LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Göygöl Dövlət Təbiət Qoruğu

Ərazidə qışı quraq keçən soyuq iqlim və qışı quraq keçən mülayim-isti iqlim tipləri hakimdir. Havanın orta illik temperaturu 4–10 dərəcə arasında tərəddüd edir. İllik yağıntının miqdarı 600–900 mm-dir. Kiçik Qafqazın şimal yamaclarının subalp zonasının bir hissəsi və orta dağlıq meşələri, Göygöl, Maral, Zəli göllərinin ekosistemi qoruğun əsas mühafizə olunan obyektlərindəndir. İqlim əsas soyuq qışı quru olur. Göygöl dövlət təbiət qoruğunun ərazisi dərin vadilər vasitəsilə bir çox tərkib hissələrə ayrılmışdır.
Göygöl Dövlət Təbiət Qoruğu

Həmin vadilərdə kiçik, iti çaylaraxır. 10-a yaxın göllər mövcuddur. Heyvanat aləmi Parkın heyvanlar aləmi bir çox vəhşi məməli və quş növlərindən ibarətdir ki, bunlardan nəcib Qafqaz maralı, ayı, təkə, cüyür, porsuq, meşə pişiyi, samur, vaşaq, dovşan, dələ, quşlardan Xəzər uları, qara kərkəs, kəklik və digərlərini göstərmək olar. Ərazidə məskunlaşan heyvanlardan ikisinin-Şərqi Qafqaz təkəsi və Zaqafqaziya qonur ayısının adı "Qırmızı kitab"a düşmüşdür. "Qırmızı kitab"da Göy-göldə yaşayan və qorunan forel balığının və bir çox quşların da adı vardır. Qoruqda 30 növ məməlilər, 6 növ sürünənlər, 3 növ amfibiyalar, 1 növ balıq, 46 növ quşlar var.
Göygöl Dövlət Təbiət Qoruğu

Cüyürə, Qafqaz maralına, Şərqi – Qafqaz dağ keçisinə, qonur ayıya, susamuruna, kiçik dələyə və başqa heyvanlara rast olunur. Quşlardan toğlu götürən quş, keçəl kərkəsi, kəllik və başqaları mövcuddur. Bitki örtüyü Göygöl Milli Parkının əsas hissəsi zəngin bitki örtüyünə malikdir. Burada dağ- meşə, dağ-bozqır, subalp və alp dağ-çəmən bitki ekosistemləri yayılmışdır. 1100–2200 m hündürlükləri əhatə edən dağ meşələri çox zəngin bitki örtüklü olub, 80-ə qədər ağac və kol növünə malikdir. Meşələrin əsas hissəsini kiçik yarpaq ağaclardan şərq fıstığı, şərq palıdı, Qafqaz vələsi, tozağacı, adi göyrüş, itiyarpaqlı ağcaqayın, cökə, iynəyarpaqlı ağaclardan qarmaqvari şam təşkil edir.
Göygöl Dövlət Təbiət Qoruğu

Kol bitkilərindən zoğal, zirinc, itburnu, əzgil, gərməşov, böyürtkən və başqaları yayılmışdır. Ot bitkilərindən Qafqaz bənövşəsi, alp dişəsi, steven zəncirotu, xırdaçiçəkli ziboldiya, zəngçiçəyi, çobanyastığı, şırımlı topal, ağbığ, qırtıc və digərlərini göstərmək olar. Meşəlikdə qonur dağ – meşə, çəmənlikdə dağ – çəmən torpaqları mövcuddur. Floranın tərkibini 420 növ bitki, o cümlədən 76 növ ağac və kolluqlardır. 1100 – 2200 m hündürlükdə yarpaqlı ağaclar: şərq fısdığı, şərq palıdı, vələs ağacları mövcuddur. Göygöl gölünün ətrafında şam, vələs, palıd, küknar, quşarmudu, itburnu, yemişan, alça, gərməşov var.
Göygöl Dövlət Təbiət Qoruğu

Elləroğlu dağ silsiləsində (hünd. 710 m) "Eldar şamı" qoruğunun filialı var. Palıdı torpağa malik olan bu dik yamaclarda (sahəsi 392 ha – dır) Eldar şamı meşəliyi yerləşir. Bundan başqa həmin sahədə seyrək şam meşəliyi, eldar şamı, eldar armudu, ardıc kolu, cır moruq, zoğal ağacları da var. Ağaclardan – eldar şamı, adi nar, qarmaq şəkilli şam, heyvanlardan – Zaqafqaziya qonur ayısı, faunadan – adi quru qurbağası, çay və göl alabalıqları Qırmızı kitaba salınmışlar. QORUQLAR (Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin Prezident kitabxanası) Xarici keçidlər Mühafizə olunan ərazilərin statusu, yerləşməsi və əhatə edilməsi Qoruqlar Arxivləşdirilib 2012-01-11 at the Wayback Machine Həmçinin bax Göygöl gölü Göygöl Milli Parkı Göygöl dövlət qoruğu (kitab)
Bugatti Veyron

Bugatti Veyron — Bugatti firmasının, Bugatti Veyron adlananVeyron 16.4 modeli. Dünyanın ən yüksək üçüncü sürətinə (1. SSC Aeron-412 km/sa, 2. 9ff 409 km/sa) çata bilən (407 km/sa. ), ən çox ikinci mühərrik gücünə sahib (1001 bg) və ən bahalı (1.5 milyon Avro) ardıcıl istehsal halındakı avtomobili. Veyron, adını, Bugatti yarış pilotu və 24 saatlıq Le Mans Yarışını 1939da qazanan Pierre Veyrondan alıb. Ferdinand Porschenin nəvəsi dövrün Volkswagen Ümumi Müdiri Ferdinand Piechin 2001 Cenevre Avtomobil Sərgisində dünyanın ən sürətli, ən güclü və ən bahalı avtomobilini çıxarmaq üzrə söz verməsiylə başlayan Bugatti Veyron proyekti, 2003-cü ildə istehsala hazır hala gəldi.
Bugatti Veyron

Eyni il, dünyanın ən çətin yarışlarından biri Laguna Secada edilən test sürüşləri əsnasında vasitənin yoldan çıxması səbəbiylə istehsalın dayandırılmasına qərar verildi. Ferdinand Piechin 2003-cü ildə təqaüdə çıxmasının ardından, yeni Müdir Köməkçisi Bernd Pischetsrieder proyektin başına Tomas Bscheri gətirdi. Bscher, təxminən bir il içində performansı bir az daha aşağı amma testlərdə aşmayan bir Bugatti Veyron inkişaf etdirdi. 2003 və 2005 model Bugatti Veyronlar 0'dan 100 kilometrə 2,5 saniyədə çıxa bilməkdədirlər. Bugatti Veyron iqtisadi olaraq Volkswagenə böyük zərər təşkil etməkdədir. Veyronun qiyməti 1.5 milyon Avro kimi yüksək bir məbləğ olsa da, cəmi istehsal xərci təxminən 2-3 milyon Avrodur. İstehsal halındakı Bugatti Veyron ilk olaraq 19 Oktyabr, 2005 tarixində Tokio Avtomobil Sərgisində göstərildi.
Bugatti Veyron

2005-ci ildəki Barjasın Avtomobil Sərgisində, nümayiş edilən Veyron daxil 6 ədəd satılması və 45 ədəd Veyronun da Fevral ayına sifariş verilməsiylə Bugatti Veyron proyektinin axışı tamamilə dəyişdi. 5 ildə 300 ədəd çıxarılması nəzərdə tutulan Bugatti Veyronun istehsal müddəti 8 ilə yüksəldilmişdir, bu müddət içində çıxarılacaq Bugatti Veyron sayının minə yaxın olması gözlənilməkdədir. Bugatti Veyron Amerikada ilk dəfə 2006-cı ildəki Los-Anceles Beynəlxalq Avtomobil Sərgisində sərgiləndi. Bugatti Veyron ilə edilən ən yüksək sürəti (407 km/sa. ), Car and Driver jurnalının redaktoru Csaba Csere, Volkswagenin Ehra-Liessen test yolunda idində reallaşdırdı. 7 çarxı olan Bugatti Veyronun 0dan 321,9 km/sa. sürətə çıxışı; McLaren F1in 193,1 km/sa.dan 321,9 km/sa.
Bugatti Veyron

sürətə çıxışından daha sürətlidir. Vasitənin Benzin anbarı 100 Litrlikdir. Normal istifadədə 100 Kmdə yanacaq istehlakı 20 Litrdir. Ancaq avtomobil tam güc ilə sürüldüyündə 100 Kmdə 100 Litr Benzin istehlak etməkdədir, buda 12 dəqiqədə anbarın boşalacağı mənasını verməkdədir. Bugatti Veyron, fabrik xaricində dünyada 20 Bentley dilerində satılır. Göstəriş və təmiri də bu dilerlərdə etdirilə bilər. Arxivləşdirilib 2016-10-03 at the Wayback Machine
Nisbi və mütləq rütubətlilik

Atmosferdə 13 min km3 həcmində su vardır.Havadakı suyun əsas hissəsi buxar halında,qalan isə su damcıları və buz halında olur.Havadakı suyun 86%i okean və dənizlərdən , 14%ə qədər isə quru səthdən daxil olur.Havada olan suyun miqdarı rütubətlilik göstəriciləri ilə təyin edilir.Havanın rütubətliliyi onun əsas elementlərindən biridir.Ona görə də havada olan suyun miqdarı nisbi və mütləq rütubətlik göstəriciləri ilə təyin edilir. Mütləq rütubətlilik Mütləq rütubətlilik 1 m3 havada olan suyun miqdarı mütləq rütubətlilik adlanır.O,qramlarla və ya parsial təzyiqin vahidləri ilə ölçülür.Mütləq rütubətlilik temperaturdan asılıdır.Temperatur artdıqca havada olan suyun miqdarı da artdı.Çünki isti havada daha çox buxar saxlamaq qabiliyyətinə malikdir. Nisbi rütubətlilik Nisbi rütubət - verilən temperaturda havanın mütləq rütubətinin həmin temperaturada doyan su buxarının sıxlığına nisbətinə bərabər olan fiziki kəmiyyətdir. ρ p ρ 0 100 ρ p {\displaystyle {\rho _{p}}} — havadakı doyan su buxarının sıxlığıˌ {\displaystyle \varphi } — havanın nisbi rütubətidir. Nisbi rütubətlilik havanın su ilə neçə faiz doymasını göstərir .Havanın rütubətini ölçmək üçün hiqrometrdən və psixometrdən istifadə olunur. Həmçinin bax Rütubət dövranı, Rütubət Xarici keçidlər Su buxarı. Nisbi və mütləq rütubətlilik.,Atmosferdə su
Saleh Məmmədov (inşaatçı-mühəndis)

Saleh Ərşad oğlu Məmmədov (1 mart 1958, Mirbəşir rayonu) — Azərbaycan Avtomobil Yolları Dövlət Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri, əməkdar mühəndis, "Azərbaycan Həndbol Federasiyası"nın prezidenti (2016). Məmmədov Saleh Ərşad oğlu 1958-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunda anadan olmuşdur. Tərtər rayonunda orta məktəbi bitirdikdən sonra sənədlərini Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun "Sənaye və mülki tikinti" fakültəsinə vermiş və 1980-ci ildə müvəfəqiyyətlə institutun "Sənaye və mülki tikinti" fakültəsini bitirmişdir. Saleh Məmmədov əmək fəaliyyətinə 06.08.1980–15.10.1980-ci illərdə Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı Nazirliyinin Texniki İnventar Bürosunda mühəndis kimi başlamışdır. 1980–1982-ci illərdə Sovet Ordusu silahlı qüvvələri sıralarında hərbi xidmət etdikdən sonra 1982-ci ildə Mənzil-Kommunal Təsərrüfatı Nazirliyinin Mərkəzi Texniki İnventar Bürosunda mühəndis kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir.
Saleh Məmmədov (inşaatçı-mühəndis)

O, 1982–1991-ci illərdə "Yoltəmirtikinti" Baş İdarəsinin 1 saylı Yol Tikinti İdarəsində mühəndis, baş mühəndis və rəis, 1991–1993-cü illərdə "Azərneft" Yol Tikinti Təmir Trestinin 3 saylı Yol Tikinti İdarəsində rəis, 1994–1995-ci illərdə "Azkommunkomplekttexnika" İstehsalat Birliyində rəis vəzifələrində işləmişdir. 1995–2003-cü illərdə "Azəravtoyol" Dövlət Şirkətinin Körpü Tikinti Trestinin rəis müavini, 1 saylı Yerli Avtomobil Yolları İdarəsinin rəisi, Siyəzən 4 saylı Yol istismar İdarəsinin rəisi, 1 saylı Yol İstismar İdarəsinin rəisi vəzifələrində çalışmışdır. 2003–2015-ci illərdə Nəqliyyat Nazirliyinin "Yolnəqliyyatservis" Departamentinin 1 saylı Yol İstismar İdarəsinin rəisi, 2007-ci ilin fevralında "Yolnəqliyyatservis" Departamentinin "Azəryolservis" Açıq Səhmdar Cəmiyyəti olması ilə əlaqadar "Azəryolservis" ASC-nin 1 saylı Yol İstismar İdarəsinin rəisi vəzifələrində işləmişdir. 2015-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin "Hüquqşünaslıq" fakültəsini bitirmişdir. S. Ə. Məmmədov 19.02.2015-ci il tarixdən "Azəryolservis" ASC sədrinin birinci müavini təyin edilmiş və "Azəryolservis" ASC sədrinin vəzifəsi ona həvalə edilmişdir.
Saleh Məmmədov (inşaatçı-mühəndis)

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 28 dekabr 2015-ci il tarixli Sərəncamı ilə S. Ə. Məmmədov "Azəryolservis" Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin sədri təyin edilmişdir. 12 dekabr 2016-cı il tarixində S. Ə. Məmmədov "Azərbaycan Həndbol Federasiyası"nın prezidenti seçilmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 9 mart 2016-cı il tarixli Fərmanı ilə "Azəryolservis" Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin adı dəyişdirilərək "Azəravtoyol" Açıq Səhmdar Cəmiyyəti adlandırılmışdır. O, 1 saylı Yol İstismar İdarəsinin rəisi vəzifələrində işlədiyi dövrdə respublikanın ümumi istifadədə olan Beynəlxalq əhəmiyyətli (E-119, AH-8), M-1, M-4 və M-2 magistiral avtomobil yollarının böyük bir hissəsinin istismarı, həmçinin yerli əhəmiyyətli yollarının 100 km uzunluqda hissəsinin istismarı işlərinə rəhbərlik etmişdir. Saleh Məmmədovun əməyi Azərbacan Respublikası Prezidenti tərəfindən yüksək qiymətləndirilib.
Saleh Məmmədov (inşaatçı-mühəndis)

O, Respublika Prezidentinin 22.09. 2010-cu il tarixli 744 nömrəli Sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunmuş və ona Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 10.04.2012-ci il tarixli 2151 nömrəli Sərəncamı ilə "Əməkdar Mühəndis" fəxri adı verilmişdir. Ailəlidir, dörd övladı var. Mükafatları Saleh Məmmədov Respublika Prezidentinin 22.09.2010-cu il tarixli 744 nömrəli Sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir.. 10 aprel 2012-ci il tarixdə Saleh Məmmədov Azərbaycan Respublikasında tikinti kompleksinin inkişafında xidmətlərinə görə "Əməkdar Mühəndis" fəxri adı ilə təltif edilmişdir. 21 fevral 2018-ci il tarixdə Saleh Məmmədov Azərbaycan Respublikasında avtomobil yollarının tikintisi və istismarı sahəsində görə xidmətlərinə görə "Şöhrət" ordeni iləilə təltif edilmişdir.. Xarici keçidlər İdarə Heyətinin Sədri AHF-nin prezidenti
Qıpçaqlar

Qıpçaqlar və ya Kumanlar — köçəri türk tayfalarından biri. Haqqında olan Qıpçaqlar (Kumanlar) qədim türk xalqıdır. Qıpçaqlardan ilk dəfə eramızdan əvvəl Orta Asiya mənbələrində danışılmışdır. Dilləri qıpçaq türkcəsidir. Qıpçaqlar, VIII–IX əsrlər ətrafında Orta Asiyadan Urala keçmiş və burada üstünlük qazanmışlar, daha sonra oğuzlarla birgə Orta Asiyaya yayılmışdılar. Tarix səhnəsinə IX–XI əsrlər arasında çıxmışlar. Qıpçaqlar, monqol zəbtindən əvvəl də Sır-dərya, İdil və Don arasında, Qafqaz və Krım dağlarında, Xəzərin şimal düzlüyü ilə bu günkü Qazaxıstanın orta və şimal-qərb arasında yaşayıb bir çox türk tayfaları ilə qarışmışlar və İran, Suriya, Rusiya, Şərqi Avropa və Bizans ilə hərbi, ticarət və iqtisadi əlaqələr qurmuşlar.
Qıpçaqlar

Əvvəllər "Oğuz çölü" deyilən torpaqlar, artıq XIII əsrdə Dəşti Qıpçaq adı ilə xatırlanmağa başlanmışdır. Çindən Don çayına, Uraldan Qara dənizə qədər olan sahəyə yayılan qıpçaqlar, bu dövrdən sonra da böyük sürətlə yeni ərazilərə yayılırdılar. Macar tarixçilərinin məlumatlarına görə, 1020-ci illərdə, Qərbi Sibirdə böyük bir kimek-qıpçaq tayfa birliyi vardır. Kuman (macarca Kun) tayfa quruluşunun, kunlar və sarıqların yanında ən əhəmiyyətli olan qıpçaqlar, bu dövrdə birləşmişlər və qarışmışlar və sonralar çox məşhur olan Kuman adı da bu dövrdə ortaya çıxmışdır. Kuman-Qıpçaq birliyindən əvvəl, Kuman xalqı daha şərqdə yaşayarkən, Sarı Uyğurları məğlub edərək ölkələrini işğal etmişlər və bu xalqın bir qisimini özlərinə bağlamışlar. Kuman-Sarı Uyğur birləşməsi, X əsrin ikinci yarısında, çinliləri və qonşuları sürüşləri sıxışdırmaqla qərbə, oğuzların və qarların torpaqlarına yönəlmişlər. Bu köçün ardınca, yuxarıda göstərilən Oğuz çölü, artıq tarix qaynaqlarında Qıpçaq çölü adlandırılmışdır.
Qıpçaqlar

Onların tarixdə az olan bu yürüşləri, XI əsrdə Rus knyazlarına qarşı qazandıqları silsilə qələbələrdən sonra, Karpatlara, Balkanlara qədər davam etmişdir. İnkişaf edən Qıpçaq-Kuman birliyi, XIII əsrin sonlarına qədər, bu bölgənin təyinedici bir gücü olmuşdur. Xüsusilə XIII əsrdə, Monqol axınları qarşısında, Avrasiya çöllərində çox geniş bir sahəyə yayılan Qıpçaqlar, dinamik bir güc olaraq qonşu dövlətlərin bəzən qorxulu düşməni və bəzən də etibarlı müttəfiqləri olmaqla, çox parçalanmışlar və tarixdə öz adlarıyla xatırlanan bir dövlət yarada bilməmişlər. Buna baxmayaraq Qızıl Orda və onun davamı olan Qazan, Krım, Noyabr, Astahan, Noqay, Sibir xanlıqları kimi dövlətlərdən Misir məmluklərinə qədər, orta dövrlərdə qurulan dövlətlərdə böyük rol oynayan bir güc olmuşlar. Macarıstan, Bolqarıstan, Rumıniya, Rusiya, Gürcüstan kimi ölkələrin xalqları içində ərimişlər, lakin günümüzə qədər yer və şəxs adlarında çox izləri qalmışdı. Qazaxlarda və digər bəzi türk xalqlarında bu gün Qıpçaq adlı boylar vardır. Altay türkləri arasında da Qıpçaq adlı boy mövcuddur.
Qıpçaqlar

Krımda Qıpçaq adını daşıyan bir kənd vardır. Azərbaycanın Qax rayonunda da Qıpçaq adlı kənd var. Ayrıca Axısqa türkləri də Qıpçaq-Oğuz boyuna mənsubdur. Bizans Torpaqlarını və Şəhərlərini qarət edib başı boş gəzən qıpçaqların Bizans torpaqlarına ziyan vurmasının qarşısını almaq və öz hərbi imkanlarından bəhrələnmək istəyən İmperator III. İoannis, bu qıpçaqların bir qismini Makedoniya və Bizans xidmətinə götürdü, bəzilərini Anadoluda Menderes hövzəsinə (Menderes çayı və ətrafı), bəzilərini Frigiya və Bithinia torpaqları (Bu gün Ankara, Afyon, Əskişəhər, Bolu, Düzcə, Kastamonu, Sakarya, Zonquldak), Nikeya İmperiyası və Latın İmperiyası torpaqlarna Monqol və Səlcuq təhlükəsindən qorunmaq için yərləşdirildilər. Bugün bu Şəhirlərdəki Qıpçaq-Kuman asıllı köyler bu Darixlərdə Anadolu'ya girmiştir. Həmçinin bax Qıpçaq dilləri Gürcüstan qıpçaqları Anadoluda qıpçaqlar Xarici keçid
Su bitkiləri

Su bitkiləri — suda bitən bitkilər. Su bitkiləri hidrofitlərə və hidatofitlərə ayrılır. Yalnız aşağı hissəsi suda olan bitkilər hidrofitlər, tamamilə və yaxud çox hissəsi suda olan bitkilər hidatofitlər adlanır. Su bitkiləri içərisində faydalıları var. Su hövzələrinin öz-özünə təmizləməsində böyük rolu var. Bəzən çox artıb kanalları və su hövzələrini basır.
Su bitkiləri

Su bitkilərini məhv etmək üçün herbisidlərdən istifadə edilir. Balıqların yemi olan su bitkilərini yetişdirmək üçün isə xüsusi aqrotexnika vardır. Su bitkilərinə buynuzyarpaq, suzanbağı, süsənbər, oxyarpaq, acı qıjı, suoxu, salvinia üzən, sufındığı, elodeya, bir çox yosunlar aiddir. Toxum və meyvələri bir çox quşların qidasıdır. Xarici keçid Kisəli su bitkiləri Arxivləşdirilib 2017-08-17 at the Wayback Machine Həmçinin bax
Primatlar

Primatlar (lat. Primates) — heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinə aid heyvan dəstəsi. Bu dəstəyə meymunlar və insan da daxildir. Dəstədə 400-dən çox növ mövcuddur. Yarımdəstə və fəsilələri Yaşburunlar (Strepsirrhini) Cırtdan lemurlar (Cheirogaleidae) Lemurlar (Lemuridae) Lepilemurlar (Lepilemuridae) İndrilər (Indridae) Əlayaqlılar (Daubentoniidae) Lorilər (Lorisidae) Qalaqolar (Galagidae)Quruburunlar (Haplorhini) Uzuntopuqlar (Tarsiidae) Oynağanlar (Callitrichidae) İlməquyruqlar (Cebidae) Gecə meymunları (Aotidae) Sakolar (Pitheciidae) Hörümçəyəbənzərlər (Atelidae) Əntərmeymunlar (Cercopithecidae) Hibbonlar (Hylobatidae) Hominidlər (Hominidae) Primatların xarakterik xüsusiyyətləri Primatkimilər dəstəsinə daxil olan canlılar formasına və boyuna görə müxtəlifdir.
Primatlar

Müasir primatlar Asiya, Afrika və Amerikanın tropik və subtropik ərazilərində, Zond və Filippin adalarında yaşayırlar. Ətrafları 5 barmaqlıdır, bu da onlara ağacdan möhkəm tutmağa imkan verir. Beyin yarımkürələri iri olur. Göz çuxurları kəllənin ön tərəfində yerləşir. Müəyyən edilmişdir ki, primatlar cücüyeyən məməlilərin qədim qruplarından əmələ gəlmişdir.
Primatlar

Bu dəstəyə ibtidai primatlar (yarımeymunlar) və ali primatlar (meymunlar) daxildir. İbtidai primatlar İbtidai primatların barmaqları caynaqlıdır. Lemurlarl Madaqaskar və Kanar adaları üçün səciyyəvidir. Madaqaskarda onların bir neçə növünün nəsli kəsilmək üzrədir. Afrika və Asiya meşələrində lorilər yaşayır.
Primatlar

Ali primatlar Ali primatlara 100-dən çox növ daxildir. Bunların ön beyin yarımkürələri iri və qırışlıdır. Cənubi Amerika meşələrində ilişkənquyruq adlı meymunlar hündür ağacların başında sürətlə qaça bilir. Əntər meymunlar Afrikada və Cənubi Asiyada yaşayırlar. Onlar böyük sürülər şəklində yaşayırlar və nizamlı davranırlar.
Primatlar

Sürüyə başçı-dominant rəhbərlik edir. İnsanabənzər meymunlar daha çox inkişaf etmişdir. Onların başı yumru, ön beyin qabığı mürəkkəb quruluşludur, üzündə tük azdır, ayaqlarının altı və əlinin içi tüksüzdür. İnsanabənzər meymunlar tropik meşələrdə yaşayır. Qorilla və şimpanzelər həm yerdə, həm də ağacda yaşayırlar.
Primatlar

Hibbonlar (Asiya və İndoneziya) və oranqutanlar çox vaxt ağacda olur, yerə nadir hallarda enir. Oranqutanlar Sumatra adasında daha çox yayılmışdır. Aqil insanın formalaşması Aqil insan növündən əvvəl neandertal, sinantrop, pitekantrop və avstralopitek adlı insan növləri olmuşdur. Güman edilir ki, müasir insan Afrikada əmələ gəlmişdir. Onun sosioloji varlığa çevrilməsində əmək böyük rol oynamışdır.
2008

17 fevral — AFR tərəfindən Kosovanın müstəqilliyinin tanınması. 2008 Yay Olimpiya Oyunları Pekində keçirilməsi 14 fevral — BMT Baş Assambleyasının 62-ci sessiyasında "Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərində vəziyyət haqqında" qətnamə qəbul olunması. 15 fevral — Prezident İlham Əliyev tərəfindən "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 90 illik yubileyi haqqında" sərəncam imzalanması. 17 fevral — AFR tərəfindən Kosovanın müstəqilliyinin tanınması. 2 iyun — Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyinin Akademiyasının yaradılması. 22 sentyabr — Azərbaycan müəllimlərinin XIII qurultayının keçirilməsi. 19 noyabr — Haaqada "Azərbaycanın Holland dostları" cəmiyyətinin təsis edilməsi, 26 yanvar — İslam Rzayev, muğənni və xanəndə.(d.1934). 27 yanvar — Suxarto, 1968-1998-ci illərdə İndoneziya prezidenti.
2008

17 yanvar — Robert Fişer, şahmatçı. 17 fevral — Aysel Gürel, Türk musiqiçi və teatr oyunçusu. 10 iyun — Çingiz Aytmatov, Qırğız Ədəbiyyatçı, siyasətçi və jurnalist. 12 avqust — Donald Erb, amerikalı bəstəkar. 25 oktyabr — Müslüm Maqomayev Sovet, Azərbaycan və rus opera və pop müğənnisi,SSRİ xalq artisti (d.1942). 24 dekabr — Harold Pinter, 2005-ci ilin Nobel Ədəbiyyat Mükafatı sahibi İngilis yazıçı. 20 iyun — Əhməd Abasquliyev, psixiatriya sahəsində Azərbaycan alimi, tibb elmlər doktoru (1959), professor (1960), Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi (1990). 4 fevral — Tamuris Əliyeva, pedaqoq-alim, pedaqoji elmlər doktoru, professor.
Teodor Ruzvelt

Teodor Ruzvelt (ing. Theodore Roosevelt; 27 oktyabr 1858[…], Manhetten, Nyu-York ştatı – 6 yanvar 1919[…]) — Amerika Birləşmiş Ştatlarının 26-cı prezidenti (1901–1909). 1906-cı il Nobel Sülh Mükafatı laureatı. ABŞ-nin 32-ci prezidenti Franklin Delano Ruzveltin uzaq qohumu olmaqla yanaşı, həm də onun qardaşı qızı Franklin Ruzveltin həyat yoldaşı olmuşdur. Böyük dəyənək siyasəti onun adı ilə bağlıdır. Adı tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilib.
Teodor Ruzvelt

1912-ci il seçkiləri 1912-ci il prezident seçkilərində Respublikaçılar partiyasından namizədliyini irəli sürmək istəmiş, lakin partiyadaxili ilkin seçkilərdə qalib gəlsə də, partiyanın qurultayında onun yerinə həmin vaxt prezident vəzifəsini tutan Uilyam Taft namizəd seçilmişdir. Bundan qəzəblənən Teodor Ruzvelt 300-dən artıq tərəfdarı ilə Respublikaçılar partiyasından ayrılaraq Proqressiv partiyanı yaratmış və bu partiyadan prezidentliyə namizəd olmuşdur. Seçkilərdə Uilyam Taftı geridə qoysa da, demokratların namizədi Vudro Vilsona böyük fərqlə məğlub olmuşdur. Ruzveltin ekspansionist siyasəti O, konqress üçün əsaslı surətdə ilk müraciətnaməsini hazırladı. Yeni prezident xarici siyasətə çox diqqət ayırırdı. Öz sələfinin Filippinin işğalı, həmçinin Kuba və Puerto-Rikoda protektorat qurulması kimi xarici siyasət kursunu dəstəklədiyini qeyd edərək yeni prezident bəyan etdi ki, ABŞ, eləcə də bütün Amerika qitəsi ölkələrinin xarici siyasətdə başlıca əsaslandığı akt məhz Monro doktorinası olmalıdır.
Teodor Ruzvelt

Bu Ruzveltin Monro doktorinası haqqında ilk deyimi idi; sonralar o yenidən bu məsələnin üzərinə bir daha qayıdaraq, onun üçün xüsusi şərh verəcəkdir. Bu müraciətdə isə Ruzvelt ardıcıl olaraq güclü donanma sülhün zəmanətidir — arqumentinə əl ataraq, özünün ən çox sevdiyi ideyalardan biri olan ABŞ-nin hərbi-dəniz qüvvələrinin möhkəmləndirilməsi, güclü donanma quruculuğunun labüdlüyü haqqındakı fikirlərini ifadə edirdi. 1903-cü ildə Ruzvelt Kubanı məcbur etdi ki, ABŞ-yə adaya müdaxilə və işğal etmək hüququ verən və bədnam "Plata düzəlişi" (koqress tərəfindən 1901-ci ildə qəbul edilib) ilə razılaşsın. İspan zülmündən zorla azad olmuş Kuba, amerikan yarımmüstəmləkəsinə çevrildi, bundan ilk növbədə ABŞ-nin iri inhisarları istifadə etdi. Ruzveltin prezidentliyi illərində (1902-ci ildən 1909-cu ilədək) Kubada amerikan kapital qoyuluşu 30 milyarddan 200 milyard dollaradək artdı. Prezidentlik onun üçün öz ekspansionist nəzəriyyələrini təcrübədə tətbiq etməyə böyük imkanlar açıldı.
Teodor Ruzvelt

Sakit okeanda ABŞ-nin hömranlığı yeni prezidentin başlıca ideyası idi. 1900-cü ildə o, açıq-aşkar yazırdı: "Mən Birləşmiş Ştatları Sakit okeanda başçılıq edən dövlət kimi görmək istərdim". Tamamilə aydındır ki, Makkinli Filippinin zəbt olunmasını elan edərkən Ruzvelt onu dəstəkləyirdi. O, filippinlilərin özünü idarə etmək qabiliyyətinə malik olmadıqlarını təkid edərək milli-azadlıq hərəkatını boğmaq və adalarda amerikan idarə etmə sisteminin tətbiq olunmasını tələb edirdi. Ruzveltin prezident postuna gəlişi zamanına qədər adalardakı hərbi hərəkat rəsmi olaraq dayandırılmışdır, baxmayaraq ki, Aginaldonun-filippin üsyançılarının başçısının-amerikanlılar tərəfindən əsarətə alınması və 1901-ci ilin martında onun təslimindən sonra üsyançılar ordusu bir-birinn ardınca müqaviməti dayandırdılar, lakin amerikan ordusunun üsyançılara və adaların din əhalisinə qarşı görünməmiş qəddar divanı davam edirdi. Ruzvelt bu cəza tədbirlərini "qanuna tabe olma tərbiyəsi" adlandırırdı. ABŞ-nin filippin xalqını od və qılıncla düzəltmək hüququna malik olması əqidəsinə əmin olan Ruzvelt öz hökumətinin hərəkətlərinə doğrudan da etiraz edən və xalqın gözünü adaların zəbt olunmasının və amerikan əsgərlərinin qəddarlığının əsl səbəblərinə həqiqətən də açmaq istəyən anti-imperialistlərə qarşı qəzəbini çətinliklə gizlədirdi.
Teodor Ruzvelt

Onu sosialistlərdən daha çox burjua pafisistləri (milyoner E. Karnegi, senatorlar Xoar və Petttiqru, Şurts), daha doğrusu, öz sinfinin mötəbər nümayəndələri xüsusən təhrik edirdilər ki, onlardan da yaxa qurtarmaq asan iş deyildi. Prezident T. Ruzveltin fərqləndirici cəhətlərindən biri də lazımi adamların onun hərəkətlərini məzəmmət etmək deyil, onunla fəxr eləməsi və ya heç olmazsa, onun hərəkətlərinə haqq qazandırmaları arzusu idi. 1902-ci ilin yayında filippinlilərə qarşı qəddar münasibətə görə senator Xoar tərəfindən günahlandırılan müraciətə o, görünməyən riyakarlıqla cavab yazdı: "…Sizin gözünüzdə mənim, nəhəng işində öz vəzifəsini pis yerinə yetirən insan kimi görsənməyim mənim üçün dözülməzdir. Rica edirəm inanasınız ki, uzun, ağır düşüncələrdən sonra, mənim vəzifəmin nədən ibarət olduğu barədəki çox axtarışlardan və bəzi inamsızlıqlardan sonra indi mən vəzifəmi mənə necə görünürsə, elə də yerinə yetirirəm". Prezidentin fikrincə bu vəzifə müqavimətin qeyd-şərtsiz olaraq qırılması və "qanun və qaydaların bərpasının" silah gücünə yerinə yetirilməsindən ibarətdir. Monro doktrinası Hələ konqressə ilk müraciətində Ruzvelt Monro doktrinasını ölkənin xarici siyasətində təməl daşı kimi irəli çəkmiş və Amerika qitəsi ölkələrini müstəmləkəyə çevirməsində 1902–1903-cü illər ərzində guya qaydaların mühafizəsi üçün qanun və sivilizasiyanın əsayişi uğrunda onu bir silah kimi istifadə etməyi bacarmışdır. Açıq-aşkar bəyan etdiyi məqsədinə çatmaq üçün prezidentin sərf etdiyi enerji və inadkarlığın həddi-hüdudu yox idi. Prezident olmamışdan çox əvvəl Ruzvelt, Monro doktorinasını "Birləşmiş Ştatların siyasətinin geniş və ümumi prinsipi" kimi qiymətləndirmişdir.
Teodor Ruzvelt

Hətta 1896-cı ildə o, bəyan etmişdir ki, "əgər Monro doktorinası olmasaydı, o zaman onu dərhal yaratmaq lazım idi. O vaxtlar (birinci Venesuela böhranı dövründə) Ruzvelt, Monro doktorinasının şərhini "avropanın amerikan torpağına soxulmasına qadağa ilə" məhdudlaşdırırdı. Bu səpkidə Monro doktorinasına o, hələ ilk prezident müraciətində toxunmuşdur. Buna baxmayaraq, o tezliklə təkcə ərazi işğalına qadağadan danışmadı, həm də bəyan etdi ki, ABŞ heç bir amerikan respublikaları üzərində hər hansı bir avropa dövlətinin nəzarətinə dözməyəcək. Nəhayət, 1904-cü ilin dekabrında konqressə növbəti müraciətində Ruzvelt, Monro doktorinasına öz əlavəsini xülasələşdirərək, o nəticəyə gəldi ki, Birləşmiş Ştatlar "beynəlxalq polis qüvvəsi" rolunda bütün Amerika qitəsində "qayda-qanuna nəzarət etmək" hüququna malik olan yeganə dövlətdir. Bu maraqlı ifadə prezidentin özünə məxsusdur. Cənubi Amerika ölkələrinin "xroniki nizamsızlıq" vəziyyətində olduqlarını və sivilizasiyalı dövlətlərlə münasibət qurmaq iqtidarında olmadıqlarını qeyd edən T. Ruzvelt xəbərdarlıq edirdi ki, elə zaman gələ bilər ki, "sivilizasiyalı dövlətin"qarışması labüd olsun.
Teodor Ruzvelt

"Monro doktorinasını qəbul etmiş Birləşmiş Ştatlar Qərb yarımkürəsində nadir hallarda, öz istəklərindən başqa, belə nizamsızlıq hallarında beynəlxalq polis qüvvələri rolunu yerinə yetirmək məcburiyyətində qala bilər". Bu çoxmənalı hədə "xalqı özünü yaxşı aparan istənilən ölkə bizim səmimi dostluğumuza arxalana bilər" kimi uzun və saxta sentensiyalarla müşahidə olunurdu. Başqa sözlə, Birləşmiş Ştatların prezidenti cənub qonşularını ABŞ-nin hökumət dairələrinin maraqları olarsa, onların daxili işlərinə qarışacaqları ilə hədələyirdi. "Təmkinlə danış, lakin iri dəyənəyi əldən vermə, və sən çox uzağa gedərsən", — Ruzvelt tərəfindən dövriyyəyə buraxılmış bu hakimanə sözlər onun xarici siyasətinin şüarı və formulası idi. Belə formulanın qüvvədə olması üçün Ruzveltə güclü donanma lazım idi; onsuz da heç kəsin hədələmədiyi ölkəsinin ərazisini müdafiə üçün deyil, başqa kiçik və böyük ölkələrə hədə-qorxunu daha da gücləndirmək üçün. 1902-ci ildə İngiltərə, Almaniya və İtaliya Venesuelaya ultimatum verdiyi zaman prezident arbitr rolunu öz üzərinə götürdü, amma o, özünü Amerika qitəsi ölkələrinin sahibi kimi aparırdı, buna görə də Avropa dövlətləri, ABŞ-nin qərb yarımkürəsində polis qüvvəsi kimi hüququnu faktiki olaraq tanımaq məcburiyyətində qaldılar. Panama kanalı Ruzveltin imperialist əməllərinin tacı — yeri gəlmişkən bunlarla o, həmişə öyünərdi — təbii ki, okeanlar arası kanalın tikilməsi üçün Panama boğazındakı ərazinin zəbt edilməsi oldu.
Teodor Ruzvelt

1911-ci ildə Ruzvelt tərəfindən söylənilən bu fraza kanalın tikintisi barədə İngiltərə ilə aparılan yarım əsrlik danışıqlara son vermiş Panama epopeyasında prezidentin rolunu dəqiq ifadə edir. Ruzvelt boğazı zəbt etməyi çoxdan arzulayırdı. Hələ XIX əsrin 90-cı illərində, İngiltərə ilə yeni müqavilənin (Heya-Paunsefota) bağlanması haqqında ilk danışıqlar getdiyi zaman o, tam mənasında hiddətlənərək, Hey və Makkinlini daha cəsarətli addımlar atmağa sövq etməyə çalışırdı. O, nəinki İngiltərə və ya heç bir başqa ölkə ilə əməkdaşlıq etmədən ABŞ-nin kanalı mənimsəməsini, həm də kanal ərazisinin silahlı mühafizə hüququnun da ABŞ-də olmasını istəyirdi. Ruzveltin fikrincə boğaz sahillərindəki amerikan silahları ABŞ-nin bütün düşmənlərinə tərəf istiqamətlənməli idi. "Ah, mən necə də istərdim ki, Siz və prezident müqaviləni (söhbət Kleyton-Bulver müqaviləsindən gedirdi, hansınınki əvəzində Hey və İngiltərənin xarici işlər naziri Paunsefot yeni akt hazırlamalı idilər) kəsib bizim öz kanalımızın tikintisi və möhkəmləndirilməsi haqqındakı billi tətbiq edəsiz" — deyə Nyu-York qubernatoru Ruzvelt ABŞ dövlət katibi J. Heyə yazırdı. Burlarla müharibədə böyük itkilər verərək zəifləmiş İngiltərə sonunda güzəştə getdi, və 1901-ci ildə artıq Ruzvelt tərəfindən imzalanmış yeni Hey-Paunsefota müqaviləsi kanalın tikintisi və inşasında Ştatları faktiki olaraq yegənə ölkə etdi.
Teodor Ruzvelt

Kanalın tikintisi üçün iki variant mövcud idi: ya Panama şirkəti tərəfindən artıq qazıntısına başlanmış Kolumbiya ərazisindən keçməklə və ya Nikaraquadan keçməklə. Hər iki halda icarə haqqında razılıq alınmalı idi. Təbii ki, bu respublikaların hökumətləri öz zəngin qonşularından xeyli miqdarda məbləğ (kanalın dəyəri Nikarauqadan keçərkən 189 864 min dollar, Kolumbiyadan keçərkən isə 250mln.-a yaxın idi) qoparmaq istəyirdilər. Konqresdə hansı variantın qəbul edilməsi haqqında müzakirələr gedərkən prezident təəssüflənirdi ki, ərazi yalnız icarəyə götürüləcəyindən kanal ABŞ-n mülkiyyəti olmayacaq. "Nəyə görə biz boğazı Kolumbiyadan icarəyə götürmək əvəzinə onu sadəcə olaraq satın almırıq? — deyə o, Heyə yazırdı. — mənə elə gəlir ki, bu çox gözəl bir şey ola bilər.
Teodor Ruzvelt

Fikrimcə, biz onlara kifayət qədər təklif etsək, onlar öz konstitusiyalarını dəyişərlər. Çıxış yolu O. Henrinin "Krallar və kələmlər" məşhur romanındakı kimi tapıldı. On illərlə boğazda öz suveren dövlətini yaratmaq istəyən Panama xalqının çoxdankı separatist cəhdlərindən xəbərdar olan ABŞ hakimiyyəti kolumbiya hakimiyyətinə qarşı çıxış edən separativ qrupa gizli olaraq dəstək verldi. 1903-cü ilin noyabrında Panama özünü müstəqil elan etdi, Ruzvelt isə ləyaqətsiz olaraq dərhal yeni hökuməti tanıdı. İki həftə keçmədən Vaşinqtonda kanalın 10 mil enində olan ərazisinin əbədi istifadə üçün ABŞ-yə vermlməsi haqqında müqavilə imzalandı. Kompensasiya kimi Panama cəmi 10 mln.dol-lar miqdarında birdəfəlik məbləğə və müqavilə təsdiq edildikdən 9 il sonra isə hər il 250 min dollar miqdarında məbləğə sahib oldu.
Teodor Ruzvelt

Panamanın müstəqilliyi xəyali oldu. ABŞ vəziyyətdən istifadə edərək, "Panamanı əvvəlcə respublika edib, sonra isə onun boğazında — amerikan imperializminin təsdiq olduğu kanal ərazisi — əsl ABŞ müstəmləkəsi yaradıb ölkəni özünə tabe etdi". Öz hökumətinə arxalanan amerikan inhisarları dərhal yeni və kiçik bir respublikanın təbii var-dövlətinə əl uzatmağa başladılar. 1904-cü ildə ABŞ tərəfindən Panama Respublikasına zorla qəbul etdirilmiş konstitusiya boğazda "qayda-qanun yaratmaq məqsədilə" ABŞ-yə güc tətbiq etmək hüququ verdiyindən Panama hökuməti bütün bunlara dözmək məcburiyyətində qalırdı. Ruzvelt ərazinin zəbti və kanalın tikintisini özünün böyük uğuru hesab edirdi. Sonralar o, məmnuniyyət hissi ilə açıq-açığına öyünərək, kanal ərazisinin işğalının onun şəxsi ideyası olduğunu deyir və öz tərcümeyi-halında yazırdı: "Mən kabinetlə məsləhətləşmədən kanalı zəbt etdim".
Teodor Ruzvelt

1904-cü ilin fevralında senat, demək olar ki, könülsüz olaraq, Panama müqaviləsini təsdiqlədi. Sonuncu hadisə Ruzvelt üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi, baxmayaraq ki, ölkə yeni prezident seçkiləri ərəfəsində idi, Ruzvelt isə seçilmiş prezident olmaq həsədində idi. Ruzveltin ikinci dəfə prezident seçilməsi Yazılmamış qaydalara görə prezident namizədliyi adətən ikinci müddətə çəkilir. Buna baxmayaraq, Ruzvelt Milli qurultayda öz partiyasından olan bosların — Hanna, Plat, Oldricin — onun namizədliyini irəli sürəcəklərinə inamsızlıq hiss edirdi. Əgər Hanna sağ qalsaydı 1904-cü ilin payızındakı hadisələrin necə inkişaf edəcəyi məlum deyildi, lakin 1904-cü ilin fevralında Hanna vəfat etdi və prezident respublikaçıların yeganə namizədi oldu. Risk etmək istəməyən prezident Respublika partiyası rəhbərliyində özünə tərəfdarlar tapdı — Milli komitənin başçısı postuna, Hannanın yerinə əvvələr onun şəxsi katibi, son ildə isə ticarət naziri olan Jorc Kortilyunu qoya bildi. Kortilyu Ruzvelt kompaniyası üçün geniş seçki fondu yığaraq onu böyük səs-küylə keçirdi.
Teodor Ruzvelt

Nəhayət 1904-cü ilin noyabrında T. Ruzvelt prezident olaraq, öz arzusunu həyata keçirməyə nail oldu. O, böyük səs çoxluğu ilə Parkerə qalib gəldi. Qalibiyyətdən cuşa gələn prezident, təbrikləri qəbul edərək (Ruzvelt Oyster-Beydə səs verib gecəykən Vaşinqtona qayıtmışdı) elə bir müraciət etdi ki, onun bəzi bioqrafları bunu kobud səhv kimi qiymətləndirdilər. O deyirdi: "Heç bir şey məni bir də heç zaman namizəd olmağa məcbur edə bilməz və mən bir də irəli sürülməyi qəbul etməyəcyəəm". Bu müraciətə görə sonralar o peşman oldu, zira onun kimi işgüzar və hakimiyyətsevər insan üçün adi insan həyatı dözülməz idi. Elə bu illərdə o, Filippin qubernatoru Vilyam Q. Taftla (William Taft) yaxın əlaqələr saxlayaraq, onu öz kabinetinə, 1904-cü ilin əvvəllərində istefaya çıxmış hərbi nazir Rutun yerinə dəvət etdi. Bütün bu şəxsiyyətlər öz proqressiv baxışları ilə fərqlənmirdilər, əksinə, daha çox bənzər idilər.
Teodor Ruzvelt

Konstitusiyaya əsasən ABŞ prezidentinin nazirlər kabinetinin başçısı və silahlı qüvvələrin baş komandanı kimi böyük səlahiyyətlərə malik olması imkanı Ruzveltə şərait yaratdı ki, o, latın amerikası ölkələrinin ABŞ diktaturasına tabe edilməsi kimi ABŞ-n hakim dairələrinin imperialist cəhdlərini və öz şəxsi planlarını həyata keçirsin. "Ruzvelt doktorinasının" qurbanı Dominikan Respublikası oldu. Avropa imperialistləri tərəfindən talan edilən bu kiçik ölkənin hökuməti ABŞ dövlət departamentinin təzyiqi ilə kömək üçün zəngin qonşusuna müraciət etmək məcburiyyətində qalır. Ruzvelt "qeyri-adi həssaslıq" göstərdi və bunun nəticəsi olaraq 1905-ci ilin fevralında Santo-Dominqoda imzalanan protokol meydana gəldi ki, burada da amerikan hərbi gəmiləri çoxmənalı hədə kimi dayanmışdı. Bu protokola əsasən respublikanın bütün gömrükləri ABŞ-nin nəzarətindən keçirdilər. Senatın müqavimətlərinə fikir verməyən Ruzvelt gömrük rüsumlarının toplanması üçün Dominikan Respublikasına dəniz piyada dəstəsi ilə zabit göndərdi; dominikan hökuməti öz ehtiyacları üçün onun yalnız 45% -ni alırdı, qalan 55% isə ABŞ bankı tərəfindən kreditorlara ödənilmək üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Teodor Ruzvelt

Bu yolla Dominikan Respublikası üzərində faktiki protektorat qoyuldu ki, buna da prezident həmin Monro doktorinası ilə haqq qazandırırdı. Ruzvelt "münaqişənin həlli üçün" Taft və Bekonu, həmçinin 6 min nəfərdən ibarət olan dəniz piyada desantını Kubaya göndərdi. Təbii ki, öz hərəkətlərinə haqq qazandırmaq məqsədilə amerikalılar bildirirdilər ki, adada yaşayan amerika vətəndaşlarının həyatı və əmlakı təhlükə qarşısındadır, lakin ordunu göndərərkən, prezident göstərmək istəyirdi ki, o məcburiyyət qarşısında qalıb və Tafta ehtiyatla hərəkət etmək, ABŞ daxilində ictimai fikirlə hesablaşmaq göstərişini verirdi. "Yadda saxlayın, — deyə o, Tafta teleqraf göndərirdi, — … əgər biz nəzarət funksiyasını öz üzərimizə götürənə qədər aydın surətdə göstərə bilməsək ki, sülhün əldə edilməsi və qayda-qanun yarada bilən hökumətin saxlanılması üçün lazım olan bütün üsullar tükənilmişdir, onda burada bizim müdaxiləmizlə əlaqədar çox ciddi narazıçılıq qopacaq". Amerikan inhasarlarının marağana cavab verən "böyük dəyənək" siyasətinin fəaliyyəti bundan ibarət idi. Qərb yarımkürəsində Birləşmiş Ştatlar özlərini sahib kimi hiss edirdilər, lakin prezident Ruzveltin beynəlxalq siyasətdə ABŞ-nin aparıcı, əhəmiyyətli — rol əldə etməsi üçün can atması Amerika qitəsininin hüdüdlarından kənara ya-yılmışdır. Ruzveltin Uzaq Şərq siyasəti və prezidentliyinin sona çatması Ruzvelt dünya münaqişələrinə qarışan ilk prezident idi. Onun başçılığı altında amerikan diplomatiyası ilk dəfə olaraq geniş arenaya — guya öz marağı olmayan vasitəçi kimi — çıxdı, lakin bu vasitəçiliyin əsl məqsədi Uzaq Şərq və Avropada Amerika üçün sərfəli olan "güc balansı"nın qurulması idi.
Teodor Ruzvelt

Bu siyasətin mərhələləri Portsmut və Alhesirasdan ibarət idi. Hər iki halda Teodor Ruzvelt öz üzərinə sülh keşikçisi rolunu götürdü, lakin onun sülh məramlı fəaliyyəti amerikan imperializminin mövqelərini möhkəmləndirmək məqsədi güdürdü. Bu, xüsusilə rus-yapon müharibəsi zamanı Ruzveltin özünü aparmasında daha aydın gözə çarpdı. Rus-yapon münaqişəsinin lap əvvəllərində ABŞ-nin idari dairələri öz rəğbətlərini Ru-siyaya deyil, Yaponiyaya bildirirdilər. Əgər konqresi və ölkənin ictimai fikrini özünə qarşı qaldırmaq qorxusu olmasaydı, yəqin ki, Ruzvelt, Corc Kennana yazdığı kimi, hətta ingilis-yapon ittifaqına qoşulardı. Sovet tarixçisi N. N. İnozemtsev yazır: "Amerikan imperialistləri… bu toqquşmada Rusiyanın məğlub olmasını özlərinin marağı hesab edirdilər. Yaponiya hələ çox da təhlükəli rəqib sayılmırdı və mötəbər amerikan dairələri Uzaq Şərqdə yapon işğalını gələcəkdə öz maraqları üçün istifadə etmək ümidində idilər", amma hələlik prezident başda olmaqla ABŞ-nin siyasi xadimləri hesab edirdilər ki, Yaponiyadan Uzaq Şərqdə Rusiyaya qarşı zərbə qüvvəsi kimi istifadə etmək lazımdır.
Teodor Ruzvelt

Hətta amerikan mətbuatında yazırdılar ki, Yaponiya müharibəni amerikan maraqları üçün aparır, amerikan maliyyəçiləri isə Yaponiyaya geniş kredit təqdim edirlər. Yaponların ruslar üzərindəki qələbəsi Ruzveltin rəğbətinə səbəb oldu, lakin sovet tədqiqatçısı L. İ. Zubokun yazdığına görə "o,(ABŞ) hər halda onun (Rusiya nəzərdə tutulur) tamamilə darmadağın olunmasına və Uzaq Şərqdən qovulmasına yol vermək istəmirdi". Prezident başda olmaqla amerikan diplomatiyasının çoxlu əmək sərf edib yaratdıqları dayanaqsız "qüvvələr balansı", bu region üçün Uzaq Şərqdə Rusiya və Yaponiyanın müharibədə əldən düşmüş vəziyyətdə üz-üzə qarşıdurmaları idi. Bu müharibənin son mərhələsində, Yaponiyanın bütün ehtiyat mənbələri tükəndikdə prezident döyüşən tərəflər arasında sülh bağlamaq üçün vasitəçi kimi çıxış etdi. 1905-ci ilin avqustunda Portsmutda (Nyu-Hempşir ştatı) sülh konfransında Ruzvelt yapon iddiasına tərəfdar çıxdı və Yaponiyanın təzminatsız sülh razılaşması onun ümidini boşa çıxardı. Ruzvelt ümid edirdi ki, Portsmut sülhü Uzaq Şərqdə ABŞ üçün əlverişli qüvvələr nisbəti yaradaraq, Çində amerikan kapitalının mövqelərini möhkəmləndirməsi üçün orada "açıq qapı" siyasətini saxlayacaq, lakin — amerikan tarixçisi Bilin etirafına görə, — Portsmut konfransından üç il sonra iki dövlət (Rusiya və Yaponiya.
Teodor Ruzvelt

— İ. B. ), bütün başqa imperialist millətləri çıxarmaq üçün birləşdilər . Və bu halda Yaponiya ilə razılığa gəlməkdən savayı Ruzveltin başqa çıxış yolu qalmadı. 1908-ci ildə Rut-Takahir razılaşması bağlandı ki, buna əsasən ABŞ və Yaponiya hökumətləri Sakit okean hövzəsində bir-brinin maraqlarını tanımaq, bu zonada mövcud vəziyyəti saxlamaq və "Çində ticarət və sənaye üçün eyni imkanlar prinsipini" müdafiə etmək üzrə öhdəlik qəbul etdilər. Bu razılaşma ilə Birləşmiş Ştatlar Uzaq Şərqdəki bütün yapon işğallarını, daha doğrusu Koreya və sonra Çindəki işğallarını faktiki olaraq tanıyırdılar.
Teodor Ruzvelt

Əslində bu Sakit okean ətrafındakı "təsir dairəsi"nin Yaponiya və ABŞ arasında bölüşdürülməsi idi. Amerikan imperialistləri bu vəziyyətlə ona görə barışmalı oldular ki, Yaponiyanın güclənməsinə və onun təcavüzkar iddialarına mane ola bilmirdilər. Ruzvelt tez-tez təkrar edirdi ki, həmin anda uğur gətirə biləcək mövqeni tutmaq və ya kursu yönəltmək lazımdır, amma indiki halda o, seçmirdi, çunki başqa çıxış yolu yox idi. Rut-Takahir razılaşması bir neçə il keçdikdən sonra öz fəlakətli nəticəsini verən yapon təcavüzünə göz yummaqdan, təcavüzə qarşı səhlənkarlıqdan başqa bir şey deyildi. Son nəticədə, Ruzveltin bioqraflarının böyük əksəriyyətinin təqdim etdiyi kimi, onun uzaqşərq siyasəti nəinki sülh işləri üçün qeyri-məhsuldar, eyni zamanda ABŞ üçün də uğur gətirməz oldu. Ağ evlə ayrılmaq və 50 yaşında ikən oyundan çıxmaq Ruzvelt üçün asan deyildi. 1907-ci ildə 1908-ci ilin seçkiləri üçün namizədlər irəli çəkilərkən o, öz namizədliyini irəli sürməkdən imtina etməli oldu, lakin partiyanın o zamanlar lideri olaraq, Ruzvelt öz sələfini seçmək qərarına gəldi və onun seçimi keçmişdə Flippin qubernatoru olmuş, Kuba üsyanını yatıran, indiki hərbi nazir Vilyam Hovard Taftın üzərində dayandı. Ruzvelt seçilmiş prezidenti həyat yoldaşı ilə birlikdə inauqurasiyadan əvvəlki gecəni Ağ evdə keçirməyə dəvət etdi.
Teodor Ruzvelt

Taft bu dəvəti qəbul etdi. Prezidentin vəzifəyə keçmə ənənəvi mərasimindən sonra Kapitoliyanın portikində iştirakının vacib olmasına baxmayaraq, Taftın nitqini dinləyib və onu təbrik edərək (deyəsən bir qədər süni coşğunluqla), Ruzvelt, Taftın arvadının böyük məmnuniyyətinə səbəb olaraq, yeni prezident alayını Ağ evə qədər müşayət etməkdən imtina etdi. Eks-prezident həyat yoldaşı ilə birlikdə düz vağzala, oradan isə qatarla Oyster-Beyə yola düşdü. Ruzvelt üçün mülki şəxs həyatı başladı. Prezidentlikdən sonrakı həyatı Ruzveltin birinci nikahından Alisa adlı bir qızı var idi. Sonra 1886-cı ildə Edit Kermit Karou ilə evlənir və onların 5 uşağı olur-Teodora, Kermit, Edit, Arçibald və Kventin. Mülki həyata başladıqdan sonra Ruzvelt oğlu Kermit ilə Braziliya cəngəlliklərinə uzunmüddətli səyahətə çıxır.
Teodor Ruzvelt

Səyahətə başladıqdan yeddi ay sonra Ruzvelt malyariya xəstəliyinə tutulur xüsusilə də qayıqda baş verən bədbəxt hadisədən sonra ayağı ciddi zədələnir və infeksiyaya yoluxur. Bunun ardınca ABŞ-yə qayıdır və elmi esselər və tarixi kitablar yazmağa başlayır. Avropada I Dünya Müharibəsi başlayanda keçmiş prezident hərbi hazırlıqlara daha ciddi önəm verilməsinin vacibliyini bildirdi və çıxışında qeyd elədi ki, ABŞ bu müharibəyə mütləq qoşulmalıdır. O, Prezident Vilsonun neytrallıq çıxışından çox məyus oldu və onu ölkəsinin fəaliyyətsizliyində qınadı. Birləşmiş Ştatlar 1917-ci ildə müharibəyə qoşulanda o könüllülərdən ibarət diviziyanın yaradılmasını təklif etdi, ancaq Hərbi Şöbə buna razılıq vermədi. Buna baxmayaraq, onun oğullarının dördü də könüllü olaraq müharibəyə getdi.
Teodor Ruzvelt

Onun ən kiçik oğlu, Kventin Almaniya səmasında vurulanda Ruzvelt çox mütəəssir oldu. Teodor Ruzvelt 6 yanvar 1919-cu ildə Nyu Yorkun Oyster buxtasındakı doğma evində yuxuda olarkən vəfat etmişdir. Bəzən deyirlər ki, ölüm ona görə onu yuxuda apardı ki, o hətta ölümlə belə mübarizə aparardı. Çünki o xaraktercə çox mübariz və istədiyini əldə edən bir şəxs idi. Maraqlı faktlar Raşmor dağında təsvirləri həkk olunmuş 4 ABŞ prezidenti arasında Teodor Ruzveltin də təsviri var. Bunun əsas səbəbi kimi onun Panama kanalının çəkilməsindəki böyük rolunu göstərirlər. Teodor Ruzvelt avtomobildən istifadə etmiş ilk ABŞ prezidentidir.
Azərbaycan–ATƏT əlaqələri

Azərbaycan ATƏM-in (1 yanvar 1995-ci ildən ATƏT) üzvülüyünə 1992-ci ilin 30 yanvarında qəbul olunmuşdur. Qeyd etmək lazımdır ki, ATƏM Azərbaycanın daxil olduğu ilk Avropa təşkilatı olmuşdur. İkitərəfli əlaqələr 1992-ci ilin fevral ayından başlayaraq Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi ATƏM-in prinsiplərinə uyğun olaraq üzv olan dövlətlərin daha çox diqqət obyektinə çevrildi. Bu məqsədlə fevralın ortalarında ATƏM-in ilk xüsusi missiyası Azərbaycanda oldu. Fevralın 27–28-də ATƏM-in Yüksək Vəzifəli Şəxslər Komitəsinin (YVŞK) iclasında ilk dəfə olaraq Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsilə bağlı müzakirələr aparıldı. Dağlıq Qarabağın Azərbaycan Respublikasına mənsub olunmasını təsdiq edən sənəddə, sərhədlərin dəyişdirilməməsi şərti ilə, münaqişənin sülh yolu ilə həllinə çağırış öz əksini tapdı. 1992-ci ilin mart ayının 24-də ATƏM-in Xarici İşlər Nazirləri Şurasının (XİNŞ) birinci əlavə görüşündə Dağlıq Qarabağda vəziyyət müzakirə olundu. Görüşdə ATƏM-in Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin sülh yolu ilə həll edilməsinə dair Minsk konfransının çağırılması haqqında qərar qəbul edildi.
Azərbaycan–ATƏT əlaqələri

Azərbaycan ilk dəfə olaraq 1992-ci ilin iyulun 8–10-da Helsinkidə keçirilən ATƏM-in Zirvə Toplantısında iştirak etmiş, onun sənədlərini imzalamışdır. 20 dekabr 1993-cü ildə Azərbaycan ATƏM-in Paris Xartiyasına qoşulmuşdur. 5–6 dekabr 1994-cü ildə ATƏM-in Budapeşt Zirvə Toplantısı keçirilmişdir. Budapeşt sammitinin nəticəsinə əsasən ATƏM 1 yanvar 1995-ci ildən yeni Avropanın sivilizasiyalı birgəyaşayış qaydalarını müəyyən edən, sülhün, demokratiyanın və insan hüquqlarının qorunmasını təmin edən, üzv ölkələrinin təhlükəsizliyini və qarşılıqlı faydalı əməkdaşlıq prinsiplərini həyata keçirən, özünüidarə mexanizmiləri olan ümumavropa təşkilatına – ATƏT-ə çevirilmişdir. Budapeşt Sammitində ilk dəfə olaraq ATƏT çərçivəsində Avropa təhlükəsizlik tədbirlərində iştirak edə biləcək sülhməramlı qüvvələrinin yaradılması və münaqişəli ərazilərə göndərilməsi qərara alınmışdır. İştirakçı dövlətlər ATƏT rəhbərliyi altında olan ilk sülhməramlı çoxmillətli hərbi hissənin Dağlıq Qarabağ bölgəsinə göndərilməsi haqqında razılıq eldə etmişlər. Bundan başqa Budapeştdə Minsk prosesi çərçivəsində həmsədrlik institutu təsis olunmuşdur. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə dair Budapeşt sammitinin işinin konkret yekunu olaraq "Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə əlaqədar ATƏT-in fəaliyyətinin intensivləşdirilməsi" adlı qətnamənin qəbulu təşkil etmişdir.
Azərbaycan–ATƏT əlaqələri

Budapeşt Sammitinin nəticələrinə əsasən 20 dekabr 1994-cü ildə Vyanada Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi üzrə ATƏT-in üzv ölkələrinin təyin etdiyi hərbi nümayəndələrdən ibarət olan Yüksək Səviyyəli Planlaşdırma Qrupu (YSPQ) təsis olunmuşdur. Minsk prosesinin həmsədrlik institutu təsis olunarkən, ona əvvəl Finlyandiya ilə Rusiya, sonra isə 1995–97-ci illər ərzində İsveç ilə Rusiya başçılıq etmişlər. 28 avqust 1995-ci ildə ATƏT-in Fəaliyyətdə olan Sədrinin ATƏT-in Minsk Konfransının müzakirəsində olan münaqişə üzrə Şəxsi Nümayəndəsi vəzifəsi təsis olunmuşdur. 1 yanvar 1997-ci ildən bu vəzifəni Səfir Anjey Kasprşık (Polşa) icra edir. 1996-cı il 2–3 dekabr tarixlərində keçirilən ATƏT-in Lissabon sammitində 54 iştirakçı dövlət tərəfindən Avropada XXI əsrdə ümumi və hərtərəfli təhlükəsizlik modeli adlı Bəyannamə qəbul edilmişdir. Bəyannamədə üzv ölkələrinin təhlükəsizliyinə yönələn təhdidlər qeyd edilmiş və bu təhdidləri aradan qaldırmaq üçün birgə əməkdaşlığın vacibliyi xüsusi vurğulanmışdır. Lissabon Zirvə görüşündə Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həllinə dair ATƏT-in iştirakçı dövlətləri tərəfindən (Ermənistandan başqa) aşağıdakı prinsiplərə razılıq verilmişdir: Ermənistan Respublikasının və Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü; Dağlıq Qarabağa Azərbaycanın tərkibində ən yüksək özünüidarəetmə statusun verilməsi; Dağlıq Qarabağın bütün əhalisinin təhlükəsizliyinin təminatı.1 yanvar 1997-ci ildən ATƏT-in Minsk Prosesinə Həmsədrlər qismində ABŞ, Rusiya və Fransa başçılıq edirlər. Hazırda Minsk qrupunun Həmsədrləri aşağıdakılardır: Stiven Mənn (ABŞ) Anri Jakolen (Fransa) Yuri Merzlyakov (Rusiya)Hazırda Minsk Qrupu aşağıdakı tərkibə malikdir (ATƏT-in rəsmi saytında olan məlumata əsasən): Niderland Krallığı Portuqaliya Finlyandiya Fransa1997–1998-ci illər ərzində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həllinə dair Minsk Qrupunun Həmsədrləri tərəfindən üç təklif tərtib edilmidir.