LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Azərbaycan folkloru orta əsrlərdə Azərbaycan folklorunun inkişaf mərhələləri arasında orta əsrlərin xüsusi yeri vardır. Bu dövrdə – XVI–XVIII yüzilliklərdə dastan janrı xüsusilə geniş inkişaf etmiş, Qurbani, Tufarqanlı Abbas, Sarı Aşıq, Xəstə Qasım kimi qüdrətli sənətkarlar ərsəyə gəlmişdi. Əsasən irfanla bağlı olan orta əsr məhəbbət dastanları – "Qurbani", "Aşıq Qərib-Şahsənəm", "Əsli-Kərəm", "Abbas-Gülgəz", "Şah İsmayıl-Gülzar", "Tahir-Zöhrə", "Alıxan-Pəri", "Arzu-Qəmbər", qəhrəmanlıq dastanı "Koroğlu" bu dövrün məhsuludur. Məhəbbət dastanlarından fərqli olaraq, "Koroğlu" müxtəlif qolların toplusu olmaqla "Dədə Qorqud" dastanlarının ənənəsini davam etdirir və buna görə də epos adlanır. "Koroğlu" eposunun süjetində konkret tarixi hadisə – XVI–XVII yüzilliklərdə Türkiyə və Azərbaycanda baş vermiş Cəlalilər üsyanı dursa da, formalaşma prosesində abidəyə bir sıra əlavə süjetlər artırılmış, bəzi hallarda mifik motivlərdən də istifadə edilmişdir. Folklor örnəkləri əsas etibarilə anonim – müəllifsiz olduğundan, konkret müəllifi olan aşıq ədəbiyyatının Azərbaycan folklorunda xüsusi yeri vardır. XVI yüzillikdə əsası qoyulan və dövrümüzə qədər davam edən aşıq sənətinin ən böyük nümyaəndələri "ustad aşıqlar" termini ilə ifadə edilir.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Azərbaycan folklorunda ilk ustad aşıq kimi Qurbaninin adı çəkilir. Qurbani Şah İsmayıl Xətaidən (1487–1524) yaşca bir qədər böyük olmuş və onunla müəyyən münasibətləri olmuşdur. Səfəvilərin tarixindən və "Qurbani" dastanından bu xalq sənətkarı haqqında müəyyən məlumatlar almaq mümkündür. Aşıq sənəti Aşıq yaradıcılığı xalq ədəbiyyatının mühüm, həm də zəngin hissəsi olub, tarixin çox qədim zamanlarından baş alıb gəlir. Aşıq şeirinin müəllifinin məlum olması onu fərqləndirən əsas cəhətlərdəndir. Qədim dövrlərdə dədə, bəzən də ozan, varsaq adlandırılan aşıqlar yaşadıqları zəmanənin mühüm hadisələrinə yaratdıqları əsərlərdə münasibət bildirmiş, elin-obanın dərdinin, arzu-istəyinin ifadəçisi olmuşdur. Qoşma, gəraylı, bayatı aşıqların daha çox müraciət etdikləri janrlardır.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Aşıqlar iki qrupa bölünür: bir qismi yaradıcı olub, şeir qoşur, dastan yaradır və onları ifa edir; bir qismi isə daha çox mövcud əsərlərin ifası ilə məşğul olur. Belələri ifaçı aşıqlar adlandırılır. Abbas Tufarqanlı, Xəstə Qasım, Aşıq Ələsgər, Aşıq Şəmşir, Aşıq Hüseyn Cavan və b. aşıq sənətinin inkişafına, zənginləşməsinə töhfə vermiş yaradıcı aşıqlardır. Aşıq Əmrah, Aşıq Kamandar, Aşıq Hüseyn Saraclı və b. ifaçılıq yolunu tutmuş, aşıq sənətinin yaşamasına, yayılmasına əhəmiyyətli xidmət göstərmişlər. Azərbaycan üç yüz illik ənənələri XIX əsrdə Aşıq Ələsgər (1821–1926) kimi qüdrətli xalq sənətkarının yetişməsinə təkan vermişdir. Aşıq Ələsgərin yaradıcılığında lirik motivlə əxlaqi-didaktik motiv üzvi şəkildə bir-birinə qovuşmuşdur. Bu el sənətkarı özündən sonrakı aşıq ədəbiyyatının, eləcə də yazılı şeirin inkişafına böyük təsir göstərmişdir.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

105 il ömür sürmüş aşığın yaradıcılığında bu dövrün bir çox tarixi hadisələri və şəxsiyyətləri öz əksini tapmışdır. Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığı, xüsusən aşıq sənəti qonşu xalqların ədəbiyyatlarına da dərin təsir göstərmiş, bir sıra gürcü və erməni şairləri türk dilində yazıb-yaratmışlar. XVIII əsr erməni şairi Sayat Nova şeirlərinin əksəriyyətini indi onun nəvələrinin bəyənmədiyi türk (Azərbaycan) dilində qələmə almışdı. Azərbaycan folklorunun ilk örnəkləri yazılı şəkildə qədim yunan tarixçisi Herodotun "Tarix" əsərində (E.Ə. V əsr) bizə gəlib çatmışdır. Bunlar – qədim Azərbaycan dövləti Midiyanın süqutunun və İran dövləti tərəfindən işğalının səbəbləri haqqında xalq bədii təfəkkürünün məhsullarıdır. Bu əfsanələr "Astiaq", "Tomris" və başqa adlarla Herodotun əsərində yazıya alınmışdır.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

İndiki mənada tarix əsəri deyil, həm də bədii əsər qələmə almış Herodot, Azərbaycan əfsanələrini də yüksək bədiiliklə işləmiş və təsirli psixoloji səhnələr yaratmağa müvəffəq olmuşdur. "Tomris" əfsanəsi bu baxımdan daha diqqətəlayiqdir. İşğalçılıq məqsədi ilə Midiyaya hücum edib, ölkəni viran qoyan İran şahını məğlub etmiş Midiya sərkərdəsi – qəhrəman qadın Tomris onun başını kəsib bir qan tuluğuna salır ki, yeriklədiyi qandan "doyunca içsin…" "Astiaq" əfsanəsində mifoloji qat daha güclüdür. Burada əsas hadisələr yuxugörmə və taleyin əvvəlcədən müəyyən edilməsi üzərində qurulmuşdur. İlahi qüvvələrin təyin etdiyi taleyin dəyişdirilməsində insanın nə qədər gücsüz olduğu – Astiaqın faciəsi örnəyində təqdim edilir. Eyni motivlər qədim dünyanın bir çox ədəbiyyatlarında, o sıradan antik yunan ədəbiyyatında geniş yayılmışdır. Aşıq yaradıcılığının məhsulu olan dastan epil-lirik əsər sayılır.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Dastanda nəsrlə nəzm, epik təhkiyə ilə lirik təqdimat vəhdətdə olur. Aşıq dastandakı əhvalatı nağıl edərkən saz havasının müşayiəti ilə qəhrəmanın hiss və həyacanlarını əks etdirən şeirlər də söyləyir. "Kitabi-Dədə Qorqud", eləcə də "Koroğlu" da vətənin müdafiəsi, azadlıq, ədalətsizliyə qarşı mübarizə geniş əks olunduğundan onlar qəhrəmanlıq dastanları adlanır. "Şah İsmayıl", "Aşıq Qərib" kimi məhəbbət dastanlarında isə azad məhəbbətdən, bir-birini sevən gənclərin dözüm, sədaqət, ağıl və cəsarət sayəsində qovuşmasından bəhs olunur. Məhəbbət dastanları ustadnamə ilə başlayıb duvaqqapma ilə bitir. Bəzi məhəbbət dastanları faciə ilə bitir, sevgililər şər qüvvələrin yaratdığı maneələri aşa bilmir, bir-birinə qovuşmur. Belə dastanlarda duvaqqapma olmur.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Azərbaycan folklorunun yazılı halda bizə gəlib çatmış ən böyük abidəsi isə "Kitabi-Dədə Qorqud" eposudur. Bu eposun müxtəlif obraz və motivləri sonrakı Azərbaycan folkloruna və klassik ədəbiyyatına təsir göstərsə də, bütövlükdə şifahi ənənədə qorunub saxlanmamışdır. Buna görə də, "Dədə Qorqud" dastanları yazılı ədəbiyyat örnəyi kimi də tədqiqata cəlb edilir. Bu məqalədə də həmin prinsip gözlənilmişdir. Nəğmələr lirik növün qədim və geniş yayılmış janrlarından biridir. Məznununa görə bir neçə yerə bölünür: əmək, mərasim, mövsüm, qəhrəmanlıq və məişət nəğmələri. Əmək nəğmələri Əmək nəğmələri əmək prosesində yaranan və oxunan nəğmələrdir.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Holavarlar və sayaçı sözlər əmək nəğmələrinin ən geniş yayılmış növlərindəndir. O cümlədən, holavar və sayaçı sözləri şifahi xalq ədəbiyyatının ən qədim janrları hesab olunur. Holavarlar əkinçilik və cütçülüklə bağlı nəğmələrdir. Holavarlarda etnoqrafik xüsusiyyətlərə, istehsal alətlərinin adına, öküzün, kəlin tərifinə tez-tez təsadüf edilir. Əkinçi, cütçü öz ağır əməyini yüngülləşdirmək üçün müəyyən ritmi, ahəngi olan nəğmələr demişdir. Cütçü əkin-biçin zamanı holavar səsləndirərək öküzə müraciət edir, iş prosesində ona güvəndiyindən söz açır. Məsələn: Sayaçı sözlər qoyunçuluqla bağlı yaranmış nəğmələrdir.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Sayaçı sözlərində kəndli həyatında qoyunçuluğun böyük əhəmiyyəti göstərilir. Sayaçı sözləri, adətən, qoyuna müraciətlə oxunur və ondan xeyir-bərəkət dilənir. Məsələn: Mərasim nəğmələri Xalqın məişəti, güzərənı ilə bağlı olan mərasim nəğmələri müxtəlif mərasimlərlə bağlı yaranıb. Toy nəğmələri, yas nəğmələri mərasim nəğmələrinin geniş yayılmış növlərindəndir. Toy nəğmələri elçilik, nişan, qız köçürmə, oğul evləndirmə, gəlin gətirmə ilə bağlı oxunan nəğmələrdən ibarətdir. Bu cür nəğmələrdə vəfa, sədaqət, etibar, gözəllik və mərdlik təbliğ olunur. Məsələn: Ağılar (yas mərasim nəğmələri) ölümlə, fəlakətlə bağlı oxunur və məzmununda qəm, kədər, qüssə, iztirab əhval-ruhiyyəsi güclü hiss olunur.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Ağılara el arasında "edilər", "edilmək" də deyilir. Həm nəzmlə, həm də nəsrlə ola bilər. Bəzən ölənin yaxşı keyfiyyətləri dilə gətirilir. Bu nəğmələrdə yaxın, doğma adamların ölümündən doğan dərin kədər, qəm hisləri ifadə olunur. Məsələn: Mövsüm nəğmələri Mövsüm nəğmələri ilin müxtəlif fəsilləri ilə əlaqədər oxunur. "Səməni", "Xıdır Nəbi", "Yel baba", "Duman, qaç", "Günəş, çıx" (günəşi çağırmaq məqsədilə), "Yağmur, gəl", "Qodu-qodu" (uzun zaman yağan yağışın kəsməsi üçün) kimi nəğmələr mövsüm nəğmələrindəndir. Məsələn: Aşağıdakı nəğmədə qədim azərbaycanlıların yaz, yay,payız, qış fəsli haqqında təsəvvürləri öz əksini tapır: Qəhrəmanlıq nəğmələri Qəhrəmanlıq nəğmələri, adətən, döyüş zamanı, yaxud döyüşdən əvvəl oxunaraq, döyüşçüləri səfərbərliyə, qorxmazlığa, igidliyə, cəngavərliyə çağırır.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Koroğlu, Qaçaq Nəbi, Qaçaq Kərəm, Qatır Məmməd kimi el qəhrəmanlarının dilindən oxunan nəğmələr belə nəğmələrdəndir. Məsələn: Məişət nəğmələri Məişət nəğmələri olan laylalar və oxşamalar folklorun geniş yayılmış janrlarındandır. Laylalar anaların, nənələrin körpə uşaqları yatırarkən oxuduğu nəğmələrdir. Laylalar, adətən, 4 misradan ibarət olsalar da, bayatılarda olduğu kimi bəzən beş misralı laylalara da rast gəlinir. Məsələn: 4 misralı layla (aaba) 5 misralı layla (aaabb) Oxşamalar laylalardan fərqli olaraq, uşaq oyandıqdan sonra onu oynatmaq, əzizləmək, nazlandırmaq məqsədilə oxunan nəğmələrdir. Oxşamalara bəzən "nazlamalar" və ya "əzizləmələr" də deyilir. Laylada həzinlik, alçaq ton üstünlük təşkil edirsə, oxşamalarda şən, ritmik olmaqla yanaşı, həm də zarafatyana ifadələr də olur.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Oxşamalar ikilik və dördlük şəklində olur. Məsələn: Nəğmələrdən fərqli olaraq, mahnıların özünəməxsus havası, melodiyası olur. O, nisbətən sonrakı dövrlərdə yaranmışdır. Məsələn: Mahnılar gözəllik, azadlıq, vətənpərvərlik ideyalarını təbliğ etsə də, məhəbbətin tərənnümünə həsr olunmuş mahnılar daha çoxdur. "Üçtelli durna", "Ahu kimi", "Gül açdı", "Kəklik", "Bülbüllər oxur" kimi mahnılarda tərənnüm olunan sevgi duyğuları təbiət gözəllikləri ilə əlaqələndirilir. İctimai-siyasi məzmunlu mahnılar: "Gül açdı" ("Mən yardan ayrılmazdım"), "Qadan alım", "Budur gəldi əsirlərin karvanı", "Sona bülbüllər", "Çal papaq", "Bizi ayırdılar ana-atadan". Bu mahnılarda sevgisinə qovuşa bilməyən aşiqin daxili böhranları, zorla vətənindən didərgin salınan, əsir düşənlərin ah-naləsi ifadə olunur.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

"Apardı sellər Saranı", "Sona bülbüllər", "Samovara od salmışam", "Laçın", "Qalanın dibində", "Pəncərədən daş gəlir" kimi mahnılar həcmi, poetik quruluşu və kompozisiyasına görə bir-birindən fərqlənir: iki, üç, dörd bənddən ibarət ola bilir; bir sıra mahnılarda bəndlər 4 misradan ibarət olsa da, beş, altı, yeddi, hətta on misra da ola bilər; mahnıların bir qismində təkrar misralar, digər bir qismində isə nəqəratlar işlənir. Üzeyir Hacıbəyov mahnıları yüksək qiymətləndirərək demişdir: "El mahnıları Azərbaycan xalqının əhvali-ruhiyyəsini şərh, zövqi-musiqisini bəyan, şeir və musiqidəki yaradıcılıq qabiliyyətinin dərəcəsini təyin edə bilən böyük bir material olduğundan onun istər musiqi, istər ədəbi, istər psixoloji, istərsə də etnoqrafik əhəmiyyəti çox böyükdür". Şifahi xalq ədəbiyyatının lirik növünün ən geniş yayılmış janrı bayatıdır. Bayatılar kövrək, həzin duyğuları, səmiyyəti, məhəbbəti, insanın könül dünyasını əks etdirən lirik folklor nümunələridir. Həcmcə kiçik olan bayatılarda dərin mənalı fikir ifadə olunur. Nəğmə və mahnılardan fərqli olaraq, bayatıların sabit forma-janr xüsusiyyətləri vardır. Bayatılar həcmcə dörd misradan, hər misrası yeddi hecadan ibarət olan şeir janrıdır.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Bayatının birinci, ikinci və dördüncü misraları həmqafiyə, üçüncü misrası isə sərbəst olur (aaba). Adətən, "Mən aşiq", (yaxud "Mən aşıq") "Aşiqəm", "Əzizim", "Əziziyəm", "Eləmi" ifadələri ilə başlanır. Əsas fikir, əsasən, üçüncü, dördüncü misralarda olur. Birinci və ikinci misralar axrıncı misralar üçün zəmin hazırlayır. Nəğmələrin bir çox nümunələri: layla, oxşama, holavar, sayaçı sözləri və mahnılar çox vaxt bayatı şəklində olub, ancaq məzmunu ilə fərqlənir. Məsələn: Bayatıların böyük bir qismi məhəbbət mövzusunda olsa da, ictimai-fəlsəfi, əxlaqi-tərbiyəvi məzmun daşıyan, vətənə, ailəyə, ata-anaya sevgi, məhəbbət aşılayan bayatılar da çoxdur. Bayatılara aşıq yaradıcılığında və yazılı ədəbiyyatda da təsadüf olunur: Sarı Aşıq, Xəyyat Mirzə kimi aşıqlar, Şah İsmayıl Xətai, M.Əmani, Qasım bəy Zakir, Məhəmmədhüseyin Şəhriyar kimi şairlər bu janrdan məharətlə istifadə etmişlər.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Mehdi Hüseyin deyirdi: "Bayatıların ən qüvvətli nümunələrini sevgi lirikası adlandırmaq daha doğru olar. Burada həmişə incə insan hissləri dərin və səmimi bədii obrazlar vasitəsilə verilir". Folklorun qədim janrlarında olan əfsanələrdə ağlasığmaz, möcüzəli, fantastik səciyyəli qeyri-adi hadisələrdən söz açılır. Əfsanələr xalqın əsgi dünyagörüşü, düşüncə tərzi, arzu və istəkləri ilə əlaqədar yaranmışdır. Əfsanəni digər janrlardan fərqləndirən əsas əlamət odur ki, əfsanədə real zəmindən kənar, müasir ağlın, düşüncənin uydurma, fantastika kimi qəbul etdiyi qeyri-adi, fövqəltəbii əhvalat və hadisələr təsvir olunur. Əfsanələrdə müxtəlif planetlər, əşyalar, heyvan və quşlar insana xas olan əlamətlərə malik olur. Əfsanələrdə xeyrə, gözəlliyə məhəbbət, şərə, eybəcərliyə nifrət hissi var.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Mövzu-məzmun baxımından əfsanələrin aşağıdakı növləri var: Zoonimik əfsanələr (heyvan və quş adları ilə bağlı): "Maral", "Qu quşu", "Qızıl ilan", "Turac", "Şanapipik", "Səməndər quşu" Toponimik əfsanələr (yer adları ilə bağlı): "Pəri qala", "Siyəzən", "Beşbarmaq dağı", "Səngəçal", "Dədəgünəş", "Dəmirqaya" Etnonimik əfsanələr (tayfa, xalq, nəsil adları ilə bağlı): "Oğuz", "Bayat" Kosmoqonik əfsanələr (səma cismləri haqqında əfsanələr): "Ayla Günəş"Səməd Vurğun "Ayın əfsanəsi" poemasını, İlyas Əfəndiyev "Apardı sellər Saranı", "İsa-Musa" hekayələrini xalq əfsanələri əsasında yazmışlar. Rəvayətlər əfsanələrdən fərqli olaraq, nə vaxtsa həqiqətən baş vermiş, lakin ağızdan-ağıza keçərkən ilkin dəqiqliyini, təfərrüatını itirmiş söhbətlərdir. Buna görə də həmişə "rəvayətə görə", "deyilənə görə", "belə rəvayət edirlər ki" ifadələri ilə başlanır. Məsələn: Rəvayətlər 2 cür olur: Tarixi şəxsiyyətlərlə bağlı rəvayətlər. Məsələn, Nəsimi, Həbibi, Şah İsmayıl Xətai, Məhəmməd Füzuli, Molla Pənah Vaqif, Aşıq Ələsgər və başqa ədəbi-tarixi şəxsiyyətlərin həyatına dair rəvayətlər var. Coğrafi ərazilərlə bağlı rəvayətlər. Məsələn, "Qarı dağı", "Sınıq körpü", "Bibiheybət", "Şuşa", "Xatun arxı" rəvayətləri yer adları ilə bağlı yaranmış rəvayətlərdir.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Cəfər Cabbarlı "Qız qalası", Mikayıl Müşfiq "Çoban", Səməd Vurğun "Aslan qayası" poemalarının, İlyas Əfəndiyev "Qarı dağı" hekayəsinin mövzusunu xalq rəvayətlərindən götürmüşdür. Lətifələr ictimai həyatdakı və məişətdəki qüsurları əks etdirən yığcam və gülməli əsərlərdir. Lətifələrin əsasında gülüş dayanır. Lətifələrdə yumorla yanaşı, satira, sarkazm da mühüm yer tutur. Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında Bəhlul Danəndə, Molla Nəsrəddin, Abdal Qasım, Ayrım Tağı, Mirzə Bağı, Hacı Dayı kimi lətifə qəhrəmanları vardır. Onların ən məşhuru Molla Nəsrəddindir. "Evi düzəldərik", "Mindiymi saymıram" kimi lətifələrdə Molla Nəsrəddin avam, sadəlövh adam təsiri bağışlayır.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Cəlil Məmmədquluzadə Molla Nəsrəddinə məhəbbət əlaməti olaraq öz satirik jurnalını "Molla Nəsrəddin" adlandırmış, bu adı özünə təxəllüs götürmüşdür. Epik növün çox sevilən və həcmcə ən böyük janrı nağıldır. İnsanların qədim dövrlərdən yaratdığı nağıllar ağızdan-ağıza keçərək dəyişmiş, zənginləşmiş, dövrümüzə gəlib çatmışdır. Nağıllarda xeyirlə şər, işıqla qaranlıq, həyatla ölüm, haqla nahaq mübarizə aparır və həmişə xeyir şərə, haqq nahaqqa, işıq qaranlığa qalib gəlir. Sehr, əfsun, cadu, tilsim, əjdaha və s. nağılların çoxunda tez-tez təsadüf edilən fantastik qüvvələrdir. Bu nümunələrdə bütün hadisələr əsas qəhrəmanla bağlı olur. Bu qəhrəman əksər hallarda ideallaşdırılır.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Nağılın müsbət qəhrəmanı qarşılaşdığı bütün çətinlikləri dəf edir, şər qüvvələrə qaib gələrək öz arzusuna çatır. Əşya və təbiət hadisələrinin canlandırılması, insanlara məxsus əlamətlərin əşya və heyvanlar üzərinə köçürülməsi, əhvalatların geniş epik lövhələrlə təsviri nağılların əsas xüsusiyyətləridir. Nağıllar, bir qayda olaraq, qaravəlli adlanan və nəzm şəklində söylənən kiçik bir müqəddimə ilə başlanır. Bu da nağılı başqa janrlardan fərqləndirən əsas əlamətdir. Qaravəlli nağılın əsas məzmunu ilə səsləşmir. Qaravəllidən sonra "biri varmış, biri yoxmuş, Allahdan başqa heç kim yoxmuş", "Günlərin bir günündə, Məmmədnəsir tinində" kimi giriş sözləri söylənilir. Nağıllarda hadisələri bir-biri ilə əlaqələndirmək üçün ənənəvi cümlələrdən istifadə olnunur: "Nağıl dili yüyrək olar", "Az getdi, üz getdi…", "Dərələrdən sel kimi, təpələrdən yel kimi…", "Orda ayla, illə, burda müxtəsər dillə" və s. Nağıllar özünəməxsus sonla bitir.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Mövzularına, təsvir predmetinə və üsullarına görə nağıllar bir neçə qrupa bölünür. Onların hər birinin səciyyəvi xüsusiyyətləri vardır: Sehrli nağıllar. Sehrli qüvvələrin iştirak etdiyi nağıllar sehrli nağıllar adlanır. Qəhrəmanlar divlərə, əjdahalara, müxtəlif tilsimlərə qarşı vuruşur. Qəhrəman öz arzusuna çatmaq üçün adi şər qüvvələrlə deyil, sehrli şər qüvvələrlə mübarizə aparmalı olur. Şər qüvvələrlə mübarizədə nağılın qəhrəmanına xeyirxah sehrli qüvvələr (simurq quşu, uçan xalça və s.) kömək edir. "Məlikməmməd", "Şəms və Qəmər", "Sehrli üzük", "Şahzadə Mütalib", "Ağ atlı oğlan", "Vur, çomağım, vur" və s. nağıllar sehrli nağıllardır.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Heyvanlar haqqında nağıllar. Personajları müxtəlif heyvanlardan ibarət olan nağıllar heyvanlar haqqında olan nağıllardır. Bu nağıllardakı surətlər alleqorik planda verilir; şir — qəddarlıq, dovşan — qorxaqlıq, qurd — yırtıcılıq rəmzidir. Haqsızlıq, ədalətsizliklə mübarizə motivləri mühüm yer tutur. Cəmiyyətdə olduğu kimi, xeyir və şəri təmsil etməklə, heyvanlar da iki qrupa bölünür. "Tülkünün kələyi", "Qoca aslan", "Çil madyan", "Şir və tülkü", "Axmaq canavar", "Ağ quş nağılı", "Tülkü və canavar" və s. nağıllar heyvanlar haqqında nağıllardır. Tarixi nağıllar.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Tarixi şəxsiyyətlərin həyat və fəaliyyəti ilə əlaqədar yaranan nağıllara tarixi nağıllar deyilir . Ədəbiyyatımızda III Dara, İskəndər, Ənuşirəvan, Şah Abbasla bağlı nağıllar var. Məsələn, Şah Abbasla bağlı nağılların bir qismində o, ("Üç bacı", "Saleh və Valeh") qəddar, zülmkar, ikinci qismində isə xeyirxah, cənnətməkan kimi təsvir olunur ("Baftaçı və Şah Abbas", "Şah Abbasın doğulması"). Ailə-məişət nağılları. Xalqın gündəlik həyatı, yaşayış tərzi ilə daha yaxından səsləşən nağıllar məişət nağıllarıdır. Bu nağılların qəhrəmanları çox zaman sadə, təvazökar, xeyirxah və fərasətli olurlar. Onlar həyatda çətinliklərlə qarşılaşır, yoxsulluq içində yaşayırlar.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Belə nağılların qəhrəmanları öz arzularına çatmaq üçün mübarizə aparır, dara düşən insanların köməyinə yetişir, çətin sınaqlardan üzüağ çıxaraq ağıl və bacarıqları ilə şər qüvvələrə qalib gəlirlər. Məişət nağılları digər qruplara nisbətən daha çoxdur. "Yeddi qardaş, bir bacı", "Usta Abdulla", "Yetim İbrahim", "İlyasın nağılı", "Daşdəmirin nağılı", "Qazanılmış manat" məişət nağıllarıdır. Nağılların adları Günəş nağılı Tülkü, tülkü,tünbəki Oxayla Əhməd Göyçək Fatma Ağıllı qoca Məlikməmməd Dəniz balası Birma nağılları Vyetnam nağılları Əfqan nağılları İndoneziya nağılları İran nağılları Koreya nağılları Malaya nağılları Atalar sözləri və məsəllər Atalar sözləri xalqın zəngin həyat təcrübəsi əsasında gəldiyi qənaətləri, dəfələrlə sınaqdan keçirilmiş həqiqətləri əks etdirən yığcam və dərin mənalı sözlərdir. Məsələn: Zəhmət çəkməyən bal yeməz; Hirsli başda ağıl olmaz; Dəmiri isti-isti döyərlər; Vətənin qədri qürbətdə bilinər; Güc birlikdədir; El gücü, sel gücü.Atalar sözlərində düzlük, mərdlik, müdriklik, vətənpərvəlik, əməksevərlik, humanizm təbliğ olunur. Onlara "müdrik sözlər", "qanadlı sözlər" və s. deyilməsi də bu hikmətli xalq örnəklərinə verilən yüksək qiymətlə bağlıdır. Atalar sözləri yazılı ədəbiyyatdakı aforizmlərlə oxşarlıq təşkil edir.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Atalar sözləri nəsrlə də, nəzmlə də ola bilər. Atalar sözləri məsəllərə oxşasa da, onlar ayrı-ayrı janrlardır. Atalar sözlərində fikir bitkin və tam olur. Onlar müstəqil işlənir və aydın bir fikir ifadə edir. Məsəllərdə isə fikir natamam olur, izaha ehtiyac duyulur. Onun mənasını başa düşmək üçün bağlı olduğu əhvalatı bilmək lazımdır. Atalar sözlərindən fərqli olaraq, məsəllər müəyyən əhvalatla bağlı olur.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Məsəl müəyyən əhvalatın, hadisənin nəticəsi, yekunu kimi meydana çıxır. Məsələn: Sən çaldın; Qələt yağ küpəsindədir; Doyan o rəhmətlik kimi olar; Tənbələ dedilər qapını ört, dedi külək örtər; Əkəndə yox, biçəndə yox, yeyəndə ortaq qardaş.Məsəllər tam inkişaf edib formalaşandan sonra atalar sözlərinə çevrilir. Epik növün yığcam və geniş yayılmış janrlarından biri də tapmacalardır. Burada əşyanın məcazi təsviri, onun səciyyəvi əlamətlərinin təqdimi əsas yer tutur. Tapmacanı hərfi mənada anlamaq, dərk etmək mümkün deyil. Bu, sadəcə, səhv yoldur. Tapmacanın cavabını tapmaq üçün obrazlı təfəkkür, məntiqi düşüncə tələb olunur.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Dinləyicilərin zehni qabiliyyətini, biliyini yoxlamaq məqsədilə işlədilib, üstüörtülü əlamətlərə deyilir və əşyanın, hadisənin özünün tapılması tələb olunur. Tapmacada hökmən iki tərəf iştirak etməlidir. Həm nəzmlə, həm də nəsrlə ola bilərlər. Məsələn: Yanıltmaclar Epik folklorun janrlarından olan yanıltmaclar səs oyunu üzərində qurulmuşdur. Həm nəzm, həm də nəsr şəklində olan yanıltmaclar eyni səsin, oxşar səslənən sözlərin, söz birləşmələrinin sırası, əvəzlənməsi prinsipinə əsaslanır. Bu janrda olan nümunələr yumoristik məzmuna malik olub, uşaqların nitqinin, tələffüzünün inkişafına kömək edir: Aşpaz Abbas aş asmış, asmışsa da, az asmış. Dramatik növ Xalq oyunları Dramatik növün janrlarından olan oyunlar uşaq orqanizminin hərəkətə, fəaliyyətə olan ehtiyacından yaranmışdır.
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

Lakin oyunlar uşaqlarda təqlidlə yanaşı, düzüb-qoşmaq, yaratmaq bacarığını da üzə çıxarır. O, sənətin bir neçə sahəsini — musiqini, rəqsi, şeiri, aktyorluğu özündə birləşdirir. Kollektiv şəkildə həyata keçirilən uşaq oyunları oturaq və hərəkətli olmaqla iki yerə bölünür. Xalq oyunları: "Xan oyunu", "Motal-motal", "Əl üstə kimin əli", "Lal-dinməz", "Uçdu, uçdu", "Dəsmalı ver", "Xəndəyədüşmə", "Dəyirman" . "Xan oyunu"nda ən azı dörd nəfər iştirak etməlidir. Xalq tamaşaları Xalq tamaşalarına meydan tamaşaları da deyilir. Xalq tamaşaları: "Tənbəl qardaş", "Kosa-kosa" (bu həm də oyundur), "Əkəndə yox, biçəndə yox, yeyəndə ortaq qardaş" (tənbəlliyin tənqidi, əməyə rəğbət hissinin oyadılması), "Bic Nökər".
Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı

"Tənbəl qardaş" tamaşası üç hissədən ibarətdir. Burada əməyə, zəhmətə məhəbbət ideyası, birpərdəli "Bic nökər"də isə əxlaqi saflıq təbliğ olunur. Oyunlardan fərqli olaraq, tamaşalar başqalarına göstərmək üçün icra edilir. Xalq şəbihləri Xalq şəbihləri dini tamaşalardır. Bu tamaşalar daha çox məhərrəmlik mərasimləri ilə bağlı olur. "Qasımın toy gecəsi" belə tamaşalardandır. Azad Nəbiyev.
Virus proqramları

Bu işdə ona leqal və qeyri-leqal ədəbiyyat, virusların yazılması üçün xüsusi proqram təminatı kömək edə bilər. Hətta müxtəlif mutasiya generatorları mövcuddur ki, birinci kurs tələbəsinin yaratdığı sadə virusdan onun köməyi ilə mürəkkəb virus yaratmaq olar. Virusların yayılması Şəbəkə və kommunikasiya texnologiyalarında hər bir yenilik virusların yaradılması və yayılması üçün yeni imkanlar, yollar açır. Yaxın vaxtlara kimi viruslar disketlər və digər daşıyıcılar vasitəsilə yayılırdı, İnternet viruslar üçün geniş magistral açdı. Kompüter virusları İnternetdə bioloji virusların real dünyada yayılmasından daha sürətlə yayılır. 2003-cü ildə Slammer "soxulcanı" 10 dəqiqə ərzində 75 min kompüter yoluxdurmuşdu. 2 noyabr 1988-ci ildə ABŞ-də altı min kompüterin işini iflic etmiş Morris soxulcanı şəbəkəyə buraxılmışdır. Bu virusun müəllifi ABŞ-nin Kornel Universitetinin aspirantı Robert Morris (Robert Morris) idi. 26 iyul 1989-cu ildə 24 yaşlı amerikalı tələbə Robert Morris kompüter virusunun hazırlanması və işə salınmasında ittiham edilmişdir. Morris cinayət məsuliyyətinə cəlb edilmiş ilk virus müəllifidir. 1988-ci ilin noyabrında Morrisin şəbəkə soxulcanı ABŞ-də 6000 kompüterin işini iflic etmişdi.
Virus proqramları

Hal-hazırda bu virusun kodu olan disket Bostonun Elm Muzeyində saxlanılır. Maraqlısı budur ki, Morris hal-hazırda Massaçusets Texnoloji İnstitutunun professorudur. 6 mart 1992-ci ildə ən məşhur yükləmə virusu olan Mikelancelo virusu aktivləşmişdir. Amsterdamdan olan bir gənc "Stonad" adlı ziyanverici proqramı elə dəyişdirmişdi ki, o, yalnız bir dəfə – ayın 13-ü cümə günündən (6 mart 1992-ci il) bir həftə əvvəl "işini görsün". Bu hadisəni araşdıran jurnalistlər gördülər ki, bu tarix Buonarotti Mikelancelonun ad gününə təsadüf edir və virusu buna uyğun olaraq Mikelancelo virusu adlandırdılar. 1999-cu ildə ilk dəfə dünya miqyasında virus epidemiyası yaranmışdı. Melissa virusu on minlərlə kompüteri yoluxdurmuş və 80 milyon dollar ziyan vurmuşdu. Bu insidentdən sonra dünyada antivirus proqramlara böyük tələb yarandı. 2000-ci ilin mayında Melissanın rekordunu bir neçə saat ərzində milyonlarla kompüteri yoluxdurmuş I Love You! virusu təzələdi.
Virus proqramları

Praktik olaraq virusla "yoluxdurmaq" mümkün olmayan fayl növü qalmamışdır. Artıq mobil telefonları və proqram təminatından istifadə edən digər qurğuları yoluxduran viruslar da sürətlə yayılır. Virus müəllifləri təkcə texnoloji zəifliklərdən deyil, "psixoloji" zəifliklərdən də istifadə edirlər. Tədqiqatlar göstərmişdir ki, "Anna Kournikova", "Sean Connery", "Julia Roberts", "Elvis Presley Lives", "Explicit Hot Porn" kimi viruslardan əziyyət çəkmiş hər beşinci İnternet istifadəçisi edilmiş xəbərdarlıqlara baxmayaraq həmin adlı qoşma faylları açmışdılar. Virus proqramlar 3 məqsəqlə yaradılır: intiqam, kommersiya, özünü təsdiq. Virusun aşkar edilməməsi üçün o çox kiçik həcmə malik olmalıdır. Odur ki, virus proqramları çox zaman Asembler proqram dilində yazılır. Viruslar kompüterə necə keçir İnternetdən götürülmüş və daxilində virus olan proqramlar və digər informasiya ilə. Bunun qarşısını almaq üçün İnternetdən yüklənən hər bir informasiyanı əvvəlcədən antivirus proqramları ilə yoxlamaq lazımdır. Proqramın və ya informasiyanın disketdən və ya fləş-yaddaşdan kompüterə köçürülməsi zamanı.
Virus proqramları

Mürəkkəb sənədlərin daxilində makrosların icrasına icazə verilərkən. Tanımadığımız makrosların icrasına icazə vermək olmaz. Bir neçə təhlükəsizlik qaydaları Brauzerinizi düzgün quraşdırmamış şübhəli tərkibli saytlara daxil olmayın. Daxil olduğunuz halda oradan heç bir şey qəbul etməyin. Qəbul etdikdə, onu dərhal açmadan antivirusun yoxlanmasına verin. İstənilən antivirus standart hücum kodunu dərhal tapır. Ağıllı düşünülmüş qeyri standart kodu isə heç bir antivirus tapa bilməz. Heç kəs sizə heç nədən hücum etməyəcək, amma əgər bilirsinizsə ki, hücuma məruz qala bilərsiniz, firewalla ehtiyatlansanız pis olmaz. Bu açıq portlardan gələn hücum kodlarının və ya sizin kompüterə artıq düşmüş troyanın qarşısını alar. Spam kimi gələn məktubları açmadan dərhal silin.
Virus proqramları

Asan yazılıb pozula bilən xarici daşıyıcılardan məlumatı yükləməmişdən öncə onu antivirusla yoxlayın. Profilakatika üçün isə bütün kompüteri ayda bir dəfə yoxlamaq məsləhətdir. Məktuba əlavə olunmuş faylları dərhal açmayın. Word proqramında makrosları qeyri-aktiv edin. Javascript-i qeyri-aktiv edin. Y N. Imamverdiyev, "İnformasiya təhlükəsizliyi", AMEA-nın İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu Həmçinin bax İnformasiya təhlükəsizliyi Kompüter şəbəkələri Kompüter proqramları Antivirus (proqram) AIDS (kompüter virusu) Acid (virus) Xarici keçidlər Fred Cohen "Computer Viruses — Theory and Experiments"(en.) Arxivləşdirilib 2011-03-21 at the Wayback Machine Leonard Adleman "An Abstract Theory of Computer Viruses"(en.) Arxivləşdirilib 2005-10-29 at the Wayback Machine
Reklam

Reklam — insanların hər hansı bir məhsulu almağına, xidmətdən istifadə etməyinə və ya hər hansı bir siyasi namizədi və ya onun ideyasını dəstəkləməsinə təsir etməkdə istifadə olunan məlumatlandırma vasitəsi. Reklam qəzet, websaytlar, radio, bilbord və s. kimi vasitələrlə ötürülə bilər. Bir qayda olaraq reklam məhsulun və ya xidmətin adı və bu məhsul və ya xidmətin alıcıya necə faydalı olacağı barədə məlumatları özündə saxlayır. Reklam bir çox hallarda potensial alıcıları hər hansı bir markanın məhsul və ya xidmətlərindən istifadə etməyə inandırmağa cəhd göstərir. Müasir reklam kütləvi istehalın artdığı 19-cu əsrin sonu və 20-ci əsrin əvvəllərində inkişaf etmişdir.
Reklam

Ticarət məqsədli reklamverənlər öz məhsul və ya xidmətlərinin istehlakını məhsulun təsvirini və ya adını özündə ehtiva etməklə istehlakçının yaddaşında məhsulun müvafiq xüsusiyyətləri ilə brend arasında əlaqə yaratmağa yönəldilmiş brendləşdirmə yolu ilə artırmağa çalışırlar. Reklam məlumatları ənənəvi qəzet, jurnal, radio, televiziya, bilbord kimi vasitələr də daxil olmaqla bir çox müxtəlif informasiya vasitələri ilə çatdırıla bilər. Reklam şirkət və ya təşilat adından reklam agentliyi tərəfindən də yerləşdirilə bilər. Reklama vəsait xərcləyən müxtəlif təşkilatlar yalnız istehlakçılar üçün nəzərdə tutulan mal və ya xidmətləri deyil həm də siyasi partiyaları, dini təşkilatları və dövlət agentliklərini də təbliğ edə bilərlər. Reklam xərcləri son illərdə artmaqdadır.
Reklam

2007-ci ildə reklam xərcləri ABŞ-də 150 milyon dünya miqyasında isə 385 milyon USD olaraq hesablanmışdır və sonuncunun 2010-cu ildə 450 milyonu aşacağı gözlənilir. Hazırda bir çox insanlar daha ucuz, lakin eyni zamanda daha effektli reklam metodları axtarmaqdadır. Nisbətən daha ucuz olan reklam növlərinə direkt marketinq və təşviqedici reklam məhsullarını aid etmək olar. Direkt marketing hansısa tədbirlərdə və ya sadəcə kampaniyanın tərkib hissəsi olaraq təşviqedici reklam məhsullarının da verilə bilindiyi insanlara üzbəüz, birbaşa təsiri nəzərdə tutan bir vasitədir. Təşviqedici reklam məhsulları bir qayda olaraq kütləvi şəkildə satın alındığından daha ucuz bir üsuldur.
Reklam

Direkt marketinqlə birlikdə təşviqedici reklam məhsulları kiçik vəsaitlə olduqca effektli bir marketinq kampaniyası təmin edir. Qədim Misirdə papiruslardan satışla bağlı məlumatlar və divar afişaları hazırlamaq üçün istifadə edirdilər. Kommersiya və siyasi təşviqat xarakterli məlumatlara qədim Pompey şəhərinin dağıntıları arasında rast gəlinmişdir. Günümüzədək Asiya, Afrika və Cənubi Amerikanın bir çox hissələrində rast gəlinən divar və qaya üzərindəki ticari reklam xarakterli rəsmlər qədim reklam formalarının başqa bir ifadə formasıdır. Divar rəngləmə ənənəsinin tarixi isə eradan 4000 il əvvəl Hindistanda daş rəngləmə sənətinə dayandığı güman edilir.
Reklam

Tarixi mənbələrə əsasən bilbordlar ən qədim reklam formalarından olmuşdur. Orta əsrlərdə şəhərlərin böyüməyə başlaması ilə əhalinin böyük bir hissəsi oxuma bilmədiyindən insanlar öz ticarətləriylə əlaqəli bu gün çəkməçi,dəyirmançı, dərzi və dəmirçini təmsil edə biləcək ayaqqabı, kostyum, papaq, saat, brilliant, nal, şam və hətta un torbası kimi simvollardan istifadə edirdilər. Meyvə və tərəvəz adətən şəhər meydanlarında arabaların arxasında və ya furqonlarda satılırdı və satıcılar alıcıların rahatlığı üçün onların harda olduqlarını elan edən küçə carçılarından istifadə edirdilər. Təhsilin aşkar bir ehtiyaca çevrilməsi oxuma və çapın da inkişafı ilə reklam yazılı formada genişlənməyə başladı. 17-ci əsrdə İngiltərədə həftəlik qəzetlərdə artıq reklama rast gəlinirdi.
Reklam

İlk çap reklamı nümunələri əsasən çap maşınındakı irəliləyişlərlə əlaqəli inkişafına zəmin yaranan kitab və qəzetlərə və xəstəlik Avropanı talan etdikdən sonra axtarılan dərmanlara həsr olunmuşdu. Bununla bele reklam məzmununun tənzimlənməsi ehtiyacını yaradan saxta reklamlar problemə çevrilmişdi. 19-cu əsrdə iqtisadiyyatın inkişafı ilə yanaşı reklam da inkişaf edirdi. ABŞ-də bu məzmunda reklamın uğuru nəticədə poçtla sifariş reklamının inkişafına gətirib çıxardı. 1836-cı ilin iyununda Fransanın La Presse qəzeti öz səhifələrində pullu reklama yer ayıran ilk qəzet olaraq xərclərini aşağı salaraq oxucu sayını və mənfəətliyini yuxarı qaldırdı.
Reklam

1840-cı illərdə Volney Palmer Bostondakı reklam agentliklərinin ilk sələfinin əsasını qoydu. Təxminən həmin vaxtlarda Fransada Charles-Louis Havas öz xəbər agentliyinin xidmət sayını artırdı:Havas reklam maklerliyi də daxil olmaqla Fransada təşkil edilən ilk grup oldu.İlk vaxtlar agentliklər qəzetlərdəki boş reklam yerləri üzrə fəaliyyət göstərən brokerlər idi. N. W. Ayer & Son reklam üzrə bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürərək tam xidmət göstərən ilk agentlik oldu. 1869-cu ildə açılmışdı və Filadelfiyada yerləşirdi. Yeni əsrin əvvəllərində iş sahəsində qadınlar üçün olduqca az seçim var idi və reklam bunlardan biri idi.Qadınlar ev təsərrüfatında alışverişlərin böyük bir hissəsi üçün məsuliyyət daşıdığından reklamçılar və agentliklər tərəfindən yaradıcılıq prosesində qadınların fikirlərinə dəyər verməyə başlanıldı. Faktiki olaraq ABŞ-də seksual elementlərdən istifadə olunan ilk reklam bir qadın tərəfindən bir sabun məhsulu üçün hazırlanmışdı.Bugünkü standardlardan baxıldığında adi görünən bu reklam "Toxunmağı sevdiyin dəri"ismarışının müşayəti ilə bir çütlüyü ekranda təsvir edirdi.
Reklam

Reklam sahəsindəki son yeniliyə ictimai yerlərdə görüşlərin təşkilini, marka məlumatları ilə örtülmüş müxtəlif məhsulların paylanmasını və alıcının reklam məlumatına münasibət bildirməklə onun bir hissəsi ola biləcəyi interaktiv reklam özündə birləşdirən "gerilla marketinq"i aid etmək olar.Gerilla reklam şirkətlər arasında populyarlaşmağa davam etməktədir. Bu tərz reklam alıcının məhsulu almasına səbəb olmaqla gözlənilməz və yenilikçidir.Bu interaktiv reklam ənənəsinin genişlənməsini,internet vasitəsilə müxtəlif məhsullara istehlakçıların fikir bildirmə imkanını əldə etməsini və MySpace kimi sosial şəbəkələrdən istifadə etməklə edilən yenilikləri özündə əks etdirir. İctimai fəaliyyət reklamı Ticari məhsul və xidmətləri irəli çəkməkdə istifadə olunan üsullar ictimaiyyəti QİÇS,siyasi ideologiya,enerjiyə qənaət,meşələrin yox olması kimi qeyri-ticari mövzularda məlumatlandırmaqda, öyrətməkdə, motivə etməkdə istifadə oluna bilər. Qeyri-ticari formasında reklam böyük kütlələrə çatmaq, onları öyrətmə və motivə etmək adına güclü bir vasitədir. "Reklam ictimaiyyətin maraqları üçün istifadə olunduqda öz həqiqi mənasini tapir,bu onun sadece ticari məqsədlər üçün istifadə olunmasından daha güclü bir vasitədir"David Ogilvy.
Reklam

İctimai fəaliyyət reklamı,qeyri-ticari reklam,ictimai maraqlara yönədilmiş reklam və sosial marketinq reklamdan daha həssas bir şəkildə istifadə olunmasına və marketinq kommunikasiya vasitələrinin istifadəsinə görə bir-birindən fərqlənən anlayışlardır. ABŞ-də radio və televiziyalara FCC (Federal Rabitə Komissiyası) tərəfindən lisenziya verilməsi onların müəyyən miqdarda ictimai fəaliyyət reklamı yayımlamasından asılıdır.Bu tələbi qarşılamaq üçün ABŞ-də bir çox radiostansiyalara günün daha çox hissəsini və daha çox izləyici olan vaxtları yüksək məbləğ ödəyən reklam verənlər üçün saxlamaqla ictimai fəaliyyətlə bağlı elanların böyük bir hissəsini tamaşaçıların və ya dinləyicilərin daha az olduğu gecə və ya səhər saatlarında yayımlayırlar. İctimai fəaliyyət reklamı bəzi ölkələrin rəhbərliyi altında I və II Dünya Müharibələri vaxtında özünün ən yüksək nöqtəsinə çatmışdı. Reklamın növləri Faktiki olaraq reklam üçün hər bir vasitə istifadə oluna bilər.Kommersiya məqsədli reklam vasitələrinə divar rəsmləri,bilbordlar, küçələrdə yerləşdirilən müxtəlif predmetlər(skamya,avtobus dayanacaqları, kücə işıqları və.s),radio,kino, televiziya, web bannerlər, mobil telefon ekranları,alışveriş kartları, web pop-up, kiçik təyyarələrin istifadə olunduğu səma yazıları, avtobus dayanacaqlarındakı oturacaqlar,insan bilbordları(reklam xarakterli lövhə və ya geyimlərin geyinilməsi ilə), jurnallar, qəzetlər, şəhər carçıları, təyyarələrin üzərinə və ya yanlarına banner yapışdırma(logojetlər), uçuş zamanı oturacaqların arxasındakı yemək stolu, taksi qapıları, musiqili səhnə tamaşaları, metro platformaları və qatarlar, vanna otağı kabinalarının qapıları, supermarketlərdə almaların üzərindəki etiketlər, afişalar, supermarket çekləri və ya müxtəlif bilətlərin arxası aid edilə bilər. Müəyyən bir yerdə təyin olunmuş sponsorun müəyyən məbləğ ödəməklə hansi bir vasitə ilə məlumat çatdırması reklamdır.
Reklam

Tok-şoularda xatırlatma; Məhsulun kino və seriallarda yerləşdirilməsi; Populyar televiziya proqramlarının efir vaxtında göstərilən reklamlar üçün ödənilən yüksək məbləğlərdən də göründüyü kimi televiziya reklamları kütləvi istehlak malları bazarı üçün ən effektiv reklam formatıdır.ABŞ-də illik Super Bowl Football oyunu televiziyada ən görkəmli reklam hadisəsi hesab olunur. Bu proqram müddətində sadəcə 30 saniyəlik reklam vaxtının orta qiyməti 3 milyon USD-yə qədər çatmışdır(2009-cu il üzrə). Bir çox reklamlar istehlakçıya tez bir vaxtda məhsulu xatırlada biləcək mahnılarla və ya sloganla musiqinin birləşməsindən ibarət olan "jingle"la xarakterizə olunur. İnfomercials(Reklam çarxları) Reklam çarxı əsasən 5 dəqiqə və daha uzun müddətli uzun televiziya reklamı formatıdır. "İnformercial" "information" və "commercial"sözlərinin birləşməsindən yaranan bir termindir.Reklam çarxlarının əsas məqsədi istehlakçılarda ani alma istəyi,alış impulsu yaratmaqdır: beləliklə alıcı təqdimatı görür və dərhal göstərilən ödənişsiz telefon nömrələri və ya websayt vasitəsilə məhsulu alır.İnfomercial adətən məhsulları və ya onların xüsusiyyətlərini təsvir edir, göstərir və ya nümayiş etdirir və ümumi olaraq istehlakçı və ya mütəxəssislərdən şəhadət gətirir.
Reklam

Radio reklamı Radio reklamı radio vasitəsilə edilən reklam növüdür. Reklamların yayımlanması qarşılığında efir vaxtı stansiyadan və ya şəbəkədən alınır. Radio reklamının açıq aşkar görünən yalnız səslə məhdudlaşma çatışmazlığına baxmayaraq radio reklamının tərəfdarları bunu tez tez bir üstünlük olaraq dəyərləndirirlər. Çap reklamı Çap reklamı reklamın qəzet,jurnal,kataloq kimi yazılı vasitələrlə ifadə şəklidir. Bu növ reklam geniş oxucu bazasına malik olmaqla başlıca ümummilli qəzet ve jurnallardan daha kiçik sayda oxucusu olan müxtlif yerli qəzetlər və ya ixtisaslaşmış kataloqlara qədər geniş sahəni əhatə edir.
Reklam

Rubrika reklamı çap reklamının bir növü olmaqla məhsul və ya xidmətləri daha aşağı qiymətlə reklam etmək üçün ayrı-ayrı şəxs və ya şirkətlərə daha kiçik və ya daha az hədəf kütləsi olan kiçik reklam yerləri almaqla reklam etmə imkanı yaradır. Onlayn reklam Onlayn reklam İnternet və World Wide Web istifadə etməklə istehlakçıları cəlb etmək üçün marketinq ismarışını çatdıran reklam növüdür. Onlayn reklama axtarış sistemi nəticə səhifələrindəki kontekst reklamları (və ya Google axtarış reklamları),banner reklamları, sosial şəbəkə reklamlarını,onlayn rubrika reklamlarını, reklam şəbəkələrini və spam mailler də daxil olmaqla e-poçt vasitəsilə marketinqi misal göstərmək olar. Onlayn marketinqin asas əhəmiyyəti onun daha az xərclərlə daha dəqiq hədəf kütləsinə çata bilməsi ilə səciyyələnir. Bilbord reklamı Bilbordlar ictimai yerlərdə reklam məlumatını keçən piyada və avtomobillə hərəkət edən insanlara nümayiş etdirən iri strukturlardır.Bir çox hallarda onlar çoxlu sayda piyada və avtomobillərin keçdiyi əsas yolların yaxınlığında yerləşdirilir.
Reklam

Bununla belə, onlar izləyənlərin çox ola biləcəyi ictimai nəqliyyat vasitələrinin üzəri ticarət mərkəzi,ofis binaları və stadion kimi hər hansı bir yerdə də yerləşdirilə bilər. Mobil bilbord reklamı Mobil bilbordlar yük maşını və ya rəqəmli ekran ola bilər. Bu əvvəlcədən müştəri tərəfindən təyin olunmuş marşrut üzrə hərəkət edən və yalnız reklam daşımaq üçün nəzərdə tutulan bir nəqliyyat vasitəsi və ya xüsusi olaraq təchiz edilmiş yük maşınlarıdır.Bilbordlar əksər hallarda işıqlıdır və müxtəlif növ isıqlandırıcı vasitələrdən istifadə edilir.Bəzi bilbord ekranları statik olduğu halda bəziləri periodik və ya davamlı olaraq bir neçə reklamı dəyişdirərək verən ekranlara sahibdir. Mobil bilbordlar bütün dünyada metropolitenlərdə müxtəlif məqsədlərdə istifadə olunur.Buraya daxildir: Bir günlük və uzunmüddətli kampaniyalar; Qurultay,görüş xarakterli tədbirlər; İdman hadisələri; Mağaza açılışları və bənzər tədbirlər; Daha kiçik şirkətlərin böyük reklam kampaniyaları; Mağazadaxili reklam Mağazadaxili reklam hər hansı pərakəndə satış mağazası daxilindəki reklamdır. Buraya kassanın yanı və ya keçidlərin sonu kimi yerlərdə məhsulların yerləşdirilməsi ,müəyyən bir məhsulun diqqət çəkici nümayişi, alış-veriş kartındakı reklamlar və mağaza daxili video nümayişləri aiddir.
Reklam

Antireklam alıcını cəlb etməyən, əksinə özündən uzaqlaşdıran reklamdır. Belə istənilməyən təsirin yaranmasının səbəbi reklam yaradıcısının xətaları, alıcılar və bazar haqda az məlumatın olması, bayağı üsullardan istifadə edilməsi ola bilər. Antireklam təsirini, məsələn, spam yarada bilər. Antireklam çox vaxt gülüş və satira obyektinə çevrilir. Bəzən antireklamdan bilərəkdən hansısa məhsul haqda (məsələn, siqaret çəkilməsi haqda) mənfi təəssürat yaratmaq – ona tələbin azaldılması və ya sıfıra endirilməsi üçün istifadə edilir.
Reklam

Gizli reklam Gizli reklam gerilla marketinqin bir növü hesab olunmaqla məhsul və ya brendin mediada və ya əylənəcə xarakterli hər hansı bir yerdə yerləşdirilməsidir.Məsələn, Minority Report filmində Tom Cruise-un canlandırdığı filmin baş xarakteri Jon Andertonun açıq aydın görünən Nokia logolu telefon istifadə etməsi və üzərində Bulgari yazılı saat taxmasinda olduğu kimi hər hansı bir filmdə baş rol oyunçusu hər hansı bir əşyanı və ya brendi istifadə edə bilər.Filmlərdəki reklamın başqa bir nümunəsi I,Robot filmində Will Smith-in oynadığı baş qəhrəmanın Converse ayaqqabısını bir neçə dəfə xatırladaraq onları klassika olaraq adlandırmasıdır.I,Robot və Spaceballs filmləri həmçinin ön hissələrində logoları açıq seçilən Audi və Mercedes-Benz avtomobilləri üçün vitrin olmuşdur.Cadillac firması reklam üçün Cadillac markalı avtomobillərin bir çox səhnələrdə istifadə olunduğu Matrix Reloaded filmini seçmişdir.Analoji olaraq Omega Watches, Ford, VAIO, BMW və Aston Martin kimi avtomobillər sonuncu James Bond filmlərində daha qabarıq şəkildə isə Casino Royale filmində göstərilmişdir.Blade Runner filmi reklamın ən bariz nümunələrindən biri olmuşdur. Belə ki, bütün film koka-kola reklam lövhəsini göstərmək üçün dondurulmuşdur. Məşhur insanların iştirakı ilə reklam Bu növ reklam malları tanıtmaq və ya müxtəlif mağaza və onların mallarını tanıtmaq üçün məşhur insanların gücündən.şöhrətindən və populyarlığından istifadə edilməsini nəzərdə tutur. Reklam verənlər əksərən öz mallarını məşhur bir insanın öz sevimli mallarınının adını insanlarla bölüşməsi və ya hər hansı bir brend və ya dizaynerə aid geyimlərdən istifadə etməsi yolu ilə tanıdırlar. Məşhurlar daha çox televiziya və ya hər hansı ümumi və spesifik bir məhsulun reklam edildiyi yazılı reklam kampaniyalarına cəlb olunurlar.
Reklam

Bununla belə, reklamda məşhurlardan istifadə etməyin öz mənfi tərəfləri də var. Məşhur bir insanın hər hansı bir səhvi brendin ictimaiyyətlə əlaqələrinə mənfi təsir göstərə bilər. Məsələn,2008 Çin Olimpiya oyunlarında 8 qızıl medal qazanmasının ardından üzgüçü Michael Phelp-in Kellog şirkəti ilə olan müqaviləsi şirkətin üzgüçünün marixuana çəkərkən şəklinin çəkilməsiylə əlaqədar olaraq onunla əlaqələrinin davam etməsini istəməməsi səbəbindən bitmişdir. Media və reklam yanaşmaları İstehlakçıların xəbər almaq və musiqi üçün İnternetdən istifadəsində baş verən dəyişiklər nəticəsində digər media kanallarının televiziya,radio,qəzet kimi ənənəvi vasitələr üzərində üstünlük əldə etməsi meyli getdikcə genişlənməktədir. World Wide Web reklamda son yeniliklərdən sayıla bilər.
Reklam

Web əsaslı reklamların qiyməti məzmunun "uyğunluğundan" və saytı ziyarət edənlərin sayından asılı olaraq dəyişir. Rəqəmli afişalar daha az vəsaitlə daha çox auditoriyaya çatmaq özəlliyi səbəbindən başlıca kütləvi media vasitəsi olmaq məqsədilə yaradılmışdır. Texnoloji irəliləyişlər ekrandakı reklam məlumatını dəqiqliklə idarə etmə imkanı yaradır ki, bununla da reklamı istənilən zaman və məkanda hədəf auditoriyaya münasib hala gətirilməklə reklamdan daha çox səmərə əldə etmək şansı yaradır. Rəqəmli afişalar supermarketlərdə uğurla istifadə olunmaqdadır.Rəqəmli afişaların uğurla istifadə olunduğu digər yerlərə restoran və ticarət obyektlərini misal göstərmək olar. Elektron poçt reklamı isə digər yeniliklərdəndir.
Reklam

İstənməyən kütləvi e-poçt vasitəsilə reklam "spam"adıyla tanınmaqdadır. Spam e-poçt istifadəçiləri üçün illərdir problem olmaqdadır.Lakin hal-hazırda alınan e-poçtlara nisbətən daha asan bir şəkildə nəzarət etməyə imkan yaradan vasitələr vardır. Bəzi şirkətlər daşıyıcı roketlərin və Beynəlxalq Kosmik Stansiyaların üzərində ismarış və logoların yerləşdirilməyini təklif etmişdir. Təhtəlşüur reklamın effektivliyi və kütləvi ismarışların yayılması ilə bağlı isə fikir ayrılıqları mövcuddur. 1998-ci ildə mobil telefonların kütləvi media kanalına çevrildiyi zaman Finlandiyada ilk ödənişli yüklənə bilən məzmunun telefonlarda görünməsindən az sonra mobil telefon reklamı yarandı və həmçinin bu ilk dəfə 2000-ci ildə Finlandiyada baş verdi.
Reklam

2007-ci ildə mobil telefon reklamının dəyəri 2,2 milyon USD-yə çatdı və AdMob kimi təchizatçılar günümüzədək milyonlarla reklam ismarışı çatdırmışdır. Daha qabaqcıl mobil reklamlara banner reklamlarını,kuponları, MMS vasitəsilə şəkilli və ya video ismarışları və müxtəlif təmayüllü marketinq kampaniyalarını misal göstərmək olar. Müasir telefonların kameraya sahib olma özəlliyindən istifadə etməklə web məzmunların tez bir şəkildə əldə edilməsi imkanı yaradan 2DBarcode xüsusiyyəti mobil reklam sahəsində inkişaf edən bir sahədir.Yaponiyada mobil telefon istifadıçilərinin 83 faizi artiq 2DBarcode-un aktiv istifadəçiləridir. Reklamın surətlə inkişaf edən digər bir növü də sosial şəbəkə reklamıdır. Bu sosial şəbəkə saytların üzərində mərkəzləşən onlayn reklam növüdür.
Reklam

Bu nisbətən inkişaf etməmiş bir bazar olmağına baxmayaraq reklamverənlərin istifadəçilərin sosial şəbəkə saytlarında yerləşdirdiyi demoqrafik məlumatlardan istifadə edə bilmə üstünlüyünə görə gələcək vəd edən bir sahədir. Reklamla bağlı termin və anlayışlar "Viruslu" marketinq (viral marketing) — onu maraqlandıran reklam təklifi almış şəxs həmin bildirişi öz dostlarına və tanışlarına göndərərkən reklam informasiyasının "dostdan-dosta" yollanması və yayılması üsulu; Reklama qarşı tənqidlər Reklam iqtisadi böyümə üçün lazımı olduğu halda sosial nəticələrsiz də ötüşmür. İstənməyən reklam xarakterli e- poçtları və spam bu xidmətin istifadəçilərini narahat edəcək və eləcədə internet xidməti təchizatçılarına maddi yük olacaq dərəcədə geniş yayılmışdır. Reklam davamlı olaraq məktəblər ictimai əraziləri tutur ki, bir çox tənqidçilər bunun uşaq istismarının bir növü olduğunu iddia edirlər. Bundan əlavə reklam hədəf istehlakçılara tez-tez bəzən onlara zərərli ola biləcək psixoloji təzyiqdən istifadə edir.
Gələrsən-Görərsən qalası

Gələrsən-Görərsən qalası — Şəki rayonunda qədim qala. "Gələrsən-Görərsən" qalası Kiş kəndinin şimal-şərqində, Kiş çayının qollarından biri olan Damarçın çayının sol sahilində, Qaratəpə dağının üzərində yerləşir. Qaratəpə dağının arxasında isə yüksək dağlar sıralanır. Qalanın belə bir yerdə salınmasının əsas məqsədi odur ki, qalaya öndən, arxadan və çay tərəfdən qaya sıldırım olduğuna görə hücum etmək mümkün deyil. Qala ilə Kiş kəndi arasındakı ərazi Qala düzü də adlanır. Lev Tolstoyun "Hacı Murad" povestinin qəhrəmanlarının başına gələn hadisələr bu qalada cərəyan edir. Mənbələr göstərir ki, Şəki xanı Dərviş Məhəmməd xan 1551-ci ildə qalada müdafiə olunmuş və Kiş qalası alındığı zaman qaçmağa cəhd etmiş və şahın adamları tərəfindən qətlə yetirilmişdir.
Gələrsən-Görərsən qalası

Yenə həmin mənbələr 1743-cü ildə Nadir şahın Şəkiyə hücumu ilə əlaqədar qalanın adını çəkir. 1743-cü ildə Hacı Çələbi xan Şəkini müstəqil xanlığa çevirdi. Yenidən Şəki şah ordusu ilə qarşılaşmalı oldu. Nadir şahın qoşunları qalanı fasilələrlə mühasirədə saxlayır. Mühasirədə yaşamaq şəkililər üçün çətin olsa da, onlar uzun müddət düşmənlə mübarizə aparmış və ona sərt müqavimət göstərmişlər. "Gələrsən-Görərsən" adı da bu hadisələrlə bağlıdır. Belə rəvayət edirlər ki, üzbəüz duran qoşunlar uzaqdan-uzağa, qışqıra-qışqıra danışa bilirlərmiş.
Gələrsən-Görərsən qalası

Bir dəfə Nadir şah özü danışığa girir və soruşur: "O necə qaladır ki onu almaq olmur?". Ona cavab verirlər: "Gələrsən-Görərsən". Elə o vaxtdan qala belə adlanır. Hazırda qala dağılmış vəziyyətdədir və ciddi təmir işlərinin aparılması lazımdır. Qalanın müxtəlif hissələri dağılmış vəziyyətdə, bir-birinə yaxın ərazilərdə yerləşir. İndi qalaya ekskursiyalar təşkil olunur və turistlərə açıq şəkildə bura daxil olmağa icazə verilir. Həmçinin bax Gəl-Gör-Get qalası