LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Fəzlullah Rəşidəddin

Rəşidəddin 697-ci ildə (1298) dövləti Sədəddini Savəci ilə birgə idarə etmək üçün vəzir təyin edildi. Beləliklə, Rəşidəddin Elxailərin siyasi və inzibati həyatında yalnız Qazan xan ona bu tapşırığı verdikdən sonra təsirli ola bildi. Rəşidəddinlə birlikdə on üç il vəzirlik vəzifəsini yerinə yetirən Sadəddin Savəci, Tacəddin Əlişahın idarədə özünə yer tapmasından sonra hakimiyyətdə öz təsirini itirməyə başladı. Dövlət strukturunda köklü dəyişikliklər edən Qazan xan islahatlarının hər mərhələsində fəal iştirak edən Rəşidəddin kəndlilərin həyat səviyyəsinin yüksəldilməsinə, kənd təsərrüfatının yaxşılaşdırılmasına çalışırdı. Bu islahatlar nəticəsində gözlənilən inkişafın əldə olunmasını təmin edilmişdi. Rəşidəddinin anlayışına görə, əkinçiliklə məşğul olan kəndli dövlətə düşən vergini rahatlıqla ödəyə bilsə, heç bir üsyana cəhd etmək ağlına da gəlməzdi. Rəşidəddin dövlətin ilk dövrlərində dağıdılmış ərazilərin, istifadəyə yararsız körpü və su kanallarının bərpası üçün də böyük səylər göstərmiş, tərk edilmiş, yararsız torpaqları işlək vəziyyətə gətirərək insanların bu bölgələrdə məskunlaşmasına şərait yaratmışdır. Kənd təsərrüfatının yaxşılaşdırılması üçün çoxlu səylər göstərən Rəşidəddin botanika mövzusunda yazdığı "Asar-u İhya" adlı əsərində başqa ölkələrdə yetişdirilən bitkilərin də ölkədə yetişdirilməsinin vacibliyini qeyd etmiş və ona gətirilən bitkilərin xüsusiyyətlərini açıqlamışdır.Rəşidəddin Qazan xanın həkimi və məsləhətçisi olmaqla yanaşı, həm də onun hər mövzuda danışa biləcəyi ən yaxın dostu idi. Rəşidəddin və oğlu İbrahim birlikdə xanın yeməyinə, onun hazırlanmasına və təqdimatına nəzarət edirdilər. 1300-cü ildə Qazan xanın Suriya yürüşündən sonra Məmlük mənbələri Rəşidəddindən xanın vəziri və həkimi kimi bəhs etmişdilər.Alimləri və elmi fəaliyyəti dəstəkləyən Rəşidəddin, 1303-cü ildə Fərat çayı yaxınlığındakı Ane şəhərində xanın Suriya yürüşü zamanı tarixçi Vəssafın onunla ilə görüşməsinə və əsərini təqdim etməsinə şərait yaratmışdır.
Fəzlullah Rəşidəddin

Rəşidəddin Olcaytu Xan dövründə də sahib olduğu hörmət və imtiyazı saxlamış, Elxani dövlətinin bir çox yerində var-dövlətini və sərvətini qoruya bilmişdir. Onun 14 oğlundan 8-i ölkənin müxtəlif şəhərlərinin idarəsində iştirak edirdilər. Rəşidəddinin uzun müddət vəzirlik etdiyi Sadəddin Savəci ilə dostluğu Tacəddin Əlişahın Elxani sarayına vəzir təyin olunması ilə pozuldu. 1310-cu ildə Savəci Rəşidəddinin Tacəddin Əlişahla yaxınlaşıb onu gözdən salacağından şüphələnərək öz narazılığını Olcaytu xanın qarşısında dilə gətirdi və Rəşidəddini bir sıra cinayətlərdə ittiham etdi. Çox keçmədən Rəşidəddinlə Savəci dostluğunun bitməsini fürsət bilən Əlişah Sacəddin Savəcini xan qarşısında fitnə-fəsadla ittiham etdi. Savəci Rəşidəddindən kömək istəsə də çağırışı cavabsız qaldı. Nəticədə 1312-ci ildə edam edildi, lakin Savəcinin öldürülməsi Elxanilər sarayındakı mübarizələrin qarşısını ala bilmədi. Vəzir Tacəddin Əlişah ilə idarədə təsirli olmağa çalışan Rəşidəddin arasında düşmənçilik başladı və bu düşmənçilik Rəşidəddinin ölümü ilə nəticələndi. Xorasan valisi Əbu Səid əsgərlərin maaşını ödəmək üçün atası Olcaytu xandan bir qədər pul istədi.
Fəzlullah Rəşidəddin

İki vəzirin fikir ayrılığı səbəbindən dövlət xəzinəsinin ehtiyaclarının qarşılanmadığını görən Olcaytu xan iki vəzirlə də ayrı-ayrılıqda görüşdü, lakin məsələnin həlli mümkün olmadıqda xan onlar arasındakı səlahiyyətləri bölmək qərarına gəldi. Bundan sonra Rəşidədin mərkəz və ölkənin cənub bölgələrini, Tacəddin Əlişah isə Mesopotamiyanın şimalını və Anadolunu idarə edəcəkdi.Dövlət xəzinəsinin son vəziyyəti ilə əlaqədar dövlətin gəlir və xərc hesablarını araşdırmaq Əmir Çobana həvalə edilmişdi. Bu araşdırma nəticəsində Əlişahın köməkçilərinin hesablarında açıq aşkar edilsə də , Tacəddin Əlişah özünün xan yanındaki nüfuzundan istifadə edərək bağışlanmasına nail oldu. Xəstəliyi ilə bağlı idarəçilikdən tamamilə uzaq olan Rəşidəddin Əmir Çobanın himayəsinə sığındı, lakin çox keçmədən Tacəddin Əlişah və köməkçilərinin də təsiri ilə Əmir Çoban Rəşidəddini dəstəkləmək fikrindən daşındı. Vəzirlikdən uzaqlaşdırılan Rəşidəddin paytaxt Sultaniyyədən Təbrizə gedərək xəlvətə çəkildi. Rəşidəddinin dövlət işlərindəki təsirinin əhəmiyyətini qısa müddətdə dərk edən Əmir Çoban ondan yenidən idarəçiliyə qayıtmasını xahiş etsə də ilk əvvəl Rəşidəddin onun bu xahişini rədd edir. Səbəb olaraq isə artıq ömrünün son illərini yaşadığını və onu heç bir dövlət vəzifəsinin maraqlandırmadığını bildirir, lakin Əmir Çoban təkidlərinə davam edərək Rəşidəddini razı salmağa nail oldu. Onun yenidən dövlət idarəçiliyinə qayıtmasını Tacəddin Əlişah və köməkçiləri birmənalı qarşlamadı. Çox keçmədən onlar Rəşidəddini Olcaytu xanı zəhərlməkdə günahlandırdı.
Fəzlullah Rəşidəddin

Şayiələrə inanan Əbu Səid Rəşidəddindən sorğu-sual olunmasını xahiş etdi. Əksəriyyəti Əlisaha sadiq olan insanların müdaxiləsi və Olcaytunun həkimi Cəlaləddin bin Harranın Rəşidəddin əleyhinə verdiyi ifadə ilə o günahkar bilindi və 718-ci ildə (1318) oğlu İbrahimlə birlikdə edam edildi. Rəşidəddinin cəsədi edamından sonra onun yəhudi köklərinə vurğu edilərək Təbriz küçələrində gəzdirilir. Ona qarşı başladılan bu rəftar ölümündən sonrakı illərdə davam etdirilir. Hətta Əmir Teymurun oğlu Miranşah Rəşidəddinin cəsədini Təbrizdəki məzarından çıxarılaraq yəhudi qəbiristanlığına basdırılmasını əmr edir.Fəzlullah Rəşidəddinin və oğullarının danışıq dili türk dili idi. O, monqol dilini də mükəmməl bilmişdir. Əsərləri müasir dövrə ərəb və fars dilində çatsa da, türk və monqol dillərində yazmağı da bilmiş, türk adət və ənənələrini mənimsəmişdir. Hər iki oğlu türklər tərəfindən fəzilət və əxlaqları, Elxani qanun və nizamlarını bildiklərini görə mədh edilib sevilmişdir. Rəşidəddin və oğlu Qiyasəddinin qızları türk dilində "xatun" ləqəbi daşımış, Rəşidəddinin nəvələrindən biri Artuq adlandırılmışdır. Elmi və mədəni fəaliyyəti Fəzlullah Rəşidəddinin təhsilin inkişafındakı xidmətlərini iki istiqamətə ayırmaq mümkündür: 1.
Fəzlullah Rəşidəddin

Alimin təsis etdiyi mədrəsələrin təhsilin inkişafında rolu; 2. Onun əsərlərindən dərslik kimi istifadə olunması və o dövr üçün bunun əhəmiyyəti. Tansuqnamə. 1938-ci ildə Süheyl Ünver Tansuqnamə-i İlhani dər Fünun-i Ulum-i Xita əsərini tapır. Vank Şu-ho adlı çinli alim tərəfindən qələmə alınan əsər Rəşidəddinin təşviqi ilə Çincədən fars dilinə tərcümə edilmişdir. Rəşidəddin tərəfindən yazılmış əsərin giriş hissəsi və birinci hissəsi bəzi əskikliklərə günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Əsər Süleymaniyyə Kitabxanası Ayasofya Kolleksiyası 3596-da qorunur.Əsər-ü ihya. Əsər əkinçilik, ölçü vahidləri, təqvimlər, geologiya, yenidənqurma fəaliyyətləri və gəmiçilik haqqında yazılmışdır. Kitab İrəc Əfşar və Məniçöhr Sutudə tərəfindən Tehranda nəşr edilmişdir.Əsilə və əcvibə.
Fəzlullah Rəşidəddin

Rəşidəddin bu əsərində dünyanın müxtəlif yerlərindən göndərilən suallara cavab verir. Bu əsər hal-hazırda Süleymaniyyə Kitabxanasının Ayasofya kolleksiyasında 2180 nömrəsi ilə saxlanılmaqdadır. Əsərin dili farscadır.Mükatəbat-i Rəşidi. Rəşidəddinin oğullarına və dostlarına yazdığı məktublardan ibarətdir.Kitabüs Sultaniyyə və ya Ər-risalət əs-Sultaniyyə. Əsər Rəşidəddin və Olcaytu xanın müzakirə etdiyi müxtəlif məsələlərdən ibarətdir. Əsərin ərəb nüsxəsi Süleymaniyyə Kitabxanası Turhan Sultan toplusu 325 nömrə qeydiyyatdadır və kitabxana kataloqunda "Risale-i Sultaniyyə" adı ilə qeyd edilmişdir. Fəvaid-i Sultaniyyənin farsca nüsxəsi Süleymaniyyə Kitabxanasının Nuruosmaniyyə kolleksiyasında "ər-Risaletü sultaniyye fil-meratibin-nebeviyyə" adı ilə 3415 nömrə ilə saxlanılır.Bəyan ül – həqaiq. Əsərin ümumi mövzusu İslam kəlamı, fəlsəfəsi, təbabəti və təbiət elmləridir. İyirmi risalədən ibarət olan əsər Süleymaniyyə Kılıç Əli Paşa Kitabxanasının 834 nömrəli qeydiyyatındadır.Vəqfnamə-i Rəb-i Rəşidi Rəşidəddin tərəfindən yazılmış müfəssəl cədvəldən, alimin Tehran yaxınlığında qurduğu Rəb-i Rəşidinin qaydalarından və orada həyata keçiriləcək fəaliyyətlərdən ibarətdir.
Fəzlullah Rəşidəddin

1309-cu ildə qələmə alınan vəqfnamədə kompleksin çörəklə təmin edilməsindən tutmuş işçilərin maaşlarına qədər ətraflı məlumatlar vardır. Bundan başqa o vəqfnamədə kompleksdə yaşayan qulların mənsub olduqları ölkə və milliyətə əsasən siyahısını da vermişdir.Şüab-i Pəncganə. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, "Cami-ət-Təvarix"in bir hissəsindən ibarət olan əsərdə monqol, türk, ərəb və ibrani hökmdarlarının şəcərəsi yer alır. Bu əsər Topqapı Saray Muzeyi, III. Əhməd Kitabxanası 2937-də saxlanılır.Faidə-i ziyarət. Əsər İrəc Əfşar tərəfindən 1978-ci ildə Tehranda nəşr etdirilmişdir.Kitab-ı Siyasəti Tədbir-i Mülk-i Hitaiyan və Suvarü-l əkalim əsərləri günümüzə qədər gəlib çatmamışdır. Alimin tarix sahəsində yazdığı Cami-ət-təvarix ilk məlum dünya tarixi kitabı qəbul edilir. Rəşidəddin Fəzlullahın bəzi əsərləri müxtəlif risalələrdən ibarət məcmuə şəklində idi. Müxtəlif mövzularda yazdığı risalələrdən ibarət əsərlərindən biri olan "Məcmua-i Rəşidiyyə" müəllifin özü tərəfindən bir araya gətirilərək təsnif edilən dörd kitabdan ibarətdir. Cami-ət-təvarix adlı əsərini tamamladıqdan sonra Quran elmləri sahəsində bəzi ifadə və sözləri izah etmək üçün Olcaytunun (1304–1316) təşviqi ilə tərtib etdiyini özü bildirmişdir.
Fəzlullah Rəşidəddin

Tovzihat. Məcmua-i Rəşidiyyənin birinci kitabıdır. Tovzihatın giriş hissəsi "Kitab əl-Tovzihatı Rəşidi" adlanır. Burada Məcmuanın dörd kitabdan ibarət olduğunu bildirdikdən sonra, hər kitabın əvvəlində kitabdakı risalələr, risalələrin mövzuları, hansı suallara cavab verdikləri "faidə" başlığı ilə risalədə qeyd olunur. Bu hissə 49 səhifədən ibarətdir. Tovzihat dini və fəlsəfi mövzularda on doqquz risalədən ibarətdir. Süleymaniyyə Kitabxanasında, Kılıç Əli Paşa kolleksiyasında 835-də saxlanılan bu nüsxə 404–460-cı səhifələr arasında yerləşir. Kitabxanadakı kataloqda bu əsərin müəllifi səhvən Cəmaləddin Məhəmməd kimi qeyd olunmuşdur. Başqa bir nüsxə Nuriosmaniye toplusunun 3415-ci nömrəsində saxlanılır.
Fəzlullah Rəşidəddin

Əsərin Süleymaniyyə Kitabxanası, Fatih Kolleksiyasında da bir nüsxəsi mövcuddur.Miftəhüt təfasir. Məcmuənin ikinci kitabıdır. Əsər Quran təfsirinə giriş mahiyyəti daşıyır vı xeyir, şər, qədər-qismət, tənasüh kimi məsələlərdən bəhs edən 8 risalədən ibarətdir. Günümüzdə Süleymaniyyə kitabxanası Şəhid Əli Paşa kolleksiyasında 304 nömrədə saxlanılır.Məcmua-i Rəşidiyyənin 4-cü kitabı Lətaif-həqaiq müxtəlif mövzularda yazılmış 14 risalədən ibarətdir. Rəşidəddin kitabın əvvəlində "içindəkilər" bölməsindən sonra kitabdakı hər risalənin mahiyyətini izah edən "Faidələr" bölməsinə yer vermişdir. Bu bölmə 90 səhifədən ibarətdir. İlk risalə. Burada müəllif öz əhvalından bəhs etdikdən sonra yuxusunda peyğəmbəri görməsi və onun "ümmi" kəliməsinin mənasını izah etməsi barədə yazır. On altı faidəni ehtiva edən birinci risalə Arqun Xanın ona verdiyi sual əsasında verdiyi cavablardan və həmin sualdan asılı olaraq bəzi mülahizələrdən ibarətdir.
Fəzlullah Rəşidəddin

Birinci risalə bir tərəfdən fəlsəfi və teoloji məsələləri izah edərkən, digər tərəfdən də avtobioqrafik bir hekayə şəklindədir. Bu risalədə ziyarət etdiyi alimlərdən, Allah dostlarından, gördüyü yuxulardan, yuxuların yozumlarından və təsirlərindən danışılır. İkinci risalə tayy-i zaman və tayy-i məkan haqqındadır və on səkkiz faidədən ibarətdir. Burada Allahın ona bəxş etdiyi istedadla bəzi məna həqiqətlərinə çatdığını, lakin bunları yazmaq üçün heç vaxt cəsarət və təkəbbür göstərmədiyini ifadə etdikdən sonra, ona ünvanlanan suallar qarşısında bəzilərini yazmalı olduğunu bildirmişdir. Bu risalənin əsas mövzusu olan tayy-i zaman məsələsinə keçməzdən əvvəl rəmzi və işarə ilə danışmaqdan çəkinmək lazım olduğunu bildirən müəllif əlavə edir ki, aydın şəkildə danışmaq lazımdır ki, insanlar anlaya bilsinlər. Əsərin müxtəlif hissələrində avtobioqrafiq məlumatlara da yer verilmişdir. Bu qədər məşğuliyyət arasında əsər yazmağa necə vaxt tapması haqqında verilən suala müəllif belə cavab verir:" Qazzali də İhyanı 40 gündə yazmışdır". Bundan başqa barmaqlarında və bədənindəki ağrılara baxmayaraq əsəri əsasən sübh namazından sonra və işa namazından əvvəl qələmə aldığını da qeyd etmişdir. Üçüncü risalə Quranın Kəhf surəsinin 109-cu ayəsinin təfsiridir.
Fəzlullah Rəşidəddin

Dördüncü risalə Dünyanın düz yoxsa dairə formasında olması haqqındadır. Digər risalələrdə olduğu kimi burada da özündən əvvəl yaşamış şairlərin şeirlərindən beyt və misralar verilmişdir. Beşinci risalə- Risalə-i Həşr Maat-taarüf adlanan bu risalə yaxınlarımızla tez tez görüşmək "həşr-nəşr" olmaq barədədir. Altıncı risalə Risalə-i Fəyyaz adlanır. Bu risalə digərlərindən fərqli olaraq dibace, giriş və beş fəsildən ibarətdir. Risalə dövrün alimlərindən Şəmsəddin Həmədaninin feyz, fəyyaz və faiz haqqında verdiyi suallara Rəşidəddin tərəfindən verilən cavablarla formalaşmışdır." Yeddinci risalə"də də alim ona yönəldilən suallara cavab verir. Doqquzuncu risalədə peyğəmbərimizin möcüzələrindən bəhs edən müəllifin "onuncu risaləsi" Tədərrüc və Kamaldan, yəni nəyəsə yavaş-yavaş yaxınlaşmaqdan, kamilləşməkdən bəhs edir. On ikinci risalə Hayrat-ı Cariye adını daşıyır, sədəqə və vəqf tərk etməyin faydalarından bəhs edir.
Fəzlullah Rəşidəddin

Lailahə illəllah adını daşıyan on üçüncü risalə Ramazan ayının əvvəllərində, bir cümə günü Elxani Sultanı Məhəmməd Xudabəndə Olcaytu Xanın hüzurunda olan Nizaməddin Əbdülməlik, Mövlana Bürhanəddin, Cəlaləddin Əbdülməlik və Rəşidəddin Fəzlullaha ünvanladığı suallara alimin verdiyi cavablardan ibarətdir. On dördüncü risalə Risalə-i Ədəd adlanır və əsərin son risaləsidir. Burada 12 rəqəminin fəzilətindən danışılır. Rəb-i Rəşidi Rəşidəddinin həyatına nəzər saldıqda onun nəinki yaxşı vəzir olduğunu, həm də dövründə dövlətin müxtəlif şəhərlərdə tikinti işləri aparmasına yol açdığını söyləmək mümkündür. Əslində Qazan xan dövründə abadlıq sahəsində ictimai fəaliyyətlər aparılaraq, Elxanilər dövlətində yeni yaşayış məntəqələri salınmağa cəhd edilmişdi. Onlardan biri Təbriz divarları içərisində Vəliyankûhun olduğu yerdə Rəşidəddin tərəfindən əsası qoyulmuş və 700-cü ildə tikilmiş Rəb-i Rəşidi kompleksidir. Rəşidəddinin öz adını verdiyi bu şəhərcikdə bir qrup yüksək təhsilli insan hədis və Quran elmləriylə o cümlədən onların tədrisi ilə məşğul idi. Kitabların gün keçdikcə yox olma təhlükəsini nəzərə alan alim burada həm öz kitablarını həm də dövrün böyük əhəmiyyətə malik kitablarının ərəb, fars, Moğol dillərinə tərcümə edilərək çoxaldılmasını əmr etmişdi. Bundan başqa Rəbi Rəşidi kitabxanasında Rəşidəddinin öz kitablarından ibarət Cami- ət- təsanifir- Rəşidi adlı məcmuə də varidi.Kompleksdə 300-dən artıq insan çalışırdı. Bunlardan 100-ü xidmət sahəsində fəaliyyət göstərirdi.
Fəzlullah Rəşidəddin

Rəb-i Rəşidi ayrılıqda daxilində bir sıra təhsil, mədəniyyət, ibadət və sağlamlıq mərkəzlərinin yerləşdiyi böyük bir kompkesidi. Buradakı binalar keçidlər və dəhlizlər vasitəsilə bir birinə bağlanırdı və gecələr məşəllər, lampalarla işıqlandırılırdı. İmarətlərin yaxınlığında isə Rəşid-i abad bağı yerləşirdi. Bu bağ su kanalları vasitəsilə sulanırdı. Rəşidəddin Təbriz yaxınlığında qurduğu Rəb-i Rəşididən başqa Həmədan, Sultaniyyə və Yezddə dini və ictimai vəqflər qurmuş, eyni zamanda Qazan xan tərəfindən qurulan Şənbi Qazan adlı vəqfin müdiri vəzifəsində çalışmışdı. Rəşiəddin tərəfindən Yəzddə inşa edilən binalar arasında mədrəsə və xanəgah var. O həmçinin mədrəsənin düz yanında Bazar-ı Kağızyan (بازار کاغذیان) adlı bazarı və Mədrəsə-yi Verdanruzla (مدرسۀ وردانروز) üzbəüz başqa bir karvansara tikdirmişdir. Dediyimiz kimi vəzirlikllə yanaşı yenidən qurma fəaliyyəti ilə də məşğul olan alim Cənubi Azərbaycanın Sultaniyyə şəhərində bir məhəllə saldırmışdır. Bundan başqa Malatya yaxınlığındakı Nehr-i mistəcidde-i Qazani adlı kanalın ətrafında və Anadoluda vali oğlu Cəlaləddinin rəhbərliyi ilə Mahmudabad, Yuxarı və Aşağı Mahmudiyə, Qazanabad, Sultanabad, Mübarəkabad, Sahabad kimi təxminən 26 kənd tikdirmişdir.
Fəzlullah Rəşidəddin

Mardin Cizrədə açılan kanal üzərində 14 kənd quran Rəşidəddin, buranın ətrafına türkmən boylarını yerləşdirilməsini tapşırmışdı. O, həmçinin suvarma kanallarının təmiri, yeni çəki və həcm ölçülərinin tətbiqi, yerli və xarici tacirlərin qorunması və buna uyğun olaraq ticarətin canlandırılması, rəsədxanaların bərpası, bərbad vəziyyətdə olan karvansaraların təmiri və s.kimi bir çox fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. Cəmi ət-Təvarix Fəzlullah Rəşidəddinin yaradıcılığında mühüm yer tutan "Tarixlər toplusu" ("Came ət-təvarix") kitabı XIII–XIV əsrlərdə müsəlman Şərqində, xüsusilə Azərbaycanda baş verən tarixi hadisələri, ictimai-siyasi mühiti əks etdirir. Fars dilində yazılmış "Came ət-təvarix" kitabı A. K. Arends tərəfindən rus dilinə tərcümə edilmiş və həmin tərcümə 1957-ci ildə çapdan çıxmışdır. "Came ət-təvarix" kitabının Azərbaycana, xüsusilə dövlət və hüquqa aid hissələri Mirafərin Seyidov tərəfindən fars dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş, "Elxanilər dövləti və hüquqi məsələlərə aid ilk qaynaq" adlı kitabda nəşr edilmişdir.Fəzlullah Rəşidəddinin fars dilində yazılmış "Oğuznamə" kitabı R. M. Şükürova tərəfindən rus dilinə edilən tərcüməsi 1987-ci ildə, Azərbaycan dilinə edilən tərcüməsi 1992-ci ildə çap edilmişdir. Fəzlullah Rəşidəddinin 18–14 oğlan,4 qız övladı var idi. Qızları: Hədiyyə Mələk Oğlanları: Əli, Bağdadın valisi; Mahmud, Kirmanın valisi; Əhməd, Ərdəbilin valisi; Pirsultan, Gürcüstanın valisi; Cəlaləddin, Rumun valisi; Əbdüllətif İsfahanın valisi; Şihabəddin, Şüştər və Əhvazın valisi; Sədəddin, Suriya, (Əntakiyə, Kinnəsrin, Avasim) valisi. İzzətəddin İbrahim (1302–1318), Şirazın valisi, elxan Sultan Olcaytunun quşçusu; Qiyasəddin Məhəmməd, Xorasanın valisi, sonra (1327–1336) — Sultan Əbu Səidin vəziri. O da atasının taleyini paylaşmış, qardaşı Pir Sultan ilə birlikdə edam edilmişdir. O.G.
Fəzlullah Rəşidəddin

Özgüdenli. “Reşidüddin Fazlullah-ı Hemedani”. İstanbul: Diyanet İslam Ansiklopedisi (DİA),. 2008. 19–21. O.G. Özgüdenli. Gazan Han ve Reformları (1295-1304) & Moğol İranında Gelenek ve Değişim. İstanbul: KAKNÜS YAYINLARI.
Fəzlullah Rəşidəddin

Türk tarihinin ana kaynaklarından Camiüttevarih ve Fazlullah Reşiduddin. 1937. 165–179. G.D.Ərdəm. İran Devlet Adamlarının İlhanlı İdari Sistemi İçerisindeki Rekabetleri. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. 2018. Zeki Velidi Togan. Reşiduddin-i Tabib.
Fəzlullah Rəşidəddin

Quliyev, Bayram. "FƏZLULLAH RƏŞİDƏDDİN VƏ ONUN ELXANİLƏR ZAMANITƏHSİLİN İNKİŞAFINDA ROLU". Bakı Dövlət Universitetinin Xəbərləri. səh. 105. Petruşevski, İ.P. "Rash𝑖̅d al-d𝑖̅n's Conception of State". Central Asiatic Journal. No.
Fəzlullah Rəşidəddin

1\3. səh. 148-162.M.Mehdi Buruşeki. Reb-i Reşidî'nin İdarî ve Eğitim-Öğretim Tarzı Hakkında Bir Araştırma. Məşhəd. 1986. səh. 150. Fəzlullah Rəşidəddin (redaktə İrec Afşar). Vakf-name-yi Rab'-i Reşîdî.
Fəzlullah Rəşidəddin

Tehran. 1977. Turgay Şafak. "Letâyifü’l-hakāyik". İslam Araşdırmaları Dergisi. 2019. 166–172. Gamze Akbaş. REŞÎDÜDDÎN FAZLULLAH-I HEMEDÂNÎ’NİN CÂMİ’U’T-TEVÂRÎH ADLI ESERİNİN SELÇUKLU TARİHİ AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ.
Fəzlullah Rəşidəddin

İstanbul: İSTANBUL ÜNİVERİSTESİ SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ. 2017. Karl Jahn. “The Still Missing Works of Rash𝑖̅d al-D𝑖̅n”,Central. Central Asiatic Journal. 1964. səh. 113-122. Fəzlullah Rəşidəddin (red Judith Pfeiffer). Bəyanül həqayiq.
Fəzlullah Rəşidəddin

Türk Yazma Eserler Kurumu. 2016. MERYEM YAŞAR. REŞÎDU’D-DÎN FAZLULLÂH’IN CÂMİ‘U’TTEVÂRÎH İSİMLİ ESERİNİN HÂREZMŞÂHLAR KISMININ TERCÜME VE DEĞERLENDİRİLMESİ. İstanbul: İSTANBUL ÜNiVERSİTESİ SOSYAL BİLiMLER ENSTİTÜSÜ. 2018. Birgitt Hoffman (red Judith Pfeiffer). In Pursuit of Memoria and Salvatio: Rash𝑖̅d al-D𝑖̅n and His Rab-ı Rash𝑖̅d𝑖. Boston.
Şəkər

Şəkər — bir çoxu qida olaraq istifadə olunan, şirin dad verən, kimyəvi olaraq qısa zəncirli, suda həll olunan bir sıra karbohidrata verilən ümumi addır. Müasir dövrdə ən çox yayılmış qida məhsuludur[mənbə göstərin]. Şəkər əksər bitkinin toxumalarında mövcud olsa da sənaye istehsalı üçün kifayət qədər yüksək konsentrasiya əsas şəkər qamışı və şəkər çuğundurunda var. Dünya üzrə 94–97 milyon ton şəkər istehsalının (xam şəkər hesablandıqda) 56–60 milyon ton şəkər qamışının, 36–38 milyon tonu şəkər çuğundurunun payına düşür. Dünyada 1500 şəkər qamışı emal edən və təxminən 1000 şəkər çuğunduru emal edən (onlardan 800-dən çoxu Avropada yerləşir) zavod mövcuddur. Qədim Yunanıstanın və Romanın əhalisi şəkəri (saxarozanı) tanımırdı.
Şəkər

O zamanlar şirin qida məhsulu kimi baldan istifadə olunurdu. Şəkər qamışından şəkər istehsalının vətəni Hindistan sayılır. "Şəkər" sözünün özü də "sarkara" sözündən götürülmüşdür. Orta əsrlərdə və yeni dövrün əvvəllərində şəkər qamışı bitkisi Hindistandan Araviyaya, Suriyaya, Misirə və Kipr adasına köçürüldü. Misir Avropa üçün əsas şəkər tədarükçüsü oldu. Amerikanı kəşf edəndən sonra Kolumb şəkər qamışını San-Dominqo adasına apardı.
Şəkər

Əlverişli torpaq-iqlim şəraitləri bu bitkinin Antil adalarına yayılmasına da imkan verdi. XVIII əsrdə şəkərlə ticarət ingilislərin əlində cəmlənmişdir. Avropa yalnız idxal olunmuş qamış şəkərini alırdı. Bu bitkinin Avropanın cənub hissələrində becərilməsi uğursuz olurdu, çünki onun becərilməsi üçün tropik iqlim lazımdır. Kimyəvi tərkibi Şəkər çuğundurundan alınan şəkər tozunun təmizliyi 99,75% təşkil edir; qarışıqlar yalnız 0,25% qəbul olunur. Rafinadın təmizliyi isə 99,9%-dən aşağı olmamalıdır (uyğun olaraq qarışıqlar 0,1% qəbul edilir).
Şəkər

Şəkər-toz ilə müqayisədə şəkər-rafinadda qarışıqlar 2,5 dəfə azdır. Lakin şəkər tozunda qarışıqların 0,25% olması şəkərin dad və xüsusən də qidalılıq xüsusiyyətlərində əks olunmur. Şəkərin təmizliyi onun xarici görünüşü ilə sıx bağlıdır ki, bu da mühüm əhəmiyyətə malikdir. Şəkərin (xüsusən də tozun) cəlbedici görkəmi bəzi ölkələrdə, hətta onun sortunun (növünün) həlledici amili kimi qəbul edilir. Şəkərlərdən ən çox təsadüf ediləni saxaroza, fruktoza və qlükozadır. Meyvətərəvəz şəkərin miqdarına görə bir-birindən fərqlənirlər.
Şəkər

Meyvələr şəkərliliyinə görə üstünlük təşkil edir. Meyvələrdə şəkərin miqdarı 2%-dən (limonda) 25%-ə (üzümdə) qədər olur. Tərəvəzlərdə isə 0,8%-dən (xiyarda) 12%-ə (qarpız, qovun, soğan) qədərdir. Tərəvəzlərdən bəziləri şəkərin miqdarına görə zəngin hesab olunurlar. Çuğundurda 16%, qarpızda 12%, yerkökündə 7% olur. Saxarozanın miqdarı şəkər çuğundurunda 15–25% və şəkər qamışında 15–26% olur.
Şəkər

Meyvətərəvəzdə saxaroza qismən hidroliz olunur. Bu proses saxaraza (invertaza) fermentinin iştirakı ilə başa çatır və bərabər miqdarda qlükoza və fruktoza alınır. Sənayə istehsalı Hal-hazırda qamış şəkəri ən çox Kuba, Braziliya, Hindistan, Puerto-Riko, Meksikad və Filippinlərdə istehsal olunur. Çuğundur şəkəri isə Avropanın bütün ölkələri, Şimali Amerikada, Türkiyəd, İran, İrak və Suriyada istehsal olunur. 1747-ci ildə alman kimyaçısı Andreas Siqizmund Marqqraf Prussiyanın Elmlər Akademiyasında çıxış edərək məlumat vermişdir ki, ağ şəkər çuğundurunda, şəkər qamışında mövcud olan şəkərin analoqu müşahidə olunmuşdur. Ancaq çuğundurun şəkərliliyinin (1,5%) kifayət qədər az olması və o zamankı istehsalat gücünün inkişafının aşağı səviyyədə olması, bu ixtiranın praktiki tətbiqinə maneə törətmişdir.
Şəkər

Marqqrafın ölümündən sonra onun tələbəsi Frans Karl Axard 1784-cü ildə yem kimi istifadə olunan ağ şəkər çuğundurunu becərməyə başladı, 1799-cu ildə isə ondan ilk şəkəri aldı. O, 11 yanvar 1799-cu ildə şəkərin nümunəsini "Çuğundurdan şəkərin alınması haqda" məruzə ilə kral III Vilhelm Fridrixə təqdim etmişdir. Kralın verdiyi ssudaya (borca) Axard Aşağı Sileziyada (Kunern rayonu) yer alıb dünyada ilk şəkər çuğunduru zavodunu tikdi. 1802-ci ilin martında 1801-ci ilin məhsulundan 250 t çuğundur emal etməyə başladı. Çuğunduru ilk olaraq ağacdan hazırlanmış qəfəsli yeşiklərdə yuyub, sürtgəclərdə xırdalayırdılar. Sıyıqdan silindrik pressdə şirə alıb, kükürd turşusu ilə təmizlədikdən sonra ağac külü ilə, təbaşirlə və ya söndürülmüş əhənglə işləyirdilər.
Şəkər

Təmizlənmiş şirəni yun parçadan keçirib, dəmir tavalarda buxarlandırmaqla qatılaşdırdıqdan sonra konik formalara keçirirlərmiş. Kristalların əmələ gəlməsindən və böyüməsindən sonra kristallararası məhlulu formalardan süzüb, alınmış şəkər "başlarını" qurudurlarmış. Emal etməmişdən qabaq çuğundur uzun müddət saxlanıldığından aşağı keyfiyyətli olurdu. Bu və texnologiyanın qeyri-mükəmməl olması ilə əlaqədar olaraq ilkin istehsal ilində şəkər çıxımı çuğundurun kütləsinə görə 2,8% təşkil etmişdir. 1807-ci ildə zavodda baş vermiş yanğın istehsala son qoydu. Bu gün şəkər sənayesi inkişaf etmiş sahələrdən biri sayılır.
Şəkər

Xaricdə mütərəqqi texnologiyanın tətbiqi şəkər çuğundurunun becərilməsində və ondan stabil məhsul alınmasında mühüm irəliləyişlər etmişdir. Belə ki, şəkər zavodlarının vahid gücü sutkada 6…12 min t çuğundur emal etmək imkanı vermişdir. Dünyada ən nəhəng şəkər çuğunduru zavodu Fransada yerləşir ("Connatre") və sutkada 25 min t çuğundur emal edir. Almaniya Federativ Respublikasında "Plattling" zavodunun gücü sutkada 15 min t çuğundur emalına çatdırılıb. 1992-ci ildə Taylandda "Super Fabrik" adlı şəkər zavodu istismara verilmişdir. Bu zavod qamış şəkərindən sutkada 26 min t şəkər xammalı istehsal edir.
Şəkər

Zavodda 12 min insan iki növbədə 10 saatlıq iş rejimi ilə çalışır. Azərbaycanda istehsal Azərbaycan ən çox şəkər istehlak edən ölkələrdən biri olsa da[mənbə göstərin], şəkər yalnız başqa ölkələrdən gətirilir. Azərbaycanın torpaq-iqlim şəraiti şəkər istehsalı üçün uyğun sayılır. Azərbaycanın torpaq-iqlim şəraiti şəkərliyi 17–19% olan çuğundur yetişdirməyə imkan verir. [mənbə göstərin]Azərbaycanda 2003-cü ildə açılmış İmişli şəkər zavodu əhalinin şəkərə olan tələbatını tam ödəyir[mənbə göstərin]. Şəkərin zərərləri Gündə 150 qram fruktoza insulin həssaslığını aşağı salır, nəticədə qan təzyiqi və ya xolestirin səviyyəsinin artması kimi problemlər yaranır.
Şəkər

1960-cı illərdə fruktozanın sənaye üsulu ilə alınması fruktoza və qlükoza konsentratından ibarət karamel siropunun istehsalına yol açdı. Sağlam həyat tərzi kampaniyaların fəalları şəkərin "ağ ölüm" olduğunu deyəndə, məhz qlükoza ilə fruktozanın qarışığını nəzərdə tuturlar. Formalar və istifadə Nabat-Meyvə şirəsilə qənd qarışığından hazırlana şəffaf kristallik şirni növü. Şəkər çuğunduru və ya şəkər qamışından hasil edilən ağ kristal şəklində şirin qida maddəsi; şəkər. Parça qənd. kələ qənd, 19-cu əsrin sonlarına qədər saf şəkərin istehsal edildiyi və satıldığı adi bir konus forması idi. Qəhvəyi şəkərlər Maye şəkərlər Həmçinin bax Şəkərli diabet Şəkər çuğunduru Şəkər qamışı
Şahrudin Məhəmmədəliyev

Şahrudin Məhəmməd oğlu Məhəmmədəliyev (12 iyun 1994, Mahaçqala) — ləzgi əsilli azərbaycanlı futbolçu. Azərbaycan milli komandasının və "Adana Demirspor" futbol klubunun qapıçısı. Şahruddin, 2009-cu ildə Moskvanın "Torpedo" klubunun uşaq komandasına qoşularaq futbol öyrənməyə başlayır. 2013-cü ildə Rusiya həvəskarlar liqasında oynayan "Strogino" klubuna qoşulur. 2013-cü ilin yayında futbolçu Azərbaycanın "Şahdağ Qusar" klubunda peyda olur.
Şahrudin Məhəmmədəliyev

2014-cü ilin yayında "Sumqayıt" klubuna dəvət edilir. Şahruddinin "Sumqayıt" klubunda debütu 8 fevral 2014-cü ildə "Şüvəlan" klubuna qarşı oyunda baş tutur.16 yanvar 2016-cı il tarixində "Qarabağ" klubuyla müqavilə imzalayır. Klubdakı debütünü 6 fevral 2016-cı ildə Azərbaycan Premyer Liqasında "Xəzər-Lənkəran" ilə olan oyunda (3:0) baş tutur. 20 may 2019-cu ildə "Qarabağ FK" ilə yeni üç illik müqavilə imzalayır.Avropadakı ilk oyunu 2019-cu ildə UEFA Avropa Liqasının qrup mərhələsində Lüksemburqun "F91 Düdelanj" komandasına qarşı oyunda baş tutur. Azərbaycan Premyer Liqası çempionu: (5) 2015/16, 2016/17, 2017/18, 2018/19, 2019/20, 2021/22, 2022/23 Azərbaycan Premyer Liqası gümuş medal: 2020/21 Azərbaycan Kuboku: (2) 2015–16, 2016–17 Milli komanda Azərbaycan U-23 milli komandası İslam Həmrəyliyi Oyunları: (1) 2017
Hacıbaba Bağırov

Hacıbaba Ağarza oğlu Bağırov (12 iyun 1932, Bakı – 4 oktyabr 2006, Bakı) — Azərbaycanın görkəmli teatr və kino aktyoru, Azərbaycan SSR xalq artisti (1982), Şöhrət ordeni laureatı (1998), Azərbaycan Dövlət Musiqili Teatrının keçmiş direktoru və bədii rəhbəri, "Tənqid-təbliğ" teatrının direktoru və bədii rəhbəri. 1932-ci il iyun ayının 12-də Bakı şəhərində, fəhlə ailəsində anadan olub. Kiçik yaşlarından teatr sənətinə olan böyük həvəsi 1947-ci ildə orta məktəbi bitirəndən sonra, onu Azərbaycan Dövlət Akademik Dram Teatrı nəzdindəki aktyor studiyasına gətirib-çıxarıb. Orada sənət korifeylərindən dərslər alıb – nəzəri və təcrübi vərdişlər teatra marağını və məhəbbətini daha da artırıb və 1950-ci ildə Lənkəran Dövlət Dram Teatrında ilk müstəqil yaradıcılıq fəaliyyətinə başlayıb. 1953-cü ildə Azərbaycan Dəmiryol Məktəbini bitirib, bir müddət Biləcəri deposunda maşinist köməkçisi işləyib. 1959–1960-cı illərdə Daxili İşlər Nazirliyinin klubuna rəhbərlik edib. 1960-cı ildə C.Cabbarlı adına Gəncə Dövlət Dram Teatrının aktyor truppasına qəbul olunub. Bu kollektivdə Fuad ("Almas"), Şahsuvar ("Komsomol poeması"), Rəşid ("Anacan") kimi müxtəlif səpgili rollar oynayıb.
Hacıbaba Bağırov

1962-ci ildə Musiqili Komediya Teatrına dəvət olunub. Burada fəaliyyət göstərdiyi 26 il ərzində yaratdığı 50-dən çox surətin onun gülüş ustası kimi püxtələşməyində və populyar olmağında böyük təsiri olub. Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan"ında Soltan bəy, "O olmasın, bu olsun"da Məşədi İbad, Z,Hacıbəyovun "50 yaşında cavan"ında Orduxan, S.Ələsgərovun "Həmişəxanım"ında Cəbi Cüməzadə, "Hardasan, ay subaylıq"da Novruzəli, Ə.Abbasovun "Həyətim mənim-həyatım mənim"ində Qulam, E.Sabitoğlunun "Hicran"ında Mitoş, "Nəğməli Könül"də Fərzəli, V.Adıgözəlovun "Nənəmin şahlıq quşu"nda Cəsarət, S.Hacıbəyovun "Qızılgül"ündə Nadir, A.Məşədibəyovun "Toy kimindir? "ində Uzun, E.Sabitoğlu, T.Vəliyevanın "Bankir Adaxlı", "Sizinlə gülə-gülə", "Bildirçinin bəyliyi", "92 dəqiqə gülüş" triollogiyasında Sonqulu, "Məhəbbət oyunu"nda Nuruş, "On min dollarlıq keyf"də Fərzəli kimi tamaşaçıların dərin rəğbətini qazanmış rollarla milli mədəniyyətimizin inkişafına xidmət edib. Teatrla yanaşı kino sahəsində də fəaliyyəti uğurlu olub. "Ulduz"da Möhsün, "Mehman"da Arif, "Onun bəlalı sevgisi"ndə Qaraxalov, "Alma almaya bənzər"də Məmmədəli, "Şirbalanın məhəbbəti"ndə Şirbala rolları kino həvəskarları tərəfindən maraqla qarşılanıb. 1974-cü ildə Respublikanın Əməkdar Artisti, 1982-ci ildə "Azərbaycanın Xalq Artisti" fəxri adlarına layiq görülüb. H.
Hacıbaba Bağırov

A. Bağırov Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 iyun 1998-ci il tarixli, 717 nömrəli Fərmanına əsasən "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib 1989-cu ildən 1996-cı ilədək yaratdığı "Tənqid-təbliğ" teatrının direktoru və bədii rəhbəri vəzifələrində çalışıb. 1996-cı ildən Ş.Qurbanov adına Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının direktoru, bədii rəhbəri və aktyoru olub. 2001-ci ildə E.Sabitoğlu, T.Vəliyevanın "Bankir adaxlı" tamaşasına görə "Qızıl Dərviş" mükafatına layiq görülüb. Hacıbaba Bağırov 4 oktyabr 2006-ci il, 74 yaşında onikibarmaq bağırsağın iltihabından vəfat edib. Hacıbaba Bağırov ikinci evliliyi Arzu Bağırova ilə 31 dekabr 2000-ci ildə olub. [mənbə göstərin] Filmoqrafiya
Türkan Şoray

Türkan Şoray (28 iyun 1945, Əyyubsultan) — türk kinoaktrisası, ssenarist və rejissor. Yeşilçamın ən önəmli simalarından biri. Qərb ölkələrində Türkan Şoray Şərqin "Elizabet Teylor"u adlandırılır. O, həmçinin Türkiyə kinosunun "Sultanı" kimi də tanınır. Karyerasına 1960-cı ildə başlamış və "Acı Həyat" filmi ilə 1-ci Antalya Qızıl Portağal kinofestivalında ən uğurlu aktrisa kimi ilk mükafatını qazanmışdır. 222-dən çox filmdə rol alan Şoray, bütün dünya üzrə ən çox bədii filmdə rol ifa edən aktrisa kimi tarixə düşmüşdür. 12 mart 2010-cu ildə Şoray UNICEF-in Türkiyədəki xoşməramlı səfiri seçilib.
Türkan Şoray

Bu barədə o belə fikir bildirib: "Məncə, sevgi ilə edilə bilməyəcək heç bir şey yoxdur. Gücü sevgi ilə birləşdirsək, bir çox problemin öhdəsindən gələ bilərik".Hülya Koçyiğit, Filiz Akın və Fatma Girik ilə birlikdə o, türk kinematoqrafiyasında qızıl dövrün simvoludur və türk kinosunun dörd ən mühüm aktrisasından biri kimi qəbul edilir. Şorayın bu aktrisalardan üstünlüyü onun həm də rejissorluq etməsidir. O, "Dönüş" (1972), "Əzab" (1973), "Bodrum Hâkimi" (1976), "İlanı Öldürsələr" (1981) və "Uzaqlarda" "Axtarma"(2015) filmlərini çəkmişdir. Həyatı və karyerası Türkan Şoray İstanbulun Əyyubsultan səmtində dövlət məmurları ailəsinin ilk övladı olaraq dünyaya gəlib. Onun atası Xalid Şoray çərkəz əsilli, ana babası isə Salonikidən gələn türk köçkün idi. Ondan başqa ailənin daha iki qızı var idi: Nazan və Figen. Kiçik qızları dünyaya gələndən sonra Türkanın valideynləri boşandı və uşaqlar anası Melihə ilə qaldı.
Türkan Şoray

Meliha Şoray Karagümrükdə mənzil kirayələyərək qızları ilə ora köçdü. Burada Türkan Fatih Qızlar Liseyini bitirdi. Türkan ailəsinin kirayədə qaldığı mənzilin sahibi Türkiyənin ilk aktrisalarından olan Emel Yıldız idi. Türkanı kinoya gətirəndə məhz Emel Yıldız oldu. O, Türkan Şorayı tezliklə müqavilə bağladığı Yeşilçam studiyasına gətirdi.. Onun çəkildiyi ilk film 1960-cı ildə "Kənddə bir qız sevdim" olmuşdur. 1964-cü ildə Metin Erksan tərəfindən çəkilən, Şoray və Ekrem Boranın baş rollarda oynadığı "Acı Həyat" filmi Şoraya ilk Qızıl Portağal mükafatını qazandırmışdır. Bu filmdə manikürçü Nərmin rolunu oynayan aktrisa üçün karyerasında əhəmiyyətli bir addım oldu. 1968-ci ildə Sait Faiq Abasıyanıkın "Bənövşə Vadisi" hekayəsindən ilhamlanaraq Safa Önalın yazdığı "Vesikalı Yarım" filmi ilə Şoray karyerasında ikinci "Qızıl Portağal" mükafatını qazandı.1990-cı illərdə serial çəkilişlərinə diqqət yetirməyə başladı və bu işlərdən ən diqqət çəkən və uzun ömürlü olanları Şənər Şen ilə birlikdə oynadığı "İkinci Bahar" və Haluk Bilginerlə baş rol paylaşdığı "Tatlı Həyat" oldu.Ümumilikdə o, 222 filmdə rol alıb.
Türkan Şoray

Türkan Şoray NTV-də yayımlanan və qonaqları ilə öz kino karyerasının müzakirə edildiyi ilk televiziya proqramı olan "Cinema Benim Aşkım"ı(2010–2011) təqdim etmişdir. Şoray proqramında kino aktyorları ilə kino karyerasından bəhs edirdi. Şoray programında sinema oyuncuları ile sinema kariyerini anlatmaktadır.Şoray 2016-cı ildən Avrasiya Akademiyasının üzvüdür. Filmoqrafiyası Şəxsi həyatı 1983-cü ildə Türkan Cihan Ünalla ailə qurub, bu evlilikdən 21 oktyabr 1984-cü ildə qızları Yağmur dünyaya gəlib. Cütlük 1987-ci ildə boşanıb. "tr:Sinemam ve Ben" (otobiyografi), Türkan Şoray, NTV Yayınları, 2012, İstanbul. Musiqi albomları tr:Türkan Şoray Söylüyor (2015) Haqqında yazılan kitablar "Türkân Şoray, Bir Yıldız Böyle Doğdu" (belgesel roman), tr:Agah Özgüç, Göl yayınları, 1974, İstanbul.
Türkan Şoray

"Sümbül Sokağın Tutsak Kadını" (biyografi), tr:Atilla Dorsay, Remzi Kirabevi, 1997, İstanbul. ISBN 975-14-0612-9 "Türkân Şoray" (biyografi), Agah Özgüç, Açıkşehir yayınları, 2001, İstanbul. ISBN 975–93383-00 "Türkân Şoray ile Yüz Yüze", Feridun Andaç, Drahma yayınları, 2010, İstanbul. "50 Yıllık Aşk — Türkan Şoray", Ercan Akarsu, Esen kitap, 2014, İstanbul. ISBN 978-605-4609-40-6 "Sinema Emekçisi — Türkan Şoray", Ercan Akarsu, Esen Kitap, 2015, İstanbul. ISBN 978-605-4609-67-3 "Türkan Şoray Sinemasında Kadın İmgesi", Burak Süme, İkinci Adam Yayınları, 2016, İstanbul ISBN 978-605-306-127-4 Xarici keçidlər
Siçan (kompüter)

Siçan (ing. mouse) — kompüter cihazı. Siçan plastik qurğu olub kompüterlə istifadəçi arasında əlaqə yaratmaqla proqramların idarə olunmasında, mətnlər, şəkillər üzərində çoxsaylı əmrlərin yerinə yetirilməsində istifadə olunan giriş qurğusudur. Siçan qurğuları diyircəkli, optik və məsafədən idarə edən formalarda olur. Siçanın sol düyməsi əsas əmrləri, sag düyməsi isə seçilmiş obyekt üzərində əməliyyatlar aparmaq üçün xüsusi menyu açır. Siçanın göstəricisi ekranda standart qaydada “ox” simvolu ilə əks olunur. Hesablamada siçan səthə bağlı olan ikiölçülü hərəkəti müəyyən edən işarələmə qurğusudur. Bu hərəkət adətən qrafik istifadəçi biriminin yaxşı idarəsinə imkan verən, göstəricinin ekranda hərəkəti kimi ötürülür. Fiziki olaraq siçan əldə tutulan, bir və ya daha çox düyməsi olan qurğudan ibarətdir.
Siçan (kompüter)

Siçan həmçinin əlavə idarə və ölçülü girişi aktiv edən səthlər və "təkərlər" kimi başqa elementləri özündə saxlayır Kompüter işarə qurğusu kimi siçan termininin ən qədim bilinən nəşri Bill İngilisin 1965-ci il nəşri "Computer-Aided Display Control"dur. Trackball, müfaviq izləmə qurğusu, 1946-cı ildə Ralp Benjamin tərəfindən kəşf olunub. Benjamin sonralar Britaniya Dövlət dəniz hərbi donanması Elmi Xidməti üçün çalışırdı. Benjamin daha yaxşı giriş cihazına ehtiyacı olduğunu hiss etdi və öz məqsədi üçün diyircəkli top adlanan kürəvi izləyicini kəşf etdi. 1947-ci ildə qurğu patentləndi ancaq o günə qədər sadəcə metal topla fırlanan iki rezinlə örtülmüş təkərli prototip hazırlandı və qurğu hərbi sirri kimi saxlanıldı. Fiziki olaraq siçan istifadəçinin əli altında yerləşdirilir, bir və ya daha çox düymədən ibarət olur. Bundan başqa siçanın təkəri də ola bilər ki, bu da istifadəçiyə onu rahat hərəkət etdirməklə nişanlamaq istədiyi obyektin üzərinə siçanın işarəsini gətirməyə kömək edir. Siçan vasitəsilə kompüterə müxtəlif əmrləri vermək, obyekti ekran boyu hərəkət etdirmək, əyrilər çəkmək və s. işləri görmək olar. Siçan ekranda olan göstəricisinin (kursorun) hərəkətini idarə edir.
Siçan (kompüter)

Siçan düz səthin – iş stolunun üzərində hərəkət edərkən ekrandakı göstərici vəziyyətini dəyişir (yaxşı olar ki, stolun üstündə kiçik "xalça" olsun). Siçanla ekranda istənilən əyrini həm də yüksək sürətlə çəkmək olar. Siçanın göstəricisi bəzi obyektlərin üzərindən keçirdikdə onlar dəyişilir (məsələn, alətlər lövhəsinin düymələrinin rəngi dəyişilir və s.) Onun bu xüsusiyyəti kokteksıt həssaslığı adlanır. Siçanın bu xüsusiyyəti sistemlə işi sadələşdirir. Siçanın ekranda görünən bu işarəsi görüləcək işi əyani göstərir. Obyektləri seçmək və ekran boyu hərəkət etdirmək üçün siçanın düymələrinin birindən istifadə olunur. Siçanın düyməsini bir dəfə sıxdıqda, bu işin nəticəsi istifadə olunan proqramdan və düymələrin hansının sıxılmasından asılı olacaq. Siçanla aparılan başqa əməliyyat isə düyməni iki dəfə sıxmaqdır. Siçanın sol düyməsinin köməyi ilə obyektin yerini ekran boyu dəyişmək olar.
Siçan (kompüter)

Bunun üçün göstəricini obyektin üzərinə qoyub sol düyməni sıxmaq, siçanın köməyi ilə obyekti ekranda lazımı yerə çəkib aparmaq, sonra isə düyməni buraxmaq gərəkdir. Adətən siçan klaviatura kimi kompüterə PS/2 portu vasitəsilə birləşdirilir. Siçanın kompüterə bu port vasitəsilə birləşdirilməsi üçün kompüterin sönülü olması vacibdir. Amma indi USB interfeysli qurğular var ki, onları kompüterin işlək vəziyyətində kompüterə birləşdirmək və ya ondan ayırmaq olar. Belə siçanlar mövcuddur və onlardan indi çox istifadə olunur. Əgər kompüterə eyni zamanda iki və ya daha artıq siçan qoşulmuşsa (PS/2 USB1, USB2 və s.) onların hamısı işləyəcəkdir. Amma krusorun bir dənə olduğunu nəzərə almaq lazımdır. Kompüterin ekranında göstəricini (POINTER) idarə edən giriş qurğusu. 1960-cı illərdə Stanfort Tədqiqat İnstitutunda (ABŞ) Duqlas Engelbart (Douglas Engelbart) tərəfindən ixtira olunub.
Siçan (kompüter)

(Bu ixtirasına görə o, 1997-ci ildə 500 000 dollar mükafat alıb.) MS-DOS, UNIX və OS/2 əməliyyat sistemlərinin bazasında qrafik istifadəçi interfeysinin populyarlığı artdıqca, siçan avtomatlaşdırılmış işçi yerləri və fərdi kompüterlər üçün çox gərəkli (zəruri) qurğuya çevrildi. Siçanın fərqləndirici özəllikləri: alt hissəsi yastı olan və ələ yerləşən korpus, üst hissəsində bir və ya bir neçə düymə; hərəkətləri müəyyənləşdirən mexanizm (adətən, kürəcik əsasında); siçanı kompüterlə birləşdirən şnur. Siçanı yastı səth üzərində hərəkət etdirməklə istifadəçi ekrandakı göstəricini (POINTER) idarə edir. Siçan nisbi vəziyyətləri idarə edən qurğudur, çünki onun üçün hərəkətə birqiymətli məhdudiyyət yoxdur, onun səthdəki konkret mövqeyi isə göstəricinin ekrandakı mövqeyinə bilavasitə təsir göstərmir. Ekranda menyunun və ya komandanın adını seçmək üçün göstəricini həmin elementin “üstünə” gətirmək və siçanın aktiv düyməsini basmaq lazımdır; bu zaman çıqqıltı eşidiləcək, buna görə də çox vaxt “menyunu, komandanı, obyekti çıqqıldatmaq” ifadəsi işlədilir. İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s. Xəlilov M.S "İnformatika: Universitet tələbələri üçün dərslik", Bakı - 2009, 330 s.
Qadın hüquqları

Qadın hüquqları — Bütün dünyada qadın və qız uşaqlarının sahib olduğu sosyoiqtisadi, siyasi və qanuni hüquqların məcmusuna verilən ad. Qadın hüquqları XIX əsrdə Avropadakı qadın hərəkatının və XX əsrdə baş verən feminizm hərəkatının təməli hesab olunur. Bəzi ölkələrdə bu hüquqlar qanunlara, yerli adət və ənənələrə görə özəlləşdirilsə də, digər bir qrup ölkələrdə isə ümumiyyətlə sayılmır. Ümumi insan və vətəndaş hüquqları kontekstində qadın hüquqlarının xüsusi vurğulanması təbii-fizioloji və sosial əsaslara malikdir. Təbii-fizioloji əsas bioloji varlıq kimi qadının xüsusiyyətləri, sosial əsas isə qadının cəmiyyətdə və ictimai-siyasi proseslərdə rolu və tarixən kişilərə münasibətdə daha az müdafiə edilən olmasıdır. Qadın hüquqları anlayışına daxil edilən hüquqlar: fiziki bütünlük və müstəqillik, cinsi zorakılıqdan uzaq olmaq, qanuni müqavilələrə daxil edilmək, ailədaxili hüquqda bərabər hüquqlara sahib olmaq, ədalətli və ya bərabər əmək haqqı, reproduktiv hüquqlara sahib olmaq, əmlak sahibi olmaq, təhsil almaq. Mesopotamiya E.ə 3500-cü illərdə Mesopotamiyada yaşayan şumerlər öz dövrlərinə görə parlaq bir mədəniyyət yarada bilmişdilər. Mixi yazılardan istifadə edən şumerlər yazılı hüquqa sahib ilk xalqlardan sayılırlar.
Qadın hüquqları

Bu hüquqa əsasən qız və oğaln uşaqları miras baxımından bərabər hüquqlara malik idilər. Qədim Şumerdə qadınlar əmlak ala, özəlləşdirə, sata və miras ala bilərdilər. Onların ticarətdə iştirak etmək və şahid kimi məhkəmədə ifadə vermək hüquqları da var idi . Kişi qadının icazə olmadan ailə əmlakını sata bilməzdi. Bundan başqa ailə borclarını ödəmək hər iki tərəfin öhdəliyində idi. Buna baxmayaraq, həyat yoldaşları onları ən kiçik anlaşmazlıqda boşaya və boşanmış ər həyat yoldaşının uşağı olmamasını səbəb gətirərək yenidən evlənə bilərdi. Daha sonra Mesopotamiyanın babillər tərəfindən ələ keçirilməsi ilə e.ə 1970-ci ildə ölkə Hamurappi qanunları ilə idarə edilməyə başladı. Babil qanunları olaraq tanınan bu qanunlarda qadın hüquqları məsələsi xüsusi vurğulanmışdır.
Qadın hüquqları

Qədim Babil qanunları kişilərə öz həyat yoldaşlarını bəzi şərtlərlə boşamağa icazə verirdi, lakin qarşılığında qadına müəyyən miqdarda pul ödənilməli idi. Lakin şumer qanunlarından fərqli olaraq bu qanunlar kişiyə bir yox bir neçə qadınla ailə həyatı qurmağa icazə verirdi. Şumer qanunları qadına boşanması üçün hüquqlar vermirdi və boşanmaq tələb edən qadın zina etmiş qadınlarla eyni dərəcədə cəzalandırılırdı. Buna baxmayaraq bəzi babil və assur qanunları qadınlar da kişilər kimi öz yoldaşlarından boşana bilərdi, təbii ki, kişilər də olduğu kimi qadınlar da qarşı tərəfə müəyyən qədər pul ödəməli idi. Assuriyada evlilikdən əvvəl qadınlar üzərində atanın hakimiyyəti, evlilikdən sonra həyat yoldaşının əlinə keçir və bununla boşanma və kompensasiya məsələləri ailədə kişinin ixtiyarına verilirdi. Akkad şahı Sarqonun qızı şahzadə Enxeduanna dünya tarixində ilk şair hesab edilir. Qədim Misirdə qadınlar kişilərlə eyni hüquqlara malik idi. Lakin burada sosial sinifilər üzrə bəzi fərqliliklər ortaya çıxırdı. Torpaq mirası anadan qızına ötürülürdü və qadınların öz əmlaklarını idarə etmək hüquq var idi. Qədim Misirdə qadınlar alqı-satqı ilə məşğul ola, qanuni müqavilələrdə tərəflərdən biri kimi iştirak edə bilərdilər. Qadınların məhkəmələrdə şahidlik etmək və övladlığa uşaq götürmək kimi hüquqları da var idi. Hindistanda Vedalar dövründə qadınlar həyatın bütün sahələrində kişilərlə bərabər statusu əldə etmişdilər. Patanjali və Katyayana kimi qədim hind yazarları əsərlərində qadının erkən Veda dövründə təhsil aldığı haqqında məlumat verirlər.
Qadın hüquqları

Riqvedada qadınların yetkin yaşda evləndiyi və Svayamvar ya da Qandharva nikahı adlanan nikahla öz ərlərini seçməkdə sərbəst olduqlarından bəhs olunur. Qədim Yunanistan Arxaikaya qədər Yunanistanda yaşayan qadınlar kişilərlə bərabər hüquqlara malik idi. Mənbələr göstərir ki, Qədim Delfi, Qortina, Fessaliya, Meqara və Spartada qadınlar əmlak sahibi idilər. Buna baxmayaraq Arxaikadan sonra yeni qanunvericiliklə cinsi ayrı-seçkiliyi dəstəkləyən qanunlar hazırlandı. Nəticədə Qədim Yunanistanda qadınların hüquqları azaldıldı. Qədim Afinada qadınlar heç bir hüquqi şəxsiyyətə malik deyildilər və kişi kiryosların (evin rəisi) rəhbərliyindəki oikosun (yəni ailənin) bir hissəsi hesab edilirdilər. Evlənənə qədər qadınlar atalarının və ya digər kişi qohumlarının qəyyumluğu altında idi. Evlilikdən sonra isə qadın kiryosun xanımı statusuna sahib olurdu. Qadınların məhkəmə işlərində iştirakına qadağa qoyulduğu üçün kiryoslar bunu onların yerinə icra edirdi. Afinalı qadınlar sadəcə hədiyyə, miras və cehiz vasitəsilə əmlak sahibi ola bilərdilər.
Qadın hüquqları

Buna baxmayaraq kiryosların qadının əlindəki mülkü almaq hüququ var idi. Afinalı qadınlar kiçik bir miqdar taxıldan daha az dəyərə sahib müqavilələr ilə alqı-satqı işləri apara bilərdilər. Qədim Yunanistanda qadınlar Afina demokratiyasından həm prisipdə həm də nəzəri olaraq xaric edilmişdilər. Hətta kölələr belə azad edildikdən sonra vətəndaş sayılsalar da, Afinada qadınaların belə bir hüququ yoxidi. Klassik Afinada qadınlara şair, filosof, siyasətçi və ya sənətçi kimi peşələrə yiyələnmək qadağan edilmişdi.Ellinizm dövrü filosoflarından Aristotel düşünürdü ki, qadınlar xəstəlik və pislik gətirdiyi üçün onları cəmiyyətin digər hissəsindən uzaq tutmaq lazımdır. Hətta qadınlar üçün evin içində qinekey adlı otaqlar ayrılmışdı. Onlar gündəlik işlərini burada icra edir və burada yaşayırdılar. Afinada qadınların ən əsas vəzifəsi dünyaya uşaq gətirmək idi. Spartalı qadınlar Afinalı qadınlardan fərqli olaraq siyasi və hərbi həyatdan təcrid edilsələrdə, Sparta əsgərlərinin "anası" olduqlarına görə daha böyük statusa malik idilər. Spartalı kişilər hərbi işlərlə məşğul olduğundan burada evlərin və əmlakların idarə edilməsi qadınların öhdəliyində idi. E.ə IV əsrdə baş verən uzun müddətli müharibələr zamanı Sparta qadınları buradakı mülklərin 35–40 %-nin sahibləri idilər.
Qadın hüquqları

Ellinizm dövründə ən varlı spartalıların bəziləri məhz qadınlar idi. Spartadakı qadınlar sadəcə öz əmlaklarını deyil döyüşlərdə olan digər kişi qohumlarının əmlaklarını da idarə edirdilər. Spartada qızlar da oğlanlar ilə bərabər hüquqlu təhsil alırdılar. Bütün bu azadlıqlara baxmayaraq Spartada da qadınlar Afinadakı kimi eyni siyasi rola malik idilər. Yunan filosofu Platon qəbul edirdi ki, qadınlara mədəni və siyasi hüquqların verilməsi cəmiyyət və dövlət həyatına əsaslı təsir göstərə bilər. Platonun tələbəsi Aristotel də "qadın və kölənin eyniləşdirilməsi" fikrinə qarşı çıxır və onların təbiətlərinin fərqli olduğunu bildirirdi.Stoaçılıq məktəbinin ardıcılları düşünürdü ki, cinsi bərabərsizlik təbiət qanunlarına ziddir. Onlar Kiniklərin fikrinə qoşularaq qadınların kişilərlə eyni paltarları geyinib, eyni hüquqlara sahib olmalı olduğunu müdafiə edirdilər. Stoaçılar evliliyin bioloji və ya sosial zərurətdən daha çox bərabər hüquqlular arasında əxlaqi bir razılıq olduğu qənaətində idilər. Onlar bu fikirlərini sadəcə nəzəriyyədə deyil öz həyatlarında da tətbiq edirdilər.
Qadın hüquqları

Kiniklərlə eyni fikirləri müdafiə edən Stoaçılar insan təbiəti ilə bağlı olan bu nəzəriyyələri qəbul edərək cinsi bərabərliyin ilk fəlsəfi əsaslarını yaratdılar. Nikah məsələlərində Qədim Romada da qadınlar Afinadakı kimi kişilərin mənafelərinə xidmət edən qanunlarla idarə edilirdi. Romada "peter familias" öz qızını müəyyən dəyər qarşılığında şifahi bir müqavilə ilə gələcək həyat yoldaşına satırdı. Yeni evində 1 il yaşayan qadın "manus" adlanan üsulla həyat yoldaşının ailəsinə daxil edilirdi. "Manus" üsulu 10 şahidin qarşısında Yupiter məbədinin rahibi tərəfindən Yupiterə həsr edilmiş bulğur çörəyinin tərəflər arasında bölünməsi ilə həyata keçirilirdi. Yeni ailə quran qadının əvvəlki ailəsi ilə bütün əlaqələri kəsilirdi. Buna səbəb Romadakı dini qanunlar idi. Romada hər ailənin fərqli dini və ibadətləri olduğu üçün qadın hər iki dinə eyni zamanda sitayiş edə bilməzdi. Evlənən qadının əmlakı da həyat yoldaşına keçirdi.