LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
İntibah mədəniyyəti

Şanson, motet və messaların Avropa boyunca yayılması polifonik praktikanın birləşməsinin axıcı üsluba keçidi ilə üst-üstə düşürdü. Bu üslub 16-cı əsrin ikinci yarısında Tomas Luis de Viktoriya, Orlando di Lasso, Covanni Palestrina və Uilyam Byordun kimi bəstəkarların əsərlərində zirvə dövrünü yaşamışdır. Ətraflı bax: İntibah papalığı, Reformasiya, və ƏksreformasiyaXüsusilə Şimal İntibahında humanizmin yeni idealları, baxmayaraq ki müəyyən aspektlərdə daha sekulyar idilər, xristianlığın təməlinə qarşı inkişaf etdi. Hamısı da olmasa, yeni incəsənət nümunələrinin əksəriyyəti kilsə tərəfindən sifariş edilmiş və ya ona həsr edilmişdi. Ancaq İntibahın xüsusən Tanrı və insan arasındakı əlaqənin insanlar tərəfindən dərk edilmə yolu başda olmaqla, müasir teologiya üzərində mühüm təsiri oldu. Dövrün məşhur teoloqlarının çoxu Erasmus, Svinqli, Martin Lüter və Jan Kalvin daxil olmaqla, humanist metodun davamçıları idi. İntibah dini qarışıqlığın olduğu vaxtlarda başlamışdı.
İntibah mədəniyyəti

Son Orta əsrlər Papalıq ətrafındakı siyasi intriqalar dövrü idi. Bu intriqalar üç şəxsin özünü eyni anda Roma yepiskopu elan etdiyi Qərb parçalanması ilə kulminasiya nöqtəsinə çatmışdı. Konstanz Məclisi 1414-cü ildə parçalanmanın qarşısını aldı. Bu hadisələr nəticəsində papanın gücünü məhdudlaşdırmağa çalışan Konsiliarizm adlı reform hərəkatı başladı. Papalıq sonradan, 1511-ci ildə Beşinci Lateran Məclisi tərəfindən kilsə məsələlərində üstün mövqeyə gətirilsə də, kilsə davamlı şəkildə rüşvətxorluqla ittiham edilirdi. Korrupsiya ilə ən çox adı hallanan Papa VI Aleksandır kardinal olduğu müddətdə kilsədəki vəzifəsindən sui-istifadə etmək, qohumbazlıq və dörd uşağın atası olmaqla (uşaqlar evlilikdən kənar dünyaya gəlmişdilər, güman ki bu iqtidarı gücləndirmə üçün edilmişdi) günahlandırıldı.Erasmus və Lüter kimi kilsə xadimləri Əhdi-Cədidin humanist hərfi tənqidinə əsaslanan kilsə islahatı təklif etdi.
İntibah mədəniyyəti

Lüter 1517-ci ilin oktyabrında papalığın səlahiyyətinə meydan oxuyan və onun korrupsiya, əsas da indulgensiyaların satılması hallarını tənqid edən 95 tezisi nəşr etdi. 95 tezis əvvəllər Qərbi Avropada hegemoniyasını elan etmiş Roma Katolik kilsəsi ilə qırılma olan reformasiyaya gətirib çıxardı. Bu səbəbdən, humanizm və İntibah reformasiyada, o cümlədən o dövrdə baş vermiş çoxu dini mübahisə və münaqişədə birbaşa qığılcım rolu oynamışdı. Papa III Pavel (1534–1549) 1527-ci ildə Roma talandıqdan sonra, reformasiyanın katolik kilsəsinə gətirdiyi geniş qeyri-müəyyənliklərin yaşandığı bir vaxtda papalıq taxtına oturdu. Nikolay Kopernik De revolutionibus orbium coelestium (Göy cisimlərinin fırlanması haqqında) kitabını III Pavelə həsr etmişdi. O, Allessandro Farnezenin böyük babası idi. Pavel Tisian, Mikelancelo və Rafael tərəfindən çəkilən, o cümlədən vacib rəsm kolleksiyasına sahib idi.
İntibah mədəniyyəti

Son bəzədilmiş əlyazma olaraq hesab edilən Ciulio Klovionun Farneze saat kitabı da III Pavelin sifarişi ilə çəkilmişdi. İtalyan yazıçı, rəssam və memarlar 15-ci əsrə qədər baş verən dəyişikliklərdən yetərincə agah idilər və öz işlərini təsvir etmək üçün modi antichi (qədim tərzdə) və alle romane et alla antica (Roma və qədim dövrdəkilərin tərzi ilə) kimi deyimlərdən istifadə edirdilər. 1330-cu illərdə Petrarka xristianlıqdan əvvəlki dövrə antiqua (qədim), xristianlıq dövrünə isə nova (yeni) olaraq istinad edirdi. Petrarkanın italyan perspektivinə görə, bu yeni dövr (onun da daxil olduğu) milli tutulma dövrü idi.Leonardo Bruni Florensiyalıların tarixi kitabında üçlü dövrləşdirmədən istifadə edən ilk şəxs idi. Bruninin ilk iki dövrü Petrarkanınkılarla eyni olsa da, Bruni dövlətin artıq çökməkdə olmadığını düşündüyü üçün əlavə üçüncü bir dövrü də bura əlavə etmişdi. Flavio Biondo Roma İmperiyasının çöküşündən sonrakı onilliklər tarixi (1439–1453) kitabında bənzər çərçivədən istifadə etdi. Humanist tarixçilər çağdaş biliklərin klassik dövrə birbaşa keçidləri bərpa etdiyini hesab edirdi.
İntibah mədəniyyəti

Bununla, Orta əsrlər mərhələsinin yanından keçib getsələr də, onlar ilk dəfə "Orta əsrlər" terminini formalaşdırmışdılar. Termin ilk dəfə 1469-cu ildə latın dilində media tempestas (orta vaxtlar) kimi istifadə edilmişdi. Rinascita (yenidən dirçəlmə) termini isə ilk dəfə geniş mənada Corco Vazarinin 1550-ci ildəki Rəssamların həyatı kitabında istifadə edilmişdi. Vazari dövrü üç fazaya bölmüşdü: birinci fazaya Çimabue, Cotto və Arnolfo di Kambio, ikinci fazaya Mazaçço, Brunelleski və Donatello, üçün mərhələnin mərkəzinə Leonardo da Vinçi, kulminasiyasına isə Mikelancelo aid idi. Vazariyə görə bu, sadəcə gedən inkişafı yaradan klassik antikliyin artan fərqindəliyi deyildi, həmçinin öyrənməyə və təbiəti təqlid etməyə olan arzunun böyüməsi idi. 15-ci əsrdə Renessans doğulduğu Florensiyadan sürətli şəkildə İtaliyanın digər yerlərinə və tezliklə bütün Avropaya yayıldı. Alman İohann Qutenberqin ixtira etdiyi çapetmə maşını yeni ideyaların sürətli ötürülməsinə imkan yaratdı. İntibah yayıldıqca öz ideyaları fərqliləşir, dəyişir və yerli mədəniyyətə uyğunlaşırdı.
İntibah mədəniyyəti

20-ci əsrdə alimlər Renessansı bölgələrə və millətlərə görə qruplaşdırmağa başladılar. İngiltərədə İngilis İntibahının başlanğıcı yazıçı Uilyam Şekspir (1564–1616), Xristofor Marlou (1564–1593), Edmund Spenser (1552/53–1599), Tomas Mor (1478–1535), Frensis Bekon (1561–1626), Filip Sidney (1554–1586), memar İniqo Cons ((1573–1652) o, italyan memarlığını İngiltərəyə tanıtmışdı) və bəstəkar Tomas Tallis (1505–1585), Con Taverner (1490–1545) və Uilyam Byordun (1539/40/43–1623) öz əsərlərini ərsəyə gətirdiyi 16-cı əsr olaraq qəbul edilir. Renessans sözü fransız dilindən götürülmüşdür və yenidən doğulma mənasını verir. Bu söz ilk dəfə 18-ci əsrdə istifadə edilmiş və fransız tarixçisi Jül Mişlenin (1798–1874) 1855-ci ildə yazdığı Fransa tarixi əsəri ilə məşhurlaşmışdı.İtalyan İntibahı 1495-ci ildə kral VIII Çarlzın İtaliyanın işğal etməsindən sonra Fransaya gətirilmişdi. Sekulyarizmin yayılmasındakı əsas faktor Kilsənin Qara ölümə qarşı mübarizədə aciz qalması idi. I Fransisk İtaliya incəsənəti və Leonardo da Vinçi daxil olmaqla, artistlərini ölkəsinə gətirdi və böyük maliyyə tələb edən, dəbdəbəli saraylar tikdirdi.
İntibah mədəniyyəti

Fransua Rable, Pyer de Ronsard, Jonşen di Belli və Mişel de Monten kimi yazıçılar, Jan Klu kimi rəssamlar və Jan Muton kimi musiqiçilər İntibah ruhundan bəhrələndilər. 1533-cü ildə Urbino və Medelin de la Tur hersoqu Leronso de Mediçinin Florensiyada doğulmuş 14 yaşlı qızı Yekaterina de Mediçi (1519–1589) I Fransisk və kraliça Klodenin ikinci oğlu, Fransa Kralı II Henri ilə evləndi. O, Fransa din müharibələrində həm yaxşı, həm də pis şöhrət qazansa da, doğulduğu Florensiyadakı incəsənət, elm və musiqinin (o cümlədən baletin təməllərini) Fransaya gətirilməsinə böyük töhfə vermişdi. 15-ci əsrin ikinci yarısında İntibahın ruhu Almaniyaya və Niderlandlara yayılmışdı. Burada çap qurğusunun inkişafı və Albrext Dürer (1471–1528) kimi Renessans rəssamlarının mövcudluğu İtaliya təsirindən öncə də var idi. Bu, ölkədəki protestantlığın ilk yerlərində humanizm reformasiyanın yaratdığı qarışıqlıqla yaxından əlaqələndirilir və Alman İntibah yazı və incəsənəti tez-tez bu münaqişəni əks etdirirdi.
İntibah mədəniyyəti

Ancaq Qotik üslub və orta əsrlər sxolastika fəlsəfəsi 16-cı əsrin əvvəllərinə qədər öz mövcudluğunu qorudu. Habsburq imperatoru I Maksimilian Müqəddəs Roma İmperiyasının ilk, həqiqi İntibah monarxı idi. Ətraflı bax: Mərkəzi və Şərqi Avropada İntibah memarlığıMacarıstan İtaliyadan sonra İntibahın ortaya çıxdığı ilk Avropa ölkəsi oldu. İntibah üslubu Mərkəzi Avropa regionunda ilk dəfə Macarıstana Kvattroçento dövründə birbaşa olaraq İtaliyadan gəlmişdi. Bu, sadəcə idarəçilər səviyyəsində yox, həmçinin mədəni, humanistik və ticarət əlaqələrini 14-ü əsrdən sonra gücləndirmiş İtaliya-Macarıstan münasibətlərinin nəticəsi idi. İtaliya və Macarıstan qotik üslubundakı əlaqə ikinci səbəb idi. Hər iki ölkənin üslubunda şişirdilmiş divar bəzəmələrindən uzaq durulmuş, əvəzində sadə və yüngül strukturlara üstünlük verilmişdir. Böyük ölçülü tikili sxemləri artistlərə kifayət qədər uzun müddətli işləmə şəraiti yaratmışdır. Misal üçün, Budadakı Friss qalası, Vişeqrad, Tata, Varpalota qalaları buna örnək göstərilə bilər.
İntibah mədəniyyəti

Siqizmund kortunda Floresniya Skolarilər sülaləsinin davamçısı, Manetto Ammanatini və Mazolino da Pannikaleni Macarıstana dəvət edən Pipo Spano kimi himayədarlar var idi.Mövcud milli ənənələrlə qarışmış, yeni italyan trendi xüsusi İntibah incəsənət nümunələri yaratmağa meyilləndi. İntibah incəsənətinin qəbulu ölkəyə davamlı şəkildə gələn humanist düşüncəylə birlikdə inkişaf etdi. İtaliya universitetlərində oxuyan çoxlu gənc macar Floresniya humanist mərkəzinə daha da yaxınlaşdı, beləliklə Florensiya ilə birbaşa əlaqə inkişaf etdi. Macarıstana, xüsusilə də Budaya gedib-gələn italyan tacirlərin artması bu prosesə kömək etdi. Yeni düşüncələr humanist prelatlar tərəfindən ölkəyə gətirilirdi. Onların arasında Macarıstan humanizminin banislərindən biri, Esterqomun baş yepiskopu Vitez Yanos da var idi. İmperator Lüksemburqlu Siqizmundun uzun müddətli hakimiyyəti dövründə tikilmiş Buda kral sarayı, yəqin ki Orta əsrlərin sonunda tikilmiş ən geniş qotika sarayı idi. Kral Mattias Korvinus (1458–1490) sarayı erkən intibah üslubunda yenidən tikdirdi və daha sonra onu genişlətdi.Kral Mattias Araqonlu Beatrisa ilə 1476-cı ildə evləndikdən sonra Buda Alp dağları şimalındakı İntibahın ən vacib incəsənət mərkəzlərindən birinə çevrildi.
İntibah mədəniyyəti

Mattiasın sarayında yaşayan ən önəmli humanistlər Antonio Bonfini və məşhur macar şair Yan Pannoniy idi. Adras Hess 1472-ci ildə Budada çapetmə qurğusunu təsis etdi. Mattias Korvinusun kitabxanası olan Bibliotheca Corviniana Avropanın ən böyük sekulyar kitablı kolleksiyası idi: burada 15-ci əsrin tarixi xronikaları, fəlsəfi və elmi əsərləri var idi. Onun kitabxanası həcmcə yalnız Vatikan kitabxanasından geri qalırdı. (Ancaq Vatikan kitabxanasında, əsasən Bibliyalar və dini materiallar var idi.) 1489-cu ildə Florensiyalı Bartolomeo della Fonte Lorenso de Mediçinin Macarıstan kralının kitabxanasından örnək götürərək öz şəxsi yunan-latın kitabxanasını yaratdığını yazdı. Korvinusun kitabxanası UNESCO-nun Dünya İrsinə daxildir.Mattias ən az iki böyük tikili layihəsinin əsasını qoydu. Vişeqrad və Budadakı əsərlər təxminən 1479-cu ildə başladı. Buda kral qalası və Vişeqrad sarayında tikilmiş asma bağ və iki yeni qanad İntibah üslubunda yenidən inşa edildi.
İntibah mədəniyyəti

Mattias italiyalı Çimenti Kamiçia və dalmatiyalı Covanni Dalamatanı birbaşa bu layihələrin icrasına təyin etdi. Mattias öz dövrünün aparıcı italyan rəssamlarına onun saraylarını bəzəməyi sifariş etdi: misal üçün, heykəltaraş Benedetto da Mayano və rəssamlar Filippino Lippi və Andrea Manteqna onun üçün işlədi. Manteqanın Mattias portretinin surəti bu günə qədər qoruna bilmişdir. Mattias, həmçinin, italyan hərb mühəndisi Aristotel Fioravantindən ölkənin cənub sərhəddindəki istehkam qalalarını yenidən tikməsi üçün istifadə etdi. Onun Kolozsvar, Szeged və Hunyaddakı fransizkanlar və Feyeregihazadakı (bugünkü Albeş) paulinlər üçün yeni, qotika üslubunda tikilən sarayları var idi. 1485-ci ilin payızında Leonardo da Vinçi kral Mattias Korvinusla görüşmək üçün Sforzanın yerinə Macarıstana səyahət etdi və burada kral ondan Madonnanın şəklini çəkməyini istədi.Mattias humanist qonaqlarından həzz alırdı və tez-tez onlarla fərqli mövzularda müzakirələr aparırdı. Onun əliaçıq olması bir çox alimi, xüsusilə də italyan alimləri Budada yaşamağa həvəsləndirirdi.
İntibah mədəniyyəti

Antonio Bonfini, Pietro Ranzano, Bartolomeo Fonziyo və Françesko Bandini uzun müddət Mattiasının sarayında yaşamışdı. Belə təhsilli insanların yığıncağı Macarıstanla neoplatonist düşüncələri tanış etdi. Öz dövrünün bütün intellektualları kimi Mattias da ulduz və planetlərin hərəkət və birləşmələrinin fərdlərin həyatı və millətlərin tarixi üzərində təsiri olduğuna inanırdı. Qaleotto Marzio onu "kral və astroloq" kimi təsvir edirdi. Antonio Bonfini Mattiasın "ulduzlarla məsləhətləşmədən heç nə etmədiyini" deyirdi. Kralın istəyi üzərinə dövrün məşhur astronomları İohann Reqiomontan və Marçin Bilika Budada rəsədxana inşa etdi və bura astrolyabiya və səma qlobusları quraşdırdırdılar.
İntibah mədəniyyəti

Reqiomontan Mattias üçün daha sonra Xristofor Kolumb tərəfindən də istifadə edilən naviqasiya haqqında kitab yazdı.Macar İntibahının digər məşhur simaları Balint Balaşşi (şair), Sebastiyan Tinodi Lantoş (şair), Balint Bakfark (bəstəkar və lutenist) və Master M.S. (freska rəssamı) idi. Aşağı ərazilərdə İntibah dövrü 15-ci əsrin sonlarında Niderland mədəniyyəti İtalyan İntibahından təsirlənmişdi. Bu təsir Flandriyanı zəngin edən Brügge ticarəti ilə reallaşırdı. Niderland zadəganları bütün Avropada tannmış olan rəssamlara yeni əsərlər yaratmaq üçün sifarişlər verirdilər. Elmi sahədə anatom Andreas Vezali yeniliklər gətirdi, kartoqraf Gerard Merkatorun xəritəsi səyyah və naviqatorlara kömək etdi. İncsənət sahəsində Holland və Flamand İntibah rəngkarlığının çeşidliyili İeronim Bosxun qəribə əsərləri ilə Böyük Piter Breygelin gündəlik təsvirləri arasında dəyişirdi.
İntibah mədəniyyəti

Şimali Avropa Şimali Avropadakı İntibah "Şimal İntibahı" olaraq adlandırılıb. İntibah ideyaları İtaliyanın şimalından yayılmağa başlasa da, eyni zamanda cənuba doğru da bəzi sahələrdəki, xüsusilə musiqi sahəsindəki yeniliklər yayılırdı. 15-ci əsr Burqund məktəbinin musiqisi musiqidə İntibahın başlanğıcı olaraq qəbul edilir. Niderland məktəbinin polifoniyaları öz bəstəkar və müğənniləri ilə birlikdə İtaliyaya gətirilməyə başlandıqca, bu məktəb Qriqoryan ilahisinin 9-cu əsrdə standartlaşdırdığı musiqi anlayışından sonra ilk dəfə musiqidə gerçək, beynəlxalq üslubun özəyini formalaşdırdı. Niderland məktəbi kulminasiya nöqtəsinə bəstəkar Covanni Palestrinanın yaradıcılığında çatdı. 16-cı əsrin sonunda Venesiya musiqi məktəbinin polifonik üslubu inkişaf etdirməsi ilə İtaliya yenidən musiqi yeniliklərinin mərkəzinə çevrilmişdi.
İntibah mədəniyyəti

Daha sonra bu yeniliklər, təxminən 1600-cü illərdə Almaniyada yayılmışdı. İtalyan İntibahının rəssamlıq nümunələri Şimal İntibahındakılardan fərqlənirdi. İtalyan İntibahının rəssamları Orta əsrlərin tamamilə dini motivdə olan incəsənət nümunələrindəndən fərqli olaraq, ilk dəfə sekulyar elementləri daşıyan əsərləri yaratmışdı. Şimal İntibahının rəssamlar ilk başda Albrext Dürer tərəfindən çəkilən, müasir dini qarışıqlığı göstərən əsərlər kimi dini mövzulara fokuslanmışdılar. Daha sonra, Böyük Piter Breygelin əsərləri rəssamları dini və klassik mövzular yerinə, günlük həyatı əks etdirən təsvirlər yaratmağa meyilləndirdi. Şimal İntibahı dövründə, həmçinin flamand qardaşlar Hubert və Yan van Eyk yağlı boya rəngkarlığı üsulunu inkişaf etdirdilər.
İntibah mədəniyyəti

Bu üsul rəssamlara sərt zəminlər üzərində güclü rənglər yaratmağa imkan verəcək, beləliklə yaradılan əsərlər əsrlər boyunca qoruna biləcəkdi. Şimal İntibahının başqa bir xüsusiyyəti latın və ya yunan dili yerinə, ona daha geniş ifadə azadlığı verən loru dildən istifadə etməsi idi. Bu cərəyanın İtaliyada başlaması Dante Aligyerinin loru dili inkişaf etdirdiyi dövrə təsadüf edir. Həqiqətən də, italyan dilində yazılmış əsərlərə ayrılan diqqət latın dilində ifadə edilmiş Florensiya ideyalarının böyük hissəsinin imtina edilməsinə səbəb olmuşdu. Kitab çapı texnologiyasının yayılması digər yerlərdə olduğu kimi, Şimali Avropadakı İntibaha da təkan vermişdi. O dövrdə Venesiya çap sahəsində dünyanın öndə gedən ölkəsi idi. 15-ci əsrdə Polşaya ilk gəlmiş italyan humanist Filippo Buonakkorsi idi. Çoxu italyan rəssam 1518-ci ildə I Sigizmund ilə evlənən, milanlı Bona Sforza ilə birlikdə Polşaya gəlmişdi.
İntibah mədəniyyəti

Bu, hər iki ərazidə müvəqqəti olaraq güclənən monarxiyalar, o cümlədən yeni qurulmuş universitetlər tərəfindən dəstəkləndi. Polşa İntibahı 15-ci əsrin sonundan 16-ci əsrin sonuna qədər davam etmişdi və Polşa mədəniyyətinin qızıl dövrü idi. Yaqellonlar tərəfindən idarə olunan Polşa Krallığı (1569-cu ildən Reç Pospolita olaraq bilinir) geniş Avropa İntibahında aktiv şəkildə iştirak etmişdi. Çoxmillətli Polşa dövləti seyrək məskunlaşılmış şərq və cənub sərhədlərindəki münaqişələri bir kənara qoysaq, böyük müharibələr olmadan keçən əsr sayəsində mədəni inkişafın mühüm mərhələsini yaşadı. Reformasiya dinc şəkildə bütün ölkə boyunca yayıldı (Polyak qardaşlığına da təkan verdi). Bu dövrdə həyat şəraiti yüksəlmiş, şəhərlər böyümüş, aqrar məhsulların ixracı əhalini, xüsusilə də yeni siyasi sistem olan Qızıl Azadlıqda üstünlüyü ələ keçirən şlyaxta sinfini varlandırmışdı. Polşa İntibah memarlığının 3 inkişaf mərhələsi var.
İntibah mədəniyyəti

Keçmiş Pomeraniya hersoqluğu ərazisində tikilmiş Şezindəki Ştettin qalası bu üslubun ən görkəmli nümunəsidir. Portuqaliya İtalyan İntibahının Portuqaliya incəsənəti üzərində mülayim təsiri olsa da, humanist sorğunu ön plana çəkən Portuqaliya Avropa dünyagörüşü nün genişlənməsində böyük rol oynadı. İntibah Portuqaliyaya xaricdə mənfəət potensialı olan sahələrə investisiya edən, varlı italyan və flamand tacirləri vasitəsi ilə gətirildi. Avropada coğrafi kəşflərin ilk mərkəzlərindən biri olan Lissabon 15-ci əsrdə inkişaf edirdi. Pedro Nuniş, Juan di Kaştru, Abraham Zakuto və Martin Behaym kimi məşhur mütəfəkkirlər riyaziyyat, astronomiya və naviqasiya texnologiyasında önəmli irəliləmələrə imza atdılar. Kartoqraflar Pedru Raynel, Lopu Homem, Eştevan Qomeş və Dioqu Ribeyru dünya xəritəsinin hazırlanmasında vacib töhfələr verdi.
İntibah mədəniyyəti

Əczaçı Tome Pires və fiziklər Qarsiya de Orta və Kriştovao da Kosta bitkilər və təbabət haqqında yazılan əsərləri toplayaraq çap etdilər. Bu əsərlər tezliklə məşhur flamand botanik Karl Kluzius tərəfindən tərcümə edildi. Memarlığa gəldikdə, ədviyyat ticarətindən əldə edilən yüksək mənfəət 16-cı əsrin ilk onilliklərində dəbdəbəli mürəkkəb üslubu maliyyələşdirdi. Bu baxımdan Manuelino üslubu dənizlə bağlı elementləri özündə birləşdirir. Əsas rəssamlar Nunu Qonsalveş, Qreqorio Lopeş və Vaşku Fernandiş idi. Musiqidə Pedru de Eşkubar və Duarte Lobu Elvaş kansioneyrosu da daxil olmaqla, dörd musiqi kitabı yazdı. Ədəbiyyatda Sa di Miranda nəzmin italyan formalarını təqdim etdi.
İntibah mədəniyyəti

Bernardim Ribeyru pastoral romans üslubunu inkişaf etdirdi. Jil Visentenin dəyişmək olan dövrü özündə göstərən tamaşaları bunu müasir mədəniyyətin içində əritdi. Luiş de Kamoeş öz Luziadalar şeirində Portuqaliyanın xaricdəki nailiyyətlərini tərənnüm etdi. Səyahət ədəbiyyatı da inkişaf etməkdə idi: Juan de Barruş, Kaştaneda, Qaspar Korreyra, Duarte Barboza, Fernan Medeş Pintu və başqaları yeni əraziləri təsvir edir və yeni ixtira edilən çap maşını ilə tərcümələrini yayırdılar. 1500-cü ildə Brazilyadakı portuqal səyahət ekspedisiyasına qoşulan Ameriqo Vespuççi Yeni dünya terminini kəşf etdi. O, bu termindən Popolano Mediçiyə məktublarında istifadə etmişdi.
İntibah mədəniyyəti

İntensiv şəkildə artan beynəlxalq mübadilə Françisko de Holanda, Andre di Rezende və Damian de Qoyş da daxil olmaqla, bir neçə kosmopolit humanist alimi ortaya çıxarmışdı. Erasmusun dostu olan Damian de Qoyş I Manuelin Portuqaliyadakı hakimiyyəti dövründə, qismi müstəqilliklə yazıb-yaratmışdı. Dioqu və Andre de Quveya Fransa vasitəsilə müvafiq təhsil islahatlarını həyata keçirmişdilər. Antverpendəki portuqal ticarət nöqtələri Tomas Mor və Albrext Dürerin diqqətini çəkdi. Oradakı mənfəətlər və nou-hau Holland İntibahı və Hollandiya qızıl dövrünün inkişafına müsbət mənada təsir etdi. Bu inkişaf, əsas da, Portuqaliyadan qovulan yəhudi cəmiyyətinin bura gəlməsindən sonra gerçəkləşdi.
İntibah mədəniyyəti

İtaliya və Mərkəzi Avropadakı İntibah trendləri Rusiyaya müxtəlif yollarla təsir etdi. Buna baxmayaraq, Rusiya və Avropanın əsas mədəniyyət mərkəzləri arasındakı uzaq məsafə, rusların pravoslav ənənələrinə və Bizans irsinə olan güclü bağlıqları səbəbindən bu təsir olduqca məhdud idi. Şahzadə III İvan İtaliyadan çox sayda memar dəvət edərək İntibah memarlığını Rusiya ilə tanış etdi. Bu memarlar özləri ilə birlikdə yeni inşaat üsulları və İntibah üslubunun elementlərini gətirsələr də, əsasən Rusiya memarlığının ənənəvi dizaynlarından istifadə edirdilər. 1475-ci ildə bolonyalı memar Aristotele Fioravanti Moskva Kremlində zəlzələ nəticəsində dağılmış olan Fərziyyə Kafedralını yenidən tikmək üçün Rusiyaya gəldi. Fioravantiyə model kimi Vladimir şəhərində yerləşən, 12-ci əsrə aid Fərziyyə Kafedarlı verilmişdi. O da ənənəvi rus üslubu ilə İntibahın geniş, uyğun və simmetriyalı ruhunu birləşdirərək yeni bir dizayn yaratdı.
İntibah mədəniyyəti

III İvan 1485-ci ildə knyazların yaşadığı, Kremlin içərisindəki Terem sarayının ilk üç mərtəbəsinin tikilməsini Aloisino da Milanoya tapşırdı. O və digər italyan memarlar da həmçinin Kreml divarlarını və qalalarının inşa edilməsinə töhfə verdi. Rusiya çarlarının kiçik banket zalı sayılan Qranovitaya palatası iki italyan memar, Marko Ruffo və Petro Solarionun əsəri idi. Bu saray digərlərinə nisbətən, italyan üslubunu daha çox əks etdirirdi. 1505-ci ildə italyan Aleviz Novyi Moskvaya gəldi. Onun venesiyalı heykəltaraş Alevisio Lamberti da Monten olduğu düşünülür.
İntibah mədəniyyəti

O, III İvan üçün Arxangel Kafedarlı da daxil olmaqla, 12 kilsə tikdi. Arxangel Kafedralı özündə Rusiya ənənəsini, pravloslav elementləri və İntibah üslubunu özündə əks etdirən dəbdəbəli bir tikili idi. Visokopetrovski monastırındakı Müqəddəs Piter kafedralının da Aleviz Novyi tərəfindən tikildiyi düşünülür. Bu kafedral 17-ci əsr Moskva barokundakı octagon-on-tetraqon olaraq adlandılan memarlıq formasına ilham mənbəyi olmuşdu. 16-cı əsrin əvvəlləri və 17-ci əsrin sonları aralığında orijinal daş çadırlı örtük memarlıq ənənəsi Rusiyada inkişaf etdi. Olduqca özünəməxsus və Avropanın hərhansı bir yerindəki müasir İntibah memarlığından fərqlənsə də, bəzi araşdırmalara görə bu üslub rus qotika üslubu idi və erkən dövrdəki Avropa qotika memarlığı ilə müqayisə olunurdu. İnkişaf etmiş texnologiyası olan italyanlar daş çadırlı örtüklərin ixtirasına təsir etmiş ola bilərdi (taxta çadırlı örtüklər Rusiya və Avropada çox daha əvvəldən bilinirdi).
İntibah mədəniyyəti

Bir nəzəriyyəyə görə, Petrok Mali adlı italyan memar çadır örtüklü kilsələrin ilk və ən görkəmli nümunələrindən biri sayılan, Kolomenskoydakı Merac kilsəsinin müəllifi idi.17-ci əsrə qədər İntibah rəssamlığının təsiri rus ikonalarını daha realistik olmasına səbəb olsa da, Boqdan Saltanov, Simon Uşakov, Quri Nikitin, Karp Zolotaryov və dövrün digər rus rəssamlarının əsərlərində göründüyü kimi, hələ də çoxu rəssam ikonaları qədim estetik meyarlarla çəkirdilər. Zamanla abstrakt ikonaqrafika və real rəsimlər arasında keçid üslubu olan və yeni sekulyar portret çəkmə növü sayılan parsúna ("persona"-dan gəlir: şəxs) ortaya çıxdı. 16-cı əsrin ortaların ruslar Mərkəzi Avropadan çap etmə mexanizminə yiyələndilər. İvan Fyodorov bilinən ilk rus mətbəəçi oldu. 17-ci əsrdə çap etmə geniş şəkildə yayılmış və xüsusilə, ksiloqrafiya məşhurlaşmışdı. Bu xalq incəsənətinin xüsusi forması olan lubok çapına təkan verdi.
İntibah mədəniyyəti

Luboklar Rusiyada 19-cu əsrə qədər qorunmuşdu. Avropa İntibahının bir çox texnologiyası Rusiya tərəfindən olduqca tez bir zamanda ölkəyə gətirilmiş və ardınca güclü daxili ənənəni bir hissəsinə çevrilmişdi. Bunlar, əsasən, 15-ci əsrə qədər mənimsənilmiş top qurğusu hazıralamaq kimi hərbi texnoloji yeniliklər idi. Kalibrinə görə dünyanın ən böyük bombardman qurğusu sayılan Çar Topu Rusiya topçuluğunun şah əsəri sayılır. Bu top 1586-cı ildə Andrey Çoxov tərəfindən hazırlanmış və öz zəngin, dekorativ relyefinə görə məşhurlaşmışdı. Bir nəzəriyyəyə görə, italyanlar tərəfindən orijinal olaraq Avropadan gətirilən digər bir texnologiya Rusiya milli içkisi olaraq sayılan vodkanın inkişafına səbəb oldu. Genuyalı səfirlər 1386-cı ildə aqua vitae-ni ("həyat suyu") Moskvaya gətirdilər və bunu Böyük Moskva knyazı Dmitri Donskoya təqdim etdilər.
İntibah mədəniyyəti

Genuyalılar böyük ehtimal bu içkini Provans kimyaçılarının köməyi ilə hazırlamışdılar. Provans əlkimyaçıları ərəb ixtirası olan, üzüm mustundan alkoqol istehsal edən distillə aparatından istifadə edirdilər. Moskva keşişi təqribən 1430-cu ildə İsidordan bu texnologiyadan istifadə edərək ilk orijinal rus vodkası istehsal etməsini istədi. İntibah Pireney yarımadasına Araqon hökmdarlığının və Valensiya şəhərinin Aralıq dənizindəki əraziləri vasitəsi ilə gəlmişdi. Bir çox erkən İspan İntibah yazıçıları, o cümlədən Auzias Mark və Joanot Maruturel Araqon krallığından idilər. Kastiliya krallığında İniqo Lopez de Mendoza kimi şair və yazıçılarla başlayan ilk İntibah meyilləri italyan humanizmindən güclü şəkildə təsirlənmişdi.
İntibah mədəniyyəti

Lopez de Mendoza 15-ci əsrin əvvəllərində yeni italyan poeziyasını İspaniyaya tanıtmışdı. Xorke Manrike, Fernando di Roxas, Xuan del Ensina, Xuan Boskan və Garcilaso de la Vega kimi digər yazıçılar İtaliya şeir meyarlarına bağlılıqlarını qorumuşdular. Migel de Servantesin şahəsəri sayılan Don Kixot ilk Qərb romanı olaraq qəbul edilir. İntibah humanizmi 16-cı əsrin başlarında filosof Xuan Luis Vives, qrammatikaçı Antonio de Nebrixa və natural tarixçi Pedro Meksiya kimi nüfuzlu yazıçılarla birlikdə tərəqqi etdi. Daha sonralar İspan İntibahı Luis Ponse de Leon, Avilalı Teresa, Xaçlı İohann kimi şairlər tərəfindən dini mövzulara və mistisizmə doğru yönəldi. İnka Qarsilazo de la Veqa və Bartolome de las Kasas kimi xronikaçı və yazıçılar tərəfindən Yeni dünyanın tədqiqatı ilə bağlı məsələlərə toxundu.
İntibah mədəniyyəti

Bütün bu yaradıcılıqlar İspan İntibah ədəbiyyatının özəyini yaratdı. İspaniya İntibahı son dövrlərində El Qreko kimi rəssamları və Tomas Luis de Viktoriya və Antonio de Kabeson kimi bəstəkarları ortaya çıxardı. Tarixşünaslığı İtalyan rəssam və tənqidçi Corco Vazari (1511–1574) ilk dəfə rinascita terminini öz Rəssamların həyatı (1550-ci ildə nəşr edilib) kitabında istifadə etmişdi. Vazari bu kitabda Qotika incəsənətinin barbarlığı ilə olan qırılmadan nəzərdə tutulan şeyin nə olduğunu izah etməyə cəhd edib: rəsm əsərləri (onun əlində olan) Roma İmperiyasının dağılması ilə birlikdə çürüməyə doğru gedirdi və yalnızca Çimabue (1240–1301) və Cotto (1267–1337) ilə başlayan Toskana rəssamları rəsm əsərlərindəki bu çöküşün qarşısını almağa başladı. Vazari qədim incəsənəti İtalyan incəsənətinin yenidən doğuş mərkəzi kimi görürdü.Ancaq fransız sözü olan renessans yalnız 19-cu əsrdə populyarlıq qazanmışdı. O dövrdə bu söz Roma modellərinin bərpasına əsaslanan və 13-cü əsrin sonlarında başlayan, özünə qapanıq mədəni cərəyanı izah etmək üçün istifadə edilirdi.
İntibah mədəniyyəti

Fransız tarixçi Jül Mişle (1798–1874) 1855-ci ildə yazdığı Fransa tarixi kitabında "Renessans" bütöv tarixi period kimi izah etmişdi, halbuki ondan əvvəl bu termin daha məhdud şəkildə istifadə edilirdi. Mişleyə görə, İntibah dövrü incəsənət və mədəniyyətdən daha çox, elmdə olan inkişaf idi. O, periodu Xristofor Kolumbdan Nikolay Kopernikə, Qalileo Qalileyə qədər olan dövr kimi səciyyələndirir. Yəni, Mişle 15-ci əsrin sonlarından 17-ci əsrlərin ortasına qədərki dövrə istinad edib. Üstəlik, Mişle iki məsələni bir-birindən ayırdı: Orta əsrlərin "qəribə və dəhşətli" keyfiyyəti və vokal respublikaçı kimi dövrün xarakterində görməyi seçdiyi demokratik dəyərlər. Fransız milliyətçisi olan Mişle İntibah dövrünün fransız cərəyanı olduğunu da iddia edirdi.İsveçrəli tarixçi Yakob Burkhardt (1818–1897) İtaliyada İntibah sivilizasiyası əsərində (1860) Mişlenin əksinə, İntibah dövrünü İtaliyadakı Cotto və Mikelancelo arasındakı periodu, yəni 14-cü və 16-cı əsrin ortası kimi səciyyələndirirdi. O, Orta əsrlərdə boğulan fərdiyyətçiliyin müasir ruhunun İntibah dövründə yarandığını gördü.
İntibah mədəniyyəti

Onun kitabı çoxları tərəfindən oxundu və İtalyan İntibahının müasir şərhinin inkişafındakı nüfuzlu əsərə çevrildi. Ancaq Burkhardt müasir dünyanın mənşəyi kimi İntibahın öyrənilməsində viqçi tarixi baxışdan istifadə etdiyi üçün qınanılmışdı.Daha yeni dövrdə bəzi tarixçilər İntibahı tarixi dövr, hətta tutarlı mədəni cərəyan kimi izah etməyə daha az meyillidilər. Berkli Kaliforniya Universitetinin tarixçisi Randolf Starn 1998-ci ildə bunları dedi: İnkişafı barədə debatlar Renessansın Orta əsrlər mədəniyyəti üzərindəki inkişafının hansı dərəcədə olmağı ilə bağlı müzakirə var. Mişele və Burkhardtın hər ikisi İntibahda əldə edilən inkişafı müasir dövrə tərəf izah etməyə meyilli idilər. Burkhardt bu dəyişikliyi insan gözündə olan pərdənin çəkilməsinə bənzədir. Renessans insanlara hər şeyə daha aydın şəkildə baxmağa imkan verirdi.
İntibah mədəniyyəti

Digər tərəfdən, indi bir çox tarixçi mənfi sosial faktorların çoxusunu Orta əsrlər dövründəki yoxsulluq, müharibə, dini və siyasi təqiblərlə əlaqələndirir. Bu dövrdə daha da kəskinləşən problemlərə Makiavellist siyasətin artması, dini müharibələr, rüşvətə meyilli Borciya papaları və artan cadugər ovu göstərilə bilər. İntibah dövründə yaşayan insanlar bunu 19-cu əsr müəlliflərinin xəyalındakı qızıl dövr kimi yox, sosial problemlərlə mübarizə apardıqları bir mərhələ olaraq görürdülər. Buna baxmayaraq, rəssamlar, yazıçılar və hökmdar sinif geniş şəkildə mədəni cərəyanlarda iştirak edirdilər. Onlar Orta əsrlər dövründən aydın qopma olaraq gördükləri yeni bir dövrdə yaşadıqlarına inanırdılar. Bəzi marksist tarixçilər İntibahı materialist aspektdən dəyərləndirməyə üstünlük veririlər.
İntibah mədəniyyəti

Onlara görə, incəsənət, ədəbiyyat və fəlsəfədəki bu dəyişikliklər feodalizmdən kapitalizmə doğru keçid mərhələsindəki ümumi iqtisadi trendin bir hissəsi idi və burjuaziya sinfinə özlərini incəsənətə həsr etmək üçün boş vaxt yaratmışdı.Yohan Heyzinq (1872–1945) İntibahın mövcudluğunu qəbul etsə də, onun yaxşı dəyişiklik olub-olmadığını sorğulamışdı. Orta əsrlərin payızı kitabında Heyzinq İntibah dövrünün Yüksək Orta əsrlərdən qopma dövrü olduğunu və əhəmiyyətli olan çox şeyi məhv etdiyini iddia edir. Misal üçün, latın dili klassik dövrdən bəri mükəmməl inkişaf etmişdi və hələ də kilsə və başqa yerlərdə yaşayan bir dil kimi istifadə edilirdi. Ancaq klassik saflığın tərəfdarı olan İntibah obsessiyası dilin daha da təkamül etməsinin qarşısını aldı və latın dilini keçmiş, klassik formasına qaytardı. Robert Lopez İntibahın dərin iqtisadi resessiya dövrü olduğu fikri ilə razılaşırdı. Bu zaman, Corc Sarton və Linn Torndayk elmi inkişafın ənənəvi olaraq düşünüləndən daha da az orijinal olduğunu iddia etdi.
İntibah mədəniyyəti

Yoan Kelli isə Renessansın Orta əsrlərdə qadınların sahib olduğu təmsilçiliyi azaldaraq, daha böyük dixotomiyaya səbəb olduğunu açıqladı.Bəzi tarixçilər, guya, daha primitiv olan Orta əsrlərin qaranlıq dövründən müsbət dirçəlmə kimi xitab etdikləri İntibaha lazımsız şəkildə çox məna yüklənildiyini düşünməyə başladılar. İndi çoxu tarixçi bu dövr üçün daha neytral olan və dövrü Orta əsrlərlə müasir dövr arasındakı keçid mərhələsi olaraq görən "erkən müasir" terminindən istifadə etməyə üstünlük verirlər. Rocer Ozborn kimi digərləri isə İtalyan İntibahını ümumilikdə qərb tarixinin ideya və miflər anbarı və qədim ideyaların yenidən dirçəlməsi yox, böyük yeniliklər dövrü kimi görürdü. Digər İntibahlar Renessans termini 15-ci və 16-cı əsrlər xaricindəki dövrləri də izah etmək üçün istifadə edilir. Misal üçün, Çarlz Haskinz (1870–1937) 12-ci əsr İntibahı anlayışını irəli sürüb. Digər tarixçilər 8-ci və 9-cu əsrlərdə Karolinq intibahı, 10-cu əsrdə Otton intibahı və 14-cü əsrdə Teymurilər İntibahının mövcud olduğunu iddia edirlər.
İntibah mədəniyyəti

İslamın qızıl dövrü də bəzən İslam İntibahı olaraq adlandırılır.İntibah olaraq adlandırılan digər mədəni yenidən doğuşlara misal olaraq Benqal İntibahı, Tamil İntibahı, Nepal Bhasa İntibahı, ərəb maarifçiliyi və ya Harlem İntibahı göstərilə bilər. Bu termindən kino sahəsində də istifadə olunur. Animasiyada Disney İntibahı studiyanın Qızıl dövründən bəri görmədiyi keyfiyyət səviyyəsinə çatdığı 1899–1999-cu illər aralığını izah etmək üçün istifadə olunur. San-Fransisko İntibahı 20-ci əsrin ortalarında şəhərdə araşdırma poeziyası və fantastik hekəyə yazıçılığın canlandığı dövrü ifadə edir. Həmçinin bax Postimpressionizm Neoklassisizm Ümumi mənbələr Əlavə ədəbiyyat Tarixşünaslığı ilə bağlı Vacib mənbələr Xarici keçidlər "The Renaissance" In Our Time, BBC Radio 4 discussion with Francis Ames-Lewis, Peter Burke and Evelyn Welch (June 8, 2000). Notable Medieval and Renaissance Women Renaissance Style Guideİnteraktiv mənbələr Florence: 3D Panoramas of Florentine Renaissance Sites(English/Italian) Interactive Glossary of Terms Relating to the Renaissance Multimedia Exploration of the Renaissance Arxivləşdirilib 2021-03-12 at the Wayback Machine RSS News Feed: Get an entry from Leonardo's Journal delivered each day Virtual Journey to Renaissance Florence Exhibits Collection – Renaissance Arxivləşdirilib 2019-12-17 at the Wayback MachineMühazirələr və qalleriyalar Leonardo da Vinci, Gallery of Paintings and Drawings The Bagatti Valsecchi Museum Renaissance in the "History of Art" The Society for Renaissance Studies Inquiring Eye: European Renaissance Art
Səbail rayonu

Səbail rayonu (əvvəlki adı: 26 Bakı komissarı rayonu) — Bakıda rayon. Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı ilə Bakı şəhərinin 26 Bakı komissarı rayonu Səbail rayonu adlandırılmışdır. Bakı şəhərinin Xəzər dənizi sahili boyu yerləşən mərkəzi rayonu. Paytaxtın Nəsimi, Yasamal, Qaradağ rayonları ilə həmsərhəddir. Səbail rayonu Bakı şəhərinin ən qədim yaşayış məskəni olsa da, ötən əsrin 20-ci illərindən inzibati ərazi vahidi kimi formalaşmışdır. Rayon əvvəlcə "Bayıl Bibi-Heybət", 1931-ci ildən "Stalin", 1960-cı ildən isə "26 Bakı Komissarları" adını daşımış və 29 aprel 1992-ci ildən Səbail rayonu adlandırılmışdır.
Səbail rayonu

Səbail — Bakı buxtasında, sahildən təqribən 350 m cənub-qərbdə yerləşmiş tarixi-memarlıq abidəsinin adıdır. Uzunluğu 140, eni 35 m-dir. 3 dairəvi və 12 yarımdairəvi bürcü olan daş divarla (eni 1,2–2 m) əhatələnmişdir. Arxeoloci tədqiqatlar zamanı Səbaildən üzərində ərəb dilində kitabə, insan, quş və heyvan təsviri olan 700-dək daş, habelə Şirvanşah Gerşasbın (1203/04–1224-cü illər) adından kəsilmiş mis pul, bina qalıqları, gil qablar, dəndaşı, daş pərsəng, bıçaq tiyəsi, mismar və s. tapılmışdır. Kitabələrdə Quran ayələri, 1234/35-ci il tarixi, müxtəlif şəhərlərin, sənətkarların və Şirvanşahların adları yazılmışdır. Xalq arasında "Sualtı şəhər", "Bayıl daşları", "Şəhri-i Yunan", "Karvansara", "Bayıl qəsri" və s. adlanan Səbail təqribən XIII əsrin əvvəllərində tikilmiş, XIV əsrin əvvəllərində isə tektonik dəyişikliklər nəticəsində Xəzərin suları altında qalmışdır.
Səbail rayonu

Sonralar suyun səviyyəsi tədricən aşağı enmiş və 1723-cü ildə abidə yenidən görünməyə başlamışdır. Ehtimal ki, Səbail müdafiə qalası və gömrükxana (bəzi alimlərin fikrincə ibadətxana) olmuşdur. Səbail rayonunu, mübaliğə etmədən, tarix və memarlıq abidələrinin əsl xəzinəsi adlandırmaq olar. Rayonun ərazisində antik dövrə və orta əsrlərə aid abidələr mövcuddur. İçərişəhər Azərbaycanda mövcud olan və YUNESKO tərəfindən dünya mədəniyyət irsinin inciləri sırasına daxil edilmiş tarixi abidələrindən ən möhtəşəmidir. İçərişəhərin min ildən çox yaşı var.
Səbail rayonu

Onun başlıca abidəsi — dəbdəbəsi və möhtəşəmliyi ilə insanı heyran qoyan və dövlət tarixi-memarlıq muzey-qoruğu olan Şirvanşahlar sarayı ansamblıdır. Bünövrəsində divarlarının qalınlığı 5 metr, hündürlüyü 28 metr olan səkkiz yaruslu monumental tikili — Qız Qalası Səbail rayonunun rəmzidir. Azərbaycan Respublikasının əsas idarəetmə orqanları Prezident Sarayı, Milli Məclis, Nazirlər Kabineti, Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyi, Konstitusiya Məhkəməsi, Bakı şəhər İcra Hakimiyyəti, Milli Təhlükəsizlik Nazirliyi, Müdafiə Nazirliyi, Daxili İşlər Nazirliyi, bir çox nazirliklərin, idarələrin yerləşdiyi Hökumət Evi və s. idarələr Səbail rayonu ərazisində yerləşir. Bakılıların və şəhər qonaqlarının əsas ziyarət yerləri olan "Şəhidlər Xiyabanı" və "Fəxri Xiyaban", Heydər Əliyev Fondu, habelə bir çox istirahət və gəzinti obyektləri, o cümlədən "Fəvvarələr Meydanı", Nizami küçəsi (keçmiş "Torqovaya"), Dənizkənarı Bulvar, Azadlıq Meydanı da Səbail rayonunda yerləşir. Rayon ərazisində: Təhsil müəssisələri: 18 ümumtəhsil məktəbi, 7 ali təhsil məktəbi; Səhiyyə müəssisələri: 23 səhiyyə müəssisəsi; Park və bağlar: 4 park və 8 bağ yerləşir. Mədəniyyəti Rayondakı mədəniyyət ocaqları bunlardır: 2 kinoteatr; 7 kitabxana; 5 mədəniyyət evi.
Alça

Alça (lat. Prunus cerasifera) — bitkilər aləminin gülçiçəklilər dəstəsinin gülçiçəyikimilər fəsiləsinin gavalı cinsinə aid bitki növü. Azərbaycanın meşələri cır alça ilə boldur. Bundan başqa o rayonların çoxunda becərilir. Azərbaycanda ilboyu cır alça böyük həcmdə yığılır.
Skalyar hasil

Skalyar hasil (bəzən daxili hasil adlanır) — nəticəsi skalar olan, yəni koordinat sisteminin seçimindən asılı olmayan bir rəqəm olan iki vektor üzərində əməliyyat. 1 0 {\displaystyle 1^{0}.} a ¯ {\displaystyle {\bar {a}}} b ¯ {\displaystyle {\bar {b}}} vektorunun skalyar hasili a ¯ b ¯ cos {\displaystyle \mid {\bar {a}}\mid \cdot \mid {\bar {b}}\mid \cos \alpha } -ya deyilir. Burada a ¯ {\displaystyle \mid {\bar {a}}\mid } a ¯ {\displaystyle \mid {\bar {a}}\mid } a ¯ {\displaystyle {\bar {a}}} b ¯ {\displaystyle {\bar {b}}} vektorlarının uzunluqları, {\displaystyle \alpha } -bu vektorlar arasındakı bucaqdır. Skalyar hasil " a ¯ b ¯ {\displaystyle {\bar {a}}\cdot {\bar {b}}} " yaxud " a ¯ b ¯ {\displaystyle ({\bar {a}}\cdot {\bar {b}})} " kimi işarə olunur.Əgər a ¯ {\displaystyle {\bar {a}}} b ¯ {\displaystyle {\bar {b}}} vektorları düzbucaqlı Dekart koordinat sistemində a ¯ x 1 y 1 b ¯ x 2 y 2 {\displaystyle {\bar {a}}(x_{1};y_{1}),{\bar {b}}(x_{2};y_{2})} koordinatlarına malikdirsə, onda skalyar hasil belə ifadə olunur: a ¯ b ¯ x 1 x 2 y 1 y 2 Analoji düstur üç və daha çox ölçüsü olan fəza üçün də doğrudur. Skalyar hasil aşağıdakı xassələri var: a ¯ b ¯ b ¯ a ¯ a ¯ b ¯ a ¯ b ¯ a ¯ b ¯ c ¯ a ¯ b ¯ a ¯ c ¯ a ¯ b ¯ a ¯ 0 ¯ b ¯ 0 ¯ a ¯ b ¯ {\displaystyle {\bar {a}}\perp {\bar {b}}} 2 0 {\displaystyle 2^{0}.} Kompleks ədədin həndəsi tərifi vektor olduğu üçün bəzən iki kompleks ədədin skalyar hasilinə baxılır.
Skalyar hasil

z 1 z 2 kompleks ədədlərinin skalyar hasili z 1 z 2 cəminə deyilir. İki vektorun skalyar hasilinin bütün xassələri iki kompleks ədədin skalyar hasili üçün də saxlanır. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh. Azərbaycan Sovet Ensklopediyası. I-X cild, Bakı 1976-1987.
Pornoqrafik film

Pornoqrafik film, pornoqrafiya filmi, porno filmi, pornofilm, pornoqrafik məzmunlu film, pornoqrafik xarakterli film, erotik film və ya seks filmi izləyicini və ya tamaşaçıları seksual cəhətdən razı salmaq üçün hazırlanmış ədəbsiz filmlərdirlər. Pornoqrafik filmlərdə müntəzəm olaraq cinsi əlaqə və ya çılpaqlıq kimi erotik stimullaşdırıcı xarakterli materiallar mövcuddur və bunlara seksual fantaziyalar da əlavə olunur. 1900-cü illərin əvvəllərində, film istehsalının ixtirasından qısa bir müddət sonra belə filmlərin də ilk nümunələri meydana çıxmışdır. Porno filmlərin digər pornoqrafiya formaları ilə çoxlu müştərək cəhətləri mövcuddur. Cinsi əlaqəni açıq şəkildə göstərməyən filmlər softkor, cinsi əlaqəni açıq şəkildə göstərən və ya bəzi ekstremal əlaqələrdən bəhs edən filmlər isə hardkor adlandırılır. Qlobal olaraq, porno film sənayesi onunla əlaqədar olan məhsul və xidmətləri ilə bərabər 100 milyard dollarlıq sənaye sahəsi hesab olunur.
Pornoqrafik film

İlk illər: XX əsr Erotik filmlərin istehsalı kinofilmin ixtirasından dərhal sonra başlanmışdır. İlk qabaqcıllardan ikisi fransız Eugène Pirou və Albert Kirchner idi. Kirchner ("Léar" adı ilə) Pirou üçün hal-hazırda həyatda sağ-salamat qalmış ən qədim erotik məzmunlu filmi çəkmişdir. 1896-cı ildə çəkilmiş 7 dəqiqəlik Le Coucher de la Mariée filmində Louise Willy vanna otağında striptiz etmişdir. Digər fransız kinorejisorları da qadınların soyunmasını özündə əks etdirən bu cür ədəbsiz filmlərdən qazanc əldə edə biləcəklərini düşünmüşdürlər. 1920-ci illərin səssiz kino dövründə pornoqrafik filmlər çox geniş formada yayılmışdı və müntəzəm olaraq fahişəxanalarda nümayiş etdirilirdi. Tezliklə qeyri-leqal, kişilərə məxsus olan xüsusi filmlər və ya onların adı ilə mavi filmlər 1940-cı illərdən başlayaraq uzun illər həvəskarlar tərəfindən yeraltında istehsal edilmişdir.
Pornoqrafik film

Filmlər daha sonra xüsusi olaraq və ya səyahət edən satıcılar tərəfindən paylanmışdır, lakin onlara baxan və ya çəkən hər kəs həbs edilirdi. 1970-ci illər və sonrakı dövrlər Pornoqrafiyanın qızıl dövrü kimi tanınan 1970-ci illərdə pornoqrafik filmlər yarı qanuniləşdirilmişdir. 1980-ci illərdə evdə izlənilə bilən videokasetlər sayəsində pornoqrafiya daha geniş formada yayılmışdır. 1990-cı illərin sonu və 2000-ci illərin əvvəllərində internetin yüksəlişi pornoqrafik filmlərin yayım üsulunu dəyişdirmiş, DVD satışları əsasən internet üzərindən yayılan media ilə əvəz olunmuşdur. 2000-ci illərdə yüzlərlə böyüklər üçün pornoqrafik xarakterli filmlər çəkən peşakar kino şirkəti sadə kinostudiyalarda çəkilmiş və birbaşa videoya alınmış on minlərlə pornoqrafik film yayımlayırdı. Eyni zamanda bu, Pornhub, YouPorn və XHamster kimi pornoqrafik xarakterli videoların mövcud olduğu video paylaşma platformalarının da yaranmasına səbəb olmuşdur.
Su saatı

Su saatı və ya klepsydra (yun. κλεψύδρα — κλέπτειν kleptein, 'oğurlamaq'; ὕδωρ hidor, 'su') — mayenin axın növü və ya daxil olan axın növü ilə zamanın ölçüldüyü saat növüdür. Günəş saatından sonra su saatı yaranıb. Su saatının yaranması isə qədim yunan riyaziyyatçısı, mühəndisi və ixtiraçısı Ktesibiosun adı ilə bağlıdır. O, bizim eradan əvvəl II əsrdə qədim Misirdə yaşayıb. Su saatı düzəldilənədək insanların istifadə etdiyi günəş saatı ilə vaxtı yalnız gündüzlər ölçmək mümkün olurdu.
Su saatı

Amma su saatı icad olunandan sonra vaxtı gecələr də ölçmək mümkün olub. Su saatları ilkin vaxtlarda dibində deşik olan qabdan ibarət idi. Qaba müəyyən miqdarda su tökülür, su axıb qurtardıqda vaxt ötüb keçirdi. Bu saatların çatışmayan cəhəti onlarda suyun sürətinin sabit olmaması səbəbindən vaxtın qeyri-dəqiq ölçülməsi idi. Belə ki, qabda suyun həcmi dəyişdikcə qabın dibindəki təzyiq də dəyişirdi ki, bu da suyun axın sürətinə birbaşa təsir edirdi. Digər tərəfdən deşiyin çirklənməsi də saatın dəqiqliyini aşağı salırdı. Həmçinin bax Günəş saatı
Ziyad Səmədzadə

Ziyad Əliabbas oğlu Səmədzadə (25 iyun 1940, Bakı) — Azərbaycan alimi, iqtisad elmləri doktoru, professor, AMEA-nın həqiqi üzvü (1989), Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı. Həyatı və fəaliyyəti Ziyad Səmədzadə 1940-cı ilin iyun ayının 25-də Bakı şəhərinin Buzovna kəndində anadan olmuşdur. 1961-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin iqtisad fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 1962–1965-ci illərdə SSRİ Elmlər Akademiyası İqtisadiyyat İnstitutunun aspiranturasında təhsil almış və elə həmin institutda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1971-ci ildə Ziyad Səmədzadə 31 yaşında dissertasiya müdafiə edərək iqtisad elmləri doktoru alimlik dərəcəsi alır. 1977-ci ildə ona professor adı verilir.
Ziyad Səmədzadə

1976–1978-ci illərdə o, Azərbaycan SSR Dövlət Plan Komitəsi Elmi-Tədqiqat İqtisadiyyat İnstitutu direktorunun birinci müavini, 1978–82-ci illərdə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun elmi işlər üzrə prorektoru olmuşdur. 1980-ci ildə Z. Səmədzadə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1989-cu ildə isə Akademiyanın həqiqi üzvü seçilir. 1983–1993-cü illərdə Azərbaycan KP Mərkəzi Komitəsi iqtisadiyyat şöbəsinin müdiri, Azərbaycan Respublikası Ali Sovet sədrinin birinci müavini, Baş nazirin birinci müavini, Dövlət Plan-İqtisad Komitəsinin sədri, TASİS və TRASEKA proqramları üzrə Azərbaycanın Milli Koordinatoru olmuşdur. Z. Səmədzadə dağ rayonlarının problemlərinin kompleks elmi təhlil edilməsi təşəbbüsünü irəli sürmüş və bu işlərə elmi rəhbərlik etmişdi. Ziyad Səmədzadə Azərbaycan Respublika Ali Soveti sədrinin birinci müavini vəzifəsində işləmişdir. Ali Sovetin onun sədrliyi ilə 1991-ci il oktyabrın 18-də keçirilən sessiyasında müstəqillik haqqında Konstitusiya aktı qəbul edilmişdir.
Ziyad Səmədzadə

Araşdırmaları Azərbaycan və Rus dillərində nəşr edilmiş "Dağlıq Qarabağ: naməlum həqiqətlər" adlı kitaba daxil edilmişdir. Z. Səmədzadə Azərbaycan İqtisadçılar İttifaqının sədri, Beynəlxalq İqtisadçılar İttifaqının vitse-prezidentidir. Z. Səmədzadə 1999-cu ildə "İqtisadiyyat" adlı qəzet təsis etmiş və onun müntəzəm nəşrinə başlamışdır. 2004-cü ildə "Böyük yolun mərhələləri" — "Azərbaycan iqtisadiyyatı yarım əsrdə: reallıq və perspektivlər adlı kitabı çapdan çıxmışdır. Akademik Ziyad Səmədzadə Milli Məclisin İqtisadi Siyasət Komitəsinin sədri kimi respublikada iqtisadi qanunvericilik bazasının möhkəmləndirilməsi, büdcə sisteminin təkmilləşdirilməsi, bütövlükdə ölkənin iqtisadi inkişaf strategiyasının reallaşması məsələlərinin həllində fəal iştirak edir. 26 noyabr 1991-ci ildə təşkil edilən Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının tərkibinə daxil edilmişdir.
Ziyad Səmədzadə

Ziyad Səmədzadənin oğlu Elşad iqtisadçı-alimdir. Böyük qızı Aygün Səmədzadə tanınmış bəstəkardır. Kiçik qızı Aytən həkim və publisistdir. Dörd nəvəsi var. Mükafatları Elm və Texnika sahəsində Azərbaycan SSR Lenin Komsomolu mükafatı — 1974 "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni — 1986 Belarus Respublikasının Prezidentinin Sərəncamı ilə Fransisk Skorina medalı — 16 dekabr 2010 (Belarus ilə Azərbaycan arasında dostluq münasibətlərinin möhkəmlənməsinə əhəmiyyətli töhfəsinə görə) Beynəlxalq İqtisadçılar İttifaqının "Qızıl qələm" mükafatı — 2010 Beynəlxalq İqtisadçılar İttifaqının Gümüş medalı — 2015 AMEA-nın Fəxri fərmanı — 2000, 2010, 2015 ARDNŞ-nin Fəxri fərmanı — 2013 "Humay" mükafatı — 2013 "Şöhrət" ordeni — 22 iyun 2010 "Şərəf" ordeni — 24 iyun 2015 1-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni — 24 iyun 2020 Filmoqrafiya Biz qayıdacağıq (veriliş, 2007)
Gəncə-Qazax iqtisadi rayonu

Gəncə-Qazax iqtisadi rayonu — Ağstafa, Daşkəsən, Gədəbəy, Goranboy, Göygöl, Qazax, Samux, Şəmkir, Tovuz inzibati rayonlarını, Gəncə və Naftalan kimi şəhərləri əhatə etməklə Azərbaycanın qərbində yerləşir. İqtisadi rayon şərqdən Aran iqtisadi rayonuyla, şimal-şərqdən Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonuyla, şimaldan Gürcüstanın Kaxeti diyarıyla, şimal-qərbdən Gürcüstanın Aşağı Kartli (Borçalı) diyarıyla, cənubdan Kəlbəcər-Laçın iqtisadi rayonuyla, Qərbi Azərbaycanın Göyçə mahalıyla, cənubdan və qərbdən Qərbi Azərbaycanın Tavuş bölgəsiylə qonşudur. Gəncə-Qazax iqtisadi rayonunun ən inkişaf etmiş və önəmli şəhəri Gəncədir. İqtisadi rayon əlverişli iqtisadi-coğrafi mövqeyə malikdir. İqtisadi və sosial-mədəni potensialına görə, Gəncə-Qazax Abşeron iqtisadi rayonundan sonra respublikada ikinci yeri tutur. Onun ərazisinin ümumi sahəsi 12,48 min km² olmaqla ölkə ərazisinin 14,4 %-nə bərabərdir. Ərazisinin böyüklüyünə görə Aran iqtisadi rayonundan sonra 2-ci yeri tutur. Relyef xüsusiyyətlərinə qörə rayonun ərazisi 4 zonaya: maili düzənliklər, dağətəyi, orta dağlıq (dəniz səviyyəsindən 1000–2000 metr yüksəklikdə), yüksək dağlıq (dəniz səviyyəsindən 2000 m yüksəklikdə) zonalara ayrılır. Rayonun iqlim şəraiti də bu zonalara müvafiq olaraq müxtəlifdir. İqtisadi rayonun əlverişli təbii şəraiti və iqtisadi-coğrafi mövqeyi əhalinin məskunlaşmasında mühüm rol oynamışdır.
Gəncə-Qazax iqtisadi rayonu

Əhalinin ümumi sayı 1 yanvar 2011-ci il tarixinə 1191.7 min nəfər olmaqla ölkə əhalisinin 13,6 %-ni təşkil edir. İqtisadi rayonda əhalinin 47 faizi şəhərlərdə, 53 faizi kəndlərdə yaşayır. Əhalinin orta sıxlığı hər km²-ə 95 nəfər təşkil edir. Faydalı qazıntıları Gəncə-Qazax iqtisadi rayonu Azərbaycanın faydalı qazıntılarla zəngin regionlarından birirdir. Rayonun əsas faydalı qazıntıları dağətəyi zonada yerləşir. Neft, təbii qaz, kükürdlü kalçedan, kobalt, barit, dəmir filizi, alunit, əhəng-daşı, mərmər, gips, seolit, bentonit qili, sement xammalı iqtisadi rayonun əsas yeraltı ehtiyatlarıdır. Daşkəsənin dəmir filizi, Zəylik alunit, qızıl, mis, Xoşbulaq əhəng daşı ehtiyatları sənaye əhəmiyyətlidir. Kür çayının rayon ərazisindən axan hissəsi hidroenerji ehtiyatları ilə zəngindir. Gəncə-Qazax iqtisadi rayonu təbii-rekreasiya ehtiyatlarına malikdir. Göygöl-Hacıkənd zonası, Murovdağın şimal yamacları, Naftalanın müalicə nefti, Mingəçevir su anbarının ətrafı, mineral bulaqlar, meşələr iqtisadi rayonun təbii-rekreasiya ehtiyatlarıdır.