LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Reç Pospolita

Ordu düşərgəsini maqnatların gücünün məhdudlaşdırmaq və dövlətdən hakimiyyət uğrunda mübarizə cəhdləri birləşdi. Məhkəmə hökmünü yürinə yetirənlərin əksəriyyəti kral hakimiyyətii üzərində şlyaxta nəzarətinin yaradılması fikrini söyləyirdilər. Kəndli və şəhər əhalisinə münasibətdə şılyaxtlarda fikir ayrılğı yox idi, onlar bilrlikdə kəndlərə və şəhərlərə getməyə davam edirdilər. Kralın dövləti yaxşılaşdırmaq və ordunu gücləndirmək cəhdləri şlyaxtalar tərəfindən rədd edildi. Birinic Siqizmunt (1506-1548) şlyaxtalardan alınan vergilər hesabına saxlanılmalı olan muzdlu ordunun yaradılması proyekti ilə çıxış etmişdir. Amma şlyaxtalar bu təklifə mənfi cavab verdilər, beləki, onlar vergi vermək istəmirdilər və imtiyazlarının saxlanılmasını qarantiya edən vahid hərbi qüvvə olmaq hüququndan məhkum olmaq istəmirdilər. Onlar qorxurdular ki, kral muzdlu ordunun köməyi vasitəsi ilə öz hakimiyyətini gücləndirə bilər və buna görə də kralınışlyaxtalar tərəfindən seçilmə prinsipini saxlayan qaydanın qorunub saxlanılması üçün yeni qarantiyalar əldə etdilər. 1538- və 1539-cu ildə Seymdə Siqizmunt mövcud qanunları pozmamaq və seymin razılığı olmadan yeni qanun qəbul etməmək haqqında ittizam verməyə məcbur oldu. Bu seyymlərdə o elan etdi ki, onun oğlu Siqizmond II Avqustun (1548-1572) ölümündən sonra yeni krallar bütün şlyaxtalar tərəfindən seçiləcək. Beləliklə, XVI əsrin ortalarında orta şlyaxtanın siyasi vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə gücləndi. Amma maqnatların iqtisadi gücünün ciddi surətdə dağıtmaq mümkün olmadı.
Reç Pospolita

XVI əsrin II rübündə məgkəmə hökmünü yürinə yetirmək hərəkatında zəifləmə baş verdi. Bu şlyaxta radikal reformasiya hərəkatından qorxması, maqnatlarla mübarizədə qismən qazanması, eləcə də əks reformasiyasının baş verməsi ilə bağlı idi. Məhkəmə hökmünü yerinə yetirən ordunun dağlmasından öz tərəfinə çəkdilər. Onların təsiri altında şlyaxta öz qüvvəsini Şərqdə aqressiv siyasətin aparılmasına yönəltdi. Səfirlik divanxanası mürtəci xüsusiyyəti əldə etdi. Maqnatların güclənməsi və şlyaxta artasında ayrılma artıq Polşa kralının I seçkiləri vaxtı əmələ gəlmişdi. 1572- ci ildə Yagellon sülaləsinin axırıncı nümayəndəsi Siqizmond II Avqust oldu. Orda şlyaxta və maqnatlar arasında polşa taxt-tacına namizəd uğrunda qızğın mübarizə başladı. Son nəticədə seçki fransız prinsi Henrix Valnaya düşdü. Kral omaq üçün o şlyaxta və maqnat tərəfindən irəli sürülən və Henrix Arikulu adı ilə məşhur olan tələbləri qəbul etdi. Burda yeni monarx kralın bütün şlyaxtalar tərəfindən seçilməsi prinsirini təsdiq etdi, daimi olaraq 2 ildən sonra 3 cu il sonra 6 həftəsdən çox olmayan, müddətə seymi toplamaq. Seymin razılığı olmadan pospolit yığıncağını ayırmamamq və 16 senatordan ibarət daimi şuraya mailk olmaq vəzifəsi ilə cəmləndirildi.
Reç Pospolita

Artikullar seymin razılığı olmadan yeni vergilırin, rüsumlarını tətbiq edilmısinə icazə vermədilər. Senatın razılığı olmadan Kral müharibə elan edə, sülh müqaviləsi və digər beynəlxalq traktatlar bağlaya bilmız. Artikulun maddələrindən birinin pozulması maqnat və şlyaxtaları krala tabe olmaqdan azad edirdi. Sonradan feodallar silahlı hərəkat təşkil edərək bu hüquqdan geniş şəkildə istifadə etdilər. Beləliklə, Henrix artikulları mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi və maqnat şlyaxtaların mövqelərinin güclənməsi ilə əmələ gəldi. Henrix Vahra farnsız jarlı olan qardaşınını ölümünüöyrənərək, 1574- ci ildə ölkəsinə qaçır və orda onu kral elan eetdilər. Uzun və şiddətli kralsızlıq dövrü əmələ gəldi. Buna Semiqrad knyazı Stefan Batoriyanın (1576-1586) taxta seçilməsi səbəb oldu. Kralın bütün şlyaxta tərəfindən birinci 2 seçkisinin tarıxı səltənət fasiləsinin və ölkənin dövlət suvereniteti üçün hakimiyyət uörunda mübarizənin fəlakətini göstərdi. Monarxin seçilməsi ölkəni, onun mərkəzi hakimiyyəti zəiflədi orda xarici təsirin güclənməsinə səbəb oldu. Onlar tədricən kralın seçilməsində şlyaxtaların rolunu heçə endirdilər.
Reç Pospolita

Reç Pospolitada reformasiya Reformasiya hərəkatı Polşanın XV əsrin sonu XVI əsri I yarısında sosial iqtisadi və siyasi inkişafı ilə əlaqədar əmələ gəldi. Bu hərəkat proqressiv əhəmiyyətə malik idi, belə ki, katolik kilsəsinin ideoloji və iqtisadi mövqeyini feodal irtica istinadgahını dağıtdı. Ruhanilər çox böyük təbəqə idi. O, xüsusi imtiyazlardan istifadə edirdi. Bütün təhsil müəssisələri, xəstəxanalar və ittifaqlar onların əlində idi. Böyük torpaq sahiblərindən biri olaraq onlar böyük sərvətə malik idilər. Buna görə də ruhanilər ümumi narazlıq əmələ gətirirdilər. Polşada reformasiya hərəkatının xüsusuiyyəti ondan ibarət idi ki, onun hərəkətedici qüvvəsi şlyaxta, xüsusən də orta şlyaxta idi. Milli reformasiya şəhər kasıblığı və kəndlərin maraqlarına cavab verəcək burda böyük ölçüyə malik deyildi. Bu ilk növbədə Polşa şəhərlərinin siyasi zəifliyi və qorajan polşalılarının etibar etmədikləri alman patrisələrinin onların çoxunda hökmran olması ilə bağlı idi. Kəndlilər şlyaxta xarakteri daşıyaraq hərəkatdan kənarda qaldılar. Reformasiya hərəkatı əsasən lüteranlıq və kalvinizminin formalaşmasında inkişaf etdi. Birinci XVI əsrin II rübündə Sileziya Böyük Polşada və Sahil boyu ərazidə yayılan işdi. Lüter nəzəriyyəsinin ilk öncə şəhərin alman əhalisi, bir hissəsini şlyaxtalar bəzi maqnatlar və aşağı ruhanilərin böyük hissəsi qəbul etdi. Hökmran sinfin nümayəndələri lüteranlıqla sosial radikalizmin pisləşməsi cəzh etdi.
Reç Pospolita

Kalvinizm XVI əsrin ortalarında şlyaxtalar arasında, xüsusəndə Kiçik Polşada geniş yayıldı. Kalvinizmdə şlyaxta və maqnatlara kral hakimiyyətinin məhdudlaşdırılması uğrunda mübarizə aparılmasına imkan verən respublika momentlərini maraqlandırdı. Eyni vaxtda onlar kalvinizmin burjuaziya ideyalarını inkar edirdilər. Böyük Polşa feodalları və qorojonlar arasında “çex qardaşlıqları” nəzəriyyəsi yayılmışdı. Protestantlar əhəmiyyətsiz milli kilsənin yaradılması, desyatinin (410) ləğvi, üçün çalışırdılar. Ruhanilərin dövlət vergisində iştirakına nail oldular kilsə, yurisdiksiyasına qarşı çıxdılar. Protestanizm düşərgəsində pleblərini, sənətkarların, kəndliləri qruplaşdıran anti feodal müxalifətini bu tələblər etmirdi. Zaman keçdikcə arian (polşa qardaşlıqları) adını almış xüsusi radikal cərəyanına ayrıldı. Onlar feodal mülkiyyətini pisləyir, sosial bərabərsizliyinə və feodal imtiyazlarına qarşı çıxır, bütün insanların bərabərliyini tələb edir və təhkimçilik istismarının ləğvini tələb edir, fiziki əməyi pisləyirdilər. Arianın sol qanadı əmlakı, evin və qidanın ümumiliyinin tətbiq edilməsini, dövlət hakimiyyətinin ləğvini, hərbi mükəlləfiyyətin ləğvini və s. tələb edirdilər. Amma Polşa reformasiyasının bu qanadı zəif idi. XVI əsrin II yarısında reformasiya hərəkatı zəiflədi, daxili və xarici irtica qüvvələri hesabına onunla başa çıxmaq asan oldu.
Reç Pospolita

Ruhanilərlə mübarizədə bir sıra uğur qazanan şlyaxtalar katolik kilsəsinin və onun ideologiyasının mövcud quruluşu ən etibarlı müdafiəçisi olduğuna əmin olaraq reformasiyadan uzaqlaşmağa başladılar. Reformasiya dövründə kilsə imtiyazı güclü şəkildə dağılmadı, beləki dünyəvi və dini feodallar arasında sıx əlaqə vardı, ruhanilər isə bir qayda olaraq şlyaxtalar arasından əsgər aparılırdılar. Şlyaxtalar və şəhərin yuxarı təbəqələrinin rormasiyadan uzaqlaşmasına böyük təsiri xalq kütlələri arasında radikal reformasiya cərəyanın yayılması oldu. Feodalların reformasiyadan uzaqqlaşmasında əhəmiyyətli rolu XVII əsrin I yarısında güclənən şərqi ekspansiya (yayılma) oynadı. Onlar Ukrayna, Belorusiya və Üərbi rus torpaqlarının müstəmləkələşdirilməsində katolik kilsəsini etibarlı tərəfdar kimi görürdülər. Əks reformasıyanın uğuruna Avropada ümumi katolik irticasının əmələ gəlməsi səbəb oldu. Reformasiyaya qarşı mübarizədə zərbəçi ordunu ölkəyə 1564- cü ildə dəvət olunan yezuitlər təşkil etdi. 1575-ci ildə artıq onlar öz ordenlərinin xüsusi polşa əyalətlərini yaratdılar. XVII əsrin ortalarına yaxın əks reformasiya tamamilə qələbə qazandı. Protesteantlara qarşı məhkəmə prosesləri və onların başçılarına şiddətli divan tutma başladı. Güclü Sluzura aparıldı, reformasiya nəşrləri müsadirə edildi və məhv edildi, katolik fanatizm və dini dözülməzlik artdı.
Reç Pospolita

Reformasiya hərəkatının dağılması sonra yeziutlər və digər irtioca qüvvələr katolizmin şərqi slavyan əhalisi arasında yayılması lə bağlı siyasətin sürətli şəkildə aparılmasına başladılar. Katolisizmin və umyalılığın zorakı şəkildə yayılması Ukrayna və Belorusiya əhalisi tərəfindən güclü müqavimətlə üzləşdi və uzunmüddətli milli-dini mübarizəyə gətirib çıxartdı. Zəifliklə sosiaı məhdudiyyətə baxmataraq, reformasiya Polşada ictimai fikrin və fəlsəfənin, mədəniyyət və dilinin inkişafında böyük rol oynadı. O rassionalizmə yol aşdı və polşa xalqını özünün dərkini yaratdı və gücləndirdi. Reç Pospolitanın xarici siyasəti XV əsrin sonu –XVI əsrdə Polşa Avropanın siyasi həyatında mühüm rol oynadı. 1466—ci ildə Torun sülhü Polşanın mövqeyini əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmlətdi və Macarıstana və Çexiyaya münasibətdə öz siyasətini aktivləşdirməyə imkan verdi. Kazimir IV Yadelançik Çexiya və macara taxtına öz oğullarını qoya bildi və bunun nəticəsində XV əsrin son qəzinəsində Yadellansk sülaləsinin hakimiyyəti altında eyni vaxtda 4 ölkə oldu, Polşa, Litva, Çexiya və Macarıstan. Aktiv Dunay ətrafı siyasət proqressiv xarakter daşıyır, beləki Polşaya Çexiyanın tərkibinə daxil olan Sileziyada öz təsirini saxlamağa yol verdi və müəyyən dərəcədə almana və türk təcavüzünün qarşısını almağa icazə verdi. Belə ki, 4 dövlətin bloku müvəqqəti idi və ölkələr tərkibinə daxil olaraq müxtəlif maraq və məqsədlər izləyirdilər. XVI əsrin I rübünün sonralarında o Qabsburqların təzyiqi altında dağıldı. Polşanın Qabusburqa güzəştə getməsinin əsas səbəbi Polşa feodallarının şərqdə təcavüzkar siyasət aparmaları idi. Avstriya və Polşanın hakimiyyət orqanlarının yaxınlaşmasında əhəmiyyətli rolu reformasiya hərəkatı ilə mübarizəsi oynadı.
Reç Pospolita

30 illik müharibə dövründə Polşanın Qabusburq meyilli mövqeyi, XVI əsrin I rübünün sonundan Qabusburq monorxiyasının tərkibində olan Silerziyanı qaytarmaq üçün onu Avstriyanı zəifləməsindən istifadə etməmək imkanlarından məhrum etdi. Xeyli dərəcədə onlarla yaxınlaşma Polşaya türk-tatar hücumlarının artmasına səbəb oldu. 1466- cı ildə Torun sülhündən sonra Tevton ordeni len asılılığından azad olmağa və itirilmiş torpaqları geri qaytarmağa cəhd etdi. 1511 ci ildə böyük magistr Branden burqlu Qoqançeller sülaləsindən olan Albrext oldu. Amma onun 1516- ci ildə Polşa ilə başladığı müharibə uğursuz oldu. Barışıq vaxtı Albrext ordenin dünyəviləşdirilməsi və onun dünyəvi dövlətə çevrilməsi təklifi ilə çıxış etdi. 1525-ci ildə I Siqizmund Albrextin xahişini təmin etdi. Onlar tərəfindən idarə edilən knyaz Prussiya paytaxtı Keniqsberqlə birgə özünü Polşanın vassalı qəbul etdi. Nəticədə Qoqluşellər nəslindən olan Branderburq markqrafları üçün Prusiya tacına varis olmaq hüququ müəyyən edilməsi tanındı. Polşanın XV əsrin sonundan xarici siyasətinin əsasını Litva ilə sıx əlaqə təşkil edirdi və bu siyasətin xarakterik əlamətlərindən biri Rusiya hökuməti ilə mübarizə idi. Rusiyanın güclənməsi ilə ukraynalıların və belarusların rus xalqı ilə yenidən birləşmə cəhdləri artdı. Amma Litva və Polşa feodalları buna qarşı idilər və Şərqi Slavyan torpaqları üzərində öz hökmranlığını saxlamağa istəkləri onları birləşdirdi.
Reç Pospolita

Polşa şərqdə hərbi hərəkata cəlb edilmişdi və fasilələrlə XVI əsrin ortalarına qədər davam etdi, amma bu nə ona, nə də Litvaya uğur gətirmişdi. Şərqdə işğalçılıq məqsədlərini güdərək Polşa feodalları Böyük Litva knyazlığını Polşanın tərkibinə daxil edən Krev ittifaqlarının şərtlərini yenidən gözdən keçirməyə nail oldular. Amma Litva maqnatı tamamilə bunun əleyhinə idilər. Yeni ittifaqların bağlanması üçün uğurlu şərait başlayan Livon müharibəsi ərəfəsində əmələ gəldi. Luitva və Polşa Rusiya hökumətinə qarşı çıxdılar. Beləki, onlar onun güclənməsini istəmirdilər və məhz özləri Livanı iddia edirdilər. Bir sıra məğlubiyyətdən sonra Litva çox çətin vəziyyətdə olduqda Polşa feodalları bundan istifadə etdilər və 1569- cu ildə onu yeni ittifaqa məcbur etdilər. Lyublendə keçirilən ümumi seymdə Polşa səfirlərini hər iki dövlətin birləşməsi nəticəsində Polşa şlyaxtalarının malik olduqları kimi, imtiyazlar bəsləməy ümid edən Litva və qisməndə Ukrayna feodalları dəstəklədilər. Bu və digərini Şərqdə ümumi təcavüzkar məqsəd də birləşdirdi. Lyublen ittifaqına əsasən, Polşa və Litva bir dövlətdə - Reç Pospolita da birləşdilər. Qanun verici hakimiyyətin ali orqanı burda seym oldu.
Reç Pospolita

Reç Pospolitada vahid pul tətbiq edildi və vahid xarici siyasət elan edildi. Amma ittifaq Polşa (taxttac) və Litvanın daxili muxtariyyətini ayrıca idarəçiliyini, məhkəməni, büdcəni və dövlətin hər 2 hissəsində ordunu asaladı. 1569-cu ildə Seymdə bu vaxta qədər Litvanın hakimiyyəti altında olan Ukrayna torpaqlarının taxt-taca birləşdirilmıəsi haqqında qərar qəbul edildi. Lyublen ittifaqı Polşa –Litva ittifaqlarının alman təcavüzü ilə müharibə vasitəsindən Şərqdə feodal ekspansiyası vasitəsinə çevrilmə prosesini həyata keçirdi. O, Litvada, Belorusiyada v Ukraynada maqnat sahibliyinin güclü şəkildə artmasına, Polşa və irtica və siyasi anarxiyanı təmsil edən polyaklaşdırılmış Litva və Ukrayna maqnatlarının iqtisadi və siyasi qüdrətini güclənməsinə səbəb oldu. 1569-cu ildən sonra Belorusiya və Ukraynada aşkar Polşa katolik müstəmləkələşdirmə başladı. Burda nəinki sosial həm də milli-dini təqib (zülən) gücləndi və bu Ukrayna xalqlarının azadlıq mübarizəsinin qalxmasına gətirib çıxartdı. Onun yatırıldılması və Rusiya dövlətinə münasibətdə təcavüzkar siyasət həqiqətdə Reç Pospolitanın bütün gücünü aldı. Lyüblen ittifaqından sonra Livon müharibəsi davam edirdi. O 1582- ci ildə Yam Zapolskidə barışıqla qurtardı və buna görə də Liflandiya (livoniya) Reş Pospolitay; Kurlandiya özünü daha əvvəl Polşanın len sahibi (vassal ) qəbul etdi. Barışıq bağlayaraq papa hakimiyyəti tərəfindən həvəsləndirilən Reç paspllota feodalları Rusiya dövləti ilə yeni müharibəyə hazırlaşmağa başladılar.
Reç Pospolita

XVII əsrin əvvəllərində onlar onun daxili işlərinə qarışdılar və aktiv şəkildə fırıldaqşıları müdafiə etdilər. 1609 cu il kral II Siqizmund (1587-1632) Rusiyada açıq müdaxilə başladı. Polşa litva ordusu bir sıra rus boyarlarının köməyi ilə Moskvanı tutdular. Boyarların satqınların bir hissəsi Siqizmondun oğlu Vladislavı çar kimi tanıdılar. Amma 1612- ci ildə işğalçılar Moskvadan qovuldular. Belə ki, 1618 ci ildəOleulinsk barışığına qədər Reç pospolitanın tərkibində Smolensk, Çerniqov, Yeni şəhər və şimal torpaqları qalmışdı. Yalnız sonralar, yeni müharibədən sonra (1632-1634) IV Vladislav (1632-1648) artıq Polşa kralı olaraq rus taxt-tacına iddiasından əl çəkdi. Şimalda Reç pospolita Baltik dənizində öz hegemonluğunu sübut etməyə çalışan İsveçlə toqquşdu. Onunla olan münasibət Polşanın Liflandiyanı tutmasından sonra gərginləşdi. Pribaltikada rəqabətin yenidən gərginləşməsi III Siqizmondun isveç taxt-tacına iddiası ilə bağlı idi. XVII əsrin I qəzinəsində İsveç- Polşa müharibəsi Reç pospolita üçün uğursuz başa çatdı. O liflandiyanı itirdi.
Reç Pospolita

Rusiya dövləti və İsveçlə müharibəyə başı qarışan Polşa XVII əsrinəvvələrində knyaz Prussiyasında len asılığının zəifləməsinə yol verdi. Burda Brandenburqun mövgeyi gücləndi. Polşanın Baltik dənizi ilə çıxışını sıxışdıraraq Qdans sahil boyunda alman feodallarının güclü təhlükəsi əmələ gəldi. Beləliklə, Reç pospolita feodallarının şərqdə təcavüzkar siyasəti dövlətlərin cənubda, qərbdə, şimalda mühüm vəzifələrin həllindən uzaqlaşdıraraq onun beynəlxalq mövqelərini pozdu, milli maraqlara ziyan vurdu. Siyasi quruluşu Əsasən müasir Polşa, Ukrayna, Belarus, Litva, Latviya və qismən Rusiya, Estoniya, Moldova və Slovakiya torpaqlarında yerləşmişdir. Dövlət başçısı funksiyasını seym tərəfindən ömürlük seçilən monarx icra edirdi. Reç Pospolitada mövcud olan spesifik siyasi quruluş şlyaxta demokratiyası adlandırılır. 1575-ci ildə Stefan Batori hakimiyyətə gəldi. Onun Rusiya ilə münasibəti yaxşı deyildi. Stefan Batori Livoniya müharibəsinə başladı və müharibə Rusiyanın məğlubiyyəti ilə başa çatdı. Stefan Batorinin ölümündən sonra kral III Sigizmun hakimiyyətə gəldi.
Reç Pospolita

Reç Pospolita - Rusiya müharibələri Reç Pospolita -Osmanlı müharibəsi 1620-1621 Reç Pospolita -Osmanlı müharibəsi 1633-1634 Reç Pospolita - Rusiya müharibəsi 1632-1634 Reç Pospolita - Rusiya müharibəsi 1654-1667 Reç Pospolita -Osmanlı müharibəsi 1672-1676 Reç Pospolita -Osmanlı müharibəsi 1683-1699 Reç Pospolita - Rusiya müharibəsi 1792 Livoniya müharibəsi 1583-cü ildə Reç Pospolitanın xeyrinə qurtardı. Bu dövlət XVI əsrin sonu və XVII əsrin əvvəllərində Rusiyada hökumət böhranından istifadə edib onu parçalamaq istəyirdi. Reç Pospolita I Yalançı Dmitri və II Yalançı Dmitridən istifadə edib Rusiyada hakimiyyəti ələ keçirməyə çalışırdı. Polşa Rusiyaya qarşı açıq müdaxiləyə başladı. 1609-cu ildə Reç Pospolitanın kralı III Sigizmundun qoşunları Rusiyaya hücum etdi. Rusiya boyar və zadəganları onun oğlunu hakimiyyətə dəvət etdilər. Rus xalqının polyaklara qarşı azadlıq mübarizəsi Polşa müdaxiləsini iflasa düçar etdi. Rusiyanın təhlükə törədə biləcəyini nəzərə alan Reç Pospolita feodalları 1609-cu ildə Rus çarlığı ərazisinə ordu yeritdi. Lakin Reç Pospolita kralı III Sigizmundun Moskvanı tutmaq istəyi boşa çıxdı. 1618-ci ildə Rus çarlığı ilə Reç Pospolita arasında Duelino sülh müqaviləsi imzalandı. Smolensk və Çerniqov-Seversk torpaqları Reç Pospolitaya verildi.
Reç Pospolita

Bardach, Juliusz; Lesnodorski, Boguslaw; Pietrzak, Michal. Historia panstwa i prawa polskiego. Warsaw: Paristwowe Wydawnictwo Naukowe. 1987. Brzezinski, Richard. Polish Armies (1): 1569–1696 (Men-At-Arms Series, 184). Osprey Publishing. 1987. ISBN 0-85045-736-X. Brzezinski, Richard. Polish Armies (2): 1569–1696 (Men-At-Arms Series, 188).
Reç Pospolita

Osprey Publishing. 1988. ISBN 0-85045-744-0. Suziedelis, Saulius A. Historical Dictionary of Lithuania (2). Scarecrow Press. 2011. ISBN 978-0810875364. Henryk Litwin, Central European Superpower, BUM Magazine, October 2016.
Türkmanlar

Türkmanlar və ya İraq türkmanları — İraqın şimalında yaşayan türk etnosu. Ad oxşarlığına baxmayaraq türkmanlar Orta Asiya türklərinə, Türkmənistanda yaşayan türkmənlərə deyil, Azərbaycan türklərinə, Anadolu türklərinə yaxın olub, oğuz türklərinin qərbi qolundandırlar. Yaşadıqları ərazilərdə isə ilk dəfə Səlcuqların ilk axınları zamanından xeyli əvvəllər məskunlaşmışdılar. Daha sonralar isə Səfəvi hökmdarları ən qədim Azərbaycan tayfalarından biri olan türkmanların yaşayışlarının daha da möhkəmləndirilməsini təmin etmişlər. Ərəb İraqı tarix boyunca bir çox mədəniyyətə beşiklik etmişdir. İraqda türk ünsürünün tarixi eramızdan əvvələki dövrlərə dayansa da tam olaraq indi İraqda etnik qruplar içərisində üçüncü ən çoxsaylı toplum olan türklərin əcdadlarının bu torpaqlara gəlişi 673-cü ilə təsadüf etməkdədir.
Türkmanlar

Qeyd edilən tarixdə Əməvi sülaləsinin (661–750) əmirlərindən biri olan İraqi Ərəb vilayətinin hakimi Übeydullah bin Ziyad 4,000 türk əsilli süvarini bölgənin təhlükəsizliyi məqsədiylə Bəsrə şəhərinə yerləşdirmişdir. Əməvi sülaləsinin xəlifəliyinin bütün dövrlərində və Abbasilər sülaləsinin (750–1258) xəlifəliyinin ilk dövrlərində (750–945) türk əsilli əhali İraqın əsasən mərkəz və cənub hissələrinə yerləşir və bölgənin silahlı qüvvəsinin önəmli hissəsini təşkil edirdilər. 932-ci ildə indiki İranın qərbində Cəbəl bölgəsində əsas hökümdarı şahənşah titulu daşıyan şiə dövləti olan Büveyhilər yarandı. Büveyhilər sülaləsinin nümayəndlərinin müxtəlif bölgələrdə hakimiyyəti 932-ci ildən 1062-ci ilədək davam etmişdir. Büveyhilər 932–1028-ci illərdə Cibal əyalətini, 934–1062-ci illərdə Fars əyalətini, 936–1048-ci illərdə Kerman əyalətini, 945–1055-ci illərdə Bağdad şəhəri mərkəz olmaqla İraqi Ərəb əyalətini idarə etmişdirlər. 945-ci ildə İraqın Büveyhilərin əlinə keçməsi ilə Abbasi xəlifələri faktiki Beveyhilərin oyuncağına çevrildilər.
Türkmanlar

Beləki onların şərti hakimiyyəti yalnız Büveyhilərin icazəsi ilə saxlanılmışdı. Büveyhilər dövründə yeni türk dalğaları artıq əsasən indiki İraqın şimalında Səmərra, Mosul, Kərkük, Ərbil kimi stratejik əhəmiyyətə sahib şəhərlərdə yerləşməyə başladılar. Yeni dalğa ilə gələn türklər özlərini Quz adlandırıdılar.Abbasi xəlifəsi Qaimin xahişi ilə 1055-ci ildə Böyük Səlcuqlu İmperatoru Sultan Toğrul Qınıq öz ordusu ilə Bağdada daxil oldu və Ərəb İraqında Beveyhilərin hakimiyyətinə son qoydu. İraq türklərinin ən böyük tayfalarından biri olan bayatların Ərəb İraqına ilk gəlişləri 1055-ci ildə Səlcuqluların gəlişi ilə birlikdə baş vermişdir. "Dorling Kindersley" beynəlxalq nəşriyyat evinin 2010-cu ildə Londonda nəşr etdirdiyi atlasa görə 30.7 milyon nəfər olan İraq əhalisinin 3%–ni türkmanlar təşkil edir.Suphi Saatçiyə görə 1990-cı ilə 17.742 milyon nəfər təxmin edilən İraq əhalisinin 2.129 milyon nəfərini və ya 12%–ni türkmanlar təşkil edirdi.Kərküklü alim Erşat Hürmüzlü 2003-cü ildə İstanbulda (ərəb dilində) nəşr edilmiş "Türkmanlar ve İrak" kitabında (səh. 81–84) 1957-ci siyahıyaalınmasının 1959-cu ildə elan olunmuş nəticələrinə əsaslanaraq, həmçinin müvafiq zaman intervalında İraq əhalisinin təbii artımı göstəricilərini nəzərə alaraq apardığı hesablamaya əsasən ümumi əhalisi 25 milyon nəfər olan İraqda türkmanların sayının 2 milyondan az olmadığını təxmin etmişdir.İraqlı yazar Əhməd əl–Hürmüziyə görə İraqda sayları 2 milyondan çox olan türkmanların əksəriyyəti müsəlman olsa da onlardan təqribən 30 min nəfəri xristiandır.
Türkmanlar

1927, 1934, 1947, 1957, 1965, 1977, 1987 və 1997-ci illərdə İraqda ölkə əhalisi rəsmən siyahıya alınmışdır. Rəsmi siyahıya almaların yekunlarına əsasən : 1957-ci (həmin ildə elan olunmuş ilkin məlumatlara əsasən) il İraqda Türkmanlar 136,800 nəfər (və ya əhalinin 2,16%-i): Kərkük vilayətində 83,371 nəfər Kərkük şəhərində 45,306 nəfər 1977-ci il İraqda Türkmanlar 132,000 nəfər (və ya əhalinin 1,15%-i): Kərkük vilayətində 80,347 nəfər Ninəvə vilayətində 9,487 nəfər 1987-ci il İraqda Türkmanlar 222,000 nəfər: Kərkük vilayətində ? nəfər Ninəvə vilayətində 1,681 nəfər Diyalə vilayətində 8,885 nəfər 1997-ci il İraqda Türkmanlar 227,000 nəfər: Kərkük vilayətində 50,099 nəfər Diyalə vilayətində 1,555 nəfərİraq hökumətinin 1957-ci il əhalinin siyahıya alınmasının 1958-ci il inqilabından sonra 1959-cu ildə elan etdiyi son göstəricilərinə görə İraq əhalisinin təxminən 9%-i (567,000 nəfər) türkmanlar olmuş, Kərkük vilayətində əhalinin yarıdan çoxunu (180,000 nəfər) türkmanlar, 1/3-ni isə kürdlər təşkil etmişdir. Digər siyahıya almalarda (1977, 1987, 1997-ci illər) isə tükmanların ərəb və ya kürd kimi siyahıya alınaraq sayları qəsdən az göstərilmişdir. Təxmini mütəxəssis qiymətləndirilmələrinə görə indi sayları təxminən İraq əhalisinin 13%-i qədərdir. Məskunlaşdıqları yaşayış məntəqələri Hazırda Türkmanlar İraqın 8 elində məskunlaşıblar .
Türkmanlar

Ninəvə mühafazası 3 sentyabr 1970-ci ildə Mosul mühafazası adı dəyişdirilərək Ninəvə mühafazası olmuşdur. Ninəvə mühafazası inzibati cəhətdən Mosul, Təlafər, Tilkəf, Sincar, Həmdəniyə, Məxmur, Şixan və Hətrə qəzalarına bölünür. Mühafazanın ümumi əhalisi 2003-cü ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən 2,473,727 nəfərdir .Türkmanlar Mosul şəhərində, Mosul qəzasının kəndlərində, Təlafər şəhərində , Təlafər qəzasının qəsəbə və kəndlərində, Səncər qəzasının bəzi kəndlərində yaşayırlar . Mosul qəzası Mosul şəhərinin əhalisi də daxil olmaqla qəzadakı əhalinin ümumi sayı 2003-cü ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən 1432,2 min nəfərdir . Mosul qəzasındakı Türkman kəndləri: Abbasiyə, Abzah, Ağqoyun, Albəy, Əli Rəis, Ağquş, Arpaçı, Babuniyət, Ba Həmzə, Basəhra, Ba Şika, Bisatlı, BiRhallon, Çilovxan, Çınçı, Dərvişlər, Əbucərbua, Əskişəhər, Faziliyə, Qazixan, Göyçəli, Həmdaniyə, Xaraba, Xarabasultan, Həvvar, Xəznəbənd, Xıdır (İlyas), Xorsabad, İstəh, Qadıköy (Qaziyyə), Qaraqoyun, Qaraquş, Qaraşor, Qaratəpə, Qaratəpə Şəbək, Qarayataq, Kəbərli, Kəhriz, Kələk, Kələtə, Kəprəsor, Qızfəxrə, Korqəriban, Minarə Şəbək, Müşərrəfiyə, Mühəlləbiyə, Ortaxarab, Ömərqan , Ömər Qayaçı, Rəşidiyə, Rəzzaqiyə, Səlamiyə, Seyyidlər, Şəbək, Şəmsiyyət, Şənnif, Şeyxəmir, Şiraxan (Aşağı və Yuxarı Şiraxan), Tahrava, Telaqub, Tərcilə, Tövfikiyə (Tofiqiyə), Tezxarab, Tilyara, Topraqziyarət, Topzava, Vərdək, Yarımca, Yengi, Bisatlı, Zəhraxatun, Zeynəlabidin . Mosul şəhəri Təlafər qəzası Təlafər qəzasının əhalisinin mütləq əksəriyyətini türkmanlar təşkil edir.
Türkmanlar

Telafer şəhərinin əhalisi də daxil olmaqla qəzanın ümumi əhalisi 1976-cı ildə 132.845 nəfər, 1987-ci il siyahıyaalınması zamanı 235.015 nəfər, 2003-cü ilə olan rəsmi təxminə əsasən isə 300.878 nəfər olmuşdur. Qəza 3.039 km² ərazini əhatə edir. Təlafər qəzası inzibati cəhətdən 4 nahiyyəyə ayrılır: Təlafər, Zimmər, Rəbiyyə və Ayadiya. Zimmər nahiyyəsi 1984-cü ildə yaradılıb, onun sahəsi 768 km², əhalisi 1987-ci il siyahıyaalınmasına əsasən 34.885 nəfər , 2007-ci ilin may ayına olan təxminə əsasən isə 142.080 nəfərdir (94.720 nəfəri türkman, 24.162 nəfəri ərəb , 23.198 nəfəri kürd olmaqla). Təlafər nahiyyəsinin sahəsi 2.271 km², əhalisi 1987-ci il siyahıyaalınmasına əsasən 200.130 nəfərdir. Telafer nahiyyəsinda bir dənə də olsa qeyri-türk yaşayış məntəqəsi mövcud deyildir.
Türkmanlar

Bütün qəzada irili-xırdalı şəhər, qəsəbə və kəndlərin sayı 300-dür . Onların çoxunda türkmanlar əhalinin əksəriyyətini təşkil edirlər . Qəzadakı bəzi böyük türkman kəndləri: Ağbuğa, Ağbulaq , Ağtəpələr, Antallav, Arpatəpə , Ankenni (Efkənni), Azzotəpəsi, Buxur, Cəddu, Cəgən Xarabi, Cubara, Cuma, Çordağtəpə, Çeliylilər, Tarrı (Tar, tarla deməkdir , Tarrı isə tarlalar), Damlamaca, Daşlıdərə, Dəvəboynu (2 kənd), Efkənli (bu kənd bucaq mərkəzidir), Fəqa, Hamra, Harala, Harna, Irfi, Qırmızı, Qızılquyu, Qızıl Par, Korquyu, Kubbuk, Quyu, Malvirən, Mistah, Miççə , Mühəlləbiyə , Sonbar, Səca, Sübhan (Sapan), Sualtı, Şeyx İbrahim, Purmu, Üçtəpələr. Səncər qəzası Səncər qəzasının əhalisi 2003-cü il siyahıya almasına əasən 166,5 min nəfərdir. Qəzadakı nisbətən böyük türkman kəndləri : Meydanqulu, Sibate, Sino və Tellavi . Elin əhalisi 2003-cü ildə aparılmış siyahıya almaya asasən 839,121 nəfərdir .
Türkmanlar

Kərkük şəhəri: 1997-ci ildə aparılmış son rəsmi siyahıya almaya əsasən 370,661 nəfər əhalisi var. Tavuk qəsəbəsi Həvicə qəsəbəsi Altunköprü qəsəbəsi Səlahəddin eli Elin əhalisi 2003-cü ildə aparılmış siyahıya almaya əsasən 1,077,785 nəfərdir . Türkmanlar Səlahəddin elinin Tuzxurmatu elçəsinin şəhər , qəsəbə və kəndlərində məskunlaşıblar . Tuzxurmatu elçəsi Tuzxurmatu elçəsi 1952-ci ildə Kərkük elinin tərkibində təşkil edilib , 1976-cı ildə Kərkük elindən qoparılaraq Səlahəddin elinə birləşdirilib . Elçə inzibati cəhətdən Navcul, Amırlı və Süleymanbəy bucaqlarına ayrılır. Elçə əhalisi 1977-ci il siyahıya almasına əsasən 98,560 nəfər , 1987-ci il siyahıya almasına əsasən isə 86,253 nəfər , 2003-cü il siyahıya almasına əsasən 103,4 min nəfər olmuşdur.
Türkmanlar

Elçənin əhalisinin əksəriyyətini Türkmanlar təşkil edir. Elçədəki türkman əhalinin çoxluğu islamın şiə təriqətinə etiqad edir. Elçədəki Türkman əhalini əmələ gətirən türk əsilli tayfalar: Xatlan tayfası, Bəndər tayfası, Çayır tayfası, Qara Ulus tayfası, Bayat tayfasının Vali Əli qəbiləsi, Bayat tayfasının Əsaffi qəbiləsi, Musəvi qəbiləsi, Qulami tayfasının Dəffa qəbiləsi, Əl Vəndivi tayfası, Əl Bayat tayfası, Muradlı tayfası. Tuzxurmatu qəsəbəsi: eyni adlı elçənin inzibati mərkəzi və ən iri yaşayış məntəqəsidir. Qəsəbə Ağsu çayının sahilində yerləşir. Onun sahəsi 35 kvadrat kilometrdir.
Türkmanlar

Tuzxurmatu qəsəbəsinin əhalisini Türkmanlar təşkil edir. Tikrit şəhəri ilə arasındakı məsafə 96 km-dir. Amırlı qəsəbəsi – eyni adlı bucağın inzibati mərkəzidir . Qəsəbə əhalisini türkmanlar təşkil edir . Diyalə eli 6 elçəyə bölünür: Kifri , Xalis , Şəhrəban (dəyişdirilmiş hazırkı adı Müqdədiyə), Bələdruz , Baquba , Xanəqin. Türkmanlar Diyalə elinin Xanəqin , Bələdruz , Kifri və Şəhrəban elçələrində məskunlaşıblar .
Türkmanlar

Xaneqin elçəsi (qədhəsi) 1921-ci ildə yaradılıb, onun sahəsi hazırda 2,794 km², əhalisi 1957-ci il siyahıya almasına əsasən 58,499 nəfər (34,199 nəfəri kürd, 17,238 nəfəri ərəb, 3,124 nəfəri türkman), 1965-ci il siyahıya almasına əsasən 85,088 nəfər (46,725 nəfər kürd , 30,932 nəfər ərəb, 2,918 nəfər türkman, 4,513 nəfər digər etnik qruplar), 1977-ci il siyahıya almasına əsasən 98,855 nəfər (66,657 nəfəri ərəb, 27,042 nəfəri kürd, 4,177 nəfəri türkman, 1,039 nəfəri digər etnik qruplar), 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 101,398 nəfər (73,116 nəfər ərəb , 24,505 nəfər kürd , 3,777 nəfər türkman), 1997-ci il siyahıya almasına əsasən isə 127,989 nəfərdir (92,461 nəfəri ərəb , 29,460 nəfəri kürd , 6,068 nəfəri türkman) . 1997-ci il siyahıya alması zamanı Mədain və Qaratəpə bucaqları Xaneqin elçəsinə daxil deyildi. 1957–1977-ci illərdə Xaneqin elçəsi Xaneqin , Qaraxan (ərəbləşdirilmiş adı Cələvlə), Qızıl Rabat (ərəbləşdirilmiş adı Sədiyə), Qaratəpə (ərəbləşdirilmiş adı Qoratu) və Mədain bucaqlarından ibarət idi. Hazırda (1987-ci ildən indiyədək) Xaneqin elçəsi inzibati cəhətdən 3 bucağa ayrılır: Xaneqin, Qaraxan və Qızıl Rabat . 1997-ci il siyahıya almasına əsasən Xaneqin bucağında 49,968 nəfər, Qaraxan bucağında 46,147 nəfər, Qızıl Rabat bucağında isə 31,874 nəfər əhali yaşayır. Türkman qəsəbələri Qızıl Rabat və Qaraxan eyni adlı bucaqların inzibati mərkəzləridir. Bələdruz elçəsi (qədhəsi) 2,017 km² əraziyə, 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 48,625 nəfər əhaliyə malikdir.
Türkmanlar

Elçə inzibati cəhətdən 2 bucağa (nahiyyəyə) ayrılır : Bələdruz və Mendeli. Bələdruz bucağının ərazisi 504 km², əhalisi 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 40,533 nəfərdir. Mendeli bucağının ərazisi 1,513 km² , əhalisi 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 8,092 nəfərdir . Türkman qəsəbəsi Məndəli bucağın inzibati mərkəzidir. Kifri elçəsi (qədhəsi) 1975-c ildə Kərkük elindən qoparılaraq Diyalə elinə birləşdirilmişdir. Elçənin sahəsi 1,928 km² , əhalisi 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 28,600 nəfər, inzibati mərkəzi Kifri qəsəbəsidir .
Türkmanlar

Kifri elçəsi inzibati cəhətdən 2 bucağa (nahiyyəyə) ayrılır: Kifri və Qara Təpə. Kifri bucağı 1,015 km² əraziyə və 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 10,536 nəfər əhaliyə malikdir . Qara Təpə bucağı 913 km² əraziyə , 1987-ci il siyahıya almasına əsasən 18,064 nəfər əhaliyə malikdir . Kifri və Qara Təpə qəsəbələri eyni adlı bucaqların inzibati mərkəzləridir . Şəhrəban (Müqdədiyə) elçəsi 1955-ci ildə yaradılıb. Elçənin ərazisi 524 km², əhalisi 1977-ci il s.a. əsasən 72,649 nəfər, 1987-ci il s.a. əsasən 78,671 nəfərdir.
Türkmanlar

Vasit mühafazası Ərazisi 17,153 km², əhalisi 2003-cü il siyahıya almasına əsasən 913,386 nəfər olan Vasit mühafazası inzibati cəhətdən 6 qəzaya ayrılır: Kut (2003-cü ildə 374,547 nəfər), Nəmaniyə (2003-cü ildə 107,618 nəfər), Hay (2003-cü ildə 136,208 nəfər), Bedra (2003-cü ildə 20,601 nəfər), Əziziyə (2003-cü ildə 112,900 nəfər) və Süveyrə (2003-cü ildə 161,602 nəfər). Türkmanlar Bədrə və Əziziyə qəzalarında məskunlaşıblar. Bedra qəzası inziati cəhətdən 2 nahiyyəyə ayrılır: Zirbatiyə və Cəssən. Zirbatiyə bucağı 1,835 km² əraziyə, 1987-ci il siyahıyaalmasına əsasən 12,715 nəfər əhaliyə malikdir. Zirbatiyə bucağının inzibati mərkəzi türkmanların əksəriyyət olduğu Bedra qəsəbəsidir. Türkman qəsəbəsi Əziziyə eyniadlı qəzanın inzibati mərkəzidir.
Türkmanlar

Bağdad eli (2003-cü il s.a.-da 6,024,300 nəfər) inzibati cəhətdən 8 elçəyə ayrılır : Xərx (2003-cü il s.a.-da 1,541,500 nəfər) , Rusafa (2003-cü il s.a.-da 1,252,000 nəfər) , Səddam (2003-cü il s.a.-da 936,800 nəfər) , Ədhəmiyə (2003-cü il s.a.-da 808,500 nəfər) , Qədimiyə (2003-cü il s.a.-da 728,500 nəfər) , Mahmudiyə (2003-cü il s.a.-da 350,100 nəfər) , Əbu Qərib (2003-cü il s.a.-da 289,400 nəfər) və Mədain (2003-cü il s.a.-da 117,500 nəfər) . Bağdad elinin yaşayış məntəqələrində 50 min türkman ailəsi məskunlaşmışdır . Dillərinə ərəb dili və osmanlı dili təsir etmişdir. XX əsrin 30-cu illərində ərəb dilinin İraqda dövlət dili statusu almasından sonra ərəb dilinin türkmanların danışıq dilinə təsiri nisbətən artmışdır. Elmi mənbələrdə Türkmanların ana dili olaraq Azərbaycan dilinin Cənubi Azərbaycan ləhcəsində (daha dəqiq Əfşar şivəsində) danışdıqları, Türkiyə türkcəsinin İstanbul ləhcəsində təhsil aldıqları və latın qrafikalı əlifbadan istifadə etdikləri qeyd edilir.Türkmanların əksərən müsəlmandır. 65% İslamın şiə, 35%-i isə sünni təriqətinə etiqad edir.
Türkmanlar

Onların azlığı Roma-Katolik kilsəsinə tabe olan xristianlardır, onların sayının 30 minə yaxın olduğu təxmin edilir. Türkmən İncil Tərəfdaşlığı Əhdi-cədid İraq türkmən ləhcəsinə tərcümə edib və 2021-ci ildə 2000 nüsxə çap edib paylayıb. Tanınmış şəxsiyyətlər İhsan Doğramacı Manisa Tarzanı Abbas əl Bayati- siyasətçi Əbdüləziz Səmin Bayatlı — şair, yazıçı, tərcüməçi Sübhiyə Xəlil Zəki — şairə Firdevs Kərküklü — şairə Fətullah Altınsəs — məşhur müğənni və incəsənət xadimi, bəstəkar Şevkət Said — məşhur xanəndə Mustafa Kamal Yayçılı — siyasətçi, türkmən siyasi liderlərindən biri Sabah Qaraaltun — hərbçi, məşhur şair Nurəddin İzzət — tanınmış rəssam Əbdülvahid Kuzəçioğlu — məşhur xanəndə, müğənni Muhamməd Sadıq — məşhur Osmanlı divan şairi Mehmed İzzət Xəttat — məşhur şair Hicri Dədə — XX yüzilin məşhur türkman şairi Ərşad Hürmüzlü — şair, siyasi fəal Molla Sabah Hürmüzlü — tanınmış din xadimi Molla Əbdülvahid Türkalanlı — tanınmış din xadimi Məhəmməd Əsəd Ərbili — tanınmış din xadimi Əta Tərzibaşı — yazıçı, tədqiqatçı, vəkil Şakir Sabir Zabit — folklorşünas, etnoqraf və tarixçi Əbdüllətif Bəndəroğlu — İraq, şair və tədqiqatçı Ərşad Saleh — siyasətçi, Kərkük türkmanlarının lideri. Musul Meselesi ve İrak türkleri. Beşinci Basım. Yazar: Kadir Mısıroğlu.
Türkmanlar

İstanbul: Sebil Yayınevi, 1994, 224 sayfa. ISBN 9757480347 "Iraqi Turkmen — Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO)". Archived from the original on 2016-03-11. İstifadə tarixi: 2 iyul 2015.Yenilənmə tarixi: 11 mart, 2015-ci il.. Arxivləşdirilimiş profil broşürası (PDF). (ing.) "Iraq: Turkomans — Minority Rights Group International".
Türkmanlar

2012-07-19 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 29 iyun 2015.Yenilənmə tarixi: Oktyabr, 2014-cü il.. (ing.) Turkmen in Iraq and International Migration of Turkmen. — A report for Global Strategy Institute, Ankara, Turkey. Author: Ibrahim Sirkeci, PhD University of Bristol, Department of Sociology.
Türkmanlar

January 2005, 29 pages. Archived (PDF). (ing.) Arşivlendi (DOC). (türk.) Xarici keçidlər Azerb.com : Kirkuk (karkuk) – İraq Azerbaijanis in Iraq – Little Known People Həmçinin bax Qala gavuru Livan türkmanları Suriya türkmanları Türkman soyqırımı
Hacı Zeynalabdin Şirvani

Hacı Zeynalabdin ibn Axund İskəndər Şirvani (16 avqust 1780, Şamaxı – 1838, Qırmızı dəniz) — azərbaycanlı səyyah, coğrafiyaçı, tarixçi, etnoqraf, filosof və şair. astronomiya elmləri ilə əlaqə yaradıb. Əsl adı isə Hacı Zeynalabdin ibn Axund İskəndər Şirvani-dir Zeynalabdin Şirvani 1780-ci ildə Şamaxı şəhərində anadan olmuşdur. Onun beş yaşı tamam olanda axund İskəndərin ailəsi Bağdad yaxınlığındakı Kərbəla şəhərinə köçür və gələcək səyyahın atası mədrəsədə dərs deməyə başlayır. Zeynalabdin də ilk təhsilini elə burada alır. 1796-cı ildə o, təhsilini başa vurmaqdan ötrü Bağdad şəhərinə gedir.
Hacı Zeynalabdin Şirvani

Zeynalabdin Bağdadda fəlsəfə, tibb, astronomiya və riyaziyyatı, habelə dilləri öyrənməkdə davam edir. Bağdad kitabxanalarında olan səyahətnamələr, bütün Şərq dünyasından buraya axışıb gəlmiş alimlərin, müqəddəs şəhərin ziyarətinə gələn zəvvarların söhbətləri bu gənc oğlanın nəzərlərində yeni bir dünya açır. Dünyanı görmək və onun möcüzələri ilə həmyerlilərini tanış etmək elə həmin vaxtdan gənc Zeynalabdinin həyat məqsədinə çevrilir və o, tərəddüd etmədən səyahətə çıxmaq qərarına gəlir. Fəaliyyətləri Zeynalabdin Şirvani yaradıcılığının təhlili ilə məşğul olmuş görkəmli Azərbaycan alimi Nurəddin Kərəmovun da yazdığı kimi, "Bu yol 60 min kilometr uzanmış və 40 il davam etmişdir. Bu yol Kiçik Asiyadan, İran yaylasından, Orta Asiya, Ərəbistan və Cənubi Afrika səhralarından, Sudanın meşə və cəngəlliklərindən, Hindistanın tropik meşələrindən, Hind okeanı adalarından keçib. 0, Hindquş, Zaqros, Süleyman dağlarından, Pamirdən adlamışdır.
Hacı Zeynalabdin Şirvani

Bu yol Asiya və Afrikanın bir çox digər vilayətlərindən uzanmışdır." Şirvani öz əsərində səyahətini hissələrə bölmür. N. Kərəmovsa onun üç başlıca səyahətini fərqləndirir. Onun birinci səyahətinin marşrutu belə göstərilir: Bağdad, İraqi-Əcəm, Gilan, Şirvan, Muğan, Talış, Cənubi Azərbaycan, Xorasan, Herat, Zabul, Pəncab, Hind adaları, Dəkən, Benqal, Qucarat, Hind okeanındakı adalardan Sind və Multandan keçən səyyah dağ yolları ilə Kəşmirə, Müzəffərabada çatmış, sonra Kabul yolu ilə Tatarıstana, oradan Turana və Bədəxşan dağları ilə Xorasana, nəhayət, "İran yolu" ilə Farsa gəlmişdir. Bir qədər istirahətdən sonra Şirvani ikinci səyahətə çıxır. Bu dəfə yol Şirazdan (Fars) başlayır, oradan Daraba, sonra Bəndər Abbas limanından Hörmüz yolu ilə Həzrəmövt və Yəmənə, sonra Həbəşistan və Sudana, buradan Ərəbistan yarımadasında olan Ciddəyə, oradan da Hicaz, Mədinə və Məkkəyə uzanır.
Hacı Zeynalabdin Şirvani

Bundan sonra o, dəniz yolu ilə "Səidlər ölkəsinə" (əs-Səidə -Nil çayı sahillərinə) gedir, Misirdən Yaxın Şərqə "Şam-Rum"a (Anadoluya), Diyarbəkirə, Qaraman və Aydına keçir. Hacı Zeynalabdinin Atlantik okeanına və geriyə üçüncü səyahətin marşrutu belə idi: Bəhre-Əhzər adaları ("Yaşıl dəniz" – şərq coqrafiyaçıları Atlantik okeanını belə adlandırırdılar), Rumeli (o vaxt Osmanlı imperiyasının Avropa hissəsinə belə deyirdilər), Anadolu, Azərbaycan, Tehran, Həmədan, İsfahan, Kirman, Şiraz, Bağdad. İndi artıq bir çoxu sıradan çıxmış beş yüzdən artıq əlyazma və mətbu qaynağın və səyahətlər zamanı etdiyi şəxsi müşahidələri nəticəsində Şirvani ona dünya şöhrəti gətirən üç kitab yazır: 1822-ci ildə "Riyazüs-səyahət" ("Səyahət bağçaları"), 1827-ci ildə "Hədaiqüs-səyahət" ("Səyahət bağları") və nəhayət, 1833-cü ildə "Bustanus-səyahət" ("Səyahət gülzarı")- Bu əsərlərdə o, bir çox ölkələrin coğrafiyası, tarixi, etnoqrafiyası, arxitekturası, ədəbiyyatı və görkəmli ictimai xadimləri barədə dəyərli məlumatlar verir. Səyyah yer kürəsinin iqlim qurşaqlarının təsvirinə xüsusi yer ayırır. Şərqin digər alim və səyyahları kimi o da Yeri yeddi iqlim qurşağına bölür. Öz səyahətləri zamanı Şirvani çox sayda alimlər və siyasi xadimlərlə yaxından tanış olur.
Hacı Zeynalabdin Şirvani

Onun rəyi ilə hesablaşır, onunla görüşməyə can atırlar. Şirvaninin elm və savadı haqda xəbərlər onun səyahətlərinin marşrutları çərçivəsindən xeyli kənara çıxır. Belə danışırlar ki, Hindistan vilayətlərindən birində ağlagəlməz bir qonaqpərvərliklə qarşılanmış Şirvani bunun səbəbini soruşarkən vilayətin hakimi cavab vermişdi: "Mən sizə layiq olduğunuz hörmətin yalnız yüzdə birini göstərə bilmişəm. Siz səkkiz səbəbdən hörmətə layiqsiniz: birincisi, siz insanpərvərsiniz, insanlarsa bir-birinə hörmət etməlidirlər, ikincisi, siz buraya bizim ölkəmizin qonağı olaraq gəlibsiniz, qonaqa hörmət edərlər, üçüncüsü, siz alimsiniz, alimə hörmət bir borcdur, dördüncüsü, siz müdrik və çox bilən bir adamsınız, acizlərə, kasıblara kömək edirsiniz, belə adamlarsa hər cür hörmətə-izzətə layiqdirlər… Bax, bütün bunlara görə mən sizi qəlbən sevir və sizə hörmət bəsləyirəm."' Olduğu bir çox yerlərdə onu saraya dəvət etmişlər. Bunlardan Misir hakimi İbrahim bəyi, İran şahı Fətəli şah Qacarı, Türkiyə sultanı Mahmudu və başqalarını göstərmək olar.
Hacı Zeynalabdin Şirvani

Olduğu saraylarda müzakirə və söhbətlərdə iştirak edən Şirvani həmişəlik burada qalmaq dəvətlərinə nəzakətlə rədd cavabı verir. Şirvani həmişə macəralar və məhrumiyyətlərlə dolu səyyah həyatını saraydakı rahat həyatdan üstün tutur. Zeynalabdin eyni zamanda şair olmuş və Təmkin təxəllüsü ilə şerlər yazmışdır. Həmin şerlər onun səyahətnamələrinə səpələnmiş və əlyazması Tehran mərkəzi kitabxanasında saxlanan "Divan"ında toplanmışdır. Bu nadir şəxsiyyətin digər əsərlərinin əlyazmaları Britaniya Muzeyində, Paris Milli Kitabxanasında, Sankt-Peterburqda və İranda saxlanır. Şirvaninin əsərləri bir çox Azərbaycan, İran, rus və Avropa tədqiqatçıları tərəfindən öyrənilib.
Hacı Zeynalabdin Şirvani

Bu alimlərdən Abbasqulu ağa Bakıxanovun, Məmmədəli Tərbiyətin, Əskər Həmid Rəbbaninin, B. A. Dornun, N. V. Xanıkovun, E. Braunun, S. Stornun, E. Bloşenin və başqalarının adlarını çəkmək mümkündür. Bu sırada öz ömrünün böyük bir hissəsini Zeynalabdin Şirvaninin elmi hünərlərinin tədqiqinə həsr etmiş N. K. Kərəmovun adı xüsusilə qeyd olunmalıdır. Zeynalabdin 1820/21-ci ildə Şiraz şəhərində evlənib. Tezliklə onun Cəlaləddin Məhəmməd adında oğlu doğulur. İki il sonra isə ikinci oğlu Hüsaməddin Əli anadan olur.
Hacı Zeynalabdin Şirvani

Böyük oğlu az yaşayır, ikinci oğlu isə atasının yolu ilə gedərək, İraq, İran və Hindistana səyahətlər edib. Şirvani ömrünün son illərini ailəsi ilə Şirazda keçirib. Elə buradan da özünün son səyahətinə yollanıb. Bu, onun həyat yoldaşı ilə birlikdə çıxdığı həcc ziyarəti idi. 1838-ci ildə həmin səfəri zamanı Zeynalabdin Şirvani yolda xəstələnmiş və Ciddə şəhəri yaxınlığında dünyasını dəyişmişdir. Hacı Zeynalabdin Şirvani elə buradaca da dəfn olunub. Zeynalabdin Şirvani Arxivləşdirilib 2016-03-05 at the Wayback Machine
Əsli və Kərəm

Əsli və Kərəm — Azərbaycan məhəbbət dastanları arasında orijinallığı və qeyri-adi sonluğu ilə seçilən "Əsli və Kərəm" dastanı da əsasən məzmun və mahiyyət etibarilə yad təsirə məruz qalmış Azərbaycanın xalq ədəbiyyatı nümunələrimizdən sayıla bilər. Tədqiqatçıların rəyinə görə, "Əsli və Kərəm" dastanı əsasən XVI əsrin əvvəllərində yaranmış və həmin əsrdə də formalaşmağa başlamışdır. "Əsli və Kərəm"in Orta Asiya, Kiçik Asiya və Yaxın Şərqdə orijinal variantları mövcuddur. H.Araslı, M.Təhmasib, X.Koroğlu, N.Boratav və başqa tədqiqatçılar dastanın Azərbaycanda yarandığını göstərmişlər. Anadolu türk alimlərindən M.F.Köprülü, V.M.Qocatürk, V.C.Aşkun, habelə, Azərbaycanda S.Mümtaz, M.H.Təhmasib və digərləri Kərəmi tarixi şəxsiyyət hesab etmişlər. Amma Kərəmin tarixi şəxsiyyət olmaması haqqında da fikirlər mövcuddur.
Əsli və Kərəm

Dastanın qısa məzmunu Deyirlər, çox keçmiş zamanlarda bir xan olur, bir də vəziri. Bu vəzirin adı Qara keşiş imiş. Xanın Kərəm adlı oğlu, Qara keşişin də Əsli adında qızı varmış. Onlar böyüyüb bir-birlərini sevirlər. Qara keşiş bu sevgidən xəbər tutan kimi fikrə dalır, iki ayağını bir başmağa qoyub olmaz ki, olmaz deyir. O, hara, mən hara.
Əsli və Kərəm

Mən öz qızımı dinimdən olmayan adama ərə vermərəm. Xan oğlunun dərdindən hali olub çox sevinir. Qara keşişə sifariş göndərir. Qara keşiş işi belə görüb aradan çıxmağı qərara alır. Gecə ikən barxanasını yığıb külfəti ilə bərabər oradan uzaqlaşır. Ay dolanır, il keçir.
Əsli və Kərəm

Kərəm öz sevgilisindən əl çəkmir. Nəhayət, Qara keşiş onların evlənməsinə icazə verir. Qəlbindəki kinini gizlədib Kərəm üçün bir toy xalatı tikir və ona deyir: – Kərəm, oğul, mən sənə çox əzab vermişəm, bağışla. Al bu xalatı, toy gecəsi qızın yanına getməzdən əvvəl geyinib öz əlinlə düymələrini açarsan. Ondan sonra qızımla xoşbəxt olarsan. Toy vurulur.
Əsli və Kərəm

Toy gecəsi Kərəmlə Əsli tək-tənha qalıb birbirinə sarmaşırlar. Kərəm əl atır ki, xalatın düymələrini açsın, düymələr Kərəmin əli dəyən kimi öz-özünə açılır, axırıncıya çatanda təzədən hamısı düymələnir. Kərəm işi başa düşür. Bilir ki, Qara keşiş nə isə onların başına bir bədbəxtlik gətirəcək. Əsli də Kərəmə kömək edir. Bu dəfə isə düymələr açılıb Kərəmin sinəsinə düşür.
Əsli və Kərəm

Kərəm alışıb yanır. Bir göz qırpımında kül olur. Əsli hay-həşir salır, saçlarını süpürgə eləyib Kərəmin külünü ağlaya-ağlaya yığışdırmağa başlayır. Həmin küldən bir qığılcım da qalxıb Əslinin üstünə düşür. O da yanıb külə dönür. Bu vaxt səs-küyə el-oba adamları tökülüşüb gəlirlər.
Əsli və Kərəm

Otaqda bəylə gəlin əvəzinə ikicə topa kül tapırlar. Bilirlər ki, bu, Qara keşişin işidir. Hamı göz yaşı töküb ağlayır, hər iki nakam gənci basdırırlar. Bir az keçməmiş Qara keşiş də azarlayıb ölür. Onu da Əsli və Kərəmin yaxınlığında basdırırlar. Nakam gənclərin qəbrinin üstündən gül kolları bitib bir-birinə sarmaşır, Qara keşişin də qəbrindən qaratikan boy verib güllərin arasına soxulur.
Əsli və Kərəm

Deyirlər gül kolları Əsli ilə Kərəmin ruhudur ki, o biri dünyada qovuşmaq istəyirlər. Qara keşişin ruhu isə qaratikana çevrilib onların qovuşmalarına mane olmaq istəyir. Ceyhun Bayramlı, "Dastanlarımıza edilən yad təsirlər", Kitab, Bakı, 2007-ci il. Elnur Heydərov. "Folklorşünaslıq məsələləri", BDU Folklor kafedrasının nəşri, V buraxılış, Bakı, 2002 Həmçinin bax Əsli və Kərəm (opera) Məşhur aşiqlər siyahısı Xarici keçidlər «Əsli və Kərəm»ə dair subyektiv düşüncələr... «Əsli və Kərəm» dastanını oxu
Lətif Kərimov

Lətif Hüseyn oğlu Kərimov (4 (17) noyabr 1906, Şuşa – 8 sentyabr 1991, Bakı) – Azərbaycan xalçaçı-rəssamı, xalçaşünas, Azərbaycan SSR xalq rəssamı (1960). Lətif Kərimov 1906-cı ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Onların nəsli – bütün "Allahverənlər" tayfası toxuduqları qəşəng xalçaları ilə Qarabağ mahalında məşhur olmuşdur. 1912-ci ildə onların ailəsi İranın Məşhəd şəhərinə köçmüşdür. Xalça sənətinə məhəbbəti Lətifi burada Mirzə Ələkbər Hüseynzadənin emalatxanasına gətirib çıxarmışdır. Şuşa şəhərində "Qarabağxalça" artelində 1928-ci ildə təlimatçı kimi fəaliyyət göstərən Lətif Kərimov, başqa rayonlarda da yerli xalçatoxuma işinin sirlərini öyrənirdi. Xalça sənətində fəaliyyəti O, 1930-cu ildən xalça sənəti mütəxəssisi kimi "Azərbaycanxalça" birliyində rəssam-təlimatçı vəzifəsində fəaliyyət göstərmişdir.
Lətif Kərimov

İlk dəfə olaraq Bakıda və Qubada (1932–1936) xalça məktəblərinin açılmasında Lətif Kərimovun böyük zəhməti olmuşdur. Lətif Kərimov təkcə xalçaçılıq sahəsində deyil, dekorativ tətbiqi sənətin başqa sahələrində də fəaliyyət göstərmişdir. 1930–1940-cı illər Lətif Kərimovun yaradıcılığında xüsusi yer tutur. Bu illərdə yaratdığı bədii tərtibatlarda və başqa sahələrdə Şərqin bədii sənət xəzinəsindən ilham almış ustad əlinin izlərini görürük. Lətif Kərimovun xalçaları həmin illərdən başlayaraq artıq Azərbaycandan uzaqlarda da böyük rəğbət və maraqla qarşılanır. Onun Firdovsinin anadan olmasının 1000 illiyinə həsr etdiyi xalçası 1934-cü ildə Parisdə Ümumdünya sərgisində uğurla nümayiş etdirilmişdir. O, min illərdən başlayaraq Azərbaycan xalçaçılarının müxtəlif növlərinə aid kompozisiya və naxışları toplanmış və beləliklə Quba, Şirvan, Bakı, Qazax, Gəncə, Qarabağ, Təbriz və Borçalı xalça qruplarına daxil olan 150-dən artıq xovlu və xovsuz xalça məmulatı çeşidlərini yığıb, onların rəngli reproduksiyasını hazırlamışdır.
Lətif Kərimov

Onun 1937–1939-cu illərdə Moskvada Ümumittifaq Kənd Təsərrüfatı Nailiyyətləri Sərgisində Azərbaycan Respublikasının pavilyonuna verdiyi bədii tərtibat, binanın Milli memarlıq forması ilə möhkəm vəhdət təşkil edirdi. Lətif Kərimov tanınmış rəssamlarımız (K.Kazımzadə, İ.Axundov və başqaları) ilə birlikdə 1940–1941-ci illərdə dahi Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin yubileyinə həsr edilmiş beş xalça hazırlamışdır. Bu xalçalarda şairin "Xəmsə"sinə daxil olan poemalardan götürülmüş epizodlar təsvir edilmişdir. Lətif Kərimovun xalça Xəmsəsi Elmi-yaradıcılıq fəaliyyəti Keçən əsrin 40-cı illərində Lətif Kərimov Azərbaycan Radiosunda fars diktoru vəzifəsində çalışıb. 1946-cı ildə Aydın Qaradağlının səsini bəyənib radionun sədri Şəmsəddin Abbasova təqdim edərək görkəmli sənətkarın yaradıcılıq yoluna yaşıl işıq yandırmışdır. Elmi-yaradıcılıq fəaliyyətinə Azərbaycan SSRİ EA-nın Memarlıq və İncəsənət institutunda başlayan Lətif Kərimov 1945-ci ildə ayrıca xalça şöbəsinin açılmasına nail olmuşdur. Onun "Azərbaycan xalçalarında ornament" kitabı xalçalarımızdakı naxışların, ornamentlərin öyrənilməsi baxımından misilsiz əhəmiyyətə malikdir.