LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Təbiət elmləri

Elm fundamental bilikləri əldə edir. Ona söykənən mühəndislik elmi isə, artıq məlum qanunlara əsasən istehsalat yaradır və onun davamlılığına ciddi diqqət edir. Müasir təbiətşünaslığın ən səciyyəvi cəhətlərindən biri də elmlərin qarşılıqlı təsirinin olmasıdır. Buna görə də müasir dövrdə təbiət elmləridakı sintetik ənənə daha çox əhəmiyyət kəsb edir. Müxtəlif elmlərin əldə etdiyi nailiyyətlərdən biri də obyektin öyrənilməsində inteqrasiyaya daha çox fikir verilməsidir. Sintetik ənənə müxtəlif elmlərin qovuşduğu yerlərə aid biliklərin müəyyən edilməsində özünü xüsusilə büruzə verir. Son illərdəki elmi ixtira və kəşflərin əksəriyyətini sintetik elmlərə aiddir. Biliklərin sintezi sayəsində müasir təbiət elmlərida maddənin təkamülü və onun bir-birinə keçən müxtəlif növ quruluş əlaqələri haqqında bitkin və püxtləşmiş nəzəriyyələr yaranır.
Təbiət elmləri

Minerallarla canlılar arasındakı əlaqələr açılır. Canlı və cansız aləm arasındakı sərhədin şərti olduğu daha çox nəzərə çarpır. Təbiət elmlərinin öyrənilməsi daha dərin elmi biliklər və maliyyə tələb edir, lakin birbaşa texnoloji inkişaf ilə bağlı olan isə mühəndislik elmləridir. ABŞ, Almaniya, Yaponiya, Böyük Britaniya və Fransa kimi güclü dövlətlər fundamental biliklər əldə etmək üçün təbiət elmləri ilə məşğul olurlar. Kiçik dövlətlər daha çox tez bir zamanda sənayedə istifadə oluna biləcək mühəndislik elmlərinə üstünlük verilir. Kimya, fizika, biologiya, riyaziyyat elmləri təbiət elmi kimi tarix boyu öyrənilərək inkişaf edib. Onunla müqayisədə kimya mühəndisliyi, biotexnologiya, elektrik-elektronika mühəndisliyi elmləri hələ inkişafın astanasında sayılır. Həmçinin bax İctimai elmlər Humanitar elmlər İnformasiya texnologiyaları Xarici mənbələr Təbiət elmləri – Cambridge Üniversitesi Təbiət elmləri tarixi və texnologiyası Təbiət elmləri haqqında kitablar Təbiət elminin patriarxı Arxivləşdirilib 2014-01-30 at the Wayback Machine Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project) Arxivləşdirilib 2007-09-26 at the Wayback Machine
Liviya

Liviya (ərəb. ليبيا) — Şimali Afrikanın Məğrib hissəsində yerləşən dövlət. Şimalda Aralıq dənizi, şərqdə Misir, cənub-şərdə Sudan, cənubda Çad və Niger, qərbdə Əlcəzair və Tunis ilə həmsərhəddir. Liviya vətəndaş müharibəsinə görə Liviyada "de-yure" Müəmmər Qəddafi və onun rəhbərlik etdiyi Böyük Liviya Ərəb Sosialist Xalq Cəmahiriyyəsi var. Eyni zamanda bütün ölkə ərazisinə "de-fakto" hakimiyyət olan Mustafa Abdul Cəlilin rəhbərlik etdiyi Liviya Milli Keçid Şurası nəzarət edir. Onlar ölkəni Liviya Dövləti adlandırırlar.
Liviya

. BMT-də Liviya hələ də Qəddafinin dövründəki kimi adlanır; ancaq oradakı sayt keçid hökumətinin nəzarətindədir.Ərazisinə görə Liviya Afrikanın dördüncü, dünyanın 17-ci ölkəsidir. .6.4 milyon əhalinin 1.7 milyonu paytaxt Tərabülüs əl-Qərbdə yaşayır. Ölkə üç tarixi ərazidənTripolitaniya, Fəzzan və Kirenaikidən ibarətdir. 2009-cu il statistikasına görə Liviya həyat səviyyəsinə görə Afrikada dördüncüdür . Liviya neft ehtiyatına görə dünyada 10-cu, istehsalına görə 17-cidir.
Liviya

Liviyanın əhalisi – 6,46 milyon nəfərdir (o cümlədən 167 min xaricdən gələn işçilər) (2009). Camaatı daha çox çöl bölgələrində yaşayırlar. Əhalisi və demoqrafik vəziyyət 1973-cü ildəki 2,2 milyon olan əhali sürətli artım nəticəsində 1998-ci ildə 5,7 milyon nəfərə qədər artdı. 1970-ci illərdə illik əhali artımının templəri 4%-i ötürdü. 2010-cu ilin məlumatına görə ölkədə 6 milyon 461 min nəfər yaşayırdı. Liviyalılatın orta ömrün uzunluğu 77,47 il (qadınlar – 79,88 il, kişilər – 75,18 il) təşkil edir.
Liviya

Uşaq ölüm faizi burada normal göstərici sayılır. 1000 doğuluşda 20,87 ölüm. Liviyalıların orta yaşı 24 il. Əhalinin böyük əksəriyyəti dar sahilboyu zonada və oazislərdə cəmlənmişdir. İnsanlar tez-tez kənd yerindən şəhərlərə köçürlər, 2008-ci ildən demək olar ki, 78% əhali şəhərdə yaşayır. Liviya iki böyük şəhərə malikdir – Tərabülüs əl-Qərb (1990-da 1,5 milyon sakin) və Benqazi (800 min sakin).
Liviya

Ölkədə bir sıra kiçik şəhərlərdə mövcuddur: Onların sayına Misurata (360 min insan), Ez-Zaviya (280 min), Sebxa (150 min), Tobruk (75,3 min), El-Beyda (67,1 min) və Adjdabiya (65,3 min) aid etmək olar. Bundan əlavə neft terminallarının yanında yeni şəhərlər yaranmışdır: Es-Sider, Ras-el-Anuf, Marsa-el-Bureyka, Ez-Zuvaytina və Marsa-el-Xariqa. Sünni — 93 % Xristianlar — 3 % digərlər — <1 % 2006-cı ildə Liviyada 15 yaşda və daha yaşlı adamlar arasında 95,4 % oxumağa və yazmağa bilirdilər: Kişilərdən 96,9 % Qadınlardan 94 % Sahəsi 1.759.540 km²-ə çatmaqdadır. Sahəsinə görə Afrikanın dördüncü böyük ölkəsidir. Bu geniş torpaqların az qala 95%-i səhra və ya quraq ərazidir . Şimalda Aralıq dənizi və cənubda Ekvator Afrikası arasında bir qum dənizinə bənzəyən Böyük Səhra çölünün , təxminən 1300 km uzunluğundakı böyük bir hissəsi, Liviya torpaqlarının payına düşür.
Liviya

Liviyanın, Tunis və Misir arasında olan Aralıq dənizi sahillərinin uzunluğu, təxminən 1912 km-dir. Sahildən etibarən getdikcə yüksələn Liviya torpaqları, ümumiyyətlə yüksək yayla görünüşündə olub, başlıca üç böyük bölgəyə ayrılar; Bunlar Fizan, Trablus və Sirenaik bölgələridir. Aralıq dənizinə bir qövs şəklində girmiş olan Sirenaik bölgəsi, düz girintisiz çıxıntısız olan sahillərdən etibarən yüksəlməyə başlar. Sahilə paralel uzanan Yaşıl Dağı (Cebel-ül-Ahdar) buradakı mövcud yaylanın ən yüksək yeri olub, təxminən 880 m yüksəkliyindədir. Şimal-şərqdəki bu yüksək yayla, güneyde Liviya Səhrasına doğru alçalmağa başlayır. Sidra Körfəzinin qərbində yer alan və ortalama 650 m yüksəkliyində olan Trablus bölgəsi, irili xırdalı vahələrə sahib olub, məhsuldar torpaqlarla örtülüdür.
Liviya

Bu bölgənin ən yüksək yeri olan Nefusa Dağı, bölgəni şimal küləklərindən müdafiə edir. Liviya torpaqlarının böyük bir hissəsini meydana gətirən və Şimal Afrikanı az qala örtmüş olan Böyük Səhra çölü kimsəsizdir. Səhra çölündə iqlim də çox fərqlilik göstərir. Bəzi yerlərinə on il boyunca heç yağışlar yağmır. Liviya vətəndaş müharibəsi Liviyanın şimal-qərb hissəsində dövlətin paytaxtı yerləşir Tərabülüs əl-Qərb şəhəri körfəzin Aralıq dənizi sahilboyu sahəsini tutur. Tripoli az qala özündə Romanın, Misirin, Yunanıstanın, Bizansın, Karfagenin və Finikiyanın mədəniyyətlərinin təsirini sınaqdan keçirmiş dünyanın ən qədim şəhəridir Şəhərin əsası finikiyalılara aid edilir – I yüzillikdə Yunanlar bu əraziyə indiki Tripoli adını veriblər.
Liviya

Tripolinin bütün Aralıq Dənizinin böyük mədəni və iqtisadi mərkəzi sayılır. Bizanslar burada V- əsrdə hökmranlıq ediblər. — VI yüzillikdə isə burada Ərəb Xilafəti hakimiyyətdə olmuşdur. Tripoli Orta əsrlərlədə isə İspaniyaya aid idi, lakin Osmanlı İmperiyası şəhəri 16-cı əsrdə geri aldı . Tripoli türklərdə iyirminci əsrə qədər qaldı. İtaliya, Osmanlı ilə müharibənin lap əvvəlində, (1911-1912-ci il.)
Liviya

şəhəri İtalyan qoşunları işğal etdi. İngilislərin qoşunları isə 1943-cü ildə şəhərə girdi, 8 il sonra Liviya paytaxtı Tripoli ilə birlikdə müstəqil dövlət oldu. Paytaxtın cənubu ictimai və işgüzar binalardan ibarət olan Yeni şəhərdir Tripoliyə məşhurluğu burada yerləşən bazarlar gətirdi , hansılar ki, neçə əsrdən heç vaxt dəyişmirlər . Tacirlər qonaqlara ənənəvi geyimləri ədviyyatları və Şərqin şirniyyatlarını almağı təklif edirlər, bahalı parçalar, misdən və tuncdan məmulatlar, ərəb ətiri bazarlarda üstünlük təşkil edir . Burdaca qızıl sıraları var, ən ucuz və ən gözəl zərgər məmulatlarıda tripoli bazarlarındadır. Flora və Fauna
Şüalanma

Şüalanma – enerjinin şüalar (görünən və görünməyən) vasitəsilə köçürülməsi prosesi. Şüalanma tam vakuumda da baş verir. Güclü və yaxud zəif qızdırılmış bütün cisimlər (insan bədəni, soba, lampa) enerji şüalandırır. Şüalanma cisimlərdən yayılaraq başqa cisimlərin üzərinə düşür. Bu halda şüalanma enerjisinin bir hissəsi əks olunur, bir hissəsi cisimlər tərəfindən udularaq onların daxili enerjisinə çevrilir. Bunun nəticəsində cisimlər qızır.
Şüalanma

"Radiaktiv" maddələrin alfa, betta və qamma kimi şüaların yayılmasını və ya Kosmosda yayılan hər hansı bir elektromaqnetik şüanı meydana gətirən ünsürlərin hamısına Radiasiya deyilir. Bir maddənin atom nüvəsindəki neytronların sayı, proton sayına görə olduqca çoxdursa, bu cür maddələr qərarsız bir quruluş göstərməkdə və nüvəsindəki neytronlar alfa, betta və qamma kimi müxtəlif şüalar yaymaq sürətiylə parçalanmaqdadırlar. Ətrafına bu şəkildə şüa saçaraq parçalanan maddələrə Radioaktiv maddə ("işıqlanmış maddə") deyilir. Şüalanma sözünün mənası bir nöqtədən çıxma, yayılma, səpilmə (şüa-bir nöqtədən başlayan düz xətt) deməkdir. Şüalanmaya aşağıdakılar aiddir: radio dalğaları, mikrodalğalar, infraqırmızı dalğalar, işıq, ultrabənövşəyi dalğalar , rentgen və qamma şüaları kimi elektromaqnit şüalanması (γ) hissəcik radiasiya kimi alfa radiasiya (α), beta şüalanma (β) və neytron şüalanma (qeyri-sıfır qalan enerji hissəciklər) ultrasəs, səs və seysmik dalğalar kimi akustik radiasiya (fiziki ötürmə mühitindən asılıdır) qravitasiya radiasiyası, qravitasiya dalğaları formasını alan radiasiya İonlaşdırıcı şüalanma Kifayət qədər yüksək enerji ilə şüalanma atomları ionlaşdıra bilər; yəni ionlar meydana gətirərək elektronları atomlardan qopara bilər. İonlaşma, atomu xalis müsbət yüklə tərk edən bir atomun bir elektron qabığından soyulduqda (və ya "döyüldükdə") meydana gəlir.
Şüalanma

Canlı hüceyrələr və daha da önəmlisi, həmin hüceyrələrdəki DNT bu ionlaşma nəticəsində zədələnə bilər, ionlaşdırıcı radiasiyaya məruz qalma xərçəng riskini artırır. Beləliklə, "ionlaşdırıcı şüalanma" bioloji zərər üçün böyük potensiala görə bir qədər süni şəkildə hissəcik radiasiyasından və elektromaqnit radiasiyasından ayrılır. Fərdi bir hüceyrə trilyonlarla atomdan ibarət olsa da, bunların yalnız kiçik bir hissəsi aşağı və orta radiasiya gücündə ionlaşacaqdır. İonlaşdırıcı şüalanmanın mənbəyi radioaktiv bir material və ya parçalanma və ya birləşmə kimi bir nüvə prosesdirsə, nəzərə alınacaq hissəcikdə radiasiya var. Parça radiasiya nüvə reaksiyaları ilə relativistik sürətlərə sürətlənmiş subatomik hissəcikdir . Lazım olduqları üçün onlar elektronları və ionlaşdırıcı materialları darmadağın etməyə qadirdirlər, lakin əksəriyyəti bir elektrik yükü olduğundan ionlaşdırıcı şüalanmanın nüfuzedici gücünə sahib deyillər.
Şüalanma

İstisna neytron hissəcikləridir; aşağıya baxın. Bu hissəciklərin bir neçə fərqli növü var, lakin əksəriyyəti alfa hissəcikləri, beta hissəcikləri, neytronlar və protonlardır . Təxminən desək, enerjisi təxminən 10 elektron voltdan (eV) yuxarı olan fotonlar və hissəciklər ionlaşır (bəzi orqanlar su üçün ionlaşma enerjisini 33 eV istifadə edirlər). Radioaktiv materialdan və ya kosmik şüalardan olan hissəcik radiasiya demək olar ki, daima ionlaşmaq üçün kifayət qədər enerji daşıyır. İonlaşdırıcı şüalanmanın tibbdə, tədqiqatda və inşaatda bir çox praktik istifadəsi var, lakin düzgün istifadə edilmədikdə sağlamlıq üçün təhlükə yaradır. Şüalanmaya məruz qalma canlı toxuma zərər verir; yüksək dozalarda dərinin yanması, saç tökülməsi, daxili orqan çatışmazlığı və ölümlə nəticələnir, hər hansı bir doz xərçəng və genetik ziyan ehtimalının artmasına səbəb ola bilər; xərçəngin müəyyən bir forması, tiroid xərçəngi, nüvə silahları və reaktorlar, radioaktiv yod parçalanma məhsulu olan yod-131 — in bioloji istiliyi səbəbindən radiasiya mənbəyi olduqda tez-tez baş verir.
Şüalanma

Bununla birlikdə, ionlaşdırıcı şüalanma səbəb olduğu hüceyrələrdə xərçəng meydana gəlməsi riskinin və şansın hesablanması hələ də yaxşı başa düşülməmişdir və hazırda qiymətləndirmələr Hirosima və Naqasaki atom bombalarından və reaktorun izlənməsindən gələn məlumatlara görə populyar olaraq müəyyən edilir. Çernobıl fəlakəti kimi qəzalar . Radioloji Müdafiə üzrə Beynəlxalq Komissiya, "Komissiya, qeyri-müəyyənliklərdən və modellərin və parametr dəyərlərinin dəqiq olmamasından xəbərdardır", "Kollektiv effektiv dozanın epidemioloji riskin qiymətləndirilməsi üçün bir vasitə kimi nəzərdə tutulmadığını və bundan istifadə edilməməsini yersiz hesab edir. Risk proqnozları "və" xüsusilə, mənasız fərdi dozalardan kollektiv təsirli dozalara əsaslanaraq xərçəng ölümlərinin sayının qarşısını almaq lazımdır. " Ultrabənövşəyi şüalanma Dalğa uzunluğu 10 nm-dən 125 nm-dək olan ultrabənövşəyi hava molekullarını ionlaşdırır və bunun nəticəsində hava və xüsusən də ozon (O3) tərəfindən güclü bir şəkildə udulur. Buna görə ionlaşdıran UB Yer atmosferinə əhəmiyyətli dərəcədə nüfuz etmir və bəzən vakuum ultrabənövşəyi adlanır.
Şüalanma

Kosmosda mövcud olmasına baxmayaraq, UB spektrinin bu hissəsi bioloji əhəmiyyət kəsb etmir, çünki Yerdəki canlı orqanizmlərə çatmır. Ozonda 98% ionlaşmayan, lakin təhlükəli UB-C və UB-B nisbətini aldığı atmosfer zonası var. Bu sözdə ozon təbəqəsi təxminən 20 mil (32 km) başlayır və yuxarıya doğru uzanır. Yerə çatan bəzi ultrabənövşəyi spektrlər (3.1 eV enerjidən yuxarı olan hissəsi, dalğa uzunluğu 400-dən az nm) ionlaşmayan, lakin bu enerjinin tək fotonlarının bioloji molekullarda elektron həyəcan verə bilmə qabiliyyətinə görə hələ də bioloji cəhətdən təhlükəlidir. Buna misal olaraq, 365-dən aşağı dalğa uzunluğunda başlayan DNT-də pirimidin dimerlərinin meydana gəlməsini göstərmək olar nm (3.4 eV), bu da ionlaşma enerjisindən daha yaxşıdır. Bu xüsusiyyət, ultrabənövşəyi spektrdə bioloji sistemlərdə ionlaşma radiasiyasının bəzi təhlükələrini həqiqi ionlaşma olmadan təmin edir.
Şüalanma

Bunun əksinə olaraq, görünən işıq və daha uzun dalğa uzunluğunda olan elektromaqnit şüaları, məsələn, infraqırmızı, mikrodalğalı və radio dalğaları, çox az enerjisi olan fotonlardan molekulyar həyəcanlanmaya səbəb olur və beləliklə bu radiasiya enerji vahidinə nisbətən daha az təhlükəlidir. Rentgen şüaları(X şüalar) Rentgen şüaları yer atmosferinin qalınlığı ilə tamamilə udulur və nəticədə günəşin rentgen şüalarının UB təsirindən daha kiçik, lakin güclü olsa da, səthə çatmasının qarşısını alır. Qamma şüalanması Qamma (γ) radiasiya dalğa uzunluğu 3x10 −11 metrdən (10 19 Hz və 41.4 keV-dən çox) az olan fotonlardan ibarətdir. Qamma radiasiya emissiyası, ən çox nüvə reaksiyalarından sonra qeyri-sabit bir nüvədən xilas olmaq üçün meydana gələn bir nüvə prosesidir. Həm alfa, həm də beta hissəcikləri bir elektrik yükü və kütləyə malikdir və beləliklə də yollarında digər atomlarla qarşılıqlı təsir bağışlayır. Ancaq qamma radiasiyası, kütləsi və ya elektrik yükü olmayan fotonlardan ibarətdir və nəticədə ya alfa ya da beta şüalanmasından daha çox maddə vasitəsilə nüfuz edir.
Şüalanma

Qamma şüaları materialın kifayət qədər qalın və ya sıx bir təbəqəsi ilə dayandırıla bilər, burada materialın dayanma gücü əsasən materialın olub-olmamasından asılı olmayaraq radiasiya yolu boyunca ümumi kütlədən asılıdır (lakin tamamilə deyil). Bununla yanaşı, rentgen şüalarında olduğu kimi, qurğuşun və ya zəif uran kimi yüksək atom sayı olan materiallar, daha az sıx və daha az atom çəkisi olan materialların bərabər kütləsi üzərində az miqdarda (adətən 20% -dən 30% -ə qədər) dayanma gücünə əlavə olunur (su və ya beton kimi). Atmosfer kosmosdan Yerə yaxınlaşan bütün qamma şüalarını udur. Hətta hava, qamma şüalarını udmaq qabiliyyətinə malikdir, belə dalğaların enerjisini orta hesabla 500fut (150 metr) keçərək iki dəfə azaldır. Alfa şüalanması Alfa hissəcikləri helium-4 nüvəsidir (iki proton və iki neytron). Yükləri və birləşdirilmiş kütlələri səbəbindən maddə ilə qarşılıqlı təsir bağışlayır və adi sürətlərdə yalnız bir neçə santimetr havaya və ya bir neçə millimetr aşağı sıxlıqlı bir materiala daxil olur.
Şüalanma

Bu o deməkdir ki, adi alfa parçalanmasından olan alfa hissəcikləri ölü dəri hüceyrələrinin xarici təbəqələrinə nüfuz etmir və aşağıdakı canlı toxumalara zərər vermir. Bəzi çox yüksək enerjili alfa hissəcikləri kosmik şüaların təxminən 10% -ni təşkil edir və bunlar bədənə və hətta nazik metal plitələrə nüfuz etməyə qadirdir. Ancaq onlar yalnız astronavtlar üçün təhlükəlidir, çünki Yerin maqnit sahəsi tərəfindən ayrılıb sonra atmosfer tərəfindən dayandırılıblar. Alfa yayan radioizotoplar həzm edildikdə və ya inhalyasiya edildikdə (nəfəs aldıqda) alfa radiasiya təhlükəlidir. Bu, radioizotopu hüceyrələrə zərər verə bilən alfa şüalanması üçün həssas canlı toxuma ilə kifayət qədər yaxınlaşdırır. Enerji birliyinə, alfa hissəcikləri hüceyrə ziyanına, qamma şüaları və rentgen şüaları kimi ən az 20 qat daha təsirli olur.
Şüalanma

Yüksək zəhərli alfa-yayıcılara misal olaraq, yarım ömürlü materiallarda meydana gələn çürümə miqdarına görə radium, radon və polonyumun izotoplarıni misal göstərmək olar. Beta şüalanması Beta-minus (β -) radiasiya enerjili bir elektrondan ibarətdir. Alfa radiasiyasından daha çox nüfuz edir, lakin qamma radiasiyasından zəifdir. Radioaktiv çürükdən beta şüalanması bir neçə santimetr plastik və ya bir neçə millimetr metal ilə dayandırıla bilər. Bu bir neytron nüvədə proton daxilində çürüməsi zamanı beta hissəciyini və neytrini xaric etdikdə baş verir. Bir neytron bir nüvədə bir neytrine döndükdə beta hissəcikini və antineutrini buraxaraq meydana gəlir.
Şüalanma

Beta-plus (β +) radiasiya, elektronların antimateriya forması olan pozitronların yayılmasıdır. Pozitron materialdakı elektronlara bənzər sürətlərə yavaşladıqda, pozitron 511 keV iki qamma fotonu buraxaraq bir elektronu məhv edəcəkdir. Bu iki qamma fotonu (təxminən) əks istiqamətdə gedəcəkdir. Pozitron məhvindən gələn qamma radiasiyası yüksək enerji fotonlarından ibarətdir və eyni zamanda ionlaşdırıcıdır. Neytron şüalanması Neytronlar sürət / enerjiyə görə təsnif edilir. Neytron şüalanması sərbəst neytronlardan ibarətdir.
Şüalanma

Bu neytronlar ya kortəbii və ya induksiya edilmiş nüvə parçalanması zamanı yayıla bilər. Neytronlar nadir radiasiya hissəcikləridir; onlar yalnız çox sayda istehsal olunur, zəncirvari reaksiya parçalanması və ya birləşmə reaksiyaları aktiv olduqda, bu termoyadro partlayışında və ya davamlı fəaliyyət göstərən bir nüvə reaktorunun içərisində təxminən 10 mikrosaniyədə olur, neytronların istehsalı qeyri-kritik olduqda reaktorda demək olar ki, dərhal dayanır. Neytronlar, digər cisimlər və ya maddi, radioaktiv hala gətirə biləcək yeganə ionlaşdırıcı şüalanma növüdür. Neytron aktivləşdirilməsi adlanan bu proses, tibbi, akademik və sənaye tətbiqlərində istifadə üçün radioaktiv mənbələr istehsal etmək üçün istifadə olunan əsas metoddur. Hətta müqayisəli dərəcədə aşağı sürətli istilik neytronları neytronun aktivləşməsinə səbəb olur (əslində, bunun daha effektiv olmasına səbəb olur). Neytronlar atomları ionlaşdırmırlar, çünki proton və elektron kimi yüklü hissəciklərdən fərqli olaraq neytronların heç bir yükü yoxdur.
Şüalanma

Kosmik radiasiya Yer atmosferinə xarici kosmosdan daxil olan yüksək enerji hissəciklərinin iki mənbəyi var: günəş və dərin kosmos. Günəş davamlı olaraq günəş küləyində hissəciklər, ilk növbədə sərbəst protonları yayır və bəzən axını koron kütləsi ilə çox artırır. Dərin kosmosdan olan (hissələrarası və qeyri-qalaktik) hissəciklər daha az tez-tez olur, lakin daha yüksək enerjiyə malikdirlər. Bu hissəciklər də əsasən protonlardır, qalan hissəsinin çox hissəsi helionlardan (alfa hissəciklərindən) ibarətdir. Daha ağır elementlərin bir neçə tamamilə ionlaşmış nüvələri mövcuddur. Bu qalaktik kosmik şüaların mənşəyi hələ yaxşı başa düşülməmişdir, lakin bu hissəciklərdən ölçülən nəhəng sürətlərə qadir olan maqnit sahələrini özündə cəmləşdirən fövqəlnəvilər və xüsusən də qamma şüalarının qalıqları kimi görünür.
Şüalanma

Onlar həmçinin GRB-lərə(qamma şüası partlayışları; ing: Gamma Radiation Bang) bənzər, lakin daha böyük ölçüləri ilə tanınan və kainatın erkən tarixinin zorakı bir hissəsi kimi görünən qalaktikadakı reaktiv hadisələr olan kvazarlar tərəfindən də əmələ gələ bilər. Qeyr-ionlaşdırıcı radiasiya Qeyri-ionlaşan radiasiya hissəciklərinin kinetik enerjisi maddədən keçərkən yüklü ionlar əmələ gətirmək üçün çox kiçikdir. İonlaşdırmayan elektromaqnit şüalanması üçün (aşağıda göstərilən növlərə baxın) əlaqəli hissəciklər (fotonlar) molekul və atomların fırlanma, vibrasiya və ya elektron valent konfiqurasiyasını dəyişdirmək üçün yalnız kifayət qədər enerjiyə malikdirlər. İonlaşdırmayan şüalanma formalarının canlı toxuma təsiri yalnız bu yaxınlarda tədqiq edilmişdir. Buna baxmayaraq, fərqli ionlaşmayan şüalanma üçün fərqli bioloji təsirlər müşahidə olunur.Hətta "ionlaşmayan" radiasiya, temperaturu ionlaşma enerjisinə qaldırmaq üçün kifayət qədər istilik saxlayırsa, istilik-ionlaşmasına səbəb olur. Bu reaksiyalar ionlaşma şüalanmasına nisbətən daha yüksək enerjilərdə baş verir və bu da tək hissəciklərin ionlaşmasına səbəb olur.
Şüalanma

İstilik ionlaşmansının tanış bir nümunəsi adi bir yanğının alov-ionlaşması və infraqırmızı şüalanma nəticəsində yaranan ümumi qida maddələrində qızartma reaksiyalarıdır. İonlaşdırmayan şüalanma aşağıdakılardır: Ultrabənövşəyi işıq Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, 3 eV-dən 10 eV-ə qədər yumşaq UV adlanan ultrabənövşəyi spektrin aşağı hissəsi ionlaşmır. Bununla birlikdə, ionlaşmayan ultrabənövşəyi kimyəvi maddələrə təsiri və ona məruz qalan bioloji sistemlərin ziyanları (oksidləşmə, mutasiya və xərçəng də daxil olmaqla) elə həddədir ki, hətta ultrabənövşəyin bu hissəsi də ionlaşdırıcı şüalanma ilə müqayisə olunur. Görünən işıq İşıq və ya görünən işıq, insan gözünə görünən bir dalğa uzunluğunun çox dar bir elektromaqnit şüalanmasıdır və ya müvafiq olaraq 790 ilə 400 THz arasında dəyişən bir dövrə bərabərdir. Daha geniş şəkildə, fiziklər "işıq" ifadəsini görünən və ya görünməyən bütün dalğa uzunluqlarının elektromaqnit şüalanmasına deyirlər. İnfraqırmızı şüalanma İnfraqırmızı (IR) işıq, 0.7 ilə 300 mikrometr arasındakı dalğa uzunluğu olan elektromaqnit radiasiyadır və bu da müvafiq olaraq 430 ilə 1 THz arasındakı bir tezlik aralığına uyğundur.
Şüalanma

İR dalğa uzunluqları görünən işığın uzunluğundan daha uzun, lakin mikrodalğalılardan daha qısadır. İnfraqırmızı radiasiya cisimlərindən bir məsafədə "hiss etməklə" aşkar edilə bilər. İnfraqırmızı həssas ilanlar, başlarında "çuxurlar" adlanan bir pinhole linzadan istifadə edərək infraqırmızı tanıya və fokuslana bilər. Parlaq günəş işığı dəniz səviyyəsində hər kvadrat metrə 1 kilovattdan çox şüalanma təmin edir. Bu enerjinin 53% -i infraqırmızı şüalanma, 44% -i görünən işıq, 3% -i ultrabənövşəyi şüadır. Mikrodalğalar Mikrodalğalar, 300 MHz-dən 300 GHz-ə qədər olan bir tezlik diapazonuna bərabər olan bir milimetrdən bir metrə qədər uzunluğu olan dalğa uzunluqları olan elektromaqnit dalğalarıdır.
Şüalanma

Bu geniş tərif həm UHF, həm də EHF (millimetr dalğaları) daxildir, lakin müxtəlif mənbələr fərqli digər məhdudiyyətlərdən istifadə edir. Bütün hallarda mikrodalğalar, ən azı çox yüksək yüksək tezlikli diapazonu (3 ilə 30 GHz və ya 10 ilə 1 sm) əhatə edir. RF mühəndisliyi tez-tez 1 GHz (30 sm), yuxarı həddi isə 100 GHz (yuxarı) əhatə edir. Radio dalğaları Radio dalğaları, infraqırmızı işıqdan daha uzun elektromaqnit spektrində dalğa uzunluğu olan bir elektromaqnit radiasiyasının bir növüdür. Bütün digər elektromaqnit dalğaları kimi, onlar da işıq sürəti ilə hərəkət edirlər. Təbii olaraq meydana gələn radio dalğaları şimşək və ya müəyyən astronomik cisimlər tərəfindən edilir.
Şüalanma

Süni şəkildə yaradılan radio dalğaları sabit və mobil radio rabitə, yayım, radar və digər naviqasiya sistemləri, peyk rabitəsi, kompüter şəbəkələri və saysız-hesabsız digər tətbiqlər üçün istifadə olunur. Bundan əlavə, alternativ cərəyan daşıyan demək olar ki, hər hansı bir tel enerjinin bir hissəsini radio dalğaları kimi yayacaqdır; bunlara əsasən müdaxilə deyilir. Radio dalğalarının müxtəlif tezlikləri Yer atmosferində fərqli yayılma xüsusiyyətlərinə malikdir; uzun dalğalar Yerin əyriliyi sürətində bükülərək Yerin bir hissəsini çox ardıcıl olaraq əhatə edə bilər, qısa dalğalar ionosferdən və Yerdən bir çox əks olunaraq dünyanı gəzir. Çox qısa dalğa uzunluğu çox az əyilir və ya əks etdirir və görmə xətti boyunca səyahət edir. İstilik şüalanması Termal radiasiya, yer üzündə tez-tez rast gəlinən temperaturda cisimlər tərəfindən yayılan infraqırmızı radiasiya üçün ümumi bir sinonimdir. Termal radiasiya təkcə radiasiyanın özünə deyil, həm də bir cismin səthinin istilik enerjisini qara cisim şüaları şəklində yaydığı prosesə aiddir.
Şüalanma

Bir ümumi ev radiatorundan və ya elektrikli qızdırıcıdan gələn infraqırmızı və ya qırmızı radiasiya, işləyən bir közərmə lampasının yaydığı istilik kimi istilik radiasiyasına bir nümunədir. Termal radiasiya atomlardakı yüklü hissəciklərin hərəkətindən gələn enerjinin elektromaqnit şüalanmasına çevrildiyi zaman yaranır. Qara gövdəli cisimlərdə radiasiya Qara gövdə radiasiyası vahid bir temperaturda olan bir orqan tərəfindən yayılan ideal bir radiasiya spektridir. Bu maksimum radiasiya tezliyi cismin istiliyi artdıqca daha yüksək tezliklərə doğru irəliləyir. Qara cisim radiasiyasının ən çox olduğu tezlik Wienin yerdəyişmə qanunu ilə verilir və bədənin mütləq istiliyinin bir funksiyasıdır. Qara cisim, istənilən temperaturda istənilən dalğa uzunluğunda mümkün maksimum radiasiya yayan bir cisimdir.
Şüalanma

Qara cisim, istənilən dalğa uzunluğunda mümkün olan maksimum hadisə radiasiyasını da udacaqdır. Otaq istiliyində və ya ondan aşağı bir temperaturda olan bir qara cisim tamamilə qara görünür, çünki heç bir hadisə işığını əks etdirmir və gözlərimizi aşkar etmək üçün görünən dalğa uzunluqlarında kifayət qədər radiasiya yaymır. Teorik olaraq, qara cisim çox aşağı tezlikli radio dalğalarından rentgen şüalarına qədər bütün spektr üzərində elektromaqnit şüalanma yayır və davamlı radiasiya yaradır. Parlayan qara cismin rəngi onun şüalanan səthinin istiliyini bildirir. İnfraqırmızı (2500K), sarı (5.800K), ağ və mavi-ağ (15,000K) arasında dəyişən ulduzların rənginə görə məsuliyyət daşıyır. Pik görünən spektrdən aşağı olduqda bədən qara, gövdən yuxarı olduqda mavi-ağ olur, çünki görünən bütün rənglər mavidən qırmızıya qədər azalır.
Şüalanma

Vilhelm Rentgenin kəşfindən sonra Antuan Anri Bekkerel işıqla aktivləşdirilən lüminsə edilmiş materialların rentgen şüası buraxıb-buraxmaması üzərində tədqiqat aparmağa başlamışdır. Bekkerel uran-kalium sulfatını (uran duzlarından biridir) qalın, qara kağıza bükərək, fotoqraf plastinlərinin üzərinə qoymuş və onu bir neçə saat günəş şüası altında saxlamışdır. Nəticədə uran duzunun rentgen şüaları buraxdığı aşkar edilmişdir. Lakin qaranlıq məkanda təcrübə keçirərkən də eyni hal müşahidə edən Bekkerel sonralar yalnız uran birləşmələrinin özbaşına şüa buraxdığını aşkarlamışdır. 1896-cı ildə isə saf uranın uran duzundan üç-dörd dəfə daha artıq şüalanma mənbəyi olduğunu aşkar edən alimin şərəfinə, bu şüalar Bekkerel şüaları adlandırılmışdır. Bu təbiət hadisəsi sonralar dünya fizikləri tərəfindən öyrənilən radiasiya elm sahəsi idi. Sonrakı illər ərzində alimlərin apardıqları tədqiqatlar nəticəsində radiasiya ilə bağlı bir sıra suallar cavabını tapmışdır.
Şüalanma

Bir müddət keçdikdən sonra Bekkerel bu şüaların elektronlardan ibarət olduğu qənaətinə gəlmişdir. Mariya və Pyer Küri toriumda da bu xassəni müşahidə etmiş, daha sonra isə polonium və radium adlı iki yeni elementi kəşf etmişdilər. 1903-cü ildə Antuan Anri Bekkerel Mariya və Pyer Küri ilə bərabər, "Radiasiyanın araşdırılması sahəsində fövqəladə xidmətlərinə görə" fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Mərasim zamanı mükafatı təqdim edən akademik Terneblad hər üç laureatın xüsusi növ şüalanmanı kəşf etməsinə görə elm qarşısındakı xidmətlərini yüksək qiymətləndirmiş, həmçinin bu şüaların öyrənilməsini gələcəyin işi, yeni enerji mənbəyi olacağını bildirmişdir. Şüalanmanın tətbiqi və istifadəsi Radiasiya və radioaktiv maddələr diaqnoz, müalicə və tədqiqat üçün istifadə olunur. X-şüaları, məsələn, əzələlərdən və digər yumşaq toxumalardan keçir, lakin sıx materiallar tərəfindən dayandırılır.
Şüalanma

X-şüaların bu xüsusiyyəti həkimlərə qırıq sümükləri tapmağa və bədəndə böyüyə biləcək xərçəngləri tapmağa imkan verir. Həkimlər ayrıca bir radioaktiv maddə inyeksiya edərək və maddənin bədən daxilində hərəkət etdiyi radiasiyanı izləməklə müəyyən xəstəliklər tapırlar. Xərçəngin müalicəsində istifadə olunan radiasiya ionlaşdırıcı şüalanma adlanır, çünki atomlardan elektron çıxdıqca keçdiyi toxumaların hüceyrələrində ion əmələ gətirir. Bu hüceyrələri öldürə bilər və ya hüceyrələrin böyüməməsi üçün gen dəyişdirə bilər. Bütün müasir rabitə sistemləri elektromaqnit şüalanma formalarından istifadə edir. Şüalanmanın intensivliyindəki dəyişikliklər ötürülən səs, şəkillər və ya digər məlumatlardakı dəyişiklikləri təmsil edir.
Şüalanma

Məsələn, bir insanın səsi dalğanın səsdəki müvafiq dəyişkənliyə qədər dəyişərək radio dalğası və ya mikrodalğalı olaraq göndərilə bilər. Musiqiçilər səs və musiqi çıxarmaq üçün qamma sonifikasiyası və ya nüvə radiasiyasından istifadə etməklə də təcrübələr aparmışlar. Tədqiqatçılar canlı bir orqanizmin tərkib hissəsi olan materialların yaşını təyin etmək üçün radioaktiv atomlardan istifadə edir. Bu cür materialların yaşını radiokarbonla tanışlıq adlanan bir prosesdə olan radioaktiv karbonun miqdarını ölçməklə qiymətləndirmək olar. Eynilə, digər radioaktiv elementlərdən istifadə edərək süxurların yaşını və digər geoloji xüsusiyyətlərini (hətta bəzi texnoloji cisimləri də) müəyyən etmək olar; buna Radiometrik tanışlıq deyilir. Ətraf mühit alimləri ətraf mühitin çirkləndiricilərin atdığı yolları müəyyən etmək üçün izləyici atomlar kimi tanınan radioaktiv atomlardan istifadə edirlər.
Şüalanma

Radiasiya neytron aktivləşdirmə analizi adlanan bir prosesdə materialların tərkibini təyin etmək üçün istifadə olunur. Bu müddətdə elm adamları neytron adlı hissəcikləri olan bir maddənin nümunəsini bombalayırlar. Nümunədəki bəzi atomlar neytronları udur və radioaktiv olurlar. Elm adamları, yayılan radiasiyanı öyrənərək nümunədəki elementləri müəyyən edə bilər. Həmçinin bax Qamma şüalanması İstilik ötürülməsi Xarici keçidlər Health Physics Society Public Education Website Ionizing Radiation and Radon Arxivləşdirilib 2012-11-01 at the Wayback Machine from World Health Organization
Ərəb qrafikalı Azərbaycan əlifbası

Ərəb qrafikalı Azərbaycan əlifbası və ya Əbcəd (ابجد) — Azərbaycan dilinin yazılmasına ərəb qrafikasının bir variantı ilə başlanılmış əlifba. Ərəb əlifbası türk dilləri üçün mükəmməl əlifba olmasa da, təxminən XX əsrin əvvəllərinə qədər bu əlifbadan Azərbaycanda geniş istifadə olunub. Azərbaycan Respublikası ərazisində 1929-cu ilə kimi ərəb qrafikalı əlifbadan istifadə edilib. Cənubi Azərbaycanda yaşayan Azərbaycan türkləri isə ərəb əlifbasından indi də istifadə edirlər. Xüsusiyyətləri Ərəb əlifbasında türk dillərinin saitlərini əks etdirən xüsusi işarələrin olmaması, bir neçə səsin bir işarə ilə yazılması həmin əlifbanın türk dillərinin əlifbası kimi işlədilməsində zaman-zaman müəyyən çətinliklər meydana çıxarmışdır. Azərbaycan dili üçün də bu çətinliklər mövcud olmuşdur. Ərəb əlifbasının istifadəsindən irəli gələn nöqsanlar əsasən aşağıdakıları özündə birləşdirir: 1) Azərbaycan dilində olan bir sıra fonemlərə uyğun gələn səslərin ərəb dilində yalnız tələffüzə görə fərqlənməsi nəzərə alınaraq onların əlifbada bir neçə işarə ilə ifadə olunması (məsələn: v, s, y, z, t, h); 2) ərəb əlifbasında işlədilən hərflərin sözdə işlənmə yerindən asılı olaraq bir qisminin dörd, digər qisminin 2 işlənmə şəklinin olması; 3) ərəb əlifbasındakı 28 hərfdən 16 hərf müstəqil işarəyə malik idi. Qalan 12 hərf diakritik işarələrlə bir-birindən fərqləndirilirdi; 4) ərəb əlifbasında Azərbaycan dilinin saitlərini ifadə etmək üçün müxtəlif diakritik işarələrdən istifadə olunurdu; ərəb əlifbasında cəmi dörd sait üçün işarə vardır, bu dörd işarə də işlənmə yerinə görə müxtəlif səsləri ifadə edə bilirdi; 5) yazı prosesində istifadə edilən əlavə işarələrin orfoqrafik və orfoepik səhvlərin buraxılmasına səbəb olması; 6) imla qaydalarını yaratmaqda, habelə tədris işində çətinliklər. Aşağıdakı cədvəl, Ərəb əlifbası tərtibi ilə düzülüb və Latın əlifbasında yaxın olan qarşılıqları göstərir. Həmçinin bax Azərbaycan dili Ərəb əlifbası ilə yazı qaydaları
Məkkə

Məkkə (مكة) — Səudiyyə Ərəbistanında bir şəhər. Tam adı Məkkə Əl-Mükərrimə olan şəhər Səudiyyə Ərəbistanı Krallığının Qərbində Mədinə və Taif şəhərləri arasında yerləşmışdır. Ərəb dilində Mərkəz mənasını daşıyan şəhər Ummul Qura, Beyt ul-Əmin, Bəkkə kimi də qeyd olunur. Məkkəni daha çox məşhur edən orada yerləşən Kəbə evidir. Qurani Kərimdə Allah Təlanın evi adlandırılan Kəbə İbrahim peyğəmbər tərəfindən ilk dəfə tikildiyi bildirilir. Bu gün bütün dünyada namaz qılan və dua edən müsəlmanlar üzlərini məhz Qibləyə yəni Məkkə şəhərində yerləşən Kəbə evinə (Bəkkə) tərəf tuturlar. Məkkə şəhəriində 1700000 insan yaşayır. Həcc ziyarəti zamanı şəhərin əhalisi dəfələrlə artır. Səudiyyə Ərəbistanı kralı Məkkə və Mədinə şəhərlərinin müdafiəçisi sayılır.
Məkkə

Qeyri-müsəlmanların şəhərə daxil olması qadağandır. Etimologiya Məkkənin məlum olan ən qədim adı Bekkedir (ərəb:بَـك) Bu adın etimologiyası Məkkədə olduğu kimi tapılmamışdır. Akademik ictimaiyyətin yekdil olmayan iddiası Ptolemey tərəfindən adlandırılan "Makoraba"nın Məkkə olmasıdır. Bir çox etimoloji mənşə təklif edilmişdir, lakin ən əlverişlisi onun qədim Cənubi ərəbcə "məbəd" mənasını verən "MKRB"dən çevrilməsidir. Məkkənin tarixi İslam əfsanələri Kəbənin tikintisini Adəmlə Həvvanın hekayətinə və onun Nuh tufanında dağıdılıb yenidən tikilməsinə qədər izləyir.Ehtimal olunur ki, Kəbəni ilk dəfə Adəm tikib, lakin Nuh tufanı zamanı Kəbənin divarları dağıdılıb və təməlinin bünövrəsi qalıb. Kəbənin yeri İbrahimə göstərildi və onun təməli İbrahim peyğəmbər və oğlu İsmayıl tərəfindən ucaldıldı. Hekayədə İbrahimin ikinci arvadı Hacerdən İsmayıl adlı bir oğul dünyaya gəlir. Lakin birinci arvadı Sare bu vəziyyəti qəbul edə bilmir və Hacer və İsmayılın uzaqlaşdırılmasını xahiş edir. İsmayıl hələ körpədir.
Məkkə

İbrahim onların hər ikisini Məkkənin yerləşdiyi əraziyə aparır və onları tərk edir. Səmərəsiz və kimsəsiz vadidə tək qalan ana-oğul burada məskunlaşır. Həcərin açdığı Zəm-zəm adlı su mənbəyinin yaşayış üçün yararlı hala gətirdiyi bu yerdə zamanla ticarət məqsədilə bu bölgədən keçən ərəb qəbiləsi Curhumi məskunlaşaraq şəhərin ilk sakinləri olub. Daha sonra İbrahim yenə bura gəldi və oğlu İsmayılla birlikdə Kəbəni tikdirdi və insanları ziyarətə dəvət etdi. (Bəqərə surəsi, 127) Erkən tarix (Elmi mübahisələr) Quranda Məkkənin tarixi Kəbəni (Beyt-ev) tikdirdiyi deyilən İbrahimə (e.ə. 2000-ci il?) gedib çıxır. Lakin müxtəlif səbəblərdən Məkkədə aparılan qazıntılar zamanı bu əhvalatı təsdiqləyən arxeoloji məlumatlar aşkarlana bilmədi. Məkkənin erkən tarixi mübahisəli bir mövzudur.
Məkkə

Bunun ən böyük səbəbi islam dininin yaranmasından əvvəl onun adının tarixi mənbələrdə çəkilməməsi və onun yerləşdiyi bölgədə şəhərin mövcudluğuna dair heç bir işarənin olmamasıdır.106-cı ildə Roma İmperiyası Hicazın bir hissəsini nəzarətə götürdü və Məkkənin şimalında yerləşən Hicr-Hicr (Mədain Saleh) kimi şəhərləri idarə etdi. [19] Qərbi Ərəbistanda Prokopius kimi Roma tarixçiləri tərəfindən ətraflı araşdırmalar və təsvirlər edilmiş, lakin Məkkə adında və ya Məkkənin yerləşdiyi bölgədə heç bir həcc və ticarət fəaliyyətinə rast gəlinməmişdir. Xarici mənbələrdə Məkkənin ilk dəfə görünməsi e.ə. 741-ci ildə “Bizans-ərəb salnamələri” adlı əsərdə reallaşdı. Lakin bu əsərdə naşir şəhərin Hicaz əvəzinə Mesopotamiyada yerləşdiyini yazmışdır.Məkkə ilk orta əsrlərdə müxtəlif dövlət ərazilərinə tabe olsa da sonradan Allah Təala tərəfindən elçi olaraq Məhəmməd Əleyhissəlamı göndərmiş və İslam dininin qalib gəlməsindən sonra yaranan ilk Müsəlman Xilafətinin paytaxtı olmuşdur. İslamda Məkkənin yeri Məkkə – Dünya müsəlmanlarının əsas müqəddəs şəhəridir. İslam dininin banisi Məhəmməd Peyğəmbər qədim ticarət mərkəzi olan bu şəhərdə doğulmuş, yaşamış və öz təbliğatına başlamışdır. O, Allaha iman gətirməkdən boyun qaçıran həmvətənlərinin təqibindən yaxa qurtarmaq üçün 622-ci ildə bir dəstə tərəfdarı ilə birlikdə Yəsribə (sonradan Mədinə adlandırılmışdır) köçmüş, oradan məkkəlilərə qarşı mübarizə aparmış, nəticə etibarı ilə onları özünə tabe etdirmişdir. Məhəmməd Məkkənin qədim bütpərəst ziyarətgahı olan Kəbəni islamın başlıca müqəddəs ocağı elan etmiş və bütün müsəlmanlara oranı ziyarət etməyi (həccə getməyi) əmr etmişdir.
Məkkə

Kəbə Məkkənin əl-Məscid əl-Haram adlanan əsas məscidində yerləşir. Orta əsrlərdə Məkkə Hicazın (Ərəbistanın) inzibati mərkəzi idi, şəhərdə din elmləri tərəqqi edirdi. XX əsrin əvvəllərində Məkkə şəhər şəriflərinin türk hökmranlığına qarşı qaldırdıqları üsyanın siyasi mərkəzinə çevrilmişdi. Məkkədə dörd sünni məzhəbinin və cəfəri şiələrinin tədris müəssisələri yerləşir. Hazırda Məkkə dünya islam hərəkatının mərkəzinə çevrilməkdədir. Beynəlxalq müsəlman təşkilatları öz iqamətgahlarını Məkkədə yerləşdirirlər, orada getdikcə daha tez-tez ümummüsəlman konfransları keçirilir; zəvvarların Məkkəyə gəlməsindən müsəlman həmrəyliyi ideyalarının təbliği üçün geniş istifadə olunur. İslam (qısa məlumat kitabı). Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının Baş Redaksiyası. Bakı: 1989, səh.79–80.
Məkkə

Xarici keçidlər Deyerler sitesi Arxivləşdirilib 2011-02-01 at the Wayback Machine (az.) Əlşiə sitesi Arxivləşdirilib 2011-06-13 at the Wayback Machine (az.) İrfan dergisi Arxivləşdirilib 2008-08-19 at the Wayback Machine (az.) Mədinə şəhəri Arxivləşdirilib 2009-01-05 at the Wayback Machine (ing.) Mədinə memarliği Arxivləşdirilib 2009-01-21 at the Wayback Machine (ing.) Məkkə şəhəri Arxivləşdirilib 2008-12-23 at the Wayback Machine (ing.) Həmçinin bax
ANS TV

ANS (Azerbaijan News Service) – Azərbaycanda ilk özəl və ilk xəbər televiziya kanalı idi. Telekanalın təsisçiləri Vahid və Seyfulla Mustafayev qardaşlarıdır. Azərbaycanın müstəqillik əldə etdiyi ilk zamanlarda əhaliyə ölkədə baş verən ictimai-siyasi hadisələr haqqında məlumat verən ilk müstəqil televiziya şirkəti kimi ANS 90-cı illərin əvvəllərində əhali arasında geniş nüfuza malik olmuşdur. İlk dəfə 1991-ci ilin 26 noyabr tarixində "Xəbərçi" verilişi ilə efirə çıxmışdı. Azərbaycan Dövlət Televiziyasının binasında götürdükləri kiçik bir otağı studiyaya çevirərək 1992-ci il martın 2-dən etibarən öz proqram ideyalarını həyata keçirməyə başladılar. ANS-ə ən çox məşhurluq gətirən Qarabağ müharibəsi zamanı cəbhə xəttindən apardıqları çəkilişlər və Çingiz Mustafayevin Xocalı soyqırımından 1 gün sonra çəkdiyi tarixi kadrlar olmuşdur. 1992-ci ildə Xəbərçi verilişinin bəzi buraxılışlarında ermənilərin baş verənlərdən doğru xəbərləri olsun deyə erməni dilində sujetlər yayımlanırdı. Bu məsələ bəzi partiyalar tərəfindən etirazla qarşılanmışdı. Artıq həmin il ANS-in efirində reklamlar yayımlanırdı.
ANS TV

O ildə televiziyanın fəaliyyəti bir müddət dayandı. O ildə jurnalist Çingiz Mustafayev Azərbaycan Televiziyasında çıxış edərək Şuşanın işğal xəbərini çatdırmaq istəyirdi. Lakin Müdafiə Nazirliyinin əməkdaşları verilişin efirə çıxmaması üçün əllərindən gələni edirdilər. Çingiz çıxış yolunu ANS-də gördü və ANS-in efirinə çıxıb "nə qədər çətin də olsa bilməliyik ki, Şuşa mayın 8-dən ermənilərin əlindədir" deyərək xalqı Şuşanın işğalından xəbərdar etdi. [mənbə göstərin]1993-cü ildə, yəni AXCP hakimiyyəti dövründə kanalın yayımı dayansa da Vahid Mustafayev və Seyfulla Mustafayev işlərini davam etdirirdilər. Həmin ilin mart ayında (Kəlbəcərin işğalından təxminən 1 həftə əvvəl) ANS prezident Əbülfəz Elçibəydən müsahibə almışdı. Həmin müsahibə 21 il sonra yayımlandı. 6 aprel 2014-cü il tarixində ANS-in "Hesabat" verilişində müsahibənin efirə getməmə səbəbini açıqlanmışdı: "Əbülfəz Elçibəy müsahibədən sonra soruşdu ki, müsahibə nə vaxt yayımlanacaq, biz isə cavabımızda "Cənab prezident, ANS-in fəaliyyətini bərpa edəcəyiniz vaxt, axı biz efirdə deyilik, telekanalı bağlamısınız" deyə cavab verdik və ANS bir də 1993-cü ilin iyul ayında açıldı, onda da artıq gec idi, biz bir də Elçibəy ilə Kəlbəcər məsələsinə 2000-ci ildə toxunduq və o, Kəlbəcəri qoruya bilmədiyinə görə xalqdan üzr istədi".
ANS TV

1993-cü ilin iyul ayında ANS-in fəaliyyətini Heydər Əliyev bərpa etdi. 1994-cü ildə, artıq iki illik qanuni fəaliyyətdən sonra kompaniyanın işçi heyəti 30 nəfərə çatmışdı. 1994-cü ilin oktyabr hadisələrini daha ətraflı şəkildə xalqa çatdırmışdı. Həmin ildə ANS televiziyası ilə AzTV arasında qalmaqal baş verdi. ANS-in işçiləri dövlət televiziyasının ərazisindən çıxarıldı, ANS televiziyasının və ANS ÇM radiosunun yayımı dayandırıldı. Yalnız 18 saatdan sonra Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin və İlham Əliyevin işə qarışmasından sonra ANS-in efiri bərpa edildi. 1995-ci ildə OMON qüvvələri ilə olan atışmalarda Vahid Mustafayev çəkilişlər aparmışdı. Atışmalar zamanı OMON-çuların ağ bayraq qaldırdığı xəbərini təhlükəsizlik orqanlarına ANS-çilər çatdırdı.
ANS TV

Çəkiliş vaxtı şirkətin 7 əməkdaşı güc strukturları tərəfindən saxlanılmış, 4 maşın əzilmiş və biri sradan çıxmışdı. Daha sonra Vahid Mustafayev Rövşən Cavadov haqqında "Heç kim və Heç Nə Unudulmayacaq" verilişinin buraxılışını hazırladı. Həmin verilişdə "ANS Records"-da Rasim Müzəffərli və Gündüz Bakılı tərəfindən ifa edilən "Üzü Küləyə" mahnısı səsləndirildi. 1996-cı ildə ANS-DX (Data Xchange) İnternet xidmətinin əməkdaşları teleşirkətin internet səhifəsini (www.ans-dx.com) hazırladılar. Eyni ildə ANS müəllif hüquqlarının qorunması ilə bağlı kampaniyaya başlamışdı. O illərdə ANS Çeçenistanın səhra komandiri Şamil Basayevdən müsahibəni almışdı. Lakin sonradan Azərbaycan Respublikası Baş Prokurorluğunun xəbərdarlıq məktubunu bir saat efirdə saxladı. 1999-cu ildə isə ANS artıq ABA TV-yə qarşı təbliğata başladı.
ANS TV

Tez-tez verilişlərində Rusiya telekanallarının yayımını gündəmə gətirir və bunun reklam büdcəsinə zərər vurduğunu deyirdilər. Məhz o vaxtdan ANS ilə ABA arasında mübahisə yarandı. Bu məsələ 2001-ci il iyul ayının 17-nə kimi, yəni ABA-nın bağlandığı günə kimi davam etdi. ABA bağlandıqdan sonra isə ANS son dəfə ABA teleşirkətini və sahibi Faiq Zülfüqarovu tənqid etdi.2000-ci ilin sentyabrın 12-də, saat 23:45-dən etibarən Azərbaycan televiziya tarixində ilk dəfə dünyanın nüfuzlu futbol turnirlərindən hesab olunan Çempionlar Liqasının oyunları ANS-də yayımlandı. Yayım, UEFA-nın razılığı ilə, Avropada futbol oyunlarının Yayımlanması Şirkəti ilə ANS kanalı arasında bağlanan müqaviləyə əsasən həyata keçirilirdi. 2009-cu ildə bu hüquq Lider TV-yə keçdi. Həmin ilin noyabr ayının 25-də hazırlıqlar var idi. Çünki növbəti gün Azadlıq meydanında təşkil olunacaq konsertlə ANS 9 yaşını qeyd edəcəkdi. O axşam Bakıda zəlzələ baş verdi.
ANS TV

2006-cı il noyabrın 24-də MTRŞ, ANS TV və ANS ÇM-in fəaliyyətinin dayandırılması haqqında press-reliz yaydı. "Xəbərçi"nin 15:00 buraxılışında Afət Telmanqızı efirə çıxaraq ANS-in əvvəl analoq yayımının, sonra isə peyk yayımının dayandırıldığını bildirdi. ANS televiziyası və radiosu 17 gün efirdə olmadı. 29 noyabr 2006-cı ildə prezident İlham Əliyev təyyarəsində Azərbaycan Televiziyasına müsahibə verdi. Müsahibədə mətbuat azadlığından da danışmışdı. Və müsahibədə "ANS ilə bağlı yaranan məsələlər müzakirə mövzusudur, məsələyə siyasi nöqteyi nəzərindən yanaşmaq olmaz, mən həmişə ANS-in yanında olmuşam" dedi. Dekabrın 10-da Milli Televiziya və Radio Şurası, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevə ünvanlanmış müraciətləri, həmçinin ANS Şirkətlər Qrupunun çoxsaylı kollektivinin müraciətini nəzərə alaraq ANS-in yenidən efirə qayıtması barədə qərar çıxardı. 1 il sonra isə ANS bu barədə sənədli film hazırladı.5 oktyabr 2015-ci il tarixində ANS-in MTRŞ ilə arasında narazılıq baş verdi.
ANS TV

"Salam, Azərbaycan! ", "Sən tək deyilsən", "Xoşqədəmlə axtarıram səni" və "Şokolad" verilişlərinə görə MTRŞ tərəfindən ANS TV 54.000 manat cərimə olundu.13 oktyabr 2015-ci il tarixində isə ANS yenə cərimə olundu. Həmin gün Milli Televiziya və Radio Şurasının iclasında "Televiziya və radio yayımı haqqında" qanunun 35.5-ci maddəsinin, "Reklam haqqında" qanunun 20.5-ci maddəsinin tələbləri pozulduğuna görə ANS Müstəqil Yayım və Media Şirkətinin ANS televiziyasının efirində 25 oktyabr 2015-ci il tarixdə saat 23.32-də başlayan "Hobbit: Smauq xarabalığı" bədii filminin 26 dəqiqədən sonra reklamla kəsilməsi ilə əlaqədar olaraq 5000 AZN, 4 oktyabr 2015-ci il tarixdə saat 05.46-da başlayan "Saflaşma gecəsi" bədii filminin 30 dəqiqədən sonra reklamla kəsilməsi ilə əlaqədar olaraq 5000 AZN, 9 oktyabr 2015-ci il tarixdə saat 22.54-də başlayan "Dünya müharibəsi" bədii filminin 31 dəqiqədən sonra reklamla kəsilməsi ilə əlaqədar olaraq 5000 AZN, 2 oktyabr 2015-ci il tarixdə saat 23.00-da başlayan "Ulduzlar arası" bədii filminin 26 dəqiqədən sonra reklamla kəsilməsi ilə əlaqədar olaraq 5000 AZN, 10 oktyabr 2015-ci il tarixdə saat 14.17-də başlayan "Üç qardaş" bədii filminin 35 dəqiqədən sonra reklamla kəsilməsi ilə əlaqədar olaraq 5000 AZN, ümumilikdə 25000 AZN məbləğində cərimə edilməsi barədə qərar qəbul edildi.Telekanala qarşı sərt sanksiyaların və cərimələrin tətbiq olunması ilə əlaqədar bir çox ziyalı ANS-in müdafiəsinə qalxdı. O tarixdə bəzi ekspertlərə görə isə kanalın fəaliyyəti yenidən dayandırıla bilərdi. Loqotip və arakəsmə 1991-ci ildə ilk dəfə efirə çıxarkən introda "Bayatı Şiraz" səsləndirilmişdir. Həmin intro 1995-ci ilə kimi efirdə oldu. 1991-ci ildə ekranda loqotip görünmür. 1992-ci ildə loqotipi yalnız xəbər sujetləri vaxtı ekranın sağ alt kənarında yerləşdirirdi.
ANS TV

Həmin loqotip çəhrayı rəngdə "ANS" yazısından ibarət idi. 1993-cü ildə ekranın sağ üst kənarında ağ rəngdə sadə "ANS" yazısı idi. Əslində loqotip sayılmaz. 1994-cü ildə çəhrayı rəngli loqotip kiçildildi, ağ rəngdə oldu, lakin loqotipə göy arxa fon da əlavə edildi. Loqotipin ekrandakı yeri isə dəyişmədi. Eyni zamanda ilk efir günündən yayımlanan introlar da eyni idi. 1995-ci ilin 2-ci yarısında həmin loqotip də dəyişdirildi. Yenə əvvəlki loqodakı "ANS" yazısı dəyişmədi. Ancaq göy arxa fon yerinə Azərbaycan bayrağının rəngləri seçildi. Loqotipdəki bayraq rəngləri insan barmaqları ilə çəkilmiş boyanı xatırladırdı. Həmin loqotip 1999-cu ilin sonlarına kimi ekranda oldu.
ANS TV

Artıq bu dəfə introlar dəyişmişdi. 1999-cu ildə isə introlar yenidən dəyişdirildi. 1999-cu ildə loqotip yenə dəyişdirildi. Bu dəfə də bayraq rəngləri qaldı, lakin rənglər "ANS" yazısının altına yerləşdirildi. "A" hərfinin altına göy, "N" hərfinin altına qırmızı, "S" hərfinin altına isə yaşıl. Həmin loqotip 2009-cu ilin yanvar ayının 1-nə kimi (31 dekabr saat 00:00-a kimi) efirdə qaldı. 2001-ci ilin sentyabr ayında introlar və "Xəbərçi" studiyası dəyişdi. Həmçinin proqram arakəsməsində "Dəyirman" qrupunun "Ya Qarabağ ya Ölüm" mahnısının remix versiyası səsləndirilirdi.
ANS TV

2006-cı ilin sonlarında həmin loqotipin yuxarısında "15 il yayımda" yazısı olan qara-qırmızı loqotip də var idi. 12 dekabr 2006-cı ildə efirə qayıtdıqdan sonra o loqotip görünmədi. 2009-cu ildə təxminən 10 ilə yaxın eyni loqotipi olan ANS loqosunda müəyyən dəyişiklik edərək ekranın sağ alt kənarından sol üst kənarına köçürdü. Və bəzi arakəsmələr dəyişdi. Lakin bu yenilik 2011-ci ilin fevralına kimi davam etdi. 2011-ci ilin fevral ayının 24-də təxminən 1 saat görüntü ağ-qara oldu və loqotip ekranda görünmədi. Daha sonra kanal 10 ilə yaxın istifadə etdiyi (1999–2009-cu illər arasında) sağ alt kənardakı loqotipi sol üst kənarda yerləşdirdi. Həmin günün axşamı, Xəbərçinin 21:00 buraxılışında loqotip daha da düzəldilərək sol üst kənardan sol alt kənara köçürüldü. 18 may 2012-ci il tarixində ANS korporativ üslubunu dəyişdirməsi ilə əlaqədar tədbir keçirdi.
ANS TV

Tədbirdə loqotipin alman dizaynerləri tərəfindən hazırlandığı bildirildi. 19 may 2012-ci il tarixində həmin loqotip ilə efirə çıxdı. Həmin loqotip 18 iyul 2016-cı ilə kimi dəyişməz qaldı. Lakin Yeni il bayramı, Qara Yanvar, Xocalı soyqırımı, Novruz bayramı və digər buna bənzər günlərdə o günə xüsusi olan loqotiplə efirə çıxırdı. Texniki imkanlar 2000-ci ilin yanvar ayında Salyanda ANS TV-nin ilk regional ötürücü mərkəzi quruldu, ANS TV-nin auditoriyası Aran bölgəsi rayonlarına qədər genişləndi. Növbəti bu qəbildən olan mərkəz sentyabrda Cəlilabadda yaradıldı. Noyabrda Respublikanın üç məntəqəsində Mərəzədə, Şamaxıda və Xızıda ötürücü mərkəz quruldu. Dekabr ayı İvanovkada belə bir mərkəzin qurulması ilə yadda qalan oldu.
ANS TV

2001-ci ilin yanvar ayında Xaçmazda ötürücü mərkəzin yaradılması ilə şimal rayonlarının sakinləri indi daha keyfiyyətli siqnal qəbul edir. Lənkəranda isə belə ötürücü mərkəz həmin ilin iyulunda yaradıldı. ANS Müstəqil Yayım və Media Şirkəti sentyabrın 10-u 2002-ci ildən etibarən peyk vasitəsilə yayıma başlayıb. 2002-ci ilin sentyabr ayında Göygöl, Şəki və Quba rayonlarında ötürücü mərkəzlər qurularaq əhatə dairəsi daha da genişləndirildi. 2009-cu ildə rəqəmsal yayıma keçmişdir. 2013-cü ilin iyul ayından isə Azerspace-1 peyki vasitəsilə də yayımlanır. ANS TV və ANS ÇM bütün ölkə ərazisində yayımlanmaqla yanaşı Azerspace-1 və Türksat 3A peyki üzərindən Orta Asiya, Yaxın Şərq, Avropa, Şimali Afrika ölkələrində və Rusiyanın böyük bir hissəsində yayımlanır. Teleşirkətin Rusiya, ABŞ, Böyük Britaniya, Türkiyə, Gürcüstanda nümayəndəlikləri var.