LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Anesteziologiya

Corssen) və Domino tərəfindən tətbiq edilmişdir. 1970-ci ildən geniş tətbiqini tapmışdır. Ketamin ilk vena daxili anestetikdir ki onun qan dövranı və tənəffüs sistemlərinə neqativ təsiri demək olarki yox dərəcəsindədir. Etomidat 1972-ci ildə sintez edilmişdir. Etomidatın qan dövranı və tənəffüs sistemlərinə neqativ təsiri minimaldır. Propofol 1989-cu ildən isə demək olar ki, kütləvi tətbiqini tapır. Preparatın həlimliliyi ambulator anesteziya üçün onu əvəzsiz etmişdir. Miorelaksantlar 1942-ci ildə Harold Qriffit tərəfindən aktiv elementi tubokurarin olan kurare preparatlarının tətbiqi anesteziologiyada yeni inkişaf mərhələsi kimi sayılır.
Anesteziologiya

Beləliklə də anesteziya monokomponentli mərhələdən polikomponentli mərhələyə qədəm qoymuş olur. Əvvəllər müvafiq anestezioloji effekt bir komponent vasitəsilə təmin olunurdusa indi bir neçə preparatların tətbiq olunması onların toksik təsirlərini minuma endirmiş olur. Miorelaksantlara qədər əzələləri süst etmək, boşaltmaq üçün xəstəyə yüksək dozada, toksiki həddə qədər anestetiklər yeritmək lazım gəlinirdi ki, bu da ürək-damar, tənəffüs çatmamazlıqlarına səbəb olurdu. Çox vaxt ağır xəstələr yüksək dozaya tab gətirməyib elə əməliyyat masası üzərində tələf olurdular. Miorelaksantlar anesteyiza törətmir, lakin əzələ süstlüyü törədəbilmə qabiliyyətinə görə anesteziyanın vacib komponentidir. Miorelaksantlar anestetiklərin dozalarını terapevtik həddə qədər endirilməsinə və anesteziyanın keyfiyyət baxımında yaxşılaşdırılmasına, tənəffüsün süni olaraq idarə olunmasını təmin etməyə səbəb oldu. 1949-cu ildə qısa müddətli təsirə malik relaksantların nümayəndəsi suksinilxolun sintez olunur və 1951-ci ildən klinikada təbiqini tapır. İxtisasın formalaşması ABŞ-də efir vasitəsilə ümumi anesteziyanın nümayişindən sonra, onun İngiltərədə tətbiqinə başlanılır.
Anesteziologiya

Anesteziologiyanın atası Con Snou ing. John Snow bu sahədə özünü tədqiqtlara həsr etmiş ilk həkim sayılırdı. Con Snou ilk dəfə efir əsasında ümumi anesteziyanın fiziologiyasını tədqiq etmişdir. 1847-ci ildə Con Snou ümumi anesteziya — "Efir inhalyasiyası haqqında" (ing. On the Inhalation of Ether) ilk kitab nəşr etmişdir. Xloroform kəşf edildikdən sonra o, xloroform inhalyatorunu icad edir. Onun ikinci kitabı "xloroform və digər anestetiklər" (ing. On Chloroform and Other Anestheticus) 1858-ci ildə nəşr edilmişdir.
Anesteziologiya

Onun vəfatından sonra həkim-anestezioloq kimi yerini Cozef T. Klover (ing. Joseph T. Clover) tutur. Klover ilk dəfə anesteziya zamanı xəstənin nəbzini nəzarətə götürmüşdür. O, tənəffüs yollarının obstruksiyası (tutulması) zamanı ilk punksion konikotomiya müdaxiləsini icra etmişdir. XIX əsrin aparıcı ingilis anestezioloqlarından olan Ser Fredrix Hyuitt (ing. Friederick Hewitt) yuxarı tənəffüs yolunu sərbəst keçiriciliyini təmin etmək üçün ağız-udlaq hava borusunu icad etmişdir. İlk anesteziologiya dərsliyi məhz onun qələmindən çıxmışdır. 1893-cü ildə C. F. Silk (ing.
Anesteziologiya

J.F.Silk) İngiltərədə ilk dəfə həkim-anestezioloqlar assosiyasiyasını (ing. the Society of Anesthesists) təsis etmişdir. İxtisas hazırlığı Almaniya — Anesteziologiya ixtisasına yiyələnmək və mütəxəssis olmaq üçün ümumi 6 illik tibbi təhsildən sonra xəstəxananın klinikasının müvafiq şöbəsində daha 5 il tam ştatla işləyərək fəaliyyət göstərməli, bütün anesteziya metodlarına və intensiv terapiya tədbirlərinə səlis yiyələnməli və tələb olunan sayda bütün anesteziya (1800 dəfə) və reanimatoloji tədbirləri, intensiv terapiya metodlarını sərbəst icra etməlidir. Bundan sonra mütəxəssisliyə iddiaçı müsbət xasiyyətnamə əsaasında Həkimlər palatasında imtahan vermək üçün qeydiyatdan keçərək imtahanı müvəffəqiyyətlə verən iddiaçı mütəxəssis diplomuna layiq görülür. Almaniyada ilk həkim-mütəxəssis anestezioloq adına 27 may 1952-ci ildə Saarlanddan Verner Zaurvayn layiq görülmüşdür. Avstriya — ali tibbi təhsildən sonra daha 6 il davam edir. Bu müddətin 6 ayını terapiya — daxili xəstəliklər, 6 ayını cərrahiyyə, 1 ilini intensiv terapiya — reanimatologiya, 3 ilini isə anesteziyalogiya bölmələri üzrə xəstəkananın klinikasında çalışdıqdan və imtahanı müvəffəqiyyətlə verən iddiaçı mütəxəssis diplomuna layiq görülür. ABŞ — ali tibbi təhsildən sonra daha 4 il davam edir və rezidentura adlanır.
Anesteziologiya

Müddət bitdikdən, şifahi və yazılı imtahan müvəffəqiyyətlə verildikdən sonra 10 il müddətinə sertifikat verilir. 10 ildən sonra "ağrı müalicəsi", "uşaq anesteziologiyası", "ürək-damar anesteziologiyası" üzrə təkmilləşmə keçməsi tövsiyə olunur. Cheng E. Y., Kay J. (eds) manual of Anesthesia and the Medically Compromised Patient. Lippincott 1990. (ing.) Little D. M. Jr. Classical Anesthesia Files.
Anesteziologiya

Wood Library -Museum os Anesthesiology, 1985. (ing.) Lyons A. S. Petrucelli R. J. Medicine: An Illustrated Hystory. Abrams, 1978. (ing.) Xarici keçidlər Türk Anestezioloji ve Reanimasyon Derneği Arxivləşdirilib 2013-07-05 at the Wayback Machine European Society of Anesthesiology American Society of Anesthesiologists Həmçinin bax Regional anesteziya Spinal anesteziya Peridural anesteziya Süni tənəffüs Traxeyanın intubasiyası Seldinger texnikası
Naxçıvan Əlahiddə Ümumqoşun Ordusu

Əlahiddə Ümumqoşun Ordu — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Naxçıvan Muxtar Respublikasındakı xüsusi statuslu bölməsi. Naxçıvanda Azərbaycan milli ordusunun yaradılmasına ötən əsrin 90-cı illərində Azərbaycan prezidenti Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Naxçıvanda başlanılmışdır. Heydər Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçiləndən cəmi 4 gün sonra – 1991-ci il sentyabrın 7-də Naxçıvan Müdafiə Komitəsi yaradılmış, 1992-ci il sentyabrın 19-da Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisində “Naxçıvan Muxtar Respublikasının müdafiəsinin və sərhədlərinin qorunmasının təşkili haqqında” Qərar qəbul edilmişdir və Komitənin ilk sədri Elman Abbas oğlu Abbasov təyin edilmişdir. [mənbə göstərin]Həmin ilin oktyabr ayının 9-da isə Naxçıvan şəhərində ilk hərbi parad keçirilmişdir. 1992-ci il sentyabrın 15-də Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində ilk milli ordu qurumlarından biri olan N saylı əlahiddə gücləndirilmiş motoatıcı briqada təşkil edilmiş və Dövlət Müdafiə Komitəsinin bütün əmlakı N saylı hərbi hissəyə təhvil verilmişdir. Sonralar bu əsasda Azərbaycan Ordusunun V Ordu Korpusu yaradılmışdır. Əlahiddə ümumqoşun ordusunun təşkili Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin “Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi haqqında Əsasnamənin təsdiq edilməsi barədə” 2013-cü il 18 dekabr tarixli Fərmanına əsasən, 5-ci Ordu Korpusunun əsasında Əlahiddə Ümumqoşun Ordusu yaradılmışdır. 14.05.2014-cü il tarixdən Əlahiddə Ümumqoşun Ordunun komandanı Kərəm Mustafayevdir. Əlahiddə Ümumqoşun Ordu
Min bir gecə

Min bir gecə (fars. هزار و يك شب hezār o yek šab; ərəb. كتاب ألف ليلة وليلة kitāb 'alf layla wa layla) — Yaxın Şərq xalqlarının min illərdən bəri yaratdıqları və çoxsaylı müəllif, tərcüməçi və tətqiqatçılar tərəfindən toplanmış nağıllar toplusu. Orijinal əlyazmasının heç vaxt tapılmamasına baxmayaraq bu nağıllar toplusunun bizim eranın 800–900-cü illərinə aid olduğu söylənilir. Nağıllar bir qayda olaraq Şəhrizadə tərəfindən əri və şahı Şəhriyara min bir gecəlik zaman müddətində nəql edilir.
Min bir gecə

Şəhriyar arvadlarından birinin xəyanətindən dərin sarsılır və yer üzünün bütün qadınlarını da etibarsız elan edir. O qadınlardan özünəməxsus şəkildə qisas alır. Belə ki evləndiyi qadını hər gecənin səhərində qətlə yetirir. Növbə vəzirin gözəl və ağıllı qızı Şəhrizadəyə çatır. Ağıllı Şəhrizadə şahının niyyətini gözəl anlayır və evləndikləri gecə şaha maraqlı bir nağıl danışır, lakin onu səhərə yaxın ən maraqlı yerində yarımçıq bitirir.
Min bir gecə

Beləliklə, hər gecə şaha bir yeni nağıl söyləyən Şəhrizadə hər nağılı belecə tamamlamamış halda bitirir və hər yarımçıq nağılı ilə həyatını xilas edir. Əhvalat bu minvalla düz 1001 gecə davam edir və yekunda Şəhrizad şahın qəzəbindən həmişəlik qurtula bilir. "Min bir gecə" — dünya sərvətidir Şərq xalqlarının "Min bir gecə" nağıllarındakı müdrikliyi və fantaziyaları, süjetlərin, simvolların, alleqoriyaların rəngarəng müəmmalı olması musiqiçiləri dəfələrlə müxtəlif janr və formalı əsərlər yaratmağa sövq etmişdir. Etik və estetik təsir gücünə malik dolğun və incə poetik obrazları ilə müxtəlif yaşlı oxucuları sehrli aləmilə ovsunlayan Şəhrizadın nağılları dünya sərvətinə çevrilmişdir. "Min bir gecə" baleti "Min bir gecə" nağıllarında ilham alan azərbaycanın görkəmli bəstəkarlarından Fikrət Əmirov dünyada şöhrət qazanmış eyni adlı baletin müəllifidir.
Min bir gecə

Balet ilk dəfə 1979-cu ildə M. F. Axundov adına Opera və Balet Teatrında göstərilmişdir. Fikrət Əmirov "Min bir gecə" nağıllarının mövzusuna elə bir zamanda müraciət etmişdir ki, artıq dünya dinləyiciləri Rimski-Korsakovun "Şəhrizadə"si kimi dahiyanə simfonik süitası ilə tanış idilər. Tanınmış musiqişünas Pavel Xuçuanın sözləri ilə desək, bu süjetə müraciət etmək istəyən bəstəkardan "böyük yaradıcılıq cəsarəti, yüksək peşəkarlıq, ustalıq və zəngin Şərq musiqisinin incə təbii hisslərinə malik olmaq tələb edilirdi". Min bir gecə, 8 cilddə. /rus dilindən tərc.
Min bir gecə

ed. İ. Yaqubov; red. M. Qasımlı; rəsmlərin müəl. O. Sadıqzadə.- Bakı: Şərq-Qərb, 2007.: I cild (1–38-ci gecələr) II cild (39–145-ci gecələr) III cild (146–270-ci gecələr) IV cild (271–434-cü gecələr) V cild (435–606-cı gecələr) VI cild (607–756-cı gecələr) VII cild (757–894-cü gecələr) VIII cild (895–1001-ci gecələr). Nağılların adları Günəş nağılı Tülkü, tülkü, tünbəki Oxayla Əhməd Göyçək Fatma Ağıllı qoca Məlikməmməd Dəniz balası Birma nağılları Vyetnam nağılları Əfqan nağılları İndoneziya nağılları İran nağılları Koreya nağılları Malaya nağılları
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Sonuncu şam yeməyi (it. Il Cenacolo və ya L'Ultima Cena) — XV əsrdə Milanda Leonardo da Vinçi tərəfindən, Lodoviko Sforsa və onun xanımı Beatriçe d'Este üçün yaradılmış divar rəsmi. Rəsm əsərinin mövzusu Yəhya İncilində 13:21 təsvir edilmiş İsanın sonuncu şam yeməyi mövzusundan götürülmüşdür. Bu şam yeməyi zamanı İsa on iki həvarisindən birinin ona xəyanət edəcəyini və onu satacağını bildirmişdi. Sonuncu şam yeməyi əsəri 450 × 870 sm (15 x 29 fut) ölçüdə olub İtaliyanın Milan şəhərindəki Santa Mariya della Qrasiya monastırının yemək otağının arxa divarında çəkilmişdir. Da Vinçi əsəri işlədiyi zaman otaq yeməkxana olmasa da, bu mövzu məbəd yeməkxanaları üçün üstünlük verilən ənənəvi mövzulardan olmuşdur. Əsərin işlənməsi zamanı monastırın əsas kilsə binası yenicə tamamlansa da (1497) Ludoviq Sfroza tərəfindən tutulmuş Donato Bramante tərəfindən yenidən işlənilir və binanın Sfrozalar ailəsinin türbəsi olması nəzərdə tutulurdu. Əsər də Sfroza tərəfindən türbənin mərkəzi divarını bəzəmək üçün sifariş edilmişdi. Şəklin əsas hissəsinin üstündə olan tavanla əsər arasındakı hilal şəkilli aralıq hissə, üç kəmər sırasıyla bəzədilərək mərkəzdə Sfroza ailəsinin gerbi təsvir edilmişdir.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Sonuncu Şam Yeməyi əsərinin işləndiyi divarın qarşısındakı divarda isə Covanni Donato da Montorfano İsanın (ə.s.) xaça çəkilməsi səhnəsini təsvir edən bir əsər işləmişdir. Leonardo da Vinçi isə əsərə sonradan Sfroza ailəsinin üzvlərinin təsvirini daxil etmişdir. Lakin həmin əsər, eləcə də əsərə sonradan Da Vinçi tərəfindən əlavə edilmiş obrazlar Axırıncı Şam Yeməyi əsərindən daha çox ziyan çəkmiş və tanınmayacaq qədər pozulmuşdur. Leonardo təxminən 1495-ci ildə əsəri işləməyə başlamış və 1498-ci ildə əsər üzərində işi bitirərək, üstündə işləməyi dayandırmışdır. Da Vinçinin əsər üzərində işləməyə başladığı tarix dəqiq məlum deyil. "Çünki monastırın arxivi məhv edilmiş, mütəxəssislərin əldə etdikləri yeganə sənəddə isə əsərin 1497-ci ildə işlənməyə başlaması qeyd edilir. Lakin həmin tarix Da Vinçinin əsəri bitirmə tarixinə çox yaxın olduğu üçün heç bir mütəxəssis tərəfindən qəbul edilimir. "Əsərdə İsanın xəyanət barədə xəbərini alan həvarilərin üzündəki təəccüb xüsusilə vurğulanmış, nəzərə çarpacaq şəkildə təqdim edilmişdir.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Hər bir həvarinin üzündə özünəməxsus qəzəb, təəccüb dolu baxışlar təsvir olunmuşdur. Da Vinçi həvarilərin simasını qədim əlyazmaları tədqiq etdikdən sonra, oradakı qeydlərə və təsvirlərə əsasən dəqiqliklə göstərməyə çalışmışdır. Bu əsərə qədər isə yalnız İuda, Pyotr, İoann və İsanın (ə.s.) təsvirləri dəqiq şəkildə işlənmişdir. Soldan sağa doğru Müqəddəs Varfolomey, Müqəddəs Yakov və Müqəddəs Andrey bir qrup şəklində təəccüblü simalarla göstərilmişdir. İuda İskariot, Müqəddəs Pyotr və Həvari İoann isə bir üçlükdə təsvir edilmişdir. İuda yaşıl və mavi rəngli paltarda, xeyli arxaya çəkilmiş və planlarının açığa çıxmasından böyük narahatlıq keçirməsini gizləməyə çalışırmış kimi təsvir olunmuşdur. O, əlində balaca kisə tutub. Ola bilsin ki, bu kisə onun İsanı satması qarşılığında aldığı gümüş və ya onun on iki həvari arasında oynadığı vəznədar roluna işarədir.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Həmçinin o, əsərdə yeganə obrazdır ki, dirsəyi stolun üstünə dayanmışdır. Pyotr əsəbi görünür və əlindəki sivri uclu bıçağı üzü qərbə tərəf olmağla İsadan uzaqda tutmuş vəziyyətdə dayanmışdır. Bu ola bilsin ki, onun gələcəkdə İsanın tutulması zamanı Geşemanaya göstərəcəyi sərt reaksiyaya işarədir. Gənc həvari İoann isə bayqın halda təqdim edilmişdir (bəzi tədqiqatçılar bu obrazın xüsusiyyətlərini incələyərək, onun həvari İoann yox, İsaya xüsusi yaxınlığı ilə seçilən Mariya Maqdalena olduğunu və Da Vinçinin bu obrazı şam yeməyində təsvir etməkə xristianlığın hansısa gizli məqamlarına işarə etdiyini iddia edirlər. Çünki Sonuncu şam yeməyini təsvir edən müqəddəs mətnlərin heç birində Mariya Maqdalenanın bu mərasimdə iştirak etməsi haqqında qeydlər yoxdur.Altı həvaridən sonra, əsərin mərkəzində ən önəmli fiqur olan İsa təsvir edilmişdir. O, qırmızı və mavi paltar geyinmiş, uzun saçları isə ənənəvi şəkildə çiyninə tökülmüşdür. İsanın üzündə qəmli ifadə olmaqla yanaşı, o danışırmış kimi görsənir və başını bir qədər sola əymiş vəziyyətdədir. İsadan solda isə daha üç həvari – Müqəddəs Foma, Yakov Zevedee və Müqəddəs Filip növbəti üçlük kimi göstərilmişdir. Fomanın arxaya itələnməsi açıqca görünür, onu arxaya itələyən Yakov isə coşmuş şəkildə, hər iki əli havada, sinəsini qabağa verərək sanki İsanı qorumağa çalışır.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Eyni zamanda Filip də qəmli görünür. Həmçinin o, sanki nəyinsə açıqlanması üçün xahiş edirmiş kimi İsaya doğru əyilərək, ona baxır. Sonuncu üçlük kimi isə Həvari Matfey, Müqəddəs Faddey və Simon Kananit göstərilmişdir. Faddey və Matfeyin üzü Simona doğru çevrilmiş vəziyyətdədir. Ola bilsin ki, onlar, İsanın açıqlamasından sonra beyinlərində yaranmış suallara Simonun cavab verə biləcəyini düşünmüşlər.O dövrdə Sonuncu Şam Yeməyi təsvirlərində yayğın olan xüsusiyyətlərdən birini bu əsərdə də görmək mümkündür. Belə ki, Leonardo da bir çox XV əsr İtaliya rəssamları kimi əsərdəki personajları masanın bir tərəfində elə oturtmuşdur ki, onlardan heç birinin arxası izləyiciyə tərəf deyil. Lakin daha əvvəlki zamanlarda bu mövzuda çəkilmiş əsərlərdə İuda masanın qarşı tərəfində tək halda, İsa isə İuda xaric digər on bir həvarinin arasında təsvir edilirdi. Leonardo isə yalnız İuda obrazını bir qədər kölgəli təsvir etməklə kifayətlənmiş, lakin onu digər on bir həvaridən ayırmayaraq isayla bir cərgədə, həm də İsanın yaxınlığında təsvir etmişdir. İsa güman edir ki, gələcəkdə onu satacaq adam masada hamıdan əvvəl çörək götürəcək.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

O, bunları düşünərkən Tomas və Ceyms İsanın verdiyi xəbərə sərt reaksiya göstərirlər. Lakin İsa düşündüklərini həvarilərinə demir. Söhbət əsnasında əhvalı korlanmış İuda özü də bilmədən əlinə bir parça çörək alır. Beləcə mələklər İsanın beyninə zəka işığı salaraq kimin onu satacağı haqqında əvvəlcədən məlumat verirlər. Əsərdə üç rəqəmi ilə bağlı xüsusi diqqətə layiq xüsusiyyətlərin olması nəzərə çarpır ki, bunu da tədqiqatçılar xristianlıqdakı Müqəddəs Üçlüklə (Müqəddəs Ata, Oğul və Ruh) əlaqələndirirlər. Belə ki, təsvirdə həvarilə üçlük qruplar şəklində əyləşmişlər, İsanın arxasında üç pəncərə var və ən nəhayət İsanın duruş şəkli əsərin tam mərkəzində bir üçbucaq əmələ gətirir. Lakin bu üçbucağı gizli paqan təriqətlərlə də əlaqələndirən tədqiqatçılar vardır. Xüsusiyyətləri Da Vinçi Sonuncu Şam Yeməyi əsərini suvağa nisbətən daha sərt və quru divar üzərində işləmişdir və bu səbəbdən də o, əsl freska deyil. Çünki rəssam işi freska kimi qəbul edilə bilməz.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Leonardo o zamana qədər mövcud olan freska yaradıcılığı ənənələrindən kənara çıxaraq daş divarın səthini yonaraq hamarlaşdırmış, gesso və mastika ilə üzlədikdən sonra, tempera ilə həmin səthi sərtləşdirmişdir. Məhz bu səbəbdən də Leonardonun əsəri tamamlamasından bir neçə il sonra artıq xarab olmağa başlamışdır.Sonuncu şam yeməyi əsərinin iki erkən nüsxəsi mövcuddur ki, onların da Leonardonun hansısa tələbəsinə aid olması güman edilir. Nüsxələr demək olar ki, orijinalla eyni ölçülərə malikdirlər və əsərdən fərli olaraq kağız üzərində olan erkən nüsxələrdə bəzi xırda detallar xarab olmadan, dəqiqliklə dövrümüzə çatmışdır. Zədələnməsi 1517-ci ilin əvvəllərində əsərin parçaları artıq yavaş–yavaş qoparaq tökülməyə başlamışdır. 1556-cı ildə – Leonardonun əsəri tamamlamasından 58 il sonra Leonardonun bioqrafı Corcio Vasari artıq qeyd edir ki, əsərin yalnız qalıqları durur və sonra bildirir ki, obrazların kimliyini seçmək mümkün deyil. 1652-ci ildə əsər boyunca qapı arası hissə (sonradan həmin hissənin əvvəlki kimi bərpa edilməsi də mümkün olmayıb) kəsilmiş, daha sonra isə yerinə yapışdırılaraq bərpa edilmişdir. Bunu indi əsərin mərkəzi hissəsinə yaxın düzgün quraşdırılmamış arka detallarından açıqca görmək mümkündür. Əsərin ilkin nüsxələrinə istinad edərək qeyd edilir ki, İsanın ayaqlarının duruşu gələcək xaça çəkilmə hadisəsini simvolizə edəcək şəkildə çəkilmişdir. Lakin bu gün əsərin həmin hissəsində sonradan kobud şəkildə quraşdırılmış arka var və İsanın ayaqları detalı yalnız ilkin nüsxələrdə qorunmuşdur.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

1768-ci ildə isə əsəri qorumaq məqsədi ilə uzun illərdən bəri əsərin üstündən asılmış pərdə götürülmüşdür. Lakin xeyirxah məqsədlə edilmiş bu dəyişiklik də əsərin zədələnməsinə və ziyan çəkməsinə səbəb olmuşdur. Belə ki, uzun illərdir pərdənin qoruduğu əsərin üzü açıldıqdan sonra divarın nəmlənməsi nəticəsində əsər islanmış, təkrar pərdənin divara asılması zamanı isə pərdə sulu divara yapışaraq əsərin rənglərinin qarışmasına və daha da xarab olmasına səbəb olmuşdur.1796-cı ildən etibarən monastırın yeməkxanası İtaliyaya soxulmuş fransız ordusunun silah anbarı kimi istifadə olunmağa başlayır. Fransa ordusunun əsgərləri əsərin üstünə daşlar ataraq ona çox ciddi zədələr vurur, bu da azmış kimi, nərdivanla yuxarı çıxaraq həvarilərin gözlərini oyur və divarda deşiklər açırlar. Leonardonun yaratdığı dünya mədəniyyətinin ən nadir incilərindən biri olan bu divar rəsmi tanınmayacaq hala salınaraq zədələndirilir. Daha sonra isə monastırın həmin yeməkxanası həbsxana kimi istifadə olunmağa başlayır. Həmin dövrdə də əsərə çox ciddi ziyan vurulur. İkinci dünya müharibəsi zamanı, 15 avqust 1943-cü ildə monastırın yeməkxanası bomba ilə vurulur. Qumla doldurulmuş torbalar vasitəsiylə əsərin bombanın qəlpələrindən zədə almasının qarşısı önlənsə də bombanın yaratdığı güclü titrəmə də əsərə zərbə endirir.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Əsərin ilk dəfə bərpa olunmasına 1726-cı ildə Mikelancelo Belotti tərəfindən cəhd edilmişdir. O, əsərdə qopmuş hissələri yağlı boya ilə bərpa etməyə cəhd etmiş, sonra isə bütün divar rəsmini vernikləmişdir. Lakin bu bərpa uğurlu alınmamış, növbəti bərpa isə 1770-ci ildə Cüzeppe Mazza tərəfindən edilmişdir. Mazza Belottinin əsərə əlavə etdiyi bütün hissələri (yağlı boya ilə işlənmiş detalları) əsərdən təmizlədikdən sonra, divar rəsmini demək olar ki, yenidən işləmişdir. O, demək olar ki, əsərdəki hər şeyi yenidən işləmiş, yalnız sonuncu üç simaya (Matfey, Faddey, Simon) əhalinin ciddi etirazından sonra toxunmamışdır. Fransızların divar rəsminə vurduqları ciddi zədələrdən sonra əsər üzərində ilk bərpa işlərini aparmaq Stefano Barezziyə həvalə edilir. Freskaların bərpası üzrə tanınmış mütəxəssis olan Barezzi 1821-ci ildə əsər üzərində bərpa işlərinə başlayır, lakin qısa müddət sonra o, işini yarımçıq saxlamalı olur. Çünki o, Da Vinçinin yaratdığı bu əsərin bir freska olmadığını, sadəcə olaraq çox məharətlə yaradılmış möhtəşəm divar rəsmi olduğunu anlayır. Lakin bu zaman artıq çox gec idi. Çünki artıq Barrezi bu həqiqəti anlayan kimi əsərin mərkəzi hissəsinə (İsa və onun yaxınlığında olan həvarilərin surətinə) böyük zədə vurmuşdu.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Əsəri bərbad hala salmasından çox kədərlənən Barezzi daha sonra əsrin mərkəzi hissəsindən qoparılmış parçaları gillə yerinə yapışdırmağa cəhd etmişdi.1901–1908-ci ildə ilk dəfə əsərin ciddi tədqiqinə başlanmışdır. Luici Kavanaci ehtiyatla və səliqəylə əsərin ətrafı tədqiqi və öyrənilməsi ilə məşğul olmuş, daha sonra isə onu sonradan əlavə edilmiş ünsürlərdən təmizləmişdir. 1924-cü ildə isə Oresye Silvestri əsərdə bir qədər də təmizləmə işləri aparmış və bəzi hissələri alçı ilə bərkitmişdir. İkinci dünya müharibəsi zamanı, 1943-cü ildə divar rəsminə qarşı edilmiş bombalı hücumdan sonra isə əsər üzərində ilk bərpa işlərini 1951–1954-cü illərdə Mauro Pelisiolli aparır. Pelisiolli əsərin təmizlənməsinə fikir verməklə yanaşı, bombanın təsiri ilə qopmuş hissələrin bərkidilməsinə xüsusi diqqət ayırır. Əsaslı bərpa 1970-ci illərin sonunda əsər olduqca pis vəziyyətdə idi. Beləliklə 1978-ci ildə əsəri ikinci həyat verən və hələ 1652-ci ildə əsərə edilmiş dəyişiklik xaric, əsərin ilkin görünüşünü demək olar ki, bərpa edən əsaslı bərpa işlərinə başlanıldı. 1978–1999-cu illərə ərzində yəni düz 21 il davam edən bərpa işlərinə Pilin Brambilla Barcilion rəhbərlik etmiş, əsərin bərpası üçün böyük bir komanda şəklində, ən yüksək peşəkarlığa malik mütəxəssislər çalışmışlar. Bərpa işləri zamanı həm də əsər ətraflı şəkildə tədqiq edilmişdir.Bərpaçılar işə başlamazdan əvvəl əsəri birdəfəlik möhkəmlətməyi, əsrlərlə onun üstünə hopmuş çirki təmizləməyi, əsərə vurulmuş zədələri götürməyi və XVIII–XIX əsrlərdə dəfələrlə edilmiş yanlış bərpa işlərinin nəticələrini aradan qaldırmağı üzərlərinə götürmüşdülər. Bundan əvvəlki təcrübələr göstərmişdir ki, əsərin ilkin yerini dəyişərək onun bərpasına və qorunmasına çalışmaq çox vaxt mənfi nəticələr doğurur.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Buna görə də işçi qrup monastırın yeməkxanasını möhürləyərək, yaxşı müdafiə olunan məkana çevirmək qərarına gəlir. Görülmüş tədbirlərdən biri də otğın havasına, otaqdakı istilik dərəcəsinə xüsusi diqqət yetirilməsi olmuşdur. Alınmış qərara əsasən yeməkxananın pəncərələrinin açılması qadağan edildi. Daha sonra əsərin əslinin bərpa olunması üçün çalışmalara başlandı. İlk növbədə əsərin orijinalı ilə, sonradan müxtəlif əsrlərdə onun üstündə bərpa işləri aparmağa çalışmış ustalar tərəfindən əlavə edilmiş hissələrin fərqləndirilməsi üçün əsər üzərində infraqırmızı şüalandırma, reflektoskopik və mikroskopik baxış kimi müxtəlif təcrübələr aparıldı. Bərpa üçün gərəkli olan Vindsor qəsrinin Kral Kitabxanasında saxlanılan əsərin ilkin nüsxələri gətirilərək üzərində çalışmaq üçün bərpaçılara təqdim edildi. İlkin tədqiqatlar zamanı əsərin bəzi hissələrinə toxunulmadığı, yəni bərpaçıların zərər yetirmədiyi güman edilirdi. Bu açıq maviylə qarışıq bulanıq rənglə işlənmiş hissələr idi. Lakin tədqiqatların sonrakı mərhələsində həmin hissələrin də əsərə sonradan əlavə edilməsi və əslində orijinal formada belə detalların əsərdə olmaması müəyyən edildi.21 il davam edən bərpa çalışmalarından sonra – 28 may 1999-cu ildə əsər ictimaiyyətə təqdim edildi. Lakin əsərə baxmağa gələn tamaşaçılar onun yaxınlığına buraxılmadı və hər tamaşaçıya yalnız on beş dəqiqə müddətində əsərə tamaşa etməyə icazə verildi.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Lakin əsərin ictimaiyyətə təqdim edilməsindən sonra əsərdə edilmiş ciddi dəyişikliklər mübahisə və müzakirələrə, etirazlara səbəb oldu. Bir çox mütəxəssislər Da Vinçinin orijinal yaradıcılığına növbəti əlavələr edilməsini qeyd etdilər. Belə ki, əsərdə rəng və ton dəyişiklikləri, hətta bəzi simaların təsvir dəyişikliyi aydın şəkildə hiss edilməkdə idi. Xüsusilə Kolumbiya Universitetinin incəsənət tarixi üzrə professoru və "ArtWatch International"ın banisi Ceyms Bek əsərdə edilmiş bu cür dəyişikliklərə ciddi reaksiya vermişdi. Əsərlə bağlı fikirlər Əsərlə bağlı uzun illər səsələndirilən əsas fikirlərdən biri budur ki, Leonardo İsa və İuda obrazlarını yaratmaq üçün eyni adamın simasından istifadə etmişdir. Lakin belə bir əhvalat da tez–tez dilə gətirilir ki, İsa obrazını yaratmaq üçün Leonardo məsum, gənc görünüşlü, təxminən 19 yaşında olan fırınçı oğlanın simasından istifadə etmişdir. Bir neçə il keçdikdən sonra isə Leonardo inadkar, sərt və günahkar görünüşlü bir insanla qarşılaşmış və İudanın obrazını yaratmaq üçün də bu insanın surətindən istifadə etmişdir. Göründüyü kimi ikinci əhvalat birincini inkar edərək, İsa və İuda obrazlarının yaradılması üçün eyni simadan istifadə olunmasını təkzib edir. Həmçinin Leonardo da Vinçinin hər iki obrazı yaratmaq üçün eyni insanın surətindən istifadə etdiyini isbat edəcək hansısa dəlil və tarixi mənbələrdə bununla bağlı qeydlər yoxdur. Əsərdəki qadın obrazları Əsərlə əlaqəli ən mühüm və diqqət çəkən məqamlardan biri isə bəzi tədqiqatçıların İsanın sağ tərəfindəki obrazın Həvari İoanna yox, Mariya Maqdalenaya aid olması ilə bağlı mübahisələrdir.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Həmin obrazın Həvari İoann olmadığını iddia edən mütəxəssislər fikirlərini əsaslandırmaq üçün Leonardonun əsərdə təsvir etdiyi obrazın İoannla bağlı tarixən formalaşmış ikonoqrafiya ənənələri ilə qətiyyən uyğunlaşmaması ilə izah edirlər. Həmçinin incəsənət tarixi üzrə mütəxəssislərin də əksəri bu iddianı dəstəkləyərək əsərdə Leonardonun yaratdığı obrazın Həvari İoannın ikonoqrafik ənənələrinə zidd olduğunu bildirirlər. Bu nəzəriyyə 1997-ci ildə nəşr edilmiş "The Templar Revelation" (azərb. "Tampilyerlərin Açığa Çıxması") əsərinin və Den Braunun 2003-cü ildə nəşr edilmiş məşhur "The Da Vinci Code" (azərb. "Da Vinçi Şifrəsi") əsərinin mövzusu olmuşdur. Həmin əsərlərdə birmənalı şəkildə İsanın sağında, stolda əyləşmiş obrazın məhz qadın olması və Mariya Maqdalena olması göstərilir. Lakin bu məsələ həddən artıq ziddiyyətli olduğundan mütəxəssislər bu haqqda qəti fikir bildirə bilmirlər. Çünki bəzi nüfuzlu incəsənət tarixçiləri İsanın sağındakı obrazın Həvari İoann olması fikrini dəstəkləyirlər.Bəzi mütəxəssislər isə İsadan soldakı – Həvari Filipp olması qeyd edilən üçüncü obrazın isə əsərdəki ikinci qadın obrazı olmasını düşünürlər. Həmin tədqiqatçılar bu obrazın xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq onun Marta ola biləcəyini qeyd edirlər.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Qeyd etmək lazımdır ki, Həvari İoannın (Mariya Maqdalena) obrazından sonra Həvari Filip (Marta) obrazı əsərdəki ikinci saqqalsız obrazdır. Bundan başqa həmin tədqiqatçılar bildirirlər ki, İsanın və Mariya Maqdalenanın bədən quruluşlarını və baş vəziyyətlərini Da Vinçi bilərəkdən elə təsvir etmişdir ki, onların birləşməsindən M hərfi alınır və bu da Mariya Maqdalenaya işarədir. Həmçinin bu məqamda İsa və Maqdalena (Həvari İoann) obrazlarının eyni cür və neqativ rəngli paltarlar geyməsini də təsadüf saymır və bununla Da Vinçinin onların bir ailənin nümayəndələri (evli) olmalarını göstərmək istədiyini bildirirlər. Bıçaq tutmuş naməlum əl Həmçinin əsərdə başqa işarələrin (bu işarələrin xristianığın qaranlıq və sirli keçmişi ilə əlaqəli olduğu güman edilir) olması da vurğulanır. Onlardan biri İsadan sağda İudanın arxasından çıxan bıçaq tutmuş naməlum əldir. İlk baxışda həmin əlin Müqəddəs Pyotra aid olması görüntüsü yaransa da əsərə diqqətlə baxdıqda heç də belə olmadığı ortaya çıxır. Əsərə diqqətlə baxdıqda Müqəddəs Pyotrun bir əlinin Mariya Maqdalenanın (Həvari İoann) çiynində olması, digər əliylə isə bıçaq tutmuş əlin bilək hissəsindən yapışması görünür. Yəni bıçaq tutmuş əlin sahibi naməlum olaraq qalır. Həmin əlin İudaya aid olması istisnadı.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Çünki, o, bir əli ilə kisə tutub, digər əlini isə çörəyə uzadır. Həvari İoann (Mariya Maqdalena) obrazının sol əli aydın görünsə də sağ əli görünmür və buna istinad edən bəzi tədqiqatçılar əlin Həvari İoanna (Mariya Maqdalena) aid olmasını güman edirlər. Lakin bu əsərdə uyğunsuzluq yaradır. Belə ki, Mariya Maqdalenanın əlinin İudanın arxasından çıxaraq görünməsi üçün normal insan əlindən iki dəfə uzun olması lazım idi. İnsan anatomiyasına dərindən bələd olan Leonardo da Vinçinin əsərdə belə kobud səhv etməsi isə inandırıcı görünmür. Bəzi mütəxəssislər Da Vinçinin burada yenə hansısa gizli mətləblərə işarə etdiyini güman edirlər.Bununla belə həmin əlin Müqəddəs Pyotra aid olmasını iddia edən kiçik bir qrup tədqiqatçı da var. Onlar isə Pyotrun əlində bıçaq olmasını onun gələcəkdə xristian qayda-qanunlarında etdiyi dəyişikliklərlə xristianlığın təməl daşlarını sarsıtması fikri ilə izah edirlər. Lakin bu mövqe xristian din adamlarının sərt reaksiyası ilə üzləşdiyindən, o qədər də aktiv səsləndirilmir. Mariya Maqdalenaya qəsd Əsərdə ən çox diqqət çəkən detallardan biri də Müqəddəs Pyotrun Mariya Maqdalenın (Həvari İoann) çiyninə qoyulmuş əlidir. Bu detal da araşdırmaçılar arasında müzakirələrə səbəb olmuşdur.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Da Vinçi əli elə təsvir etmişdir ki, o, sanki bıçaq kimi Mariya Maqdalenanın boğazına dirənib. Əlin quruluşu, barmaqların uzun və nazik olması ilk baxışdan onu bıçağa bənzətməyə imkan verir. Həm də Müqəddəs Pyotr əlini Mariya Maqdalenanın çiyninə qoymayaraq sanki yalnız biləyini onun çiyninə dayamış, əlini isə bıçaq kimi qadının (əgər həmin obrazın Mariya Maqdalena olduğu qəbul edilsə) boğazına dirəmişdir. Bu detalı Da Vinçinin növbəti işarəsi sayan tədqiqatçılar burada rəssamın Mariya Maqdalenaya qarşı Pyotr tərəfindən təşkil edilmiş sui-qəsdə işarə edildiyini bildirirlər. Lakin bu fikir ümumiyyətlə din xadimləri tərəfindən qəbul edilmir, katolik kilsəsinin banisi olan Müqəddəs Pyotrun hər hansı bir sui-qəsddə əlinin olması inkar edilir. Müqəddəs Kuzə Əsərlə bağlı ən mürəkkəb və mübahisə doğuran məsələlərdən biri də Leonardonun Müqəddəs Kuzəni təsvir etməməsidir. Belə ki, müqəddəs mətnlərdən Sonuncu Şam Yeməyində İsanın Müqəddəs Kuzəni sağ əlində tutaraq, həmin kuzədən şərab içməsi bildirilir. Lakin Da Vinçinin təsvirində bununla qarşılaşmırıq. Belə ki, Leonardonun yaratdığı Sonuncu Şam Yeməyi əsərində on iki həvarinin ortasında oturmuş İsanın hər iki əli masanın üstündədir və o, heç bir kuzə tutmayıb.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Digər bir məsələ isə, müqəddəs təsvirlərə görə, masanın üstündə yalnız bir kuzə – Müqəddəs Kuzə olmalı olduğu halda Da Vinçi masada çoxlu kuzələr təsvir edib. Lakin hal-hazırda, əsər orijinal görünüşünü itirdiyindən həmin kuzələr o qədər də dəqiqliklə seçilmir. Da Vinçinin bu detalla başqa bir gizli mətləbə işarə etməsi güman edilir. Belə ki, bəzi araşdırmaçılar Müqəddəs Kuzə dedikdə heç də real anlamıyla hansısa bir qabın yox, İsanın qanının və soyunun davamçısı olan qadının nəzərdə tutulduğunu qeyd edirlər. Simvolikada qadın simvolu kimi qəbul edilən "V" işarəsinin kuzəyə bənzəməsi səbəbiylə bu anlamda kuzə sözündən istifadə edilməsini bildirirlər. Da Vinçinin əsərini tədqiq edən mütəxəssislərin bəzisi rəssamın Müqəddəs Kuzəni məhz qadın simvolu kimi əks etdirdiyini, İsa və Mariya Maqdalena (Həvari İoann) obrazlarının bir-birinə münasibətdə duruş formasının əsərin tam mərkəzində qadın simvolunu əmələ gətirdiyini bildirirlər. Digər nəzəriyyələr Əsərlə bağlı bir çox məşhur spekulyasiyalar da vardır. Belə ki, bəzi araşdırmaçılar tərəfindən, iddia edilir ki, əsərdə Müqəddəs Varfolomey obrazının üstündəki hissəyə yandan baxıldıqda orda Müqəddəs Kuzəyə bənzər fiqur görmək mümkündür. Leonardonun burada nə isə təsvir edib-etmədiyi məlum olmasa da, masanın üstündə Müqəddəs Kuzənin təsvir edilməməsini əksər mütəxəssislər birmənalı olaraq qəbul edirlər.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Bununla belə bəziləri əsərdə Müqəddəs Kuzənin İsanın əlində təsvir edildiyini, lakin görüntünün pozulması səbəbiylə onu yalnız nərdivanla əsərin qabağına çıxıb diqqətlə baxdıqda görmək mümkün olduğunu qeyd edirlər. Lakin əsərin böyüdülməsi zamanı İsanın qabağındakı hissədə həndəsi fiqurlar silsiləsi meydana çıxır ki, bunun da daha çox obrazların arxasında oturmuş olduğu mərmər masanın üstünün bəzəkləri olması güman edilir. Tədqiqatçı Slavisa Pesci qeyd edir ki, "Leonardonun çəkdiyi əsərin orijinal təsvirinin üstünə, onun güzgüdəki əksinin təsviri yerləşdirildikdə inanılmaz görüntü – sol tərəfdə Mariya Maqdalena obrazının arxasında Məbəd Cəngavəri, qucağında bələkdə olan uşaq və İsanın qabağında Müqəddəs Kuzə görüntüsü ortaya çıxır." Da Vinçinin orijinal yazı üslubunun da məhz güzgüylə oxunduğu nəzərə alındıqda bu fikrin olduqca maraqlı görünməsi qeyd olunur. İtalyan musiqiçi Covanni Maria Pala isə qeyd edir ki, Leonardonun əsərdə təsvir etdiyi obrazların əl vəziyyətləri və masanın üstündəki çörək dilimləri not kimi qəbul edilərək sağdan sola oxunduğunda Leonardonun yazısı üçün xarakterik olan musiqi ortaya çıxır. Vatikan araşdırmaçısı Sabina Sfroza Qalitzia isə Leonardonun Sonuncu Şam Yeməyi əsərinin "riyazı və astroloji" sirrini çözməsi haqqında xəbər yaymışdır. O, qeyd edir ki, Da Vinçi 21 mart 4006-cı ildə baş verəcək ümumdünya daşqını ilə bəşəriyyətin məhv olması və 1 noyabrda həmin daşqının başa çatması ilə "insanlığın yeni tarixinin başlayacağını" görmüş və əsərində bu haqqda məlumat vermək istəmişdir. Sonuncu Şam Yeməyi mədəniyyətdə Əsərin XVI əsrə aid yağlı boya ilə kətan üzərində işlənmiş bir nüsxəsi Belçikanın Antverpen şəhərindəki Tongerlo abbatlığında saxlanılır. Həmin nüsxədə əsərin orijinalında saxlanmamış bəzi detallar öz incəliyi ilə qorunmuşdur.Roman mozaika rəssamı Giasomo Raffaelli əsərin daha bir nüsxəsini (1809–1814) Vyanadakı Minoritenkirche kilsəsində hazırlamışdır.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

1955-ci ildə Salvador Dali əsərin daha bir nüsxəsini işləmişdir. Bu nüsxədə İsa sarışın, uzun saçlı, üzü təmiz taraş olunmuş şəkildə təsvir olunmuşdur. Əsərin bu nüsxəsi Vaşinqtondakı Milli Qalereyada saxlanılır. Müasir mədəniyyətdə 1986-cı ildə Endi Varola (Andy Warhol) Sonuncu Şam Yeməyi mövzusunda silsilə əsərlər çəkmək sifariş olunur. Rəssam bu silsiləni tamamladıqdan sonra dünyasını dəyişir və bu əsərlər onun son işləri olur.Heykəltaraş Marisol Eskobar Da Vinçinin Sonuncu Şam Yeməyi əsərindən təsirlənərək 1982–1984-cü illərdə Sonuncu Şam Yeməyi adlı heykəllər ansamblı hazırlamışdır. Heykəllər təbii ölçülərdə (insan ölüçlərində), ağac, qəhvəyi qumdaşı, plaster və alüminiumdan istifadə edilməklə işlənmişdir. Hal-hazırda bu əsər Nyu-Yorkun Metropolitan Muzeyində saxlanılır.1988-ci ildə Avstraliya rəssamı Syuzan Dorotea Vayt (Susan Dorothea White) Sonuncu Şam Yeməyi əsərinin yeni bir nüsxəsini işləmişdir. Bu rəssam Da Vinçidən fərqli olaraq əsərdəki on üç kişi obrazı yerinə on üç qadın obrazı təsvir etmiş, həvariləri, o cümlədən İsanı qadın kimi göstərmişdir. 2004-cü ildə İrlandiya rəssamı Con Börn (John Byrne) əsərin 9,3×2,2 m ölçüdə daha bir nüsxəsini yaratmışdır.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Bu nüsxə şəffaf mina üzərində 13 müasir Dublin sakininin foto surətinin əks etdirilməsi ilə yaradılmışdır. Populyar mədəniyyətdə Da Vinçinin Sonuncu şam yeməyi dəfələrlə müasir rəssamlar tərəfindən parodiya edilmişdir. Onlardan 1998-ci ildə müasir rəssam Vik Muniz Sonuncu Şam Yeməyi iştirakçıların əylənmələrini əks etdirən təsvir hazırlamış və bu təsvir "Bosko" Çokolad Siropunun üstündə əks olunmuşdur. 2009-cu ilin mart ayında DaundDave əsərin yeni nüsxəsini hazırlayaraq İsa obrazında tele ulduz Ceyd Qudini, İuda obrazında isə onun həyat yoldaşı Cek Tvidi təsvir etmişdir. Bu tablo "Ceydin sonuncu şam yeməyi" adlandırılmışdır. Luis Bunuelin 1961-ci ildə çəkdiyi Viridana filmində yaradılmış qonaqlıqda əyləşmiş dilənçilər səhnəsi də Da Vinçinin "Sonuncu şam yeməyi" əsərinin parodiyasıdır. 1970-ci ildə çəkilmiş MASH filmində Peinlessin əsgər yoldaşları ilə yemək götürməsi səhnəsində Da Vinçinin əsərindəki obrazların pozaları təkrar edilmişdir. 1981-ci ildə Mel Brukun çəkdiyi "Dünya tarixi" filmində Da Vinçinin "Sonuncu şam yeməyi" əsərindən istifadə edilmişdir. "That '70s Show" televiziya şousunda Sonuncu Şam Yeməyinin təsvirinə bənzər şəkildə lanç təşkil edilmişdir.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

"Gilmore Girls" serialının bir seriyasında şəhərdə təşkil edilmiş "Yaşayan İncəsənt" adlı festivalda Sonuncu Şam Yeməyinin təsviri də göstərilmişdir. "Battlestar Galactica" serialının dördüncü və sonuncu mövsümünün tanıtım videosunda əsas obrazlardan birinin fotoqraf kimi Sonuncu Şam Yeməyinə bənzər səhnəni çəkməsi göstərilmişdir. 1999-cu ildə fotoqraf Enni Leyboviç (Annie Leibovitz) HBO telekanalında yayımlanan "The Sopranos" serialının obrazlarını Da Vinçinin əsərindəki obrazların pozasında çəkmişdir. Əsər Corc Karlinin 2004-cü ildə nəşr olunmuş "When Will Jesus Bring the Pork Chops?" kitabının üz qabığında istifadə edilmişdir. "The Simpsons" serialında Homer Simpson səhnələrdən birində Da Vinçinin əsərindəki obrazların geyimində təsvir edilir. "Lost" serialının sonuncu (VI) mövsümünün tanıtım videosunda keçici kadrlardan birində Sonuncu Şam Yeməyi əsərindəki masa və şəraitə bənzər görüntü ortaya çıxır. Den Braunun 2003-cü ildə nəşr olunmuş "Da Vinçi şifrəsi" romanında və həmin roman əsasında 2006-cı ildə çəkilmiş eyniadlı filmdə Da Vinçinin gizli Sion Təriqətinin üzvü olması və onun Sonuncu Şam Yeməyi əsərinin Müqəddəs Kuzənin tapılması üçün açar olması göstərilir. 2007-ci ildə "South Park"ın "Fantastic Easter Special" seriyasında Sonuncu Şam yeməyi əsəri (xüsusilə əsərin "The Da Vinci Code" romanındakı rolu) parodiya edilir.
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

2009-cu ildə isə "Margaritaville" seriyasında əsər yenidən parodiya edilmişdir. 2009-cu ildə ekranlara çıxarılmış "Watchmen" filminin açılış kadrlarında qəhrəmanlar Sonuncu Şam Yeməyi əsərində olduğu kimi masa arxasında oturmuşlar. Repçi Nas 2004-cü ildə çıxardığı Street's Disciple albomunun üz qapağında əsərdən istifadə etmişdir. Sonuncu Şam Yeməyi əsəri "Futurama" serialının "The Duh-Vinci Code" seriyasında istifadə edilmişdir. Merlin Mənson qrupunun 2000-ci ildə çəkdirdiyi "Disposable Teens" klipində Da Vinçinin əsərinin yenidən çəkilməsi göstərilir. (ital.) Domenico Pino, Storia genuina del Cenacolo, insigne dipinto di Leonardo da Vinci nel Refectoro de ’Padri Domenicani di Santa Maria delle Grazie di Milano, Milan, 1796 (ital.) Giuseppe Bossi, Del Cenacolo di Leonardo da Vinci Libbri Quattro, Milan, 1810. (ital.)
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Gabrielle d’Annunzio, Per la morte di un capolovero, in : L’llustrazionne italiano 28, 1901. (ital.) Luca Beltrami, A proposito dell’ Ode per la morte di un capolovero in : Rassegna d’arte I, 1901. (ital.) Bernard Berenson, Il restauro del Cenacolo, in : Proporzioni (novembre 1953), repris dans le Corriere della Serra du 20 décembre 1953. (ing.) Ludwig. H. Heydenreich, Leonardo The Last Supper, Londres, 1974 (ing.) David Alan Brown, Leonardo’s Last Supper, Washington, National Gallery, 1983 (ital.)
Sonuncu şam yeməyi (Leonardo da Vinçi)

Pietro. C. Marani, Il Cenacolo di Leonardo, Electa, Milan, 1986 (ital.) Pinin Brambilla Barcilon, Leonardo, l'Ultima cena, Electa, Milan, 1999 (édition anglaise : Leonardo, the Last Supper, Londres et Chicago, 2001) Noémie Etienne Université de Genève, Les restaurations de la Cène de Léonard de Vinci : pratiques et théories [2] (fr.) Stendhal, Histoire de la peinture en Italie Xarici keçidlər The Last Supper – Yüksək keyfiyyətli yaxınlaşdırmaq imkanı Fərqli Da Vinçi şifrəsi Leonardo da Vinci, Gallery of Paintings and Drawings Official Milanese "The Last Supper" site (English and Italian version) Leonardo da Vinci – The Last Supper John the Apostle in Art Arxivləşdirilib 2006-04-22 at the Wayback Machine Is that John or Mary Magdalene in the Last Supper? 24 'Last Supper' Parodies Arxivləşdirilib 2010-06-20 at the Wayback Machine Da Vinci Paintings Sketches Gallery, Wallpaper, and Print Res Downloads
Xəta (riyaziyyat)

Xəta – müşahidə edilən və ya ölçülən nəticələrlə həqiqətdə olacaqlar arasında uyuşmazlıq. Riyaziyyatda və hesablama texnikasında “ERROR” ilə “MISTAKE” heç də eyni şey deyildir. Riyaziyyatda xəta (error), alınmış qiymət ilə verilmiş standart kəmiyyət arasındakı fərqdir; məsələn, statistikada xətalar qaçılmazdir və statistik verilənlər, adətən, “Seçmə yolu ilə aparılmış araşdırmanın xətası: ±5%” kimi qeydlərlə müşayət olunur. Kompüterlərin aparat və proqram təminatında xəta, ya hadisələrin gözlənilməz gedişinin nəticəsi, ya da mümkün olmayan və ya yolverilməz hərəkətləri həyata keçirmək cəhdinin nəticəsidir. Belə ki, veriliş xətası bir və ya bir neçə bitin təhrif olunmasını, “sıfıra bölmə” xətası isə proqramın sıfıra bölməni həyata keçirməyə cəhd etməsini göstərə bilər. Xətalar çox kiçik ola bilər, məsələn, disksürənin kilidi bağlı olmadıqda proqram diskdən istifadə edə bilmir; çox ciddi problemlər də ola bilər, məsələn, aparat təminatındakı nasazlıq və ya ciddi proqram xətası sistemin sıradan çıxmasına səbəb ola bilir.
Xəta (riyaziyyat)

Ona görə də məsələnin həllində xətanın az olmasına çalışmaqla bərabər bu xətalar qiymətləndirilməlidir. Hesablama riyaziyyatında xətaların qiymətləndirilməsində mütləq və nisbi xəta anlayışlarından istifadə olunur. Mütləq xəta Ədədin dəqiq qiyməti ilə təqribi qiymətinin fərqinin təqribi ədədin xətası deyilir. Bu müsbət yaxud mənfi ola bilər. Fərqin mütləq qiymətinə təqribi ədədin mütləq xətası və aşağıdakı kimi işarə olunur: | | {\displaystyle A} dəqiq ədədi məlum olduqda deyilən qayda ilə mütləq xətanı hesablamaq mümkündür. Əgər {\displaystyle A} məlum deyilsə, mütləq xəta hesablanmır və mütləq xətanın hüdud qiyməti (bəzi ədəbiyyatlarda limit mütləq xəta, hüdud mütləq xəta və ya mütləq xətanın limit qiyməti Δ ∗ {\displaystyle \Delta ^{*}a} ) anlayışından istifadə olunur.
Xəta (riyaziyyat)

Bu halda hesablama prosesinin hansı dəqiqliklə aparıldığı barədə (məsələn hesabat {\displaystyle 0,01} dəqiqliklə aparılıb, ədəd yuvarlaqlaşdırılaraq {\displaystyle 24,45} qiyməti alınmışdır) məlumat verilir. Bu məlumat mütləq xətanın hüdud qiymətini xarakterizə edir və mütləq xəta bu qiymətdən ola bilməz. | | Δ ∗ Bu münasibətdən dəqiq {\displaystyle A} ədədinin daxil olduğu aralığı tapmaq mümkündür. Δ ∗ Δ ∗ Bu halda dəqiq {\displaystyle A} ədədinin qiyməti asağıdakı kimi yazılır. Δ ∗ Mütləq xəta və mütləq xətanın hüdud qiymətinə görə hesablamanın dəqiqliyini xarakterizə etmək həmişə kifayət deyil. Ona görə yeni anlayış-nisbi xəta anlayışından istifadə edilir və o aşağıdakı kimi hesablanır; δ a Δ a | A | Mütləq xətanın hüdud qiymətində olduğu kimi nisbi xətanın hüdud qiyməti- δ a ∗ {\displaystyle \delta _{a}^{*}} anlayışındanda istifadə olunur.
Xəta (riyaziyyat)

δ a ∗ δ a δ a ∗ Δ A | A | | | δ a ∗ {\displaystyle \delta _{a}^{*}\geq \delta _{a}\Rightarrow \delta _{a}^{*}\geq {\frac {\Delta A}{|A|}}\Rightarrow \Delta a\leq |A|\delta _{a}^{*}} olduğunu nəzərə alsaq Δ ∗ | | δ a ∗ qəbul edə bilərik. Dəqiq {\displaystyle A} ədədi məlum olmadığından və {\displaystyle A\approx a} ədədi qəbul edilə bilindiyini nəzərə alsaq Δ ∗ | | δ a ∗ münasibətini alarıq. Qeyd etmək lazımdır ki, nisbi xəta və nisbi xətanın hüdud qiyməti kəmiyyətin ölçü vahidindən asılı deyil və çox vaxt faizlərlə ifadə olunur. Verilən düsturların köməyi ilə mütləq və nisbi xətanı, mütləq və nisbi xətanın hüdud qiymətlərini müəyyən etmək olar. 184 184 264 . Mütləq və nisbi xətanı tapaq: | | | 184 184 264 | | 006 | 006 δ a Δ a | A | 0 , 006 184 , 27 0000326 Praktik məsələlərin həllində xətaları müxtəlif olan təqribi ədədlər üzərində müəyyən əməliyyatlar apanlır və alınmış nəticənin xətasını qiymətləndirmək lazım gəlir.
Xəta (riyaziyyat)

Məsələn; düzbucaqlının tərəflərinin təqribi qiymətləri və xətaları məlum olduqda perimetrinin və sahəsinin xətasını qiymətləndirmək üçün təqribi ədədlər üzerində toplama və vurma əməlləri zamanı xətanın qiymətləndirilməsini bilmək lazımdır. 1. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh. 2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I-X cild, Bakı 1976-1987.
Fərəc Quliyev

Fərəc Quliyev və ya Fərəc Ulusoy (tam adı: Quliyev Fərəc İbrahim oğlu; 22 dekabr 1962, Üstüpü, Ordubad rayonu) — ictimai-siyasi xadim, istiqlalçı deputat, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin XII çağırış deputatı, Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin dördüncü və beşinci çağırış deputatı, 2013-cü və 2018-ci illərdə Azərbaycan Respublikası prezidenti seçkilərində prezidentliyə namizəd, Milli Dirçəliş Hərəkatı Partiyasının qurucusu və hazırkı sədri. Fərəc Quliyev 22 dekabr 1962-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda Üstüpü kəndində anadan olub. 1980-ci ildə orta məktəbi qızıl medalla, 1986-cı ildə Azərbaycan Tibb Universiteti "Müalicə işi" fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Əlavə hüquq təhsili almışdır. Sambo üzrə idman ustasıdır. Ailəlidir.
Fərəc Quliyev

3 oğlu var. Ordubadda Azərbaycan milli ordusunun təməli olan özünümüdafiə–könüllü batalyonların yaradılmasına rəhbərlik etmişdir. 1995-ci ildə həbs edilmiş və 2002-ci ildə azadlığa buraxılmışdır. Həbsdə ikən 5 kitab və elmi-nəzəri məqalələr yazmışdır. Ailəlidir. 3 oğlu var.
Fərəc Quliyev

Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. İctimai-siyasi fəaliyyəti Fərəc Quliyev 1989-cu ildə Sərhəd Hərəkatının təşkilatçılarından biri olmuşdur. Naxçıvanda Ermənistanla sərhəddə, mübahisəli ərazidə yerləşən "Soyuq" adlı Uzaq Şərqə nəzarət edən radiolokasiya sistemi qurulmuş hərbi hissəni 1991-ci il dekabrın 17-də rus-erməni hərbi birliklərindən 24 nəfərlə birlilkdə ələ keçirmişdir. Bu əməliyyat itkisiz ötüşsə də, Azərbaycan tərəfindən 5 nəfər hərbçinin ayaqlarını donmuş və müxtəlif hissələrdən amputasiya olunmuşdur. Bu əməliyyata görə prezident Əbülfəz Elçibəy tərəfindən "milli qəhrəman" adına layiq görülsə də, bu addan imtina etmişdir. Fərəc Quliyev Azərbaycanda ilk dəfə Ordubad rayonu ərazisində 5 sərhəd zastavasını rus ordusundan təhvil alıb milliləşdirilməsinin, bu ərazidəki bütün Sovet ordusuna məxsus əmlak, silah və texnikanın milliləşdirilməsinin həyata keçirilməsinə rəhbərlik etmişdir.
Fərəc Quliyev

1990-cı il Yanvar qırğınından sonra Bakıda rus işğalçılarına qeyri-leqal dirəniş üçün Güney Azərbaycandan olan hərakatçıların da iştirakı ilə yarım hərbi "Qisas" təşkilatı formalaşdırmışdır. 2002-ci ildə Hollandiyada Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin idarə heyəti üzvü və sədr müavini seçilmiş, 2003-cü ildən DAK Azərbaycan nümayəndəliyinin rəhbəri olmuşdur. Həbsdən çıxdıqdan sonra çıxdıqdan sonra Anqlosaks-Türk Assambleyasını yaratmış, bu təşkilatın prezidenti seçilmişdir. "Yeni Dirçəliş", "Təbriz" qəzetlərinin təsisçisidir. Güney Azərbaycanda yayımlamaq üçün "qəzet içində qəzet" layihəsində "Təbriz" qəzetini təsis etmiş, "Yeni Dirçəliş" qəzeti ilə birgə çapını reallaşdırmışdır. Prezident seçkilərində Fərəc Quliyev 2013-cü il prezident seçkilərinə qatılan Fərəc Quliyev 31 926 (0,86%) səs toplayaraq seçkiləri 8. sırada tamamlamışdır.
Fərəc Quliyev

2018-ci il prezident seçkilərinə də qatılan Fərəc Quliyev 46 010 (1.17%) səslə seçkiləri 7. sırada tamamlamışdır. Parlament seçkilərində 1990-cı ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinə keçirilən seçkilərdə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi namizədi olaraq qatılan Fərəc Quliyev 338 nömrəli Ordubad seçki dairəsindən deputat seçilmişdir.1995-ci ildə həbs edildikdən 4 gün sonra deputat mandatından məhrum edilmişdir. 1995-ci il parlament seçkilərində Fərəc Quliyev Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının proporsional seçki üzrə vahid namizədlər siyahısında 6-cı sırada olmuşdur. Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası seçkilərdə proporsional siyahı üzrə 346 192 (9.6%) səs toplayaraq siyahısından ilk 3 nəfərin deputat seçilməsinə nail olmuşdur. Beləliklə, Fərəc Quliyev deputat seçilə bilməmişdir. 2010-cu il parlament seçkilərinə Milli Dirçəliş Hərəkatı Partiyasının sədri olaraq qatılmışdır.
Fərəc Quliyev

31 saylı Suraxanı ikinci seçki dairəsindən namizəd olan Fərəc Quliyev 2 814 (34.99%) səs toplayaraq deputat seçilmişdir. 2015-ci il parlament seçkilərinə Milli Dirçəliş Hərəkatı Partiyası sədri olaraq qatılmışdır. 31 saylı Suraxanı ikinci seçki dairəsindən namizəd olan Fərəc Quliyev 5 437 (38.6%) səs toplayaraq deputat seçilmişdir. 2020-ci il parlament seçkilərinə Milli Dirçəliş Hərəkatı Partiyası sədri olaraq qatılmışdır. 31 saylı Suraxanı ikinci seçki dairəsindən namizəd olan Fərəc Quliyev deputat seçilə bilməmişdir. Parlament fəaliyyəti Fərəc Quliyev Azərbaycan SSR Ali Sovetinin XII çağırışı xalq deputatı və daha sonra Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin Milli Şurasının üzvü olaraq 1991-ci ildə Parlamentdə qəbul olunmuş "Müstəqillik aktı"nı yazan 3, ona səs verən 43 istiqlalçı deputatdan biridir.