LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Hunlar

Belə muzdlulardan biri olmuş və Bizans imperiyasında lox yüksək vəzifələrə sahib olmuş şəxslərdən biri də Askum idi. Eyni dönəmdə, Qafqaz hunlarının dövləti Xəzər xaqanlığının vassalı oldular. Onların 681-ci ildə xristianlığa keçdiyi qeyd edilmişdir. Qafqaz hunlarının ayrıca sonralar qaynaqlarda keçməsə də, Kim onların Xəzər imperiyası içərisində mövcud olduqlarını bildirir. Həyat tərzi və iqtisadiyyat Köçəri heyvandarlıq Hunlar ənənəvi olaraq köçəri heyvandar tayfalar olaraq təsvir edilirlər. Yazılanlara görə onlar müxtəlif yerlərə durmadan köç etmiş və heyvanlarını otarmışdırlar. Hyun Jin Kim isə "köçəri" ifadəsini aldadıcı hesab edir: "Köçəri" ifadəsi aydın ərazi anlayışı olmayan sərgərdan bir qrup insanı ifadə edərsə, hunlara ucdantutma tətbiq edilə bilməz. Avrasiya bozqırı tarixinin "köçəri" adlandırılan bütün xalqları ərazisi/əraziləri adətən aydın bir şəkildə müəyyən olmuşdur, [onlar] köçəri kim otlaq axtarışına çıxmışdırlar, lakin bu [axtarış] müəyyənedilmiş ərazi daxilində olmuşdur. Maenchen-Helfen qeyd edir ki, köçəri heyvandarlar (və ya yarımköçərilər) tipik olaraq adətən yay otlaqları və qışlaqlar arasında növbələşirlər: yaylaqlar dəyişə bilərkən, qışlaqlar həmişə eyni qalmışdır. Əslində bunu Jordanes hun tayfası olan Altziaqirilər barədə də yazmaqdadır Onlar Krımdakı Xerson yaxınlığında yaylayırlar və daha sonra qışlamaq üçün şimala kedirlər. Bu yerə təklif olaraq Maenchen-Helfen Sivaş körfəzini təklif edir.
Hunlar

Qədim qaynaqlarda qeyd edilmişdir ki, hun sürülərində müxtəlif heyvanlar olmuşdur. Buraya atlar, keçilər, mal-qaralar daxil idi. Bu qaynaqlarda qoyunlar qeyd edilməsə də, " onlar bozqır köçərisinə atlardan da daha çox əhəmiyyətli idi" və yəqinki onların sürülərinin böyük bir hissəsini təşkil etmişdir. Buna əlavə olaraq, Maenchen-Helfen iddia edir ki, hunlar çox güman ki, Baktriya dəvələri də saxlamışdırlar. O, bu dəvələrin saxlanma yeri kimi isə müasir Rumıniya və Ukrayna ərazilərini göstərir. Burada dəvə saxlanma sarmatlara da aid edilmişdir.Ammian Marsellin dediklərinə görə hunların gündəlik olaraq yedikləri ərzaqların əksəriyyəti bu heyvanlardan alınmaqda idi. Maenchen-Helfen, digər çöl köçəriləri haqqında məlum olanlara əsaslanaraq, onların çox güman ki, qoyun pendiri və südü ilə birlikdə qoyun əti yediklərini iddia edir. Bundan başqa, onlar at əti yeyir, atların südünü içir, bu süddən pendir və qımız hazırlayırdılar. Aclıq vaxtlarında isə hunlar atlarının qanını qaynadaraq ərzaq hazırlanmasında istifadə edirdilər.Qədim qaynaqlar hunların heç bir şəkildə əkinçiliklə məşğul olmadığını iddia edir. Thompson isə bildirir ki, əkinçiliyin yardımı olmadan onlar bozqırda yaşaya bilməzdilər. Ona görə, hunlar günlük ərzaq ehtiyyaclarının bir hissəsini də ovçuluq və yığıcılıqdan qarşılamışdırlar.
Hunlar

Maenchen-Helfen qeyd edir ki, üzə çıxarılmış arxeoloji qaynaqlara əsasən bildirmək mümkündür ki, bəzi köçəri bozqır xalqları ən azından müəyyən qədər taxıl əkmişdirlər. Çünki Xarəzmdə Ob çayı sahilində yerləşən Kunya Uaz məntəqəsində qədim əkinçilik izləri aşkarlanmışdır. Həmçinin buradan süni beyin deformasiyası olan insan qalığının tapılması onun hun olmasını sübut edir. Kim eyni şəkildə bütün bozqır imperiyalarının həm heyvandar, həm də oturaq əhaliyə malik olduğunu iddia edərək, hunları "aqro-heyvandar" kimi təsnif edir. Atlar və nəqliyyat Köçəri xalq kimi hunlar vaxtlarının böyük bir hissəsini at üzərində keçirirdilər. Ammianus iddia edir ki, "az qala atlarına yapışmışdılar", Zosimus hunların "atlarının üzərində yaşadıqlarını və yatdıqlarını", Sidonius "at onu kürəyinə götürəndə anasının köməyi olmadan ayaq üstə durmağı öyrənən körpəat onu kürəyinə götürəndə anasının köməyi olmadan ayaq üstə durmağı öyrənən körpələr" olduğunu bildirir. Görünür, onlar at sürməyə o qədər çox vaxt sərf etmişlər ki, digər köçəri qruplarda da müşahidə olunan şey olan yöndəmsiz yerimə onlarda da olmuşdur. Roma qaynaqları hun atlarını eybəcər kimi təsvir edir. Yaxşı hazırlanmış Roma qaynaqlarının olmasına baxmayaraq, hunların hansı cinsdən olan atlardan yararlandığını təxmin etmək çətindir. Sinor inanır ki, hunların atları monqol atları cinsindən olmuşdur.
Hunlar

Hər bir halda hun məzarı olaraq müəyyən edilmiş bütün tapıntılarda at qalıqları mövcud deyil. Digər köçəri atların antropoloji təsvirlərinə və arxeoloji tapıntılara əsaslanaraq, Maenchen-Helfen hesab edir ki, onlar daha çox axtalanmış at sürmüşdürlər.Atlarla yanaşı, dğvrün qaynaqlarına əsasən hunların daşımalar və ya nəqliyyat üçün arabalardan da istifadə etdikləri bəllidir. Maenchen-Helfen inanır ki, bu arabalardan çadırları, qənimətləri, yaşlı insanları, qadınları və uşaqları daşımaq üçün istifadə edilmişdir. Roma ilə iqtisadi əlaqələr Hunlar romalılardan hər il külli miqdard qızıl əldə edirdilər. Bu qızıllar onlara ya Roma ordularında muzdlu döyüşçü kimi çıxış etmək müqabilində və ya qənimət kimi verilirdi. Həmçinin Roma mülklərinə hücumlar və yağmalar etmək də hunların qiymətli metallar baxımından varlanmasına səbəb olmuşdu. Denis Sinor iddia edir ki, Attilanın zamanında bütün hun iqtisadiyyatı Roma əyalətlərinin yağmalanmasından və ya imperiyadan alınan qənimətlərdən asılı halda olmuşdur.Roma imperiyasından ələ keçirilmiş əsirlər ya müəyyən məbləğ qarşılığında geri göndərilir, ya da qul kimi romalı qul tacirlərinə satılırdı. Maenchen-Helfenin bildirdiyinə görə, hunlar özlərinin köçəri həyat tərzinə görə qullardan istifadə etmirdilər. Lakin son araşdırmalar göstərir ki, köçərilər əsasən oturaq yaşayanlardan daha çox qul əməyindən yararlanmşdırlar. Hunlar qul əməyindən öz mal-qara sürülərinin otarılmasında istifadə edirdilər.
Hunlar

Priskus yazır ki, hun məişətində qullardan xidmətçi kimi yararlanmaqla yanaşı, savadlı qullardan inzibati idarəetmədə də istifadə edilmişdir. Hətta bəzi qullardan döyüşçü kimi də istifadə edilmişdir.Yağma və yürüşlərdən başqa, hunlar romalılarla ticarət də edirdilər. Thompsonun bildirdiyinə görə, bu ticarət geniş həcmli olmuşdur. Hunlar romalılara atlar, xəz dərilər, ət və qullar satarkən, onlardan silahlar, taxıl, kətan, lüks əşyalar və s. alırdılar. Maenchen-Helfen, hunların atları ilə "qızılı çox əhəmiyyətli bir gəlir mənbəyi" hesab etdiyi şey üçün alqı-satqı etdiyini etiraf etsə də, Tompsonun arqumentinə şübhə ilə yanaşır. O, qeyd edir ki, romalılar barbarlarla çox ciddi qaydalar fonunda ticarət edirdilər və Priskusun yazdığına görə, bu ticarət ildə bir dəfə təşkil edilən yarmarkada olurdu. O, qaçaqmalçılığın olduğunu qəbul etsə də, həm qanuni, həm də qeyri-qanuni ticarətin çox da yüksək olduğunu düşünmədiyini bildirir. O qeyd edir ki, şərab və ipək Hun İmperiyasına böyük miqdarda gətirilmişdir. Görünür, Roma qızıl sikkələri bütün Hun imperiyası daxilində pul vahidi kimi dövriyyədə olub. İpək yolu ilə əlaqələr Kristofer Atvud, Hunların Avropaya ilk hücumunun məqsədinin Çinə İpək Yolu boyunca ticarətlə məşğul olan və onların hakimiyyəti altında olan Soqd tacirləri üçün Qara dənizə çıxış yaratmaq olduğunu irəli sürmüşdür.
Hunlar

Atvud qeyd edir ki, Jordanes Krımın Xerson şəhərinə "xəsis tacirlərin Asiya mallarını gətirdiyi zaman", yəni VI əsirdə Akasiri hunlarının hakimiyyəti altında olduğunu yazır. Hun idarəetmə sistemi uzun müddət müzakirə edilmişdir. Peter Heather iddia edir ki, hunlar liderlərin tamamilə müstəqil hərəkət etdiyi və nəticədə german cəmiyyətləri kimi bir sıralama iyerarxiyası quran qeyri-mütəşəkkil bir konfederasiya idi. Denis Sinor oxşar şəkildə qeyd edir ki, tarixən qeyri-müəyyən olan Balamir istisna olmaqla, mənbələrdə Uldızaƒ qədər heç bir Hun liderlərinin adı çəkilmir ki, bu da onların nisbi əhəmiyyətsizliyini göstərir. Tompson iddia edir ki, daimi padşahlıq yalnız Hunların Avropaya hücumu və ondan sonra baş verən davamlı müharibə ilə inkişaf etmişdir. Attila dövründə hunların təşkilatlanması barədə yazarkən Peter Golden bildirir: çətin ki, onu dövlət adlandırmaq mümkün olsun, daha çox imperiya adlandırmaq olar. Golden daha çox Hun konfederasiyasından danışmağın yerinə düşəcəyini bildirir. Kim, bununla belə, hunların Xiongnu dövlətinin təşkilində müəyyən əsaslarla daha mütəşəkkil və mərkəzləşdiyini iddia edir. Valter Pohl Hun hökumətinin digər çöl imperiyaları ilə yazışmalarını qeyd edir, lakin buna baxmayaraq, hunların Avropaya gəldikləri zaman vahid bir qrup olmamış kimi göründüyünü müdafiə edir.Ammianus yazır ki, onun zamanında yaşayan hunların kralı olmamışdır, lakin hər bir hun qrupunun daxilində müharibə zamanı onlara rəhbərlik edəcək şəxslər var imiş. Thompson fərz edir ki, hətta müharibədə belə lider olan şəxsin real hakimiyyəti az olmuşdur. Həmçinin o, düçünür ki, bu liderlik vəzifəsi də hunlarda irsi keçməmişdir.
Hunlar

Heather isə iddia edir ki, Ammianus sadəcə hunların tək bir hökmdarının olmadığını nəzərdə tuturdu; o qeyd edir ki, Olimpiodor hunlarının bir neçə padşahı olduğunu qeyd edilmiş və onlardan biri də "padşahların birincisi" kimi irəli sürülmüşdür. Ammianus hunların ümumi qərarları toplanmış şurada, at üzərində oturaraq müzakirə edib verdiyini yazmışdır. O, hunların tayfalar şəklində təşkil olunduğunu qeyd etmir, lakin Prisk və başqa yazıçılar bəzilərinin adını çəkirlər.Adı bəlli olan ilk hun hökmdarı Uldızdır. Uldızın adı onun hərbi məğlubiyyətindən sonra bir daha qaynaqlarda keçmir. Thompson bunu bu dövrdə hunların idarəetməsinin davamlı inistitutdan daha çox "demokratik" olmasının işarəsi kimi dəyərləndirir. Kim Uldızın əslində hökmdar adı yox, titul olduğunu və qaynaqlarda keçən Uldızın sadəcə kralın köməkçilərindən biri olduğunu bildirir. Priskus Attilanı "kral" və ya "imperator" (βασιλέυς) adlandırır, lakin bu titulun qarşılığının hunlar arasında necə adlandırıldığını qeyd etmir. Attilanın tək hakimiyyətli dövrü istisna olmaqla, hunlar tez-tez iki hökmdar tərəfindən idarə edilmişdirlər. Attilanın özü də sonradan oğlu Ellakı özü ilə birlikdə kral elan etmişdi. Hunlara tabe olan xalqlar isə öz kralları tərəfindən idarə edilirdilər.Priskus həmçinin Attilanın hakimiyyəti altındakı "seçilmiş şəxslər"dən və ya loqadeslərdən də (λογάδες) bəhs edir.
Hunlar

O, onlardan beşinin adını çəkir. Belə aydın olur ki, bu seçilmiş şəxslərin bəziləri irsi yolla, digərləri isə hansısa fərqlənməyə görə bu qrupa daxil edilmişdirlər. Tompson iddia edirdi ki, bu "seçilmiş adamlar" "Hun imperiyasının bütün idarəçiliyinin üz tutduğu təməl bazadır". o, onların Uldız hökumətində mövcud olduğunu və hər birinin Hun ordusunun dəstələrinə komandanlıq etdiyini və Hun imperiyasının müəyyən hissələrini idarə etdiyini və burada xərac və tədarüklərin toplanmasına cavabdeh olduqlarını iddia edir. Maenchen-Helfen isə iddia edir ki, loqades sözü sadəcə görkəmli şəxsləri ifadə etmək üçün istifadə edilmiş, hansısa rütbəni və ya müəyyən edilmiş öhdəliyi ehtiva etməmişdir. Kim, Hun administrasiyası üçün loqadeslərin əhəmiyyətini təsdiqləyir, lakin onlar arasında rütbə fərqlərinin olduğunu qeyd edir və ehtimal edir ki, vergi və xərac toplayan daha aşağı rütbəli məmurlar idi. O, hun tərəf keçmiş bir çox romalının imperial bürpkratiyada işləyə bilmə ehtimalının olduğunu yazır. Cəmiyyət və mədəniyyət İncəsənət və maddi mədəniyyət Hunların maddi mədəniyyətini və incəsənətini öyrənə bilmək üçün iki qaynaq vardır: qədim əlyazmalar və arxeologiya. Lakin Hunlar köçəri həyat sürdükləri üçün onların incəsənəti və yaşamı barədə arxeoloji qaynaqlar az qalmışdır. Buna baxmayaraq, 1945-ci ildən sonra Hunlara aid olan xeyli sayda arxeoloji material aşkar edilmişdir. Təkcə 2005-ci ildən Hunlara aid olduğu bəlli olan 200 maddi mədəniyyət nümunəsi üzə çıxarılmışdır.
Hunlar

Bu nümunələr Hun məzarları olmuşdur ki, oradan tapılanlar da Hunlara aid edilmişdir. Bəzi arxeoloji nümunələrin dəqiq olaraq Hunlara aid olub-olmamasını müəyyənləşdirmək çətindir, çünki Hunlarla Sarmatlar çox yaxın ərazilərdə yaşamaqla birlikdə həyat təzləri də bir-birinə çox bənzəmişdir. Buna görə də, bəzi tapıntıların Sarmatlara və ya Hunlara aid olması sual doğurur. Tarixçi Hyun Jin Kim buna görə də, nəyin etnik olaraq Hunlara aid olub-olmamasını müəyyən etməyin çox çətin olduğunu bildirir. Avropadakı Hunların onlara tabe olan german qəbilələri ilə qarşılıqlı əlaqələrinin olması faktı bunu daha da çətinləşdirir. Eyni zamanda Hunlar barədə yazılmış Roma qaynaqları da çox tərəflidir və onların primitiv yaşamalarını vurğulamaqla kifayətlənir. Erkən tarixi Saka-Hun incəsənətinin erkən nümunələri Balxaş gölünün yaxınlığında yerləşən Qanaddaşda tapılmışdır. Balxaş gölü Avropa hunlarının vətəni olan indiki Qazaxıstanın şərqində yerləşməkdədir. Buradan tapılmış nümunələrə bənzərləri Macarıstan və Ukraynadan da tapılmışdır. Bu əşyalar həm də ona görə önəmlidir ki, hunların qərbə doğru köçünü əksr etdirməkdədir.Hun sənəti hunların alman xalqları arasında təqdim etdiyi boyunbağı və bilərzik kimi qazan, qab və zərgərlik formalarında ifadə olunurdu.
Hunlar

Hun sənətinin tipik xüsusiyyətlərinə qızıl, qranat və qranulyasiyadan istifadə daxildir. Hun qadınlarının məzarlarında xeyli sayda qızıl diademlər tapılmışdır.Hun incəsənət nümunələrinin motivləri sırasına həndəsi fiqurlar, ağaçlar, at, maral, quş kimi heyvanlar daxildir. Milli Macarıstan Muzeyində narlarla bəzədilmiş cır-cıramalı qızıl fibulanın gözəl nümunəsi ilə birlikdə, gümüşdən hazırlanmış başqa belə əşyalar var, digərləri isə hələ də tamamilə qızıldan hazırlanır. Hunlar Avropada uzun müddət siyası hakimiyyətə sahib olduqlarına görə oranın digər xalqları ilə əlaqədə olmuşdurlar. Bunlara misal olaraq vesqotları və gepidləri göstərmək mümkündür. Nəticədə hunlara məxsus olan bürünc güzgülər bütün Avropa boyunca yayılmışdır. Burqundiyalılar və franklar da hun incəsənətini imitasiya etməyə başlamış və hunların ali təbəqəsi kimi geyinməyə başlamışdır. Xüsusən hun silahlarının alemanlar və digər german xalqları üzərində xüsusi təsiri olmuşdur. Beləliklə, hunların Orta Asiyadan gətirdiyi incəsənətin orta əsrlər germanik incəsənətinə böyük təsiri oluşdur. Musset iddia edir ki, ilk öncə hun, daha sonra isə germanik işğalları Avropa incəsənətində yeni dönəm açmış, onda oriental təsirlər hiss edilmiş, yunan-roma modelinin yerini hun modeli almışdır.
Hunlar

Qazanlar hunların varlığının arxeoloji göstəricisidir. Onlar Xionqnu (hunların Çin qaynaqlarında keçən adları və ya Orta Asiya Hunları) qazanlarının gəlmiş olduğu son qazanlardır. Təkcə Xiongnu qazanları və Hunların qazanları praktiki olaraq eyni deyil, həm də oxşar yerlərdə (məsələn, çayların sahillərində) tapılmışdır ki, bu da ritualların davamlılığını sübut edir. Baxmayaraq ki, bəzi tarixçilər Xionqnu və yeni hun qazanları arasında bəzi fərqlər mövcuddur, ən azından arxeoloji tapıntılar sübut edir ki, hunların bir hissəsi Altay dağlarının ətəklərində uzun müddət yaşamış, daha sonra qərbə köç etmişdir. Bu haqda məlumat Vey Şu əsərində də V əsrdə bəzi Xionqnuların hələ də bu bölgədə yaşaması barədə məlumat verilmişdir. Hunlar və ya Xionqnular bu qazanlardan yemək bişirmək üçün və ya ritual yerinə yetirmək üçün icra etmişdirlər. Hun qazanları zəng formasındadır, əsasən kvadrat formada tutacaqları və göbələk kimi bəzəkləri var. İddia edilmişdir ki, bu qazanlar son hun incəsənətinin erkən xüsusiyyətləri olmaqdan çox Avropadan yenidən Sincana gətirilmişdir.Arxeoloji tapıntılar içində qazanlar xüsusi yer tutur. 1896-cı ildə Paul Reynecke müəyyənləşdirmişdir ki, bu qazanlar Hunlar tərəfindən hazırlanmışdır. Çox zaman bu qazanların "bürünc qazanlar" deyə tərif edilməsinə baxmayaraq, tez-tez misdən də belə qazanlar hazırlanmışdır və əsasən keyfiyyət baxımından pis olmuşdurlar.
Hunlar

Maenchen-Helfen ümumilikdə Mərkəzi Asiyadan, Qərbi Sibirdən və Şərqi Avropadan tapılan 19 qazan müəyyənləşdirmişdir. O, tunc tökmələrin vəziyyətindən əsas götürür ki, hunlar o qədər də yaxşı metal ustası olmayıblar və çox güman ki, qazanlar tapıldıqları yerlərdə tökülüblər. Tapılan qazanlar əsasən müxtəlif formada olurlar. Maenchen-Helfen iddia edir ki, bu qazanlaran ət qaynatmaq üçün istifadə edilmidir, lakin bir çoxunun suyun yaxınlığında tapılması və ümumiyyətlə fərdlərlə birlikdə basdırılmaması sakral istifadəni də göstərə bilər. Qazanların Xiongnu tərəfindən istifadə edilənlərdən qaynaqlandığı görünür.Hun qazanları şərqdən qərbə doğru hun köçünü izləmək üçün istifadə edilir. Belə numünələrdən ən qərbdə tapılanı Almaniya və Fransadan, ən şərqdən tapılanları isə Qızıl-Adırdam, Lipnyaqovadan, Sincandan tapılmışdır. Urumçi qazanı Soka və Verxniy Konetsdəki düzbucaqlı qulplu nümunələrə bənzəyən, yan tərəflərdəki tipik Hun üçbucaqlı motivləri ilə xarakterizə edilir. Bununla belə, onun ən yaxşı analoqları əyri tutacaqlı nümunələrdir (Don bölgəsində, Aşağı Dunay bölgəsində rast gəlinir), habelə Karpatiya hövzəsində kloizona bənzər hücrələr işlənən halqalara da rast gəlmək mümkündür. Onun alternativləri düzbucaqlı və üçbucaqlı hücrələri halqadan aşağıda olanlardır. Hun incəsənət nümunələrinin bir digər xüsusiyyəti tutacaqları göbələyə bənzər bəzəkləri olan nümunələrdir.
Hunlar

Həm düzbucaq tutacaqlı, həm də dairəvi tutacaqlı qazanlara bənzərliyi ilə birlikdə Urumçi qazanı bu iki tip arasında axıcılığın olduğunu da göstərməkdədir. Bu qazan Urumçinin Nanşan bölgəsindən tapılmışdır. Qızıl-Adır qazanı isə misdən düzəldilmiş və Sarmat və Hun dövrləri arasındakı göbələyə bənzər tutacaqlı nümunələr arasında keçid mərhələni təmsil etməkdədir.Qabları göbələyə bənzər fiqurlarla bəzəmək xüsusən rituallar üçün istifadə edilirdi və Şan sülaləsi dövründən etibarən Çin incəsənətinin xarakterik xüsusiyyətlərindən biri idi. Hun qazanlarının bir digər xüsusiyyəti də "kəfgir" motiflərindən istifadə idi. Asma qotazları və ya haşiyələri təqlid edən bu motivlərin əksər tarixçilər toxuculuqdan və ya bəlkə də dəri işlərindən əldə edildiyini düşünürlər. Belə kulonlar Çinin bürünc qablarında da görünür. Daha spesifik olaraq onlar Çinin neolitik dövrünə uyğun hesab edilir və Zoltan Takats bildirir ki, bu nümunələr birbaşa elə oradan götürülmüşdür. İştvan Bonaya görə, Hun qazanları Çin və İç Asiyanın bürünc dövrü incəsənət nümunələrinin birbaşa təmsilçisidir. Beləliklə, İştvan Hun qazan işləmə sənətinin birbaşa Çindən alındığını iddia etməkdədir, lakin bəzi alimlər bunu qəbul etmirlər. Onlar hesab edirlər ki, Hun incəsənəti Sarmat və Skit incəsənətinin davamıdır. Bonanın iddiası Macarıstan tədqiqatı tərəfindən dəstəklənir və bu, bu məsələdə ən mötəbər hesab olunur.
Hunlar

Hun qazanlarına ən yaxşı bənzətmələr açıq iş ayağı olan Monqol və Şimali Çin qazanlarıdır. Göbələyə bənzər incəsənət nümunələri Hun dövrünün son mərhələsinə aid edilir. Bu dövrdə Hunlar və ya digər adları ilə Xionqnular Avropaya doğru hərəkət etməyə başlamışdılar. Aşağı Amudəryada, Eftalitlər ölkəsində iki "aydın Hun" keramika nümunəsi ilə birlikdə göbələk təsviri olan Hun qazanının tunc parçası tapılmışdır ki, bu da Çin mənbələrinin onların torpaqlarının Hun (yəni Xiongnu) olduğunu iddia etdiyini təsdiqləyir.Hun incəsənət nümunələrinin intehsal edilməsini araşdıran bir neçə qısa məqalədən başqa bu sahəni ətraflı tədqiq edən yoxdur. Bona inanır ki, qazanlar bir neçə hissəyə tökülürdü, daha sonra qazana pərçimlənmiş ayaqla birlikdə lehimlənirdi. O, həmçinin bu iş prinsipində də Çin təsirinin olduğunu bildirmişdir. Qazanlar tez-tez qəsdən zədələnir və ya parçalanırdı, Bóna bunu Çin və Daxili Asiya adətləri ilə əlaqələndirirdi.Yenisey regionundakı mağara rəsmlərində dini rutuallarda qazanlardan istifadə edilməsi əks etdirilmişdir. Bu petroqliflərin tarixlərini müəyyənləşdirmək çox çətindir, amma rəsmlərdəki qazanların Hun qazanları olması iddia edilir. Rəsmdə göstərilən ritualın dəfn mərasimi olmağı istisna edilmir. Takats Çin qaynaqlarına istinad edərək bildirir ki, rəsmlərdəki mərasimlər qanlı heyvan qurbanı mərasimidir.
Hunlar

Turul və ya Toğrul IV və V əsrlərə aid bir çox maddi mədəniyyət nümunələrində vəhşi quşların, məsələn qartalın, şahinin, qarğanın rəsmləri olan Hun məzarları tapılmışdır. Verner bunların qartal başları olduğunu bildirərkən, Otto J. Maenchen-Helfen onları "dimdik başları" adlandırmağı daha üstün tutur. O, bununla bildirək istəyir ki, bu quş başları hər hansısa bir quşun rəmzi ola bilər, mütləq qartal başı olmaya da bilər. Bundan əlavə, Turul və ya Toğrul quşu yırtıcı quş olmaqla birlikdə, tez-tez Atilla və ya bütün Hunlarla əlaqələndirilməkdədir, çünki bir çox əfsanələrdə onun Hunların simvolu olduğu bildirilməkdədir. Macar xronikalarında Toğrul macar kralları olan ARpad sülaləsinin əcdadı hesab edilməkdədir. Kezalı Simona görə, Attillanın bayrağında Toğrul simvolu olmuşdur. Türk və Uqorlar inanırdılar ki, qartal-tanrı kainatın yaradıcısıdır, amma bu inancın Hunlarda olub-olmaması bəlli deyil.Toğrul quşunun Hun incəsənətində dini motif hesab edilməsi də mümkündür. Hər bir halda, Maenchen-Helfen bunun onların ən yüksək tanrısının təsviri ola biləcəyini istisna edir, çünki bunların göründüyü Hun əşyaları arasında at dişləri var və Helfənə görə baş tanrının təsvirinin bu qədər təvazökar bir yerə qoyulması mümkün deyil. Bir digər tərəfdən, atlar Hunların həyatında xüsusi yerə malikdirlər. Maenchen-Helfen həmçinin qeyd etmişdir ki, "dimdik başları"n istifadəsi Hunlardan əvvəl Skitlər arasında yayılmışdı və Çindən Balkanlara qədər bir sıra mədəniyyətlərdə buynuz kimi bəzi əşyaların künclərini "dimdik başları"na çevirmək ənənəsi var idi.Maenchen-Helfen, "dimdik başları"nın və ya "dimdik başlıqları"nın və maskaların Atilla və ya onun varisləri dövründə yeganə təsviri motivlər olması faktını belə bir dövrdə Hun sənətinin yoxsullaşmasının əlaməti hesab edir.
Hunlar

Bəzək əşyaları Həm qədim əlyazmalar, həm də arxeoloji tapıntılar sübut edir ki, Hunlar nəfis qızıl və ya qızıl suyuna salınmış diademlər istehsal etməyi bacarmışdırlar. Maenchen-Helfen ümumilikdə Hunlara aid olduğu bilinnə 6 diademin siyahısını verməkdədir. Hun qadınları, görünür, müxtəlif materiallardan, əsasən, xaricdən gətirilən muncuqlardan boyunbağı və bilərziklər taxıblar. Zərgərlik məmulatlarının və silahların qiymətli daşlarla bəzədilməsi ilə bağlı daha sonra yayılmış erkən orta əsr təcrübəsinin Hunlardan qaynaqlandığı düşünülür. Eyni zamanda Hunlar Çindəkinə bənzər şəkildə kiçik güzgülər də istehsal etmişdirlər. Bu güzgülərə Hun məzarlarında tez-tez rast gəlinir. Onlar məzarlarda qəstən sındırılmış halda yerləşdirilmişdirlər.Arxeoloji tapıntılar göstərir ki, hunlar paltarlarına bəzək kimi qızıl lövhələr, habelə xaricdən gətirilən şüşə muncuqlar taxırdılar. Ammianus xəbər verir ki, onlar kətandan və ya marmot xəzindən tikilmiş paltarlar və keçi dərisindən geyimlər geyinirdilər.Ammianus bildirir ki, Hunların binaları olmamışdır, lakin onların hərəkəti barədə qeydlərində Hunların çadır və vaqona bənzər obyektlərə sahib olduğunu yazır. Maenchen-Helfen hesab edir ki, hunların "keçə və qoyun dərisindən çadırları" var idi: Priskus bir dəfə Attilanın çadırı barədə yazır və Jordanes məruzə edir ki, Atilla ipək çadırda oturur. Hər bir halda, V əsrin ortasından etibarən Hunlar daimi odundan hazırlanmış evlərə sahib idilər.
Hunlar

Maenchen-Helfen bu evlərin qotik üslubda tikildiyini bildirir. Süni kəllə deformasiyası Müxtəlif arxeoloqlar hunların və ya onların yuxarı təbəqəsinin uşaqların kəllə sümüklərinin bağlanması yolu ilə onun süni şəkildə uzadılmasını həyata keçirdiklərini iddia etmişdirlər. Süni kəllə deformasiyası adlandırılan bu prosesin hunların təsiri altında olan german tayfalarına da keçdiyi ehtimal edilir. Bunu həyata keçirməkdə əsas məqsədin "yuxarı təbəqə ilə adi insanlar arasında aşkar fiziki fərqi göstərmək" olduğu qeyd edilir. Erik Krubezy bu praktikanın hunlar tərəfindən yayılmasını qəbul etməyərkən, alimlərin əksəriyyəti bu adətin Avropada hunların təsiri ilə yayıldığını bildirməkdədirlər. Bu təcrübə Avropaya əvvəlcə hunlar tərəfindən deyil, daha çox hunların yaxından əlaqəli olduğu alanlar və sarmatlar tərəfindən tətbiq edilmişdir. Bu adət Asiyada hun adlanan başqa xalqlar tərəfindən də işlədilmişdir. Hun imperiyası daxilində xeyli sayda dillərdən istifadə edilirdi. Priskus hun dilinin Attilanın sarayında danışılan başqa dillərdən fərqləndiyini qeyd etmişdir. O, Attillanı sarayda əyləndirən şəxs olan Zerkonun qonaqları "hun və qot dilləri ilə qarışmış latin dilində sözlər" istifadə etməsindən bəhs edir.
Hunlar

Priskus deyirdi ki, Attilanın "skif" təbəələri "öz barbar dillərindən başqa, ya hun, ya qot, ya da bir çoxunun Qərbi Romalılarla əlaqə vasitəsi olan Latın dilində danışırlar; lakin Frakiya və İlliriya sərhəd bölgələrindən gələn əsirlər istisna olmaqla, onlardan heç biri asanlıla yunanca danışa bilmirlər". Bəzi alimlər qot dilinin imperiya daxilində lingua franca olduğunu iddia edir. Hyun Jin Kim isə güman edir ki, hunlar dörd dili - hun, qot, latın və sarmat dillərini - hökumətin müxtəlif səviyyələrində istifadə etmişlər və bu dillərdən heç biri dominant olmamışdır.Hun dilinin özündən isə qədim qaynaqlarda cəmi üç söz qorunub saxlanmışdır. Hun dilində olması ehtima edilən digər sözlərin hamısı ya şəxs, ya da tayfa adlarıdır. Bu sözlərin bir hissəsinə əsaslanan alimlər hun dilinin türk dili olduğunu, digərləri monqol və türk dili arasında bir dil olduğunu və ya Yenisey dillərindən biri olduğunu iddia edirlər. Az bir qisim alim isə Hind-Avropa dil ailəsinin şərq qrupu ilə əlaqələndirməyə çalışırlar. Bundan başqa, Saskia Pronk-Tiethoff Hun dilinin əslində türk dili olduğunu vurğulamaqdadır. Bununla belə, əldəki materialın azlığı nəzərə alınarsa, çoxları dili təsnif edilə bilməz hesab edir. Lajos Ligeti və Edvin G. Pulleyblank kimi alimlər Yenisey dil ailesine mənsub ketcə nümunəsindəki Sibir dillərinin hunların və xionqnuların dilləri ilə qohum olduğu və ya dillərinin təməlini təşkil edə biləcəyi ehtimalını da yazmışdırlar. Dövrümüzə çatmış sözlər Avropa hunlarının müasiri oln müşahidəçilər və VI əsrdə yaşamış tarixçi Jordanes hunların istifadə etdiyi dildən 3 sözü dövrümüzə gəlib çatmasına nail olmuşdurlar.
Hunlar

Kəndlərdə bizə ərzaq - qarğıdalı əvəzinə darı və yerlilərin dediyi kimi medos verilirdi. Bizi müşayət edən iştirakçılar darı və buğdadan hazırlanmış içki - hansıki barbarlar kamos adlandırır - aldılar. Hunlar Attilanı belə mərsiyyələrlə - onlar bunu strava adlandırır - ağlaşma qurmaqla, onun məbədi üzərində böyük ehtişamla qeyd edirdilər. Bu medos bal şərabı kimi bir içkidir, kamos buğda içkiçi, strava dəfn mərasimidir. Maenchen-Helfen iddia etmişdir ki, strava slavyan dilində danışan bir məlumatçıdan gəlmiş ola bilər.Hun dili barədə digər bütün məlumatlar onların tayfaları və şəxs adları ilə bağlıdır. Türk dili olması barədə Ümumi olaraq ölü dil olan Hun dili əksər tarixçilər tərəfindən Türk dili kimi izah edilir.Karl Henrix Menges və Omelian Pritsak kimi bir çox tarixçilər düşünürlər ki, hunlara aid olan xüsusi sözlər ancaq Türk dili və ya Altay dil ailəsi ilə əlaqələndirilə bilər. Menges dil dəlillərinə arxalansa da, hunlara münasibəti "onları türk və ya türklərə yaxın hesab etməyin etnoloji səbəbləri var" deyir. Bundan başqa, Menges hunların monqolca və ya tunqus dillərindən birində və ya türkcə ilə monqolcanın arasındakı hansısa dildə danışa biləcəyi ehtimalını da bildirir. Bizim dövrümüzə gəlib çatan 33 Hun şəxs adlarını araşdıran Pritsak deyir: O [Hun dili], Türk dili deyildi, güman ki, türkcə ilə monqolca arasında bir dil idi və türkcəyə monqolcadan daha yaxın idi. Bu dilin bulqar dili və müasir çuvaşca ilə çox güclü əlaqələri var, lakin, xüsusən leksiki və morfoloji anlamda Osmanlı türkcəsi və Yakut dilləri ilə də bəzi vacib əlaqələrə sahibdir.
Hunlar

Ammianus Marsellinus hun qadınlarının təcrid edilmiş şəkildə yaşadıqlarını yazsa da, hun cəmiyyətini birbaşa özü görmüş Priskus bunun əksini yazır. Onun məlumatına görə, hun qadınları sərbəst şəkildə hərəkət edir və kişilərin arasına qarışırdılar. Priskus Atillanın kəndə girdiyi zaman onun ətrafında cəmləşən hun qadınlarını, həmçinin Attilanın vəziri Onegesiusun həyat yoldaşının xidmətçiləri ilə birlikdə krala yemək və içki təklif etməsini təsvir edir. Həmçinin Priskus Attilanın əsas arvadı olan Herekanın çadırına heç bir çətinlik çəkmədən daxil olmuşdur.Priscus həmçinin təsdiq edir ki, Atillanın qardaşı Bledanın dul arvadı Roma səfirlərinin keçdiyi kəndə rəhbərlik edirdi. Bildirilir ki, gümanki onun nəzarət etdiyi ərazi həmin kənddən daha böyük ərazini əhatə etməkdə idi. Thompson utriqurlar və sabirlər kimi digər bozqır xalqlarında qadın tayfa başçılarının olduğunu bildirir və iddia edir ki, hunlar gümnaki dul qadınlara böyük hörmət edirmişlər. Hun yaşam tərzinin köçəriliyə və heyvandarlığa əsaslandığına görə ehtimal edilir ki, qadınların ev işlərində yüksək muxtariyyətləri olmuşdur. Hunların dinləri barədə demək olar ki, heçnə bəlli deyil. Romalı müəllif Ammianus Marsellinus hunların heç bir dinə sahib olmadıqlarını iddia edir, V əsr xristian müəllifi Salvian isə onları paqanlar kimi təsvir edir. Jordanes özünün Getica əsərində hunların "Mars qılıncına" pərəstiş etdiklərini, bu qılıncın Attilanın bütün dünya üzərindəki hakimiyyətini legitimləşdirilməsinin simvolu olduğunu bildirir. Maenchen-Helfen bozqır xalqlarında qılınc nümunəsində müharibə ilahına pərəstişin geniş yayıldığını, eyni şeyin xionqnular arasında olduğunu yazır.
Hunlar

Denis Sinor isə hunlar arasında qılıca sitayişin uydurma olduğunu düşünür. Maenchen-Helfen həmçinin iddia edir ki, hunların özləri Atillanı ilahi hesab etməsələr də, onun tabeliyində olan bəzi insanlar açıq-aşkar onu ilahi mənşəli hesab edirdilər. Öncədəngörməyə və falçılığa meyillilik hunlar arasında da olmuşdur. Maenchen-Helfen iddia edir ki, bu falçılıq və bu kimi mərasimlərdəki hərəkətləri icra edənlər, ehtimal ki, şamanlar idi. Sinor da bu iddianın hələlik qəti şəkildə sübut edilməmiş olmasına baxmayaraq, şamanların olduğunu ehtimal edir. Maenchen-Helfen o nəticəyə gəlir ki, su ruhlarına inam adəti Ammianusun yazılarında. da öz əkşini tapmışdır. O, daha sonra hunların kiçik metal, taxta və ya daş bütlər düzəltmiş ola biləcəyini, bunun digər çöl tayfaları arasında təsdiqini tapdığını və VI əsrdə Krımda olan hunlar üçün Bizans mənbəsinin təsdiqlədiyini yazır. O, həmçinin hunların su qaynaqlarının yaxınlığında və ya axar suda basdırılmış tunc qazanlarının arxeoloji tapıntılarını hunların yazda həyata keçirdikləri mümkün rituallarla əlaqələndirir.Con Man Attila dövründə hunların göyə və bozqır ilahı olan Tanrıya sitayiş etdiklərini, eyni şeyə xionqnular tərəfindən də ibadət edildiyini iddia etməkdədir. Maenchen-Helfen də hunların Tanrıya sitayiş etmələrini mümkün ola biləcəyini bildirir, lakin qeyd edir ki, Tanrı IX əsrə qədər Avropa qeydlərində təsdiqlənməmişdir. VII əsrə aid erməni qaynağı olan və Movses Dasxurancı tərəfindən yazılmış əsərdə Qafqaz hunlarının Tanqri Xan adlanan bir ilaha sitayi etdiklərini yazılmışdır.
Hunlar

Movses həmçinin Qafqaz hunlarının ağaclara sitayiş etdiyin, Tengri üçün atlarını qurban etdiklərini, ümumiyyətlə, "od və suya, bəzi yol tanrılarına, aya və onların nəzərində hansısa şəkildə diqqətəlayiq hesab edilən bütün canlılara qurbanlar verdilər". Həmçinin Aropa hunları arasında insandan qurban vermə nümunələrinin də olduğu məlumdur. Maenchen-Helfen Jordanesə istinad edərək Attilanın dəfnində insan qurban verildiyini bildirir və bu Jordanes tərəfindən strava adlandırılır. Priskus iddia edir ki, hunlar öz məhbuslarını Skifiyaya daxil olduqdan sonra "qələbəyə" qurban verdilər, lakin bu, hunların adəti kimi təsdiqlənmir və uydurma ola bilər.Bu paqan inanclarına əlavələ olaraq, hunların xristianlığı qəbul etmələri və onların arasında xristian missionerlərin fəaliyyət görtərməsi barədə xeyli məlumat vardır. Görünür bu missionerlik fəaliyyətləri müəyyən qədər uğurlu olmuşdur ki, Alp İltəbər adlı hun şahzadəsi xristianlığı qəbul etmişdir. Görünür ki, Attila həm Nicene, həm də arianlıq xristianlığına tolerant yanaşmışdır. Hər bir halda, Roma papası I Leo tərəfindən Aquileia kilsəsinə yazılmış məktubda hunlar tərəfindən əsir alınmış xristian əsirlərin hun dini mərasimlərində iştirak etməyə məcbur edildiyi yazılmışdır. Hərb sistemi Strategiya və taktika Bir bütün olaraq hunların hərbi sistemi yaxşı araşdırılmamışdır. Hunların hərb sistemi barədə əsas məlumat verən qaynaq Ammianus Marcellinusdur. O, hunlar müharibəd metodologiyası barədə bu məlumatları vermişdir: Onlar da bəzən qıcıqlananda döyüşürlər, sonra paz şəkilli kütlələr halında tərtib edilmiş döyüşə girirlər, səslərinin qarışığı vəhşi hay-küy salır.
Hunlar

Sürətli hərəkət və gözlənilməz hücum üçün yüngül təchiz olunduqları üçün qəsdən səpələnmiş dəstələrə bölünürlər və hücuma keçirlər, ora-bura nizamsızlıqla hərəkət edir, dəhşətli qırğınlar törədirlər; və qeyri-adi hərəkət sürətlərinə görə heç vaxt qalaya hücum etmək və ya düşmən düşərgəsini qarət etmək müşahidə edilmir. Və bu səbəbdən siz onları bütün döyüşçülərin ən dəhşətlisi adlandırmaqdan çəkinməzdiniz, çünki onlar uzaqdan adi ucları əvəzinə oxlarına gözəl məharətlə qoşulmuş iti sümüklü başlıqlar ilə döyüşürlər; sonra onlar boşluqlara dörd nala çaparaq daxil olur və öz həyatları barədə düşünmədən belə qılınclarla əlbəyaxa döyüşürlər; və Düşmən qılınc zərbələrindən yaranan yaralardan qorunarkən, onlar öz rəqiblərinin üzərinə kəməndlərə hörülmüş parça zolaqlarını atıb onları elə dolayırlar ki, əl-qolunu bağlayır və onları minmək və ya yeriməkdən məhrum edirlər. Amianusun təsvirinə əsaslanaraq Maenchen-Helfen iddia edir ki, hunların döyüş taktikası digər süvari və köçəri oxçularınkından elə də fərqlənməməkdədir. O, iddia edir ki, Ammianusun qeyd etdiyi "paz şəkilli kütlələr" (cunei) çox güman ki, başçıları cune adlandırılan qəbilə qəbilələri və ailələri tərəfindən təşkil edilmiş bölmələrdir. Bu titul sonra irsi keçir və klana miras olaraq ötürülürdü. Ammianus kimi bir digər VI əsr tarixçisi Zosimus da hunların atlı oxçu qüvvələrdən aktiv istifadə etdiyini, həddindən artıq sürətli və mobil olduqlarını yazır. Bu keyfiyyətləri baxımından hunlar o dövr Avropanın digər köçərilərindən fərqlənməkdədirlər. Məsələn, sarmatlar nizələrlə silahlanmış ağır zirehli katafraktlara arxalanırdılar. Hunların döyüşlərdə dəhşət saçan sığırtılardan istifadə etməsi də qaynaqlarda öz əksinin tapmışdır. Hər bir halda, Ammianusun bir neçə iddiası müasir tarixçilər tərəfindən mübahisəli dəyərləndirilmişdir.
Hunlar

Xüsusən, Ammianus metalişləmə bağlı heç bir şey bilmədiklərini iddia etməsinə baxmayaraq, Maenchen-Helfen metalişləməni bilməyəcək qədər primitiv bir xalqın romalılara qarşı müharibədə bu qədər uğurlu ola bilməsini qeyri-mümkün hesab edir.Hun orduları özlərinin yüksək mobillik bacarıqlarına və hücum et-geri çəkil taktikalarına güvənməkdə idilər. Hunların istifadə etdiyi mühüm strategiya saxta bir geri çəkilmə idi - qaçmış kimi görünmək və sonra dönərək nizamsız düşmənə hücum etmək idi. Bu Zosimus və Aqafiy tərəfindən qeyd edilmişdir. Bununla belə, onlar meydan döyüşlərində həmişə təsirli deyildilər, 439-cu ildə Tuluzada məğlubiyyətə uğradılar, 447-ci ildə Utus döyüşündə çətinliklə qalib gəldilər, ehtimal ki, 451-ci ildə Katalaun düzləri döyüşündə uduzdular və ya dalana dirəndilər, həmçinin Nedao döyüşündə məğlub edildilər. Xristofer Kelli Attilanın Roma imperiyası ilə ümumi miqyaslı müharibədən yayınmağa çalışdığını iddia edir. Müharibə və müharibə təhlükəsi Romanı qəsb etmək üçün tez-tez istifadə olunan alətlər idi; hunlar itkilərdən qaçmaq üçün çox vaxt yerli xainlərə arxalanırdılar. Hun döyüşləri barədə qeydlərdə bildirilir ki, hunlar orduları ilə düşərgə salarkən onun ətrafını ya çəpərləyir, ya da arabalar ilə əhatələyirdilər.Hunların köçəri həyat tərzi onlardan bəzi xüsusiyyətlər üzrə daha yaxşı olmağı tələb edirdi. Məsələn, onlar mükəmməl at miniciləri olmaqla bərabər, öz döyüş hazırlıqlarının təlimini də tez-tez çıxdıqları ovlarda alırdılar. Bir çox alim iddia edir ki, hunlar Macarıstan düzənliklərində oturaq həyata keçdikdən sonra əvvəlki səviyyədə döyüş və at minmə təlimi ala bilmədilər, bu da tez bir zamanda onların hərbi bacarıq baxımından geriləməsinə yol açdı.Hunlar demək olar ki, həmişə qeyri-hunlarla - german və s. - tayfalarla yan-yana savaşmış, onları özünə tabe etmişdir. Heatherin bildirdiyi kimi, "Hunların hərbi maşını mərkəzi və şərqi Avropanın getdikcə daha çox sayda almanlarını birləşdirərək çox sürətlə artdı".
Hunlar

Jordanes Katalaun döyüşündə Attilanın özünün qeyri-hun təbəələrini cinahlarda, hun döyüşçülərini isə mərkəzdə yerləşdirdiyini yazmışdır.Hun dövrünün bozqır döyüş strategiyaları barədə əsas məlumat VI əsrdə yazılmış Strategikon əsərindən götürülməkdədir. Əsərdə "skitlərlə, yəni avarlar, türklər və həyat tərzi hun xalqlarına bənzəyən başqaları ilə rəftar etmək" üçün hərb sənətini təsvir edir. Strategikon əsərində hunlar və avarlar çox hiyləgər və hərbi məsələlərdə çox təcrübəli xalqlar kimi təsvir edilir. Onların öz rəqiblərini hiylə ilə, gözlənilməz hücumlarla və onların maddi-texniki təminat yollarını kəsməklə məğlub etməyi sevdikləri yazılır. Hunlar özləri ilə birlikdə atları yorulduğu zaman onları dəyişdirmək üçün ehtiyat atlar götürürmüşlər və bununla da, çox böyük bir ordu təəssüratı yaradırmışlar. Verilən məlumata görə, hunlar döyüşdən əvvəl möhkəmləndirilmiş düşərgə qurmur, klanlar üzrə otlaq sahələrinə yayılır, səhərə qədər özlərinin əsas atlarını qorumağa çalışır, səhər tezdən isə döyüş düzülüşünü alırdılar. Strategikon, hunların gözlənilməz hücumların qarşısını almaq üçün əhəmiyyətli məsafələrdə və bir-birləri ilə daimi təmasda olan keşikçiləri də yerləşdirdiyini bildirir. Əsərə görə, hunlar romalılar və farslar da olduğu kimi döyüş xətti qurmurdular, lakin qeyri-nizami bölmələri tək xətt üzrə düzür, ayrı-ayrı bölmələri də ehtiyat və pusqu üçün başqa yerdə saxlayırdılar. Həmçinin hunların sıx və hətta cəbhəyə malik dərin birləşmələrdən istifadə etdiyini bildirilir. Strategikonda deyilir ki, hunlar ehtiyat atlarını və yük arabalarını döyüş xəttinin hər iki tərəfinə təxminən bir mil məsafədə, orta ölçülü mühafizəçi ilə saxlayır və bəzən ehtiyat atlarını əsas döyüş xəttinin arxasında bir-birinə bağlayırdılar.
Hunlar

İatrus, İlliçevka və Kalxnidəh Hun dövrünə və Hun mühitinə aid lamelli dəbilqə parçaları tapılmışdır. Hun lamelli zirehi hələlik Avropada tapılmamışdır, buna baxmayaraq Hun mənşəli olması ehtimal edilən iki tapıntı Ob çayının yuxarı axarından və Qazaxıstanın qərbindən tapılmışdır. Bu tapıntıların III-IV əsrə aid olduğu ehtimal edilir. Rumıniyanın Badabağ yaxınlığındakı Halmiris qalasındakı Topraçioi anbarından təqribən 520-ci ilə aid lamel tapıntısı 5-ci əsrin sonu və ya 6-cı əsrin əvvəllərində bunun yaradıldığı fikrinin ortaya atılmasına yol açır. Avrasiya avarlarının lamelli zirehi Roma ordusuna və xalqların böyük köçü zamanı, daha dəqiq desək VI əsrin ortalarında german tayfalarına gətirdiyi bəllidir, lakin bu son tip bundan əvvəlkiərdən fərqlidir.Həmçinin geniş şəkildə qəbul edilir ki, hunlar 60 sm-lıq seaksla (bıçaq) son Roma dövründə həm romalıları, həm də german tayfalarını tanış etmişdirlər. Bu yenilik hunlar vasitəsiylə bütün Avropaya yayılmışdır. İnanılır ki, bu bıçaqlar ilk dəfə Çində kəşf edilmiş, hunlar və sarmatlar tərəfindən Avropaya gətirilmişdir. Sadəcə hunlar Mərkəzi Asiyada bu seaksların qısa versiyasından istifadə etmiş, IV əsrin sonu V əsrin əvvəllərində Şərqi Avropada bunlar bir qədər də uzadılmışdır. Bu əvvəlki bıçaqlar eramızın 1-ci əsrinə aiddir, Şərqi Avropada görünən yeni növlərdən birincisi eramızın 4-cü əsrinin sonlarına aid Wien-Simmerming nümunəsidir. Digər diqqətəlayiq Hun nümunələri arasında Rusiyadakı Volnikovkada daha yaxın zamanlarda tapılan uzun seaks daxildir.Hunlar İran və ya Sasani üslubunda uzun, düz, təxminən 83 sm bıçaqlı, adətən almaz formalı dəmir qoruyucu lövhə ilə bir növ spatha istifadə edirdilər.
Hunlar

Bu üslubda hazırlanmış qılınclar Altlussheim, Szirmabesenyo, Volnikovka, Novo-Ivanovka, və Tsibilium 61 kimi yerlərdə də aşkarlanmışdır. Onlar adətən qızıl folqa qulpları, qızıl təbəqə qınları və polixrom üslubda bəzədilmiş qının fitinqlərinə malik idilər. Qılınc baldrikdə (orta əsrlərə xas olan kəmr) deyil, qılınc kəmərinə bağlanmış üslubunda daşınırdı.Hunların ən məşhur silahı Qum Dərya tipli kompozit arxadan əyilmiş kamandır, çox vaxt "Hun yayı" adlandırılır. Bu yay eramızdan əvvəl üçüncü və ya ikinci əsrlərdə Baykal gölünün yaxınlığındakı ən erkən tapıntılarla icad edilmişdir, lakin Hunların köçündən çox əvvəl Avrasiyaya yayılmışdır. Bu yaylar uzunluğu 145 ilə 155 sm (57 və 61 düym) arasında olan en kəsiyinin asimmetrik olması, tutuşda və qaralarda 4-9 torna olması ilə xarakterizə olunurdu. Bütöv yaylar Avropanın iqlim şəraitində nadir hallarda sağ qalmasına baxmayaraq, sümüklü siyahların tapıntıları olduqca yaygındır və çöl qəbirləri üçün xarakterikdir. Tam nümunələr Tarım hövzəsində və Qobi səhrasında Niya, Qum Dərya və Şombuuziin-Belchir kimi yerlərdə tapılıb. Hunlar kimi Avrasiya köçəriləri adətən 75 sm (30 düym) millər və qatran əlavə olunmuş, sinir qamçıları ilə bərkidilmiş ağcaqayın qatranı və tang ilə bərkidilmiş trilobat almaz formalı dəmir ox uclarından istifadə edirdilər. Belə trilobat ox başlıqlarının düz ox başlıqlarına nisbətən daha dəqiq olduğuna və daha yaxşı nüfuz etmə gücünə və ya yaralanma qabiliyyətinə malik olduğuna inanılır. Avropada bu üslubda olan yay və oxların tapıntıları məhduddur, lakin arxeoloji cəhətdən sübut edilmişdir.
Hunlar

Ən məşhur nümunələr Wien-Simmermingdən gəlir, baxmayaraq ki, Şimali Balkanlarda və Karpat bölgələrində daha çox fraqment tapılıb. Hunlar və Azərbaycan Hunların yaşadıqları yerlərdən biri də müasir Azərbaycan ərazisinin də yerləşdiyi Qafqaz bölgəsi idi. Azərbaycanda aşkarlanmış bəzi arxeoloji abidələrdə müşahidə edilən dəfn adətlərinin bəziləri ənənəvi Hun dəfn adətlərinə bənzəməkdədir. Tarixçi Süleyman Əliyarlı erkən orta əsrlərdə müasir Azərbaycan ərazisində yaşamış hunlara misal olaraq bolqarları, buntürkləri və masaha hunlarını göstərməkdədir. O, Moisey Kalankatlının kitabında Hon adının çəkilməsini bildirir və digər tarixçilərdən fərqli olaraq Hunları Xəzərlərlə eyniləşdirməyib ayrı siyasi qurum olduqlarını iddia edir. Hətta bir zamanlar Dərbənd şəhərinə hun qapısı da deyilmişdir. Elə V əsrdə buradan hücum edən Hunlar Qafqaza daxil olmuş və xeyli irəliləmişdirlər. Azərbaycanın Şəmkir rayonunun Hacıvəlilər nakropolundan tapılmış diskşəkilli tapıntının at bəzəyi olması ehtimal edilir. Bu əşyanın ən yaxın analoqu şimal-şərqi Qafqazın IV-V əsrlərə - hun dövrünə aid kurqanlardan birində aşkar edilmişdir. Cənubi Azərbaycan ərazisində yerləşən Larican kurqanlarından 1 nömrəli kurqanda (Culfa şəhərindən 30 km şimalda yerləşir) at cəsədinin bütövlükdə qoyun və keçi kimi müxtəlif qurbanlıq heyvanlarla birlikdə şərq-qərb istiqamətində basdırıldığı görünür. Qəbirin bir küncündə atın basdırılması xüsusilə skiflərə və hunlara xas ənənə olub və ümumiyyətlə bütün kurqanlarda bu qaydaya əməl olunmuşdur.Dionisiy Perieqet və Ptolemey Coğrafiya əsərində hunların adını Khuni deyə çəkir və onların Xəzər dənizinin yanında yaşadıqlarını bildirir.
Hunlar

Qeyd etmək lazımdır ki, bu əsər II əsrdə yazılmışdır. Aqafangelə görə də, 227-ci ildə Qafqazda yaşayan xalqlardan biri də hunlar idi. Bəzi qaynaqlara görə, 535 və ya 537-ci ildə xristian yepiskop Kardost Qafqaz hunlarının bir hissəsini xristianlığa dəvət etmişdir. Suriya qaynaqlarının bildirdiyinə görə, onlar hunlar üçün yazı sisemi də yaratmışdırlar. Hunların VI əsrdə müasir Dağıstan ərazisində siyasi birlik formalaşdırdıqları bəllidir. Bu birliyə güman edilir ki, başqa yerli xalqlar da daxil edilmişdir. 662-ci ildə Qafqaz Albaniyasının yepiskopu İsrail Qafqaz hunlarının hökmdarı olan Alp İltəbəri xristian etmək üçün uğursuz cəhd etmişdir. Güman edilir ki, qaynaqlarda adı İlitver və ya İltəbər kimi keçən hökmdar adı əslində Xəzər titulu olan elteberin dəyişdirilmiş versiyasıdır və sözügedən hunlar VII əsrin ortalarından Xəzər hökmdarlarına tabe olmuşdurlar. Onların xəzərərin müxtəlif müharibələrində, xüsusən Ərəb xilafətinə qarşı olan müharibələrdə xəzərlərin müttəfiqləri sırasında adları çəkilməkdədir. IX əsrdə yaşamış ərəb tarixçisi ibn Xordadbeh Dərbənddən başlayan dövləti Suvar dövləti adlandırmışdı. İbn əl-Fəqih 903-cü ildə əsərini tamamlamış və Dərbənd yaxılığında yerləşən siyasi birlik barədə ibn Xordadbehin dediklərini təkrarlamışdır.
Hunlar

İbn əl-Fəqih Xordadbehdən fərqli olaraq bu dövləti Sura dövləti adlandırmışdır. Rus tarixçisi Artamanov onu Xəzərin sahilindəki Hun dövlətinin dağılmasından sonra formalaşan Xamzin dövləti ilə eyniləşdirir və Suvarın əslində hunların bir digər adı olduğunu bildirir. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanın həm cənubunda, həm də şimalında Suvar sözündən formalaşan toponimlər mövcuddur.Onların VIII əsrin əvvəllərindən sonrakı taleyi barədə çox az məlumat bəllidir. Güman edilir ki, onlar Xəzər xaqanlığının daxilində ərimişdirlər. Bəziləri isə düşünürlər ki, onlar bu və ya digər formada öz kimliklərini XI əsrə qədər qoruya bilmişdirlər. Bəzi modern qumuq müəllifləri Qafqaz hunlarını öz əcdadları hesab edirlər.Azərbaycan tarixşünaslığına görə, Azərbaycana türklərin ikinci köçü hunların adı ilə bağlıdır. Y.Cəfərov özünün “Hunlar və Azərbaycan” əsərində “Albaniya torpaqlarında ilk türkdilli tayfaların hunlar olması” fikrini irəli sürür, hunlara qədərki türkdilli tayfaların (skif-sak) türkdilli olmasının təsdiqini tapa bilmədiyini yazır. Yusif Cəfərov fikrini sübut etmək üçün Azərbaycan ərazisində hunlara qədər türklərə məxsus hər hansı qəbir abidələri və yaşayış məskənlərinin olmamasını vurğulayır. Aqafangel də öz əsərində Qafqazda Hun varlığı barədə məlumat verir. Moisey Xorenli III Tridatla bağlı məlpmat verərkən hunlara da toxunur.
Hunlar

Moisey Xorenli Aqafangelə nisbətən hunlar haqqında daha ətraflı məlumat verir. Dövrün qaynaqlarında Dərbənd Hun keçidi olaraq adlandırılmaqdadır: "O, İberiya sərhədlərindən hun keçidinə və Araz çayına qədər əsl şah kimi əzəmətlə hökmdarlıq etmişdi." Tarixə təsirləri Peter Golden iddia edir ki, Hun miqrasiyaları və onlara görə baş tutmuş köçlər Qərbi Asiya bozqırlarının transformasiyasına səbəb olmuş, bura əsasən irandilli tayfaların yaşadığı yerdən türkdilli tayfaların yaşadığı yerə çevrilmişdir. O, türklərin bu bölgəyə müasir Monqolustandan köçdüklərini bildirir.Avropa içərisində hunlar miqrasiyanın başlamasına səbəb olmuşdurlar. Onların bu prosesi başlatması xüsusən german tayfalarına təsir etmiş, onların Roma imperiyası ərazilərində məskunlaşmasına səbəb olmuşdur. Peter Heather iddia edir ki, elə bu proseslərə görə hunlar Qərbi Roma imperiyasının süqutuna səbəb olmuşdurlar. Thompson isə iddia edir ki, hunlar germanların Roma sərhədinə gəlib çıxmalarını sürətləndirmişdirlər. Valter Pohl qeyd edir ki, "hunların nail olduğu şey odur ki, romalılar resurslarının böyük bir hissəsini imperiyadan barbarikuma transfer etmişdirlər". Hunların təşkilatlanması barədə olan düşüncələrə görə, Hyun Jin Kim iddia edir ki, hunlar germanların Roma imperiyası ərazilərinə hücum etməsinə və ya köçməsinə yol açaraq onun çökməsinə səbəb olmaqdan çox, özlərinin ordu gücü və fərqli imperial inzibati sistemləri ilə Roma hərb sisteminin çökməsinə səbəb olmuşdur.Bəzi tarixçilər isə hunların Roma imperiyasının süqutunda az rol oynadığını bildirirlər. Maenchen-Helfen təsvir edir ki, Atillanın tabeliyində olan hunları "bir neçə ildir müddətində romalılar üçün narahatlıq səbəbi olduğunu, lakin heç vaxt real təhlükə olmadığını" bildirir.
Hunlar

J. B. Bury kimi digər alimlər əslində hunların german tayfalarını geridə saxladıqlarını və bununla da imperiyaya daha bir neçə il ömür verdiyini iddia edirdilər. Xristian agioqrafiyasında Hun imperiyasının süqutundan sonra xristian kilsəsində hunlar ilə bağlı bir çox əfsanələr ortaya atıldı. Xeyli sayda xristian agioqrafik əsərləri vardır ki, hunlar müəyyən qədər rol oynamışdırlar. Anonim müəllif tərəfindən yazılmış Roma papası I Leonun bioqrafiyasında qeyd edilir ki, papa Attila ilə Romanın kənarında görüşüb onu geri qaytarmaq istəyərkən Müqəddəs Pyotr və Həvari Pavel əllərində qlıncla Hun hökmdarının başının üstündə peydə olmuşdur. Guya onlar Attilanı əgər ordusuna geri qayıtmaq barədə əmr verməyəcəyi halda onu öldürməklə hədələmiş və nəticədə Attila ordusuna geri dönməyi əmr etmişdir. Digər bir versiyada isə guya papa Attila tərəfindən girov götürülmüş, lakin sonradan müqəddəslərin müdaxiləsi ilə onu azad etmişdir. Müqəddəs Ursula əfsanəsində Ursulanın 11 min müqəddəs bakirə ilə birlikdə müqəddəs ziyarətdən Kölnə gəlməsindən bəhs edilir. Bu zaman Köln adı bəlli olmayan Hun şahzadəsi tərəfindən mühasirəyə alınıbmış. Ursula və onun bakirələri hunların cinsi təkliflərini rədd etdikdən sonra oxla öldürülmüşdürlər. Daha sonra öldürülən bakirə qızların ruhları hunları qovaraq Kölnü xilas edən səmavi ordu yaradır.