslara yardım edən Yansoxov kimi şəxslərə təşəkkür edirdi. Onlara təşəkkür edilməsinin əsas səbəbi qalada uzun müddət müqavimət göstərmək və çarın xəzinəsini oradan xilas etmək idi. 1653-cü ilin qarşıdakı hərbi əməliyyatlarında II Abbas daha da irəliləməyi planlayırdı. Onun məqsədi Tereki, Həştərxanı tutmaq və rusları bütün Qafqazdan qovmaq idi. Bunun üçün Surxay xan öz ordusunu toplamış, bölgədəki qızılbaş ordusu Dərbəndə yığışmış, İsfahanda da II Abbasın komandanlığında böyük qızılbaş ordusunun toplanmasına başlanmışdı, lakin vəziyyət gözlənilmədən dəyişdi. Böyük Moğol imperiyasının şərq sərhədlərinə hücum etməsi və Qəndəharı yenidən mühasirəyə alması II Abbasın planlarını dəyişdirdi. İki cəbhədə müharibə aparmaq istəməyən Abbas ruslarla danışıqlara başladı.
II Şah Abbas

Rusiya özü də Polşa iləı yeni müharibəyə hazırlaşırdı və Səfəvi imperiyası ilə sülh də maraqlı idi. Knyaz İvan Lobanov-Rostovski və İvan Kominin Həştərxandan 1654-cü ilin aprelində səfir kimi Səfəvi imperiyasına yola düşdülər və Fərəhabadda II Abbasla görüşdülər. Qarşılıqlı güzəştlər əsasında keçən görüşdən sonra oktyabr ayında rus elçilər geri döndülər. Sunja istehkamının ələ keçirilməsi Şimali Qafqazda Səfəvi mövqelərinin güclənməsinə səbəb oldu. Dağlılara təzyiqi daha da artıran II Abbas 1658-ci ildə qumuqların torpaqlarında iki qalanın tikildiyini elan etdi. Bu yerlilərin üsyan qaldırması ilə nəticələndi. 1659-cu ildə Surxay xan, Əhməd xan Djenquteyski, Qazan Alp Endireyski, Buday bəy Maqomatotov rus asılılığına keçdilər. Maliyyə tənəzzülü Xəlifə Sultan vəzifəyə gəldikdən qısa müddət sonra ov mərasimlərinin təşkilatçısı olan Allahverdi xanla rəqib oldu. Şah Abbasın uşaqlıq dostu və qulam olan Allahverdi xan bürokratik mərtəbələri sürətlə yüksələrək ilk öncə ov mərasimi rəhbəri, daha sonra 1649-cu ildə qorçubaşı oldu.
II Şah Abbas

1650-ci illərin əvvəllərindən Allahverdi şahın mütləq sevimlisi oldu və o, 1654-cü ildə Xəlifə Sultanın ölümündən sonra yeni baş vəzir seçimlərində şaha təsir etdi. Onun məsləhəti ilə Abbas Məhəmməd bəyi baş vəzir təyin edərək saray işlərini ona tapşırdı. Onun vəzifəyə gəlməsindən bir müddət sonra imperiyada maliyyə böhranı meydana çıxdı. Bunun əsas səbəbləri şahın Qəndəhar üzərinə həyata keçirdiyi bahalı hərbi əməliyyatlar və ipək ticarəti üçün xammal ehtiyatlarının qıtlığı idi. Məhəmməd bəy iqtisadi məsələlərdə uzun təcrübəsinə baxmayaraq, bu məsələni həll edə bilmədi. O, xüsusən orduya sərf edilən böyük məbləğlərdən və mərkəziləşdirmənin gətirdiyi büdcə azalmalarından qaynaqlanan problemləri həll etmədə uğursuz oldu. Ordu ilə bağlı məsələlərdə, o, böyük maaş ödənişlərindən qurtulmaq üçün Sipəhsalar vəzifəsini və ordunun artilleriya bölməsini ləğv etdi. Həmçinin Məhəmməd bəy şahın müsadirə edib sahibləndiyi malikanələri satmaq istəyirdi. Jan Şardenə görə, təkcə İsfahanda şahın sahibi olduğu 137 malikanə mövcud idi. Ancaq heç kim onları almadı və Məhəmməd bəyin planı uğursuz oldu.
II Şah Abbas

Bundan sonra o, qızıl sikkələrin istifadəsinə qadağan etdi, nəticədə imperiya ərazisi gümüş sikkələrlə dolmağa başladı.Məhəmməd Bəyin tədbirlərinin bəlkə də ən təsəvv etməsi çətin olanı və fəlakətlisi səltənətin bəzi təbii ehtiyatlarını açmaq və istifadə etmək planı idi. O, İsfahan yaxınlığındakı qiymətli metal yataqlarından yararlanmaq üçün səy göstərdi və yardımı fırıldaqçılıqdan bir qədər yaxşı dəyərləndirilə bilinəcək Chapelle de Han alı ilə özünü fransız kimi təqdim edən şəxsi işə götürdü. O, bir digər nəticəsiz cəhd kimi bir digər kömür mədənini işə saldı. Bütün bu addımlar və özünün qohumlarını vəzifələrə təyin etdirməsi onu sarayda ən nifrət edilən şəxs vəziyyətinə saldı. Bu zaman ərzində Abbas zamanını ya hərəmdə, ya ov mərasimlərində, ya da içki məclislərində keçirirdi və Məhəmməd bəy onun işlərindən olan narazılıqları ondan gizlədirdi. Nəhayət, Məhəmməd bəyin yalanlarını və hiylələrini Abbasa çatdıran ilk tərəfdarı Allahverdi xan oldu və onun səyi ilə Məhəmməd bəy şahın gözündən düşdü. Şah 1661-ci ilin 19 yanvarında onu Quma sürgün etdi. Məhəmməd bəyin vəzifədən uzaqlaşdırılması ona rüşvət verərək susmasını təmin edən, imperiya daxilində ticarət edərək gizli şəkildə qızılı xaricə çıxaran Holland Şərqi Hindistan Şirkəti üçün böyük itki olaraq dəyərləndirildi. II Abbasın hakimiyyəti dövrü qeyri-şiə olan əhaliyə qarşı münasibətdə paradokslar dövrü kimi xarakterizə edilə bilər.
II Şah Abbas

O, şiə fiqh əsərlərinin fars dilinə tərcümə olunmasını tapşırmış və vergilər haqqında din alimləri ilə məsləhətləşmişdir. O, öz dövrünün böyük şiə alimləri hesab edilən Feyz Kaşani, Məhəmməd Baqir Səbzəvari və Məhəmməd Taği Məclisi (Məhəmməd Baqir Məclisinin atası) ilə çox yaxın əlaqələr saxlasa da, özü heç vaxt qatı dindar olmamışdır. O, əcdadlarının yetişdiyi sufi ordeninə böyük hörmət göstərir, Səfəviyyə ordenindən olan əcdadlarının şəhəri olan Ərdəbildə orden üçün böyük tikililər inşa etdirir və sufilərlə görüşlər təşkil etdirirdi. Lakin onun dövründə sufilərin təqib edilməsi daha da artdı və şiə alimləri olan Mir Lavhi və Məhəmməd Tahir Qumi kimi şəxslərin antisufi əsərləri çoxaldı. Çox zaman əhali tərəfindən məsihvari təqdim edilən Əbu Müslim əl-Xorasani kimi şəxslər Xəlifə Sultanın baş vəzirliyi dövründə tənqid hədəfinə çevrildilər. Əhməd ibn Məhəmməd Ərdəbili bu mövzuda "Həqiqət əl-Şiə" əsərini də məhz bu dövrdə yazmışdı. II Abbasın özü də din xadimləri tərəfindən sevilən şəxs deyildi. Bəzən bəzi din xadimləri iddia edirdilər ki, Abbas yerinə daha uyğun monxarxın gələ bilməsi üçün taxtdan imtina etməlidir.
II Şah Abbas

Bunun əsas səbəbi onlara görı şahın dini qaydalara uyğun həyat yaşamaması idi. Abbas özünün saray əyanları ilə təşkil etdiyi məclislərdə xeyli miqdarda spirtli içki içirdi, lakin ironik olsa da, öz işçilərini sərxoşluğa görə vəzifəsindən də kənarlaşdırırdı. 1653-cü ildə Abbas din xadimləri tərəfindən — çox güman ki bu şəxs Səbzəvari olmuşdur — spirtli içki içməyi tərkidməyə sövq edildi. Onlar şaha içkini tərgidəcəyi halda daha güclü və xoşbəxt olmaqla bərabər, eyni zamanda daha uzun yaşayacağını bildirib, buna misal kimi əcdadı I Təhmasibi göstərirdilər. Nəticədə qısa müddətlik də olsa, 1653–1654-cü illərdə spirtli içkilərin satışı qadağan edildi.Şəxsi əqidəsindən asılı olmayaraq, Abbas yenə də dini dəyişməni sələflərindən daha şiddətlə davam etdirirdi. 1645 və 1654-cü illər aralığındakı müxtəlif dönəmlərdə Səfəvi hakim dairələri imperiyada yaşayan yəhudilərə İslam dininə keçməyə, Yeni Culfada yaşayan ermənilərə isə oranı boşaltmağa məcbur etmişdirlər. Məhəmməd Tahir Vahid Qəzvini tərəfindən yazılan Abbasnamə əsərinə görə, bu əsnada 2 min yəhudi İslam dinini qəbul etmiş və xristianlara kilsə tikmək qadağan edilmişdir. Təbrizli Arakel bu rəqəmin 350 olduğunu bildirir. Abbasın özü xristianlara qarşı dözümlü idi. O, tez-tez erməni kilsə mərasimlərində iştirak etmiş və 1653-cü ildə İsfahanda yezuitlərə nümayəndəlik yaratmağa icazə vermişdi.
II Şah Abbas

O, yüksək rütbəli şiə teoloqları hesab edilən İsfahanın şeyxülislamını və sarayın imam cüməsini xristianlar əleyhinə xütbə oxuduqları üçün vəzifələrindən qovmuş, hətta sarayın imam cüməsini dirəyə oturtmaqla hədələmişdir. Məhəmməd bəyin vəzifəsindən azad edilməsindən 3 il sonra Vank kafedralının və 5 başqa kilsənin tikintisi sonlandırılmışdır. Abbasın hakimiyyəti dövründə Səfəvi imperiyasının ordusu və hərbi sistemi həm Osmanlı imperiyası ilə mövcud olan sülh şəraitinə, həm də meydana çıxmış iqtisadi böhrana görə zəifləməyə başladı. Bu geriləmə ilk özünü əyalətdəki ordu birləşmələrində özünü göstərdi. Bu tendensiya hələ özünü imperiyanın əsas ordusuna sıçramamışdı və 1654-cü ildə bu ordu 600 nəfərlik kiçik qorçu bölməsinin yaradılması ilə gücləndirildi. Bu say daha sonra 2 min döyüşçüyə çıxarıldı. Lakin artıq imperiya büdcəsi orduya ödəniş edə bilmirdi və sarayın dəbdəbəli yaşayışını təmin etdiyinə görə daimi təzyiq altında idi. Nəticədə bir müddət keçdikdən sonra orduda xidmət edən döyüşçülər kasıblamağa başladılar. Ordu bölmələrinin döyüş bacarığı aşağı düşdü və Səfəvi ordusunun artıq müharibə üçün yox, hərbi paradlar üçün yararlı olduğu söylənməyə başladı.
II Şah Abbas

Diplomatiya Abbasın xarici siyasəti dəqiq hesablamalara və diqqətə əsaslanırdı. Onun hakimiyyəti dövründə, VOK və Şərqi Hindistan Şirkəti kimi avropalı dənizaşırı şirkətlər Abbas tərəfindən onlara verilmiş imtiyazlardan yararlanmaqda idilər. Buna qədər artıq onlar Şiraz və İsfahan kimi şəhərlərdə öz mərkəzlərini qurmuşdular. Holland və ingilis tacirlər imperiyadan atlas, kadifə, tafta kimi müxtəlif mallar satın alır, əvəzində ədviyyat, şəkər, toxuculuq sənayesi malları satırdılar. Bu ticarətin getdiyi əsas yer İran körfəzi idi. Bu şirkətlərlə bəzən münaqişələrdə yaşanmaqda idi. Belə gərginliyin zirvəsi 1645-ci ildə oldu. Bu ildə VOK ipək ticarətində gedilən sərtləşdirmələrdən sonra Bəndər Abbası dəniz blokadasına aldı. Blokada qısamüddətli oldu, çünki öz kommersiya itkilərindən və çəkilən xərclərdən ehtiyatlanan hollandlar Səfəvi imperiyasının tələblərinə boyun əydilər, bundan sonra 1652-ci ildə yeni ipək müqaviləsi bağladılar.
II Şah Abbas

Fransız Şərqi Hindistan Şirkəti də Səfəvi imperiyası ilə ticarət əlaqələrinə başlamağa çalışmışdı. Abbas ölümünə yaxın verdiyi fərmanla bu ticarət əlaqələrinə icazə versə də, praktikada ticarət əlaqələrinin başlaması mümkün olmadı.Osmanlı imperiyası sülh münasibətləri Abbasın hakimiyyəti dövründə də davam etdi. Abbas ümumiyyətlə öz sərhədlərini genişləndirməl barədə düşünmürdü. Məsələn, Cənubi Qafqazda yaranmış real müharibə şəraiti fonunda bölgədəki Osmanlı paşası mülki əhalini təxliyə etsə də, Abbas müharibənin reallaşmasına icazə vermədi. Belə bir başqa hal Bəsrədə də yaşanmışdı. Orada varislik məsələsini həll etmək üçün şahın yardımı istənsə də, o, bu məsələyə müdaxilə etməmişdi. Osmanlı ilə müharibənin olmamasının bir digər səbəbi qarşı tərəfin də buna isti yanaşmaması idi. Osmanlı sultanı IV Mehmed bu zaman Krımda müharibə etməklə məşğul idi, həmçinin 1660-cı ildə İstanbulda şəhərin böyük bir hissəsinin yanması ilə nəticələnən yanğın meydana çıxmışdı. Davamlı sülhün əlaməti olaraq 1657-ci ildə iki imperiya arasında Anadolu ticarət yollarının əhəmiyyətini və quru ipək ticarətində ermənilərin rolunu daha da təsdiqləyən yeni ticarət müqaviləsi imzalandı.Özbəklərlə olan münasibətlər də sülhə əsaslanan vəziyyətdə idi. Xivənin yeni xanı olan və I Səfinin sarayında sürgündə ikən bir çox illərini keçirən Əbülqazi Bahadur Abbasla eyni ildə xanlıq taxtına çıxdı.
II Şah Abbas

O, Xorasan həndəvərində olan sərhəd boyunca Səfəvi imperiyasını təhdid etmədi. Lakin Buxara ilə olan münasibətlər gərgin olaraq qalmaqda idi. Bu gərginlik özbək yürüşlərinə görə yox, Buxaradan qaçaraq Səfəvi sarayına sığınan qaçaq xanlara görə yaşanmaqda idi. 1646-cı ildə Buxara xanı olan Nadir Məhəmməd xan Bəlxi moğollara itirdikdən və oğlu Əbdüləziz xan tərəfindən devrildikdən sonra gənc Abbasın sarayına sığındı. Abbas onunla son dərəcə hörmət və ehtiramla davrandı, Nadir Məhəmməd xəstələndiyi zaman Abbas öz şəxsi həkimini onu müalicə etməsi üçün göndərib özü də ziyarətinə getdi. Bunun qarşılığında Nadir Məhəmməd də şahı gördüyü zaman böyük hörmət sərgilədi. Başlanğıcda şah ona öz taxtını geri almaq üçün hərbi yardım göstərmək istəsə də, Sarı Tağı buna əngəl oldu. Sonda Səfəvilərin yardımı ilə Nadir Məhəmməd və oğlu Əbdüləziz razılığa gələ bildilər, lakin bu razılıq 1650-ci illərin əvvəllərində yeni bir münaqişənin meydana çıxmasına səbəb oldu və Nadir Məhəmməd yenidən İsfahana qaçmaq qərarına gəldi. 1653-cü ildə İsfahan yolunda ikən o, vəfat etdi.
II Şah Abbas

Bundan sonra Abbas Buxara özbəkləri ilə razılığa gəldi və bu razılığa əsasən özbəklə onun hakimiyyətinin sonuna qədər Səfəvi torpaqlarına yağma yürüşləri etməkdən əl çəkdilər. Abbasın dövründə xeyli incəsənət nümunəsi tamamlandı. Buna misal olaraq Xacu körpüsünü, Çəhəl Sütun sarayının tamamlanmasını və Ali Qapının genişləndirilməsini göstərmək olar. Onun İsfahandakı tikintiləri şəhərin ictimai sferasının genişlənməsinə gətirib çıxardı, şahlıq himayədarlığını və Naqali (Şahnamənin hekayəsi) şəklində məşhur əyləncəni birləşdirən canlı qəhvəxana mədəniyyəti meydana çıxdı. Hakimiyyəti boyunca incəsənətə sponsorluq edilməsi davam etdi və XVII əsrin ortalarında imperiya boyunca incəsənətin çiçəklənməsinə səbəb oldu. Səfəvi miniatürü "Şahnamə"nin ən azı beş əlyazmasında öz töhfəsini vermiş və tək səhifəlik illüstrasiyaları ilə tanınan, Rza Abbasinin tələbəsi olan Mo'en Mosavver ilə müxtəlifliyin yeni zirvəyə çatdı.Ənənəvi miniatürlərə olan təlabat da qalmaqda idi. Əfzələl Hüseyni və Malik Hüseyn İsfahani kimi rəssamlar "Şahnamə" üçün rəsmlər çəkirdilər. Belə rəsmlərdən biri də şərab qabları və meyvələrlə oturan gənc oğlanın rəsmidir. Abbas həmçinin hollandiyalı rəssamları işə götürür və rəsmlər çəkdirir, eyni zamanda farangi-sazi, yəni Avropa nümunəsində rəsm əsərləri çəkənləri də dəstəkləyirdi.
II Şah Abbas

Abbasın saray rəssamlarından ikisi, Məhəmməd Zaman və Əliqulu Cabbadar Avropa rəssamlıq üslubundan təsirlənərək ya onu köçürmək, ya da ənənəvi Səfəvi mövzularını Qərb üslubunda nümayiş etdirmək üçün səy göstərmişdirlər. Məhəmməd Zaman həyatının 2–3 ilini Romada keçirmişdi. Abbasın hakimiyyətinin şah əsərləri Çəhəl Sütun sarayının divarlarındakı rəsm əsərləridir. Novruz şənlikləri üçün nəzərdə tutulmuş saray olan Çəhəl Sütunun divar rəsmləri sarayın dekorativ proqramının ən mühüm hissəsini təşkil edir. Divar rəsmlərində tarixi hadisələrə tez-tez yer ayrılmışdır. Buna misal olaraq I İsmayılla Məhəmməd Şeybani arasında baş vermiş Mərv döyüşünün, I Təhmasiblə moğol hökmdarı Hümayunun görüşünün, I Abbasla Buxara xanı Vəli Məhəmməd xanın görüşünün, II Abbasın Nadir Məhəmməd xanla görüşünün rəsmlərini göstərmək olar. Səfəvi keramika istehsalı da iqtisadi tənəzzülə baxmayaraq Abbasın dövründə sürətli şəkildə davam etdi. Çin təsiri nəticəsində 1640–1650-ci illər arasında keramika Çindən gətirilən çini məmulatlarına uyğun olaraq mavi-ağ temalı oldu.Əsasən Kirman emalatxanalarında hazırlanan bu keramika, 1643–1645-ci illərdə Min sülaləsinin süqutundan sonra 1683-cü ilə qədər ixracı məhdudlaşdırılan Çin çinisinə alternativ axtaran Bəndər-Abbasdakı holland və ingilis tacirlərinin diqqətini cəlb etmək üçün kifayət qədər keyfiyyətli idi. Keramika ilə yanaşı, Kirman İsfahan və Kaşanla yanaşı, Səfəvi xalça sənayesinin mərkəzləri olaraq qalmağa davam edirdi; onlar həm saray, həm də saraya aidiyyatı olmayan Səfəvi bazarları üçün qızıl və gümüş brokar ilə ipək xalçalar istehsal edirdilər.
II Şah Abbas

Şəxsiyyəti və görünüşü Qərbli səyyahlar tez-tez Abbasın xasiyyətini müsbət təsvir edirlər. O, dostlara da, yadlara da səxavətli idi, xüsusən də əyləncə gecələrində. Abbas spirtli içki içməyə cəmi 17 yaşında, yəni 1649-cu ildə başlamışdı. Onun şənlik məclisləri həyatının ən yaxşı sənədləşdirilmiş hissəsidir və onların hamısı "Abbasnamə" əsərində ətraflı təsvir edilmişdir. Şah adətən az sayda sevimli saray adamlarını dəvət edib onlarla içki içərdi. Novruz şənlikləri və şahlıq ov şənlikləri boyunca şərabın sərbəst şəkildə paylanmasına icazə verirdi və tez-tez İsfahandakı Qərb sakinlərini ona qoşulmağa dəvət edirdi. O, qərblilərə Rusiya tərəfindən hədiyyə edilən, "tamamilə qiymətli daşlarla, əsasən də kəsilməmiş yaqutlarla bəzədilmiş" qızıl fincanından şərab içməyə icazə verirdi.Abbas özünün ədalət hissinə görə təriflənmişdir. Şardenin sözləri ilə desək, o, özünü azadlığı, o cümlədən vicdan azadlığını məhdudlaşdıran tiran kimi deyil, bütün təbəələrinin rifahına cavabdeh olan şah kimi hökmranlıq etmək üçün Tanrı tərəfindən taxtda oturmuş hesab edirdi.
II Şah Abbas

Qərbdən gəlmiş səyyahların gözü ilə bu ədalət hissi onu bəzən qəddarlığa yönəldirdi və bu qərblilər tərəfindən bəzən günah kimi dəyərləndirilirdi, lakin bu əməlləri atası Səfinin qəddarlığından çox babası I Abbasın sərt cəzalandırmalarına bənzəməkdə idi. Şardenin sözlərinə görə, Səfəvi imperiyasında yaşayanlar II Abbasın ədalətini yüksək qiymətləndirərək, onun xalqı ilə yaxşı rəftar etdiyini, eyni zamanda xaricdə özünə qarşı qorxu formalaşdırdığını, ədaləti sevdiyini və öz xalqına zülm etmək üçün səlahiyyətindən sui-istifadə etmədiyini bildiriblər.1652-ci ildə Abbasla görüşən VOK elçisi Joan Kuneaus onu orta boylu, olduqca arıq, elastik və saqqalsız olaraq təsvir edir. Bununla belə, sağ qalmış portretlər onun uzun siması, kəskin şəkildə müəyyən edilmiş cizgiləri və geniş, uzun bığları olduğunu göstərir. Bəzi rəsmlərdə, məsələn Çəhəl Sütun sarayında çəkilmiş rəsmdə Abbas çox tünd rəngli saqqal və bığla, digərlərində isə üz tükləri açıq rəngli, hətta demək olar ki, sarı tük rəngi ilə çəkilmişdir.L. Lokhart qeyd edir: A. Bakıxanov da "ədalətlilik, ciddilik və poeziyaya məhəbbətin" II Abbasın səciyyəvi cəhətləri olduğunu qeyd edir.C. Malkolm II Abbas barəsində yazır : Hakimiyyətinin ilk illərində II Abbas sikkəkəsmədə özünün ulu babası olan I Abbasın dövründəki ifadələrdən istifadə edirdi. Buna misal olaraq, "Abbas banda-ye shāh-e velāyat" (Abbas, mülkün sahibinin qulluqçusu) ifadəsini göstərmək olar, lakin 1644-cü ildə bu sahədə dəyişikliyə gedildi. Qeyd edilən ifadə "beh-giti sekka-ye sāhebqerāni / zad az towfiq-e haqq ‘Abbās-e Sāni" ilə dəyişdirildi. Göründüyü kimi bu ifadədə II Abbas özünü Sahib Qıran, yəni Uğurlu Birləşmənin Ağası olaraq təsvir edir və müvafiq olaraq, öz sikkələrini sahibqırani adlandırır.
II Şah Abbas

Bu ad tədricən hər hansı bir dövlət sikkəsinə münasibətdə geniş istifadə olundu.Onun hakimiyyəti dövründə ortaya çıxan maliyyə böhranı nəticəsində imperiyanın sikkələrinin çəkisi azaldıldı və imperiya boyunca fəaliyyət göstərən zərbxanaların sayı 19-dan 16-a düşdü. Hakimiyyətinin son onilliyində bu zərbxanalardan yalnız 10-u fəaliyyət göstərməkdə idi. Avropada istifadə edilən mexaniki zərb texnikası ilk dəfə imperiya ərazisində onun dövründə tədbiq edildi. Abbasın bu texnikaya heyran olduğu söylənilir. II Abbası öz atasından və varislərindən fərqləndirən ən özəllik onun dövlət işləri ilə davamlı olaraq maraqlanmasıdır. Bu xüsusiyyəti özünün içki düşkünlüyünün və xəsətliyinin zirvədə olduğu zamanlarda belə ortadan qalxmamışdır. Rudi Matthee kimi tarixçilər tərəfindən Səfəvi sülaləsinin son güclü hökmdarı kimi təsvir edilən II Abbas, tez-tez I İsmayıl və I Abbasla birlikdə sülalənni ən güclü hökmdarları siyahısına salınır. Hətta onun cəhdlərini önləyən əngəllərin olmayacağı halda, sülalənin süqutunu önləyə biləcək hökmdar olacağı qeyd edilir. Avropalı səyyahlar II Abbası firavan bir səltənəti idarə etdiyinə və yolları Avropadakından daha təhlükəsiz etdiyinə görə öz xatirələrində tərifləmişdirlər.
II Şah Abbas

Bununla belə onlar, II Abbasın imperiya boyunca daxili bürokratiyasının çürüdüyünü və ya onun Qəndəhar üzərinə həyata keçirdiyi yürüşün imperiyanı iqtisadi böhrana sürüklədiyinin fərqinə vara bilmirdilər. Bu maliyyə böhranı sülalənin süqutuna qədər davam etdi.Abbas bürokratiyadakı korrupsiya və ya hansısa mənfi hadisə eşidən kimi dərhal məsələni öz gündəminə daxil edirdi. Söhbət ədalət mühakiməsinin normal həyata keçirilməsindən, istər mülki, istərsə də hərbi qurumların siyasi və inzibati orqanlarının nəzarətində olmasından asılı olmayaraq, despotizm, qanun pozuntuları və ya qanunsuzluq hallarına tez müdaxilə edirdi. Ədaləti təmin edə bilmək üçün o, həftələrlə və ya günlərlə çalışırdi və onun hakimiyyəti dövründə hələ də sadə əhaliyə saraya petisiyalar ünvanlamaq imkanı saxlanılırdı. II Abbas öz böyük vəzirlərini ağıllı şəkildə seçirdi. O, onları qəbilə, din xadimi və ya qulam maraqlarını təmsil edən, lakin ilk növbədə maliyyə və inzibati səriştələri əsasında müxtəlif mənşəli şəxslərdən işə götürürdü və öz siyasətlərini təmin etmək üçün onlara kifayət qədər güc verirdi. Məhz onun səyləri nəticəsində 24 illik hakimiyyət dövründə sülh şəraiti hakim olmuş və üsyanlar yaşanmamışdır. İmperiyada qeydə alınan salnamələrdə məsələn Hicri təqvimlərlə 1060 və 1069-cu illər hadisəsiz olaraq təsvir edilirdi və Qərbdən gəlmiş səyyahlar imperiyada yaşayan kəndlilərin yaxşı şəraitdə yaşamalarına heyranlıq edirdilər, halbuki həmin dövrdə imperiyadakı kəndlilərin vəziyyətinin əksinə olaraq, Qərbdəki kəndlilər səfalət içində yaşamaqda idilər.
II Şah Abbas

Eyni qərbli səyyahlar onun varisi dövründədə imperiyanı ziyarət edən zaman Abbasın hakimiyyəti dövründən nostalgiya kimi bəhs edirlər. Bu zaman imperiyaya onun oğlu I Süleyman rəhbərlik etməkdə idi. İsfahanın 1722-ci ildə əfqanlar tərəfindən mühasirəyə alınıb ələ keçirilməsijndən sonra hadisəni təsvir edənlər II Abbasdan güclü hökmdar və sülalənin hakimiyyətinin süqutunu müvəqqətini durduran şəxs kimi bəhs edirlər. Hans Robert Roemer kimi müasir tarixçilər onu ədalətli, mərhəmətli və hətta liberal hökmdar deyə bəhs edir və onun dövrünün sonunu Səfəvilərin uzun sürən firavanlıq və sülh dövrünün sonukimi qiymətləndirir. 1661-ci ildə Abbas Mirzə Məhəmməd Kərakini özünün dördüncü və sonuncu baş vəziri təyin etdi. Kəraki bundan əvvəl icra etdiyi sədr-i məmalik (dini işlər naziri) vəzifəsi ilə hər kəsi özündən razı salmışdı və şəcərə etibarilə bir məşhur Kəraki ailəsinə mənsub olmaqla birlikdə, onun ulu babası Şeyx Əli Kəraki I Təhmasibin dini işlər üzrə köməkçisi olmuşdu. O, tarixi qaynaqlarda nüfuzsuz, aktiv fəaliyyət göstərmə bacarığəndan yoxsun və saraydakı bir qruplaşmanın kuklası kimi təqdim edilir. Onun vəzifədəki illəri Levant ilə quru ticarətinin çiçəklənməsi dövrü oldu. O, Məhəmməd bəyin də ortadan qaldırmağa çalışıb uğursuz olduğu qiymətli metaldan hazırlanmış sikkə problemini həll etməyə çalışdı.
II Şah Abbas

Bu əsnada o, daxili çəkişmələrlə də əlləşməkdə idi. Onun təşviqi ilə qorçubaşı Murtazaqulu xan Qacarın başı kəsilmiş və onun təlqini ilə şah öz varisini edam etdirmişdi. Onun baş nazirliyi dönəmində Abbas zamanının çoxunu hərəmdə keçirir və öz baş vəzirini işlərindən uzaq tuturdu. Kəraki hətta şahın Sam Mirzə adında şahzadəsinin olmasından belə xəbərsiz idi.Hakimiyyətinin son onilliyində Abbas dövlət işləri ilə məşğul olmağı sonlandıraraq öz zamanının çoxunu eyş-işrət məclislərinə həsr etdi. Əvvəlcə onun davamlı içki içməsi idarəçiliyinə təsir göstərməsə də, tədricən vəziyyət dəyişməyə başladı. Dəbdəbəli ziyafətlər verir və bu məclislərdən sonra iki-üç həftə camaatdan gizlənirdi. Nəhayət 26 oktyabr 1666-cı ildə özünün qış sarayının yerləşdiyi Behşəhrdə ikən II Abbas vəfat etdi. Onun ölüm səbəbi halsızlıq və müxtəlif xəstəliklərdən qaynaqlanmışdı. Onu öldürən xəstəliklər siyahısına sifilis və çox spirtli içki qəbulundan qaynaqlanan boğaz xərçəngi də daxil idi. O, öldükdən sonra Qumda dəfn edildi və onun yerinə ən böyük oğlu Sam Mirzə taxta çıxdı.
II Şah Abbas

Sam Mirzənin anası gürcü kökənli kəniz olan Nakihət Xanım idi. Abbasın iki oğlu var idi — Sam Mirzə və Həmzə Mirzə. Onun daha kiçik və anası çərkəz olan oğlu Həmzə Mirzəni daha üstün tutduğu söylənilir. Alexander V. Akopyan(2021). "Coinage and the monetary system". In Matthee, Rudi (ed.). The Safavid World. New York: Taylor & Francis. pp.
II Şah Abbas

ISBN 9781000392876. Sussan Babaie; Kathryn Babayan; Ina Baghdiantz McCabe; Massumeh Farhad. Slaves of the Shah: New Elites of Safavid Iran. I. B. Tauris. 2004. ISBN 1-86064-721-9. Sussan Babaie. Shah ʿAbbas II, the Conquest of Qandahar, the Chihil Sutun, and Its Wall Paintings.
II Şah Abbas

From the Kur to the Aras: A Military History of Russia's Move into the South Caucasus and the First Russo-Iranian War, 1801–1813. Brill. 2021. ISBN 978-9004445154. J. Audrey Burton(1988). "Nadir Muḥammad Khān Ruler of Bukhara (1641 - 1645) and Balkh (1645 - 1651). Nadir Muḥammad Khān Ruler of Bukhara (1641 - 1645) and Balkh (1645 - 1651). Central Asiatic Journal.
II Şah Abbas

ISBN 1845119894. Sheila R. Canby. Princes, Poets & Paladins: Islamic and Indian Paintings from the Collection of Prince and Princess Sadruddin Aga Khan. London: British Museum Press. 1998. ISBN 9780714114835. Willem Floor. A Social History of Sexual Relations in Iran.
II Şah Abbas

Keith Hitchins. Georgia ii. History of Iranian-Georgian Relations. Encyclopædia Iranica. Ehsan Yarshater. 2001. Lisa Golombek; Eileen Reily. Safavid Society and Ceramic Industry.In Golombek, Lisa (ed.).
II Şah Abbas

Hani Khafipour. "Beyond Charismatic Authority: The crafting of a Sovereign's Image in the Public Sphere (In Matthee, Rudi (ed.). The Safavid World.). New York: Taylor & Francis. 2021. 111–121. ISBN 9781000392876. Ghabad Mansourbakht.
II Şah Abbas

جایگاه علما در دستگاه قدرت دورۀ صفویه (دوران شاه عباس اول، شاه‌صفی و شاه عباس دوم [I Abbas, I Səfi və II Abbas zamanı Səfəvi bürokratiyasında üləmənın rolu]. Journal of Iran History. 2010. 123–143. Rudi Matthee; Willem Floor; Patrick Clawson. The Monetary History of Iran: From the Safavids to the Qajars. London, UK: I. B. Tauris. 2013.
II Şah Abbas

The Bukharans:a dynastic, diplomatic, and commercial history, 1550–1702. Palgrave Macmillan. 1997. ISBN 9780312173876. Vera B. Morren. The Persecution of Iranian Jews during the Reign of Shah ʿAbbās II (1642—1666). Hebrew Union College Annual. 1981.
II Şah Abbas

The Practice of Politics in Safavid Iran: Power, Religion and Rhetoric. I.B.Tauris. 2000b. 1–304. ISBN 978-0857715883. H. R. Roemer. "THE SAFAVID PERIOD". The Cambridge History of Iran - The Timurid and Safavid Periods.
II Şah Abbas

The Pearl in Its Midst: Herat and the Mapping of Khurasan (15th-19th Centuries). Austrian Academy of Sciences. 2014. 68. ISBN 978-3700172024. Yusof Rahimlu. Abbās I. Encyclopaedia Islamica Online. Brill Online.
II Şah Abbas

George Sanikidze. The Evolution of Safavid policy towards Eastern Georgia. In Melville, Charles (ed.). Safavid Persia in the Age of Empires, the Idea of Iran. X. Bloomsbury Publishing. 2021. 29–46. ISBN 9780755633784.
II Şah Abbas

Parviz Tanavoli. European Women in Persian Houses: Western Images in Safavid and Qajar Iran. Bloomsbury Publishing. 2016. ISBN 9781838608491. J. Malkolm. The history of Persia, from the most early period to the present time. London.
Periferik sinir sistemi

Periferik sinir sistemi, beyin və onurğa beynindən başqa sinirlər və qanqlidən ibarətdir. Periferik sinir sisteminin əsas vəzifəsi, mərkəzi sinir sistemi ilə orqan və üzvlər arasındaki rabitəni yaratmaqdır. Periferik sinir sistemi somatik və vegetativ olmaqla iki yerə ayrılır. Somatik skelet əzələlərinin sinirləridir. Vegetativ və ya avtonom sinir sistemi isə daxili orqanların fəaliyyətini tənzimləyir.
Periferik sinir sistemi

Vegetativ sinir sistemi də özlüyündə iki yerə ayrılır, simpatik sinir sistemi və parasimpatik sinir sistemi. Simpatik qanla təchiz olunmanı yaxşılaşdırır, ürəyin işini gücləndirir, arterya damarlarında qan təzyiqini yüksəldir, qanda şəkərin miqdarını artırır. Parasimpatik isə əksinə ürəyi sakitlik vəziyyətinə gətirir, qan təzyiqini aşağı salır, qanda şəkərin miqdarını aşağı salır. Sinirləri bir növ "telefon kabelinə" bənzədə bilərik, onlar bədəndən aldıqları mesajları beyinə çatdırır. Bədənin içində və ya xaricində meydana gələn və bədəndə müəyyən reaksiyalara səbəb olan olan fiziki, kimyəvi və ya biyoloji təsirlərə "xəbərdarlıq" deyilir.Xəbərdarlıqlar bədənimizdə mövcud olan müəyyən hüceyrələr vasitəsi ilə alınır.
Periferik sinir sistemi

Alınan xəbərdarlıqlar, sinirlərlə mərkəzi sinir sisteminə göndərilir. Xəbərdarlıqlar sinir hüceyrələrində kimyəvi və ya elastiki dəyişikliyə yol açır. Xəbərdarlıq mesajı mərkəzi sinir sisteminə çatdırılır. Mesaj üçün çıxan cavab əzələlərə, orqanlara və vəzilərə sinirlər ilə çatdırılır. Xarici keçid
Aqşin Əlizadə

Aqşin Əliqulu oğlu Əlizadə (22 may 1937, Bakı – 3 may 2014, Bakı) — Azərbaycan bəstəkarı, Azərbaycan SSR xalq artisti (1987), professor (1990), Azərbaycan SSR dövlət mükafatı laureatı (1978). Aqşin Əliqulu oğlu Əlizadə 22 may 1937-ci ildə Bakıda anadan olub. Bakı Konservatoriyasını, Cövdət Hacıyevin bəstəkarlıq sinfini bitirib (1962). Aqşin Əliqulu oğlu Əlizadə 3 may 2014-cü ildə vəfat etmişdir.Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Mehdi Hüseynzadənin bacısı Bikə xanımın oğludur. Bəstəkar Əli Əlizadənin atasıdır. Tələbə vaxtı yazdığı sonata Gənc Bəstəkarların I Ümumittifaq Müsabiqəsində I dərəcəli diploma (1962), sonra yazdığı Birinci simfoniya "Zaqafqaziya Baharı" festivalında I diploma layiq görülüb. 16 simli alətlər üçün yazılan "Ekspressiya" əsəri aleatorik və sonor texnikası üçün maraqlı təcrübədir.
Aqşin Əlizadə

"Bayatılar" əsəri Azərbaycan musiqisində özünəməxsus eksperiment olaraq, daha çox monodik xarakter daşıyır. Aqşin Əlizadənin yaradıcılığının ümumi cəhətləri virtuoz etnoqrafizm, dərin fəlsəfi ümumiləşdirmə, emosional genişlik, konstruktivlik, şərqsayağı əlvan dekor və ciddi forma mütənasibliyidir. Əsas əsərləri "Babək" baleti, "Qafqaza səyahət" baleti, "Ümid valsı" baleti, 5 simfoniya, xor üçün "Bayatılar", "Təntənə", "Azərilər" kantatası, "Ana torpaq", "Qədim lay-lay", kamera orkestri üçün "Pastoral", "Aşıqsayağı", "Cəngi", "Kənd suitasi", "Uşaq süitasi", fortepiano üçün sonata, "Dastan", "Qədim oyunlar", "Portret", xoreoqrafiq simfoniya və s. 50-dən artıq bədii film, cizgi filmi, tamaşaya musiqi yazıb. Ad və mükafatlar Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı — 1967 (2-ci simfoniyasına görə) Azərbaycan SSR dövlət mükafatı — 1978 "Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi" fəxri adı — 13 iyul 1982 "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adı — 30 yanvar 1987 "Şöhrət" ordeni — 22 may 1997 "Şərəf" ordeni — 21 may 2012 "Babək" (1979) "Qafqaza səyahət" (2002) Ümid valsı (2008)Simfonik orkestr üçün bəstələr Simfoniya No. 1 Simfoniya No. 3 Simfoniya No. 4: Muğamvari (Alla Mugham) Simfoniya No.
Hicab

Hicab (ərəbcə tələffüz; [ħɪˈdʒaːb] və ya müasir istifadədə tesettür) — müxtəlif formalarda ola bilən müsəlman qadınların geyinmə və örtünmə davranışı; baş örtüyü ise saçları və adətən üzü istisna olmaqla baş və boyunu örtən geyim tərzidir. Hicab arakəsmə, pərdə, örtük, deməkdir; çadra, niqab, parəncə də bu qəbildəndir. Müsəlman qadınların küçəyə çıxarkən geydikləri, üzlərini və bədənlərini örtdükləri örtük və çiyinlikdir. Müxtəlif növləri vardır: bütün bədəni və ya ancaq üzü örtmək üçün işlədilən qara rəngli və bəzən də başqa rəngdə olan hicablar, göz üçün xüsusi toru və ya dəlikləri olan hicablar, başa örtülən qara yarımşəffaf hicablar və s. İslamiyyətdə mühafizəkar cərəyanlar hicabı müsəlman etikasının zəruri ünsürlərindən biri adlandırırlar, lakin hazırda müsəlman ölkələrində ən çox yayılan hicabın sadələşdirilmiş variantıdır. Bu, baş örtüyü, həmçinin qolları və boynu örtən paltardır.
Hicab

Hicab müsəlman şəhərlərinin hər yerində yayılmışdı, lakin kəndli qadınlar və köçəri qəbilələrin qadınları çox vaxt hicab örtməmişlər. Hicab qadının öz seçimi və ya onu təhsil, ictimai həyata iştirak, işləmək kimi şəxsi hüquq və azadlıqlarından məhrum edən məcburi bir tətbiq ola bilər. Hicab anlayışının bir parçası olaraq, bəzi İslam cəmiyyətlərində qadınlar din tərəfindən təsdiqlənmiş geyimləri ilə belə, təkbaşına bazara gedə bilməzlər. Qadınlarla ancaq pərdə və ya qəfəs arxasında danışmaq olar. Geyimlə bağlı məlum olan ən qədim hüquqi tənzimləmə, Hammurabi və Orta Assuriya qanunlarında yer alırdı.
Hicab

Qanuna görə, hicab ictimai sferaya girən azad qadınların qanunla təmin oluna simvolu kimi müəyyən edilib. Buna görə də cariyə və fahişələr mütləq başlarını örtməyəcəklər. Qadınlar bu qaydanı ört-basdır edərək pozduqda onları görən, xəbər verməyənlərlə birlikdə cəzalandırılırdılar. Baş örtüyü şumerlərdə məbəd fahişələrinin xüsusi geyimi kimi qəbul edilirdi.İslamdan əvvəl, ərəb qadınlar müharibəyə getdikdə, döyüşərkən və ya kişiləri döyüşə təşviq etmək üçün sinələrini açırdılar, buna Uhud döyüşündə Hindin başçılıq etdiyi Məkkəli qadınların nümayiş etdirdiyi davranış nümunə göstərilir. Bir çox ənənəvi cəmiyyətlərdə, məsələn, ana südü zamanı qadınların döşlərini açması utancverici deyil.
Hicab

Quran 24:31 ayəsindəki "zinətlərini örtməli və onları ailədən kənar adamlara göstərməməli" olduğunu bildirən ayəni nəzərə alsaq, Quranın ictimai sahədə utanc hissi (haya) ne yeni bir tərəzi gətirdiyini düşünmək olar. Bu cür davranış İslam alimləri və daha geniş müsəlman ictimaiyyəti tərəfindən mənəvi cəhalət (Cahiliyyə) simvolu kimi qəbul edilir. Qadınlar saçlarını örtməyi həyatlarının təbii bir parçası, iffət və xüsusilə Allaha hörmət əlaməti hesab edirdilər. Xristian sənətində Məryəm ikonoqrafiyası onu həmişə saçları örtülü şəkildə göstərir və bu ənənə müasir dövrdə Şərq yəhudi qadınları ilə yanaşı gürcü və erməni xristianlar tərəfindən də izləndi; Katolik qadınlar XX əsrə qədər başlarını örtmədən kilsəyə getmirdilər. İslam dünyasının müxtəlif yerlərində haya əsasında hazırlanmış normaların bəzilərinin İslamdan əvvəlki Yaxın Şərqin bu qədim yəhudi və xristian icmalarından miras qalmış üslubları əks etdirdiyi güman edilir.Utanma və ya həya mənasını da əhatə edən Hicab termini əvvəlcə arakəsmə, pərdə və ya ümumi qadın geyim tərzi mənasını verirdi.
Hicab

Quran ayələrində Məhəmmədi və onun zövcələrini ziyarət edənləri bir-birindən ayıran pərdəni ifadə edən ayənin məhdudiyyətin bütün qadınlara deyil, yalnız Məhəmmədin zövcələrinə aid olduğu anlaşılırdı. Həya İslamda əsas xarakter xüsusiyyətidir. Quran müsəlman kişi və qadınların iffətə uyğun davranmalarını əmr edir və İslam və Müsəlman Dünyası Ensiklopediyasına görə iffət kişi və qadınların "görünüşü, yerişi, geyimi və cinsiyyət orqanı" ilə bağlı olan davranışlar toplusudur. Hicab qadınların iffətini və məxfiliyini yad kişilərdən qorumaqdır. Bəzilər örtüyü islami bir öhdəlik deyil, tövsiyə kimi qəbul edirlər.
Hicab

Müsəlman İslahat Hərəkatı iddia edir ki, Quran hicabı sadəcə "maneə" deməkdir və həm kişi, həm də qadın kontekstində istifadə olunur. Onlara görə Cilbab və Himar İslamdan əvvəlki geyimlər idi və Quran yeni geyim tərzini təqdim etməkdənsə, yalnız onları necə geyinməyi tövsiyə edirdi. Mövzunu zərurət hesab edənlər arasında bunun nə qədərinin zərurət olduğu barədə fikir birliyi yoxdur. Bundan əlavə, şəriət qanunlarında əsir və ya cariyə qadınların geyim tərzi, dini və sosial hüquq və vəzifələri kişilərdə olduğu kimi azad qadınlarınkından tamamilə fərqlidir. (Həmçinin bax: İslamda qadınlar) Heç bir ənənəvi fiqh sistemi qadınların örtünməsini tələb etmirdi və geyim təlimatı (hicab) yalnız Məhəmmədin arvadlarına verilmişdi(33:59).
Hicab

Buna baxmayaraq, bütün ortodoks şəriət məktəbləri ictimai yerlərdə bədənin, xüsusən də boyun, topuq və dirsəklərin altından örtülməsini əmr edir. Bəzi İslam hüquq sistemləri hicabı üz və əllərdən başqa hər şeyi örtən geyim, bəziləri isə üz və əllər də daxil olmaqla bütün bədəni örtən bir əmr hesab edir. İran və Əfqanıstanda qadınların hicab taxması qanunla tələb olunur. İranda1983-cü ildə qüvvəyə minən Cinayət Məcəlləsi ilə hicab qaydalarını pozan qadınlara "74 şallaq zərbəsi" verildi.Avropa və müsəlman dünyasının bir sıra ölkələri müəyyən yerlərdə, örtünmənin bəzi növlərini qadağan edən qanunlar qəbul edib. Dünyanın müxtəlif yerlərində qadınlar da örtülməsi üçün qeyri-rəsmi təzyiqlərə məruz qalıblar.