LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Farer adaları

km, əhalisi 268 nəfər. Sandoy - Farer arxipelaqına daxil olan iri ada, sahəsi 112,1 kv. km, əhalisi 1393 nəfər. Svuynoy - Şimal adalar qrupuna aiddir, sahəsi 27,1 kv.km.-ə yaxındır, əhalisi - 73 nəfər. Skuvoy - sahəsi 10 kv. km, əhalisi 57 nəfər. Stoura-Duyman - sahəsi 2,5 kv.
Farer adaları

km, əhalisi 6 nəfər. Streymoy - Farer arxipelaqının ən çox əhalisi olan adası, sahəsi - 373,5 kv. km, əhalisi 21 500 nəfər (Farer adaları əhalisinin təxminən yarısı). Adada iri yaşayış məntəqələri olan paytaxt Torcxavn şəhəri və Vestmanna qəsəbəsi yerləşir. Suvuroy - səhəsi - 163,7 kv. km, əhalisi 5041 nəfər Fuqloy - Şimal adalar qrupuna aiddir, sahəsi 11,2 kv.km.-ə yaxındır, əhalisi - 40 nəfər. Xestur - səhəsi - 6,1 kv.
Farer adaları

km, əhalisi - 43 nəfər Esturoy - böyüklüyünə görə arxipelaqın ikinci adası, sahəsi 286,3 kv.km, əhalisi - 10586 nəfər. Ən mühüm yaşayış məntəqələri şimalda Fuqlafordur şəhəri, Runavik və adanın cənubunda Hes yaşayış məntəqələridir. Avtomobil körpüsü vasitəsilə Streymoy adası ilə bağlıdır. İnzibati ərazi bölgüsü Farer adaları 6 regiona (farer dilində: sisla, bundan sonra Sisla)) və 34 kommunaya bölünür, 2008-ci ilə qədər 7 seçki dairəsinə bölgü də mövcud olmuşdur. Sislalar 120 şəhərə və kommunaya bölünür. Sislalar yerli idarəetmə strukturlarına malik deyildir, mərkəzi hakimiyyəti sislalarda rəsmi dövlət nümayəndələri — siselmanlar təmsil edirlər. Həmçinin bax Svuynoy adası
MediaViki

MediaWiki proqramı — Vikipediyanın yaradılması və idarə olunması üçün proqram mexanizmidir. Alman tələbəsi Manqus Manke tərəfindən xüsusi olaraq Vikipediya üçün yazılmışdır. Əvvəl Perl dilində yazılmış UseModWiki proqramı istifadə edilirdisə, sonralar proqramın PHP dilində yazılması qərara alınır və MediaWiki adlandırılır. "MediaWiki" sözü multimedia və wiki sözlərindən yaranmışdır. "MediaWiki" sözünü "WikiMedia" sözü ilə qarışdırmaq olmaz. CMS MediaWiki üçün proqram təminatları CMS MediaWiki azad proqramdır və bu proqramdan istifadə edərək İnternet məkanında veb-səhifələr yaradılır. CMS istifadəçi ilə veb-sayt arasında qarşılıqlı əlaqə texnologiyasıdır və informasiyanın kollektiv işlənməsi, saxlanması, strukturlaşdırılmasını nəzərdə tutur.
MediaViki

CMS MediaWiki sistemi üçün nəzərdə tutulan proqram təminatları: Veb-serverlər – Apache və ya IIS PHP-nin 5.0 və yuxarı versiyalar VB serveri – My SQL 4.0 verilənlər bazasının idarəetmə sistemləri (VBİS) və yuxarı versiyalar Postgru SQL 8.1 və yuxarı versiyalar.Viki texnologiyası ilə yaradılan veb-səhifələrə riyazi düsturların daxil edilməsi üçün Ocaml dilindən istifadə olunur ki, bunun üçün də serverə LaTeX, Dvips və İmageMagick proqram paketlərinin daxil edilməsi vacibdir. Nəzərə almaq lazımdır ki, PHP 4.0 proqramı ilə yalnız MediaWiki 1.6.8 sistemini işlətmək mümkündür. VB serverinin daha rahat idarə olunması üçün PHP MyAdmin (MySQL) və ya PHP PgAdmin (Postgres) proqramlarından istifadə edilir. CMS MediaWiki proqramının əsas təyinatı CMS MediaWiki proqramının əsas təyinatı veb-səhifələrin idarə olunmasıdır. MediaWiki veb-saytlarla yanaşı şəkil və multimediya faylları ilə də işləyir. Proqram böyük serverlər qrupu üçün nəzərdə tutulmuşdur. Həddən artıq çox istifadəçilərilər və böyük viki-saytlarda MediaWiki keşləmə əməliyyatını dəstəkləyir və Squid proksi-serverdən istifadə edir.
MediaViki

Qeyd: Keşləmə, tələb olunma ehtimalı daha çox olan informasiyaların sürətlərinin çıxarılması və xüsusi qovluqlarda yaddaşda saxlanması deməkdir. Əgər ilk vaxtlar CMS MediaWiki yalnız Vikipediya üçün nəzərdə tutulmuşdursa, sonralar bu sistem GNU lisenziyası əsasında Wikimedia Foundation Inc. ( qeyri-hökumət təşkilatı tərəfindən müxtəlif layihələrin və saytların yaradılmasında istifadə olunmağa başlayır. MediaWiki sisteminin üstünlüyü və mənfi amillər Açıq redaktə imkanına malik olma MediaWiki sisteminin əsas üstünlüyü olub, digər layihələrin də yaradılmasında ondan istifadə olunmasına haqq verir. Lakin, sistemin imkanları digər mənfi amillərin ortaya çıxmasına şərait yaradır: veb-səhifələrə müraciətin hər hansı mürəkkəb məhdudiyyət mexanizminin olmaması; MediaWiki əsasında yaradılmış səhifələrdə hədsiz dərəcədə çox hiperistinadların olması və bu istinadların bir hissəsinin tam olmayan və ya ümumiyyətlə mövcud olmayan səhifələrə aid olması; istifadəçilərə redaktə azadlığı verən layihələrdə müəyyən qarışıqlığın olması və sistemliliyin pozulma hallarına rast gəlinməsi. İNTERNETDƏ KOLLEKTİV BİLİK VƏ VIKI TEXNOLOGIYASI, AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun direktoru, AMEA-nın müxbir üzvü R.M. Əliquliyev, sektor müdirləri, İ.Y.
XNXX

XNXX — pornoqrafik videolar, şəkillər, mətnlər və oyunlar üçün video portal. 2000-ci ildə işıq üzü görüb və ofis Parisdə fəaliyyət göstərir. Monreal, Tokio və Nyuarkda serverləri mövcuddur. Xnxx müxtəlif pornoqrafik videolar və şəkillər (gif faylları daxil olmaqla), erotik hekayələr, həştəq və etiketlərə görə sıralanmış, axtarış filtrləri vasitəsilə tapıla bilən bir çox seçimləri mövcuddur. Saytda həmçinin internet forum təklif olunur və bir neçə yetkin brauzer oyunları var. 2004-cü ildə XNXX XHamster ilə birlikdə "iki ən məşhur porno videohostinq platforması"ndan biri adını almışdır. Sayt 2018-ci ildə Alexa-da ən çox baxılan saytlar arasında 74-cü yerdə qərarlaşmışdır. Öz məlumatlarına görə, saytda 8,5 milyondan çox porno var.
Aqrar-sənaye kompleksi

Aqrar-sənaye kompleksi —Bir-biri ilə əlaqədar olan kənd təsərrüfatı və sənaye müəssisələrinin birliyi. Sıralarında kənd təsərrüfatı məhsullarının yetişdirilməsi, emal edilməsi, saxlanması və istehlakçıya çatdıran 10-a qədər iqtisadi sahəni birləşdirir. Bu sahələr hazır məhsulu istehlakçıya çatdırmaq üçün birgə fəaliyyət göstərirlər. Aqrar-sənaye kompleksi 4 sahəni əhatə edir: Kənd təsərrüfatı — kompleksin əsasını təşkil edir. Bitkiçiliyi, heyvandarlığı, fermer təsərrüfatlarını, şəxsi təsərrüfüatları əhatə edir. Kənd təsərrüfatını maşın və mexanizmlərlə və mareial ehiyatları ilə təmin edən xidmət sahələri: traktor və kənd təsərrüfatı maşınqayırması sənayesi, mineral gübrə və kimyəvi kənd təsərrüfatı dərmanları istehsalı və s. Kənd təsərrüfatı məhsullarını emal edən sahələr: yeyinti sənayesi, yüngül sənaye üçün ilkin xammal hazırlayan sahələr. Xidmət və nəqliyyat sahələri : məhsulun çatdırılması, nəqli, kadr hazırlığı, aqrar-tkinkinti və s.Aqrar-sənaye kompleksinin fasiləsiz şəkildə su və enerji ilə təmin edilməsi də vacib problemlərindən hesab edilir.
Aqrar-sənaye kompleksi

Aqrar-sənaye kompleksinin aşağıdakı sahələri bir-biri ilə sıx bağlıdır: Gübrə istehsalı. Kimya sənayesi. Meşə təsərrüfatı ( taxta istehsalı, gübrə istehsalı, yem istehsalı). Nəqliyyat sahəsi. Kənd təsərrüfatı üçün yüngül sənaye. Həmçinin bax Kənd təsərrüfatı Heyvandarlıq Qazaxıstanın aqrar-sənaye kompleksi Ukraynanın aqrar-sənaye kompleksi Rusiyanın aqrar-sənaye kompleksi
Adi turac

Adi turac (lat. Francolinus francolinus) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin quşlar sinfinin toyuqkimilər dəstəsinin qırqovullar fəsiləsinin turac cinsinə aid heyvan növü. Nadir oturaq növdür. Azərbaycanda Lənkəran ovalığının şimal-şərqində (Qızılağac qoruğu), Kür-Araz düzənliyinin ayrı-ayrı hissələrində təsadüf edir. Kolluq bitkiləri ilə örtülü sahələr, pambıq tarlalarında, bağlarda, bağçalarda, dənli bitkillər səpilmiş tarlalarda, Kür boyunca tuqaylarda tez-tez rast gəlinir.
Adi turac

1947-1950-ci illərdə 600 min fərd, 1958-1962-ci illərdə – 100 min fərd, 1992-ci ildə – 4 min fərd turac olmuşdur. Hazırda Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunda turacın böyük populyasiyası qeydə alınmışdır. Monoqam quşdur. Bir yaşında çoxalmağa başlayır. Cücəli quşdur.
Adi turac

Cütlər fevralın axırında əmələ gəlir. Yuvaya 8-12 yumurta qoyur. Balalar mayın axırı – iyulun əvvəlində yumurtadan çıxırlar. Cavan quşlar ildə bir dəfə, yaşlılar isə ildə iki dəfə yumurta qoyur. Turac çaqqal, tülkü, qamışlıq pişiyi, bataqlıq belibağlısının qidasını təşkil edir.
Adi turac

Sayının dəyişilmə səbəbləri Yaşayışı üçün əlverişli sahələrin azalması, yuvaların mal-qara tərəfindən tapdalanması. Ot və kolluqların biçilməsi və yandırılması. Çox aşağı temperaturlu qışın dövri olaraq təkrarlanması, bu zaman aclıqdan külli miqdarda quş tələf olur. Eləcə də brakonyerlik. Qorunması üçün zəruri tədbirlər Qorunma qaydalarına əməl edilməsinə nəzarət.
Adi turac

Yasaqlıqlar təşkil etmək, turacın volyer şəraitdə çoxalmasını həyata keçirmək, xalq arasında təşviqatı gücləndirmək. Quşların yemləndirilməsini təşkil etmək. Brakonyerliklə mübarizə etmək. Azərbaycanda təhlükədə olan quşlar siyahısına daxil edilmişdir. Yarımnövləri F. f. arabistanicus F. f. asiae F. f. billypayni F. f. bogdanovi F. f. festinus F. f. francolinus F. f. henrici F. f. melanonotus F. f. parkerae F. f. parkerael
Əlikram Bayramov

Əlikram Bayramov (22 dekabr 1968, Puşkin rayonu) — Azərbaycan müğənnisi, nəğməkar şair. Əlikram Urşan oğlu Bayramov 1968-ci il dekabrın 22-də Biləsuvar rayonunun Yuxarı Cürəli kəndində anadan olmuşdur. Körpə yaşlarından atasını itirir. "Əsrin gözəli" adlı mahnısı ona böyük uğur qazandırır. Evlidir.
Əlikram Bayramov

1 övladı, 4 nəvəsi vardır. Cavan yaşlarından başlayaraq, musiqi qrupu yaradır və uzun illər Biləsuvar rayon Mədəniyyət Evinin müdiri vəzifəsində çalışır. Peşəkar səhnəyə 1997-ci ildə başlayaraq, xalq qarşısında ilk dəfə Zemfira Əlişqızının yaradıcılıq konsertində çıxış edir. Əsrin gözəli, Gözləyəcəm, Yaz çiçəyi, Yaşayıram sənin üçün, Dəniz arzularım kimi bir çox mahnıların müəllifi və bəstəkarıdır. Xarici keçidlər alikram.az — Əlikram Bayramov rəsmi saytı
İran bayrağı

İran bayrağı — İran İslam Respublikasının dövlət bayrağı İndiki variantlar 29 iyul 1980-ci ildən mövcuddur və İranın İslam İnqilabının əvvəlindən indiyədək yaşadığı dəyişiklikləri özündə əks etdirir. Bayraq 3 (yaşıl, ağ və qırmızı) bərabər ölçülü üfüqi zolaqlardan ibarətdir. Yaşıl rəng İslam, həyat və sevinc rəmzi, ağ rəng - sülh və qırmızı rəng isə igidlik və müharibədə tökülmüş qanın rəmzidir. Bu rənglər əvvəldən bəri İran bayrağında mövcud olmuşdur. Hətta şahların bayrağında da bu rənglərdən istifadə olunmuşdur.
İran bayrağı

Lakin onun mərkəzində qədim İranın rəmzi olan şir ilə qılınc təsvir olunardı. İran İslam İnqilabından sonra isə şir təsviri Allah sözü ilə əvəz olundu. Bu söz 4 ayparadan və mərkəzdən yerləşən qılıncdan ibarətdir. Bununla yanaşı, yaşıl və qırmızı zolaqlarda 22 dəfə "Allahu-Əkbər" ifadəsi yazılmışdır. Bu, həm də inqilabın baş verdiyi günə, yəni İran təqvimi ilə 11-ci ayın 22-ci gününə işarədir.
Xudavəng monastırı

Xudavəng monastırı — Kəlbəcər rayonunun Vəng kəndi ərazisində yerləşən Qafqaz Albaniyasına məxsus tarixi-memarlıq abidəsi. Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən dünya əhəmiyyətli abidə kimi qeydiyyata alınmışdır. Məbədin memarlıq xüsusiyyətlərini tədqiq etmiş professor G. Məmmədova Xudavəng monastırının Azərbaycan Respublikası ərazisindəki ən böyük monastır kompleksi olduğunu qeyd edir. Xudavəng monastırına dini və dünyəni xarakter daşıyan ondan çox müxtəlif ölçü və dizayna malik tikililər daxildir. Həmin tikililər müxtəlif tarixi dövrlərdə, müxtəlif şəxslərin sifarişi və himayəsi ilə inşa edilmişdir.
Xudavəng monastırı

Kompleksin ən erkən tikilisi VIII–IX əsrlərə aid edilən Qədim bazilikadır. Həmin tikili Müqəddəs Faddeyin göstərişi ilə xristianlığı təbliğ etmək üçün gəlmiş və Abqar adlı yerli hakim tərəfindən öldürülmüş Həvari Dadinin məzarı üzərində inşa edilmişdir. Kafedral statusu daşıyan Arzu xatun kilsəsi isə 1214-cü ildə Yuxarı Xaçın knyazı Vaxtanqın həyat yoldaşı tərəfindən inşa olunmuşdur. Həmçinin Dadivəng və Xutavəng də adlandırılır. Monastır, Murovdağ və Qarabağ silsilələrinin yaxınlaşdığı yerdə formalaşan dağlı vadidə, yüksək təpəlik üzərində yerləşir.
Xudavəng monastırı

Ərazi olduqca cazibədar təbiətə malikdir. Buna görə də monastır memarlarının qarşısında duran tələblərdən biri kompleksin memarlığının landşaftla vəhdətinin yaradılması olmalı idi. XIX əsrin II yarısında Qafqazın dağlıq ərazilərinin geologiyasını öyrənmiş Q. Abix qeyd edir ki, Xudavəng və onu əhatən edən təbiətin gözəlliyini təsvir etməyə söz tapa bilmir.Monastırın adı tarixi mənbələrdə Dadivəng kimi də qeyd edilir. Dadi sözünün etimologiyası Qafqaz Albaniyasının tarixi ilə əlaqəlidir. Belə ki, Dadi və ya Dada, Həvari Faddey tərəfindən "xristianlığın təbliğ edilməsi üçün şimal və şərq ölkələrinə göndərilmiş" 70 həvaridən biri olmuşdur. Xristianlığı təbliğ etdiyinə görə, o, Qarabağ da əzablı ölümlə üzləşmişdir.
Xudavəng monastırı

Bu hadisədən bəhs edərkən Mikael Asori yazır: "Dadi, Müqəddəs Faddeyin göstərişi ilə Böyük Ermənistanın şimal ərazilərinə göndərilmiş 70-lərdən biri idi. O, Abqarın əlindən ölümünü tapmış və və Kiçik Sünikdə dəfn edilmişdir. Onun məzarı üzərində isə Dadi monastırı inşa edilmişdir. "Monastır kompleksi orta əsrlər Qarabağının mədəniyyət mərkəzlərindən biri olmuşdur. Monastır kompleksinə daxil olan ondan çox tikili və tikili qalıqları uzun əsrlər ərzində burda çoxsaylı monaxların iştirakı ilə təşkil olunmuş aktiv monastır həyatının olduğunu deməyə əsas verir. XIX əsrdə monastırdan bəhs edən "Ararat" jurnalı yazır ki, "Tadey monastırı öz tikililəri ilə çoxinsanlı şəhərin zəngin məhəlləsini xatırladır".Ətraf ərazilərdə yerləşən kəndlərin bir çoxu monastırın tabeliyində olmuşdur.
Xudavəng monastırı

Monastır tarixi boyunca dəfələrlə tərk edilmiş, perslər, ərəblər, səlcuqlar tərəfindən yağmalanmışdır. XVII əsrdən başlayaraq Xudavəng tədricən tabeliyində olan əraziləri itirir.Monastır kompleksinə daxil olan tikililər müxtəlif inşaat materiallarından, fərqli memarlıq üslublarında inşa edilmiş, dini və dünyəvi süjetlərə malik relyeflər, oyma naxışlar və epiqrafiya nümunələri ilə bəzədilmişdir. Kompleks iki hissəyə bölünür; əsas tikililər daş hasarla əhatələnib, köməkçi tikililər isə hsardan kənarda – cənub tərəfdə yerləşir. Müasir dövrdə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı Xudavəng monastırının yerləşdiyi Kəlbəcər rayonu Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilir. 1994-cü ildə müharibənin bitməsindən sonra monastır yenidən istifadəyə verilir.
Xudavəng monastırı

2004-cü ildə erməni əsilli ABŞ iş adamı Edel Hovnanyan monastırda restavrasiya işləri apardırır ki, bu proses 2005-ci ildə tamamlanır. 2017-ci ilin avqust ayında əvvəllər Xudavəng monastırında restavrasiya işləri aparmış olan italyan mütəxəssislər monastırın təmizlənməsinə və restavrasiya prosesinə davam etmək üçün geri qayıdırlar. Onlar artıq kompleksə daxil olan dörd kilsəni və onların freskalarını restavrasiya etmişdilər, layihənin isə 2020-ci ilə qədər tamamlanması planlaşdırılırdı.Bununla birlikdə, 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində atəşkəs bəyanatı imzalanır, Kəlbəcər rayonu daxil olmaqla Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş torpaqlar Azərbaycana qaytarılır. Bu zaman ermənilər Xudavəng monastırını tərk edirlər və monastırın baş rahibi kompleksdəki xristian incəsənət nümunələrini, o cümlədən zınqırov və xaç daşları Ermənistana aparır. Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi bunu qeyri-qanuni fəaliyyətlər adlandırmış, bununla bağlı zəruri hüquqi proseduraların tətbiqi üçün tədbirlər görüləcəyini əlavə etmişdir.
Xudavəng monastırı

Erməni qoşunları bölgədən çıxarıldıqdan sonra monastır Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin himayəsinə verilir. Lakin 28 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi monastırın içərisindən video yayımlayır. Azərbaycan hakimiyyəti erməni rahiblərin monastırda qalmasına icazə verir. 4 dekabr 2020-ci ildə Qafqaz albanlarının etnik və mədəni varisləri olan Azərbaycanın udi icmasının nümayəndələri kompleksi ziyarət edirlər və monastırın içərisində liturgiya keçirirlər. 5 dekabrda udi xristian provaslav icmasının sədr müavini Rafiq Danakari Xudavəng monastırına vaiz təyin olunur.
Xudavəng monastırı

16 dekabr-da Ermənistan paytaxtı İrəvan şəhərindəki Xalq Sənətləri Muzeyində "Dadivəngdən İrəvana" adlı satış-sərgi keçirilmişdir. Sərgidə Xudavəng monastır kompleksindən gətirilmiş Bibliya, xaçlar, ikonalar, suvenirlər, həmçinin kitablar, fotoalbomlar nümayiş olunmuşdur.2023-cü il mayın 2-də Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin sədri Mübariz Qurbanlı "Heydər Əliyev 100: azərbaycançılıq ideologiyası və milli-mənəvi dəyərlərimiz" mövzusunda konfransdan sonra jurnalistlərə açıqlamasında deyib ki, Xudavəng monastırında olan erməni keşişlər oranı tərk etməlidir: "Əminəm ki, onlar oradan çıxıb gedəcəklər. Xudavəng monastrı Qafqaz Albaniyasına məxsus abidədir. Gec-tez Alban-udi icması tərəfindən hər şey yoluna qoyulacaq. Ermənilərin ora aidiyyəti yoxdur".
Xudavəng monastırı

Memarlıq xüsusiyyətləri Qədim bazilika Mənbələrin məlumatında görə məbədin əsası İsanın həvarilərindən biri olan Müqəddəs Faddeyin təbliğat üçün "Şərq ölkəsinə" göndərdiyi Dada və ya Dadi tərəfindən qoyulmuşdur. Mxitar Qoş da məbədin qədim tarixə malik olmasını, onun əsasının bizim eranın ilk əsrlərində missionerlərin Qafqaz Albaniyasında təbliğatla məşğul olduqları dövrdə qoyulmasını təsdiq edir.Bazilika Xudavəng monastırı ərazisindəki ən qədim tikilidir. Birnefli bazlikanın şərq dətəfində geniş yarımdairəvi altar apsidası yerləşir. Divarlara bitişik yerləşən üç cüt sütun dövrümüzə çatmamış çatmatağ tavanı dəstəkləyirdi. Divarlardakı pilyastrlar arasında dərin nişlər yerləşir.
Xudavəng monastırı

G. Məmmədovanın fikrincə bazilikanın kilsənin ən maraqlı xüsusiyyətlərindən biri əsas altarın yanlarında yerləşən əlavə məkanlardır. Tədqiqatçı bildirir ki, bu məkanlar Qafqaz Albaniyası memarlığında məbəd inşasının kanonlaşdırılması dövründə hətta birnefli kilsələrdə də əlavə altar yerlərinin inşası ənənəsini parlaq şəkildə əks etdirir. Həmin dövr əlavə məkanların plan və kompozisiya həlli və binanın ümumi kompozisiyasında yerləşdirilməsi ilə bağlı çoxsaylı müxtəlif nümunələr verir. Xudavəng bazilikasının ölçü baxımından eyni olmayan asimmetrik əlavə məkanları sakində daş kütlə içində oyulmuşdur.Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, bizim dövrümüzə kimi çatmış bina daha qədim binanın təməli üzərində inşa edilsə də, köhnə binadan daha böyük ölçülərə malikdir. Dövrümüzə çatmış tikili arxeoloqlar tərəfindən VIII–IX əsrlərə aid edilir.
Xudavəng monastırı

G. Məmmədova isə qeyd edir ki, Cənubi Qafqazın anoloji abidələrinin tədqiqi göstərmişdir ki, böyük ölçülü birnefli bazilikalar əsasən erkən orta əsrlərdə inşa edilmişdir. Nadir hallarda VI–VII əsrlərdə də belə tikililərə rast gəlinir. Tədqiqatçıların fikrincə Xudavəng bazilikasının qonşu ölkələrdəki anoloji abidələrlə müqayisəsinə əsasən tikilinin VI əsrə aid olmasını söyləmək olar. Epiqrafika məlumatına əsasən bazilikanın əlavə məkanları (pridel) XIII əsrə aid edilir.Məbədin cənub divarına bitişik narteks və kiçik birnefli kilsə inşa edilmişdir. Kilsənin divarında yerləşdirilmiş sütunlar qabağa çıxaraq ensiz, lakin dərin nişlər formalaşdırır.
Xudavəng monastırı

Bina Qafqaz Albaniyası monastırlarında geniş yayılmış düzbucaqlı altar kilsələri qrupuna aiddir. Oxşar kilsə binasına nümunə olaraq Gütəvəng monatırındakı kilsəni, həmçinin Xatirəvəng və Müqəddəs Yelisey monastırlarındakı sovməələri göstərmək mümkündür. Arzu Xatun kilsəsi Kompleksin başkilsəsi olan Arzu xatun kilsəsi 1214-cü ildə knyaginya Arzu xatunun sifarişi ilə inşa edilmişdir. Arzu xatun knyaz Kurdun qızı olmuşdur. Knyaz kurd isə müasir Azərbaycan Respublikasının Qazax və Tovuz rayonlarının, həmçinin Ermənistan Respublikasının sərhəd ərazilərini əhatə edən tarixi Kaen əyalətinin hakimi olmuşdur.
Xudavəng monastırı

Kirakos Qandzaketsinin məlumatına görə, Xudavəngdə kilsənin inşa edilməsindən əvvəl, Arzu xatın həyat yoldaşı olan Xaçın knyazı Vaxtanqla birlikdə Qoşavəngdəki Müqəddəs Tanrı anası kilsəsinin inşasında iştirak etmişdir.G. Məmmədova qeyd edir ki, "heç şübhəsiz ki, Arzu xatun həm də Qazaxdakı Əskipara monastırının memarlığı ilə tanış olmuş və sözsüz ki, Xudavəngdəki kilsənin memarlıq üslubunun seçilməsində bu tanışlıq da rol oynamışdır." Bununla yanaşı Xaçının ən zəngin ailələrindən birinin sifarişi ilə ölkənin intibah dövründə inşa edilən kilsə, həm də sələflərini geridə qoymalı idi.Monastırın giriş darvazası ilə üzbəüz həyətin sonunda yerləşən Arzu xatun kilsəsi yüksək günbəzi və monumental həcmi ilə kompleks ərazisinə girənlərin diqqətini cəlb edir və ətrafındakı bütün tikililər arasında dominant mövqe tutur. Kilsəyə ən yaxşı görünüş kompleksin cənub və şərq tərəfindən açılır. Kilsənin şimal tərəfində kompleks ərazisini əhatə edən yüksək təpəlik ərazi başlayır.
Xudavəng monastırı

Kilsənin qərb fasadı ona bitişik inşa edilmiş tikililər – qalereya formalı narteks və birnefli zal kilsəsi ilə örtülmüşdür. Kilsə monastırın memarlıq ansamblının kompozisiya mərkəzidir. Kilsənin yeganə giriş qapısı qərb tərəfdə yerləşməklə monastır darvazasına istiqamətlənmişdir. Kilsəni kəmər kimi əhatə edən beş hissəli arkatura maraqlı işıq-kölgə effekti yaratmaqla, tikiliyə plastiklik və böyük daş divarlara yüngüllük bəxş edir. Fasadların hər birində ortada yerləşən hündür tağda naxışlı çərçivə ilə əhatə edilmiş pəncərə yerləri vardır.
Xudavəng monastırı

Şərq və cənub fasadlarında pəncərələrdən yuxarıda knyaz Vaxtanq və onun oğullarnın barekyefləri yerləşdirilib.Planda üçbucaqlı formaya malik nişlər divarın daha qalın hissələrində hörgünü yüngülləşdirməklə yanaşı həm də altar kimi qəbul edilir. Nişlərin yarımdairəvi olan yuxarı hissələri zərif naxışlarla bəzədilmişdir.Kilsənin cənub fasadının dizaynında da anoloji xüsusiyyətlər əks olunmuşdur. Lakin, şərq fasadından fərqli olaraq, pəncərə üzərindəki barelyeflərdə tam boyda təsvir edilmiş və əllərində kilsənin maketini tutan iki insan fiquru göstərilmişdir. Cənub fasadında tağın aşağı hissəsində Arzu xatunun 19 sətirlik kitabəsi, həmçinin müxtəlif dövrlərdə kilsəyə edilmiş bəxşişlərdən bəhs edən tarixli və tarixsiz müxtəlif xırda kitabələr yerləşir.Kilsənin şimal fasadı Qafqaz Albaniyasının memarlığı üçün xas olan formada dekorativ portalla bəzədilmişdir. Ş. Mkrtçyan şimal fasadının Erməni memarlığı üçün xarakterik olmadığını qeyd edir.
Xudavəng monastırı

Şimal fasadı tamamilə açıq olsa da, sıldırım qayanın küncündə yerləşməsi ona yaxından baxmağı çətinləşdirir. Ş. Mkrtçyan qeyd edir ki, bu fasadı bəzəyən "portalın naxışları o qədər incəliklə işlənmişdir ki, zərgər filiqraniyası təəsüratı yaradır." Yarımsütunlar və onlar üzərində ucaldılan yarımtağlarla on altı hündür və geniş sahəyə bölünmüş kilsə barabanının sahələrinin hər birində növbə ilə tağlı üçbucaq formalı nişlər və nazik pəncərə yerləri vardır. Günbəzin dam örtüyü yelpik formalıdır. Yelpiyin tərəflərinin hər biri barabanın tərəflərinin biri ilə üst-üstə düşür.
Xudavəng monastırı

Yaxşı yonulmuş və sıx düzülmüş tünd boz rəngli daş plitələrdən hazırlanmış günbəz örtüyü, barabanın açıq-çəhrayı rəngli tərəfləri, tünd-boz rəngli yarımsütunlar, yarımtağlar və baraban frizi ilə sərt işıq-kölgə effekti yaradır. Bu effekt sayəsində günbəzin həcmi və bölünməsi uzaqdan diqqət cəlb edir. Zal-günbəz tipinə malik olan kilsə xaricdən düzbucaqlı, daxildən xaçvari formaya malikdir. Kilsənin dörd küncünün hər birində iki mərtəbəli köməkçi otaqlar yerləşir. İkinci mərtəbədə yerləşən otaqlardan konsol pilləkəninə çıxış vardır.Ağ və boz rəngli daşlardan hazırlanmış pilyastr və tağlar naxışlarla bəzədilmişdir.
Xudavəng monastırı

Kilsənin divarları daxildən ağ əhəng məhlulu ilə üzlənmiş və freskalarla bəzədilmişdir. Həmin freskaların yalnız az bir hissəsi dövrümüzə çatmışdır. Ş. Mkrtçyan qeyd edir ki, dövrümüzə çatmış freskaların keyfiyyəti Artsak rəssamlarının "həm divar rəsmləri, həm də illüstrasiyalı əlyazmalar yaratmaq"da olan istedadlarını göstərir. Uzadılmış zal formasına malik olan kilsə narteksi ona qərb tərəfdən birləşir. Zalın cənub divarı arkada formasında həll edilmişdir.
Xudavəng monastırı

Zal ikitərəfli damla örtülmüşdür. Damın tağtavanı bir tərəfdən Kiçik bazilikanın cənub divarına, digər tərəfdən isə arkadaya söykənir. Narteksin interyerinin mərkəzini kafedral kilsəsinin zəngin ornamentlərlə bəzədilmiş portalı təşkil edir. Həmçinin kiçik bazilikanın qapıları da bu zala açılır.Narteksin divarlarında üç kitabə saxlanmışdır. Onlardan ikisi ciddi zədələndiyindən oxunulması mümkün olmamışdır.
Xudavəng monastırı

Üçüncü kitabə inşaat kitabəsi olsa da, inşa tarixi olan hissə silinmişdir. Lakin, daha əvvəl kitabənin surəti çıxarıldığından onun 1241-ci ildə Smbatın sifarişi ilə inşa edildiyini müəyyən etmək mümkün olmuşdur. Böyük Həsən kilsəsi Kilsə kollonadalı narteksin qarşısında, monastır həyətinin cənub tərəfində yerləşir. Mərkəzi günbəzli struktura malik olan kilsə, kiçik ölçülərinə görə bəzən elmi ədəbiyyatda sovməə də adlandırılır. Kilsənin günbəz və barabanının hörgüsündə bişmiş qırmızı kərpiclərdən istifadə olunmuşdur.Kilsənin divarlarının hörgüsündə kobud yonulmuş daşlardan istifadə olunmuşdur.
Xudavəng monastırı

Həmçinin bəxşiş kitabələri olan kiçik xaçdaşlar da kilsənin divarlarına hörülmüşdür. Həmin kitabələrdən ən erkəni kilsənin daxilində sol nişin yanında yerləşən xaçdaş üzərində olmaqla 1182-ci ilin yayına aiddir. Kiçik bazilika Orta əsrlərə aid kiçik bazilika Qədim bazilikanın cənub divarına bitişik inşa edilmişdir. Tağvari damla örtülmüş kiçik kilsə binası üç pilyastra malikdir. Kiçik bazilika, bitişik inşa edildiyi Qədim bazilikadan əhəmiyyətli dərəcədə ensiz və qısa ölçüdədir.
Xudavəng monastırı

Kilsənin divarları yonulmamış daşlardan tikilmiş, yaxşı işlənmiş daş bloklarından yalnız nişlərin toxunmasında istifadə olunmuşdur.Ayrı-ayrı hissələrdə divar hörgüsünün vəziyyəti, kilsənin bir neçə dəfə bərpa edildiyini göstərir. K. Mkrtçyan qeyd edir ki, dəfələrlə bərpa işləri aparılmasında baxmayaraq kilsənin ilkin görünüşü və memarlıq xüsusiyyətləri saxlanmışdır.Kilsənin ibadət zalı daxili divar vasitəsiylə iki bərabər hissəyə bölünmüşdür. Qərb tərəfdə qalan hissənin narteks kimi istifadə olunduğu güman edilir. Yepiskop Qriqor kilsəsi Ayrıca narteks-sovməə kimi inşa edilmiş Yepiskop Qriqor kilsəsi qərb tərəfdən Qədim bazilikaya birləşməklə kompleksin memarlıq ansamblında xüsusi yer tutur. Tikili özünəməxsus memarlıq xüsusiyyətlərinə malikdir.
Xudavəng monastırı

Onun dünyəvi-dini xarakteri memarlıq xüsusiyyəti və prinsipinə təsir etmişdir və buna görə də onun memarlıq obrazında yerli kənd evlərinin xüsusiyyətlərini görmək mümkündür.Kompleksin bütün tikililərinin vahid ansambl təşkil etməsi üçün kilsə memarları onun eksteryerlərini ətraf kilsələrin eksteryerinə uyğun – mümkün qədər sadə təşkil etmiş, interyerdə isə zəngin və dəbli dizayn istifadə etmişlər.Tikilinin günbəzli tağtavanı müstəqil dayanan dörd sütun və onlar üzərində ucalan pilyastrlar vasitəsiylə saxlanılır. Günbəzin ortasında işıq düşməsi üçün oyuq vardır. Kilsənin yonulmamış kobud daşlardan hörülmüş divarları daxildən yaşı işlənmiş daş bloklarla üzlənmişdir və bu baxımdan o, bazilikal zal kilsələrini xatırladır. Kilsənin naxışlı portala malik yeganə girişi cənub tərəfdə yerləşir. Girişin sağ tərəfindəki kitabədə abidənin 1224-cü ilin yayında yepiskop Qriqor tərəfindən inşa edildiyi göstərilir.Kilsənin divarları daxildən çoxsaylı xaçdaşlarla bəzədilmişdir.
Xudavəng monastırı

Bu baxımdan şərq divarı daha xarakterikdir; divarın mərkəzi doqquz ədəd xaçdaşla bəzədilmişdir. Bu kiçik stellalar kompleksə olan bəxşiş kitabələri və incə naxışlarla bəxədilmişdir.Yepiskop Qriqor kilsəsi əsrlər boyunca Yuxarı Xaçının knyaz nəsillərinin ailə türbəsi rolunu oynamışdır. Kilsənin döşəməsi bütünlüklə müxtəlif məzarların sinə daşları ilə örtülmüşdür. Həmin daşların bir hissəsinin yazıları tədricən silinərək oxunmaz hala düşdüyündən kimə məxsus olduqlarını anlamaq mümkün deyil. Zəng qülləsi Kompleksin qərb tərəfində, kompleksə giriş darvazasının qarşısında yerləşən ikimərtəbəli tikili XIII əsrin ortalarında inşa edilmişdir.
Xudavəng monastırı

Zəng qülləsinin inşası Dop sülaləsindən olan Yuxarı Xaçın knyazı Vəqramın oğlu Sərkis tərəfindən maliyyələşdirilmişdir.Binanın birinci mərtəbəsinə xaricdən giriş qapısı hörülərək bağlanmışdır. İkinci mərtəbədəki kor nişə isə qərb tərəfdə inşa edilmiş pilləkənlə qalxmaq mümkündür. İkinci mərtəbədəki nişdə 1283-cü ildə hazırlanmış iki ədəd Xaçın tipli xaçdaş yerləşdirilmişdir.Zəng qülləsinin ikinci mərtəbəsi dörd stuna malik rotonda formasındadır. Rotondanın günbəzinin altında zənglər asılmışdır. Günbəzin təməli, günbəzdaşıyan tağlar, sütunlar və onların kapitelləri yaxşı işlənmiş daşlardan inşa edilmişdir və ümumilikdə olduqca xoş təəssürat buraxır.
Xudavəng monastırı

Xaçdaşların hər biri boz-ağ rəngli əhəng daşından olan iki plitədən ibarətdir. Aşağı plitələr daha böyük ölçüyə malik olmaqla xaçdarların əsas həcmini təşkil edir. Plitələr bir-birinə elə ustalıqla birləşdirilmişdir ki, birləşdirilmə yeri tamamilə görünməz və diqqətçəkməzdir.Xaçdaşlar ümumi həcm və detalların nisbətinə görə eyni olsa da, ornament motivləri hər ikisində tamamilə orijinaldır. Buna baxmayaraq, fərqli ornamentasiya kompozisiya kontrastı yaratmır; əksinə xaçdaşlar (hər birinin ölçüsü 3,05x1 m) bir-birini tamamlayaraq harmoniya hissi yaradır.Dəbdəbəli həndəsi və nəbati naxışlar zərgər incəliyi ilə yonulmuşdur. Həddən artıq xırda və incə oymalar insanı qarşısındakının daş olduğunu unutmağa məcbur edərək, zərgərlik nümunəsi və ya tikmə işinə baxdığı təəssüratı yaradır.
Xudavəng monastırı

Naxışlar Arzu xatunun tikmə işlərinin naxışlarından götürülmüşdür. Knyaginyanın öz əli ilə monastır altarları üçün örtük tikdiyindən xəbər verən Kirakos Qandzaketsi qeyd edir ki, həmin örtüklər "Xilaskar və digər müqəddəslərin əziyyətlərini bir-birinin üstündən keçən naxışlarla olduqca dəqiq əks etdirir. "Bu xaçdaşların naxışları yalnız dekorativ xarakter daşımayıb, həm də dini-fəlsəfi simvolika kimi əhəmiyyətli məlumat verir. Onlardan bir-birinin üstündə iki dairəvi xonça olan birinci xaç daş olduqca maraqlı quruluşa malikdir. Aşağıdakı böyük xonça yeraltı səltənətin və ya ora girişin rəmzidir.
Xudavəng monastırı

Yuxarıda isə onun içində meridional şəkildə əlavə dörd kiçik xonça yerləşir. Çox gümün ki, bu səmanın dörd cəhətinin – cənnət sferasının rəmzidir və yaxud planetlərin əbədi hərəkəti ilə hüdudsuz işıq fəzasını təcəssüm etdirir. Onların üstündə həyat ağacı şəklində xaç təsvir olunmuşdur. Xaçdaşın bədii simvolik təfsiri incə işlənmiş qurşaqla tamamlanır. Onun mərkəzində xaçdan yuxarıda üçləçəkli tağın içərisində bürcləri, səmanın möhkəmliyini, göy cismlərinin cənnət sferasını təcəssüm etdirən üç çarpazlaşmış xonça yerləşir.Soldakı xaçdaş siluetinə görə özünün sağ tərəfdəki qonşusuna oxşar həll olunmuşdur.
Xudavəng monastırı

Onun aşağı issəsində şəbəkəli dairələrdən toxunmuş və ustalıqla naxışlanmış böyük bir xonça yerləşir. Yuxarıda yanlarda iki kiçik xonça yerləşir ki, onlar da böyük xonçayla birlikdə ilahi üçlüyü (Ata, Ağul, Müqəddəs ruh) təşkil edir. İki xonça arasındakı üçbucağın təpəsində bir-birinin içərisində yerləşən iki kiçik dairə vardır. Üçbucaq və dairə günəşi təmsil edir, ondan həyat ağacı – məhsuldarlıq rəmzi şəklində xaç yüksəlir. Bu xaçdaş birinci xaçdaşa analoji olaraq incə işlənmiş, qurşaqla tamamlanır.
Xudavəng monastırı

Onun üçləçəkli tağında taxtda oturmuş tanrı təsvir edilmişdir. Hər iki xaçdaç çox orijinal və təkrarsız tamamlanır. Xaçın yuxarı budağından anadlı dairədə kiçik haça çıxır. Xaç daşda xristian simvolikası ilə ağlasığmaz tərzdə birləşmiş cüt Ahura-Mitra tanrılarının aşkar rəmzinin belə təsvirləri, yalnız Qafqaz Albaniyasının stellalarında müşahidə olunur. Digər tikililər Böyük Həsən kilsəsindən cənub-şərq və cənub-qərb istiqamətlərdə monastıra aid çoxlu sayda köməkçi binalar vardır.
Xudavəng monastırı

Onların arasında ziyafət zalı öz memarlığı ilə diqqət cəlb edir. Zalın inşasını da kompleks ərazisində kilsə tikdirmiş yepiskop Qriqor həyata keçirmişdir. Tikilinin kitabəsində onun inşaat tarixi 1211-ci il kimi göstərilmişdir.Böyük zal olan ziyafət zalı adi kilsə narteksləri formasında inşa edilib. Zalın divarları xaricdən kobud, daxildən isə incə və səliqəli yonulmuş daşlarla üzlənmişdir. Sütun kapitelləri forma zənginliyi və naxışları ilə diqqət cəlb edir.
Xudavəng monastırı

Zalın şərq tərəfində beş kiçik otaq vardır.Ziyafət zalından qərb tərəfdə rahiblərin yaşayışı üçün nəzərdə tutulmuş hücrə tipli dörd otaq da vardır. Monastırın cənub-qərb tərəfində qonaqların gecələməsi üçün mehmanxana tipli tikili, kitabxana, yağ çəkilməsi üçün yer, emalatxana, şərab hazırlanması üçün yer, rahib hücrələri və digər tikililər yerləşir.Xudavəng monastırının yerlşdiyi təpənin ətrafında daha üç sovməənin xarabalıqları qalmışdır. Monastır ərazisindən Tərtər çayına qədər olan ərazilərdə monastır bağları yerləşir. Xarici keçidlər Xudavəng monastırının idarəetməsi necə tənzimlənəcək ? - AÇIQLAMA
İshaq

İshaq peyğəmbər (ən tezi e.ə. 2066 və ən geci e.ə. 1851 – ən tezi e.ə. 1970 və ən geci e.ə. 1544, Kənan) — İbrahim peyğəmbərin Qurani-Kərimdə qeyd olunmuş başqa bir oğludur. Rəvayətlərə əsasən İshaq İsmaildən 5 il sonra Şamda dünyaya gəlmişdir. Anası Sara İbrahimin rəsmi zövcəsi və xalası qızı olub. İshaqın təvəllüdünün müjdəsi mələklər vasitəsi ilə Sara və İbrahimə verilib. Bu əhvalat Quranın üç yerində bəyan olmuşdur. Biri Hud surəsində, digəri Hicr, üçüncüsü isə Zariyat surəsində. Ənkəbut surəsində də ona işarə olunmuşdur.
İshaq

Qeyd olunan yerlərin hamısında bu müjdə mələklərin Lut qövmünü həlak etmək üçün gəldikləri əhvalat əsnasında zikr olunmuşdur. Bəzi rəvayətlərdə deyilir ki, Allah-taala İsmailin, bəzilərində isə İshaqın doğulacağını müjdələmişdir. Bəzi rəvayətlərdə nəql olunduğu kimi, ola bilsin bunun səbəbi budur ki, Allah-taala bu müjdəni Lut qövmünün həlak olması xəbərinin əsnasında verib. Çünki İbrahim (ələyhis-salam) üçün onların fəlakəti ağır-acınacaqlı olduğu üçün bu müjdə ilə təsəlli tapıb rahatlaşsın, lakin "Hud" surəsində bu müjdə nisbətən geniş surətdə nəql olmuşdur. O ayələrin tərcüməsi belədir: "Həqiqətən bizim elçilərimiz müjdə ilə İbrahimin yanına gəlib ona salam verdilər. O, da onlara salam verdi. Çox çəkmədi ki, onlar üçün buzov ətindən bişmiş kabab gətirdi. Onların yeməyə əl uzatmadıqlarını görüb onları qəribə hesab edərək xovflandı. Elçilər ona dedilər: -"Qorxma. Biz Lut qövmü üçün göndərilmişik. (Bu vaxt sevincindən) ayaq üstə durmuş zövcəsi güldü.
İshaq

Biz (elə bu göndərdiyimizlərlə) o qadını İshaqla və onun ardınca Yəqubla müjdələdik. Qadın təəccüblə dedi: -"Vay mənim halıma. Mənmi uşaq dünyaya gətirəcəyəm, halbuki mən də, ərim də qocalmışıq. Doğurdanda bu təəccüblü bir işdir". Ona dedilər: "Allahın işindənmi təəccüb edirsən? Bu Allahın sizin ailəyə olan rəhmət və bərəkətidir. Həqiqətən, Allah bəyənilmiş və ucadır". Bu hadisənin ətraflı məlumatı belədir: Allah taala bir neçə mələyi, o cümlədən Cəbraili, Mikaili və İsrafili Lut qövmünü həlak etməyə məmur etdi. –Bəzi təfsirçilər onların ədədini doqquz və on birə qədər deyiblər. –Lakin onlara göstəriş verilmişdir ki, əvvəl İbrahimin yanına gedib və onu İshaqın dünyaya gəlməsilə müjdələyib sonra öz məmuriyyətinin ardınca getsinlər. Bu göstərişin səbəbi – bəzi tarixçilərin dediyi kimi – bu idi ki, İbrahim (ələyhis-salam) qonağı çox sevirdi.
İshaq

Bundan əvvəl Kuleyninin hədisində keçdi ki, hər vaxt qonağı olmasaydı özü gedib qonaq tapıb gətirərdi və çox vaxt qonaqla yemək yeyərdi. O vaxt isə on beş gecə idi ki, İbrahimin qonağı yox idi və bu hadisə İbrahimə çox ağır gəlirdi. Elə bu vaxt xoş simalı və çox yaraşıqlı qonaqların gəlməsinin şahidi oldu. İbrahim sevincək oldu və öz-özünə dedi: -"Bu qonaqların qulluğunda özüm duracağam. Odur ki, durub həyətində olan – bəzi hədislərə əsasən — aman-zaman buzovunu kəsib kabab edib qonaqlar üçün gətirdi. Özü də onlarla oturub yeməyə başladı, amma yeyərkən onların yeməyə əl uzatmadıqlarını görüb ürəyində xovflandı. Bəzilərinin dediyinə və bir rəvayətə əsasən İbrahim qorxdu ki, olmaya bu qüvvətli cavanlar ona xətər vurmağa və yaxud oğurluq üçün gecə vaxtı onun evinə gəliblər və yaxud onların yemək yemədiklərini görüb onların mələk olduğunu bilib qorxdu ki, olmaya onun qövmünü əzab etməyə gəliblər. Hər halda İbrahim öz qorxusunu onlardan gizlədə bilməyib büruzə verdi. Mələklər İbrahimin qorxduğunu görüb özlərini ona tanıtdırdılar. Beləliklə də onun qorxusunu götürüb və öz məmuriyyətini ona bildirdilər. Sonra Saradan olan İshaqın dünyaya gəlməsini ona müjdə verdilər.
İshaq

İbrahim təəccüblə soruşdu: -"Mən qoca olduqdanmı sonra?" Artıq məndə övlad ümidi qalmamışdır. "Məni övladla müjdələyirsinizmi? Bu nə müjdədir belə?" Mələklər dedilər: "Biz sənə haqq olaraq bəşarət veririk". Bu müjdə həyata keçəcək və sən naümid olanlardan olma…" Sara da ayaq üstə durmuşdu. Bu müjdəni eşidib güldü. İmam Baqirdən (ə) nəql olmuş hədisdə bəzi təfsirçilərin dediyinə əsasən Saranın gülüşü bu müjdədən təəccüblənməsinə görə idi. Necə ola bilər ki, cavanlıqda uşaq olmağa ümidləri olan zaman uşaqları olmayıb indi ki, hər ikisi qocalıblar Allah taala bu vaxtlarında onlara övlad əta etsin, çünki o zaman Saranın — rəvayətlərdə olan ixtilafa əsasən — 98 və yaxud 99, İbrahimin isə 100 və ya 120 yaşı var idi, amma mələklər İshaqın dünyaya gəlməsindən əlavə İshaqın oğlu Yəqubun dünyaya gəlməsi müjdəsini də verdilər. Beləliklə də rəşid övladın olub və böyüyüb oğul-uşaq, nəsil sahibi olacağına müjdə verdilər. Sara da İbrahim kimi təəccüb edib dedi: "Vay mənim halıma! Mənim necə övladım ola bilər", halbuki mən də, ərim də qocalmışıq…" tərcümə olunan ayələrin sonunadək.
İshaq

Hər halda Sara bu müjdədən sonra hamilə oldu. Hamiləlik dövrü keçdikdən sonra İshaq dünyaya gəldi. Zaman keçdikdə yavaş-yavaş böyüyüb başa çatdı. Şeyxul-ənbiya və onun zövcəsi Saranın həyatına yenidən rövnəq verdi. Bundan sonra bu kitabda bizim əsas mənbəyimiz Qur`ani-Kərimdə və Əhli-beytin (ələyhis-salam) rəvayətlərində İshaqın həyatı və evlənməsi barədə heç bir şey deyilməyib, amma "Təbəri tarixi" və "Kamil" kimi bəzi tarix kitablarında və indiki Tövratda bəzi mətləblər deyilmişdir ki, onlarda olan gözə çarpan ixtilaflardan əlavə peyğəmbərlərin məqamından uzaq məsələlər də deyilmişdir. Bizim nəzərimizdə onların heç bir etibarı olmadığı üçün onları müfəssəl nəql etməkdən yan keçdik. Qısaca olaraq bizim gələcək mövzularımızda lazımlı, gələcək əhvalatlarla rabitəsi olan və eyni halda bütün tarixçilərin qəbul etdiklərinin bir hissəsinə işarə edəcəyik. Hər halda belə yazırlar: -"İbrahim qocaldıqda onun xanidanının başçılığını öhdəsinə almış "Luazer" adlı kişiyə sifariş etdi ki, Fələstində yaşayan Kənan əhlindən, öz qohum-qardaşlarında oğlu İshaq üçün qız alıb onu evləndirsin. Luazer də İbrahimin vəsiyyətinə əməl edib "Bətuil ibni Nahur"un qızı "Rəfəqə"ni İshaq üçün alıb onu evləndirdi. Allah taala İshaqa bu xanımdan iki əkiz "Yəqub" və "Eys" adlı oğul əta etdi. İshaq Eysi Yəqubdan çox, Rəfəqə isə Yəqubu çox istəyirdi.
İshaq

Eys böyüdükdən sonra əmisi İsmailin yanına gedib qızı "Bəsmə" ilə evləndi. Yəqub isə dayısı "Liyan ibn Bətul"un yanına gedib qızı "Liya" ilə evləndi. Yəqub dayısı qızından yeddi övlad sahibi olduqdan sonra Liya dünyasını dəyişdi. Yəqub onun bacısı "Rahil" ilə evləndi, Yusif və qardaşı Benyamin ondan dünyaya gəldi. İshaqın (ə) ömrünü 180 il yazıblar. Yalnız İbn Əsir "Əl-Kamil" kitabında 160 il yazıb. Dəfn olduğu yer isə anası Saranın dəfn olduğu "Hebrun" hal-hazırda isə "Xəlilur-rəhman" (Əl-Xəlil) adlı şəhərdir. Anası Sara vəfat edərkən 127 yaşı var idi.
Politeizm

Politeizm (yun. πολύς – çoxrəqəmli, çox + θεός – Tanrı, ilahi – çoxtanrılıq) – iki və daha çox tanrıya inancın əsasında qurulmuş dünyagörüşünün ümumi adı. Politeizm monoteizm və ateizmə zidd dünyagörüşüdür. Qədim dünyada Misir, Yunanıstan və Roma inancları çoxtanrılı olub. Xristianlığın, sonra isə İslamın gəlişi ilə bu çoxtanrılı inanclar böyük ölçüdə ortadan qalxıb.
Politeizm

Müasir dövrdə Hindistan və Tibet inanclarında, buddizmdə, Afrika qəbilələrinin inanclarında politeizm vardır. Politeist dinlərdə və bir çox mistik-fəlsəfi təlimlərdə yaradan Tanrı konkret bir şəxsiyyət deyil, siması olmayan mütləq varlıqdır. Bu varlıq mövcud olan dünyaya bilavasitə təsir etmir, onda təzahür olmur, çünki o bir ideyadır, ruhdur. Ona görə çoxlu tanrılar var ki, onlar dünya işlərini düzənləyir, çeşidli sahələrə görə cavabdehdirlər. Bu tanrılardan panteonlar yaranır və onlara ibadətlər edilir.
Politeizm

Bundan başqa, politeist dinlərdə bəzi hallarda tale kimi tanınan ümümi qanunauyğunluq anlayışı da vardır. Bu qanunauyğunluq mütləqdir və ona kainatda hər şey — o cümlədən tanrılar və insanlar da tabedir. Ona fərqli mədəniyyətlərdə fərqli adlar verilir: Qədim yunanlarda "Loqos", hindlərdə "Rita" və s. Tale heç kim tərəfindən yaradılmayıb, əzəldən mövcuddur. Müasir dövrdə hind dini-fəlsəfi ənənəsi politeist dünyagörüşünün ən parlaq örnəyidir. Hind dünyagörüşü və düşüncə tərzi öz yönümü və dəyərlərini dəyişməyə meyilli olub.
Politeizm

Orada zaman və şəraitdən asılı olaraq, təbiət qüvvələri simalaşdırılıb, çeşidli tanrılarla eyniləşdirilirdi. Məsələn, Riqvedada əvvəlcə İndra adlı tanrı yüksəlir və bütün başqa tanrılar onun təzahürü və atributları kimi təqdim edilir. Sonra isə tarix dəyişdikcə Varuna və başqa tanrılar həmin keyfiyyətlərə malik olur. Bu cür hallara hind tarixində çox rast gəlmək olar. Hind ənənəsinin bir çox müddəaları politeist mühitdə inkişaf edən başqa dünya təlimləri ilə oxşar cəhətləri vardır.
Politeizm

Belə ki, Braxma-Samxitaya görə, mütləq varlıq kimi təsvir edilən Krişna muxtəlif forma və təzahürlərə girə bilir. Yaratmağa başlayanda, o Maxa-Vişnunun formasını alır. Onun hər bir nəfəs üfürməsinin nəticəsində sonsuz sayda kainatlar yaranır (Brahma Samhita 5: 48). Sonra "onun göbəyindən qızıl şanagüllə bitir" (Brahma Samhita 5: 18). Bu şanagüllədə ilk varlıq olan Braxma doğulur.
Politeizm

O Krişnaya meditasiya edərək, ondan gələcəkdə yaradılış ilə məşğul olmaq üçün xüsusi imtiyazlar alır. Beləliklə, o yaradan olur, Krişnanın özü isə dünyalarda hədsiz uzaqlarda qalan bir varlığa çevrilir. Bu cür ideyalara antik fəlsəfədə də rast gəlmək olar. Buna misal Platonun "Dialoqlar"ıdır. Onun sonraki davamçısı Plotin isə "Enneadalar"da bu ideyaları sistemləşmiş şəkildə təqdim etmişdir.
Politeizm

Plotina görə, Vahid işıqla müqayisə edilən effektlərlə özündən bir neçə substansiya törədir. Buna yaradılış yox, emanasiya deyilir. Emanasiya nəticəsində Vahiddən maddi dünya üzərinə enən bir neçə substansiya törənir. Maddi aləm isə Plotinə görə işığın yoxluğu, zülmətdir. Emanasiyanın birinci pilləsi Əqldir.
Politeizm

O Vahidə daha yaxın olduğuna görə, onun nuru ilə qidalanır və bütün ideyaların toplaşan bir məkanıdır. Emanasiyanın davamı kimi Əqldən Ruh yaranır. Ruh bir tərəfdən Əqlə yönəlib ideal aləmlərə aiddir, digər tərəfdən isə maddi aləm ilə təmasdadır və zülmətə yaxınlaşır. Bu təmasa görə Ruh yaradıcılıq keyfiyyətinə malikdir. Beləliklə Plotinin fəlsəfəsində Vahid transsendent maddi aləmdən uzaq olan bir ilk varlıq kimi düşünülür.
Politeizm

Yaradıcılıq isə yalnız onun emanasiyaları əlaqəlidir (Enneadalar V, 4). Aydın Əlizadə. İbrahimi ənənələrində və krişnaizmdə monoteist konsepsiyasının müqayisəli təhlili. Bakı: AMEA Fəlsəfə və Hüquq institutunun "Şərq-Qərb: Sivilizasiyaların dialoqu" jurnalı, N1 (2). 2006, s. 188–189.
Hülya Avşar

Hülya Avşar (10 oktyabr 1963, Balıkəsir, Türkiyə) — Türkiyə müğənnisi və aktrisası. Hülya Avşar 10 oktyabr 1963-cü ildə Balıkəsirdə anadan olub. Əslən Ərdəhanlı avşarlar nəslindəndir. Gənc ikən Mehmet Tecirli ilə ailə həyatı qurub. Sonradan onlar boşanıblar. "Bulvar" qəzetinin təşkil etdiyi "Kainat Gözəllik Yarışması"nda birinci yeri tutub (1982), lakin evli olduğu məlum olduqda tacı geri alınıb.
Hülya Avşar

1983-cü il Hülya Avşarın həyatında dönüş nöqtəsi olub. Fikrət Hakan və Salih Güney ilə birlikdə baş rolda oynadığı "Haram" filmində aktrisa kimi debüt edib. "Berlin in Berlin" filmindəki aktrisalıq məharətinə görə Moskva Film Festivalında ən yaxşı qadın aktrisa mükafatına layiq görülüb. Daha sonra musiqi təhsili alan Hülya Avşar Türkiyədə və xaricdə konsertlər verməyə başlayıb, 6 albom və bir sinq çıxarıb. 2000-ci ildə Türkiyənin Kral TV telekanalı tərəfindən təşkil olunmuş ilin musiqi mükafatları təqdimatı mərasimində ən yaxşı qadın müğənni mükafatını alıb. Sonralar televiziya kanallarında şou aparıcısı kimi də məşhirlaşıb.
Hülya Avşar

Kaya Çilingiroğlu ilə olan evliliyindən Zəhra adında bir qızı var. Cütlük 2005-ci ildə boşanıb. Filmoqrafiya TV serialları "Zümrüd" (2004) "Qadın istərsə" (2004) "Müdafiə" (2000) "Ah bir zəngin olsam" (1998) "Super ulduz" (1995) "Sevginin gücü" (1993) "Qadın sevərsə" (2006) "Hababam sinfi əsgərlikdə" (2004) "Qəlbin zamanı" (2004) "2 gənc qız" (2004) "Salxım xanımın dənələri" (1999) "Bir qadının anatomiyası" (1995) "Berlin in Berlin" (1993) "Həsən boğuldu" (1990) "Mənim filmlərim" (1990) "Fəzilət" (1989) "Fotoqraflar" (1989) "Zeynəb müəllimə" (1989) "Melodram" (1988) "Hülya (1988) "Aşiqsən" (1988) "Ziyarət" (1987) "Alamancının arvadı" (1987) "Geri dön" (1987) "Çil xoruz" (1987) "Bir qırıq" (1987) "Sabah-sabah" (1987) "Mavi mələk" (1986) "Sevda atəşi" (1986) "Alın yazım" (1986) "Eşq hekayəmiz" (1986) "Qısraq" (1986) "Üç həlqə 25" (1986) "Dağlı göyərçin" (1986) "Uzun bir gece" (1986) "Fatmagülün günahı nədir? (1986) "Pulun əsiri" (1985) "Günahkar gənclik" (1985) "Tapılacaq qadın" (1985) "Katib" (1985) "Mavi-mavi" (1985) "Ölüm yolu" (1985) "Teleqızlar" (1985) "Nifrət" (1984) "Ayşəm" (1984) "Günəş doğarkən" (1984) "Kapitan" (1984) "Əcnəbi" (1984) "Ömrümün təkk gecəsi" (1984) "İstək" (1984) "Qərənfilli Naciyə" (1984) "Polad məzar" (1983) "Haram" (1983) "Qəhr" (1983) Xarici keçidlər Hülya Avşar Web Sitesi Arxivləşdirilib 2014-09-21 at the Wayback Machine Film Gen TR Arxivləşdirilib 2006-10-10 at the Wayback Machine Sinema Türk Arxivləşdirilib 2005-02-27 at the Wayback Machine Kars'ın şımarık Kürt kızı!.. Arxivləşdirilib 2009-08-14 at the Wayback Machine 'Avşar sülalesi Kürt'tür' Hulya Avsar Vidsbook Sayfası Arxivləşdirilib 2012-10-08 at the Wayback Machine
Arran

Arran və ya Aran — antik dövr və orta əsrlərdə Cənubi Qafqazın bütün şərq hissəsini, sonralar isə tədricən yalnız Kür və Araz çaylarının qovuşduğu ərazini, Qarabağ (dağlıq hissəsi də daxil olmaqla), Mil düzü və Muğan düzünün bir hissəsini əhatə etmiş tarixi-coğrafi bölgə. Keçmişdə Arran adlanan ərazinin çox hissəsi hazırda Azərbaycan Respublikası ərazisinin bir hissəsidir. Müasir dövrdə Azərbaycan Respublikasında 7 iyul 2021-ci ilədək bu bölgənin adını daşıyan Aran iqtisadi rayonu mövcud idi. Onun ərazisinə Mingəçevir və Şirvan (keçmiş Əli-Bayramlı) şəhərləri, habelə Ağcabədi, Ağdaş, Beyləqan, Bərdə, Biləsuvar, Göyçay, Hacıqabul, İmişli, Kürdəmir, Neftçala, Saatlı, Sabirabad, Salyan, Ucar, Yevlax və Zərdab rayonları daxil idi. 7 iyul 2021-ci ildə isə qeyd olunmuş iqtisadi rayonun yerinə Mərkəzi Aran iqtisadi rayonu yaradıldı. Bu iqtisadi rayonun ərazisinə Mingəçevir şəhəri, habelə Ağdaş, Göyçay, Kürdəmir, Ucar, Yevlax və Zərdab rayonları daxildir. Keçmiş Aran iqtisadi rayonunun tərkibində olan Ağcabədi və Bərdə rayonları keçmiş Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonunun yerinə yaradılmış Qarabağ iqtisadi rayonunun tərkibinə daxil edildilər. Bundan əlavə, Beyləqan, İmişli, Saatlı və Sabirabad rayonlarının ərazisində yeni Mil–Muğan iqtisadi rayonu, Şirvan şəhəri, Biləsuvar, Hacıqabul, Neftçala və Salyan rayonlarının ərazisində isə yeni Şirvan–Salyan iqtisadi rayonu yaradıldı.
Arran

Etimologiyası Bəzi rəvayət və qədim tarixi mənbələr (Musa Kalankatlı) Arran sözünün Qafqaz Albaniyasının banisi Arranın adından götürüldüyü qeyd edilir. Bəzi rəvayətlərə görə bu şəxs Nuh peyğəmbərin oğlu Yafət olmuşdur. Arrandan keçən Araz çayı hələ qədim zamanlardan antik dövr coğrafiyaçılarına bəlli olmuş və qədim yunan coğrafiyaçıları Araz çayını Arakses kimi xatırlamışlar. Britaniyalı tarixçi və şərqşünas Klifford Edmund Bosvort (Clifford Edmund Bosworth) Arran əhalisini yunanların "alban", gürcülərin isə "rani" adlandırmasını, sonralar isə bu adın ərəb dilində ər-Ran şəklinə düşməsini qeyd edir. Tarixi coğrafiyası Arran bölgəsinin tarixi coğrafiyasına dair müxtəlif ilkin mənbələr və rəsmi sənədlər mövcuddur. Bölgənin coğrafi sərhədləri tarix boyu dəyişmişdir.