LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Qadın hüquqları

Qadına qarşı zorakılıq isə qadının inkişafı, hüquq bərabərliyi sahəsində maneə törədən və dərhal qarşısı alınmalı olan 12 kritik problemdən biri olaraq göstərilmişdir. Konfransda Şiddətin qarşısının alınmasında dövlətin öhdəliklərinə geniş yer verilmişdir. İstanbul Konvensiyası Avropa Şurasının Qadınlara qarşı zorakılığın və məişət zorakılığının qarşısının alınması və onlarla mübarizəyə dair Konvensiyası (İstanbul Konvensiyası) 11 may 2011-ci il tarixində qəbul edilmiş və 1 avqust 2014-cü il tarixində qüvvəyə minmişdir. Azərbaycan Respublikası hələ bu Konvensiyanı imzalamamışdır. İstanbul Konvensiyası qadına qarşı zorakılığın bütün formalarının qarşısının alınması və qadağan olunması sahəsində qəbul edilmiş ən hərtərəfli beynəlxalq müqavilədir. Konvensiyanın əsas hədəfi zorakılığın qarşısının alınması, qurbanların müdafiəsi, zorakılıq törədənlərin məsuliyyətə cəlb olunması və milli səviyyədə inteqrasiya olunmuş siyasətin formalaşmasıdır. İstanbul Konvensiyası iştirakçı dövlətlər tərəfindən Konvensiyanın implementasiyasını qiymətləndirmək və təkmilləşdirmək məqsədi ilə iki monitorinq mexanizmi müəyyən edir: Qadına qarşı zorakılığa və məişət zorakılığına qarşı müstəqil Ekspertlər Qrupu (GREVİO) və Tərəflər Komitəsi. Azərbaycanda qadın hüquqları XX əsrin əvvəllərində XX əsrin başlanğıcında Azərbaycan qadın hüquqları problemi ilk olaraq 1903-cü il martın 30-da Tiflisdə nəşrə başlayan "Şərqi-Rus" qəzetində qaldırıldı.
Qadın hüquqları

Onun təsisçisi, Azərbaycan maarifçiliyinin görkəmli nümayəndəsi Məhəmməd ağa Şahtaxtlı müsəlman aləmində qadın azadlığı məsələlərindən bəhs edən məqalələr yazıb çap edirdi. Onun bu mövzudakı yazıları əsasən qadının azadlığını məhdudlaşdıran və ətraf aləmdən, ictimai həyatdan təcrid edən problemlərə həsr olunurdu. XX əsrin ilk illərində Azərbaycan qadınlarının təhsil almaq imkanının məhdudluğuna qarşı atılmış mühüm addımlardan biri H.Z.Tağıyevin 1901-ci ilin oktyabr ayında Bakı Qız Məktəbini təsis etməsi oldu. Məktəbin təntənəli açılışı günü – 1901-ci il oktyabrın 7-də "Kaspi" qəzeti Qafqaz (Zaqafqaziya) müsəlmanlarının Şeyxülislamı Axund Əbdüssəlam Axundzadənin xeyir-duasını da dərc etmişdi. O, İslamın tarixindən, həkim, alim kimi şöhrət tapmış müsəlman qadınlarının həyatından misallar və sitatlar gətirmiş və demişdi: Maarifçi ziyalıların səyləri nəticəsində XX əsrin ikinci onilliyindən etibarən Azərbaycan qadınları ictimai-siyasi həyatda da görünməyə başladılar. Hətta onlar artıq yetişmiş problemlərini qadınların özləri tərəfindən ictimai rəyə çatdıran "İşıq" kimi qadın qəzetinin meydana çıxmasına nail oldular. "İşıq" qəzetinin ilk nömrəsi 1911-ci il yanvarın 22-də çap edilmişdir. 1912-ci ilədək 68 nömrəsi işıq üzü görmüş nəşrin redaktoru Xədicə Əlibəyova, naşiri isə onun həyat yoldaşı Mustafa bəy Əlibəyov olmuşdur.
Qadın hüquqları

"İşıq" qəzeti maarifçi ideyalarla gündəmə gələrək o dövrün ziyalı qadınlarını ətrafına toplamışdı.Bu, artıq XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan qadınının ciddi ictimai qüvvəyə çevrilməsini təsdiq edən əlamətlərdən biridir. Burada və digər mətbuat orqanlarının səhifələrində qadın müəlliflərinin çıxışlarının getdikcə intensivləşməsi, müxtəlif mövqeli müəlliflərlə fikir mübadiləsində onların öz mövqelərini daha inamla ortaya qoymaları və s. bir daha göstərdi ki, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mətbuatının qadın azadlığı uğrunda apardığı mübarizə nəticəsiz qalmadı. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti dövründə Azərbaycanda milli qadın siyasəti ilk dəfə Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti dövründə dövlət statusu almışdır. Hələ 1918-ci il qurultayında Məhəmməd Əmin Rəsulzadə müsəlman qadınının azad edilməsini müsəlman xalqlarının milli-azadlıq mübarizəsinin ən mühüm məsələlərindən biri kimi qiymətləndirdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə deyirdi: Bu fikirlər 1918-ci il mayın 28-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qəbul etdiyi İstiqlal Bəyannaməsinin IV bəndində bərabərhüquqluluq prinsipinin, seçmək və seçilmək hüququnun təsbit edilməsi ilə öz qanuni təsdiqini tapdı. Nəticədə, Azərbaycan Şərqdə qadınlara seçmək və seçilmək hüququ verən ilk ölkə oldu. Müsəlman dünyasında ilk dəfə olaraq kişilərlə bərabər, qadınlara seçkilərdə iştirak etmək – seçmək və seçilmək hüququnun verilməsi tarixi nailiyyət hesab olunurdu. Beləliklə, 1918-ci il dekabrın 8-də işə başlayan Azərbaycan parlamentinə seçkilərdə də azərbaycanlı qadınlar iştirak etmişdir.
Qadın hüquqları

Lakin, parlamentdə qadınlar təmsil olunmamışdı, çünki onlar rəhbər vəzifələrə öz namizədlərini irəli sürməkdən imtina etmişdilər. Azərbaycanlı qadınların seçki hüquqlarının möhkəmləndirilməsi istiqamətində atılan növbəti addım bu hüquqların Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Müəssislər Məclisinə seçkilər haqqında Əsasnamədə təsbiti oldu. AXC-nin Müəssislər Məclisinə seçkilər çox vaxt və ciddi hazırlıq tələb edirdi, mürəkkəb siyasi vəziyyət isə hər gün yeni məsələlərin həllini irəli sürürdü. Buna baxmayaraq, parlament bir sıra hüquqi aktlar, o cümlədən "Müəssislər Məclisinə seçkilər haqqında" Qanun qəbul etdi. 1919-cu il iyulun 21-də qəbul edilən qanunda dövlətin hakimiyyət orqanlarına qadınların seçmək və seçilmək hüquqları bir daha öz təsdiqini tapdı. Əsasnamənin 1-ci fəslində deyilirdi: "Müəssislər Məclisi əhali tərəfindən cinsindən asılı olmayaraq və bərabər seçki hüququ əsasında, birbaşa və gizli səsvermə vasitəsilə, mütənasib nümayəndəlik əsasları təmin edilərək seçilən üzvlərdən ibarətdir". 2-ci fəsildə qeyd olunurdu ki, Müəssislər Məclisinə seçkilərdə "səsvermə gününədək 20 yaşı tamam olmuş hər iki cinsdən olan respublika vətəndaşları iştirak hüququna malikdirlər". Beləliklə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti qadınlara aktiv seçki hüququ vermək niyyətini bir daha təsdiqlədi.
Qadın hüquqları

hər iki cins üçün 8 saatlıq iş günü (maddə 28); həftədə bir dəfə istirahət günü (maddə 29); Sovet hakimiyyəti illərində Sovet hakimiyyəti illərində də Azərbaycan qadını çox mürəkkəb və şərəfli yol keçmişdir. Qadın emansipasiyası, qısa bir müddətdə qadınlar arasında savadsızlığın ləğvi, qadınların müəllim, həkim, mühəndis və sair peşələrə yiyələnərək cəmiyyətdə kişilərlə bərabər hüquqları malik olması, öz istedad və bacarıqlarını gerçəkləşdirə bilməsi həmin dövrün başlıca nailiyyətləridir. 1921-ci il Azərbaycan tarixinə qadınların ilk qurultayı ili kimi daxil olmuşdur. Nəriman Nərimanovun məruzə ilə çıxış etdiyi bu qurultayın əsas qayəsini qadın azadlığı ideyaları təşkil etdi. Qurultaydan keçən qısa bir müddət ərzində Azərbaycan qadınlarının maariflənməsi, ictimai fəallığının artırılması sahəsində böyük işlər həyata keçirildi. 1921-ci ildə qızlar üçün təşkil olunmuş məktəbəqədər tərbiyə institutu bir il sonra Ali qadın pedaqoji institutuna çevrildi. Ceyran Bayramovanın təşəbbüsü ilə yaradılmış ilk qadın klubu bu dövrdə qadın hərəkatının inkişafında mühüm rol oynadı. 1923-cü ildə "Şərq qadını" jurnalının nəşrə başlaması Azərbaycanda qadın hərəkatı tarixində əlamətdar hadisə oldu.
Qadın hüquqları

1997–2000-ci illərdə Hökumət və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramı Azərbaycanda "Qender İnkişafda" layihəsi üzrə birgə fəaliyyətə başladı. Bu layihə çərçivəsində qenderlə bağlı institutlaşdırma üzrə təşkilati işlər haqqında məlumatların yayılması, həmçinin yenicə yaradılmış Qadın Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinə və qadın qeyri-hökumət təşkilatlarına texniki yardımın göstərilməsi həyata keçirildi. Kişilər və qadınlar arasında bərabərliyin, xüsusilə onların dövlət idarəçiliyinin müəyyən səviyyələrində təmsil olunmasının praktiki olaraq təmin edilməsi məqsədilə 6 mart 2000-ci il tarixdə Prezident "Azərbaycan Respublikasında dövlət qadın siyasətinin həyata keçirilməsi haqqında" Fərman imzaladı. Bu fərman qender bərabərliyi və qadınların imkanlarının genişləndirilməsi sahəsində dövlət strategiyasının yaradılmasının əsasını qoydu. Fərman, kişilərlə yanaşı qadınların da respublikanın bütün dövlət strukturlarında bərabər səviyyədə təmsil olunmasını, həmçinin qanunvericiliyin qender ekspertizasının keçirilməsini nəzərdə tutur. Bu Fərmanın icrasına nəzarət etmək məqsədilə Qadın Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi sözügedən Fərmanın həyata keçirilməsi ilə bağlı əldə edilən nailiyyətlər haqqında müvafiq nazirliklər və idarələrdən alınmış informasiyaya əsaslanan hesabatı hər il Nazirlər Kabinetinə təqdim edir. 6 mart 2000-ci il tarixdə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti 2000–2005-ci illər üçün Qadın problemləri üzrə Milli Fəaliyyət Planını təsdiq etdi. Bu Plan ölkədəki mövcud vəziyyəti və prioritetləri nəzərə almaqla, Pekin Fəaliyyət Platformasının strategiyalarına əsasən işlənib hazırlanmışdır.
Qadın hüquqları

Milli Fəaliyyət Planı nazirliklərin, komitələrin və qeyri-hökumət təşkilatlarının iştirakı ilə hazırlanmış və bütün problemli sahələrdə qender bərabərliyinə yönəldilmiş dövlət sənədidir. Bu sənəd dövlət proqramlarının hazırlanması, eləcə də qadın problemləri ilə bağlı dəqiq və təcili tədbirlərin görülməsini nəzərdə tutur. 2006-cı ildə qadınlarla bağlı işlərin daha mütəşəkkil və ardıcıl şəkildə aparılması,qadın hüquqlarının daha geniş müstəvidə təmin olunması, dövlətin idarə olunmasında qdınların iştirakının artırılması məqsədilə Prezident İlham Əliyevin Fərmanı ilə Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi yaradılmışdır. Komitə ailə, qadın və uşaq problemləri ilə iş sahəsində dövlət siyasətini və tənzimlənməsini həyata keçirən mərkəzi icra hakimiyyəti orqanıdır. Həmçinin, hüquqi bazanın təkmilləşdirilməsi və bərabər hüquqların təmin edilməsi üçün "Gender bərabərliyinin təminatları haqqında" (2006-cı il), "Məişət zorakılığının qarşısının alınması haqqında" (2010-cu il) Azərbaycan Respublikası qanunları qəbul olunmuşdur. Respublikada rayon icra hakimiyyəti başçılarının qadın müavinlərinin sayı 78-ə çatıb, qadın hakimlərin sayı isə 65-ə kimi yüksəlib. Diplomat qadınların sayı isə 181 nəfərdir. Qadın hüquqlarının müdafiəsi sahəsində Azərbaycan Respublikasının milli qanunvericiliyi Bərabərlik hüququ və ayrı-seçkiliyə yol verilməməsi Qadınların konstitusion-hüquqi statusu ilk növbədə Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının "bərabərlik hüququ" adlı 25-ci maddəsi ilə müəyyən olunur.
Qadın hüquqları

Bu məqsədlə işəgötürənin üzərinə bir sıra vəzifələr qoyulur. Qanunun həmin maddəsinə və Əmək Məcəlləsinin 14-cü maddəsinə əsasən əmək fəaliyyətində kişi və qadınların bərabərliyini təmin etmək üçün işəgötürənə aşağıdakı bir sıra vəzifələr həvalə edilir: İşə qəbul, işdə irəli çəkilmək, peşə hazırlığını artırmaq, yeni ixtisasa yiyələnmək və ixtisasını artırmaq zamanı, işin keyfiyyətini qiymətləndirərkən, işdən azad edərkən cinsindən asılı olmayaraq işçilərə eyni yanaşmaq və bərabər imkanlar yaratmaq. Cinsindən asılı olmayaraq eyni işlə məşğul olan işçilərə eyni iş şəraitini yaratmaq, eyni pozuntuya görə işçilərə fərqli intizam tənbehi tədbirini tətbiq etməmək, cinsi mənsubiyyətə görə ayrı-seçkiliyin və seksual qısnamanın qarşısını almaq üçün lazımi tədbirlər görmək. Əməyin ödənilməsində kişi ilə qadının bərabərliyini təmin etmək. Qüvvədə olan qanunvericilik bütün şərtlər eyni olduqda kişi ilə qadının əməyinin fərqli ödənilməsini qadağan edir.Əmək Məcəlləsində "Qadınların əmək hüququ və onun həyata keçirilməsində təminatları" adlı ayrıca fəsil nəzərdə tutulmuşdur. Bu fəsildə qadın əməyinin tətbiqi qadağan olunan iş yerləri və işlərin dairəsi müəyyən olunur, qadınların gecə işlərinə, iş vaxtından artıq işlərə və istirahət günlərində işə cəlb olunmamasını, habelə ezamiyyətlərinin məhdudlaşdırılmaması nəzərdə tutulur, hamilə və uşaqlı qadınlar üçün bir sıra digər imtiyazlar nəzərdə tutulur. Əmək Məcəlləsinin 241-ci maddəsi qadın əməyinin tətbiqi qadağan olunan iş yerlərini və işləri müəyyən edir. Həmin maddəyə əsasən qadın əməyinin tətbiqi qadağan olunan iş yerlərinə əmək şəraiti ağır, zərərli olan iş yerləri, habelə yeraltı tunellər, şaxtalar və digər yeraltı işlər aid edilir.
Qadın hüquqları

Hamilə qadınların cəzanı keçirdiyi müəssisədə maddi və məişət təminatına xüsusi fikir verilir (92-ci maddə). Cəzaçəkmə müəssisələrində məhkum qadınların üç yaşına çatmayan uşaqlarının yerləşdirilməsi üçün uşaq evləri təşkil edilir. Hamilə və ya səkkiz yaşına qədər uşağı olan məhkum qadın, habelə səkkiz yaşına çatmamış uşağını təkbaşına böyüdən kişi cəzasının çəkilməsinin təxirə salınması haqqında məhkəməyə ərizə ilə müraciət edə bilər. Həmçinin bax Qadınlara qarşı ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Konvensiya Qadınlara seçki hüququnun verilməsi Azərbaycanda qadın Xarici keçidlər Qadınlara qarşı hər cür ayrı-seçkiliyin aradan qaldırılması üzrə BMT Konvensiyaları Qadın Hüquqları Zorakılığa qarşı Ümumdünya konfransı: Qadınlara qarşı zorakılığa yox! Qadınlar tarixi ayı/ History.com at the Wayback Machine (archived 2009-03-05) Qadın hüquqları üzrə resurs proqramı at the Library of Congress Web Archives (archived 2002-08-08) Qadın hüquqları ilə bağlı xəbərlər, internet resursları
Uyğurlar

Uyğurlar — Göytürk imperiyası dağıldıqdan sonra Qultuq Bilgə Kül xaqan 744-cü ildə Uyğur xaqanlığının əsası qoymuşdur. Çin Xalq Respublikasında yaşayan türk xalqı, dilləri Altay dilləri ailəsinin Türk dili qrupuna aiddir və islam dininə sitayiş edirlər. 842-ci ildə Qırğız tayfalarının üsyanı nəticəsində süqut etmişdir. [mənbə göstərin]Çin mənbələrində müxtəlif şəkillərdə (hoei-ho, vei-ho və s.) rastlaşan uyğur adının mənası 974-cü ilə aid Çincə bir əsərdə "şahin sürətilə dolaşan və hücum edən" kimi göstərilib. Amma türk tarixçilər bunun doğru olmadığını, uyğur adının uy (əqrəba, müttəfiq) və gur ifadələrinin birləşməsindən yarandığını deyirlər. Bu baxımdan tarixdə ortaya çıxan "on uyğur" adının "on müttəfiq" mənasında işlədilməsi ehtimalına üstünlük verilir.
Uyğurlar

Bəzi mənbələrdə isə uyğur kəlməsi təqib edən, izləyən kimi göstərilir. Doğu (şərqi) Türküstan dedikdə Rusiya Federasiyasından sonra Türk Dünyasının assimilyasiyaya məruz qalmış bir parçası, eli, obası başa düşülür. Çin əsarəti altında olan türk ərazilərində yaşayan türk boylarından ən çox saylıları uyğur, qazax, qırğız, salar türkləri, sarı uyğurlar və tatarlar sayılır. Çinin 52 əsas etnosdan təşkil edilməsi dövlətin Konstitusiyasında əks olunub. ÇXR-də türk xalqları Şərqi Türküstan — Uyğur muxtar rayonunda və Qansu əyalətində yaşayırlar. SUMR-da başlıca olaraq uyğurlar, qazaxlar, qırğızlar, sarı uyğurlar və tatarlar məskunlaşıblar.
Uyğurlar

Uyğur muxtar rayonunda qazaxlara məxsus muxtar vilayət, qırğızlara məxsus muxtar qəza da mövcuddur. Eləcə də Uyğur muxtar bölgəsində xalxa-monqollara məxsus muxtar vilayət və qəza, dunqallara məxsus muxtar qəza da var. Qansu əyalətində isə Salar türklərinə məxsus və tibetlilərlə birgə 3 muxtar qəza mövcuddur. Çində türk xalqları digər bölgələrdə, xüsusilə Daxili Monqolustan muxtar bölgəsi və Tibet Muxtar Bölgəsində də ən qədim dövrlərdən indiyədək yaşamaqdadırlar. Uyğurların məskunlaşdıqları ölkələrin əksəriyyətində ölkə əhalisinin etnik tərkibi haqqında məlumatlar ya yox deyiləcək qədər azdır (Türkiyə, Özbəkistan, Türkmənistan, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı və s. ölkələr) ya da ki, xeyli ölçüdə təhrif olunduqdan sonra (Rusiya FR , Çin XR və s. ölkələr) dünya ictimaiyyətinə təqdim olunduğu üçün uyğurların saylarına dair əminliklə söylənilə biləcək rəqəmlər qətiyyən olmadığı kimi ehtimallar irəli sürməkdə olduqca çətindir, ancaq onların sayının minimum həddini ehtimal etmək mümkündür . Beləliklə ayrı-ayrı ölkələrin rəsmi rəqəmlərinə dayanaraq ehtimal etmək olarki 2012-ci ilin əvvəlində dünyada ən azı 11 milyon uyğur türkü yaşamaqdadır və onların 93%-ə qədəri Çin XR vətəndaşlarıdır, ancaq daimi olaraq Çində yaşayan və ya bu ölkənin təhlükəsizlik orqanları tərəfindən təqib olunaraq xarici ölkələrdə sığınacaq tapmış uyğur qaçqınlarının sayı dəqiq məlum deyildir.
Uyğurlar

Bununla belə Ümumdünya Uyğur Kongresinin məlumatlarına əsasən 2010-cu ilin sonu etibarilə dünyada yaşayan uyğurların ümumi sayı 28 milyon nəfərdir . Onun 20 milyonu Çində, 1 milyonu isə əsasən Qazağıstan, Özbəkistan və Qırğızıstanda, qismən Tacikistan, Əfqanıstan, Pakistan, Səudiyyə Ərəbistanı, Rusiya, Türkiyə, Türkmənistan, Misir və Monqolustanda, az saylı diasporlar şəklində isə Avstraliyada, Yaponiyada, Kanadada, ABŞ-də, Albaniyada, Almaniyada, Norveçdə, İsveçdə, Niderlandda, Avstriyada, Belçikada, Danimarkada, Finlandiyada, Böyük Britaniya Krallığında, Fransada və İsveçrədə yaşayırlar. Özbəkistanda Özbəkistandakı Uyğur Mədəniyyət Mərkəzinin iddiasına əsasən 2004-cü ilə olan qeyri-rəsmi təxminə görə bu ölkədə 200,000 nəfər uyğur yaşadığı ehtimal olunur. Monqolustanda Əfqanıstanda Əsasən Əfqanıstanın Bədəxşan vilayətində (vilayət əhalisini əsasən özbəklər və taciklər, az sayda qırğızlar və uyğurlar təşkil edir) məskunlşamışdırlar. Sayları təxminən 3,000 nəfərdir. Həmçinin bax Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu
İsa Həbibbəyli

İsa Həbibbəyli peyserbeyli (16 oktyabr 1949, Danzik, Şərur rayonu) — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti (2022), filologiya elmləri doktoru (1996), professor (1997), Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi (1999), AMEA-nın həqiqi üzvü (2003). İsa Həbibbəyli 16 oktyabr 1949-cu ildə Naxçıvan MSSR-in Şərur rayonunun Danzik kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutu Naxçıvan filialının dil-ədəbiyyat fakültəsini Azərbaycan dili və ədəbiyyatı ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir (1971). Filologiya elmləri doktoru, professordur. Atatürk Kültür, Dil və Tarix Qurumunun müxbir üzvüdür. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür.
İsa Həbibbəyli

Əməkdar elm xadimidir. 1971-ci ildən Şərur rayonunda Danzik kənd orta məktəbində müəllim işləmişdir. 1975-ci ildən Naxçıvan Dövlət Universitetində müəllim, dosent, elmi işlər üzrə prorektor (1991-1996), Tələbə Elmi Cəmiyyətinin sədri (1968-1971, 1975-1990), 1996-cı ildən 2013-cü ilə qədər isə Naxçıvan Dövlət Universitetinin rektoru vəzifələrində çalışmışdır. 2013-cü ilin aprel ayından 2019-cu ilin oktyabr ayına qədər Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti, 2019-2020-ci illərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının birinci vitse-prezidenti, 2020-2022-ci illərdə yenidən vitse-prezidenti seçilmişdir. 2022-ci ilin oktyabr ayından isə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidentidir.Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. Birinci və ikinci çağırış Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin deputatı seçilmiş, Beynəlxalq münasibətlər və insan hüquqları komissiyasına rəhbərlik etmişdir (1998-2005).
İsa Həbibbəyli

III, IV və V çağırış Azərbaycan Milli Məclisinin Elm və təhsil komitəsinin sədri olmuşdur. Hal-hazırda VI çağırış Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatıdır. AR Milli Məclisinin Elm və təhsil komitəsinin sədri (2015-2020) kimi "Elm haqqında" (2016), "Məktəbəqədər təhsil haqqında" (2017), "Peşə təhsili haqqında" (2018), "Ümumi təhsil haqqında" (2019) qanunlarınınlayihələrini hazırlamışdır. Milli Məclisin Toponimiya Komissiyasının sədridir (2015). Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının yeni Nizamnaməsinin layihələrinin (2014, 2023), "Elm məbədi" filminin, "Akademiya marşı"nın müəllifi, "Fizika və lirika" layihəsinin, AMEA-da Təsviri və tətbiqi sənət sərgilərinin təşkilatçısıdır. YAP Siyasi Şurasının üzvü olmuşdur (2013-2021).
İsa Həbibbəyli

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının "Məruzələr", "Elm və həyat", AMEA Humanitar Elmlər Bölməsinin "Filologiya və sənətşünaslıq", Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun "Poeetika.izm", "Müqayisəli ədəbiyyatşünaslıq" jurnallarının baş redaktorudur. 1996-cı ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.Azərbaycan Yazıçılar Birliyi və Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. Ədəbi cərəyanlar, ədəbi növlər və janrlar üzrə tədqiqatlar aparmış, ilk dəfə satiranın ədəbi növ, erkən realizm, postmodernizm, magik realizm, akademizmin isə ədəbi cərəyan olduğunu müəyyən etmişdir. Müstəqillik dövrü Azərbaycan ədəbiyyatında təkmetodlu ədəbiyyatdan çoxmetodlu bədii metoda keçid prosesinin baş verdiyini irəli sürmüşdür. Azərbaycançılıq, Azərbaycan ədəbiyyatının dövrləşdirilməsi və mollanəsrəddinçilik konsepsiyalarını hazırlamışdır. XIX-XXI əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinə dair çoxsaylı tədqiqatları vardır.
İsa Həbibbəyli

Cəlil Məmmədquluzadənin irsini tədqiq etmiş, ilk dəfə olaraq nəsil səcərəsini tərtib etmişdir. Ədibin 4 cildlik "Əsərləri"ni Bakıda (2004), 2 cildlik "Seçilmiş əsərləri"ni Naxçıvanda (2009), əsərlərindən seçmələri Rusiya (1999), Pakistan (2004), Misir Ərəb Respublikası (2008), Macarıstan (2011), Litva (2017), Bolqarıstan, Özbəkistan və Tacikistanda (2019) nəşr etdirmişdir. Mirzə Cəlilin nəslinin Fransa və İrandakı davamçılarını tapmış (1992-1998), Polşadakı varislərinin Bakıya səfərini təşkil etmişdir (16-21 noyabr 2019). Cəlil Məmmədquluzadə, Məhəmməd Tağı Sidqi, Məhəmməd ağa Şahtaxtlı, Məmməd Səid Ordubadi, Eynulla Sultanov, Məmməd Cəfər Cəfərov və Ələkbər Qəribin naməlum əsərlərini nəşr etdirmişdir. Ailəlidir, 3 övladı var. Elmi fəaliyyətinin əsas göstəriciləri AMEA-nın Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun aspiranturasında "Ədəbiyyat nəzəriyyəsi" ixtisası üzrə təhsil almışdır (1973–1977).
İsa Həbibbəyli

"XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan romantik lirikasının sənətkarlıq xüsusiyyətləri" mövzusunda namizədlik (57.15.01 — Ədəbiyyat nəzəriyyəsi) (1980), "Cəlil Məmmədquluzadə: mühiti və müasirləri" (5716.01 — Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi;) mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir (1996). Filologiya elmləri doktoru, professordur (1997). 2001-ci ildə AMEA-nın müxbir üzvü (ixtisasın adı: Azərbaycan ədəbiyyatı) , 2003-cü ildə isə AMEA-nın həqiqi üzvü (ixtisasın adı: Ədəbiyyatşünaslıq) seçilmişdir. 89 kitabın, 1428 məqalənin, 212 xaricdə çap olunmuş elmi məqalənin müəllifidir. 39 fəlsəfə doktoru, 7 elmlər doktorunun elmi rəhbəri olmuşdur. Kitablarıː 14 monoqrafiyanın, 1 orta məktəb dərsliyinin, 2 dərs vəsaitinin, 28 broşüranın, 21 tərtib kitabının müəllifidir.
İsa Həbibbəyli

Əsərləri Azərbaycan dilindən başqa ingilis, fransız, rus, türk, ərəb fars, urdu, bolqar və macar, litva və b. dillərində çap olunmuşdur. Tədqiqat sahəsi Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi, ədəbiyyat nəzəriyyəsidir. ABŞ, İngiltərə, Çin, Rusiya, Fransa, Türkiyə, Almaniya, Polşa, Cənubi Koreya, İspaniya, İran, İraq, Bolqarıstan, Avstriya, Litva, Misir Ərəb Respublikası, Tunis, Ukrayna, Pakistan, Macarıstan, Özbəkistan, Qazaxıstan, Gürcüstan, Türkmənistan, Monqolustan, Qırğızıstan, Misir və başqa ölkələrdə rəsmi səfərlərdə olmuş, beynəlxalq simpozium, qurultay və konfranslarda elmi məruzələrlə çıxış etmişdir. Üzvü olduğu xarici ölkə Akademiyaları Atatürk Kültür, Dil və Tarix Yüksək Qurumunun üzvüdür (1999). Dünya Azərbaycanlıların Əlaqələndirmə Şurasının üzvüdür (2001). BMT yanında Beynəlxalq İnformasiyalaşdırma Akademiyasının həqiqi üzvüdür (2006).
İsa Həbibbəyli

Sankt-Peterburq Universitetinin fəxri doktorudur (2015). Cənubi Rusiya Universitetinin fəxri doktorudur (2017). Beynəlxalq Çingiz Aytmatov Akademiyasının həqiqi üzvüdür (2018). Daşkənd Özbək Dili və Ədəbiyyatı Universitetinin fəxri doktorudur (2021). Qazaxıstan Elmlər Akademiyasının fəxri üzvü (2023). Çin Xalq Respublikasının Honq-Konq Akademiyasının həqiqi üzvüdür (2023).
İsa Həbibbəyli

Fəxri professor olduğu universitetlər 16 iyun 2023-cü ildə Özbəkistanın Kokand Dövlət Pedaqoji İnstitutunun "Fəxri professoru" seçilib. Diplomu Kokand Dövlət Pedaqoji İnstitutunun rektoru, professor Dilnoza Xocayeva təqdim edib. Daşkənd Özbək Dili və Ədəbiyyatı Universitetinin fəxri professorudur. Cənubi Rusiya Universitetinin fəxri doktorudur. Çalışdığı vəzifələr Naxçıvan Dövlət Universitetinin elmi işlər üzrə prorektoru (1991–1996); Naxçıvan Dövlət Universitetinin rektoru (1996–2013); Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti (2013-cü ildən-2019-cu ilə qədər); Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının birinci vitse-prezidenti (2019-2020-ci illər); Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının vitse-prezidenti (2020-2022-ci illər); Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun direktoru (2013-cü ildən). Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının redaksiya heyəti sədrinin müavini (2018-ci ildən) Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidenti (2022-ci il 25 oktyabrdan); Təltif və mükafatları Dövlət təltifləri 1999-cu ildə — Təhsil Nazirliyinin Fəxri fərmanı ilə təltif edilmişdir.
İsa Həbibbəyli

1999-cu ildə — Azərbaycan Respublikasının "Əməkdar elm xadimi" fəxri adına layiq görülmüşdür. 2007-ci ildə — "Şöhrət" ordeni ilə təltif olunmuşdur. 2009-cu ildə — "Şərəf" ordeni ilə təltif olunmuşdur. 2009-cu ildə — Naxçıvan MR Ali Məclisinin Fəxri Fərmanı ilə təltif edilmişdir. 2019 — Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında fəal iştirakına və elmin inkişafında xidmətlərinə görə 1-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilib. 2019-cu ildə "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918–2018)" xatirə medalına layiq görülmüşdür.
İsa Həbibbəyli

2019-cu ildə "Azərbaycan polisinin 100 illiyi (1919–2019)" xatirə medalına layiq görülmüşdür. 2019-cu ildə "Azərbaycan ordusunun 100 illiyi (1918–2018)" xatirə medalına layiq görülmüşdür. 2021-ci ildə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin "Nizami Gəncəvinin 880 illiyi (1141–1209)" xatirə nişanına layiq görülmüşdür. 2023-cü ildə "Azərbaycan Respublikası Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidmətinin 30 illiyi (1993-2023)" yubiley medalına layiq görülmüşdür. 2023-cü ildə "Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin 100 illiyi (1921-2021)" Azərbaycan Respublikasının yubiley medalı ilə təltif edilmişdir. Akademik qurumların təltifləri 2009-cu ildə — Beynəlxalq İnformasiyalaşdırma Akademiyasının "İnformasiya aləminin elitası" diplomuna layiq görülmüşdür.
İsa Həbibbəyli

2009-cu ildə — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fəxri fərmanı ilə təltif edilib. 2009-cu ildə — Beynəlxalq İnformasiyalaşdırma Akademiyasının "XIX-XX əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatının və Azərbaycanda müasir elmi-bədii fikrin inkişafı elmi istiqamətinin rəhbəri" medalı ilə təltif edilib. 2019-cu ildə "Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1918–2018)" xatirə medalı ilə təltif edilib. 2019-cu ildə Beynəlxalq Türk Akademiyasının "Qızıl medalı" ilə təltif edilib. 2019-cu ildə AMEA-nın Fəxri fərmanı ilə təltif edilib. 2021-ci ildə AMEA Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı ilə təltif edilib.
İsa Həbibbəyli

2022-ci ildə Əliövsət Quliyevin anadan olmasının 100 illiyi münasibətilə yubiley medalına layiq görülüb. Yaradıcılıq təşkilatlarının təltifləri 2019-cu ildə AYB-nin "Beynəlxalq Rəsul Rza" mükafatına layiq görülmüşdür. 2021-ci ildə Türk Ədəbiyyat Vəqfinin "Yaşayan Dədə Qorqud" mükafatı ilə təltif olunmuşdur. Mahmud Kaşğari Fondunun Mahmud Kaşğari medalına layiq görülmüşdür. Xarici ölkələrin təltifləri 1978-ci ildə SSRİ Təhsil Nazirliyinin "Tələbələrin elmi tədqiqat işlərinin ən yaxşı təşkilinə görə" döş nişanına layiq görülmüşdür. 1999-cu ildə — Ankara universitetinin fəxri dostu adına layiq görülmüşdür.
İsa Həbibbəyli

2001-ci ildə — Amerika Bioqrafiya İnstitutu tərəfindən "İlin adamı" seçilmişdir. 2004-cü ildə — Türkiyə Cümhuriyyəti Dil Qurumunun "Üstün hizmət Baratı" ilə təltif olunmuşdur. 2009-cu ildə — Türkiyə Cümhuriyyəti Avrasiya Kültür və Sənət Qurumunun rəmzi mükafatına layiq görülmüşdür. 2009-cu ildə — Türkiyə Cümhuriyyəti Hüseyn Qazi Kültür və Sənət Vəqfinin mükafatına layiq görülmüşdür. 2013-cü ildə — Oksford Universitetinin "The Name in Science Award" ("Elmdə ad") mükafatına layiq görülmüşdür. 2015-ci ildə — Təbriz Universitetinin "Ustad Şəhriyar mədəniyyət medalı" ilə təltif edilmişdir.
İsa Həbibbəyli

2016-cı ildə Qazaxıstan Respublikasının "Qazaxıstan Respublikasının 25 illiyi" medalına layiq görülmüşdür. 2017-ci ildə — Türkiyədə İLESAM-ın "Türk dünyası onur medalı" ilə təltif edilmişdir.2018-ci ildə — Türk Ədəbiyyatı Vəqfinin təşəkkürnaməsi ilə təltif edilmişdir. 2019-cu ildə Türkiyədə fəaliyyət göstərən Avrasiya Yazarlar Birliyinin "Şərəf" medalı 2019-cu ildə "Türk ədəbiyyatı vəqfi" döş nişanına layiq görülmüşdür. 2022-ci ildə Tatarıstanın böyük ziyalısı Qabulla Tukayın anadan olmasının 135 illiyi münasibətilə "Qabulla Tukay-135" yubiley medalı ilə təltif edilmişdir. 2023-cü ildə Özbəkistan Elmlər Akademiyasının 80 illik yubiley medalı ilə təltif edilmişdir. 2023-cü ildə Rusiya Elmlər Akademiyasının "Akademik Cahangir Kərimov" döş nişanına layiq görülmüşdür.
İsa Həbibbəyli

Beynəlxalq təşkilatların təltifləri 2017- ci ildə TÜRKSOY-un "Molla Pənah Vaqif" medalı ilə təltif edilmişdir. 2021-ci ildə TÜRKSOY-un "Nizami Gəncəvi" medalı ilə təltif edilmişdir. 2022-ci ildə Beynəlxalq Türk Akademiyasının təsis etdiyi "Əlişir Nəvai Qızıl medalı"na layiq görülmüşdür. 2023-cü ildə TÜRKSOY-un 30 illik yubiley medalı ilə təltif edilmişdir. TÜRKSOY-un Abay medalı ilə təltif edilmişdir. Xarici keçidlər Akademik İsa Həbibbəyli Türk Ədəbiyyatı Vəqfinin təşəkkürnaməsi ilə təltif edilib Zirvəyə aparan yollarda Akademik İsa Əkbər oğlu Həbibbəyli
Abid Şərifov

Şərifov Abid Qoca oğlu (6 yanvar 1940, Nuxa) — Azərbaycan Respublikası Baş Nazirinin sabiq müavini (1995–2018). Abid Qoca oğlu Şərifov 1940-cı il yanvarın 6-da Şəki şəhərində anadan olmuşdur. 1947-ci ildə Şəki şəhər 10 saylı orta məktəbin 1-ci sinfinə gedərək, orta təhsilini 1957-ci ildə həmin məktəbdə başa vurmuşdur. Həmin il Azərbaycan Dövlət Politexnik İnstitutunun "İnşaat" fakültəsinə daxil olmuş, 1962-ci ildə institutu "İnşaat mühəndisi" ixtisası üzrə bitirmişdir. Gənc mütəxəssis kimi "Bakıbaştikinti" idarəsinə təyinat alan Abid Şərifov 2 saylı trestin 25 nömrəli tikinti idarəsində tikinti ustası vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlamış, 1971-ci ilə qədər həmin idarədə iş icraçısı böyük iş icraçısı işləmişdir. 1971-ci ildən isə "Bakısosialmədəntikinti" trestinin 9 nömrəli tikinti idarəsində istehsalat şöbəsinin rəisi, sonra baş mühəndis kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1972-ci ildə "Bakıbaştikinti" idarəsinin 23 nömrəli tikinti idarəsinin müdiri vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1978-ci ildə Ulyanovsk şəhərində Nəriman Nərimanovun heykəlinin quraşdırılması ölkə rəhbərliyi tərəfindən həmin idarəyə tapşırılarkən, A. Şərifovun fəal iştirakı ilə bu iş vaxtında, yüksək keyfiyyətlə yerinə yetirilmişdir.
Abid Şərifov

Həmin ildən A. Şərifov öz fəaliyyətini Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin əsaslı tikinti şöbəsində böyük referent kimi davam etdirməyə başlamışdır. A. Şərifov 1980-ci ildə SSRİ Nəqliyyat və Tikinti Nazirliyinin "Azərnəqliyyattikinti" trestinin rəisi vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Burada işlədiyi müddət ərzində o, bir çox layihələrin icrasında iştirak etmişdir. Yevlax-Balakən dəmir yolunun çəkilişində, Azərbaycanda neft sənayesinin inkişafında əhəmiyyətli rolu olan Qaradağ Dərin Dəniz Özülləri zavodunun hidrotexniki qurğularının tikintisinin və zavodu magistral dəmiryolu stansiyası ilə birləşdirən dəmir yolunun çəkilişinin vaxtında, yüksək keyfiyyətlə tamamlanıb dövlətə təhvil verilməsində Abid Şərifovun da əməyi olmuşdur. 1980–1987-ci illərdə A. Şərifovun rəhbərlik etdiyi trestin kollektivi Azərbaycan KP MK-nın (indiki Prezident Aparatının), Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin yeni inzibati binalarının inşasında və ölkə iqtisadiyyatı üçün mühüm əhəmiyyəti olan bir sıra obyektlərin tikintisində çalışmışdır. 1988-ci ildə SSRİ Nəqliyyat Tikinti Nazirliyinin qərarı ilə 6 nömrəli Yol Tikinti trestinin "Yollayihə" institutu bir neçə başqa müəssisə ilə birləşdirməklə "Azərnəqliyyattikinti" trestinin bazasında "Azərnəqliyyatyoltikinti" Layihə-Sənaye Tikinti Birliyinə çevrilmişdir və Abid Şərifov həmin birliyin rəisi vəzifəsinə təyin edilib. A. Şərifov 1990-cı ildə SSRİ Nəqliyyat Naziriyi tərəfindən Türkiyə Cümhuriyyətinə ezam olunmuşdur. Burada o, Türkiyəni Avropa ölkələri ilə birləşdirən 225 km-lik Çərkəsköl-Kapukulu dəmir yolunun elektrikləşməsi üçün yaradılan tikinti quraşdırma idarəsinə müdir müavini vəzifəsində çalışmışdır.
Abid Şərifov

2000-ci 25 noyabr tarixində Bakıda baş vermiş zəlzələdən ziyan çəkən onlarla çoxmərtəbəli yaşayış binasının qəza vəziyyətdən çıxarılması, onların uçmaq təhlükəsizliyinin aradan qaldırılması, 800-dən artıq yaşayış evinin və sosial obyektlərin bərpası bilavasitə A. Şərifovun rəhbərliyi ilə həyata keçirilmişdir. 1998-ci ildə A. Şərifovun rəhbərlik etdiyi Dövlət Komissiyasınən nəzdində yaradılan Ərazilərin Minalaradan Təmizlənməsi üzrə Milli Agentlik döyüş zonalarında və keçmiş Sovet ordusuna məxsus sursat anbarının partladılması nəticəsində Ağstafa rayonunun Saloğlu kəndinə və Ceyrançöl ərazilərinə səpələnmiş mina və hərbi sursatların təmizlənməsi, zərərsizləşdirilməsi işlərini icra etmişdir. A. Şərifov SSRİ dövründə Şərəf, Şöhrət, Oktyabr İnqilabi ordenləri ilə təltif edilmişdir. A. Şərifov həmçinin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən "Şərəf", "Şöhrət", "Azərbaycanın əməkdar inşaatçısı" fəxri adına, "Fəxri nəqliyyat inşaatçısı" fəxri adına və digər yüksək orden və nişanlara layiq görülmüşdür. Bundan başqa A. Şərifov digər ölkələr Türkiyə, Özbəkistan, Qazaxıstan, Çin və Yaponiya tərəfindən də bir sıra orden və medallarla təltif edilmişdir. Bunlardan ən önəmlisi isə Yaponiyanın ən yüksək fəxri ordenləri sırasında olan Geniş lentli Gündoğar Ordenidir. 20 iyul 1995-ci il tarixindən 21 aprel 2018-ci ilə qədər Azərbaycan Respublikası Baş Nazirinin müavini vəzifəsində çalışmışdır. Evlidir, 2 övladı, 4 nəvəsi, 2 nəticəsi var.
Abid Şərifov

Korrupsiya iddiaları Abid Şərifov baş nazirin müavini işləyərkən onun özünün, ailə üzvlərinin çoxsaylı biznes aktivləri, mülkləri barədə mətbuatda çoxsaylı faktlar verilib. Uzun illər ərzində büdcə vəsaitləri hesabına iri infrastruktur və tikinti layihələrini icra edən "Evrascon" tikinti şirkətinin Abid Şərifovun ailə biznesinə aid olduğu məlumdur. O cümlədən onun ailə üzvlərinin Avropada da çoxsaylı aktivləri var. Məsələn, Abid Şərifovun 29 yaşlı nəvəsi Nicat Mahmudovun Londonda biznesi, Şəkidə 2021-ci ildə istifadəyə verilmiş otel-istirahət kompleksi və digər aktivləri mövcuddur. Abid Şərifovun bacısı qızı, 189–190 saylı orta məktəbin direktoru işləmiş Ceyran Kuliyeva isə direktor olduğu dövrdə müəllimlərə "məktəbin xərclərini ödəmək üçün" pul yığmaq tapşırığı verdiyi barədə səs yazısı internetdə yayılmış, bu qalmaqala görə işdən çıxarılmışdır. Mükafatları "Şərəf nişanı" ordeni (1976) "Oktyabr inqilabı" ordeni (1980) "Azərbaycanın əməkdar inşaatçısı" fəxri adı "Fəxri nəqliyyat inşaatçısı" fəxri adı "Şöhrət" ordeni (2014) Geniş lentli Gündoğar Ordeni – 2016 Abid Şərifovun bioqrafiyası — www.adam.az Arxivləşdirilib 2015-05-24 at the Wayback Machine
Buzüstü xokkey

Buzüstü hokkey – hokkeyin buz üzərində oynanılan növü. Oyunçular hokkey konkilərini geyib hokkey çubuqlarıyla diski (pakı) nəzarət etməyə çalışırlar. Oyunçular diski (pakı) qapıya soxaraq xal qazanırlar. Komanda biri qapıçı olmaq üzrə altı oyunçudan ibarət olur. Oyunçulardan biri qaydaları pozduqda hakim cəza olaraq onu bir müddətlik oyundan qovur. 26x56 metr ölçüləri olan bir sahədə oynanır. Oyun vaxtı 15 ya da 20 dəqiqəlik üç dövrdən ibarətdir.
Buzüstü xokkey

Buzüstü hokkey Kanada, Rusiya, İsveç, Finlandiya, Çexiya, Amerika Birləşmiş Ştatları və Slovakiyada populyar idman növüdür. Dünyadakı ən yaxşı oyunçuların çoxu NHL-dəndir (Milli Hokkey Liqası). İlin sonunda Stenli Kubokunu uğrunda mübarizə gedir. Şimali Amerikada qadınlar Qadınlar Milli Hokkey Liqası və Qadınlar Qərb Hokkey Liqasında oynayır. Şimali Amerika və Avropada kişilər hokkeyi qadınlar hokkeyinden daha məşhurdur. Olimpiya Oyunlarında hokkey həm qadınlar həm də kişilər tərəfindən oynanır. Buzüstü hokkey 19-cu əsrdə Kanadalı göyərtəçilər tərəfindən tapılmışdır.
Buzüstü xokkey

NHL 1917-də başlamışdır. 2007 etibarilə şərq-qərb konfransı adlarıyla 15-lik iki liqası vardır. Bu idmanın ən məşhur olduğu ölkələr ABŞ, Kanada, Rusiya, İsveç və Finlandiyadır. Buz üstə hokkey, ilk dəfə orta çağlarda Şimali Avropalılar tərəfindən oynanmaqda idi. 19-cu əsrin ortalarında isə primitiv formada Kanadada oynanmağa başlanmış, ilk rəsmi hokkey oyununun 1855-də Kinqston, Ontarioda oynandığı düşünülməkdədir. Qeydlərə keçən ilk matç 1865-də bir universitet şagirdi olan Robertson tərəfindən təşkil edildi. Daha sonra Robertson, ilk Buz üstə hokkey qaydalarını inkişaf etdirdi. Bu qaydaların tələbimə görə komandalar doqquz oyunçuyla meydana çıxır və kvadrat şəklində bir pak istifadə edilirdi.
Buzüstü xokkey

Montrealda toplanan bir komitə oyunun yeddi nəfərlik komandalarla oynanmasını nəzərdə tutmuşdur. 1909-da milli hokkey təşkilatı, oyunçu sayının altıya endirilməsinə qərar verdi. 1893-də isə Stenli kuboku başladı. Bu kubokda ən yaxşı Kanadalı hokkey komandasına Lord Stenli mükafatı verilməkdə və indiki vaxtda davam etməkdədir. 1959-da "Monreal Kanadiens" komandasının qapıçısı Jak Plant 3-cü dəqiqədə burnunun sınmasından sonra maskadan istifadə etmiş və bu hadisədən sonra oyunda qapıçıların hokkey maskasından istifadəsinə icazə verilmişdir. Bəzi hokkey terminlərinin azərbaycanca tərcüməsi
Mörfi qanunları

Mörfi qanunları — amerikalı mühəndis Edvard A. Mörfi tərəfindən yaradılan qanun. Mühəndis Mörfi 1949-cu ildə raket texnikası sahəsində sınaq apararkən cihazların birinin cüzi fərqlə səhv bağlanması bütün sistemi pozmuşdur və bu uğursuzluq Edvard Mörfinin öz məşhur qanunlarının təməlini qoymağa səbəb olmuşdur. Mörfi qanunlarına görə "hər hansı bir işdə bir tərslik yaşanması ehtimalı varsa deməli bu ehtimal yaşanacaq". Sonra Mörfinin həmkarları, dünyanın bir çox ölkələrindəki davamçıları iş həyatında və ümumiyyətlə həyatda rastlaşdıqları tərslikləri yığcam qanunlar şəklində ifadə etməyə başlayıblar. Əsas qanunlar Ayağınıza olan ayaqqabı dükandakı ən görkəmsiz ayaqqabıdır. İmtahana hazırlaşdığınız vaxtlarda həmişə yuxunuz gələr, imtahanlar bitəndən sonra yuxunuz ərşə çəkilər. Siqaret tüstüsü həmişə siqaret çəkməyən adama tərəf gedir.
Mörfi qanunları

Yarışda sürətli, döyüşdə qüvvətli olan həmişə qazanmır, amma sən yenə də onların tərəfini saxla. Dostlar gəlib-gedir, düşmənlərsə yığışıb qalır. Həll olunan hər problem yeni problemlər yaradır. Tunelin sonundakı işıq, gələn qatarın işıqları ola bilər. İşləməyən əşya təmirə gətiriləndə işləməyə başlayır. Özündən daha çılğın biri ilə heç vaxt sevişmə. Dəqiqələrlə gözlədiyin avtobus siqaret yandıranda gəlib çıxır.
Mörfi qanunları

Təmir vaxtı, mütləq əllərin yağlı olanda burnun qaşınır. Biz nə qədər oxusaq da, müəllim oxumadığımız yerdən sual verir. İçində biri xarabdırsa inanın ki, məhz onu tortun xəmirinə qatacaqsız Axtardığımız şeyi ən axrıncı baxdığımız yerdən tapırıq. Nə qədər gözləsən də, istəmədiyin vaxt gələcək. Hər şey yaxşı gedirsə, mütləq bir şey səhvdir. Əgər bir şeylə çox oynasanız, onu xarab edərsiniz. Bütün bir semestr mükəmməl işləyən kalkulyatorun batareyası riyaziyyat imtahanı zamanı tükənər.
Mörfi qanunları

(açıqlama: hər ehtimala qarşı yanınızda batareya daşısanız, onun da enerjisi bitəcək) Lotereyada pul qazandığınız gün ölməyinizə çox az qalıb. Əgər bir şeyi başa düşə bilmirsinizsə, bu, instinktiv olaraq doğrudur. Birisinə "masa rənglənib, ona toxunma!" desən, sənə inanmazdan əvvəl mütləq masaya toxunacaq. Əgər özünüzü yaxşı hiss edirsinizsə, narahat olmayın, keçəcək. Bir şeyi əvvəldən deyil, sondan axtarmağa başlayın. Dediyiniz bir şeyin dinləniləcəyi ehtimalı onu demək istəyinizlə tərs mütənasibdir.
Mörfi qanunları

Bir şey birdən çox şəkildə səhv gedə bilərsə, həmişə mümkün olan ən pis şəkildə səhv gedəcəkdir. Bir şeyin səhv gedə biləcəyi imkanları qarşısını alsanız belə, dərhal yeni bir ehtimal yaranacaq. Nə vaxt bir şeydən imtina etsən, o imtina etdiyin şey sənə geri qayıdır. İşləmirsə, məcbur edin, qırılırsa, hər halda dəyişməlidir.Mörfinin qızıl qaydası: Qızıl kimdədirsə, qanunu da o yazır. Müharibə üçün Mörfi qanunları Heç vaxt unutma ki, sənin silahın ən ucuz materiallardan hazırlanıb və lazımi anda o işləməyəcək. Əgər avtomatın çalışsa, onda güllən qurtaracaq. Güllən də qurtarmasa, görəcəksən ki, vurmağa heç kim yoxdur.
Mörfi qanunları

Əgər hücum doğrudan da yaxşı gedirsə, deməli siz pusqudasınız. Qısa yol həmişə minalanmışdır. Səngərdə heç vaxt ateistə rast gəlməzsən. Düşmən gülləsindən də dəqiq yalnız dost gülləsidir. Etdiyin hər bir hərəkət səninçün ölümcül ola bilər, hətta heç nə etməməyin də. Sən fikirləşirsən ki, düşmən daha yaxşı silahlanıb, o isə sənin silahlarının daha üstün olduğunu düşünür, siz hər ikiniz haqlısınız. Zabitlərin lovğalıq dərəcəsi onların orduda tutduğu ierarxik rütbə ilə tərs mütənasibdir.
Mörfi qanunları

Partlama müddəti 5 saniyə nəzərdə tutulmuş qumbaralar 3 saniyəyə partlayacaqlar. Digər qanunlar Telefon qanunu — Telefon nömrəsini səhv yığan zaman, heç bir vaxt o nömrə məşğul göstərmir. Bəhanə qanunu — Müdirinizə desəniz ki, gecikməyə səbəb maşının təkərinin partlaması idi, sabahısı günü təkər hökmən partlayacaq. Riçard qanunu — Uzun müddət saxladığınız əşyanı atmaq olar. Hər hansı bir əşyanı atan kimi o sizə lazım olacaq. Məktub qanunu — Zərfi möhürləyən andaca ağla yeni fikirlər gəlir. Avtomobil tıxacı qanunu — Tıxacda olan zaman, olduğunuz xətti dəyişən kimi, əvvəl olduğunuz xətdə hərəkət başlayacaq.
Mörfi qanunları

Yer qanunu — Haraya getməyinizə baxmayaraq, "Aa, sən burda nə gəzirsən ?" deyilir. Nəticə qanunu — Kiməsə nəyinsə işləmədiyini göstərmək istəyən zaman, o həmişə işləyəcəkdir. Kan aksiomu — Əgər başqa heç nə kömək eləmirsə, nəhayət, instruksiyanı oxuyun. Məhsul qanunu — Nəhayət ki, ən çox xoşunuza gələn məhsul tapan kimi, onun istehsalı dayandırılacaq. Görünmə qanunu — Sizi tanıyanın sizi görməsi ehtimalı heç kimin sizi görməməsini istədiyiniz zaman daha da çoxalır. İnsan bədəni qanunu — Qaşınmanın intensivliyi oraya əlin rahat çatması ilə tərs mütənasibdi.
Mörfi qanunları

İfröm qanunları Mörfi qanunlarının tam əksi olan Yhprum qanunları da mövcudur. Bu qanun "Murphy" sözünün yazılışının əksinə yazılmaqla (Yhprum) Mörfi qanunlarının əksi olduğunu göstərir. Bu qanunların banisi isə Harvard Universiteti Siyasi İqtisad fakültəsinin müəllimi Riçard Zekhauserdir. Onun fikrincə "İşləməyən hər şey, işləyir". Paulo Koelyonun "Brida" romanında işlədilən bir ifadəni "İşləməyən saat belə, gündə iki dəfə doğru vaxtı göstərir" Yhprum qanunlarından hesab etmək olar.
Qara dəlik

Qara dəlik — zərrəciklər və işıq kimi elektromaqnit dalğaların içindən qaça bilmədiyi güclü qravitasiyaya sahib fəza-zamanın bir nahiyəsi. Ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə görə, kifayət qədər kompakt kütlə fəza-zamanı deformasiya edərək bir qara dəlik formalaşdıra bilər. Heç bir obyektin qaçışının mümkün olmadığı bölgənin sərhədinə hadisə üfüqü deyilir. Hadisə üfüqü onu keçən obyektin vəziyyətinə böyük ölçüdə təsir göstərməsinə rəğmən, lokal olaraq aşkar edilə bilən xüsusiyyətlər müşahidə edilmir. Bir çox cəhətdən, qara dəlik işığı əks etdirmədiyi üçün ideal qara cisim kimidir. Üstəlik, əyri fəza-zamanda kvant sahə nəzəriyyəsi proqnoz edir ki, qara dəlik kütləsi ilə tərs mütənasüb şəkildə, qara cismin şüalandırdığı istilik ilə eyni spektrumda Hokinq radiasiyası yayır.
Qara dəlik

Bu temperatur ulduz qara dəlikləridə milyardlarla kelvinə bərabər olduğuna görə onların müşahidə edilməsini imkansızlaşdırır. Qravitasiya sahəsi işığın qaça bilməyəcəyi qədər güclü olan cisimlər ilk dəfə 18-ci əsrdə Con Mixel və Pyer Simon Laplas tərfindən nəzərə alındı. Qara dəliyi xarakterizə edən ümumi nisbiliyin ilk müasir həlli 1916-cı ildə Karl Şvartsşild tərəfindən tapılmışdır, ancaq heç bir şeyin qaça bilməyəcəyi fəza bölgəsi olaraq şərhi ilk dəfə Devid Finkelştein tərəfindən 1958-ci ildə nəşr edildi. Qara dəliklər çoxdan bəri riyazi maraq hesab olunurdu; 1960-cı illərdə nəzəri tədqiqatlar ümumi nisbiliyin ümumi proqnozu olduğunu göstərdi. 1967-ci ildə Coselin Bell Bernell tərəfindən neytron ulduzların kəşf edilməsi, mümkün astrofiziki reallıq olaraq qravitasiya nəticəsində çökmüş kompakt cisimlərə maraq oyatdı. Qara dəliklərin sinqulyarlıqlarına görə üçölçülü olmadıqları və sıfır həcmli olduqları qəbul edilir.
Qara dəlik

Qara dəliklərin daxilində zamanın yavaş irəlilədiyi və ya ümumiyyətlə irəliləmədiyi təxmin edilir. Qara dəliklər Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsi ilə təsvir edilir. Birbaşa müşahidə edilə bilmirlər. Onlar müxtəlif dalğa uzunluqları istifadə edən bilavasitə müşahidə üsulları sayəsində kəşf edilmişdir. Bu üsullar eyni zamanda ətraflarında yaranan varlıqların da müşahidə edilməsini təmin etmişdir. Məsələn, bir qara dəliyin potensial quyusunun çox dərin olması səbəbi ilə yaxınlığında yaranan böyümə diskinin üzərinə düşən maddələr diskin çox yüksək temperatura çatmasına səbəb olacaq.
Qara dəlik

Bu da yayılan rentgen şüalarının təyin edilməsi ilə diskin (və dolayı olaraq qara dəliyin) aşkar olunmasını təmin edəcək. Hal-hazırda qara dəliklərin varlığı bu problemlə maraqlanan astrofiziklər və nəzəri fiziklərdən ibarət olan elmi birliyin demək olar ki, bütün fərdləri tərəfindən təsdiq edilərək dəqiqlik qazanmış vəziyyətdədir. Təqdimat və terminologiya Qara dəlik sinqulyar qravitasiya adlanan bir nöqtəyə cəmlənmiş kütləyə sahibdir. Bu kütlə mərkəzi sinqulyar qravitasiya olan və qara dəliyin hadisə üfüqü adlanan bir kürəni yaradır. Bu kürə qara dəliyin fəzada tutduğu yer kimi də başa düşülə bilər. Kütləsi Günəşin kütləsinə bərabər olan bir qara dəliyin radiusu təxminən 3 km-dir.
Qara dəlik

[1] Ulduzlar arasındakı milyonlarla kilometr məsafəni nəzərə alsaq, bir qara dəliyin başqa bir kosmik cismə göstərdiyi cazibə təsiri bu qara dəliklə eyni kütləyə sahib olan başqa bir kosmik cismin göstərdiyi cazibə təsiri ilə eyni ədədi qiymətə malikdir. Yəni, qara dəlikləri müqavimət göstərilə bilməyən bir kosmik "aspirator" olaraq düşünmək düzgün deyil. Məsələn, Günəşin yerində onunla eyni kütləyə sahib bir qara dəlik olsa, Günəş sistemindəki planetlərin orbitlərində hər hansı bir dəyişiklik olmayacaq. Bir çox qara dəlik növü mövcuddur. Bir ulduzun daxilinə (öz içinə) çökməsi ilə yaranan qara dəliyə ulduz qara dəliyi deyilir. Bu qara dəliklər qalaktikaların mərkəzində olsa, bir neçə milyardlıq günəş kütləsi kimi nəhəng bir kütləyə sahib ola bilər və bu vəziyyətdə nəhəng qara dəlik (və ya qalaktik qara dəlik)[2] adını alar.
Qara dəlik

Kütləsi ədədi qiymətcə bu iki növ qara dəliyin kütlələri arasında olan (yəni, kütləsi təqribən bir neçə min günəş kütləsinə bərabər olan) üçüncü növün mövcud olduğu düşünülür və bu növə orta kütləli qara dəlik[3] deyilir. Ən aşağı kütləli qara dəliklərin isə kainat tarixinin başlanğıcındakı Böyük Partlayışda yarandıqları düşünülür və bunlara da ilkin qara dəlik[4] adı verilir. Lakin ilkin qara dəliklərin varlığı hal-hazırda təsdiqlənmiş deyil. Bir qara dəliyi birbaşa müşahidə etmək mümkün deyil. Bilirik ki, bir cismin görünməsi üçün özündən işıq çıxmalı və ya özünə gələn işığı əks etdirməlidir, amma qara dəliklər üzərinə düşən işıqlarla yanaşı çox yaxınından keçən işıqları da udur. Qara dəliyin varlığı ətrafındakı cazibə performansından (məhsuldarlığından), xüsusilə, mikrokvazarlarda və aktiv qalaktika nüvələrində qara dəlik üzərinə düşən yaxınlıqdakı maddənin yüksək dərəcədə qızmış olmasından və güclü bir şəkildə rentgen şüaları yaymasından başa düşülür.
Qara dəlik

Beləliklə, müşahidələr nəhəng və ya kiçik ölçülərdəki bu cür cisimlərin varlığı fikrini irəli sürür. Bu müşahidələrə uyğun gələn və ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə tabe olan cisimlər yalnızca qara dəliklərdir. Qara dəlik anlayışı ilk olaraq XVIII əsrin sonunda Nyutonun ümumdünya cazibə qanunu əhatəsində yaranmışdır. Lakin o dövrdə məsələ yalnızca ikinci kosmik sürətin işıq sürətindən daha böyük olmasını təmin edə bilən kütləli cisimlərin var olub-olmadığını bilmək idi. Yəni qara dəlik anlayışı ancaq 20-ci əsrin əvvəllərində və xüsusilə Albert Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin ortaya atılması ilə fantastik bir anlayış olmaqdan çıxmışdır. Eynşteynin işlərinin yayımlanmasından qısa müddət sonra Karl Şvartsşild tərəfindən Eynşteyn sahə tənliklərinin mərkəzi bir qara dəliyin varlığını ehtiva edən bir həll yayımlanmışdı. [5] Qara dəliklər üstündə ilk əsas işlər 1960-cı illərə söykənir.
Qara dəlik

Çünki yalnız bu zamanlarda varlıqları haqqında ilk əsaslı əlamətlərin müşahidələrini etmişdilər. İçində qara dəlik saxlayan bir cismin ilk müşahidəsi[6][7] 1971-ci ildə Uhuru peyki tərəfindən edildi. Peyk Qu bürcünün ən parlaq ulduzu olan Qu X-1 qoşa ulduzunda rentgen şüaları mənbəyi olduğunu təyin etmişdi. Lakin "qara dəlik" termini daha əvvəlcədən, 1960-cı illərdə amerikalı fizik Kip Torn vasitəsilə ortaya atılmışdı. Bu terminin terminologiyaya yerləşməsindən əvvəl "qara dəlik" əvəzinə "Şvartsşild cismi" və "qapalı ulduz" terminləri istifadə edilirdi. Xüsusiyyətlər Qara dəlik digər astrofiziki cisimlər kimi bir cisimdir.