LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
İran İslam İnqilabı

Lakin sonra onun qüvvələri bu narazılığa qoşulmalı oldular, çünki əks halda onlar narazılığa nəzarət imkanını itirə və bununla da dövlət aparatının xilas üçün bütün ümidlərini birdəfəlik itirməli olacaqdılar. Üsyanın yatırılmasının bir yolu var idi ki, bu da həmin üsyana “başçılıq” etmək idi. Hərbi rəhbərlik və bürokratiya Xomeyniyə və İnqilabi İslam Şurasına sadiq olmağa hazır idilər, çünki ancaq onlar bunları üsyankar kütlədən xilas edə bilərdilər. Beləliklə Bazarqanın, özlərinin adlandırdığı kimi müvəqqəti inqilabi hökuməti yarandı ki, bu hökumət Bəxtiyar hakimiyyətini yerinə gəldi. Xomeyninin xeyir-duası beləliklə, xalqın başı üzərindən, yeni kapitalist iqtidarının yaranmasını təmin edirdi. Beləliklə aydındır ki, özünü“İran inqilabının rəhbərliyi” adlandıranlar, lap əvvəldən yuxarıdan istifadə olunaraq sosial qüvvələrin nisbəti imkan verdiyi qədər,xalqın nailiyyətlərini dala atmaq üçün və burjua dövlət aparatını xilas etmək üçün, əksinqilbi burjua siyasi alət rolunu oynayırdı.
İran İslam İnqilabı

Hakim sinif hələ , siyasi repressiyalara əl atmaq iqtidarında deyildi. Lakin Xomeyni bütün bu xidmətləri ikinci skripka rolunu oynamaq üçün etmirdi. O sadəcə olaraq bütün siyasi hakimiyyəti birdən almaq üçün daha əlverişli məqam gözləyirdi. O ruhanilərin elə bir fraksiyasını təmsil edirdi ki, Musəddiq dövründən, şiyə iyerarxiyasının dövlətin həyatında ən mühüm rol oynaması üçün çıxış edirdi. Bu fraksiyanın 60-cı illərin əvvəlində gizli polis rəisinin iştirakı ilə iqtidara gəlmək cəhdi uğursuluqla nəticələnmişdi.
İran İslam İnqilabı

İndi isə tarix elə bir çans yaratmışdı ki, burjuaziyanın indiki olduqca zəif məqamını nəzərə almaqla, əldən buraxmaq olmazdı. Sonuncular, təhlükəli məqamda özünü xilas etmək üçün, imperialist yiyələrinin icazəsi ilə, özü ruhanilərlə hakimiyyəti bölüşməyi təklif etmişdi. İnqilabdan sonrakını anlamaq üçün, ruhanilərin iqtidara gəlmək niyyətini nəzərə almadan anlamaq mümkün deyil. Əvvəlcə ruhanilər lazım olan siyasi hakimiyyət alətinə malik deyildi. Xomeyni fraksiyası, heç şiyə iyerarxiyasında üstünlüyə malik deyildi.
İran İslam İnqilabı

Klerikal rəhbərlərin çoxusu, ruhanilərin siyasi hakimiyyətdə təmsilçiliyinin əleyhinə idi. Mövcud dövlət idarəçilik siteminə də bel bağlamaq olmazdı, çünki onlar klerikallların hakimiyyəti üçün uyğun deyildi. Başqa bir çox səbəblərin içində, onu da nəzərə almaq lazımdı ki, bürokratiya özü klerikalların hakimiyyəti ilə razı deyildi. Hətta, burjua siyasətçilərinin içində ən “islamçı” hesab olunan, baş nazirin özü, hər cürə ruhanilərin dövlətdə təmsil olunmaqlarının qarşı idi. Beləliklə, hazırlıq dövrü lazım idi. Xomeyninin birbaşa dəstəyi ilə, bu fraksiya əvvəlcə İslam Cümhuriyyət Partiyasını yaradtı. Bu sadəcə başqalarının sırasında daha bir partiyanın yaranması kimi qələmə verilirdi. Sonra bu partiya başqalarını sıxışdırıb, yeganə şah partiyasının yerini tutdu.
İran İslam İnqilabı

Xomeyniçi mollaların şəbəkəsi vasitəsi ilə bu partiya, lazım olanda monarxist əksinqilabi qüvvələrə qarşı çıxmağa hazır və asayişi qorumaq məqsədi ilə, hökumətə yardım edə biləcək, yerli komitələrin və pasdarların mükəmməl təşkilatını yaratdı. Eləcə də, şah tör-töküntülərinin cəzası üçün, inqilabi islam məhkəmələri yaradıldı. Bu məhkəmələr tezliklə, onun qalan hissəsini xalqın qəzəbindən qorumaq məqsədi ilə, köhnə rejimin ən ifrat tərəfdarlarını edam etdirdi. İmam komitələri, islam məhkəmələri və pasdarlar ordusu tezliklə şahın repressiv aparatını əvəzlədi. Bütün bu addımlar əvvəldən burjuaziya tərəfindən dəstəklənirdi, çünki onlar anlayırdı ki, ancaq bu yolla tezliklə inqilabı qurtarmaq və “rekonstruksiya dövründə” keçmək olar.
İran İslam İnqilabı

Yeni yaranmış islam təsisatları, daim ona öz sədaqətinə zəmanət verərək, Bazarqan hökumətinə yaxşı xidmət edirdi. Lakin sonralar onlar, burjua siyasətçilərin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması alətinə və dolayısı ilə dövlət aparatına nəzarət mexanizminə çevrildi. Bundan başqa Xomeyni həmdə, tezliklə dövlətin xarakterini təyin edən, ümuxalq referendumunun keçirilməsinə təkid edirdi ki: bu referendumda xalq ya monarxiyaya ya da islam cümhuriyyətinə səs verməli idi. Burjua xadimlərinin, donquldanmağına baxmayaraq, onlar bu tədbirə getməyə məcbur oldular, çünki əks halda Təsisatlar Məclisi çağırılmalı idi, bu isə burjua hakimiyyəti üçün bir çox təhlükələr törədə bilərdi. Beləliklə referendum keçirildi, və əlbəttə ki, çoxluq gözlənildiyi kimi islam cumhuryyətinə səs verdi. Mollalar bilirdi ki, kütlələr heç vaxt monarxiyaya səs verməyəcəklər!
İran İslam İnqilabı

Belə də oldu, çoxluq islam cümhuriyyətinə səs verdi, və deməli Təsisatlar Məclisi, islam qanunlaraın arxalanan “ekspertlər”(xebreqan) şurası ilə əvəz olundu. Mollalardan ibarət, kiçik şura, gözlənilmədən, konstitusya elan elədi və baş ekspert kimi bütün diktator hakimiyyətini Xomeyniyə verdi. Vilayəti-fəqih maddəsini, burjua siyasətçilərin bütün narazılığına baxmayaraq, ABŞ səfirliyi qarşısında toplaşmış kütlənin antiimperilast hisslərini demoqocasına istismar edərək, mollalar sürükləyərək konstitusiyay dürtə bildilər. Kütlələrə elan etdilər ki, indi biz Böyük Şeytanın önündə duraraq bu islam konstitusiyasına səs verməliyik. 40 % səs toplamağına baxmayaraq qanun qəbul olundu.
İran İslam İnqilabı

Beləliklə, Xomeyninin klerikal fraksiyası, bütövlükdə hakim sinfin maraqlarını ifadə edən dövlətin dağılmasının qarşısını almaq, inqilabı azdırmaq və yayındırmaq məqsədi ilə, çeşidli burjua qruplaşmalarla əməkdaşlıq edərək, eyni zamanda bu burjua qruplaşmalar üzərində öz üstünlüyünü təmin etmək və nüfuzunu artırmaq üçün, davamlı addımlar atmaqda idi. Öz fraksiya maraqları tələb edəndə, dövlətin iradəsindən yan keçmək üçün, kütləvi hərəkatda öz nüfuzundan istifadə edirdi. Amma o eyni zamanda öz repressiv aparatını da yaradırdı ki, o tədricən başqa fraksiyalarla rəqabəti öz xeyrinə həll edəndən sonra, dövlət aparatına inteqrasiya olmalı idi. Kütləvi hərəkatın məğlubiyəti İnqilabi hərəkat Xomeyniçi islamçı əksinqilaba baxmayaraq, şahın devrilməsindən sonra kütləvi xalq hərəkatı davam edirdi. Xomeyninin öz məqsədləri və niyyətləri olmaqlarına və onun burjua dövlətin xidmətində olmasına baxmayaraq, kütləvi hərəkatın genişlənməsinə və öz tələblərini irəli sürməsinə mane ola bilmirdi. Xomeyninin kütlələr üzərində mütləq nüfuzu-iran inqilabının növbəti əfsanəsidir. Xomeyninin, hətta onun öz nüfuzunun üsyandan sonraki pik nöqtəsi zamanında, heç bir azad seçkilərə getmək niyyətində olmaması, onun özünün bu əfsanəyə inanmamasına dəlalət edir.
İran İslam İnqilabı

Əlbəttə ki, onun özünün kütləvi bazası var idi və bu bazanın nüvəsi başqaları içində ən təşkil olunmuş və kütlələrin ən fəal qismini təşkil edirdi, ancaq bütün bunlar o demək deyil ki, onun bazası bütün hərəkat deməkdir. İnqilabi kütlələrin mütləq əksəriyyəti, şaha qarşı hansı səbəbdən çıxış etdiyini və tələblərinin necə ödənilə biləcəyini bilirdi. İnqilabi tərcümə onların öz qüvvəsini və təşkilatlanmaq ehtiyacını göstərdi. Hətta üsyandan öncə Xomeyninin rəhbərliyini güclə tabe ediləndə belə, onların öz planları var idi. Kütləvi hərəkatı, birmənalı olaraq Xomeyni barədə dolaşıq illüziya dolu düşüncələrdə olmasını iddia etmək, sadəlöhvlük olardı. Xomeyninin baxmayaraq, fəhlələr şuralar təşkil edirdi, o cümlədən imam komitələri tərəfindən təyin olunan, kapitalistləri və onların menecerlərini qovurdular.
İran İslam İnqilabı

İnqilbi şuranın qərarını gözləmək tələblərinin əksinə olaraq, kəndlilər torpağı tuturdular. Yeni rejimin açıq repressiyalarına baxmayaraq, milli azlıqlar təşkilatlanmağa başladılar. Xomeyniyə birbaşa müxalif düşüncəli qadınlar, kişilərlə eyni hüquqlar uğrunda nümayişlərə çıxırdılar. “Liderlərin” tələləbələrin məşğələlərə qayıtmaq çağırışlarına baxmayaraq, onlar tədris binalarını zəbt edirdilər. Xomeyninin şəxsi müraciyətinə baxmayaraq, kütlələr silahlarını vermək istəmirdilər.
İran İslam İnqilabı

Əskərlər yeni rejimin onların şuralarını buraxmaq cəhdlərinə müqavimət göstərirdilər, özbaşına olaraq ordunu köhnə zabitlərdən təmizləməyə başladılar. Üsyandan artıq bir neçə həftə sonra, Xomeyni rejiminin təyin elədiyi hökumətə qarşı kütləvi nümayişlər keçirilirdi. Birinci sol 1 may nümayişi küçəyə 300000 artıq insan çıxarmışdı. Birinci aylar ərzində kütlələrə elə gəlirdi ki, Xomeynidən solda xalqa yaxın qüvvələr xalq mücahidləri və fədailəri ola bilər. Bu qruplar sürətlə kütləvi bazalarını artırıdılar ki, onlar artıq kütlələrin bəzi vacib dəstələrində xomeyniçilərin fəhlə sinfində olan tərəfdaşlarından çox olmasalar da, az da deyildilər.
İran İslam İnqilabı

Hətta burjua liberal qruplaşmalarda öncə önəmli bazaya malik idilər. Beləliklə solların, şübhəsiz ki, kütləvi dəstəyi var idi. Rejimin bütün maxinasiyalarına baxmayaraq, indiyə qədər əslində heç vaxt çoxluğun dəstəyi olmamışdı. İlk prezident seçkilərindən başqa, islam rejiminin təşkil etdiyi bütün başqa seçkilər, elektoratın 60% tərəfindən boykot olunmuşdu. 1979-cu ilin yayına qədər Xomeyni məzlum millətlərin(yəni əhalinin əksəriyyətinin) və sıx məskunlaşmış Şimal bölgələrinin(yəni Azərbaycanın bütün dəstəyini itirmişdi.
İran İslam İnqilabı

Red. Tərc.) kimi sənayə şəhərlərində Tehran, Əhvaz Xomeyniyə dəstək minimal idi. Tələbələr arasında yeni rejim ancaq 10-15 faizin dəstəyinə ümid edə bilərdi. Eyni durum aşağı ordu heyəti arasında idi. Prezident Bəni Sədrin qovulmasından 6 ay öncə, xomeyniçi qüvvələrə qarşı çağırış edən qüvvələr Tehranda nümayişə 2 mln. adam çıxarmışdı, eyni zamanda Beheşti alternativ nümayişə 150000 adam çıxara bilmişdi.
İran İslam İnqilabı

Xomeyni öz antiamerika demoqoqiyasının zirvəsində, yəni Məclisə seçkilərin birinci mərhələsində, seçki məntəqələrinin nəzarət altında olmasına və bütün manipulyasiyalara baxmayaraq, sollar müstəqil surətdə 1,5 mln səs toplaya bilmişdilər. (Buna mücahidlərin də 2 mln. səsini əlavə etmək olar). Kütlələr doğrudan da Xomeyni barədə illüziyaya malik idilər, amma bu çox çəkmədi, və heç vaxt bunu mübarizələrdə iştirak etmiş xalqın əksər qatları barədə demək olmazdı; hətta rejimin özü belə boynuna almağa məcbur idi ki, o fəhlələrin, yoxsul kəndlilərin, qadınların və milli azlıqların əksəriyyətinin və sairənin, dəstəyinə ehtiyacı var idi. Kütləvi hərəkatın parçalanması İnqilbaı hərəkatın zəifliyinin başqa səbəbləri var idi, və məhz onda idi ki, o dərhal Xomeyni rəhbərliyinə münasibətdə ikiyə haçalandı. Nəticə etibarı ilə, iki paralel xətt gəlişirdi, inqilabi xalq qalxınması, və Xomeyni başçılığı ilə islan əksinqilabı.
İran İslam İnqilabı

Sonuncusu yaxşı təşkil olunmuşdu, nəinki köhnə rejimə, eyni zamanda inqilabi qüvvələrə qarşı səfərbər olmuş dövlət aparatının yardımına malik idi. Özəlliklə, prosseslər arasında sərhədlər hələ aydın olmayan, həlledici erkən mərhələlərdə, inqilabi kütlələr onların arasında yaranmış təcridşiliyə lazımı dirəniş göstərə bilmədilər. Sol qrupların bu sorunda qırılması, çox şeydən xəbər verir. Xomeyni fraksiyası şaha qarşı özəl şüarlar çıxaranda, sollar etiraz etmədilər.Xomeyni öz Müvəqqəti hökumətini təyin edəndə, fədailər, mücahidlər, Tudə və bir sıra başqa qruplar onu dəstəkləyirdilər. Yeni yaranmış islam məhkəmələri gizli iclaslarında şah rejiminin bəzi nümayəndələrinə qarşı ölüm hökmləri çıxaranda sollar bunu alqışlayırdılar. Rejim” rədd olsun qərb fahişələr(siq)”şüarı ilə, qadın hüquqlarına hucum etməyə başlayanda, sollar bunu ikinci dərəcəli məsələ kimi, buna qarşı“qadın” sorunu kimi, etinasızlıq edirdilər.
İran İslam İnqilabı

Mətbuat azadlığı təhlükə altına düşəndə, sollar dirənmədilər, çünki öncələr bu burjua mətbuata aid edilmişdi. Ancaq tezliklə sol mətbuat da bağlandı. İşçi sinfi yeni rejim tərəfindən hucuma məruz qalanda, bu “islam şuraları” adı altında baş verirdi. Xomeyniçi rəhbərliyi altında radikallaşan işçi mübarizlərinin bir çoxu, anlaya bilmirdilər ki, nə baş verir. Onlar bu hucumlara, işçi sinfinin öz daxili hərc-mərcliyi üzündən qarışmırdılar.
İran İslam İnqilabı

Vaxtı ilə “vahid” kütləvi işçi hərəkatı barədə xatirələr hələ sağ idi. İslam Cümhuriyyət Partiyası tərəfindən təşkil olunan başkəsən dəstələri nümayişçilərə hucum etməyə başlayanda, buna “dirənişin” ən yayılmış tətbiq forması, “Qələbənin sirri birlik və yekdillikdədir!” şüarlarının səsləndirilməsindən ibarət idi. Bütün olanlardan sonra, onlar yenə də sadəcə olaraq, şaha qarşı mübarizədə iştirak edən insanlar olaraq qalırdı. Sonra, xomeyniçi qüvvələrin əksinqilabi niyyəti hər kəsə məlum olandan sonra, artıq çox gec idi. Xomeyni bu vaxta qədər , öz kütləvi bazasının çox hissəsini artıq itirmişdi lazıin ortada qalan, effektiv təşkil olunmuş qüvvətli repressiya mexanizmi kimi daha yaxşı hazırlanmışdı. Bundan başqa Xomeyni fraksiyaları, heç vaxt öz hakimiyyətinin eroziyasının passiv müşahidəçisi olmayıblar. Onlar idarə etdiyi dövlətin bütün qüvvəsini,(nəzarətində olan KİV-lər, cümə namazları institutu, əmr qaydasında çağırılan nümayişləri), yayqın antiamerikaçı və antiimperialist təbliğatını təşviq etmək üçün istifadə edirdilər.
İran İslam İnqilabı

Tehranda ABŞ böyük elçiliyinin zəbt edilməsi də bu üsulun ən yaxşı nümunəsi idi. ABŞ baş elçiliyinin işğalı, Kürdüstandaki məğlubiyyətlərə və inqilabın üstünə ilk 8 aylıq yerimənin qeyri-populyarlığının olduqca artmasına yaxşı örtüklə təmin edə bildi. Bütün məsuliyyəti Bzaraqna hökumətinin amerikapərəst siyasətinə üstünə yıxaraq, Xomeyni fraksiyası dövləti ələ aldı, mollalar ABŞ baş elçiliyi önündə şou nümayiş etdirməklə kütlənin diqqətini həqiqi mübarizədən yayındırdılar. Öz müstəqil şuralar uğrunda mübarizə aparan fəhlələr, başqa fəhlələr tərəfindən işlərini atıb “casus yuvasının” qarşısına, “liberalların” son ifşalarını və Xomeyninin molla-tərəfdarlarını dinləməyə getməyə məcbur ediləndə, dirənmək elə də asan olmurdu. Tədricən, addım- addım, ardıcıl hucum dalğaları ilə, kütlələr məğlub oldu və imamın rəhbərliyini qəbul etməyə məcbur edildi. İnqilabi kütlələrin heç bir rəhbərliyi və birliyi olmadığı halda, xomeynipərəst əksinqilabın qüvvələri, öz sərəncamlarında repressiya və kələkbazlıq alətləri olan, yaxşı təşkil olunmuş və yaxşı yerləşmiş bir mərkəzdən yönləndirilirdilər.
İran İslam İnqilabı

Bu mübarizənin nəticəsi məlum idi, xüsüsən də nəzərə alsaq ki, kütlənin marağını ifadə etməyə iddialı olanlar, faktiki olaraq əksinqilabın ruporları idi. Xomeyninin kütləvi bazası Xomeyninin öz bazasının sosial tərkibi, kütlələrin basılmasında və məğlub olmasında əsas faktor idi. Xomeyninin repressiv qüvvələri, əhalinin ən çox əzilən və imtiyazsız sosial qatlarından qidalanırdı. “Xomeyni əskərləri” əsasən kənddən gələn şəhər yoxsullarından və yoxsul duruma salınmış xırda burjua kəsimdən təşkil olunurdu. Şahın “Ağ inqilabının” nəticəsində, kəndən şəhərə böyük axın əmələ gəlmişdi, sənayələşmə bu kəndlilərin ancaq məhdud qısmını işlə təmin edə bilirdi. Sənayələşmə nəticəsində bu xırda burjua ünsür çox ağır duruma düşmüşdü və ailədaxili əməklə məşğul olmağa məcbur idi. Belə ailələrdə ortalama olaraq 7,6 üzv olurdu. Bu iki əbəqə repressiya aləti üçün nəhəng rezervuar təşkil edirdilər.
İran İslam İnqilabı

Ancaq şəhər yoxsul təbəqəsi bütün şəhərlərin 20% təşkil edirdi. Məsələn 1976-cı ildə, Tehranda bunlar 700000 adam idilər. Xırda burjuaziya isə, İranda ümumiyyətlə ən böyük sosial qat idi. Şah rejimi dövründə bu təbəqələr son dərəcə nüvələşdirilimiş və hər hansı içtimai perspektivdən uzaq idi. Onların sosial ədalət barədə dumanlı təsəvvürləri asanlıqla şiyə demoqoqiyasının təsiri altına düşürdü. Onlarla müqayisədə hətta sənayə proletariatının ən yoxsul qatları belə, imtiyazlı görsənirdilər. Onların sosial statusu, şah bürokratiyasının şəhərlərin kasıb məhəllələrini əhalisini sinifləndirmək üçün icad etdiyi “şəhər kənarından qıraqda” anlayışı ilə müəyyənləşirdi.
İran İslam İnqilabı

Şah diktaturası 5 mln. insanı “vətəndaş” cəmiyyəti kənarında saxlamağda maraqlı idi. Belə qatlardan çıxanların çoxusu üçün, Hizbullahın quldur dəstəsinə üzv olmaq belə böyük sosial irəliləyiş idi. Yaraqlı pasdaran olaraq, belə adam “məhəllənin şahına” çevrilirdi. Çeşidli repressiv orqanlar tərəfindən “işə” cəlb olunmaq, onun üçün gedib“bütün imtiyazlı bütpərəstləri” cəhənnəmə göndərmək və buna görə müəyyən muzd almaq imkanı əldə etmək demək idi. Aydındır ki, islam rejimi belə ünsürlərin əksəriyyətinin həyatını yaxşılaşdıra bilmədi. Ancaq hər məhəllədən hətta bir neçə belə adamın irəliyə çıxması, başqaları üçün ümidverici olurdu. Bu qatlar, Xomeyni demoqoqiyasını kütlə arasına daşımaq üçün uzun müddət fəal və fanatik ötürücü oldular.
İran İslam İnqilabı

Onların inqilabın tərəfinə cəlb olunmasının yəganə yolu, onların tələblərinin yerinə yetirilməsi üçün daha yaxşı yolun olmasını göstərmək idi. Bu qaçılmaz olaraq, müstəqil təşkilatların yaradılmasına, və onların kapitalist dövlətlə mübarizəsinə gətirib çıxaracaqdı. Bu həmin bu qatlardan çıxa bilməzdi. Onlara nümunə göstərmək gərək idi. Və buna qadir yeganə sinif, inqilabi proletar partiyanın başçılıq etdiyi, işçi sinfi idi. Əgər işçi sinfi dövlətə müqavimətdə və öz durumunun yaxşılaşdırılmasında kütləvi hərəkatda təşəbbüsü öz üzərinə götürsəydi, onda o bu təbəqələrə də yol göstərmiş olardı. Onların Xomeyninin alində alət olması üçün heç bir obyektiv sosial səbəb yox idi. Xüsusi ilə əgər işçi sinfi onların iş və yaşayış yeri tələblərini dəstəkləsəydi.
İran İslam İnqilabı

Əslində şah diktaturasının boynunu qıran, ümumi tətilin bütün dörd ayı ərzində, işçi sinfi öz obyektiv qüdrətini və bütün kütləvi hərəkatın lideri olmaq potensialını göstərdi. Ancaq o öz ardınca yoxsul təbəqələri apara bilən özəl ümummilli təşkilatını yaratmadı. Bunun əvəzinə o özü bu təbəqələr tərəfindən süpürüldü. Solların uğursuzluğu İnqilabi partiyanın yoxluğu “İran” inqilabının məğlubiyyətinin əsas səbəbi, şübhəsiz ki, avanqarda çatdırılası, inqilabi proqramı və strateqiyası olan, inqilabi proletar partiyasının olmamasında idi. Hətta hər hansı, olsun lap təhrif olunmuş formada proqramı olan və inqilabi kütləni aydın, ardıcıl perspektiv ilə təmin edən bir nüfuzlu inqilabi təşkilat yox idi. “İran” inqilabının əsas dərsi o fakstın təsdiqindən ibarətdir ki, əgər belə təşkilat hər hansı inqilabi təlatümün başlamasından öncə olmayıbsa, onun birbaşa inqilabi prossesin başlamasından sonra yaradılması olduqca az ehtimal olunan və bəlkə də imkansızdı. İnqilabi böhranın gəlişmə sürətini, geriyə qalmış ölkələr içində nisbətən gəlişmiş ölkələrin içtimai-sinfi münasibətlərinin və birliklərin gəlizliyini, və burjua qaydaların nisbi gücünü nəzərə alaraq, bilavasitə inqilabdan doğan inqilabi qüvvələrə, əgər onlar öncədən kök atmayıblarsa və kütlə ilə ənənəvi əlaqələrlə bağlı deyillərsə, olduqca çətin olacaq.
İran İslam İnqilabı

İnqilabın ilk bir neçə ayında, inqilabi proqram uğrunda mübarizə aparan, hətta sürətlə nüfuzunu və gücünü artıran inqilabi dəstəciklər var idi. Lakin hadisələrin gedişatına təsir etmək üçün, bu olduqca az idi. Hər repressiya dalğası və siyasi durumun qəfil dəyişməsi ilə belə inqilabi qrup qazandığının çox hissəsini itirirdi. Rejimin ilk açıq hucumları isə təslimçi, opportunist meyllərə yol açdı. Birinci il ərzində az qala bütün inqilabi qruplarda parçalanmalar əmələ gəldi. İnqilabi dövrlərin, dönəmində kütləvi təşkilatların inkişafı mümkün olmayan uzun müddətli ciddi repressiyalar ilə əvəz olunan, “İran” kimi ölkələrdə, kütlələrə siyasi və təşkilatı rəhbərlik təklif edən təşkilatın olması, xüsusi ilə önəmlidir. İnqilab başlamazdan öncə kütləvi hərəkatda bazası olmayan heç bir təşkilat, kütlələrin təşkilatlanması üçün qüvvələrini yetərli qədər sürətlə inkişaf etdirə bilməz.
İran İslam İnqilabı

Şah rejimi ilə mübarizə aparan yarıstalinçi fədailər və heoradikal burjua mücahidlər, tezliklə böyük ölçülü kütləvi təşkilatlara çevrildilər. Lakin onların heç birində inqilabi rəhbərlik inqilabi strateqiyaya əsaslanmırdı. Onların heç biri, iran inqilabının əsl dinamikasını anlamağa qadir deyildi. Sonda ikisi də inqilab xəyanət ilə qurtardılar. Birincisi, moskvapərəst Tudə partiyasının sinfi kollaborasionist siyasətinin qurbanı oldu, ikincisi isə burjua liberal müxalifətinin tərkibinə öz mənşəyinə qayıtdı.
İran İslam İnqilabı

İran inqilabının təcrübəsi bir daha sübut etdi ki, bizim dövrün inqilabi rəhbərliyi fəhlə sinfinin hakimiyyət qazanmaq strateqiyasını ardıcıl olaraq müdafiə etməsə, o qaçılmaz olaraq irtica düşərgəsinə düşəcək. İnqilabi xəyanət, iran inqilabının fatehəsi idi. Antikapitalist proletar strateqiyasız, burjua əksinqilabla kompromisslər qaçılmaz idi. Məzlum və istismar olunan zəhmətkeş kütlənin öz tərəfinə çəkməyin bir yolu varsa o da proletariatın ancaq özünün, hərəkəti ilə burjuaziyanı məğlub etməsinin mümkünlüyünü göstərməkdən ibarətdir. İran solları isə, aydın təsvir olunan sinfi mübarizəni kısırlaştıraraq və çeşidli xırdaburjua və burjua qatlara və demokratik respublika tərəfdarlarına kompromiss təklif edərə, Xomeyninin kütləvi bazasını qazanmağa çalışırdılar. Amuzgar, Jahangir. The Dynamics of the Islamic Revolution: The Pahlavis' Triumph and Tragedy: 31.
İran İslam İnqilabı

2008. Islamic Revolution Portal The Iran Revolution. Abrahamian, Ervand, 'Mass Protests in the Islamic Revolution, 1977–79’, in Adam Roberts and Timothy Garton Ash (eds. ), Civil Resistance and Power Politics: The Experience of Non-violent Action from Gandhi to the Present. Oxford & New York: Oxford University Press, 2009, pp.
İran İslam İnqilabı

Charles Kurzman. The Unthinkable Revolution. Cambridge, MA & London: Harvard University Press, 2004. Habib Ladjevardi (editor), Memoirs of Shapour Bakhtiar, Harvard University Press, 1996. Kraft, Joseph.
İran İslam İnqilabı

New York: Holmes & Meier Publishers, 1980. + *Legum, Colin, et al., eds. Middle East Conte Milani, Abbas, The Persian Sphinx: Amir Abbas Hoveyda and the Riddle of the Islamic Revolution, Mage Publishers, 2000, ISBN 0-934211-61-2. Munson, Henry, Jr. Islam and Revolution in the Middle East.
İran İslam İnqilabı

Iran Erupts: Independence: News and Analysis of the Iranian National Movement. Stanford: Iran-America Documentation Group, 1978. Nomani, Farhad & Sohrab Behdad, Class and Labor in Iran; Did the Revolution Matter? Syracuse University Press. 2006.
İran İslam İnqilabı

ISBN 0-8156-3094-8 Pahlavi, Mohammad Reza, Response to History, Stein & Day Pub, 1980, ISBN 0-8128-2755-4. Rahnema, Saeed & Sohrab Behdad, eds. Iran After the Revolution: Crisis of an Islamic State. London: I.B. Tauris, 1995.
İran İslam İnqilabı

Sick, Gary. All Fall Down: America's Tragic Encounter with Iran. New York: Penguin Books, 1986. Shawcross, William, The Shah's last ride: The death of an ally, Touchstone, 1989, ISBN 0-671-68745-X. Smith, Frank E.
İran İslam İnqilabı

Chapter 13: Iran, 1960–1989. Xarici keçidlər "Iran after the victory of 1979's Revolution," on Iran Chamber Society Islamic Revolution of Iran, Encarta( Arxivləşdirilib 2009-10-28 at the Wayback Machine 2009-10-31) The Islamic revolution, Britannica The Dynamics of the Islamic Revolution: The Pahlavis' Triumph and Tragedy The Islamic revolution: 30 years on, its legacy still looms large – audio slideshow by The GuardianTarixi məqalələrThe Story of the Revolution – a detailed web resource from the BBC World Service Persian Branch The Reunion – The Shah of Iran's Court – BBC Radio 4 an audio program featuring the pre-Revolutionary elite Brzezinski's role in the 1979 Islamic Revolution, Payvand News, March 10, 2006. The Islamic Revolution. The Islamic revolution, Cyber Essays. The Islamic revolution Arxivləşdirilib 2009-02-27 at the Wayback Machine, Internews.Analiz tipli məqalələrRobin Wright, "The Last Great Revolution Turmoil and Transformation in Iran," The New York Times.
İran İslam İnqilabı

Bernard Lewis, "Islamic Revolution,", The New York Review of Books (January 21, 1988). Islamic Revolution: An Exchange by Abbas Milani, with reply by Bernard Lewis What Are the Iranians Dreaming About? by Michel Foucault The Seductions of Islamism, Revisiting Foucault and the Islamic Revolution Arxivləşdirilib 2004-09-26 at the Wayback Machine by Janet Afary and Kevin B. Anderson, New Politics, vol. 10, no. 1, whole no.
İran İslam İnqilabı

37 (Summer 2004). Moojan Momen, "The Religious Background of the 1979 Revolution in Iran" Arxivləşdirilib 1997-01-26 at the Wayback Machine Elmer Swenson, What Happens When Islamists Take Power? The Case of Iran, Last Updated: 6-27-2005. The Islamic Revolution by Ted Grant, "In Defence of Marxism" website, International Marxist Tendency (Friday, February 9, 1979). Class Analysis of the Islamic Revolution of 1979 Arxivləşdirilib 2014-05-02 at the Wayback Machine by Satya J. Gabriel The Cause of The Islamic Revolution Arxivləşdirilib 2006-09-30 at the Wayback Machine by Jon Curme History of Undefeated, A few words in commemoration of the 1979 Revolution By Mansoor Hekmat, Communist Thinker and Revolutionary Revolution and Counter-revolution in Iran by HKS, Iranian Socialist Workers PartyŞəkillər və video materiallarIran: Revolution and Beyond Arxivləşdirilib 2009-06-19 at the Wayback Machine – slideshow by Life magazine iranrevolution.com by Akbar Nazemi Islamic Revolution, Photos Arxivləşdirilib 2010-03-06 at the Wayback Machine by Kaveh Golestan Photos from Kave Kazemi Arxivləşdirilib 2018-10-06 at the Wayback Machine The Islamic Revolution in Pictures Islamic revolution in pictures, BBC World Slideshow with audio commentary of the legacy of Islamic revolution after 30 years Pictures of Ayatollah Ruhollah Khomeini after the revolution, Shah and wife in Morroco Video Archive of Islamic Revolution Documentary: Anatomy of a Revolution NIGHT AFTER THE REVOLUTION English Version
Cihaz

Qurğu (yun. ,ing. device) — süni şəkildə yaradılan və texnika sahəsində müəyyən funksiyaların həyata keçirilməsi üçün istifadə olunan obyektdir. Sinxronlaşdırıcı impulslar olmadan işləyə bilən qurğular asinxron qurğular adlanır. Bu qurğuların tərkibində xüsusi sxemlər olur ki, hər bir mikroəməliyyat bitdikdən sonra həmin sxem növbəti mikroəməliyyatın başlanmasına icazə verən impuls göndərir. Asinxron qurğuların cəldliyi sinxron qurğulara nisbətən daha yüksəkdir. Elektrik cihazlarının siyahısı Akselerometr - təcili ölçən cihaz.
Cihaz

Ampermetr - cərayan şiddətini ölçən cihaz. İşləmə prinsipi cərəyanlı çərçivəyə maqnit sahəsinin göstərdiyi yönəldici təsirəəsaslanır. Dövrəyə ardıcıl qoşulur. Amortizator - aperiodik rejimli sistem olub kələ-kötür yollarda avtomobilin gövdəsinin rəqsi hərəkətini söndürmək üçün tətbiq olunur.iş prinsipi işci silindirdəki porşenin sürətli rəqsi hərəkətinin böyük özzüllü yağ vasitəsilə söndürülməsinə əsaslanır. Antena-elektromaqnit dalğalarını qəbul etmək üçün işlədilir. İş prinsipi elektromaqnit qarşılıqlı təsirinə əsaslanır. Altimetr-hündürlük ölçəndir.
Cihaz

İş prinsipi atmosfer təzyiqinin hündürlükdən asılılığına əsaslanır. Açar-dövrəni qapayıb açmaq üçün işlədilir. Akkumulyator-sabit cərəyan mənbəyidir.İş prinsipikənar qüvvələrin təsirinə əsaslanır. Areometr - mayelərin sıxlığı təyin edən cihaz. İşləmə prinsipi Arximed qanununa əsaslanır. Avtoklav - tibb müəssisələrində cərrahiyyə alətlərini sterilləşdirmək üçün istifadə olunur. Barometr (civəli barometr) - atmosfer təzyiqini ölçən cihaz.
Cihaz

İş prinsipi Paskal qanununa əsaslanır. Batareya - sabit cərəyan mənbəyidir. İşləmə prinsipi kənar qüvvələrin təsirinə əsaslanır. Burulma tərəzisi - qarşılıqlı təsir qüvvələrini aşkar etmək və ölçmək üçün işlədilir.İş prinsipi Huk qanununa əsaslanır. Daxili yanma mühərriki - istilik mühərrikidir.Yanacağın daxili enerjisini mexaniki enerjiyə çevirir. Barometr – aneroid - atmosfer təzyiqini ölçən cihaz. İş prinsipi atmosfer təzyiqi ilə metal qutunun sıxılmasına əsaslanır.
Cihaz

Difraksiya qəfəsi - işığın dalğa uzunluğunu təyin etmək üçün istifadə olunur.İş prinsipi difraksiya və interferensiya hadisələrinə əsaslanır. Dəyişən cərəyan generatoru - dəyişən elektrik cərəyanı yaradır. Mexaniki enerjini elektrik enerjisinə çevirir. İş prinsipi elektromaqnit induksiya hadisəsinə əsaslanır. Detektor - yüksək tezlikli siqnallardan alçaq səs tezlikli siqnalları ayırır.İş prinsipi p-n keçidin (diodun) birtərəfli keçiriciliyi xüsusiyyətinə əsaslanır. Dozimetr - radioaktiv şüalanmanı ölçür. Dinamometr - qüvvəni ölçən cihaz.
Cihaz

Yaylı dinamometrin iş prinsipi Huk qanununa əsaslanıb. Dilatometr - qazların istidən genişlənməsini müşahidə etmək üçündür. Eynək - görmə nöqsanlarını aradan qaldırır. İş prinsipi işığın sınma qanununa əsaslanır. Elektrometr - potensiallar fərqini təyin edən cihaz. İş prinsipi elektromaqnit qarşılıqlı təsirinə əsaslanır. Elektroskop - cisimlərin yüklənməsini aşkar edən cihaz.
Cihaz

İş prinsipi Kulon qarşılıqlı təsirinə əsaslanır. Eiektrik sayğacı - elektrik cərəyanının işini vəya enerjisini ölçür.İş prinsipi cərəyanların maqnit qarşılıqlı təsirinə əsaslanır. Elektrik lampası - işıqlanma yaradır. İş prinsipi cərəyanın istilik və işıq şüalanması hadisəsinə əsaslanır. Elektrik zəngi - xəbərdarlıq etmək üçün istifadə olunur. İş prinsipi elektromaqnit qarşılıqlı təsirinə əsaslanır. Elektrik mühərriki - elektrik enerjisini mexaniki enerjiyə çevirir.
Cihaz

İş prinsipi cərəyanların maqnit qarşılıqlı təsirinə əsaslanır. Elektrofor maşını - mexaniki enerjini elektrik enerjisinə çevirir. İş prinsipi sürtünmə ilə cisimlərin elektriklənməsinə əsaslanır. Elektrik sultanı - elektrik sahəsinin qüvvə xətlərinin mənzərəsini tədqiq etmək üçün istifadə olunur. İş prinsipi Kulon qarşılıqlı təsirinə əsaslanır. Exolot - obyekti aşkar edir və ona qədər olan məsafəni ölçür. İş prinsipi əks-səda hadisəsinə əsaslanır.
Cihaz

Elektron şüa borusu-elektron dəstələrini almaq üçün istifadə olunur.İş prinsipi termoelektron emissiyası hadisəsinə,yüklü zərrəciklərin elektrik və maqnit sahəsində meyl etməsi hadisəsinə əsaslanır. Epidiaskop-cismlərin ekranda böyüdülmüş və həqiqi xəyalını almaq üçün istifadə olunur.İş prinsipi linzanın böyütməsinə əsaslanır. Fotoaparat-fotolövhədə cismin kiçildilmiş xəyalını alır.İş prinsipi işığın sınma ,qayıtma qanunlarına və kimyəvi təsirinə əsaslanır. Fotorezistor və ya fotomüqavimət-zəif işıq selini qeydə alır.İş prinsipi daxili fotoelektrik effektinə əsaslanır. Fotoelement(yarımkeçirici) - işıq enerjisini elektrik enerjisinə çevir(cərəyan mənbəyi).İş prinsip fotoeffekt(daxili) hadisəsinə əsaslanır. Fotoelement - (vakuum)dövrəni avtomatik olaraq açmaq və qapamaq (rele)üçün istifadə olunur.İş prinsipi xarici fotoeffekt hadisəsinə əsaslanır. Fotodiod - işıq siqnalından elektrik siqnalı almaq üçün istifadə olunur.İş prinsipi fotoeffekt hadisəsinə əsaslanır.
Cihaz

Generator - həm sabit, həm də dəyişən cərəyan almaq üçün qurğudur. İşləmə prinsipi elektromaqnit induksiya hadisəsinə əsaslanır. Hers vibratoru(açıq rəqs konturu) - elektromaqnit dalğaları şüalandırmaq üçün istifadə olunur. Hidravlik pres - qüvvədə qazanc verir.İş prinsipi Paskal qanununa əsaslanır. Heger sayğacı - ionlaşdırıcı şüalanmanı qeydə alır.İş prinsipi zərbə ilə ionlaşma hadisəsinə əsaslanır. Hiqrometr ( tük ) - nisbi rütubəti ölçən cihaz. Rütubətin təsiri ilə tükün uzunluğunun dəyişməsinə əsaslanır.
Cihaz

Hiqrometr ( metal ) – şeh nöqtəsinə görə rütubəti ölçən cihaz. İş prinsipi doymamış buxarın soyuyaraq doymuş buxara keçməsi hadisəsinə əsaslanır. İşıqötürən - işığı müəyyən məsafəyə ötürmək üçün istifadə olunur.İş prinsipi işığın tam daxili qayıtmasına əsaslanır. Kalorimetr - cisimlərin istilik tutumunu , cismin verdiyi və aldığı istilik miqdarını , maddələrin xüsusi istilik tutumunu təyin edirlər. İş prinsipi istilik proseslərində enerjinin saxlanma qanununa əsaslanır. Kondensator - elektrik yüklərini toplamaq üçündür. İş prinsipi dielektrik mühitlə ayrılmış naqillərin elektrik yüklərini saxlaması hadisəsinə əsaslanır.
Cihaz

Kompas - Yerin maqnit induksiya vektorunun istiqamətinitəyin etmək üçün istifadə olunur. İş prinsipi maqnit qarşılıqlı təsirinə əsaslanır. Kütlə spektroqrafı - yüklü zərrəciklərin kütləsini və xüsusi yükünütəyin edir. İş prinsipi Lorens qüvvəsinin təsirinə əsaslanır.Qabarcıqlı kamera - yüklü zərrəciyi qeyd edir.İş prinsipi ifrat qızmış mayedən zərrəcik keçərkənbuxar qabarcıqlarının yaranması hadisəsinə əsaslanır. Qalvanik element - sabit cərəyan mənbəyidir.Kimyəvi enerjini elektrik enerjisinə çevirir.İş prinsipi kənar qüvvələrin təsirinə əsaslanır. Qalvanometr - kiçikmüddətli zəif cərəyanları aşkar etmək və qiymətləndirmək üçün istifadə olunur.İş prinsipi maqnit sahəsinin cərəyanlı naqilə təsirinə əsaslanır. Qızdırıcı element—istilik verir.
Cihaz

İş prinsipi Coul-Lens qanununa əsaslanır. Qoruyucu - cərəyan şiddəti yol müəyyən qiymətdən artıq olduqda əriyərək dövrəni açır.İş prinsipi Coul-Lens qanununa əsaslanır. Lupa - cisimlərin böyüdülmüş xəyalını verir. İş prinsipi optik qanunlara əsaslanır. Lazer (optik kvant generatoru) - lazer şüalarını almaq üçün işlədilir. İş prinsipi məcburi şüalanma hadisəsinə əsaslanır.Lazerin işləməsi üçün ən azı 3 eneji səviyyəsi olmalıdır. Lazer böyük gücə malik koherent şüalanma yaradır.
Cihaz

Lazerlərdən metalların qaynaq edilməsində , tibdə cərrahiyyə əməliyyatlarının aparılmasında , cisimlərin həcmi xəyalını almaq, işıq lokatoru yaratmaq , atom və molekulları həyacanlandırmaq , kimyəvi reaksiyaları yaratmaq və s. işlərdə istifadə edilir. Manometr - qazların ( metal manometr ) və mayelərin ( mayeli manometr ) təzyiqini ölçür. İş prinsipi Paskal qanununa əsaslanır. Menzurka , ölçü silindri - maye və bərk cisimlərin həcmini ölçür. İş prinsipi Arximed qanununa əsaslanır.Ommetr - müqaviməti ölçən cihaz. Ossiloqraf - elektromaqnit rəqslərini müşahidə etmək üçün işlədilir. Psixrometr - havanın rütubətini ölçür.
Cihaz

İş prinsipi quru və nəm (yaş ) termometrlərin göstərişləri fərqinə əsaslanır. Reostat - dövrədə cərəyan şiddətini tənzimləyən cihaz. İşləmə prinsipi naqilin müqavimətinin onun uzunluğundan asılı olmasına və Om qanununa əsaslanır. Spidometr - sürəti ölçən cihaz. İş prinsipi maqnit qarşılıqlı təsirinə əsaslanır. Termometr - temperaturu ölçən cihaz. İşləmə prinsipi mayenin sıxlığının temperaturdan asılı olaraq dəyişməsinə əsaslanır.
Cihaz

Transformator - dəyişən cərəyanın gərginliyini artırıb azaldan elementdir. İş prinsipi elektromaqnit induksiya hadisəsinə əsaslanır. Tranzistor - Zəif elektromaqnit siqnallarını gücləndirir.iş prinsipi yarımkeçiricilərin elektirik keçirildiyinə əsaslanır Voltametr - elektrokimyəvi ekvivalenti təyin edən cihaz. Voltmetr - gərginlik ölçən cihaz. İşləmə prinsipi cərəyanlı çərçivəyə maqnit sahəsinin göstərdiyi yönəldici təsirə əsaslanır. Dövrəyə paralel qoşulur. Vahid Tarverdiyev, Fəxrəddin Quliyev, Fizika, Çaşıoğlu 2007
Keş

Keş yaddaş (ing. cache) — prosessorla əsas yaddaş arasında yerləşən kiçik tutuma və yüksək işləmə sürətinə malik yaddaşdır. ən güçlü prossessor İ7 dir. Əsasən onu təmizləyərək yaddaşı artırırlar. Bu zaman heç bir şey silinmir əksinə yenilənir Əməli yaddaşa müraciəti sürətləndirmək, kompüterin məhsuldarlığını artırmaq üçün onlarda xüsusi hazırlanmış yaddaşdan - keş yaddaşdan istifadə edilir. Bütün əsas yaddaşın sürətlə işləyən keş-yaddaş kimi hazırlanması texnoloji cəhətdən çox baha başa gələrdi.
Keş

Odur ki, iqtisadi cəhətdən kiçik tutuma malik yaddaş sahəsinin sürətinin artırılması əlverişlidir. Kompüterin yaddaşına müraciət edən zaman verilənlər keş-yaddaşdan axtarılır. Buna əsas səbəb odur ki, keş-yaddaşa verilənləri axtarmaq üçün edilən müraciət vaxtı əməli yaddaşa edilən müraciət vaxtından bir neçə dəfə azdır. Keş-yaddaşın tutumu artdıqca kompüterin işləmə sürəti də artmış olur. Keş-yaddaşın məlumat tutumu Keş-yaddaşın məlumat tutumu 128-1024 Kbayt həcmində, ona müraciət vaxtı isə 50-60 nanosaniyə olur. Keş-yaddaşın səviyyələri Keş-yaddaşın 3 səviyyəsi var.
Keş

Birinci səviyyəli keş-yaddaş (Level 1 (L1)) — Prosessorun kristalında yerləşən keş-yaddaş. Bundan fərqli olaraq, ikinci keş-yaddaş, adətən, prosessor modulunda, yaxud sistem lövhəsində yerləşir. İkinci səviyyəli keş-yaddaş (Level 2 (L2)) — Pentium Pro istisna olmaqla, bütün Intel-uyumlu prosessorların bazasında olan fərdi kompüterlər üçün: prosessorun xaricində birinci keş və operativ yaddaş arasında yerləşən əlavə keş-yaddaş. Konstruksiya baxımından o, sistem lövhəsində, prosessorun yanında xüsusi lövhədə, yaxud prosessor modulunun özündə yerləşə bilər. Yerləşmə yerindən asılı olaraq bu keş-yaddaşın işləməsi üçün istifadə olunan takt tezliyi (və uyğun olaraq onun məhsuldarlığı) əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Sistem lövhəsində yerləşmə halında ikinci səviyyəli keş-yaddaş mərkəzi prosessorun xarici takt tezliyində, sonuncu variantda isə daha yüksək olan daxili takt tezliyində işləyir.
Keş

İkinci səviyyəli keş-yaddaş sistemin məhsuldarlığını önəmli dərəcədə artırmağa imkan verir. Üçüncü səviyyəli keş-yaddaş (Level 3 (L3)) — Sistem lövhəsində ikinci keş-yaddaş və operativ yaddaş arasında yerləşən əlavə keş-yaddaş. İstehsalçılar birinci (L1) və ikinci (L2) keş-yaddaşı prosessorun özünə yerləşdirdikdən sonra keş-yaddaşın bu tipi meydana çıxıb. Həmçinin bax kompüter Əməliyyat Sistemləri kompüter proqramları R.Q. ƏLƏKBƏROV, HESABLAMA MAŞINLARI VƏ KOMPÜTERLƏR HAQQINDA ÜMUMİ MƏLUMAT, AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu İsmayıl Calallı (Sadıqov), “İnformatika terminlərinin izahlı lüğəti”, 2017, “Bakı” nəşriyyatı, 996 s. Xarici keçidlər
Dadaş Rzayev

Dadaş Qərib oğlu Rzayev (22 dekabr 1935, Dəliməmmədli, Goranboy rayonu) — Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Naziri (20 fevral 1993 – 17 iyun 1993), general-mayor, Azərbaycan Respublikası Veteranlar Şurasının sədri. Dadaş Qərib oğlu Rzayev 1935-ci ildə Goranboy rayonunun Dəliməmmədli qəsəbəsində anadan olub. Məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Sənaye İnstitutuna daxil olan D. Rzayev 1954-cü ildə Sovet Ordusunda əsgər kimi hərbi xidmətə çağırılır. Daha sonra Hərbi Hava Desantçıları Məktəbinə göndərilir. İkinci kursda taqım komandirinin müavini təyin edilir. "Qızıl Ulduz" ordeni ilə təltif olunur. Məktəbi bitirdikdən sonra leytenant rütbəsi alaraq Yefremov şəhərinə taqım komandiri vəzifəsinə göndərilir.
Dadaş Rzayev

Bir il keçdikdən sonra Orta Asiyaya köçürülən Dadaş müəllim polklarını yoxlamağa gələn komandana Azərbaycanda qulluq etmək istədiyini bildirir. Zaqafqaziya Hərbi Dairəsində, Gəncə şəhərində olan 104-cü diviziyada xidmət edir. İlk gündən taleyini desant qoşunları hissələrinə bağlayan Dadaş Rzayev 1970-ci ildə Moskvada M. F. Frunze adına Ali Hərbi Akademiyaya daxil olaraq bu sahədə təhsilini davam etdirir. 1973-cü ildə buranı əla qiymətlərlə bitirən Rzayev Sovet Ordusunda 5 min nəfər şəxsi heyəti, 120-yə yaxın vertolyotu olan əlahiddə qırıcı hərbi-hava desantçıları briqadasının komandiri kimi yüksək hərbi vəzifədə xidmət edir. D. Rzayev yeganə azərbaycanlıdır ki, əlahiddə desant-paraşüt briqadasının komandiri olarkən general vəzifəsində çalışıb. [mənbə göstərin] Azərbaycan hökumətinin çağırışı ilə D. Rzayev 1991-ci ilə qədər Qarabağa Xalq Yardımı Komitəsində çalışır. Və həmin dövrdə ermənilərdən xeyli sayda silah-sursatın götürülməsinə nail olur.
Dadaş Rzayev

Elə həmin illərdə Rzayev Milli Ordunun yaradılması ilə də məşğul olur. 1991-ci ildə müdafiə nazirinin müavini təyin olunur. Birinci ordu korpusunun komandiri olan Rzayevin Başkəndi ermənilərdən almaq qətiyyətinə o zamanlar heç kim inanmırdı. Hətta ona mane olmaq belə istəyirdilər. Avqustun 8-də ermənilərin əsas mövqelərini vurub hücuma keçirlər. Qısa müddət ərzində həyata keçirilən döyüş əməliyyatları nəticəsində Başkənd ermənilərdən alınır. Başkənd əməliyyatından sonra etiraz etməyinə baxmayaraq, müdafiə naziri təyin edilir.
Dadaş Rzayev

Prezident Əbülfəz Elçibəy tərəfindən Gəncə üsyanı zamanı atışmalarda iştirak etdiyi üçün vəzifəsindən azad edilmişdir. Hal-hazırda Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Ehtiyatda olan Zabitlər Konfederasiyasının sədridir. 28 yanvar 2014-cü ildə Azərbaycan Respublikası Veteranlar Şurasının sədri seçilib. 21 dekabr 2015-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə "Azərbaycan Respublikasının ictimai həyatındakı səmərəli fəaliyyətinə və gənclərin vətənpərvərlik tərbiyəsindəki xidmətlərinə görə" "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib. Həmçinin bax Xarici keçidlər "Rəhim Qazıyev imkan vermirdi əməliyyata başlayaq"- MÜSAHİBƏ
Şeyx Heydər

Şeyx Heydər (1460, Ərdəbil - 1488 Tabasaran, Şirvan) — Səfəvi təriqətini rəhbəri, Şah İsmayıl Xətainin atası, Səfəviyyə ordeninin başçısı. Atası öləndə hələ doğulmamış olan Şeyx Heydər dayısı Uzun Həsənin sarayında doğulmuşdu. 9 yaşında dayısı Uzun Həsən tərəfindən Ərdəbilə göndərilmiş, 1471-ci ildə dayısının Dəspinə xatundan doğulmuş qızı Aləmşah bəyim ilə evlənmiş, Uzun Həsənin qaraqoyunlular və Teymuri sultanı Əbu Səidlə mübarizəsində fəal iştirak etmişdir. Siyasi və hərbi mübarizəsi Teymuri sultanı Əbu Səid 1468-ci ildə Uzun Həsənlə mübarizə aparmaq məqsədilə Heratdan çıxıb Qarabağa gəldi. Şirvanşah Fərrux Yasar əvvəlcə Əbu Səidə kömək göstərsə də, Uzun Həsənin hədələrindən qorxuya düşüb onunla ittifaqdan imtina edərək Uzun Həsənə qoşuldu. Ağqoyunlu hökmdarı başda olmaqla, Şirvanşah Fərrux Yasar və Ərdəbil hakimi, Cüneydin oğlu Şeyx Heydər Səfəvidən ibarət güclü ittifaq yarandı. Danışıqlar üçün Uzun Həsən Şeyx Heydəri Əbu Səidin yanına elçi göndərdi.
Şeyx Heydər

O, geri qayıdıb Xorasan qoşunlarının həqiqətən ağır vəziyyətdə olduğunu təsdiq etdi və Uzun Həsəni Əbu Səid ilə sülh bağlamaq fıkrindən daşındırdı və 31 yanvar 1468-ci ildə baş verən döyüşdə Əbu Səidin qoşunları məğlubiyyətə uğradı, özü isə qaçdı, ancaq yaxanladı və edam olundu. Şirvan maraqları Şeyx Heydər də atası kimi Şirvanı tutmağa çalışırdı. O, Şirvanşahdan Cüneydin ölümünün qisasını almaq istəyərək "kafir" çərkəzlər əleyhinə mübarizə bəhanəsi ilə 10000 süvari qoşun topladı və Uzun Həsənin 1478-ci ildə ölümündən sonra yerinə keçən oğlu Sultan Yaqubdan Şirvanşah Fərrux Yasara məktub gətirməklə ondan Şirvan torpaqlarına daxil olan Dərbənddən keçərək, Dağıstana, çərkəzlər ölkəsinə getmək üçün icazə alıb yürüşə yollandı, oranı talan edərək çoxlu əsir götürdü və təntənə ilə Ərdəbilə qayıtdı. 1487-ci ildə çərkəzlər üzərinə ikinci dəfə basqın edən Şeyx Heydər 6000 nəfər əsir alaraq, eyni yolla Ərdəbilə döndü. Növbəti səfər zamanı Şeyx Heydər atasının qisasın almaq üçün Şirvanşaha müharibə elan etdi. Şirvanşah Fərrux Yasar qiymətli əmlakla ailəsini, habelə şəhər əhalisinin bir hissəsini Şamaxı yaxınlığındakı Gülüstan qalasına ötürdü, özü isə qızılbaşlar ilə döyüşə yollandı, ancaq Şeyx Heydər öz qoşunları ilə üzərinə hücuma keçəndə Şirvanşah Gülüstan qalasına çəkilməyə məcbur oldu. Qisas alan Şeyx Heydər Şamaxıda çoxlu adam qırdı və Şamaxını yandırdı.
Şeyx Heydər

Sonra Heydər Gülüstan qalasını uzunmüddətli mühasirəyə aldı. Yeddi aya yaxın mühasirədə qalan Şirvanşah çıxılmaz vəziyyətə düşüb yardım üçün sultan Yaquba müraciət etdi. Sultan Yaqub qayınatası olan Şirvanşaha yardım etmək qərarına gəldi. Sultanın yaxınlaşması xəbərini eşidən Şeyx Heydər tələsik Şamaxının ətrafını tərk edərək Şamaxıdan 6 km şimal-şərqdə yerləşən Cabaniyə çəkildi və oradan Dərbəndə tərəf yollandı. Şeyx Heydər Gülüstan qalasını mühasirədə saxlayarkən, Şirvanın müxtəlif yerlərinə dağılmış əmirlər Şirvan əyanlarından Kiçi Bəyin başçılığı altında toplaşaraq, üləmaların və zahidlərin razılığı ilə Şirvan qoşunlarından və əhalisindən 10000 nəfərədək adam yığıb Şeyx Heydərə qarşı cihad elan etdilər. Ancaq Şeyx Heydər Gülüstan qalasının mühasirəsindən əl çəkib, əksərən Şirvan kəndlilərindən ibarət bu qeyri-nizami qoşunu darmadağın etdi. Qızılbaş qoşunlarının tələsik getmələrini görən Fərrux Yasar Şeyx Heydərin qorxudan və ərzaq qıtlığından geri çəkildiyini güman etdi və onu təqib etmək məqsədilə qaladan çıxdı.
Şeyx Heydər

Lakin onun qələbə çaldığını və qayıdıb Gülüstanın mühasirəsini davam etdirmək niyyətində olduğunu biləndə, Şirvanşah Şamaxıdan 20 km şimal-qərbdə yüksəklikdə yerləşən əlçatmaz Sulut qalasına sığınmağa məcbur oldu. Bu vaxt başda sərkərdə əmir Süleyman bəy Bicək oğlu və Ayba Sultan Yaqub olmaqla böyük qoşun Şeyx Heydərlə müharibədə Fərrux Yasara kömək etmək üçün Şirvana yollandı. Şeyx Heydər isə Dərbəndə doğru hərəkət edərək, onu mühasirəyə aldı. Əmir əl-üməra Süleyman bəy Bicanoğlu qoşunları ilə viran edilmiş Şirvana daxil oldu. Şah Sulut qalasını tərk edərək, qoşunun qalan hissəsi ilə əmirlərə qoşuldu. Süleyman bəy qoşunları ilə Şeyx Heydərin ordusu Təbərsəranda qarşılaşdı. 9 iyul 1488-ci il Şirvanşahın və Ağqoyunlu əmirlərinin birləşmiş qoşunları Şeyx Heydərin qızılbaşlılarına hücum etdi.
Şeyx Heydər

Hər iki tərəf inadla vuruşurdu. Süleyman bəy vuruşmada yaralanıb, döyüşçüləri tərəfindən kənara çıxarıldı. Bu zaman Şeyx Heydər də oxla boynundan ölümcül yaralandı. Qızılbaşlar onu atdan endirib araya alaraq, düşmənin həmləsini dəf etməyə cəhd göstərdilər. Lakin qızılbaşların qüvvələri tükənmişdi və əmirin qoşunları onların cərgələrini pozdu. Qapıçı Əli ağa Şeyx Heydərin başını kəsərək əmirə gətirdi. Şeyxin həlak olduğunu görən qızılbaşlar döyüş meydanına qayıdaraq mərdliklə vuruşdular.
Şeyx Heydər

Lakin əmirlərin və Şirvanşahların qoşunları onları məğlub və məhv etdilər. Sultan Yaqubun qərargahına göndərilən qasid döyüşün nəticəsi haqqında xəbərlə yanaşı, Şeyx Heydərin başını da apardı. Sultan Yaqub şeyxin başını bir neçə günlüyə tamaşaya qoyduqdan sonra anasına (Uzun Həsənin bacısına) verməyi əmr etdi. 1471-ci ildə Aləmşah bəyim ilə evlənmiş və üç oğlu doğulmuşdu: Şeyx İbrahim Şeyx Sultan Əli Şeyx İsmayılŞeyx Heydərin Aləmşah bəyimdən 3 oğlu olmaqla yanaşı, digər bir arvaddan daha 4 oğlu olmuşdur. Onunla 1473-cü ildə evlənmişdi, öz əmisi Şeyx Fəridəddin Cəfər ibn Xacə Əlinin qızı idi: Seyid Həsən mirzə (1473-1525) - Ərdəbil hakimi Seyid Süleyman mirzə - 1513-cü ildə Şah İsmayıl tərəfindən edam edilmişdir. Seyid Davud mirzə Seyid Mahmud mirzəQızları: Fəxr Cahan xanım - Bayram bəy Qaramanlı ilə evlənmişdi. Mələk xanım - Abdı bəy Şamlı ilə evlənmişdi.
Şeyx Heydər

Fatma sultan - Hüseyn bəy Şamlı ilə evlənmişdi. Dilşad sultan - Sasun bəyliyinin hakimi Şah Əli bəy (ö. 1540) ilə evlənmişdi. Həmçinin bax Şeyx Heydər türbəsi Sara Aşurbəyli. Şirvanşahlar dövləti. Avrasiya Press. Bakı, 2006 Britannika Shaykh Haydar Xarici keçidlər Şeyx Heydər Səfəvinin son döyüşü
Urmiya xanlığı

Urmiya xanlığı — 1747 və 1868/1869-cu illər arasında, mərkəzi Urmiya şəhəri olmaqla, Cənubi Azərbaycanın qərbində yerləşmiş ən nüfuzlu xanlıqlardan biri. Urmiya xanlığının tarixini ilk dəfə mərhum tarixçi Hüseyn Dəlili əsasən farsdilli mənbələrə əsaslanaraq tədqiq etmişdir. Xanlığın əsasını Nadir şah Əfşar'ın əmisi oğlu, Əfşar tayfasından olan Fətəli xan Əfşar qoymuşdu. O, hətta Nadir şahın sərkərdəsi olan Azad xanı da öz tərəfinə çəkə bilmişdi. Bundan sonra, o, mərkəzləşdirmə siyasətini həyata keçirməyə başladı. İlk olaraq Təbrizə hücum etdi, Təbriz asılı hala salındı və Təbrizi paytaxt etdi. Daha sonra Xoy xanı Şahbaz xan da Fətəli xanla ittifaq bağlamağa məcbur oldu.
Urmiya xanlığı

Bundan sonra isə Qaradağ, Marağa və Sərab xanlıqları Urmiya xanlığından asılı vəziyyətə salındı. O,1751-ci ildə Azad xanı onunla ittifaqdan imtina edən İrəvan xanlığı üzərinə göndərdi. İrəvan xanı Mir Mehdi Kartli çarı II İraklidən kömək istədi. II İrakli Qazax və Borçalı azərbaycanlılarından topladığı ordunu Mir Mehdi xana köməyə göndərdi.Azad xan geri oturduldu. Beləliklə, Fətəli xan Əfşar Maku və Ərdəbil xanlıqları istisna olmaqla, bütün Cənubi Azərbaycan xanlıqlarına öz hakimiyyətini yaya bilmişdi.Urmiya xanlığının hökmdarı Fətəli xan Əfşar Nadir şah Əfşarın ən yaxın adamlarından biri idi və Əfşarlar tayfasına mənsub idi. Fətəli xan Əfşar Cənubi Qafqazın tutulması və İranda ali hakimiyyət uğrunda mübarizəyə də xüsusi əhəmiyyət verirdi. Bu məqsədlə müxtəlif xanlıqlara müttəfiqlik haqqında müraciətnamələr göndərildi. İrəvan xanlığına hücum uğursuz olduqda hücum istiqaməti Gürcüstana yönəldi.
Urmiya xanlığı

Çar II İrakli məğlub edildi. Fətəli xan İranda ali hakimiyyət uğrunda mübarizə aparan Kərim xan Zəndin üzərində qalib gəldikdən sonra hakimiyyətini Mərkəzi və Qərbi İrana yaya bildi (1752). İranın şimalında möhkəmlənən Məhəmmədhəsən xan Qacarla mübarizə çətin oldu. Məhəmmədhəsən xan onun Kərim xan Zəndlə müharibəsindən istifadə edərək Gilanı tutan Fətəli xanı oranı tərk etməyə məcbur etdi. Bununla kifayətlənməyərək Təbrizi, sonra isə Urmiyanı tutdu (1757). Yalnız Məhəmmədhəsən xanın öldürülməsilə asılılıqdan qurtulmaq mümkün oldu (1759). Fətəli xan Təbrizə qayıtdı və hakimiyyətini möhkəmləndirdikdən sonra Qarabağa hücum etdi və onu asılı vəziyyətə saldı (1759).
Urmiya xanlığı

Məhəmmədhəsən xandan sonra İranda başlıca qüvvəyə çevrilən Kərim xan Zənd Urmiyanı 1763-cü ildə 9 ay mühasirədə saxlayır. Nəhayət Urmiya xanlığını tutan Kərim xan Zənd Fətəli xan Əfşarı Şiraz qonaqlığında edam etdirir. Kərim xan Zəndin ölümü ilə xanlıq yenidən müstəqil siyasət yeritməyə başladı. Bu zaman Məhəmmədhəsən xan Qacarın oğlu Ağa Məhəmməd xan Urmiyalı Əli xanı yanına çağırıb gözlərini çıxartdı. Ağa Məhəmməd xanın çəkilməsindən sonra İmamqulu xan hakim seçildi. O, Sərablı Əli xan Şəqaqi ilə Xoylu Əhməd xana qarşı ittifaq bağladı. Müttəfiqlər Təbriz yaxınlığındakı döyüşdə məğlub oldular.