LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Orxon-Yenisey dili

Hoyto-Təmir abidələrində də Başbahk şəh ərin ə hərbi yürüşlə əlaqədar Kuli çorun admı oxuyuruq. Bütün bunlar belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki, abidə İkinci Türk xaqanlığmm ən görkəmli əyanlarmdan biri, İltəris xaqan, Kapağan xaqan, Bilgə xaqan və onlarm vəziri Tonyukukun (onlarm hamısmm adı abidədə çəkilir, K üi tigin və Bilgə xaqan abidələrindən bizə məlum olan tabğaçlar, doqquz oğuzlar, kitaylar, tatabılar, karluklar və başqaları ilə döyüş səhnələri burada da qısa şəkildə təkrar ediHr) irəii çəkdikləri tarduş rəhbəri Küli çorun şərəfinə qoyulmuşdur. K üli çorun səksən il yaşadığmı (3-cü sətir «uluğ Küli çor səkiz on yasap - uiu Küli çor səksən il yaşayıb...») nəzərə alsaq, bu mülahizə ilə razılaşmaq mümkündür. Lakin həmin m əsəiə ilə əlaqədar məni aşağıdakı suallar şübhələndirir. Birinci, qədim türk xaqanlığmm ənənəsinə, yazılmamış qanunlarma görə, tarduşlarm şadı (rəhbəri) eyni zamanda vəliəhd sayılırdı və xaqan vəfat etdikdə taxta o çıxırdı; deməli, tarduş şadı ya xaqanm kiçik qardaşı, ya da böyük oğlu olmah idi. İkincisi, Kapağan xaqanm hakimiyyəti illərində tarduşlarm şadı Bilgə xaqan idi - bunu Bilgə xaqanm özü deyir: Eçim xaqan oturtukda özürn tarduş bodıın üzə şad ertim (KTş 17).
Orxon-Yenisey dili

«Əmim xaqan oturduqda özüm tarduş xalqı üzərində şad idim». Bu da məlumdur ki, Bilgə xaqan 19 il tarduşlarm şadı olmuşdur (bunu da özü deyir). Əgər bclədicsə, onda həmin iliərdə Küli çor hansı vəzifəni tuturdu? Ümumiyyətlə, bu illərdə tarduşlann şadı məsələsi bir az dolaşıqdır. Tonyukuk abidəsindən məlum olur ki, Bilgə xaqanla eyni zamanda Kapağan xaqanm böyük oğlu İnəl xaqan da tarduşlarm şadı olmuşdur: Su başı İnəl kağan tarduş şad barzun (T 31).
Orxon-Yenisey dili

«Sərkərdə (qoşunbaşı) İnəl xaqan - tarduş şadı getsin». Lakin Küli çor abidəsinin bir neçə yerində Tonyukuk admm çəkilməsi Küli çorun onunla eyni vaxtda yaşadığmı və şad vəzifəsi daşıdığını bildirir. Abidədə Küli çorun səksən il yaşadığı göstərilsə də, öldüyü və dəfn edildiyi il haqqmda məlumat verilmir. A.fon Qaben 10-cu Hoyto-Təmir abidəsinin birinci sətrindəki biçin yıl ifadəsinə əsasən Küli çorun 721-ei ildə (meymun ilində) Tabğaça (Çinə) qarşı hərbi yürüşdə həlak olduğunu söyləyir(Çinə) qarşı hərbi yürüşdə həlak olduğunu söyləyir. Moyonçur abidəsi Bu abidə bəzən Bayan çor, bəzən də tapıldığı yerin adı ilə «Selenqa daşı» 42 Monqolustanın şimahnda Selenqa (Sələnə) çayı və Şine-usu çayı yaxmlığmda - Moğontu çayı, Şine-usu çayı və Örgötü dağı arasmda I909-cu ildə Q.İ.Ramstedtin başçıhq etdiyi fin ekspeldisiyası tərəfindən tapılmışdır.
Orxon-Yenisey dili

Abidə ilk dəfə 1913-eü ildə Q.İ.Ramstedt tərəfmdən təreümə və nəşr edilmişdir. Sonralar onu H.N.Orkun türk dilində (1936) və S.Y.Malov rus dilində (1959) nəşr etmişlər. Abidə Azərbayean dilində ilk dəfə 1993-cü ildə Ə.Ə.Rəeəbov tərəfindən («Orxon-Yenisey abidələri», Bakı, 1993) nəşr edilmişdir. Abidədə nə mətnin müəllifinin, nə də şərəfinə qoyulduğu şəxsin adı vardır. Lakin ilk sətirləri oxuyarkən görürük ki, həmin məchul şəxs «TeQridə bolmış il etmiş Bilgə kağan (MÇ 1) - Tannda (yaxud Tanndan) olmuş, cl yaratmış müdrik xaqan» adlandınhr.
Orxon-Yenisey dili

Qədim türk abidələrinin hamısmda xaqanm bu sistemlə müşayiət olunduğunu nəzərə alsaq, abidənin kimin şərəfinə qoyulduğunu müəyyənləşdirmək çətindir. Ancaq abidənin beşinei sətrindəki «Kat]ım Kül bilgə kağan - Atam Kül Bilgə xaqan» ifadəsinə əsaslanan tədqiqatçılar belə bir nəticəyə gəlirlər ki, şərəfinə abidə qoyulan şəxs uyğurlarm tarixində m əşhur olan Kül Bilgənin oğiudur. Çin qaynaqlarına görə, həmin şəxsin adı Moyun çordur. Abidənin 9-10-cu sətirlərində yazılan «Ozmış tigin kan balmıs. Koy yılka yondım ... Ozmış tiginig tutdım.
Orxon-Yenisey dili

Katunın anta altım - Ozmış tigin xan olmuş. Qoyun ilində (743) qoşunla yürüdüm... Ozmış tigini tutdum. Xatunumu ond aldım» cümlələri də bu abidənin Moyun çorun şərəfinə qoyulduğunu göstərir. Amma burada bir m əsəl qaranhq qalır; Çin qaynaqlarında uyğurlarla göytürklərin arasmdakı müharibənin 744-cü ildə baş verdiyi, Ozmış tiginin 744-cü ildə əsir tutulduğu göstərilir, abidə müəllifi isə bu hadisələrin 743-cü ildə baş verdiyini yazır. Bəzi tədqiqatçılarm fikrincə, abidə 744-759-cu illər arasında qoyulmuşdur.
Orxon-Yenisey dili

Burada da bir məsələyə diqqət yetirməyi lazım bilirəm. Moyun çor abidəsinin hələ ilk sətirlərində uyğurlarla göytürklər arasında gedən müharibədən, göytürklərin m əğlubiyyətindən, onların xaqam Ozmış tiginin əsir tutulmasmdan danışıhr. Bu hadisələr 744-cı ildə baş vermişdir. Deməli, Moyun çor abidəsi 744-cü ildən əvvəi qoyula bilməzdi. Abidənin dalıa sonralar qoyulduğunu 41, 43, 44-cü sətirlər də təsdiqləyir.
Orxon-Yenisey dili

Bc!ə ki, 41-ci sətirdə basmıllarm və karluklann məhv edilməsindən və qoyun ilində (755) xaqanm yaylaqda olmasından, 43-cü sətirdə toyuq ilindən (757) və nəhayət, 44-cü sətirdə Selenqa çayı sahilində soğdalılar və tabğaclar (çiniilər) tərəfmdən Baybahk şəhərinin sahnmasmdan (756-757-ci illər) danışılır, Dcməli, Moyun çor abidəsi 757-ci ildən də əvvəl qoyula bilməzdi. Buna görə də abidənin qoyulduğu tarixi xeyli daraldıb dcm ək olar ki, Moyun çor abidəsi 757-759-cu illər arasmda qoyulmuşdur. Moyun çor abidəsinin dili Koşo-Saydam abidələrinin dilindən fərqlənir, lakin fərq o qədr də böyük deyildir. S.Y.M alov Moyun çor abidəsi dilinin fe! sistemi ilə «oğuz» abidələri dilinin fel sistemi arasmda böyük fərq oldu- ğunu söyləyir.
Orxon-Yenisey dili

Bu mülahizə ilə də razılaşmaq olmaz. S.Y.Malovu heyrətləndirən m əsələlərdən biri də uyğur xaqanma qoyulmuş abidənin uyğur əlifbası ilə deyil, göytürk əlifbası ilə yazılmasıdır. Əslində burada qeyri-adi bir şey yoxdur. Əvvələn, Moyun çor bu abıdəni təkcə uyğurlar üçün qoymamışdj, o, qələbəsini, taxta oturmasını bütün Böyük çölə - bütün türk qəbilələrinə xəbər verrnək istəyirdi. Böyük çöl isə uyğur əlifbası ilə tamş deyüdi, göytürk əlifbasmı isə yaxşı mənimsəmişdi.
Orxon-Yenisey dili

İkincisi, mənim indı şərti olaraq göytürk əlifbası adlandırdığtm yazj təkcə göytrüklərin deyildi, lıəmin dövrdə bütün türk dünyası bu əlifbadan ıstifadə edirdi. Bunu həmin əlifba ilə yazılmış abidələrin təkcə indiki Monqolustan ərazisində deyil, San dənizdən Macarıstanadək, Şimal Buzlu okeanmdan Tibet yaylasmadək geniş bir ərazidə tapılması da sübut edir. Uçüncüsü, İkinci 1 ürk xaqanhğımn tnövcudluğu illərində türk qəbüə və taylalarm ;n çoxu, o cümlədən uyğurlar da kiçik fasilə- lərlə ya xaqanlığm vassalı olmuş, ya da tamamilə xaqanlığa birləşdirilmişdi. Dcməli, bu qəbüələr arasmda ümumi ədəbi dil də mövcLid imiş. Təbii ki, istər Orxon abidələri, istərsə Moyun çor abidəsi həm in dildə yazılmışdır (doğrudur, bu abidələrin dilində hər bir qəbiləyə məxsus dialckt xüsusiyyətləri, fərdi dil vahidləri toxunulmciz qalmışdır).
Orxon-Yenisey dili

Dördüncüsü, türk xaqanhgmın -14 tərkibindəki qəbilələrin danışıq dili ilə uyğur qəbilələrinin dili də, görünür, o vaxt bir-birinə çox yaxm imiş. Tədqiqatçılarm bir qisminin (E.Nəcib, Ə.R.Tenişev, A.N.Kononov və b.) haqlı olaraq yazdıqlan kimi, VIII-XVIII yüzilliklərdə əksər türk xaqanlannm yaşadıqları ərazilərdə türki adlanan ümumi ədəbi dil işlənmişdir ki, bu ədəbi dildə ümumi cəhətlərlə yanaşı, hər sahədə (Orta Asiya, Volqaboyu, Cənubi Qafqaz, Kiçik Asiya və s.) yaşayan ayn-ayn qəbilə və xalq dilllərinin xüsusiyyətləri də özünü göstərmişdir. Əvvəllər Orxon abidələrində təsbit olunmuş bu ədəbi dil müəyyən dəyişikliklərlə uyğur abidələrində, sonralar Qaraxanilər dövründə yaranmış qaynaqlarda əks olunmuş. daha sonralar isə hər sahənin özünə- məxsus adəbi dili kimi ərsəyə gəlməyə başlasa da, onlarm hər biri ümumtürk xüsusiyyətlərini də qoruyub saxlamışdır.
Orxon-Yenisey dili

Həm də Moyun çor abidəsi yazılanda, görünür, hələ göytürk əlifbası geniş işlənirmiş. Dəfn kompleksinin tərkib hissəsi olan daşlarm üzərində yazmaq üçün də bu əlifba çox münasib idi. Bu mənada bu abidənin göytürk əlifbası ilə yazılması da, dilcə Orxon abidə- lorinə yaxm olması da təbiidir. Terxin abidəsi Bu abidəni 1957-ci ildə monqol arxeoloqu T.Dorjuren Terxin çayı vadisində (Xanqay dağlarmm şimal-qərbində) çaym Terxin-Saqan-nor gölünə töküldüyü yerdən 12 km qərbdə, çaydan bir km şimalda və Tarbaqatay (şimali-qərbi Xanqay) dağmm sıldınm yamaclanndan iki km cənubda tapmışdır. Abidə, dcmək olar ki, tamamiiə torpağın altmda olmuş, təkcə təpəsi bir qədər görünmüşlür.
Orxon-Yenisey dili

Bu abidə bəzən tapüdığı yerin adı ilə Taryat abidəsi də adlanır. Abidənin öyrənilməsi ilə monqol alimləri M .Şinəxu və B.Bazilxan, rus alimi S.Q.Klyaştornı, türk alimi Tələt Təkin və qazax alimi Qubaydulla Aydarov məşğul olmuşlar. M.Şinəxu 1975-ci ildə abidəni nəşr edir, lakin abidənin oxusunda o, monqol dilinin leksika və qrammatikasma isnad etdiyi üçün onun oxusu və tərcüm əsi çox qüsurludur. Abidəni S.Q.KIyaştomı 1980-ci ildə gcniş şərh, transkripsiya və rus dilinə tərcümə ilə nəşr ctmişdir. Paleoqrafık baxımdan Terxin abidəsini göytürk əlifbası ilə yazılm ış erkən qədim uyğur dövrünə aid etmək olar.
Orxon-Yenisey dili

Tarixcə bu abidə Moqon Şinə Usu (Moyun çor) və Sərvəy abidələri ilə bir dövrə düşür. Terxin abidəsinin xronologiyası üzdədir. M ətnin əsas hissəsi Çin qaynaqlarmda, adətən, Moyan-çjo (Bayan çor) adlandırılan Eletmiş Bilgə xaqanm (747-759) admdan yazılm ışdır. Abidənin müəlüfı Eletmiş Bilgə xaqanm oğlu Bilgə K utluğ tarkan sənündür (14-cü sətir). Abidədə onun başqa adlan da vardır: Bilgə tarkan, Kutluq Bilgə yabğu (12-ci sətir).
Orxon-Yenisey dili

O, uyğurlarm gələcək xaqanıdır. Çin qaynaqlan onu İdigən M öyün (İgidən Bögü? ), Tenri kağan, Tenri Eltutmuş Alp K ülüg İni Bilgə kağan (C.Hamilton bu xaqanm daha tam adlarmı da göstərir) adlandırır. Sərvəy abidəsində o, İni Yağlakar (759- 779) da adlanır. M ətnin bir hissəsini Bilgə tarkan öz adıdan yazmışdır.
Orxon-Yenisey dili

Terxin abidəsi qəbirüstü yazı deyildir. Burada Eletm iş Bilgə xaqanm (Moyun çorun) hakimiyyətinin ilk illərində baş vermiş hadisələrdən danışıhr. Bu hadisələr xronoloji baxımdan Moqon Şine Usu (Moyun çor) abidəsindən (757-759) əvvəl gəlir. Terxin abidəsinin 753-760-cı illərdə qoyulduğu təxm in cdilir. Terxin abidəsindəki sonuncu xronoloji məlumat «ilan ili» - 753-cü ildir.
Orxon-Yenisey dili

Deməli, abidə bu ildən azacıq sonra qoyulmuşdur. Abidənin dili göytürk Orxon-Yenisey yazısı abidələrinin dilinə, üslubca xüsusən Moyun çor abidəsinin dilinə çox yaxmdır. Terxin abidosi irihəcmli abidələrdəndir - abidədə 30 sətirlik nisbətən yaxşı qorunmuş mətn vardır. Çoyra abidəsi Abidə 1928-ci ildə Monqolustan Elmlər Akademiyasmm ekspedisiyası tərəfmdən Qobu səhrasmm lap sərhədində - Sansar Ula dağlarmm cənub yamaclarmda, Ulan-Batordan 180 km cənub-şərqdə bir kurqanda tapılmışdır. 1933-cü ildə S.Y.Malov abidənin əllə çəkilmiş şəklini almış və 1936-cı ildə onu ilk dəfə transkripsiya və rus dilinə tərcümədə nəşr etmişdir.
Orxon-Yenisey dili

H.N.Orkun həmin nəşrdən istifadə edərək qədim türk mətnini rus dilindən türk dilinə çevirərək nəşr etmişdir («Bir balbal abidəsi»). Lakin sonralar m əlum olmuşdur ki, şəkil keyfıyyətsiz çəkilmişdir. 1971-ci ildə S.Q.Klyaştomı abidəni yenidən nəşr etmişdir. Adətən, göytürk Orxon-Yenisey yazısı abidələrində bir damğa olur, Çyora 46 abidəsində isə beş damğa vardır; damğalardan biri (yuxarıdan üçüncüsü) xaqan damğasıdır, dördüncü və beşinci aşidə qəbiləsinə məxsusdur. S.Q .K lyaştom m m fikrincə, abidənin müəllifı Tonyukukdur, abidə İltəris xaqana həsr edilmiş və onun sağhğmda, 688-691-ci illər arasm da qoyulmuşdur.
Orxon-Yenisey dili

Abidənin raətni Tonyukukun dilindən yazılmışdır. O, qohumlarma müraciət edib onlan İltəris xaqana sadiq olmağa çağınr. Tes abidəsi Bu abidəni 1915-ci ildə B.Y.Vladimirtsev Monqolustanm şimal-qərbində Tes çayı vadisində tapmış və nəşr etmişdir. İşarələrin qazılması Terxin və Moyun çor abidələrində olduğu kimidir. Abidədəki yazı xeyli aşmmış və bizə 22 yanmçıq salamat qalmış sətir gəlib çatmışdır.
Orxon-Yenisey dili

S.Q.Klyaştomı belə hesab edir ki, Tes abidəsi uyğur sülaləsinə mənsubdur və VIII əsrin ikinci yarısı - IX əsrin əvvəlində qoyulmuşdur. Q u r v a l j i n - u l a a b i d ə s i Abidə 1975-ci ildə S.Q.KIyaştomı tərəfm dən Qurvaljin-ula dağ massivində Tarana-kol çaymm şərq sahilində (Bulqan aymakı) Qurvanbulakdan cənubda tapıimış və nəşr edilmişdir. Xəntəy abidəsi Bu abidəni 1895-ci ildə D.A.Klements tapmışdır. Abidə Burqasm-bulak çayı vadisində qayaya yazılmışdır. 1949-cu ildə K.V.Vyatkina abidəni ikinci dəfə kəşf etmiş və I958-ci ildə çəkdiyi şəkil əsasmda nəşr etmişdir.
Orxon-Yenisey dili

Abidə I978-ci ildə S.Q.Klyaştornı tərəfm dən ycnidən nəşr edilmişdir. 12. Xanqıta-xat abidəsi. Abidə ilk dəfə 1968- ci ildə B.Rinçinin atlasında nəşr cdilmişdir. Abidə Daşançilen somonundan 27 km cənub-qərbdə Xanqıta-xat adh qayanın cənub tərəfındə həkk edilmiş yazıdan ibarətdir.
Orxon-Yenisey dili

Abidənin VII əsrin sonu VIII əsrin əvvəllərində yazıldığı güman cdilir. Abidə I978-Cİ ildə S.Q.Klyaştomı tərəfm dən nəşr cdilmişdir. Səvrəy abidəsi Abidə 1948-ci ilin yaymda İ.A.Ycfremov tərəfındən Monqokıstanda Qobu səhrasmm cə- nub qurtaracağmda Səvrəy-somonun 12 km cənub-şərqində tapılmış, Rançen tərəfmdən 1968-ci ildə fotosu nəşr edilmiş, 1969-cu ildə S.Q.Klyaştomı və V.A.Livşis tərəfındən mətn, transkripsiya və rus dilinə tərcümə şəklində nəşr edilmişdir. İhe-Ashete abidəsi Abidəni K oşo-Saydam gölü ətrafmda N.P.Levin tapmışdır. 1893-cü ildə N .M .Y adrintsev və D.M .Klements onun üzünü çıxanb V.V.Radlova vermişlər.
Orxon-Yenisey dili

Abidənin ilk nəşrini V.V.Radlov həyata keçirm işdir. Ondan sonra H.N.Orkun və S.Y.M alov da İhe-Ashete abidəsini nəşr etmişdir. Azərbaycan dilində İhe-Ashete abidəsi ilk dəfə 1993-cü ildə Ə.Ə.Rəcəbov tərəfm dən nəşr edilmişdir. İhe-Ashete abidəsinin şrifti Koşo-Saydam abidələrinin şriftinə yaxmdır. Hoytu-Təmir abidələri On kitabədir.
Orxon-Yenisey dili

Bu abidələr 1893-cü ildə D.A.Klements tərəfmdən tapılmış və üzü köçürühnüşdür. Abidəni D.A.Klementsin yazısı əsasmda ilk dəfə V.V.Radlov oxumuş və nəşr etmişdir. Sonra S.Y.M alov və H.N.Orkun da bu abidələri nəşr etmişlər. S.Y.Malov öz nəşrində Hoytu-Təmir abidələrinin həm çap şəklini, həm də V.V.Radlovun nəşrində D.A.Klements tərəfindən üzü yazıya köçürülmüş variantm surətini verir. H.N.Orkun isə V.V.Radlovun əsərində verilmiş surətləri nəşr edir.
Orxon-Yenisey dili

Hortu-Təmir abidələri Azərbaycan dilində ilk dəfə 1993-cü ildə Ə.Ə.Rəcəbov tərə- fmdən nəşr edilmişdir. H.N.Orkun Hoytu-Təmir abidələrinin tarduş türklərinə aid olduğunu və VIII yüzillikdə qoyulduğunu söyləyir. Hoytu-Təmir abidələrinin məzmunu o qədər də maraqlı deyildir. Bu abidələrin elm üçün ən böyük əhəmiyyəti bundadır ki, onlar göytürk Orxon-Yenisey əlifbasmmm kursiv variantı ilə yazılmışdır. Süci abi dəsi,Süci abidəsi Monqolustanm şimahnda Süci məntəqəsinin yanmda Ar-Ashatu dağmda Dolon Huduk ətrafmda Sücin-Davan deyiiən bir təpədə Q.İ.Ramstedt tərəfmdən 1900-cu ildə tapılmışdır.
Orxon-Yenisey dili

Abidə 1909-cu ildə Q.İ.Ramstedt tərəfindən tərcümə və nəşr edilmişdir. Q.İ.Ramstedtdən sonra Süci abidəsi 1936-cı ildə H.N.Orkun tərəfmdən türk dilində, 1951-ci ildə S.Y.Malov tərəfmdən rus dilində nəşr edilmişdir. S.Q.Klyaştomı bu abidəyə «Suci abidəsinin tariximədəni əhəm iyyəti» (1959) adh məqalə həsr etmişdir. Suci abidəsi Azərbaycan dilində ilk dəfə 1993-cü ildə Ə.Ə.Rəcəbov tərəfmdən nəşr edilmişdir. Üçüncü Orxon abidəsi Bu abidə Kül tigin və Bilgə xaqan abidələrinin yaxmhğında, Koşo-Saydam gölündən cənubda Kokşin-Orxon çaymm sağ sahilində, Karabalqasun şəhərinin xarabahqlarmm şərqində tapılmışdır.
Orxon-Yenisey dili

Üçüncü Orxon abidəsi adlandırılan həmin abidəniıı yazısı, demək olar ki, tamamilə aşmmışdır. Abidə uyğurlara aid edilir. Orxon-Yenisey əlifbası ilə yazılmış hissənin (abidədə Çin heroqliflori ilə Çin dilində yazılmış böyük bir mətn də vardır və həm in məto nisbətən yaxşı mühafızə edilmişdir) yalnız üst tərəifhdə beş sətirlik ifadə oxunur, lakin sətirlərin ilk hərfləri oxunmur. V.V.Radlov həmin hərfləri bərpa edib yazını oxumuşdur. Əsas mətndə tək-tük sözlər oxuna bilir.
Orxon-Yenisey dili

Bu sözlər isə yazmm mətni haqqmda hcç bir təsəvvür yaratmır. Üçüncü Orxon abidəsi Azərbaycan dilində ilk dəfə 1993- cü ildə Ə.Ə.Rəcəbov tərəfmdən nəşr cdilmişdir. IS.Ulan-Batorkirəmid abidəsi. 1934-cü ildə Monqolustan Rcspublikasmda işləyən D.D.Bukiniç adh bir nəfər Ulan-Batorun 50 kilomctrliyində bir rnaldardan kirəmid parçasmı ahb rus dilçisi A.N.Samoyloviçə göndərir. A.N.Samoyloviç həmin kirəmid parçası üzərində göytürk əflibası ilə yazılmış və çox hissəsi pozulmuş (daha doğrusu qırtlmış) mətni oxuyub nəşr edir.
Orxon-Yenisey dili

Bu, IJlan-Bator kirəmid abidəsi adlanır. Ulan-Bator kirəmid abidəsi A/.ərbaycan dilində ilk dəfə 1993-cü ildə Ə.Ə.Rəcəbov tərəfmdən nəşr cdilmişdir. 19. G ü r b e 1 ç i n a b i d ə s i. Monqolustan Respublikasmda işləyən Yamçarano 1929-cu ildə Munke-Oçir adh bir monqolun Hüqunu-xan dağlarmda Gürbelçin məntəqəsinin yanmda tapdığı abidənin surətini rus dilçisi A.N.Samoyloviçə göndərir. Abidə 1935-ci ildə A.N.Samoyloviç tərəfindən nəşr edilmişdir.
Orxon-Yenisey dili

Abidə üç sətir - üç cümlədən ibarətdir. Qəribə də olsa, cümlələrin üçü də eynidir: Teljıi kulı hitidim. «Tann qulu yazdım». Cümlələrin birincisi kiçik hərflərlə, sonra gələn ikisi böyük hərflərlə yazılmışdır. Gürbelçin abidəsi Azərbaycan dilində ilk dəfə 1993-cü ildə Ə.Ə.Rəcəbov tərəfindən nəşr edilmişdir.
Orxon-Yenisey dili

Yenisey abidələri Bu abidələrin böyük əksəriyyəti Yeniscy çayı hövzəsində - Ycniscy çayınm yuxarı axannda - Tuva və Xakas respublikalarında, Krasnoyar diyarmm Minusinsk rayonunda tapıldığı üçün bunlara Yenisey abidələri deyilir. Bu abidələrin sayı artıq 120-ə çatır. Göytürk Orxon-Yenisey yazısı abidəlorinin araşdırılması tarixi Yenisey abidələrinin öyrənilməsindən başlanır. Tədqiqatçılann böyük əksəriyyəti bu fıkirdədir ki, Yenisey abidələri Orxon abidələrinə nisbətən daha qədimdir. Yenisey abidələrinin heç birində onlarm qoyulması (yazılması) tarixinə kiçikcik bir işarə belə yoxdur.
Orxon-Yenisey dili

Yenisey abidələri dil baxımmdan Orxon abidələrinə nisbətən daha bəsitdir. Mən bir az qaba yazıimış Yenisey abidəlri ilə müqayisədə Orxon abidələrindəki hərflərin daha mükəmməl, daha qaydah ohnasmı Yenisey abidələrinin daha qədim olmasma şahid çəkmək istəməzdim. Çünki Orxon abidələrinin yazıhşmda dövlət siyasətinin, dövlətin maddi və mənəvi qüdrətinin əks-sədası durur. Ycnisey abidələrinin sahibləri və müəUifləri isə nə qədər varh olsalar da, hər halda imkanlan xaqana, onun yüksək rütbəh əyanlarma nisbətən az idi. Yenisey çaymm yuxan axannda m üxtəhf vaxtlarda tapılmış və Minusinsk və Kızıl şəhərlərindəki muzeylərdə saxlanan Yenisey abidələri arasmda cilalanmış mərmər üzərində yazılmış kitabə yoxdur; Yenisey abidələrinin hamısı üzərində işlənilməmiş, çöldə təsadüfən tapıhb üzərində yazı yazılmış daşlar təsiri bağışlayır. Buna görə də Yenisey abidələrinin qədimliyini sübut etmək üçün, əsasən, bu abidələrm diunin bəsilliyini sübut kimi göstərmək lazımdır.
Orxon-Yenisey dili

Göytürk yazısı abidələrinin ilk tədqiqatçılarmdan olan V.V.Radlov Yeniscy abidələrinin VII yüzilliyin sonu - VIII yüzilliyin əvvəllərində yazıldığmı göstərirdi. P.M.Melioranski Orxon abidələrindəki yazıya nisbətən Yenisey abidələrindəki yazmm qrafik baxmadan daha köhnə, bəsit olmasmı nəzərə ahb Yenisey abidələrinin Orxon abidələrindən əvvəl - VI - VIII yüzilliklərdə yazıldığını söyləyir. S.Y.Malov abidələrin qoyulma tarixini bir qədər də dərinə - V-VI yüzilliklərə apanr. Mən də əsərlərimdən birində «oIa bilsin ki, Yenisey abidələrinin tarixi hətta IV-V yüzilliklərə gedib çıxır», - deyə yazmışam. Lakin son zamanlar bəzi tədqiqatçılar Yenisey abidələrinin Orxon abidələrindən əvvəl yazılması fıkrinə qarşı çıxırlar.
Orxon-Yenisey dili

Arxeoloq L.R.Kızlasov Yeniscy abidələrindəki dalğa işarələrini tipoloji baxımdan təhlil edərək Yenisey yazısı abidələrinin əsas hissəsinin IX əsrin ikinci yarısmda və X yüzillikdə qoyulduğunu söyləyır və qeyd edir ki, bu abidələri qədim xakas əyanlan yazdırmışlar. İ.V.Kormuşin də, təxminən, eyni nəticəyə gəlir. O, göytürk paleoqrafiyasım təhlil edərək yazır ki, «istinasız olaraq Yenisey abidələrinin hamısı IX yüzilliyin birinci qərinəsindən, yaxud hətta birinci yansmdan sonra yazılmışdır».' İ.A.Batmanov Yenisey abidələrinin Orxon abidələrindən sonra yazısmasınm əleyhinə çıxır. İ.A.Batmanov haqh olaraq yazır ki, Yenisey abidələrinin heç biri arxeoloji qazmtı aparılan kurqanlarm üstündə tapılmamışdır, bütün Yenisey abidələri kurqanlarm yanında tapılmışdır və yazıh daşın altmda heç bir qəbir olmamışdır.
Orxon-Yenisey dili

Yazıh daşm altmda qəbir tapılarsa, qəbirdəki əşyalann tarixi müəyyənləşdirilərsə, onda Yenisey abidələrinin dəqiq yazılma tarixindən danışmaq olar. İ.A.Batmanov L.R.KızIasovun Yenisey abidələrini qədim xakas əyanlarma aid ctməsinin də əleyhinə çıxır və göstərir ki, yazıh daşın altmda qəbir tapılmaymca və onun əşyalarının milli mənsubiyyəti aydmlaşdırılmayınca Ycnisey abidələrinin milli mənsubiyyətindən danışmaq tezdir. Göytürk yasızı palcoqrafiyasma xüsusi əsər (doktorluq dissertasiyası) həsr ctmiş qazax alimi A.S.AmanjoIov da Yenisey abidələrinin Orxon abidələrindən sonra yazılması fıkrinin əleyhinə çıxıb yazır ki, «Ycniscy və Talas türk run yazısınm Orxon yazısından sonra təzahür etməsi haqqmdakı fıkir kifayət qədər əsaslandırılmış d e y ild ir » .2 Məş- hur türkoioq A.N.Kononov Yenisey abidələrinin XI X yüzilliklərə aid edilməsinin tərəfdarıdır. O yazır; «Biz bclə güman irik ki, Ycnisey hövzəsində tapılmış kifayət qədər çoxlu epitafıyalara əsasən türk Yenisey abidələrinin IX-X yüzilliklərdə yazıldığmı qəbul etmək lazımdır; tarixi nöqteyi-nəzordən, ən böyük ehtimal, onlar (əsas kütləsində) IX yüzilliyə aiddir», ’ Xarici keçidlər Orxon-Yenisey abidələrinin oxunuşunun 100 illiyi ilə əlaqədar Təşkilat Komitəsinin yaradılması haqqında Qədim türk yazılı abidələri Qədim türk yazılı abidələrinin yeni tədqiqi Arxivləşdirilib 2017-10-11 at the Wayback Machine Manatın üzərində çoxlarına məlum olmayan yazılar nədir? Həmçinin bax Kültigin kitabələri Türk kitabələri Orxon əlifbası
Yohann Volfqanq Göte

Yohann Volfqanq fon Göte (alm. Johann Wolfgang von Goethe; 28 avqust 1749[…], Frankfurt-Mayn, Müqəddəs Roma imperiyası – 22 mart 1832[…], Veymar, Saksen-Veymar-Eyzenax hersoqluğu[d], Almaniya ittifaqı) — alman şair-dramaturqu, mütəfəkkir və naturalisti. Əsərlərinə bunlar daxildir: dörd roman, epik və lirik poeziya, nəsr və ayə dramları, xatirələr, tərcümeyi-hal, ədəbi və estetik tənqid və botanika, anatomiya və rəng mövzusunda traktatlar. Bundan əlavə, onun çoxsaylı ədəbi və elmi fraqmentləri, 10.000-dən çox məktub və 3000-ə yaxın rəsmləri günümüzə çatmışdır. 25 yaşında ədəbi məşhur olan Göte, "Gənc Verterin İztirabları" adlı ilk romanı (1774) ilə uğur qazandı və 1775-ci ilin noyabrında Veymara yerləşdikdən sonra ona 1782-ci ildə Saxe-Veymar şahzadəsi Karl Avqust tərəfindən zadəgan adı verildi. O, "Tufan və Həmlə" ədəbi cərəyanının erkən iştirakçısı idi. Göte Veymardakı ilk on ili ərzində şahzadənin şəxsi şurasının üzvü oldu, döyüş və əsas yol komissiyalarının başında oturdu, yaxınlıqdakı İlmenaudakı gümüş mədənlərinin yenidən açılmasına nəzarət etdi və Jena Universitetində bir sıra inzibati islahatlar həyata keçirdi. O, həmçinin Veymarın botanika parkının planlaşdırılmasına və Ducal Sarayının yenidən qurulmasına da öz töhfəsini verdi. Götenin ilk böyük elmi işi olan "Bitkilərin metamorfozu" 1788-ci ildə İtaliyaya qastrol səfərindən qayıtdıqdan sonra nəşr olundu.
Yohann Volfqanq Göte

1791-ci ildə Veymar teatrının idarəedici direktoru təyin edildi və 1794-cü ildə dramaturq, tarixçi və filosof Fridrix Şiller ilə dostluğa başladı. Onun əsərləri 1805-ci ildə Şillerin ölümünə qədər premyerası idi. Bu müddətdə Göte "Vilhelm Meysterin təhsil illəri" adlı ikinci romanını, "Herman və Dorothea" adlı şeirini və 1808-ci ildə ən məşhur dram əsərinin (Faust) ilk hissəsini nəşr etdi. Onun Şiller, Yohann Gottlieb Fichte, Yohann Gottfried Herder, Alexander von Humboldt, Vilhelm fon Humboldt, Avqust və Friedrich Schlegel ilə 1790-cı illərdə etdiyi söhbətləri və müxtəlif ortaq səyləri birlikdə Veymar klassisizmi adlandırıldı. Alman filosofu Artur Şopenhauer "Vilhelm Meysterin təhsil illəri"ni bu günə qədər yazılmış ən böyük dörd romandan biri adlandırırdı, amerikalı filosof və esseist Ralf Valdo Emerson isə Göteni eyni adlı əsərinin (digərləri Platon, Emmanuel Svedenborq, Monten, Napoleon, və Şekspir) altı təmsilçisindən biri olaraq seçdi. Götenin şərhləri və müşahidələri bir neçə bioqrafik əsərin əsasını təşkil edir, xüsusən də Yohann Peter Eckermannın Göte ilə söhbətləri (1836). Tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilib. Gənclik illəri Götenin atası Yohann Kaspar Göte, ailəsi ilə birlikdə Frankfurtdakı böyük bir evdə (bu gün Götenin evi), sonra isə Müqəddəs Roma İmperatorluğunun azad şəhərində yaşayırdı.
Yohann Volfqanq Göte

O, Leypsiqdə hüquq təhsili almışdı və İmperator məsləhətçisi təyin olunsa da, şəhərin rəsmi işlərinə qarışmırdı. Yohann Kaspar 38 yaşında Frankfurtda Götenin anası Katharina Elizabet Textor (17 yaşında) ilə evləndi. Yohann Volfqanq və bacısı, 1750-ci ildə anadan olan Kornelia Friederika Kristiana istisna olmaqla, digər uşaqları erkən yaşlarında öldü. Atası və özəl müəllimləri dövrlərinə uyğun ümumi mövzularda, xüsusən müxtəlif dillərdən (latın, yunan, fransız, italyan, ingilis və ivrit) Göteyə dərslər verdilər. Göte rəqs, at sürmə və qılıncoynatma dərsləri də aldı. Yohann Kaspar qərar verdi ki, övladları onun sahib olmadığı üstünlüklərə sahib olmalıdır. Göte rəsmə sevgisi olsa da, tez bir zamanda ədəbiyyata maraq göstərdi. Fridrix Gottlieb Klopstock və Homer ilk favoritlərindən biri idi. O, teatra da böyük sevgi göstərir, hər il evində təşkil olunan kukla şoularını heyranlıqla izləyirdi.
Yohann Volfqanq Göte

Bu onun "Vilhelm Meysterin təhsil illəri" adlı ədəbi əsərində təkrarlanan bir mövzudur. Tarix və din mövzusunda əsərlər oxumaqdan da böyük məmnuniyyət duyurdu. O dövr haqqında yazır: Göte Frankfurt aktyorları ilə də tanış oldu. Əvvəlki ədəbi cəhdləri arasında, sonradan "Faust" və "Şeir və Həqiqət"də təsvir etdiyi Qretchen ilə ünsiyyətdə oldu. Varlı Qurdlar tacirinin qızı və bacısının dostu, sonradan tacir G. F. Schuler ilə evlənən olan Karitas Meixnerə (1750–1773) sevgi bəslədi. Hüquq karyerası Göte 1765-ci ildən 1768-ci ilə qədər Leypsiq Universitetində hüquq təhsili almışdır. Xristian Fürçtegott Gellertin şeir dərslərinə qatılmağı üstün tutaraq köhnə məhkəmə qaydalarını əzbərləməkdən imtina etmişdir. Göte Leypsiqdə Anna Katarina Şönkopfa aşiq olmuş və rokoko janrında onun haqqında şən kupletlər yazmışdır.
Yohann Volfqanq Göte

1770-ci ildə o, ilk şeirlər toplusu olan "Anneti" anonim olaraq buraxmışdır. Gotthold Ephraim Lessinq və Kristof Martin Vieland ilə maraqlandıqca bir çox çağdaş şairlərə olan tənqidi heyranlığı itmişdir. Bu zaman artıq Göte yaxşı əsərlər yazdı, lakin Die Mitschuldigen komediyasından başqa bu əsərlərin hamısını atdı. Auerbachs Keller restoranı və Faustun gəzintisinin əfsanəsi onu o qədər heyran etdi ki, Auerbaç Keller gizli dramaturgiyası "Faust Part One"da yeganə real yer oldu. Göte tədqiqatları irəliləmədiyi üçün 1768-ci il avqustun sonlarında Frankfurta qayıtmağa məcbur oldu. Göte Frankfurtda ağır xəstələndi. Sonrakı il yarım ərzində xəstəliyinin bir neçə dəfə təkrarlanmasına görə atası ilə münasibətləri pisləşdi. Müalicə zamanı Göte anası və bacısı tərəfindən himayə edildi.
Yohann Volfqanq Göte

1770-ci ilin aprelində Göte Strasburq Universitetində təhsilini başa vurmaq üçün Frankfurtdan ayrıldı. Göte Elzada inkişaf etdi. O, heç bir mənzərəni isti, geniş Reyn bölgəsi kimi mehribanlıqla təsvir etməmişdi. Strasburqda Göte Yohann Gottfried Herder ilə görüşdü və ikisi yaxın dost oldular və Götenin intellektual inkişafı üçün çox vacib olan Herder, Şekspir, Ossian və Volkspoesie (xalq poeziyası) anlayışlarına onda maraq oyatdı. 14 oktyabr 1772-ci ildə Göte ilk alman "Şekspir Günü" şərəfinə valideynlər evində yığıncaq keçirdi. Şekspirin əsərləri ilə ilk tanışlığı ədəbiyyatda şəxsi oyanışı kimi təsvir olunur.Göte Sessenheim kəndinə gedərkən 1770-ci ilin oktyabrında Friederike Briona aşiq oldu, lakin münasibətləri on aydan sonra, 1771-ci ilin avqustunda bitdi. Bir sıra şeirləri, "Xoşgəldin və Sağol", "Sesenheim mahnıları " və "Çəmən qızılgülü" bu zamandan yaranır. 1771 avqustun sonunda Göte Frankfurtda Lizenziat elmi dərəcəsini aldı və kiçik bir hüquqi təcrübə qurdu.
Yohann Volfqanq Göte

Akademik işində hüquqşünaslığı tədricən daha insani hala gətirmək niyyətini ifadə etsə də, təcrübəsizliyi onu ilk işlərini çox cəsarətlə davam etdirməsinə səbəb oldu, töhmət aldı və sonrakı işlərini də itirdi. Bütün bunlardan sonra vəkillik karyerasına vaxtından əvvəl bitirdi. Bu zaman Göte yaradıcılığı təriflənən Darmstadt məhkəməsi ilə tanış oldu. Bu meydandan Yohann Georg Schlosser (sonradan onun qayınatası olacaq) və Yohann Heinrich Merck gəldi. Göte yenidən ədəbi planlar həyata keçirdi, bu dəfə atası buna qarşı olmadı və hətta ona kömək etdi. Göte Alman kəndliləri müharibəsindən olan yolçunun tərcümeyi-halının bir nüsxəsini əldə etdi. Bir neçə həftədən sonra tərcümeyi-hal rəngli bir dramaya çevrildi. Götz von Berlichingen başlığı ilə əsər Götenin müasirlərinin qəlbinə keçdi.
Yohann Volfqanq Göte

Göte ədəbi (Schlosser və Merck tərəfindən nəşr olunmuş) redaktorlardan biri olmağa can ata bilməzdi. 1772-ci ilin may ayında Vetzlarda bir daha hüquq təcrübəsinə başladı. 1774-cü ildə ona dünya şöhrəti gətirəcək kitabı "Gənc Verterin İztirabları"nı yazdı. Əsərin süjetinin xarici forması Götenin Vetzlar vaxtı Çarlotte Buff (1753–1828) və nişanlısı Yohann Kristian Kestner (1741–1800) ilə yaşadığı dövrdən, həmçinin müəllifin dostunun (Karl Vilhelm Qüds (1747–1722)) intiharından götürülmüşdür. Verterin çox böyük müvəffəqiyyətinə baxmayaraq, Göteyə çox maddi qazanc gətirmədi, çünki o dövrdə müəllif hüquqları qanunu mövcud deyildi (Sonrakı illərdə Göte vaxtaşırı əsərlərinin "yeni, yenidən işlənmiş" nəşrlərinə icazə verməklə bu problemi aradan qaldırmışdır). Veymardakı ilk illəri 1775-ci ildə Göte "Gənc Verterin iztirabları"nın müəllifi olaraq öz şöhrətinin gücü ilə Karl Avqust məhkəməsinə dəvət edildi. Beləliklə, Göte Veymarda yaşamağa getdi, ömrünün qalan illərini burda keçirtdi və o, şahzadənin dostu və baş məsləhətçisi olaraq illərlə xidmət etdi.1776-cı ildə Göte, yaşlı və evli bir qadın olan Şarlotte von Stein ilə yaxın münasibət qurdu. Fon Stein ilə əlaqəsi on il davam etdi, bundan sonra Göte yoldaşına heç bir xəbərdarlıq etmədən qəfil İtaliyaya getdi.
Yohann Volfqanq Göte

O vaxt emosional olaraq narahat olsa da, nəticədə barışdılar.Göte, rəsmi vəzifələrdən başqa, şəhzadəninin dostu idi və məhkəmənin fəaliyyətində tam iştirak edirdi. O, Veymardakı ilk on ilində, bəlkə də başqa bir şəkildə əldə edilə bilməyəcəyi dərəcəni əldə etmiş və təcrübə toplamışdı. 1779-cu ildə Mədən və Əsas yol komissiyasını, əlavə olaraq da Saxe-Veymar Böyük Hersoqluğunun Döyüş Komissiyasının rəhbəri vəzifəsini öz üzərinə götürdü. 1782-ci ildə başçının xəzinədarı vəzifəsini tərk edərkən Göte iki il yarım müddətində eyni vəzifədə qalmağa razı oldu, bu vəzifə faktiki olaraq onu baş nazir və şəhzadənin əsas nümayəndəsi etdi. Göteyə 1782-ci ildə rütbə verildi (bu onun adındakı "fon" sözü ilə işarə olunur). Göte Saxe-Veymar Döyüş Komissiyasının rəhbəri olaraq Amerika İnqilabı dövründə Prussiya və İngiltərə ordularına muzdluların cəlb edilməsində iştirak etdi. Müəllif Daniel Vilson, Götenin bu fəaliyyətlərin bir hissəsi olaraq boşboğazların, cinayətkarların və siyasi müxaliflərin məcburi satılması ilə əlaqədar danışıqlar apardığını iddia edir. Götenin 1786–1888 illəri arasında İtaliya yarımadasına və Siciliyaya etdiyi səyahət estetik və fəlsəfi inkişafında böyük əhəmiyyət daşıyırdı.
Yohann Volfqanq Göte

Atası gənc yaşlarında bənzər bir səyahət etmişdi və bu Götenin səyahət etməsi üçün əsas həvəsləndirici amil olmuşdu. Ancaq ən əhəmiyyətlisi odur ki, Yohann Yoachim Vinckelmanın əsəri onda qədim Yunanıstan və Romanın klassik sənətinə ümumi bir maraq oyatdı. Beləliklə, Götenin səfəri bir həcc ziyarəti xarakterini daşıdı. O, gəzinti zamanı rəssamlar Angelika Kauffman və Yohann Heinrix Vilhelm Tischbein ilə görüşdü və dost oldu, Lady Hamilton və Alessandro Kagliostro kimi görkəmli şəxsiyyətlərlə tanış oldu. O, bu müddət ərzində Siciliyaya da getdi və yazırdı ki, "Siciliyanı görmədən İtaliyanı görmək, İtaliyanı ümumiyyətlə görməməkdir, çünki Siciliya hər şeyin ipuçudur". Göte Cənubi İtaliyada və Siciliyada olarkən ilk dəfə həqiqi yunan (Romadan fərqli olaraq) memarlığı ilə qarşılaşdı və buranın sadəliyi onu olduqca heyrətləndirdi. Vinckelmann bu iki üslubun fərqliliyini dərk etməmişdi. Götenin bu dövrdəki gündəliyinin əsasını İtalya səfəri təşkil edir.
Yohann Volfqanq Göte

Gündəlik yalnız Götenin İtalya səfərinin ilk ilini əhatə edir. Qalan illər, Venesiyada keçirdiyi əksər illərdən başqa, əsasən sənədsizdir. Yayımlanmasından (1816) sonrakı onilliklərdə "İtalya səfəri" saysız-hesabsız alman gənclərini Götenin nümunəsinə tabe olmağa ilhamlandırdı. Bu, bir qədər satirik olaraq Corc Eliot "Middlemarx" romanında təsvir edilmişdir. 1792-ci ilin sonlarında Göte Fransanın uğursuz işğalı zamanı şahzadə Karl Avqusta kömək edərək Fransaya qarşı olan döyüşdə iştirak etmişdi. Yenə Mainz mühasirəsi zamanı o, hərbi müşahidəçi kimi Karl Auvqusta kömək etmişdi. Bu hadisələrə dair yazılı hesabatı "Tamamlanmış işlər" adlı əsərində əks olunub. 1794-cü ildə Fridrix Şiller Göteyə dostluq təklifi etdi, əvvəllər 1788-ci ildə tanış olduqdan bəri yalnız bir dəfə qarşılıqlı əməkdaşlıq etmişdilər.
Yohann Volfqanq Göte

Bu əməkdaşlıq dostluğu 1805-ci ildə Şillerin ölümünə qədər davam etdi. 1806-cı ildə Göte sevgilisi Kristiana A. Vulpius, Kristiananın bacısı və onların oğlu Yulius Auvqust Valter von ilə birlikdə Veymarda yaşayırdı. 13 oktyabrda Napoleonun ordusu qəsəbəyə hücum etdi. Fransız əsgərləri Götenin evini işğal etdilər: Bundan sonrakı günlərdə 19 oktyabr 1806-cı ildə Göte Veymarda Kristiana ilə evlənərək 18 illik münasibətlərini qanuniləşdirdi. Artıq bu vaxta qədər bir neçə övladı var idi. Oğulları Yulius Avqust Valter von Göte (1789–1830), onun həyat yoldaşı Ottili von Pogvisç (1796–1872) yaşlı Göteyə ölümünə qədər (1832) qayğı göstərmişdi. Avqust və Ottilinin üç övladı var idi: Valther Freiherr von Göte (1818–1885), Volfqanq Freiherr von Göte (1820–1883) və Alma von Göte (1827–1844). Kristiana von Göte 1816-cı ildə öldü.
Yohann Volfqanq Göte

Yohann "Qucağında uşağı olan bir anadan daha görkəmli bir şey yoxdur və bir neçə övlad arasında anadan daha görkəmli bir şey yoxdur" deyirdi. Sonrakı həyatı 1793-cü ildən sonra Göte səylərini ilk növbədə ədəbiyyata həsr etdi. 1820-ci ilə qədər Göte Kaspar Maria von Sternberq ilə mehriban idi. 1823-cü ildə ölümcül ürək xəstəliyindən qurtulan Göte evlənmək istədiyi Ulrike von Levetzova aşiq oldu, ancaq anasının etirazı səbəbindən heç təklif də etmədi. 5 sentyabr 1823-cü ildə Karlovı Varıdakı son görüşü onu ən yaxşı əsərlərindən biri olan məşhur "Marienbad ağısı"nı yazmağa ilhamlandırdı. Bu müddət ərzində o, polyak pianoçusu Mariya Şimanovskaya ilə dərin emosional əlaqə qurdu. 1821-ci ildə Götenin dostu Karl Fridrix Zelter onu 12 yaşlı Feliks Mendelssohn ilə tanış etdi. Artıq yetmişli yaşlarında olan Göte bu uşaqdan çox təsirləndi. Göte və Zelter arasındakı aşağıdakı söhbətdən Motsartla ən erkən təsdiqlənmiş müqayisəni aparmağa səbəb oldu: Göte 1832-ci ildə Veymarda açıq ürək çatışmazlığından öldü.
Yohann Volfqanq Göte

Həkimi Karl Vogelin dediyinə görə son sözləri, Mehr Liçt idi! (Daha çox işıq! ), Lakin bu mübahisəlidir, çünki Vogel onun öldüyü anda otaqda deyildi. O, Veymarın tarixi qəbiristanlığında Ducal Vaultda dəfn edilmişdir. Eckermann məşhur əsərini, "Göte ilə Söhbətlər"i bu keçidlə bağlayır: Riçard Vaqnerin "Lohengrin" operası ilk dəfə 1850-ci ildə Veymarda təqdim edildi. Dirijor 28 avqust 1749-cu ildə anadan olmuş Götenin şərəfinə 28 Avqust tarixini seçən Ferens List idi. Yaradıcılığı Götenin Veymara getməmişdən əvvəlki əsərlərinin ən əhəmiyyətlisi Götz von Berlichingen (1773) və romantizmin ilk dövrünü qeyd edən "fırtına və coşğu" dövründə ona bir yazıçı kimi böyük şöhrət qazandıran "Gənc Verterin iztirabları" idi. Həqiqətən də, Gənc Verterin İztirabları romantik hərəkata təkan verən "qığılcım" hesab olunur və hətta dünyanın ilk "bestseller"i adlandırıla bilər. Şiller ilə görüşmədən əvvəl Veymardakı illər ərzində "Vilhelm Meisterin təlimatçılığı"na başlamış, "İfigenie auf Tauris" (Taurisdə İfigeniya), "Egmont", "Torquato Tasso" və "Reineke Fuchs" dramlarını yazmışdır. Şiller ilə dostluq dövrü "Vilhelm Meisterin Courneyman illəri", "Hermann və Doroteya", "Roma Elegies" və "Təbii qız" dram konsepsiyasına aiddir.
Yohann Volfqanq Göte

Şillerin ölümündən (1805) sonra həyatının sonuna qədər olan dövr "Faust birinci hissə", "Seçilmiş yaxınlıq", "Qərb-Şərq divanı" (Hafiz Şirazinin əsərindən təsirlənərək fars üslubunda yazdığı şeirlər toplusu), onun avtobioqrafik "Aus meinem Leben" adlı əsərində əks olunur. Onun yazıları ədəbi və bədii dairələrdə nüfuz sahibi idi. İngilis dilindən alman dilinə tərcümə edildikdən sonra Avropada tanınan Sanskrit ədəbiyyatının ilk əsərlərindən biri olan Kalidasanın "Abhijñānaśākuntalam" əsərindən təsirlənmişdir. Seçilmiş əsərləri 1774-cü ildə nəşr olunan "Le Leiden des jungen Werthers" və ya "Gənc Verterin iztirabları" adlı qısa epistolyar romanı intiharla başa çatan bədbəxt romantik ehtirası təsvir edir. Göte "özünü qorumaq üçün qəhrəmanını vurduğunu" etiraf etdi. Roman onlarla dildə çap edilib və təsiri danılmazdır, onun mərkəzi qəhrəmanı, gənc Lotte üçün əvəzsiz sevgisi ilə ümidsizliyə və məhvə aparan obsesif bir fiqur kimi geniş yayılmış ədəbi arxetipə çevrildi. Verterin baş qəhrəmanın intiharı və cənazəsi ilə "heç bir ruhaninin iştirak etmədiyi" bir cənazə ilə sona çatması kitabın (anonim) nəşrində dərin mübahisəli hala gəldi, çünki bu intiharı tərifləmək kimi görünürdü. İntihar xristian doktrinası tərəfindən günah sayılır, intihar edən xristianların cəsədlərinin dəfn edilməsini rədd etdilər, onlara müxtəlif yollarla rəftar edilir və rüsvay edilirdilər. Təngnəfəslikdə mərhumun əmlakı kilsə tərəfindən tez-tez müsadirə olunurdu.
Yohann Volfqanq Göte

Bununla birlikdə, Göte, tərcümeyi-halında Verterdən istifadə etməsini izah etdi. O, dedi ki "o, reallığı poeziyaya çevirib, amma yoldaşları şeirin reallığa çevrilməsini və şeirin təqlid edilməsini düşünürdülər." O, şeirin belə oxumağının əleyhinə idi. Epistolyar romanlar bu müddət ərzində çox yayılmışdı, məktub yazmaq əsas ünsiyyət növü olmuşdu. Gyote kitabını bu kimi digər romanlardan fərqləndirirdi ki, bu, mümkünsüz bir sevinc üçün mükəmməl bir həsrətin ifadəsi, hakimiyyətə qarşı təkəbbürlü üsyan hissi və prinsipial əhəmiyyəti, ümumi subyektivliyi idi. Romantik cərəyanı özündə cəmləşdirən keyfiyyətlər. Növbəti əsəri, epik gizli dramı Faust, mərhələlərlə tamamlandı. Birinci hissə 1808-ci ildə nəşr olundu və sensasiya yaratdı. Göte öldüyü ildə Faustun İkinci hissəsini bitirdi və əsər ölümündən sonra nəşr olundu.
Yohann Volfqanq Göte

Götenin 1773–1774-cü illərə aid olan və indi Urfaust olaraq bilinən Faust pyesinin orijinal əsəri də ölümündən sonra nəşr olundu. Louis Spohr tərəfindən Faustun ilk operativ versiyası 1814-cü ildə ortaya çıxdı. Əsər sonradan Schumann, Berlioz, Gounod, Boito, Busoni və Schnittke'nin opera və oratoriyalarını, Liszt, Vaqner və Mahlerin simfonik əsərlərini ilhamlandırdı. Faust 19-cu əsrdə bir çox şəxslərin ur-mifinə çevrildi. Sonradan fiziki dünya üzərində güc uğrunda şeytana satılması artan ədəbi əhəmiyyət kəsb etdi və şübhəli insan xərcləri ilə yanaşı texnologiyanın və sənayeləşmənin qələbəsi nöqtəsinə çevrildi. 1919-cu ildə Faustun dünya premyerasının tamamı Goetheanum'da səhnəyə qoyuldu. Götenin poetik işi Alman poeziyasında Innerlichkeit ("introversiya") adlandırılan və məsələn, Heine ilə təmsil olunan hərəkat üçün bir model olaraq xidmət etdi. Götenin sözləri Motsart, Bethoven, Schubert, Berlioz və Volfun bir sıra əsərlərini yazmağa ilham oldu.
Yohann Volfqanq Göte

O, həmçinin geniş sitat gətirir. "Tənqidə qarşı insan nə etiraz edə bilər, nə də özünü müdafiə edə bilər; buna baxmayaraq hərəkət etməlidir və sonra tədricən ona cavab verəcəkdir", "bölün və idarə edin, səs şüarı; birləşin və başçılıq edin, daha yaxşısı", və "edə bildiyinizdən zövq alın və gərək olduğunda dözün" kimi epiqramlar hələ də istifadədədir və ya tez-tez ifadə olunur. Faustun " Bu pudelin əsasını təşkil edirdi ", " Bu hikmətin son nəticəsidir " və ya " Bütün nəzəriyyə boz rəngdədir " kimi sətirləri gündəlik alman istifadəsinə girdi. Bəzi tanınmış sitatlar Götenin adına səhvən verilir. Bunlara Hippokratın "Sənət uzun, həyat qısadır" sözləri Götenin "Faust" və "Vilhelm Meysterin təhsil illəri"də əks olunur. Yaradıcılıq və böhran Göte özünü əks etdirmək, siyasi və elmi iş və yazı ilə emosional qarışıqlıqları, münasibətlərarası münaqişələri və əhval dəyişikliyini dəf etdi. Əlverişsiz həyat hadisələri ilə barışmağa səy göstərməsi, qardaşı Hermann Cakobun ölümü ilə başladı, Yohann Volfqanq on yaşında idi və yeniyetməlik dövrü yaşanan emosional böhranlarla davam etdi. "Beləliklə, bütün həyatımı ayıra bilmədiyim bu vərdişdən — obraz, şeirə çevrilmək vərdişi, istər xoşbəxt, istər narahat, istərsə də başqa şəkildə məni işğal etdi və bununla əlaqədar həm xarici şeylər haqqında təsəvvürlərimi düzəltmək, həm də daxili istəklərimi təmin etmək üçün müəyyən bir nəticəyə gəldim.
Yohann Volfqanq Göte

Heç kimə məndən daha çox ehtiyac duymurdum, çünki öz təbiətimdə daim bir hadisədən digərinə keçirdim". Elmi işləri Bir şair olaraq gördüyüm işlərə gəlincə, bununla fəxr etmirəm, lakin əsrimdə çətin rəng elmində həqiqəti bilən yeganə insanam — demişəm, bir az da qürurlu deyiləm və burada bir çoxlarına üstünlük verdiyim bir şüur var. (Yohann Eckermann Göte ilə söhbət) Ədəbi əsəri daha çox maraq doğursa da, Göte də təbiətşünaslıq araşdırmalarına can atırdı. Morfologiya və rəng nəzəriyyəsinə dair bir neçə əsər yazmışdır. Göte bütün Avropada ən böyük özəl mineral kolleksiyasına sahib idi. Ölümünə qədər geologiyada hərtərəfli bir fikir əldə etmək üçün 17,800 qaya nümunəsi toplamışdı. Onun transformasiya fikirləri canlıların davamlı metamorfozu haqqında idi və müasir "transformizm" və ya növlərin transmutasiyası ilə əlaqəli olmasa da, onun morfologiyaya və sonradan homologiya adlandırılmasına 19-cu əsr təbiətşünasları təsir göstərdi. Homologiya, ya da Etienne Geoffroy Saint-Hilaire, onu "analoqu" adlandırdığı kimi, Çarlz Darvin tərəfindən ümumi mənşəyə və dəyişkənlik qanunlarına güclü bir dəlil olaraq istifadə edilmişdir. Götenin araşdırmaları (xüsusən Samuel Tomas von Soemmerring tərəfindən ona verilən bir filin kəlləsi ilə), Broussonet (1779) və Vicq d'Azyr (1780) tərəfindən 1784-cü ildə "Göte sümüyü" olaraq bilinən insan sümüyünü müstəqil olaraq kəşf etməsinə səbəb oldu.
Yohann Volfqanq Göte

Zamanında bu sümüyün insanlarda mövcud olmadığını düşünən yeganə insan olmasa da, antik anatomistlərin bu sümük haqqında bildiklərinə inanan Göte, bütün məməlilərdə varlığını sübut edən ilk insan idi. Göteni bu kəşfə aparan və sonradan "Goethe Elephant" adlandırılan fil kəlləsi hələ də mövcuddur və Almaniyanın Kassel şəhərindəki Ottoneumda nümayiş etdirilir. İtalya səyahətləri zamanı Göte bitkinin arxetipal formasının yarpaqda tapılacağı bitki metamorfozu nəzəriyyəsini hazırladı — yazır ki, "yuxarıdan aşağıya doğru bir bitki bütün yarpaqlardan ibarətdir ki, gələcək qönçələr ilə ayrılmaz şəkildə birləşdi. birini digəri olmadan təsəvvür etmək olmaz " . 1790-cı ildə "Bitkilərin Metamorfozu" nu nəşr etdi. Təkamül düşüncəsi tarixindəki çox sayda sələflərdən biri kimi, Göte "Mənim botanika tədqiqatlarımın hekayəsində" yazmışdır (1831): "Uzun illər boyu izlədiyim dəyişən bitki formalarının görüntüsü getdikcə daha çox içimdə bir anlayışı oyandırır: Bizi əhatə edən bitki formaları müəyyən bir anda yaradılmamış və sonra verilmiş formaya salınmışdır. Bir çox fərqli yerlərdə müxtəlif şərtlərə uyğunlaşmağa və inkişaf etməyə imkan verən səadətli bir hərəkətlilik və plastiklik". Göte, Torricelli tərəfindən qurulmuş bir prinsipdən istifadə edərək Göte barometrini də populyarlaşdırdı. Hegelə görə, "Göte özünü meteorologiya ilə yaxşı məşğul etdi, barometr oxunuşları onu xüsusilə maraqlandırdı.
Yohann Volfqanq Göte

Bu dedikləri vacibdir: əsas odur ki, 1822-ci il dekabr ayının bütün ayı ərzində barometrik oxunuşların müqayisəli cədvəlini verir. Veimar, Jena, London, Boston, Vyana, Töpel-də. Barometrik səviyyənin təkcə hər zonada eyni nisbətdə olmadığını, eyni dərəcədə fərqli dəyişikliyə sahib olduğunu, dənizin üstündəki müxtəlif yüksəkliklərdə olduğunu iddia edir ". 1810-cu ildə Göte ən vacib əsəri hesab etdiyi rənglər nəzəriyyəsini nəşr etdi. Bununla, o, bir rəngli mühitin vasitəçiliyi ilə işığın və qaranlığın dinamik birləşməsindən yaranan rəngi məzmunca xarakterizə etdi. 1816-cı ildə Schopenhauer, Gyotenin kitabında verilən müşahidələrə əsaslanaraq On Vision və Koloursda öz nəzəriyyəsini inkişaf etdirməyə başladı. 1840-cı ildə Çarles Eastlake tərəfindən İngilis dilinə tərcümə edildikdən sonra onun nəzəriyyəsi sənət dünyası tərəfindən, xüsusilə də J. M. W. Turner tərəfindən geniş qəbul edildi. Götenin işi filosof Lüdviq Wittgenşteyni də rənglə bağlı qeydlərini yazmağa ruhlandırdı.
Yohann Volfqanq Göte

Göte, Nyutonun rənglə analitik rəftarına qarşı çox ciddiləşdi, bunun əvəzinə müxtəlif rəngli hadisələrin hərtərəfli rasional təsvirini tərtib etməklə məşğul oldu. Gyotenin müşahidələrinin düzgünlüyü bir çox tənqidi qəbul etməsə də, onun estetik yanaşması müasir elmdə geniş istifadə olunan analitik və riyazi analiz tələblərinə cavab vermədi. Ancaq Göte, rəngin fizioloji təsirini sistematik şəkildə araşdıran ilk idi və əks rənglərin təsiri üzərində apardığı müşahidələr onu rəng çarxının simmetrik bir tənzimləməsinə gətirib çıxardı (Gyote, Rənglər nəzəriyyəsi, 1810). Bu, Evval Hering'in rəqib rəng nəzəriyyəsini (1872) qabaqladı. Göte inşadakı metodunu eksperiment mövzu və obyekt arasında vasitəçi kimi göstərmişdir (1772). Gyotenin əsərlərinin Kurschner nəşrində, elmi redaktor Rudolf Steiner Gyotenin elmə yanaşmasını fenomenoloji olaraq təqdim edir . Steiner, Götenin Dünya Konsepsiyasında və Götenin Dünyada Görünüşündə Gəlməyən Bilik nəzəriyyəsi kitablarında intuisiyanı Götenin bioloji arxetipini — Tipini ələ keçirən bir vasitə olaraq xarakterizə edən kitablarda izah etdi. Özü də geoloq və mədən mühəndisi olan Novalis, Götenin dövrünün ilk fiziki olduğunu və Fizika tarixində "dövr" yaratdığını, Götenin işığın, bitkilərin və həşəratların metamorfozunun araşdırmalarının göstəricisi olduğunu söylədi, və mükəmməl tədris mühazirəsinin sənətkarın iş sahəsinə aid olduğunu sübut edir və Götenin üstün olardı, ancaq köhnə insanları üstün tuta biləcəyi şəkildə, daxili məzmunda və gücdə, müxtəliflik və dərinlikdə — bir sənətkar olaraq yox, ya da çox az, çünki düzgünlüyü və intensivliyi, göründüyündən daha artıq nümunəvidir.
Yohann Volfqanq Göte

Heinrich Heine kimi, Nitsşe də yazılarında tez-tez Göte və Spinozaları bir cüt olaraq qeyd edir. Ölümündən bir il əvvəl, Sulpiz Boissereyə yazdığı bir məktubda, Göte, bütün ömrü boyu Qara dəniz bölgəsinin qədim yəhudi-bütpərəst təriqətlərindən olan Hipististlərdən biri kimi seçilmək istəyi olduğunu yazdı. Götenin qeyri-ənənəvi dini inancı, onun "böyük millətçi" adlandırılmasına səbəb oldu və dövrünün hakimləri arasında etinasızlıq oyatdı . Avqust Vilhelm Schlegel, Göteni "İslamı qəbul etmiş bir bütpərəst" hesab edirdi. Siyasi baxımdan Göte özünü "orta liberal" olaraq xarakterizə edərək Etienne Dumont-un liberalizminə rəğbətini ifadə etdi. Fransız İnqilabı dövründə o, tələbələrin və professorların həvəslərini enerjilərinin təhrifi hesab edir və kütlələrin idarəetmə qabiliyyətinə şübhə ilə yanaşırdı. Göte Amerika İnqilabına rəğbət bəsləyirdi və daha sonra "Amerika, qitəmizdən, köhnədən daha yaxşısan" deyə bir şeir yazdı. O, 1812-ci ildəki anti-Napoleon əhval-ruhiyyəsinə qoşulmadı və ifadə olunmağa başlayan sərt millətçiliyə etinasızlıq göstərdi.