LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Artilleriya

Ə. Şıxlınski Artilleriya tarixində ilk dəfə toplarda gözlə görünməyən hədəfə atəş açmaq texnikasını işləyib hazırlamış və onların təkmilləşdirilməsi işinə bir sıra yeniliklər gətirmişdir. Rus artilleriya taktikası professoru Y. Barsukov kitaba yazdığı müqəddimədə belə bir yazı qeyd etmişdir: " Döyüş ənənələri və köhnə rus artilleriyasında yaxşı nə vardısa, hamısı general-leytenant Əliağa Şıxlinski ilə əlaqədardır". Yazıda sonda göstərilən fikirlərdən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, Azərbaycan hələ 20-ci əsrin əvvəlində artilleriya tarixinə öz adını qızıl hərflərlə həkk etmiş, Azərbaycanın hərbi xadimləri hər zaman dünya hərb tarixində şərəfli yollar keçmişdir. Quru qoşunlarının növü kimi Artilleriya birləşmə, hissə və bölmələrdən ibarətdir. Top, haubitsa, minaatan və reaktiv qurğularla təchiz edilir.
Artilleriya

Artilleriyanın kəşfiyyat, rabitə, nəqliyyat vasitələri və atəşi idarə edən cihazları olur. Artilleriya atəş vasitələrini, döyüş texnikasını, canlı qüvvəni, müdafiə qurğularını və s. obyektləri (hədəfləri) məhv etmək və dağıtmaq, həmçinin döyüş zamanı ümumqoşun hissə və birləşmələrini atəşlə qorumaq və müşayiət etmək üçündür. Silah vasitələrinin toplusu kimi Silah vasitələrinin toplusu kimi artilleriyaya top, haubitsa, mortira, reaktiv qurğular, təpməyən toplar, atıcılıq silahlarının bütün növləri (tüfəng, karabin, avtomat, tapança, pulemyot, qumbaraatan), döyüş sursatlarının bütün növləri, hərəkət vasitələri, atəşi idarə edən cihazlar və müxtəlif nişanlama vasitələri və s. daxildir. Artilleriya topu Artilleriya silahı – lüləsinin kalibri 20 mm-dən artıq olan odlu silah növü; suda, quruda, havada əməliyyatlar apararaq mərmi atmaq, düşmənin canlı qüvvəsini və atəş vasitələrini məhv etmək, müdafiə qurğularını dağıtmaq və s. üçündür. Təzyiqi 300–400MPa, temperaturu 3000°C-yə çatan barıt qazı enerjisindən istifadə edən Artilleriya topu güclü istilik maşınıdır.
Artilleriya

Quru qoşunları, aviasiya, sahil və gəmi Artilleriya topu olur. Lülə kanalının quruluşuna görə yivli və yivsiz (hamar lüləli), hərəkətetmə tərzinə görə yedəyə alınan, motorlu (döyüş əməliyyatları rayonunda hərəkət üçün mühərriklə təchiz edilmiş), özügedən (tırtıllı və ya təkərli şassidə), tank Artilleriya topu və s. olur. Artilleriya topunun tipləri top, haubitsa, minaatan, təpməyən toplar, reaktiv sistemlərdir. Mərminin gücü, atəşin dəqiqliyi, uzaqvurma, sürətlə atəşaçma, manevretmə qabiliyyəti, döyüş meydanında və daşımada mütəhərriklik, etibarlılıq və s. Artilleriya topunun əsas döyüş xassələridir. Xarici keçidlər GÜNEL MƏMMƏDOVA — ARTİLLERİYA HAQQINDA Artilleriya nədir, artilleriya haqqinda, artilleriya mənası — Nedir.Az Arxivləşdirilib 2018-09-23 at the Wayback Machine
Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu

Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu — Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin tabeliyində olmuş ali təhsil müəssisəsi. 1929-cu ildən pedaqoji kadrların ixtisasının artırılması və yenidən hazırlanması sahəsində ali təhsili mütəxəssis hazırlığı ilə fəaliyyətə başlayan indiki AMİ hal-hazırda müxtəlif istiqamətlər, bakalavr, magistratura, aspirantura və dissertantura, ixtisasartırma və yenidənhazırlanma təhsil istiqamətləri üzrə kadr hazırlığı mərkəzinə çevrilmişdir. Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 13 iyun 2000-ci il tarixli 349 nömrəli Fərmanı ilə məktəbəqədər tərbiyə müəssisələri və məktəblərin ibtidai sinifləri üçün pedaqoji kadrlar hazırlamaq, habelə müəllimlərin ixtisaslarının artırılması, təkmilləşdirilməsi və yenidən hazırlanmasını təmin etmək məqsədilə Azərbaycan Pedaqoji Kadrların İxtisasının Artırılması və Yenidən Hazırlanması Baş İnstitutunun bazasında yaradılmışdır. Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu 26 noyabr 2015-ci ildə ləğv edilərək Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə birləşib. Ağcabədi filialı 13 iyun 2000-ci il tarixində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Şuşa filialı, Bakı Mədəni-Maarif Texnikumunun Ağcabədi şöbəsi və Ağdaş Pedaqoji Texnikumunun Ağcabədi şöbəsinin bazasında yaradılmışdır.
Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu

26 noyabr 2015-ci il tarixində Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə qoşulması nəticəsində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Ağcabədi filialına çevrilmişdir. Cəlilabad filialı 13 iyun 2000-ci il tarixində ilə Cəlilabad Kənd Təsərrüfatı Texnikumunun bazasında yaradılmışdır. 26 noyabr 2015-ci il tarixində Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə qoşulması nəticəsində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Cəlilabad filialına çevrilmişdir. Gəncə filialı 13 iyun 2000-ci il tarixində Gəncə Zona Müəllimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun və Gəncə şəhəri təsərrüfat hesablı Məişət Kollecinin bazasında yaradılmışdır. 2000-ci il tarixli 13 iyun tarixində Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Gəncə filialının fəaliyyəti dayandırılmışdır.
Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu

Bundan sonra tələbələr Gəncə Dövlət Universitetinə köçürülmüşdür. Qazax filialı 13 iyun 2000-ci il tarixində Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Qazax filialının bazasında yaradılmışdır. Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Qazax filialı 26 noyabr 2015-ci il tarixində Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə qoşulması nəticəsində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Qazax filialına çevrilmişdir.29 aprel 2016-cı il tarixindən Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Qazax filialı Bakı Dövlət Universitetinin Qazax filialı hesab olunmuşdur. Quba filialı Keçmiş Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Quba filialı. 26 noyabr 2015-ci il tarixində Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə qoşulması nəticəsində Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Quba filialı Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Quba filialı hesab olunmuşdur.
Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu

Mingəçevir filialı 13 iyun 2000-ci il tarixində Mingəçevir Politexnik Texnikumunun və Azərbaycan Maliyyə-İqtisad Kollecinin Xocalı filialının bazasında yaradılmışdır. 24 iyul 2015-ci il tarixində ləğv edilmişdir. Filialın maddi-texniki bazasının Mingəçevir Dövlət Universitetinin balansına verilməsi nəzərdə tutulmuşdur. Salyan filialı 2000-ci ildə Salyan Kənd Təsərrüfatı Texnikumunun bazasında yaradılmışdır. Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin Dayaq məntəqələri şəbəkəsinin yaradılması barədə 30 noyabr 2000-ci il tarixli əmri əsasında pedaqoji kadrların ixtisasının artırılması məqsədilə AMİ-də və filiallarında dayaq məntəqələrinin dislokasiyası yaradılmış və Salyan filialının dislokasiyasına Salyan, Əli Bayramlı, Neftçala və Hacıqabul rayonları daxil edilmişdir.
Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu

Filial 24 iyul 2015-ci il tarixində Prezident Sərəncamıyla ləğv edilmişdir. Sumqayıt filialı 13 iyun 2000-ci ildə Sumqayıt Politexnik Texnikumunun bazasında yaradılmışdır. 24 iyul 2015-ci il tarixində ləğv edilmişdir. Bundan sonra Sumqayıt Dövlət Universitetinin nəzdinə keçirilməsi qərara alınmışdır. Şamaxı filialı 13 iyun 2000-ci il tarixində Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Şamaxı filialının bazasında yaradılmışdır.
Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu

ADPU-nun Şamaxı tədris məntəqəsinin fakültələri ilə yanaşı, yenidən "İbtidai təhsilin pedaqogikası və metodikası" ixtisası da fəaliyyətə başlamışdır. 2004-cü ildən institutun fəaliyyətinə 3 ixtisas da əlavə olunur. 2007-ci ildə "Ümumelmi fənlər" kafedrası yaradılır. 26 noyabr 2015-ci il tarixində Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə qoşulması nəticəsində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Şamaxı filialına çevrilmişdir. Şəki filialı 13 iyun 2000-ci il tarixində Bakı Dövlət Universitetinin Şəki filialının və Azərbaycan Pedaqoji Kadrların İxtisasının Artırılması və Yenidən Hazırlanması Baş İnstitutunun Şəki filialının bazasında yaradılmışdır.
Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu

Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 22 iyun 2000-ci il tarixli nömrəli sərəncamı ilə filial yenidən təşkil olunmuş, onun strukturu dəyişdirilmiş, fəaliyyət dairəsi genişləndirilmiş, məktəbəqədər müəssisələr və ibtidai siniflər üçün ilkin kadr hazırlığı ilə yanaşı, müəllimlərin ixtisasının artırılması, təkmilləşdirilməsi və yenidən hazırlanması ilə məşğul olmağa başlamışdır. Filialın ixtisasartırma üzrə dislokasiyasına Şəki, Oğuz və Qəbələ rayonları daxildir. 26 noyabr 2015-ci il tarixində Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə qoşulması nəticəsində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Şəki filialına çevrilmişdir. Zaqatala filialı 13 iyun 2000-ci il tarixində Zaqatala Politexnik Texnikumunun bazasında yaradılmışdır. 26 noyabr 2015-ci il tarixində Azərbaycan Müəllimlər İnstitutu Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinə birləşməsi nəticəsində Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Zaqatala filialı Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Zaqatala filialı hesab olunmuşdur.29 aprel 2016-cı il tarixində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin Zaqatala filialı Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Zaqatala filialı hesab olunmuşdur.
İsfahan

İsfahan — İranın İsfahan ostanlığının mərkəzi olan şəhər. İranın Tehran və Məşhəddən sonra üçüncü ən böyük şəhəri sayılan İsfahan dünyanın ən gözəl memarlıq incilərindən biridir. Şəhərin Nəqşi Cahan meydanı UNESCO-nun mədəni irsinə daxildir. İsfahan 17-ci əsrdə möhtəşəm sarayları və sərin bağları, əzəmətli məscid və əyləncə məclisləri ilə ən mütərəqqi avropalıları belə özünə məftun edən şərq şəhəridir. Şəhərin Çar Bağında 100 il bundan əvvəl əkilmiş ağaclar var. Bağın hər iki tərəfi boyunça Səfəvilər dövründə tikilmiş qədim binalar yerləşir. Xarici keçidlər İsfahanın UNESCO siyahısına salınması təklif edilir İsfahan vilayətində yerləşən Kolah Qazi Milli Parkı Arxivləşdirilib 2008-04-17 at the Wayback Machine
Arxiv

Arxiv (yun. άρχεϊον) — istifadə edilmiş sənədlərinin komplektləşdirilməsini, uçotunu, mühafizəsini və yenidən istifadəsini həyata keçirən qeyri-kommersiya dövlət təşkilatları və ya idarələrin struktur bölmələri. Ümumi məlumat Arxivlər hər hansı qurum və ya fərdi şəxslərin istifadəsində olan sənədlərin mühafizəsini, komplektləşdirilməsini, uçotunu və tədqiqatını təmin edən müəsissələrdir. Arxiv sözü qədim yunan dilindəki “arkheon” sözündən törəyib, latın dilindəki “archivum” sözünə keçmişdir. Məna etibarı ilə, mahiyyətli sənədlərin saxlanc yeri deməkdir. Öz profilinə uyğun olaraq arxivlər dövlət, şəhər, rayon, idari müəssisəsə və yaxud ailə arxivləri kimi bir neçə qrupda sinifləndirilir. Arxiv fondları, dövlət və qeyri-dövlət təşkilatları tərəfindən qeydə alınmış siyasi, ictimai və hüquqi yazışma, akt, sərəncam kimi sənəd növlərindən ibarətdir. Əldə olunmuş sənədlər arxivin mütəxəssisləri tərəfindən xüsusi ekspertizadan keçdikdə sonra öz profili üzrə fondlara yerləşdirilir. Öz qədimliyi ilə seçilən arxiv sənədləri gil və tuncdan hazırlanmış lövhələr üzərində, papirus kağızlarında və ya parşomen materiallarda, əsasən əl yazısı və yaxud daktilo ilə yazılmış halda olur. Bununla yanaşı müasir tələblərdən meydana gələn elektron arxiv növləri də mövcuddur. Bu cür sənədlər, əsasən, ötən əsrin ortalarından elm və texnikanın inkişafı nəticəsində təşəkkül tapmışdır. Öz tutumuna, formasına, saxlanc müddətinə və keyfiyyət parametrlərinə görə bu tipli arxiv sənədləri bir çox növlərə bölünür.
Arxiv

Bir sənədin arxivləşdirilməsi üçün 30 il keçməsi lazımdır. Vətəndaşların şəxsi və ailə həyatı haqqında informasiya daşıyıcıları olan arxiv sənədlərinin istifadə edilməsinə, qanunvericilikdə başqa hal nəzərdə tutulmayıbsa, həmin sənədlərin yaranmasından 75 il sonra və ya şəxsin vəfatından 30 il sonra və ya ölüm faktı müəyyənləşdirilməyibsə, həmin şəxsin doğum tarixindən 110 il sonra icazə verilir. Bu müddətdən tez həmin sənədlərdən istifadəyə yalnız qanunvericiliklə nəzərdə tutulmuş hallarda icazə verilir. Zaman keçdikcə, arxivşünaslıq fəaliyyəti genişlənməyə və müxtəlif sahələrdə tətbiq olunmağa başladı. Hazırda məktəbdən tutmuş, xəstəxanalara, demək olar ki, hər bir idari müəsissə və qurumun arxiv fondu mövcuddur. Azərbaycanda Milli Arxiv Fondu ilə birlikdə 7 dövlət arxiv müəsissəsi və regionlarda bu müəssisələrin onlarla filialları fəaliyyət göstərir. Milli arxiv fondu - növündən, yarandığı və saxlandığı yerdən və mülkiyyət formasından asılı olmayaraq, xalqın maddi və mənəvi həyatını əks etdirən, tarixi, elmi, iqtisadi, siyasi, sosial və mədəni dəyəri olan, Azərbaycan xalqının mədəni irsinin ayrılmaz hissəsi hesab edilən sənədlərin məcmusudur. İlk arxivlər qədim dövrlərdə mövcud olub, onlar şifahi arxiv formasında olurdu. Yaxın Şərqdə dövlətçilik ənənələrinin meydana gəlməsi nəticəsində hökmdarların verdiyi fərman və qanunlar toplusunu xüsusi mühafizə etmək zərurəti yaranırdı. Belə olan halda, Qədim Misir və Mesopatemiya ərazisində ilkin arxiv formaları meydana gəlməyə başladı. İlk arxiv nümunələri E.ə 2000-ci illərdə Misirin Nippur şəhər dövlətində meydana gəlmişdir. Burada yazıya alınan qanunlar daş və gil lövhələr üzərinə həkk olunurdu.
Arxiv

Bu tipli yazılı abidələr keçmiş dövrün siyasi və iqtisadi vəziyyəti, o cümlədən regionda həmin dövrdə aparıcı rol oynayan dillərin linqvistik təhlili və əlifbasının öyrənilməsinə xidmət edir. Sonradan arxiv mədəniyyəti Qədim Çində, Antik Yunanıstanda və Romada özünü büruzə verməyə başladı. Xüsusilə qədim romalılar bu tipli sənədlər toplusunun olduğu yeri Tabularia adlandırırdı. Həmin dövrdə papirus üzərinə yazılmış sənədlərin mövcud olduğu mülahizələri də irəli sürülsə də bu tipli sənədlər materialların sıradan çıxması səbəbi ilə günümüzə qədər gəlib çıxmamışdır. Orta Əsrlər dövründə müxtəlif kilsə qurumları öz inkvizisiya sənədlərini qorumaq üçün arxiv fondlarına bənzər saxlanc yerləri hazırlayırdılar. Xll əsrdə baş verən feodal çəkişmələr fonunda sənədlərin mühafizəsinin təmini məqsədi ilə Fransa və İspaniya kimi ölkələrdə arxiv qurumları formalaşdı. Lakin bu arxiv qurumları pərakəndə şəklində olduğundan bütün sənədləri əhatə etmirdi. 1774-cü ildə Şotlandiyada ilk dəfə sənədlərin mühafizəsi üçün nəzərdə tutulan bir müəssisə yaradıldı. Hazırda Britaniyanın ən qədim arxiv idarəsi hesab olunan bu bina hələ də eyni məqsədlər üçün istifadə olunur. Arxiv ənənələri hər nə qədər antik dövrlərə qədər gedib çıxsa da ilk rəsmi arxiv qurumu 1770-ci ildə Fransada formalaşmışdır. Fransa Məclisi tərəfindən quruluş qərarı 1789-cu ildə qurulan müəssisənin plan tərtibatının hazırlanması üçün xüsusi tarixçi komissiya yaradıldı. 1794-cü ildə qəbul olunmuş Fransız konstitusiyasına əsasən arxiv fondlarındakı sənədlərin əhali tərəfindən istifadəsi haqqında qərar qəbul edildi.
Arxiv

Bununla da arxiv idarələrində sənədlərin ictimai ekspertizası bərqərar oldu. 1795-ci ildə müzakirəyə çıxarılan və 1796-cı ildə qüvvəyə minən qanuna əsasən Fransa Baş Kilsə tabeçiliyindəki sənədlər Mərkəzi Arxiv İdarəsinə birləşdirilməli idi. Yaranma səbəbləri və təşəkkülü Arxivlərin meydana gəlmə ehtiyacı çox qədim dövrlərdən formalaşmışdır. Hakim qüvvələrin verdiyi qanunlar əsasən tez məhv olan materiallar üzərində qeyd olunduğundan onların mühafizəsi müvəqqəti səciyə daşıyırdı. Belə şəraitdə arxiv sənədlərinin daimi və ya adaha uzunömürlü qorunmasını təmin etmə zərurəti meydana çıxırdı. Hesablama texnikasında arxiv Verilənlərin və proqramların xarici daşıyıcıda saxlanılan və qismən, tam, yaxud da müvəqqəti olaraq istifadədən çıxarılan, lakin zəruri hallarda istifadə edilən toplusu. Verilənlərin və proqramların xarici daşıyıcıda surətinin çıxarılması prosesi arxivləşdirmə, sistemin Arxivində saxlanılan surəti arxiv surəti adlanır. İnternetdə faylları tapmaq üçün fayllar siyahısını saxlayan proqram və server sistemi. Axtarış üçün faylın adı və ya onun altsətri dəqiq bilinməlidir. Azərbaycanda arxivlərin yaranma tarixi Azərbaycanda Səfəvilər dövrü saray hakimiyyəti zamanından bəri arxiv fəaliyyətinin ilkin forması öz təşəkkülünü tapmışdı. Sarayın gizli saxlanc yerlərində qorunan çah fərmanları və qanunlar küliyyatı mühafizəçilər tərəfindən qorunurdu. Bu ənənə sonradan Azərbaycan xanlıqları dövründə də tətbiq olunmağa davam etdi. Xüsusilə Qarabağ xanı Pənahəli xanın Şuşa sarayında iqamət edərkən böyük bir sənəd materialları saxlanc yerinə sahib olduğu məlumdur.
Arxiv

SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığnın rəhbərlik dövründə arxivlərimiz demək olar ki, bütünlüklə qapalı səciyyə daşıyır. Bu hal 1960-cı ilə qədər davam edir. Sözügedən ildə Milli Arxiv İdarəsi SSRİ Nazirlər Sovetinin tabeçiliyinə verilir. Bu hadisə arxiv işinə dövlət səviyyəsində qayğı göstərilməsinə səbəb olur. Ölkə ərazisində bir çox yeni arxiv fondları istifadəyə verilri. 1966-cı ildə Azərbaycan Mərkəzi Ədəbiyyat və İncəsənt Arxivi, 1968-ci ildə Mərkəzi Səs Yazıları Arxivi, 1969-cu ildə isə Mərkəzi Elm, Texnika və Tibb Sənədləri yaranır, şəhər mərkəzlərində arxiv fondları tərtib olunur, rayonlarda isə Mərkəzi Oktyabr İnqlabı Arxivinin filialları fəaliyyətə başlayır. Bugün Azərbaycanda Milli Arxiv fondu və respublika əhəmiyyətli 6 digər arxiv fondları, o cümlədən, şəhər və rayon mərkəzi arxivləri, idari müəssisəsə arxivləri fəaliyyət göstərir. Milli Arxiv İdarısinin nəzdində zərər görmüş sənədlərin bərpası üçün şəraitə malik olan laboratoriya da mövcuddur. Azərbaycanın İttifaqa üzv olmamışdan öncə arxiv sahəsində gördüyü bütün nailiyyətlər SSRİ dönəmində ittifaq ölkələrin "ortaq malı" hesab olunmağa başlandı. Belədə, bir çox qiymətli arxiv sənədlərimiz başqa arxiv fondlarına köçürüldü. Azərbaycan öz arxiv sənədlərinə yalnız 1991-ci ildə müstəqillik əldə etdikdən sonra qovuşdu. Azərbaycanda dövlətçilik ənənəsinin bərpa olunmasından qısa müddət sonra respublika əhəmiyyətli arxiv sənədlərinin mühafizəsi sahəsində nəzərə çarpan tərəqqi proyeksiyası cızılmağa başlandı.Görülən işlərin nəticəsi olaraq 1996-cı ildə Azərbaycan YUNESKO-nun nəzdində fəaliyyət göstərən Beynəlxalq Arxivlər Şurasına üzv oldu.
Arxiv

1999-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən Dövlət Mərkəzi Arxiv Fondu haqqında qanun, o cümlədən, 2002-ci ildə imzalanan "Arxiv işinin inkişafına dair" fərman deyilənlərə sübutdur. Xronologiya 1921 - Azərbaycan SSR Mərkəzi Dövlət Arxivi yarandı. 1922 - Mərkəzi Arxivin rəhbərlik səlahiyyəti bilavasitə Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyətinə həvalə olundu. 1925 - Naxçıvan MR Mərkəzi Arxiv Fondu yarandı. 1928 - Azərbaycan SSR ərazisində Qəza Arxiv Büroları yarandı. 1930 - Azərbaycan SSR MİK Rəyasət Heyətinin təşəbbüsü ilə Azərbaycan Mərkəzi Arxiv İdarəsinin yaranması haqqında əsasnamə qəbul olundu. 1938 - Bütün Sovet Respublikalarında olduğu kimi Azərbaycan SSR Mərkəzi Arxiv İdarəsinin rəhbərlik səlahiyyətləri Xalq Daxili İşlər Komissarlığına həvalə olundu. 1960 - Mərkəzi Arxiv İdarəsi SSRİ Nazirlər Sovetinin tabeçiliyinə verildi. 1966 - Azərbaycan Mərkəzi Dövlət Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivi yarandı. 1968 - Azərbaycan Mərkəzi Dövlət Səsyazıları Arxivi yarandı. 1969 - 1. Azərbaycan Mərkəzi Dövlət Elm, Texnika və Tibb Sənədləri Arxivi yarandı.
Arxiv

2. Respublika daxilində şəhər arxivləri yarandı. 3. Rayon mərkəzlərində Dövlət Oktyabr İnqlabı Arxivinin filialları yarandı. 1996 - Azərbaycan YUNESKO-nun nəzdində fəaliyyət göstərən Beynəlxalq Şurasının tamhüquqlu üzvü oldu. 1999 - Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən "Milli Arxiv fondu haqqında" fərman imzalandı. 2002 - Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən "Arxiv işinin təkmilləşməsi haqqında" fərman imzalandı. Həmçinin bax Arxivşünaslıq
Diqqət

Diqqət — psixi fəaliyyətin müəyyən obyekt üzərinə yönəlməsi və mərkəzləşməsi. Diqqət idrak proseslərindən fərqlidir. Diqqət fəaliyyət zamanı insanın idrak proseslərinə qoşulur, onların daha müvəqqətiyyətli cərəyanı üçün zəmin yaradır. Çünki bütün idrak prosesləri seçici xarakter daşıyır, müəyyən obyektə yönəlmiş olur. Bu mənada diqqət cisim və hadisələrin əksi olmayıb, psixi fəaliyyət obyektinin aydın əks olunmasını təmin edir. Deməli diqqətin əsas vəzifəsi insanın şüurlu fəaliyyətinin seçici xarakter daşımasını təmin etməkdir. Diqqətin funksiyaları Diqqət mürəkkəb psixi hadisə kimi xarakterizə olunur. Seçmək funksiyası Mövcud fəaliyyətə uyğun gələn təsirlər seçilir, digər ikinci dərəcəli kənar təsirlərə əhəmiyyət verilmir. Saxlama funksiyası İdrak fəaliyyəti başa çatana qədər psixi fəaliyyət həmin obyekt üzərində mərkəzləşdirilir. Nəzarət etmə funksiyası Fəaliyyətin gedişini tənzimləyib, ona nəzarət edilir. Diqqətin gərginliyi müəyyən xarici ifadələrə malik olur.
Diqqət

Gərgin diqqət zamanı orqanizm müəyyən uyğunlaşma vəziyyəti alır. Gərgin diqqət zamanı artıq hərəkətlər dayandırılır, tam sakitlik halı yaradılır. Deməli, insanın diqqəti onun fəaliyyəti strukturu ilə təyin edilir, həmin fəaliyyətin gedişini əks etdirir və ona nəzarət mexanizmi kimi xidmət edir. Diqqətin fizioloji əsasını başa düşmək — İ. P. Pavlovun kəşf etdiyi sinir proseslərinin induksiyası qanuna görə baş beyin qabığının bir sahəsində yaranan oyanma prosesləri başqa sahələrdə ləngimə yaradır və ya əksinə, qabığın bir sahəsində yaranan ləngimə başqa sahələrdə oyanmanın baş verməsinə səbəb olur. Deməli, müəyyən an ərzində beyin qabığında yüksək oyanma ocağı (optimal oyanma) mövcud olur. Pavlov belə sahəni beyin qabığının yaradıcı şöbəsi adlandırmışdır. Diqqətin fizioloji əsasını aydınlaşdırmaq — A. A. Uxotnomskinin irəli sürdüyü dominatlıq prinsipinə görə, beyində həmişə üstün oyanma ocağı (dominant oyanma) olur ki, o, beyinə gələn bütün oyanmaları sanki özünə doğru çəkir və bunun sayəsində həmin oyanmalar üzərində daha çox hakim olur. Üstün oyanma ocağı yüksək oyanma ocağından özünün yüksək davamlılığı ilə fərqlənir. Diqqətin növləri Diqqət insan fəaliyyətinin bütün sahələrina xidmət edir. İxtiyari diqqət Qarşıya qoyulmuş şüurlu məqsədlə əmələ gələn və müəyyən iradi səy tələb edən diqqətə ixtiyari diqqət deyilir.
Diqqət

İxtiyari diqqətin yaranması insanın xüsusi niyyəti və məqsədilə bağlıdır. İxtiyari diqqət fəaliyyət prosesində əmələ gəlir və fəaliyyətin tənzim edilməsinə yönəlmiş olur. İxtiyari diqqət obyekti müəyyən sistem üzrə, həm də ətraflı öyrənməyə imkan verir. İxtiyari diqqətdə cisim və hadisələr insan üzərində deyil, əksinə, insan onların üzərində hakim olur. İnkişaf prosesində ixtiyari diqqət ən əvvəl uşaqların böyüklərlə ünsiyyəti vasitəsilə ifadə olunur. Uşaq inkişaf etdikcə tədricən davranışını öz şəxsi əmrlərinə əsasən müstəqil olaraq qarşıya məqsəd qoymaq yolu ilə qurur. Fəaliyyətin bütün növlərində davamlı ixtiyari diqqətin əmələ gəlməsi bir sıra şərtlərdən asılıdır. Borc və məsuliyyəti aydın dərk etmək. Məqsədi aydın dərk etmək. İş şəraitinin olması. Əlavə maraqların yaranması.
Diqqət

Qeyri-ixtiyari diqqət Heç bir xüsusi məqsədlə, niyyətlə bağlı olmayan və iradi cəhd tələb etməyən diqqətə qeyri—ixtiyari diqqət deyilir. Qeyri—ixtiyari diqqət heyvanlarda da vardır. Çünki qeyri—ixtiyari diqqət bilavasitə cisim və hadisələrin təsiri nəticəsində əmələ gəlir. Qeyri—ixtiyari diqqət cisim və hadisələrin bilavasitə təsirindən asılı olsa da, onu heç də ətrafda baş verən hər bir qıcıqlandırıcı əmələ gətirmir. Qeyri—ixtiyari diqqətin əmələ gəlməsi üçün təsir edən qıcıqlandırıcılar bir sıra xüsusiyyətlərə malik olmalıdır. Qıcıqlayıcının qüvvəsi və gözlənilmədən təsiri Qüvvətli səs, güclü işıq, kəskin iy diqqəti qeyri—ixtiyari olaraq cəlb edir. Onların təsiri bilavasitə qıcıqlayıcının mütləq qüvvəsindən deyil, nisbi qüvvəsindən asılıdır. İki qıcıqlayıcıdan hansı daha qüvvətlidirsə, diqqəti o cəlb edəcək. Əgər qıcıqlayıcıların qüvvəsi bərabərdirsə, onda diqqət gah bu, gah da başqa qıcıqlayıcıya yönəlir. Qıcıqlayıcının yeniliyi Yeni əyani vəsait, yeni maşın modeli, sinifdə yeni şagirdin olması və s. qeyri—ixtiyari sürətdə diqqəti cəlb edir. Ətraf aləmdə baş verən yeniliklər dərhal bələdləşmə refleksi əmələ gətirir.
Diqqət

Obyektin hərəkətdə olması Hərəkətsiz cisimlər, adətən diqqəti ya cəlb etmir, ya da xüsusi məqsəd olduqda diqqəti həmin obyekt üzərinə yönəlir. Hərəkətin başlanması və ya kəsilməsi də diqqəti cəlb edir. Qeyri—ixtiyari diqqət həm də insanın emosional vəziyyətindən asılı olaraq əmələ gəlir. Buraya insanın sağlamlıq dərəcəsi, əhvalı, təlabatı, maraqları və s. aiddir. İxtiyaridən sonrakı diqqət İxtiyaridən sonrakı diqqət şüurlu məqsədlərlə bağlıdır, yəni niyyətli olaraq baş verdiyinə görə həmin diqqəti qeyri—ixtiyari diqqətlə eyniləşdirmək olmaz. Digər tərəfdən, onu ixtiyari diqqətlə də eyniləşdirmək olmaz, çünki artıq burada diqqəti saxlamaq üçün sonrakı proseslərdə iradi cəhd tələb olunmur. İxtiyaridən sonrakı diqqət ixtiyari olaraq baş verir və qeyri—ixtiyari davam edir. Diqqətin xüsusiyyətləri Diqqətin hər bir xüsusiyyəti ayrı-ayrı adamlarda özünəməxsus şəkildə təzahür edir. Diqqətin mərkəzləşməsi Yalnız bir obyektə yönəlmiş diqqət mərkəzləşmiş diqqət hesab olunur. Diqqətin mərkəzləşməsi hər hansı bir fəaliyyətə, işə, obyektə dərin və fəal maraqla bağlıdır. Müəyyən bir obyekt, bir fəaliyyət üzərində diqqət nə qədər qüvvətli mərkəzləşsə, onu daha aydın dərk etmək və fəaliyyəti müvəqqətiyyətlə icra etmək olar.
Diqqət

Diqqətin həcmi Diqqətin həcmi eyni zamanda əhatə olunan, aydın dərk edilən obyektlərin miqdarı ilə müəyyən edilir. Diqqətin həcmi obyektlərin düzülüşündən, formasından, rəngindən və s. asılıdır. Diqqətin həcmi diqqətin gərginlik dərəcəsini xarakterizə etməyə imkan verir. Diqqətin paylanması Diqqətin paylanması eyni vaxtda iki müxtəlif və daha artıq işi yerinə yetirmək bacarığı ilə xarakterizə olunur. Diqqətin paylanması icra olunan işlərin bir-birilə nə dərəcədə sıx əlaqədə olmasından da asılıdır. Əgər görülən işlər eyni bir fəaliyyətin tərkibinə daxil olub bir sistem əmələ gətirirsə, diqqətin paylanması asanlaşır. Diqqətin paylanması yaşdan da asılıdır. Diqqətin davamlılığı Diqqətin davamlılığı onun ümumi bir məqsədə tabe olan obyektlər üzərində uzun müddət və fasiləsiz olaraq saxlanmasında ifadə olunur. Diqqət müəyyən fəaliyyətin ümumi istiqamətindən kənara çıxmırsa, davamlı diqqət sayılır. Diqqətin davamlılığı təsir edən obyektlərin və icra olunan işlərin rəngarəngliyindən, yeniliyindən, zənginliyindən, dinamikliyindən asılıdır. Diqqətin davamlılığı fəaliyyət prosesində insanın fəallığından asılıdır.
Diqqət

Diqqətin davamlılığına insanın marağı, yorğunluq dərəcəsi və s. təsir edir. Diqqətin tərəddüdü Diqqətin tərəddüdü insan şüurunun əsas obyektdən kənar obyektə keçməsi və yenə də əsas obyektə qayıtmasında ifadə olunur. Diqqətin tərəddüdü adətən, hər 2–3 saniyədən bir baş verir. Diqqətin nəzərə çarpan tərəddüdü olmadan 20–25 dəqiqə, bəzən daha artıq müddətə gərgin diqqətlə eyni bir iş üzərində çalışmaq olar. Diqqətin keçirilməsi Diqqətin keçirilməsi onun şüurlu surətdə bir obyektdən başqa obyektə və ya fəaliyyətdən başqa fəaliyyətə yönəldilməsidir. Bu, fəaliyyətin ümumi istiqamətinin dəyişməsi ilə əlaqədardır. Diqqətin yayınması Diqqətin yayınması onun hazırda qarşıda duran məqsədlə əlaqəsi olmayan cisim və hadisə üzərinə yönəlməsində ifadə olunur.
Fiziki sabitlər

Fiziki sabitlər — çoxdur və onlardan çox rastlaşdıqlarımız bunlardır: Ridberq sabiti - R≈1,097373143·107m-1. M.Murquzob, S.Abdullayev və b. VII VƏ VIII sinif üçün fizika dərsliyi. Bakı: 2005. A.Mehrabov və b.Fizika kursu. Bakı: Maarif, 1982.
Göyçay

Göyçay — Azərbaycan Respublikasında şəhər, Göyçay rayonunun inzibati mərkəzi. XIX əsrdən şəhərdir. Göyçay şəhəri əsəsən Narı, çinar və küknar ağacları ilə məşhurdur. Göyçay şəhəri Bakı-Qazax magistral yolunun 216 kilometrliyində, Ucar dəmiryolu stansiyasından 18 kilometr məsafədə yerləşir. "Göyçay" türk sözü olub, sahilində yerləşdiyi Göyçay çayının adından götürülmüşdür.
Göyçay

Çayın suyu həddindən artıq şəffaf olduğuna və göy rəngə çaldığına görə belə adlandırılmışdır. Qardaş şəhərlər Valmontone, İtaliyaLida şəhəri, Belarus Respublikası AzStat-ın yayımladığı 13 – 22 aprel 2009-cu il tarixinə olan ümumölkə əhali siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən şəhərdə 36.786 nəfər yaşayır. Tanınmışları Əli Kərim (1931–1969) — şair, tərcüməçi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü Ənvər Məmmədxanlı (1913–1991) — Azərbycanın xalq yazıçısı Məmməd Quliyev (1936–2001) — görkəmli bəstəkar, əməkdar incəsənət xadimi, pedaqoq, ictimai musiqi xadimi. Şövqi Göyçaylı — AMEA-nin üzvü, coşrafiyaşünas alim Yuri Kovalyov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Sadiq bəy Ağabəyzadə — Azərbaycan Demokratik Respublikasının daxili işlər nazirinin müavini, general — mayor Şəfahət İmranov — ədliyyə general mayoru Əjdər Xaspoladov — SSRİ-nin ilk ədliyyə geneallarından biri Oqtay Maqsudov — Ədliyyə general-mayoru, Azərbaycan Respublikasinın əməkdar hüquqşünası Şahin Sultanov — Azərbaycan Respublikası Hərbi Dəniz Qüvvələrinin keçmiş komandanı, kontr-admiral Telman İsmayılov — AST şirkətlər qrupunun rəhbəri (Rusiya), Fərhad Əhmədov — Rusiyanın "Nortqaz" kompaniyasının prezidenti Rauf Hüseynov (alim)- AMEA Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunun Riyazi fizika tənlikləri şöbəsinin müdiri, Fizika-riyaziyyat elmlər doktoru, professor, AMEA-nın müxbir üzvü (2007). Raqib Quliyev — iqtisad elmləri doktoru, professor Rəsul Rza (1910–1981) — Azərbaycanın xalq şairi, Sosialit Əməyi Qəhrəmanı, Piri Məmmədov-Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti
Monqolustan tarixi

Monqolustan tarixi—Monqolustanın keçmişi. Monqollara qədərki tarix Mərkəzi Asiyanın köçəri cəmiyyətinə quldarlıq təsərrüfatı məlum deyildi. Burada ibtidai icma quruluşundan birbaşa feodalizm ictimai-iqtisadi formasiyaya keçilmişdi. Feodal münasibətləri ilə yanaşı burada mürəkkəb etnoqenez inkişaf edirdi. Bunun gedişində bir çox qəbilə və tayfalar qovuşaraq yeni və daha böyük etnik birliklər- xalqları təşkil edirdilər.
Monqolustan tarixi

Monqol çölləri bir çox müasir türk, monqol, Asiya və Avropa xalqlarının təşəkkül tapdığı və formalaşdığı ərazidir. Monqolların formalaşması Çin mənbələrindən məlum olur ki, VIII əsrdə Çinlə sərhəddə Monqus dövləti mövjud olub. Bu dövlətin əhalisi monqolları təşkil edirdilər və daima Sin imperiyasının narahat edirdilər. Tatarlar bu dövlətlə öyünərək qəhrəmanlıq göstərən əsgərlərə monqol adı ilə mürajiət edirdilər. Monqol tayfaları köçəri həyat tərzi keçirirdilər.
Monqolustan tarixi

Tayfalarda mal-qara və otlaqlar ümumi mülkiyyəti təşkil edirdi. Qəbilə başçısı ətrafında salınmış məskənlər kuren adlanırdı. Lakin sonradan tayfa içərisindən adlı-sanlı adamların çıxmasından sonra kurenlər dağıldı və onları aillər əvəz etdi. Yeni patriarxal- feodal münasibətləri şəraitində aid kurenlərə nisbətən daha məqsədyönümlü köçəri təsərrüfatı təşkil edirdi. Lakin kurenlərdən ail təsərrüfat həyat tərzinə keçid uzun müddət ərzində baş verirdi.
Monqolustan tarixi

Köçəri təsərrüfat şəraitində sinifli jəmiyyətə keçid dərhal olmur, qəbilə münasibətləri öz mövjüdluğunu saxlayır. Monqol tayfalarından qəbilə ijmasının izləri feodalizmin meydana gəlməsindən sonra da saxlanılmışdır. Feodalizm Monqol çöllərində bir çox jəhətlərinə görə digər ölkələrdən fərqlənirdi. Birinjisi feodal münasibətləri burada meydana gəlib və inkişaf etmişdi əkinçiliyə əsaslanmayaraq, o, köçəri maldarlıq təsərrüfatına söykənirdi. İkinjisi, feodalizmin Monqolustanda quldarlıq quruluşunun dağıdılması şəraitində yaranmamışdır, burada feodal münasibətləri ibtidai ijma quruluşunun dağılması nətijəsində yaranmışdır.
Monqolustan tarixi

Bir çox ölkələrdəki kimi burada da feodalizmin əsasını natural təsərrüfatı təşkil edirdi. Təbii ki, köçəri-monqolların əkinçilik məhsullarına, sənətkarlıq mallarına, dəmir məmulatlarına və s. ehtiyajları vardır. Monqollar bu ehtiyajları Çin və Orta Asiya tajirləri vasitəsilə ödəyirdilər. Monqol çöllərində tijarətdə daha çox uyğur və müsəlman tajirləri fəal idi. Onlar monqolların tijarət mallarındakı ehtiyajlarını atlara və digər ev heyvanlarına mübadilə edirdilər.
Monqolustan tarixi

Lakin belə tijarət natural təsərrüfatını dağıtmaq iqtidarında deyildi və o, monqol jəmiyyətində daima əsas yer tuturdu. ² Monqol jəmiyyətində qadınlar mühüm yer tuturdular və geniş azadlıq və hüquqlara malik idilər. Onlar at çapır, ox atmağı bajarırdılar. Qadınlar daima zəhmət çəkməli idi. Onlar mal-qaraya baxırdılar, paltar tikirdilər, yemək hazırlayırdılar və s. işlər görürdülər.
Monqolustan tarixi

³ Monqol tayfalarının əksəriyyəti şamançılığa sitayiş edirdilər. Monqolların «kam» adlandırdıqları şamanlar təbiblik edir və baxıjılıqla məşğul olurdular. Ruhlara inam daha böyük idi. Monqollar arasında daha ehtiramla yad olunan ruh səma ruhu idi. Onu Tengri adlandırırdılar. Sonralar monqollar Çingizxanın ruhuna da sitayiş etməyə başlamışdılar. Monqol qəbilələri yalnız ideya baxımından vahid Monqol əhalisini təşkil edirdilər.
Monqolustan tarixi

Qəbilə tərkibində daima ağsaqqallara qarşı çıxan sıravi insanlar vardı. Belə igidlər jəmiyyətin aşağı pilləsində olmaqdan imtina edərək çox vaxt qəbilə daxilindən uzaqlaşırdılar və «uzun iradəli adamlara» çevrilirdilər. Bunları çin mənbələrində «babşen», yəni «ağsümüklər» adlandırırdılar. ¹ Bu insanların taleyi çox vaxt fajiəvi olurdu. Cəmiyyətin köməyindən məhrum olan bu insanlar meşə ovçuluğu ilə, balıqçılıqla, yığıjılıqla yaşamaq naminə məcbur olurdular.
Monqolustan tarixi

Anjaq bu amil də yaşamaq üçün kifayət etmirdi, çünki monqollar bir çox quşlardan və balıqlardan qida kimi istifadə etmirdilər. At və mal-qara əldə etmək üçün «jəmiyyətdən qovulmuşlar» oğurluqla, quldurluqla məşğul olmalı idilər. Lakin onların çoxu ələ keçirilərək öldürülürdülər. Vaxt ötdükjə belə insanlar birləşərək ayrı-ayrı dəstələr yaradıb özlərinə hərbi rəhbər seçirdilər və mütəşəkkil qaydada qəbilələrə müqavimət göstərirdilər. «Jəmiyyətdən qovulmuşlar»ın getdikjə sayı artırdı.
Monqolustan tarixi

XI-XII əsrlər XII əsrdə monqollar geniş bir ərazidə məskən salmışlar. Baykal və Amur şərqdə, qərbdə İrıtş çayının yuxarılarına və Yeniseyə qədər, jənubda Qobi səhrası və Böyük Çin səddi, şimalda Jənubi Sibir¹. Monqollar əsasən çöllərdə tayfa-qəbilə halında yaşayır və köçəri maldarlıqla məşğul olurdular. Onların sərvəti böyük at ilxılarından, qaramal naxırlarından və qoyun sürülərindən ibarət idi. Çöl heyvanlarını ovlamaq yardımçı məşğuliyyət sayılırdı. Mal-qarası olmayan yoxsullar balıq ovu etmək, yeməli köklər qazıyıb çıxarmaq və qızılquşlarla quş ovuna çıxmaqla məşğul olurdular.
Monqolustan tarixi

«Monqolların nəsli haqqında qiymətli rəvayətlər»¹ əsəri monqolları «keçə alaçıqlarda yaşayan» adamlar nəsli adlandırır. XII əsrdə monqollar arasında artıq qəbilə münasibətləri dağılmaqda idi. Qəbilələr içərisindən daha varlı maldar təsərrüfatlar ayrılmağa başladı ki, bunlar ailə şəklində köç salmağı üstün tuturdular. Bu monqol qəbilələrində təbəqələşmə əmələ gəldiyini göstərirdi. Qəbilələr dağıldıqja birləşmələr- ordular yaranırdı və müxtəlif qəbilələrin ayrı-ayrı hissələri bu birləşmələrə daxil olurdular. Belə birləşmələrin başında hərbi rəislər-bahadırlar və noyonlar dururdu.
Monqolustan tarixi

Xeyli köçərini öz hökmranlığı altında birləşdirə bilən noyonlar və bahadırlar xan titulu daşıyırdılar. Noyonların tayfasına mənsub olan istehsalçılar xaraçular adlanırdı. Onlar noyonlara tabe idilər. Xaraçuların adı əsgərlərdən və ya azad adamlardan fərqi bunda idi ki, onlar noyonların xeyrinə bir sıra mükəlləfiyyətlər icra edirdilər. Noyonlara kumız verir, onların sürülərini otarır, qoyunlarını qırxır, basqınlarda və qarətlərdə iştirak edirdilər.
Monqolustan tarixi

Monqolların sahib olduqları qullar tezliklə təhkimli rəiyyət və ya monqolji unaqan-boqol vəziyyətinə düşürdülər. Məğlub edilərək itaət altına alınan bütöv tayfalar da unaqan-boqollara çevrilirdilər. Monqolların ov məhsullarını və hərbi qəniməti noyonlarla bölüşdürən imtiyazlı bir zümrə- tarxan vardı. Lion şəhərində keçirilən qurultaydan sonra monqollarla danışıqlar üçün Roma Papası tərəfindən göndərilmiş kilsə xadimi Jovanni del Plano Karpininin məlumatına görə Monqol adlanan torpaqlarda nə vaxtlarsa dörd xalq yaşayırdı: birinji Yekə-Monqol, ikinji Su-Monqol, onlar özlərini torpaqlarından keçən çayın adından fatar adlandırırdılar. Üçünjü merkit, dördünjü mekrit adlanırdı.
Monqolustan tarixi

Bütün bu xalqlar ayrı-ayrı ərazilərdə, ayrı-ayrı tayfalarda yaşamaqlarına baxmayaraq, eyni dil və eyni sifət quruluşuna malik idilər. XII-XIII əsrlərdə monqol çöllərində tatar, toyçiut, kerait, noymon, merkit və s. tayfalar yaşayırdılar. Qonşu dövlətlər çox vaxt bu ərazidə yaşayan xalqları vahid bir adla-tatar adlandırırdılar, çünki onlar Böyük Çin səddi sərhədlərində məskən salaraq bir çox basqınlarda və qonşu ərazilərə yürüşlərdə şöhrətli idi. Orta əsrlərdə Çin tarixçiləri «tatar» anlayışını Avropada «barbar» anlayışı ilə eyni tuturdular. Çinlilər onlardan şimalda yaşayan, Monqol çöllərindəki bütün tayfaları tatar adlandırırdılar. ³ XIII əsrə kimi «monqol» anlayışı məlum deyildi.
Monqolustan tarixi

Rəsmi surətdə bu ad yalnız vahid Monqol dövlətinin yaradılmasından sonra ortaya çıxmışdır. XII əsrin sonunda monqol tayfaları arasında vəziyyət kəskinləşmişdi. Bunun əsas səbəbi əyanların yaranması və onların daha geniş otlaq, çoxlu mal-qara və qul əldə etmək istəyi idi. Monqol tayfaları olan naymanlar, keraitlər, tayçiutlar, tatarlar və s. qənimət ələ keçirmək uğrunda kəskin mübarizə aparırdılar. Məğlub edilən tayfalar qaliblərdən asılı vəziyyətə düşürdülər. Artıq tarixi baxımından çöllüklərdə mərkəzləşdirilmiş dövlətin yaradılması zəruri idi. Çingiz xan və Monqolustanın birləşdirilməsi XI əsrin sonunda bir çox tayfa ittifaqları vahid dövlət qurumları halında birləşməyə başladılar.
Monqolustan tarixi

Belə dövlət qurumlarından biri Onon və Kerulen çayları ətrafında yaranmış «Xamaq Monqol ulusu» idi. Sonqol tayfalarının nirun adlanan hissəsi öz yaranması tarixlərini, mənşələrini Alan-Qoa qəbiləsinə şamil edirdilər. Kiyat adlanan monqollar isə öz mənşəyini ilk monqol hökmdarı Xabul-xana bağlayırdılar və kiyat-borjiqinlər adlanırdılar. XII əsrin ortalarında kiyat-borjiqinlərin rəhbəri «Xamaq Monqol ulus» dövlət qurumunun ilk xanının nəvəsi Yesuqey-baatur idi. Yesuqey monqol tayfalarını birləşdirən ulusun başçısı idi. Onun günü yürüşlərdə və dövlətlərdə keçirdi. Onun qorxusu altında bir çox ailələr və qəbilələr onun bayrağı ətrafına birləşirdilər. Tatarlara qarşı yürüşlərin birində əsirlər arasında tanınmış tatar qəbiləsi başçılarından biri Temurçin də vardı.
Monqolustan tarixi

Evə dönərkən Deliun-buldaq adlı yerdə, Onon çayının sağ sahilində Yesuqeyin arvadı Oelunun oğlu anadan oldu. oğlunun doğulmasını yaxşı hal hesab edərək tanınmış əsirinin adının şərəfinə oğlunun adını Temuçin qoydu. Temuçin türksoylu tatar dilində «dəmirçi» demək idi.  Bu hadisə 1155-ci ildə baş vermişdir. Temuçinin 9 yaşı olanda atası onu unqirat tayfasının başçısı Day-seçenin qızı Borte ilə nişanladı. Lakin elçilikdən geri dönərkən Yesuqey tatarlar tərəfindən zəhərləndi və üç gündən sonra evində öldü.
Monqolustan tarixi

Yesuqeyin ölümündən sonra onun Onon çayı sahilində yaratdığı ulus dağıldı. İlk olaraq tayçiutlar getdi, sonra isə digər bütün tayfalar. Yesuqeyin ailəsi ağır vəziyyətə düşdü. Dul qalan Oelun balaja uşaqlarını ağır şəraitdə, ovçuluq, yığıcılıq və balıqçılıq etməklə dolandırmalı oldu. beləjə «cəmiyyətdən qovulmuşlar» «uzunömürlü azad adamlara» çevrildilər.
Monqolustan tarixi

Yesuqeyin uşaqları arasında baş vermiş ixtilafdan (Temuçin ögey qardaşı Bekteri öldürmüşdü) sonra tayçiut başçısı Tarqutay-Kiriltux «jəmiyyətdən qovulmuşlara» hüjum edərək Temuçini əsir apardı. Tayaiutların yurdunda Temuçin qula çevrilərək ağır dəmirçi işləri görməli olur. Lakin bu çox çəkmir. Temuçin gözətçini öldürərək əsirlikdən qaçır. Az sonra Temuçin unqirat tayfasının başçısının- Doy-seçenin qızı Borte ilə evlənərək bu tayfanın köməyini qazanır.
Monqolustan tarixi

arvadının jehizini atasının qan qardaşı («anda») kerait tayfasının başçısı Toğrul-xana öz adından hədiyyə kimi təqdim edərək onun şimayəsini qazanır. Bundan başqa Temuçin uşaqlıq dostu, andası, jadjirat tayfasının başçısı Jamuxa-seçenlə də yaxınlaşdı. Artıq Temuçin tayaiutlardan çəkinməyə bilərdi. Lakin yeni təhlükə merkit tayfası tərəfindən gəldi. Merkitlər Temuçinin keraitlərlə əlaqəsindən çəkinir, onun güjlənməsini istəmirdilər.
Monqolustan tarixi

Bundan başqa merkitlər Temuçini məğlub etməklə Yesuqeydən qisas almış olardılar (Yesuqey merkit Jiledunun nişanlısı Oelunu qaçırmışdı). 1176-cı ildə merkitlər hüjum edərək Temuçinin ailini talan edərək onun arvadı Borteni əsir apardılar. Əsir düşməkdən xilas olan Temuçin keraitlərdən kömək istədi. Kömək dərhal gəldi. Toğrul-xan, Camuxa və Temuçinin azsaylı qüvvələri 1177-ji ildə qəflətən merkitlər üzərinə hüjum edərək onları məğlub etdilər.
Monqolustan tarixi

Borte əsirlikdən xilas edildi. Çoxlu qənimət ələ keçirildi. Temüçin heç vaxt merkitlərin bu hüjumunu unutmayır. Hülakülər dövlətinin vəziri Fəzlullah Rəşidəddinin sözlərinə görə «o, əmr etmişdir ki, bütün merkitlər qırılsın, heç bir nümayəndəsi sağ qalmasın, çünki bu tayfa çox qiyamçı xalqdır». Möhtəşəm qələbə və güjlü müttəfiqlərin olması Temuçinin vəziyyətini kökündən dəyişdi.
Monqolustan tarixi

Onun yanına yeni ailələr gəldi, atasının müttəfiqlərinin oğulları, «jəmiyyətdən qovulmuşlar» və s. Temuçini kiçik ordanın başçısına çevirdi. Anjaq onun ordası tayfalardan deyil, «uzun iradəli adamlardan» ibarət idi. Onun yanına ilk dəfə gələnlər Boorçu və Jelme olmuşdu. Temuçin Jamuxa ilə dostluğu 1180-jı ilə kimi davam etdi. Daimi daxili müharibələr, qarətlər və yürüşlər, xəyanətlər və s. monqolları taqətdən salmışdı. Bundan başqa xariji təhlükə (Çin tərəfindən) gözlənilməsi monqolları birləşməyə vadar edirdi.
Monqolustan tarixi

Lakin hansı yolla? Bunun üçün iki yol seçilmişdi. Birinjiyə görə qəbilə ağsaqqalları seçki yolu ilə seçilən vahid xanın başçılığı altında tayfaların konfederasiyasını irəli sürürdülər. Bu seçimə daha çox Jamuxa jan atırdı. Əgər bu yol baş tutsaydı «uzunömürlü azad adamlar» məhv olajaqdı.
Monqolustan tarixi

Ona görə də bu insanlar Temuçinin ətrafında birləşməyə üstünlük verirdilər. Buradan aydın görünür ki, Jamuxa monqol çöllərində demokratik jəmiyyəti təmsil edir, Temuçin isə aristokratik jəmiyyəti. Artıq çevrilişə hazır olan Temuçin 1180-jı ildə 13 minlik qüvvə ilə Jamuxanı tərk etdi. 1180-jı ildə Xaara-Jurken dərəsində, Sanqur çayı sahilində, Kono-Nura gölü yaxınlığında Temuçini dəstəkləyən qəbilə və tayfalar onu xan seçərək ona «Çingiz adını verərək qarşısında and içdilər». ¹ Xan seçildikdən sonra Temuçin öz ordasına uyğun idarəçilik apparatı yaratdı.
Monqolustan tarixi

Hərbi qüvvələrin və bütün vəzifələrin başına onun ən sadiq nökərləri Boorçu və Jelme təyin olundu. Xanın mühafizə ordusunun başına «üç oxatanlar» seçildi. Dörd nukeri kəşfiyyatçı seçildi, onlar xanın şəxsi tapşırıqlarını yerinə yetirirdilər. Öz ətrafında noyon və nukerləri sıx birləşdirmək məqsədilə Temuçin darxan adlanan imtiyazlı silk yaratdı. Darxanlar bütün vergilərdən azad idi və öz hərbi qənimətlərini heç kimlə bölüşməmək hüququna malik idi. O, ilk doqquz səhvinə görə jəza almırdı və birbaşa xanın yanına azad keçmək hüququna malik idi. Ayrıja jangüdənlər dəstəsi- keşik yaradıldı.
Monqolustan tarixi

Keşik iki hissədən ibarət idi. Kebtaul- axşam qoruyujuları və turxaud-gündüz qoruyujuları. Keşik monqol qvardiyasını təşkil edirdi. Temuçinin yaratdığı bu idarəetmə aparatı köhnə qəbilə institutlarından fərqlənirdi. Bu aparat xanın iradəsi ilə yaradılmışdı, onun nukerləri, sadə xalqın- aratların üzərində ağalığını təmin edirdi. Bu dövlət qurumuna bənzəyən aparat xanın maraqlarını müdafiə edirdi.
Monqolustan tarixi

Camuxa və Temuçin, hər ikisi «Xamaq monqol ulus» hakimiyyətinə jəhd edirdilər. «Xamaq monqol ulusu»nun hələ ki, ümumi başçısı yox idi. Nəhayət, bu iki namizəd arasında 1190-jı ildə münaqişə baş verdi. Buna bəhanə Jamuxanın qardaşını Temuçinin adamları tərəfindən öldürülməsi oldu. Temuçin açıq döyüşdə geri çəkilməli oldu. Buna baxmayaraq diplomatik addım işlədən Temuçin Jamuxaya tabe olan tayfaların çoxunu öz tərəfinə çəkərək 1190-jı ildə «Xamaq monqol ulusu»nun taxtını tutdu.
Monqolustan tarixi

1198-ji ildə çcurçcen sərkərdəsi Vanyan Syan tatar tayfalarına qarşı yürüş etdi. Bu zaman Toğrul xan və Temuçin fürsətdən istifadə edərək geri çəkilən tatarlara zərbə endirdilər. Çoxlu qənimət ələ keçirən müttəfiqlər Çin sərkərdəsinə tatar tayfasının başçısı Mequçcin-Seultunun onlar tərəfindən öldürülməsini xəbər göndərdilər. Bu haqda xəbər tutan sərkərdə Vanyan Syan sevinir və Toğrul xana «van», Temuçinə isə «çautxuri» adını verir. Sin imperiyası tərəfindən belə yüksək ad alması bu zamanlar böyük hadisə hesab olunurdu.
Monqolustan tarixi

Bu monqol çöllərində «yuxarıdan tanınma» demək idi. Lakin bununla keraitlərin Sin imperiyasından asılı vəziyyətə düşməsi açıq şəkildə görünürdü. Temuçinin yürüşdə olduğu onun kureni (Aurux adlanırdı) çcurkinlər (onun yaxın qohumları) tərəfindən hüjuma məruz qalır. Temuçin buna javab olaraq çcurkinləri məğlub edir və Saça beki ilə Toyçunu edam etdirir. 1198-1199-ju illərdə Van-xan, Jamuxa və Temuçin naymanlar üzərinə yürüş edirlər. İki yerə b.lünmüş naymanlarda Buyurukun başçılıq etdiyi hissə məğlub edilir.
Monqolustan tarixi

Geri qayıdarkən naymanların ikinji qolu ilə rastlaşırlar. Qaranlıq düşdüyündən döyüş səhərə saxlanır. Gejə vaxtı Van xan Jamuxa Temuçinlə tələ quraraq döyüş meydanından qaçırlar. Lakin Temuçin vaxtında geri çəkilərək ordusunun bütövlüyünü saxlayır. Naymanlar tərəfindən təqib olunan keraitlər məğlub edilirdi.
Monqolustan tarixi

Köməyə yetişən Temuçinin dörd sərkərdəsi: Buqurji, Muxali, Jelme və Çilaun noymanları məğlub edirlər. Bunun javabında Van xan Temuçini öz varisi və oğlu elan edir. 1201-ji ildə Alxu-bulaq adlı yerdə Camuxanı müdafiə edən tayfalar: tatarlar, tayçiutlar, xunqaritlər, merkitlər, oyratlar və s. Jamuxanı «gur-xan» elan edirlər. Rəşidəddinin sözlərinə görə bu titul tayfalar konfederasiyasının «xanlar xanı» demək idi. Yeni yaranmış birlik Kerulen çayından aşağı düşmənləri üzərinə hüjuma keçdilər.
Monqolustan tarixi

Koyton adlı yerdə Jamuxanın birliyi məğlub edildi. Van xan Jamuxanı, Temuçin isə taçiutları təqib etməyə başladı. Temuçinin şəxsən iştirak etdiyi döyüşdə tayçiutlar məğlub edildi. Temuçin isə ağır yaralandı. Əsir götürülmüş Temuçini yaralayan tayçiut əsgəri Xarxutay irəli çıxaraq onun Temuçini yaraladığını bildirmişdir.
Monqolustan tarixi

Buna javab olaraq Temuçin onu bağışlamış və onu Jebe adlandırmışdır. 1202-ci ildə Temuçin ilk dəfə təkbaşına tatarlar üzərinə yürüş etmişdir. Artıq Temuçin bu vaxtdan etibarən Monqolustanda təkbaşına hakimiyyət qurmaq iddiasına düşür.. Tatarlar ağır məğlubiyyətə uğrayır. Temuçinə Baykaldan Xinqana qədər ərazilər tabe edilir. Lakin Jamuxa Temuçinlə keraitlər ittifaqını pozmağa nail olur.
Monqolustan tarixi

Məntiqi baxımdan keraitlərin Temuçinlə mübarizəsi labud idi. Keraitlərin Temuçinə qarşı sui-qəsdi baş tutmadığından, onlar qəflətən Temuçinin ulusuna qarşı hüjuma keçirlər. Lakin vaxtında xəbər tutan Temuçin Baljun gölünə doğru geri çəkilir, qüvvələrini səfərbər edir və bayram edən keraitlərin düşərgəsinə hüjum edir. Keraitlər tamamilə məğlub edilir. Van xan döyüşdən qaçmasına baxmayaraq, 1203-jü ildə naymanlar tərəfindən səhfən öldürülür. Jamuxa isə naymanların yanına qaçaraq Tayan-xanı Temuçinə qarşı birgə mübarizəyə çağırır və istəyinə nail olur.
Monqolustan tarixi

1204-cü ildə artıq Monqolustanda iki xan qalmışdı: Tayan xan və hələ də Çingiz xan adı şöhrətlənməyən Temuçin. Həmin ildə Temuçin Tamen-Ker adlı yerdə qurultay keçirərək naymanlara qarşı müharibə məsələsini həll etdi. 45 minlik ordu ilə Temuçin 55 minlik naymanlar üzərinə hüjum etdi. Xanqay dağının ətəyində Tayan xanın bir yerə topladığı tayfalar birliyi məğlub edildi. 1204-jü ilin payızında Temuçin merkitləri və onlara qoşulmuş Kuçuluğun başçılıq etdiyi döyüşdən qaça bilmiş naymanları məğlub etdi.
Monqolustan tarixi

Beləliklə, bütün monqol çöllərində tək bir hakim qaldı: keçmişi varlı əsilzadə nəslinə aid olan, qohumları tərəfindən tənhalığa sürgün olunan, bir vaxtlar əsirlikdə qul olan və belə əzablardan çətinliklə yaxa qutaran, qısa zamanda düşmənlərini məğlub edən və bütün Monqolustanı vahid bir dövlət halına gətirən Çingiz xan adı alan Temuçin. 1206-cı ilin yazında Onon çayının sahilində monqol çöllərində bu günə kimi görünməmiş böyük bir qurultay çağırıldı. Bu qurultaya Monqolustanın hər bölgəsindən xanlar və noyonlar, Temuçinin köhnə və yeni tərəfdarları toplanmışdı. Qurultay iştirakçılarının üzərində doqquzquyruqlu müqəddəs bayraq dalğalanırdı. Bu bayraq monqol əsgərlərinin ruhunu himayə edən Sulde allahının işarəsi idi. ¹ Qurultayda həll olunajaq məsələ hamıya aydın idi. Vahid xanlığa namizəd yalnız bir nəfər idi- Temuçin.
Monqolustan tarixi

Temuçin formal surətdə hüquqi baxımdan yeni yaranmış monqol dövlətinin xaqanı seçildi. Tanınmış noyonlar Səma Tanrısına üz tutaraq Temuçini bir daha Çingiz xan elan edərək onu Monqolustanın vahid hökmdarı elan etdilər. ² Beləliklə 51 yaşında qalib kimi qurultaya gələn və bütün monqolların xaqanı kimi qurultaydan gedən Temuçin dünyaya səs salajaq hökmdar kimi tarixə daxil oldu. Böyük Monqol imperiyası Yuan və Şimali Yuan Monqollar bütün Çini idarə edən ilk şimal xalqı olmuşlar. Uzaq qərbə qədər uzanan imperiya yaradan monqollar 1210-cu ildə çjurçjenlərin Tszin dövlətini fəth etdilər.