LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Povest

Povestdə isə hadisə bir zamanda baş verir və təsvir olunur. Romanın problematikası böyük suallar yaradır. Povest isə bu sualların yalnız bir hissəsindən ibarətdir. Romanın qəhrəmanları fəlsəfi ideya daşıya bilər, dünya görüşündən çıxış edə bilər. Povestdə isə mühüm olan qəhrəmanın fərdi və şəxsi xarakter cizgiləridir. Nizaməddin Şəmsizadə, Ədəbiyyat nəzəriyyəsi, "Proqres" nəşriyyatı, Bakı-2012, səh.236-242
Açar (musiqi)

Açar — hər bir not sətrinin əvvəlində qoyulan şərti işarədir. Açar not sətrində yazılan müəyyən bir notun yüksəkliyini və adını təyin edir. Bununla da həmin not sətrində yerləşən digər notların yazılması və oxunması üçün yol açılır. Not yazısında açar üçün oriyentir olaraq üç səsdən istifadə olunur: 1. kiçik oktavanın "fa" səsi – Bas açarı; o cümlədən, "Fa" sisteminə aid olan açarlar bunlardır: Basprofund açarı, bariton açarı. 2. birinci oktavanın "sol" səsi – Skripka açarı (və yaxud kaman açarı); o cümlədən, "Sol" sisteminə aid olan açar – qədim fransız açarı. 3. birinci oktavanın "do" səsi – Alt açarı; o cümlədən, "Do" sisteminə aid olan açarlar - Soprano açarı, Messo-soprano açarı, Tenor açarı, Bariton açarı. Açar işarələri və ya alterasiya Dubl – diyez Dubl – bemol Həmçinin bax Muğam ensiklopediyası
Balaca şahzadə

Balaca şahzadə (fr. Le Petit Prince) — Antuan de Sent-Ekzüperinin ən məşhur əsəri, alleqorik hekayə. İlk dəfə 6 aprel 1943-cü ildə Nyu-Yorkda çap olunub. Kitabda şəkilləri Ekzüperi özü çəkib. Bu illüstrasiyalar kitabın özü qədər məşhurdurlar, müəllifin özü və baş qəhrəmanlar tez-tez şəkillərə müraciət edir və hətta mübahisə edirlər. Unikal şəkillər hamıya aydın olan universal vizual leksikonun bir hissəsi olur və dil baryerini aradan qaldırırlar.
Balaca şahzadə

"Bütün böyüklər uşaq olublar, amma bunu hamısı xatırlamır" – kitabın proloqu. Publikasiyaların tarixi Ekzüperi Almaniya Fransanı işğal etdikdən sonra Nyu-Yorka köçür və 1943 ildə “Reynal&Hiçkok” nəşriyyatı tərəfindən ingilis dilində çap olunan “Balaca Şahzadə” kitabı işıq üzü görür, tərcümənin müəllifi – Katerina Vuds. Ardınca fransız dilində də çap olunur. Fransada ilk dəfə 1946 ildə “Edisyon Qaymar” nəşriyyatı tərəfindən çap olunur. “Balaca Şahzadə” 180 dil və dialektlərə tərcümə olunub. İtaliyada friul, Malidə bamana, İspaniyada araqon, Kürasaoda kreol və Fransada qaskon dillərinə, təkcə Hindistanda hindi, teluqu, marathi, pəncabi, tamil, malayalam, benqal və konkani, Çində 30-dan və Koreyada 60-dan çox dillərdə nəşrlər var.
Balaca şahzadə

Azərbaycan dilinə ilk dəfə 1987-ci ildə “Gənclik” nəşriyyatı tərəfindən Astrid Lindqren və Ceyms Fenimor Kuperin əsərləri ilə birgə çap olunmuşdu, tərcüməçi – Cəfər Bağır. 2001-ci ildə “Əbilov, Zeynalov və oğulları” nəşriyyatı tərəfindən Əziz Gözəlov və Yaqut Qurbanovanın tərcüməsi, 2008-ci ildə isə Fransanın Azərbaycandaki səfirliyinin köməyi ilə yenidən çap olundu. 2016-cı ildə Cavanşir Yusifli tərəfindən yenidən Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş, Parlaq İmzalar nəşriyyatı tərəfindən Bakıda nəşr olunmuşdur. Personajlar Balaca şahzadə - Qızılgül - Balaca şahzadə olan sevgisini ifadə etməkdə çətinlik çəkən və buna görə də onu özündən uzaqlaşdıran nazlı çiçək. Qızılgül o zaman sevgisini dilə gətirir ki, balaca şahzadə ondan yorulub səyahətə çıxmaq istəyir. Amma artıq gec olur.
Balaca şahzadə

Hekayə boyunda balaca şahzadənin ağlını qızılgül işğal edir. Kral - o, balaca şahzadənin səyahətində rastlaşdığı ilk yetişkindir. Kainatda hər şeyin, hətta ulduzların belə onun olduğuna inanır. Tələbkar, amma adil biridir. Sərxoş adam - Biznesmen - çox məşğul, amma diqqəti dağılmış biridir. Onlara sahib olmaq üçün bütün ulduzları saymaq ilə məşğuldur; İlan - balaca şahzadənin dünyada rastlaşdığı ilk obraz: Tülkü - balaca şahzadədən onu əhlilləşdirməsini istəyir.
Balaca şahzadə

Tülkü balaca şahzadəyə vida etməmişdən əvvəl üç vacib dərsdən bu nəticələri çıxardır: ancaq ürək ən doğru şəkildə görə bilər; onun planetindən uzaqda olduğu vaxt qızılgülün balaca şahzadənin qədrini anlamasına səbəb oldu; sevgi məsuliyyət tələb edir. Maraqlı faktlar Bir çoxların fikri ilə ( hətta peşəkar filoloqların) fransız dilini öyrənməyə başlayanlar üçün ən yaxşı vəsait sayılır. 2003-cü ildə Ayın “45 Eugenia” asteroidinə “Balaca Şahzadə” adı verildi. Yaponiyanın Hakone şəhərində "Balaca şahzadə" muzeyi var. Həmçinin bax XX əsrin 100 kitabı (Le Monde) Xarici keçidlər Balaca şahzadə 319 dildə parlaqimzalar.az
İdman gimnastikası

İdman gimnastikası — bura gimnastika ləvazimatları, döşəmə məşqləri və dayaqlar daxildir. "Gimnastika" termini b.e.ə təxminən V əsrdə qədim Yunanıstanda təhsil, hərbi, və sağlamlıq üçün kompleks hərəkətləri ifadə edirdi. Qədim yunanlar belə hesab edirdilər ki, gimnastika bədənə çeviklik, güc, cəldlik, qədd-qamət, gözəllik verir, insana igidlik və nəciblik hissləri aşılayır. Yunanlar gimnastik hərəkətlərdən fiziki inkişaf üçün deyil, həm də hərbçilərin yetişdirilməsində də istifadə edirdilər. Qədim Romada legionerləri döyüşə hazırlayarkən onlara dəstəkli atlar və xüsusi tirlərlə təlim keçirdilər. Qladiator məktəblərində gimnastika qladiatorun çevikliyinin və dözümlülüyünün yüksəldilməsində əvəzedilməz rol oynayırdı.
İdman gimnastikası

İntibah dövründə hümanistlər gənclərin fiziki tərbiyyəsi və hərtərəfli inkişafında gimnastikaya böyük əhəmiyyət verirdilər. 16-cı əsrdə gimnastika üzrə görkəmli mütəxəssis İ.Merkurialis "Gimnastika incəsənəti haqqında" əsərini nəşr etdirmişdi. Gimnastikanın inkişafında ən yüksək təjrübi və nəzəri biliklərin əsasını alman pedaqoqu Fit (1763-1836) və F. Quts-Muts (1759-1839) qoyublar. Onlar gimnastik hərəkətlərin biomexanikası haqqında təsəvvürlər, alətlərlə gimnastik hərəkətlər metodikasının işlənib hazırlanmasına öz layiqli töhfələrini vermişlər. İsveç gimnastikasının əsasını qoymuş ata və oğul P.Q.Linq (1776-1839) və Y.Linq (1820-1886) gimnastikaya yeni alətlər – müxtəlif ölçülü nərdivan və tir daxil ediblər, təmrinləri anatomik əlamətlərinə görə təsnifatlaşdırıblar. İdman gimnastikasının sürətli inkişafı təşkilatlanma ilə nəticələnib.
İdman gimnastikası

1881-ci ildə Beynəlxalq Gimnastika Federasiyası (FİG) yaradılıb. Beş ildən sonra, yəni 1896-cı ildə Afinada keçirilən ilk Olimpiya Oyunlarının proqramına salınan idman növləri arasında idman gimnastikası da yer alıb. İdman gimnastikası üzrə ilk dünya çempitonatı FİQ-in əsasını qoymuş belçikalı N.C.Kuperusun təşəbbüsü ilə 1903-cü ildə Antverpendə keçirilib. 1903-cü ildən 1913-cü ilə qədər dünya çempionatları iki ildən bir, 1922-ci ildən isə dörd ildən bir keçirilib. FİQ-nin 1977-ci ildə düzənlənən konqresi gimnastika üzrə dünya çempionatlarının yenidən iki ildən bir keçirilməsi haqqında qərar qəbul edib. Qadınlar ilk dəfə dünya çempionatlarında 1938-ci ildən iştirak etməyə başlayıblar.
İdman gimnastikası

Avropa çempionatı isə 1969-cu ildən etibarən düzənlənir. İdman gimnastikası olimpiya oyunlarında İlk müasir Olimpiya oyunlarında kişilər gimnastikanın turnik, at, həlqə, dayaqla tullanma və kanatla dırmanma növləri üzrə yarışıblar. İlk Olimpiya çempionları tirdə Alfred Flatov (Almaniya), dayaqla tullanmada onun həmvətəni Karl Şuman, dəstəkli atda Luis Zutter (İsveçrə), turnikdə German Vayngertner (Almaniya), həlqələrlə İoannis Mitropulos (Yunanıstan), kanatla dırmanmada Nikolass Andiriakonukos (Yunanıstan) olublar. Şəxsi və komanda birinciliklərində Almaniya gimnastları fərqləniblər: 5 qızıl, 3 gümüş və 1 bürünc medal. Olimpiya oyunlarında nümayiş etdirilən gimnastika yarışlarına qadınlar ilk dəfə 1928-ci ildə Amsterdamda keçirilən 9-cu Olimpiadada qatılıblar. Maraqlıdır ki, 1996-cı ildə Atlanta Olimpiya Oyunlarında iştirak edən kişi və qadın gimnastların sayı bərabər idi – 108 gimnast.
İdman gimnastikası

Məşhur idman gimnastları Müxtəlif illərdə idman gimnastikasının inkişafı məşhur gimnastların adı ilə bağlıdır. SSRİ yığmasının tərkibində XVI, XVII və VIII Olimpiya Oyunlarında cəmi 18 medal (9 qızıl, 5 gümüş, 4 bürünc) qazanmış Larisa Latinanın adı bütün dünyaya yaxşı tanışdır. O, iki dəfə (Melbrun və Roma Olimpiadalarında) çoxnövçülük üzrə mütləq çempion tituluna layiq görülüb (gimnastlar üçün ən yüksək titul "mütləq çempion" adıdır). XX, XXI və XXII Olimpiadaların iştirakçısı, 15 medalın (7 qızıl, 5 gümüş, 3 bürünc) sahibi, Monreal Oyunlarının mütləq çempionu Nikolay Andrianov, XVI, XVII və XVIII Olimpiadalarda 13 medala layiq görülmüş Boris Şaxlin (7 qızıl, 4 gümüş, 2 bürünc), yapon gimnastı Takasi Ono (5 qızıl, 4 gümüş, 4 bürünc) və başqaları idman gimnastikasının tarixinə şanlı səhifələr yazıblar. İdman gimnastikası Azərbaycanda İdman gimnastikası Azərbaycanda keçən əsrin 30-cu illərindən etibarən inkişaf etməyə başlayıb. 1939-cu ildə Bakıda ilk respublika çempionatı keçirilib.
İdman gimnastikası

50-ci illərin sonundan etibarən isə Azərbaycanda güclü idman gimnastları nəsli yetişib. Tofiq Mehtiyev, Dmitri Filonov, Kamal Abdullayev, Çingiz Şamilov, Natalya Abdinova (Şetinkina), Raisa Timinova kimi gimnastlar Azərbayjanın idman şərəfini müxtəlif beynəlxalq turnirlərdə layiqincə qoruyublar. 80-ci illərdə isə Kamran Fərzəliyev, Vaqif Sədiyev və Valeri Belenkinin simasında Azərbaycan idman gimnastikasına yeni nəfəs, yeni ruh gəlib. Azərbaycanıvn ən müşhur idman gimnastı Valeri Belenki 1969-cu ildə Bakıda anadan olub. Kiçik yaşlarından bu idman növü ilə məşğul olmağa başlayan Belenki artıq 14 yaşında SSRİ yığmasının tərkibinə dəvət edilib. 1986-cı ildə Azərbayjanın mütləq çempionu və Azərbayjan kubokunun sahibi olan Valeri Belenki SSRİ yığmasının tərkibində 1989-cu ildə dünya çempionu adını qazanıb.
İdman gimnastikası

1990-cı ildə SSRİ yığmasının tərkibində ABŞ-nin Sietl şəhərində keçirilən Xoş Məramlı Oyunlarda paralel qollarda, halqalarda çempion, atda, sərbəst hərəkətlərdə gümüş, dayaqlı tullanmada isə bürünc mükafatçı olub. 1991-ci ildə Dünya kubokunu qazanan V. Belenki 1992-ci ildə Barselonada keçirilən XXV Olimpiya Oyunlarında MDB komandası tərkibində çempion adını qazanıb, şəxsi birincilikdə isə bürünc medala sahib olub. 1995-ci ildə Avropa çempionatının bürünc mükafatını, atla yarışlarda isə qitə çempionu adını qazanıb. 2015-ci ildə Bakı şəhərində keçirilən Birinci Avropa Oyunlarında Oleq Stepko, Pyotr Paxnyuk və Eldar Səfərov komanda hesabında Azərbaycana bürünc medal qazandırmışlar. Həmçinin bax Bədii gimnastika Xarici keçidlər İdman gimnastikası
Ülviyyə Əliyeva

Ülviyyə Əliyeva (Əliyeva Ülviyyə Fərhad qızı; 15 sentyabr 1981) — azərbaycanlı aktrisa və teleaparıcı, Azərbaycan Dövlət Musiqili Teatrının aktrisası. Ülviyyə Əliyeva 1981-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1999-cu ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət İnstitutunun Musiqili teatr aktyoru fakültəsinə daxil olmuşdur.1998-ci ildə Azərbaycan Dövlət Gənclər Teatrında işləyib. İşlədiyi müddətdə bir sıra rollarda C. Məmmədquluzadə "Ölülər"də Nazlı, B. Vahabzadə "Atamın kitabı"nda Şəvkət bacı, Ə. Əmirli "Xoşbəxt gün"də Yeganə, Qabil "Şübhəli əhvalat"da katibə, Ə. Əmirli "20 il sonra"da Ofelya, Anar "Səhra yuxuları"nda 2-ci müxbir – iştirak etmişdir. 2001-ci ildə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrına aktyor vəzifəsinə qəbul olunmuşdur. Teatrda işlədiyi müddət ərzində O, bir çox obrazları özünəməxsuz ustalıqla oynamışdır. Azərbaycan televiziyasında və "Space TV" "ATV" kanalında bir sıra yumoristik verlişlərdə çıxış etmişdir.
Tərtər

Tərtər (əvvəlki adı: Mirbəşir) — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun inzibati mərkəzi. 1949-cu ildə rayon tabeli şəhər statusu almışdır.. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Mirbəşir rayonunun Mirbəşir şəhəri Tərtər şəhəri adlandırılmışdır. Tərtər rayonu Azərbaycanın ən qədim yaşayış məskənlərindən hesab edilir. Orta əsrlərdə Tərtər Qərblə Şərq arasında karvan yolunun üstündə yerləşdiyinə görə bura ətraf məntəqlərdən sifariş və məktub göndərmək üçün çoxlu çaparlar gələrmiş. Məhz buna görə Tərtər keçmişdə Çaparxana adlanıb. Bəziləri isə rayonun keçmiş adının Çəpərxana olduğunu iddia edirlər.
Tərtər

Bunu isə Tərtərin sıx meşələri, ağacdan çəkilmiş çəpərləri ilə bağlayırlar. IX–XIII əsrlərdə cənubi rus çöllərində və Şimali Qafqazda yaşamış qıpçaq tayfalarından olan tərtərlilər 1280–1323-cü illərdə Bulqarıstanda hökmdarlıq sülaləsinə başçılıq etmişlər. Tərtərlilərin bir qisminin erkən orta əsrlərdə Azərbaycana gəlmələri ehtimal olunur[mənbə göstərin]. Bəzi tədqiqatçılara görə Tərtərçay hidronomi tərtərlilərlə bağlıdır. Cənubi Uralda Tərtəroba adlı yaşayış məskəni olmuş və indi də qalmaqdadır. Rus mənbələrinə görə "Terter" oba adlanır, bu da "Tərtər" etnonimindən və oba sözündən götürülmüşdür.
Tərtər

Türk şairi Mahmud Kaşkarlının "Divani-lüğət-it-türk" əsərində isə Tərtər qumruya bənzər gözəl səslə oxuyan quş kimi verilib.Tərtərlilər tayfasının başqa bir hissəsi isə Səfəvi şahlarının dövründə yenidən Azərbaycana qayıtmışdır. Azərbaycan tarixində tərtərlilər bəzən qıpçaq adı ilə də göstərilir. Ancaq tərtərlilər bir türk tayfası olub qıpçaqlarla birləşmişlər. Onlar Tərtər çayının sahilində yaşamışlar. Ərdəbil mənbələrində Tərtər etnik adı "Sur-sur" kimi yazılmışdır. Tarixdə qeyd olunur ki, Nadir şahın əmri ilə Sərdar xan sur-sur tayfasını Dərbənddə oturtmuş və onların Azərbaycanda qalan bir hissəsi özlərinə ərəb ləhcəsilə "Sor-sor" yox, Tərtər demişlər.
Tərtər

Tərtərin yerləşdiyi coğrafi mövqe onun inkişafında mühüm rol oynamışdır, əhali əkinçilik, maldarlıqla yanaşı ticarətlə də məşğul olmuşdur. Qədim Gəncənin adı 1804-cü ildə dəyişdirilərək çar Aleksandrın arvadı Yelizavetanın şərəfinə Yelizavetpol qoyulmuş və 1824-cü ildə rəsmən ona şəhər adı verilmişdir. Yelizavetpol quberniyasının Cavanşir qəzasının mərkəzi Tərtər olmuşdur. İnzibati bölgüdə Bərdə də bu qəzanın tərkibində idi. Tərtərin qəzanın mərkəzində olması onun inkişafında da mühüm rol oynamışdır. 1757–1759-cu illərdə məşhur azərbaycan şairi M.P.Vaqifin Tərtərdə məktəblərdə dərs deməsi buranın mədəni inkişafı haqqında xəbər verir. Tərtərdə ilk məktəb Salman Haqnəzərovun evində (indiki musiqi məktəbi) 1911-ci ildə, ilk ambulatoriya-tibb məntəqəsi 1903-cü ildə Hacı İbrahimin evində (indiki Şuşa Rayon Polis Şöbəsinin yerləşdiyi bina), ilk apteki isə 1905-ci ildə Hacı İbrahim, 1917-ci ildə Haqnəzərovlar açıb.
Tərtər

1918–1920-ci illərdə Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə Tərtərin Azad Qaraqoyunlu kəndindən olan Azad Ağanın oğlu Behbud xan Cavanşir Milli Hökumətin Daxili İşlər Naziri olub. Tərtərdə şəhər əhalisinin ehtiyaclarını ödəmək üçün 5 su dəyirmanı, 3 günbəzli hamam olmuşdur. 1920-ci ilin aprel ayında Cavanşir qəzası təşkil edilmişdir. Həmin ildə Tərtər sahəsi yaradılmışdır və 1920–22-ci illərdə Cavanşir qəzasının tabeliyində olmuşdur. 1922-ci ildə onun adı dəyişdirilərək Cavanşir sahəsi adlandırılmışdır. 7 iyul 1923-cü ildən 1929-cu ilin aprelinə kimi Ağdam qəzasının inzibati tabeliyində, 8 aprel 1929-cu ildən 8 avqust 1930-cu ilə kimi Qarabağ dairəsinin tabeliyində olmuşdur.
Tərtər

1940-cı ildə Mirbəşir Qasımovun vəfatından sonra onun xatirəsini əbədiləşdirmək məqsədilə rayonunun tarixi adı dəyişdirilərək Mirbəşir qoyulmuşdur. 1947–49-cu illərdə rayonun mərkəzi şəhər tipli qəsəbəyə çevrilmişdir. 1963-cü ildə rayon statusu ləğv edilərək ərazisi Bərdə rayonuna birləşdirilmişdir. 1965-ci ildə yenidən müstəqil olmuşdur. Vaxtilə Tərtər çayının sol sahilində Tərtər neft yatağı vardır, I–III Qazanbulaq horizontlarında aşkar edilmişdir. Sahənin neft qazlılıq perspektivliyi güman ki, Paleogen və Mezozey çöküntüləri ilə əlaqədardır.
Tərtər

Sovet İttifaqının süqutundan sonra Azərbaycan müstəqillik qazanmış, 1991-ci ilin fevral ayında rayonun tarixi adı-Tərtər özünə qaytarılmışdır. Tərtər rayonu Qarabağ düzündə, Tərtər çayının sahilində yerləşir. Rayonun ərazisi Ağdam, Ağdərə, Goranboy, Yevlax və Bərdə rayonları ilə həmsərhəddir. Rayonun ərazisində Tərtərçay, İncəçay, cənub sərhəddindən isə Xaçınçay axır. Rayonun səthi şimal-şərqində düzənlik, cənub-qərbində dağlıqdır. Dağlıq sahədə təbaşir, düzənlikdə Antropogen çöküntüləri yayılmışdır.
Tərtər

Faydalı qazıntıları neft, daş kömür, tikinti materialları, səpinti qızıl və s. Rayonun iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edir. Əkinçilik və maldarlıq inkişaf etmişdir. Tərtər rayonu Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonuna daxildir. Tərtər şəhərinin girişində Tərtər çayı üzərində tikilmiş ilk əzəmətli körpü "Kukuşka" körpüsü olub. Bu körpü çar Rusiyasının dövründə, I Dünya müharibəsi ərəfəsində — 1914–1916-cı illərdə salınıb. Strateji əhəmiyyəti olan bu körpü, Bakı-Yevlax yolunun uzantısı olub Tərtərdən keçərək Ağdama çatdırılıb.
Tərtər

Yolun və körpünün fəaliyyəti 1930-cu illərdə dayandırılıb. Hazırda körpünün qalıqları daş sütunlar-tarixi abidə kimi qalır. 1918-ci ildə türk qoşunlarının komandanı Nuru paşa Tərtərə gələrkən çayın körpüsündən şəhərin mərkəzində yerləşən Cümə məscidinə qədər əslən Şuşa qalasından olan Məşədi Əliş yol boyu xalı döşətdirib və qonağı təmtəraqla qəbul edib. Keçmişdə rayonun sakinləri maldarlıq, əkinçilik, pambıqçılıq, üzümçülük, bostançılıq, sənətlə məşğul olmuşlar. Tarixi abidələri Tərtər rayonunda 24 tarix və mədəniyyət abidəsi vardır. Onlardan biri dünya əhəmiyyətli tunc və ilk dəmir dövrünə aid Borsunlu kurqanlarıdır.
Tərtər

İndiyədək aparılan araşdırmalar və arxeoloji qazıntılar Tərtərin qədim yaşayış məskəni olduğunu göstərməkdədir. 1981-ci ildə Tərtərin Borsunlu kəndinin ərazisində arxeoloji qazıntı aparılarkən və eramızdan əvvəl III minilliyin əvvəllərinə aid böyük kurqan aşkar edilmişdir. İlk tunc dövrünə aid olan bu abidələrdən biri 15 kvadratmetr sahədə gil daşdan kvadrat şəklində hörülmüş üçmərtəbəli qəbirdir. Üst mərtəbədə bir insan skeleti, ikinci mərtəbədə səkkiz, üçüncüdə isə on insan skeleti aşkar olunmuşdur. Həmin yerdən tapılan və Çor kurqan adlanan kurqandan tayfa başçısına aid qəbir aşkar edilmişdir. Qəbrin uzunluğu 32 metr, eni 8 metr, dərinliyi 4 metr olmuşdur.
Tərtər

Qəbrin üstündə 200-dən çox indi nadir tapılan arqan ağacı döşənmişdir. Tabutun mıxları əsasən qızıl və tuncla mismarlanmışdır ki, indiyə qədər qızıl mismar vurulmuş tabuta demək olar ki, rast gəlinməmişdir. Tabuta tayfa başçısının döyüş silahları, nizə və ox ucları, döyüş təbərzini, mərmər toppuzla yanaşı, saxsı qablar, tunc və qızılla işlənmiş bəzək əşyaları, qızıl düymələr, başlığı fil sümüyündən qızıl toqqa, şüşə və əqiqdən muncuqlar tapılmışdır. Qəbrin bir tərəfində qul və kənizlər dəfn edilib, başqa bir hissəsində isə atlar basdırılıb. Arxeoloji materiallar göstərir ki, Borsunlu ərazisində yaşamış insanlar üzümçülük və maldarlıqla məşğul olmuşlar. Coğrafiyası və iqlimi Tərtər rayonu Kür—Araz ovalığının qərb hissəsindədir.
Tərtər

Kiçik Qafqaz sıra dağlarının şimal-şərqində yerləşən Tərtər rayonu Qərbdən Şərqə doğru meyllidir, dəniz səviyyəsindən 227,1 metr hündürlükdə yerləşir. Qışı quraq keçən mülayim isti və yarımsəhra quru çöl iqlimi var. Orta temperatur illik 11,2 °C dərəcədir rayonda indiyə qədər qeydə alınmış ən yüksək temperatur 42 °C dərəcə olub. Torpağı şabalıdı, boz və çəmən-boz qrupuna aiddir. Ərazisindən Tərtər və İncə çayları, cənub sərhəddindən isə Xaçın çayı axır.
Eldəniz Zeynalov

Eldəniz Məmməd oğlu Zeynalov (1 yanvar 1937, Bakı – 5 noyabr 2001, Bakı) — görkəmli Azərbaycan aktyoru, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2000). Eldəniz Zeynalov 1 yanvar 1937-ci ildə anadan olub. Hələ məktəbli ikən dayısı Həsənağa Salayevin tövsiyəsi ilə Azərbaycan Dövlət Dram Teatrında uşaq rollarında çıxış edib. Teatr İnstitutunda aktyorluq təhsili alıb (1956–1962). Tələbə ikən Eldar Quliyevin "Bir Cənub Şəhərində" filmində baş rollardan birinə çəkilib. Məzun olduqdan sonra Akademik Dram Teatrında işə başlayıb. İlk dəfə "Sevil" tamaşasında Gündüz rolunu oynayıb. Sonralar teatr və kinoda, televiziya və radio tamaşalarında, "Mozalan" satirik kinojurnalının bir çox süjetlərində yadda qalan obrazlar yaradıb.Xarici film istehsalçılarının "Dulsineya Tobosskaya" (Mosfilm), "Təyyarələr Enmədi" (Özbəkfilm) filmlərində çəkilib.
Eldəniz Zeynalov

"Humay" mükafatı laureatı (1999), əməkdar artist (1974), xalq artisti Eldəniz Zeynalov 2001-ci il noyabrın 5-də dünyasını dəyişib, Yasamal qəbiristanlığında dəfn edilmişdir. Aktyor Məmməd Zeynalovun və rejissor Elbrus Zeynalovun atasıdır. 2017-ci ilin oktyabrında Mərdəkan Mədəniyyət Sarayında Eldəniz Zeynalovun 80 illik yubileyinə həsr olunmuş tədbir keçirilib. Filmoqrafiya 100 (film, 1985) (qısametrajlı bədii film-Mozalan № 100) 777 №-li iş (film, 1992) (tammetrajlı bədii film) 777 №-li sexdə (film, 1979) (qısametrajlı bədii süjet-Mozalan № 47) Arvadım mənim, uşaqlarım mənim (film, 1978) Babamızın babasının babası (film, 1981) Bağ mövsümü (film, 1985) Bəyin oğurlanması (film, 1985) Bir cənub şəhərində (film, 1969) Bir Eldənizimiz yoxdur (film, 2002) Bizim Cəbiş müəllim (film, 1969) Dörd bazar günü (film, 1975) Əhməd haradadır? (film, 1963) Əzablı yollar (film, 1982) Fədailər (film, 1986) Foto "Fantaziya" (film, 1970) Gözlə məni (film, 1980) Hər şey yaxşılığa doğru (film, 1997) Həyat bizi sınayır (film, 1972) Hörmətli alim yoldaşlar (film, 1971) İcazə (film, 1972) "İmportnı" yaxud zırrama (film, 1972) İyirmialtılar (film, 1966) Kontor (film, 1978) Qızıl uçurum (film, 1980) Qonşu qonşu olsa... (film, 1989) Mən mahnı qoşuram (film, 1979) Metamarfoza (film, 1983) Musiqili xaş (film, 1984) "Müstəntiq və məntiq" (film, 1971) Nakəs (film, 1991) Nə haqla? (film, 1983) Nigarançılıq (film, 1998) O qızı tapın (film, 1970) Ömrün səhifələri (film, 1974) Sehrli çıraq (film, 1987) Sizi, kiçik toy məclisinə dəvət edirik. (film, 1979) Şəbih (film, 1971) Telefon macəraları (film, 1990) Uğurlu təyinat (film, 1984) Vulkana doğru (film, 1977) Yaramaz (film, 1988) Yeddi oğul istərəm... (film, 1970) Yeganə çıxış yolu (film, 1980) Yenilik (film, 1986) Yerlə göy arasında (film, 1999) Yol əhvalatı (film, 1980) Yorulmamışam. Rövşən Behcət (film, 2007) "Yüz vədə bir borcu ödəməz" (film, 1971) Xarici keçidlər İzlə (filmoqrafiya)
Rza şah Pəhləvi

Rza şah Pəhləvi (fars. رضا پهلوی; 15 mart 1878, Alaşt, Mazandaran ostanı – 26 iyul 1944, Yohannesburq, Transvaal[d]) — İran şahı (1925–1941), Pəhləvilər sülaləsinin banisi. Əhməd şah Qacarı devirib Pəhləvi xanədanını qurmuşdur. Onun qurduğu Pəhləvi rejimi sekulyarist, milliyyətçi, militarist və anti-kommunist rejimdir. Rza Xan 1878-ci il martın 15-də Mazandaran əyalətinin Savadkuh şəhərindəki Alaşt kəndində anadan olmuşdur. Atası Abbas Əli (1815–1878) Savadkuhda polkovnik idi. Anası Nüşafarin Zəhra Qafqazlı immiqrant idi. Rza Xanın babası Murad Əli Xan bir əsgər idi və 1848-ci ildə Herat mühasirəsində həyatını itirdi.
Rza şah Pəhləvi

Murad Əli Xanın 7 oğlu var idi. İlk oğlu Çıraq Əli Tehranda yaşamış və orduda xidmət etmişdir. İkinci oğlu Nüsrətullah Xan Savadkuhda xidmət eləmiş və Rza Xanın əmisi ilə bir müddət çalışmışdır. Rza Xanın atası Abbas Əli Xan yeddinci oğlu idi. Rza Xanın atası Abbas Əli Xan 1814-cü ildə Alaştda dünyaya gəlmişdir. Əfqan müharibəsində döyüşmüşdür. Rza Xan Albay Abbas Əli Xanın ikinci nikahından doğulmuşdur. İslahatları Mirzə Kuçik Han və digərlərinin çıxardığı qarışıqlığı susdurdu və İran Azərbaycanı və Gilan — Mazandaranda mərkəzi hökumətin gücünü oturtdu.
Rza şah Pəhləvi

O, kürd üsyanlarını basdı. Xüsusilə Kaşan və Luristanda hökm sürən quldurları yoxdur etdi. Ordunun birləşməsi və modernləşdirilməsi. Hərbi xidmətdən keçmək. Xuzistanda ortaya çıxan hökumətin basdırılması, bölgənin İrana təkrar bağlanması. Cənub-Şimal dəmir yolunun tikintisi.
Rza şah Pəhləvi

Şəriət hakim yerinə məhkəmə sisteminin yaradılması. Kapitulyasiya qanunlarının ləğvi. İran Milli Bankının qurulması və ingilis banklarının İran iqtisadiyyatındakı yerlərinin kiçildilməsi. Dəniz və hava qüvvələrinin yaradılması. İran pullarını xarici banklarda İrana aparmaq. Gömrük qanunvericiliyinin aradan qaldırılması və gəlirlərin dövlət hesabına daxil edilməsi.
Rza şah Pəhləvi

Ziraat Bankının təsisi. Hat və Dress kodunu çıxarmaq. Tütün və şəkər fabriklərinin ölkənin dörd bir yanında qurulması. Təhsil sisteminin modernləşdirilməsi. Həmçinin bax Nüşafərin Ayrımlı Xarici keçidlər Rışard Kapuşinski "Şahənşah" — romandan bir parça (rus dilində)
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası (ZDFR, Azərbaycanca:زاقافقازیا خالق فدراتیو جومهوریتی, Gürcücə:ამიერკავკასიის დემოკრატიული ფედერაციული რესპუბლიკა, Ermənicə:Անդրկովկասեան Ժողովրդավարական Դաշնային Հանրապետութիւն; 22 aprel – 28 may 1918) indiki Ermənistan, Azərbaycan və Gürcüstan ərazisinin böyük hissəsini, Rusiya və Türkiyənin bəzi hissələri habelə Qafqazda qısa ömürlü dövlət idi. Gürcüstan müstəqilliyini elan edənə qədər dövlət cəmi bir ay yaşamış, az sonra isə Ermənistan və Azərbaycan olmuşdur . ZDFR-ni təşkil edən bölgə Rusiya İmperiyasının bir hissəsi idi. 1917-ci il Fevral Inqilabı zamanı imperiya dağılan və müvəqqəti hökumət ələ keçirən kimi, Xüsusi Zaqafqaziya Komitəsi (Ozakom) adlı oxşar orqan Qafqazda da eyni şeyi etdi. Oktyabr inqilabından və Rusiyada bolşeviklərin yüksəlişindən sonra Ozakomu Zaqafqaziya Komissarlığı əvəz etdi. 1918-ci ilin martında Birinci Dünya müharibəsi davam edərkən, Komissarlıq bölgəni işğal etmiş Osmanlı İmperiyası ilə sülh danışıqlarına başladı. Lakin Osmanlılar Komissarlığın səlahiyyətlərini qəbul etməkdən imtina etdiyi üçün danışıqlar pozuldu. Rusiyanın müharibədə iştirakına son qoyan Brest-Litovsk müqaviləsi Zaqafqaziyanın bir hissəsini Osmanlı İmperiyasına verdi və o, əraziyə nəzarəti ələ keçirmək üçün onun işğalını davam etdirdi.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Bu gözlənilməz təhlükə ilə üz-üzə qalan 22 aprel 1918-ci ildə Komissarlıq özünü ləğv etdi və ZDFR-ni müstəqil dövlət olaraq elan etdi. Dövləti dərhal tanıyan Osmanlı İmperiyası ilə danışıqlara rəhbərlik etmək üçün qanunverici orqan olan Seym yaradıldı. Üç əsas qrupun (ermənilər, azərbaycanlılar və gürcülər) bir-birindən fərqli məqsədləri ZDFR-nin mövcudluğunu tez bir zamanda təhlükə altına qoydu. Sülh danışıqları yenidən pozuldu və 1918-ci ilin mayında yeni Osmanlı hücumu ilə üzləşən Seymdəki gürcü nümayəndələr ZDFR-nin davam edə bilməyəcəyini bildirdilər və mayın 26-da Gürcüstan Demokratik Respublikasını müstəqil elan etdilər. Gürcülərin artıq ZDFR, Ermənistan Demokratik Respublikası və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tərkibinə daxil olmaması iləhər biri mayın 28-də federasiyanı bitirərək müstəqilliklərini elan etdi. Qısa müddət ərzində mövcud olduğu üçün ZDFR regionun milli tarixşünaslıqlarında böyük ölçüdə diqqətdən kənarda qalmış və müstəqil dövlətlərə münasibətdə yalnız birinci mərhələdə nəzərə alınmışdır.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Cənubi Qafqazın böyük bir hissəsi XIX əsrin I yarısında Rusiya imperiyası tərəfindən ələ keçirilmişdi. 1801-ci ildə yaradılmış Qafqaz canişinliyi növbəti onilliklər boyunca regionda birbaşa rus hakimiyyətini təmin etdi və daha da gücləndirdi. Bu müddət ərzində lokal muxtariyyət tədricən azaldı və canişinlik 1845-ci ildə əlavə güclər əldə etməyi bacardı. Tiflis şəhəri canişinin fəaliyyət göstərdiyi şəhər olmaqla birlikdə, de-fakto bir şəkildə regionun paytaxtına çevrildi. Tiflis və XIX əsrin ikinci yarısından neft satan sənaye bölgəsi kimi böyüməyə və iqtisadi mərkəz olmağa başlayan Bakı şəhərlərindən başqa Cənubi Qafqaz mütləq dərəcədə kənd təsərrüfatı bölgəsi idi. Etnik olaraq da bölgə müxtəlif idi. Regiondakı əsas 3 etnik qrup var idi: azərbaycanlılar, gürcülər və ermənilər.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Rusiya imperiyası tərəfindən işğal edildikdən sonra regionda rusların da sayı sürətlə artmağa doğru getməkdə idi.1914-cü ildə Birinci Dünya müharibəsinin başlaması ilə birlikdə Cənubi Qafqaz Rusiya və Osmanlı imperiyalarının əsas döyüş səhnələrindən birinə çevrildi. Döyüşlər nəticəsində ruslar bir neçə mühüm qələbələr qazandılar və Osmanlı imperiyasınnı iç hissələrinə qədər daxil oldular. Bütün bu müddət ərzində Rusiya imperiyası bütün müsəlmanların dini rəhbəri olan Xəlifə rütbəsini daşıyan Osmanlı sultanının cihad fətvasının Cənubi Qafqazdakı müsəlmanlara təsir edəcəyindən çəkinməkdə idi. Həmçinin iki imperiyanın mübarizəsində sərhəd boyunca yaşamaqda olan ermənilərin də tərəflərə yanaşması mühüm yer tutmaqda idi.1917-ci il Fevral inqilabı ilə Rusiya imperiyası süqut etdi və onun yerində Müvəqqəti Hökumət yaradıldı. Qafqazın canişini, Böyük Knyaz Nikolay əvvəlcə yeni hökuməti dəstəklədiyini bildirsə də, imperator gücü zəiflədiyi üçün vəzifəsindən istefa vermək məcburiyyətində qaldı. Müvəqqəti Hökumət 22 mart 1917-ci ildə Cənubi Qafqazı idarə etmək üçün yeni müvəqqəti hakimiyyət orqanı olan Xüsusi Zaqafqaziya Komitəsini (Rus abreviaturu Ozakom ilə tanınır) yaratdı yaratdı. Komitə, Dumaya (Rusiya qanunverici orqanına) seçilən qafqazlı nümayəndələrdən və digər yerli liderlərdən ibarət olmaqla birlikdə, "kollektiv naiblik" funksiyasını yerinə yetirmək üçün nəzərdə tutulmuşdu və bölgənin etnik qruplarından nümayəndələr var idi. Peterburqda olduğu kimi əslində Qafqazda da ikili hakimiyyət hökm sürməkdə idi. Peterburqdan o qədər də dəstək ala bilməyən Komitə yerlərdə təşkil edilən sovetlər üzərində öz hakimiyyətini qurmaqda problemlər yaşamaqda idi.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Bu sovetlər içərisində ən güclüsü Tiflis Soveti idi. Zaqafqaziya Komissarlığı 7 noyabr 1917-ci il tarixində meydana çıxan və bolşeviklərin hakimiyyətə gəlməsi ilə nəticələnən Oktyabr inqilabının xəbəri növbəti gün Qafqaza çatdı. Elə həmin gün Tiflis Soveti toplandı və bolşeviklərin hakimiyyəti qəsb etməsinə qarşı olduqlarını elan etdilər. Bundan üç gün sonra gürcü menşeviki olan Noy Jordaniya ilk dəfə yerli muxtar hökumət ideyasını dilə gətirdi. Onun əsaslandırmasına görə, bolşeviklərin hakimiyyəti ələ keçirmələri qeyri-qanuni idi, buna görə də, Qafqaz onların direktivlərini izləmək məcburiyyətində olmamalı idi. Jordaniya belə etməklə keçmiş imperiya ərazisində qayda-qanunun bərpa edildiyi vaxta qədər gözləməyi təklif edirdi. Tiflis Sovetində başqa nümayəndələr ilə müzakirələr davam etdirildi. 28 noyabrda Komitə və digər qruplarla aparılan müzakirələr nəticəsində Komitənin fəaliyyətinə son qoymaq və onu bir başqa hakimiyyət orqanı ilə əvəz etmək qərara alındı.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Beləliklə, bolşevik hakimiyyətini tanımayan Zaqafqaziya Komissarlığı yaradıldı. Bölgənin dörd əsas etnosu olan azərbaycanlılar, ruslar, gürcülər və ermənilərin nümayəndələrindən təşkil edilən Komissarlıq Cənubi Qafqazın hakimiyyət orqanı olaraq Komitəni əvəz etdi. Komissarlığın 1918-ci ilin yanvarında Ümumrusiya Müəssislər Məclisinin toplanacağı vaxta qədər fəaliyyət göstərməsi nəzərdə tutulmuşdu. Gürcü olan Yevgeni Gegeçkori rəhbər və Xarici İşlər Komissarı oldu. Digər komissarlıqlar isə digər əsas millətlər arasında paylaşdırıldı. Müvəqqəti hökumət olmaq məqsədi ilə yaradılmış Komissarlıq güclü şəkildə idarə edə bilmirdi: o, eyni vaxtda formalaşan və etnik mənsubiyyətə əsaslanan milli şuraların hərbi dəstəyindən asılı idi və qəbul etdikləri hər hansı qanunları faktiki olaraq tətbiq etməkdə aciz idi.Bütün bunlar baş verərkən nominal olaraq rus və Osmanlı orduları bölgədə müharibə şəraitində olduqları üçün 18 dekabr 1917-ci ildə Ərzincan atəşkəsi imzalandı.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Müharibə şəraitinin sonlanmasına görə, 16 yanvar 1918-ci ildə Osmanlı diplomatları Komissarlığı Brest-Litovsk sülh müzakirələrində iştirak etməyə dəvət etdilər. Belə ki bu zaman bolşeviklər Almaniya və müttəfiqləri ilə müharibəni bitirmək üçün Brest-Litovskda separat sülh danışıqlarına başlamışdılar. Lakin Komissarlıq Rusiyadan ayrı hərəkət etmək istəmədiyi üçün dəvəti cavablandırmadı və beləliklə, müzakirələrə qatılmadı. Bundan iki gün sonra, yəni 18 yanvar 1918-ci ildə səsvermədən sonra toplanmış Müəssislər Məclisi ilk və son toplantısını həyata keçirdi. Məclis elə ilk toplantısında da seçkilərdə birinci partiya olaraq çıxmağı bacarmamış bolşeviklər tərəfindən dağıdıldı. Bundan sonra, bolşeviklər bütün keçmiş imperiya torpaqlarında öz hakimiyyətlərini gücləndirməyə başladılar.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Bu, Komissarlıq üçün onların bolşeviklərlə heç bir ciddi vəzifədə işləyə bilməyəcəklərini təsdiqlədi və buna görə də onlar daha rəsmi hökumət qurmağa başladılar. Osmanlı Komissarlıq arasında razılaşdırılmış atəşkəs yalnız 30 yanvara qədər davam etdi. Bu tarixdə Osmanlı ordusu Qafqaz istiqamətində yeni hücuma başldı. Osmanlı ordusu bu hücumlarını davamlı olaraq erməni dəstələrinin Osmanlıdan ələ keçirilmiş bölgədəki müsəlman əhalisinə hücum etməsi ilə əsaslandırırdılar. Rus qüvvələrinin böyük ölçüdə cəbhədən çıxarılması ilə Komissarlıq başa düşdü ki, onlar Osmanlı qüvvələrinin genişmiqyaslı irəliləyişinə müqavimət göstərə bilməyəcəklər və buna görə də fevralın 23-də sülh danışıqlarının yeni raunduna başlamağa razılaşdılar. 1917-ci ilin noyabrından etibarən Cənubi Qafqazın qanunverici orqanını qurmaq ideyası müzakirə edilməkdə olsa da, real addımlar atılmamışdı.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Yanvarda Müəssislər Məclisinin dağıdılmasından sonra Komissarlığın rəhbərliyinə aydın oldu ki, Rusiya ilə əlaqələr tamamilə kəsilmiş vəziyyətdədir. Bolşeviklərin idarəsi altında qalmaq istəməmək Komissarlığı öz qanunverici orqanlarını qurmaq yönündə əməli addımlar atmağa sövq etdi. Beləliklə, Cənubi Qafqaz legitim hökumət ollar və Osmanlı imperiyası ilə uyğun bir şəkildə danışıqlar apara bilərdi. 23 fevralda Tiflis şəhərində Seym adlı qanunverici orqan yaradıldı.Seymin üzvlərini seçmək üçün heç bir seçki keçirilmədi, bunun əvəzinə Müəssislər Məclisinə keçirilmiş seçkilər əsas götürüldü. Daha çox üzvün qoşulmasına imkan yaratmaq üçün Müəssislər Məclisi üçün istifadə edilən seçki həddinin üçdə birinə endirildi. Bununla da, daha kiçik partiyaların təmsil olunmasına imkan verildi.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Gürcü menşevik Nikolay Çxeidze baş katib olaraq elan edildi. Son nəticə olaraq Seym 10 partiyadan təşkil edildi. Bu partiyalardan üçü əsas partiya idi və hər biri əsas etnosu təmsil edirdi. Gürcüləri menşeviklər, azərbaycanlıları müsavatçılar, erməniləri daşnaklar təmsil edirdilər. Gürcülər və azərbaycanlıların hər birinin 30 nümayəndəsi, ermənilərin isə 27 nümayəndəsi var idi. Bolşeviklər Rusiya üçün (o cümlədən Zaqafqaziyada) yeganə qanuni hökumətin bolşeviklərin nəzarəti altında olan Xalq Komissarları Soveti (Rus abreviaturası - Sovnarkom) olduğunu iddia edərək Seymi boykot etdilər.Elə ən əvvəldən Seym öz hakimiyyətini qura bilmək də çətinliklərlə üzləşdi. Fərqli etnik və siyasi quruluşa malik olan, hakimiyyətinin sərhədləri tam olaraq bəlli olmayan Seymdə həm daxildə, həm də xaric ilə münaqişə hakim idi. O, əsasən üç əsas etnik qrupun təmsil etdiyi milli şuralardan asılı idi və onların razılığı olmadan davam edə bilməzdi.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Beləliklə, Osmanlının sülh danışıqlarını yeniləmək təklifi və Seymin yerləşdiyi Tiflisdə görüşmək istəyi rədd edildi, çünki Osmanlı nümayəndələrinin Tiflisə gəlməsi ilə Seymin daxilində baş verən fikir ayrılıqlarından xəbərdar olacaqlarını anlayırdılar. Bunun əvəzinə şimal-şərqi Anadolunun Trabzonuna getməyə razılaşdılar. Trabzon sülh konfransı Seymi təmsil edən nümayəndə heyəti martın 2-də Trabzona yola düşməli idi, lakin həmin gün Brest-Litovskda sülh danışıqlarının yekunlaşdığı və rusların sülh müqaviləsi imzalayacağı elan olundu. Brest-Litovsk müqaviləsi çərçivəsində rusların Osmanlı İmperatorluğuna böyük torpaq sahələrini, o cümlədən Zaqafqaziyanın əsas bölgələrini: Ərdahan, Batum vilayəti və Qars vilayətinin ərazilərini verməsi barədə razılaşma var idi. 1877-1878-ci illər Rusiya-Türkiyə müharibəsindən sonra Rusiya tərəfindən ilhaq edilmişdi, indi isə Osmanlıya geri qaytarılırdı. Bu qəfil inkişafdan sonra nümayəndə Seym heyəti mövqelərini yenidən nəzərdən keçirmək məcburiyyətində qaldıqları üçün ayrılmağı təxirə saldılar. Zaqafqaziya Brest-Litovsk danışıqlarında iştirak etmədiyi üçün onlar dünyanın bir sıra hökumətlərinə sülh danışıqlarında iştirak etmədikləri üçün müqaviləyə əməl etməyəcəklərini və əraziləri boşaltmayacaqlarını bildirərək mesajlar göndərdilər.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Nümayəndə heyəti nəhayət 7 martda Tiflisdən ayrıldılar və növbəti gün Trabzona çatdılar. Gələndə on nümayəndə və daha əlli mühafizəçidən ibarət nümayəndə heyəti mühafizəçilərdən tərksilah edilmələri istənildiyi üçün saxlanıldılar. Qeyri-adi böyük nümayəndə heyəti Seymi təşkil edən müxtəlif etnik qrupları və siyasi fraksiyaları təmsil etmək üçün seçilmiş şəxslərdən ibarət idi; gəldikləri zaman bir Osmanlı məmuru zarafatla demişdi ki, "bu, Zaqafqaziyanın bütün əhalisi idisə, həqiqətən də çox az idi; lakin bu, yalnız bir heyət idisə, çox böyük idi". Nümayəndələr Trabzonda konfransın başlamasını gözləyərkən Osmanlının 3-cü ordusunun komandanı Mehmet Vehip Paşa 10 martda keçmiş rus generalı olan və indi də Komissarlığa xidmət edən Yevgeni Lebedinskiyə xəbər göndərərək Ərdahan, Batum və Qars bölgələrini evakuasiya etməyi tələb etdi. O, bu tələblərini Brest-Litovsk müqaviləsi əsasında etdiyini bildirirdi. Vehib həmçinin Komissarlıqdan göstərişlər alan İlia Odişelidzeyə erməni qüvvələrinin Ərzurum yaxınlığında əhaliyə hücumları fonunda Osmanlı qüvvələrinin sülhü qorumaq üçün irəliləməli olacağını və hər hansı düşmən cavabının güclə qarşılanacağı barədə xəbərdarlıq da etdi.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Vehib Paşanın bu tələblərinə birbaa Seymin baş katibi olan Çxeidze tərəfindən cavab verildi. Çxeidze cavabında Seymin artıq Trabzona sülh nümayəndə heyəti göndərdiyini, bununla da nə Rusiyanı, nə də Rusiyanın imzaladığı Brest-Litovsk sülh müqaviləsini tanımadıqlarını elan etdiklərini bildirdilər. 11 martda Osmanlı ordusu Ərzuruma doğru hücuma keçdi. Şəhərdəki erməni islahlılar çox qısa bir müqavimət göstərdikdən sonra qaçmağa başladılar. 14 martda Trabzon sülh konfransı öz işinə başladı. İlk sessiyada Osmanlı nümayəndəliyinin rəhbəri olan Rauf bəy Cənubi Qafqaz nümayəndəliyinin rəhbəri olan Akaki Çxenkelidən onların kimi təmsil etdiklərini soruşdu.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Çxenkeli nə ona, nə də onun köməkçilərinə bu sualın aydın cavabı bəlli olmadığı üçün dəqiq heç bir cavab verə bilmədi. Sual iki gündən sonra təkrarlananda Rauf Çxenkelidən dövlətlərinin tərkibini aydınlaşdırmağı, bunun beynəlxalq hüquqa uyğun olub-olmadığını müəyyən etməyi xahiş etdi. Çxenkeli bildirdi ki, Oktyabr inqilabından etibarən Cənubi Qafqazda mərkəzi dövlət öz hakimiyyətini dayandırmışdır. Bundan sonra üstəqil hökumət qurulmuşdu və o, Brest-Litovsk sülh danışıqlarına dəvəti müzakirə edərkən dövlət kimi davrandığına görə, müstəqilliyi açıq-aydın elan olunmasa belə, suveren dövlət kimi tanınırdı. Rauf arqumenti təkzib edərək, Sovnarkomun bütün Rusiya üzərində səlahiyyət sahibi olduğunu və Osmanlı nümayəndələrinin Brest-Litovsk danışıqlarına qoşulmaq üçün Komissarlığa mesaj göndərmələrinə baxmayaraq, bunun tanınmağa imkan vermədiyini bildirdi. Nəhayət, Rauf bildirdi ki, Osmanlı nümayəndə heyəti Trabzona ancaq Brest-Litovskda həll olunmamış bəzi iqtisadi və ticarət məsələlərini həll etmək üçün gəlib.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Beləliklə, Rauf bəy Osmanlı tərəfinin Brest-Litovskla ona verilmiş torpaqlardan Komissarlıq lehinə güzəştə getməyəcəyi aydın oldu. Bundan sonra, Çxenkeli və yoldaşlarının Seymə mesaj göndərmək və necə davam edəcəklərini müəyyən etmək üçün qısa fasilə istəməkdən başqa seçimləri yox idi. Yeni Osmanlı hücumu Trabzon konfransında fasilə yaranan kimi Osmanlı qüvvələri Cənubi Qafqaza doğru hücumlarını davam etdirdilər. Osmanlı ordusu martın sonlarına doğru Rusiya imperiyası ilə olan 1914-cü il sərhədlərini keçdilər. Seymdə məsələnin həlli üçün müzakirələr getməkdə idi və nümayəndələrin çoxu siyasi həll tərəfdarı idi. 20 mart tarixində Osmanlı tərəfi təklif etdi ki, əgər Seym yenidən müzakirələrə və danışıqlara başlamaq istəyirsə özünü müstəqilliyini elan etməli, bununla da Cənubi Qafqazın artıq Rusiyanın tərkib hissəsi olmadığını bildirməlidir. Müstəqillik ideyası əvvəllər də yaranmışdı, gürcülər bunu əvvəlki illərdə dərindən müzakirə etmişdilər; gürcü rəhbərliyi rusların bunu təsdiq etməyəcəyini hiss etdiyi və menşevik siyasi ideologiyası millətçilikdən uzaqlaşdığı üçün bunun əleyhinə qərar verildi.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

5 aprel tarixində Çxenkeli Brest-Litovsk sülhünü Osmanlı ilə danışıqlar üçün əsas olaraq qəbul etdiyini bildirdi və Seymi də bu mövqeni qəbul etməyə çağırdı. O, başlanğıcda istəyirdi ki, Batumun Komissarlığın bir hissəsi olaraq qalmasına nail olsun. Çünki Batum regionun tək limanı kimi iqtisadi olaraq çox əhəmiyyətli idi. Osmanlı tərəfi bunu müzakirə etmədən belə rədd etdi və yalnız Brest-Litovsk maddələrinin qəbul ediləcəyi halda duracaqlarını bildirdilər. Nəticədə Qafqaz nümayəndələri bunu qəbul etməyə məcbur oldular. Aprelin 9-da Çxenkeli öz istəyi ilə hərəkət edərək, digər Mərkəzi Güclərin nümayəndələrinin danışıqlarda iştirakını xahiş etsə də, müəyyən edilmiş şərtlər əsasında danışıqları davam etdirməyə razılıq verdi. Rauf cavab verdi ki, belə bir müraciətə yalnız Zaqafqaziya müstəqil dövlət olduğu halda baxıla bilər.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Nəticəsiz danışıqlardan yorulan və mübahisəli bölgələrin digər qüvvələr tərəfindən ələ keçirilə biləcəyindən qorxan Osmanlı rəsmiləri Batumun müdafiəçilərinə ultimatum verdilər. Ultimatumda şəhərin 13 aprelə qədər boşaldılması tələb edilirdi. Çxenkeli şəhərin əhəmiyyətini başa düşsə də, Brest-Litovsk müqaviləsi şərtlərini qəbul edirdi və onun itirilməsini anlayışla qarşılayırdı. Lakin Seymin digr gürcü nümayəndələri şəhəri əllərində saxlamaq barədə israrlı bir mövqe sərgiləyirdilər. Gegeçkori qeyd edirdi ki, şəhər çox asanlıqla müdafiə edilə bilər. Gürcü menşevik İrakli Tsereteli ehtiraslı nitq söyləyərək şəhəri müdafiə etməyə çağırış etdi.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

O, Seymi Brest-Litovsk müqaviləsini birlikdə qınamağa dəvət edirdi. Erməni nümayəndələr əvvəldən Osmanlı ilə müharibəni davam etdirmək tətəfdarı idilər. Yalnız azərbaycanlı nümayəndələr bu məsələdə çəkinkən idilər və savaşmaq istəmirdilər. Səsvermədə azərbaycanlılar məğlub oldular və 14 apreldə Seym Osmanlı imperiyasına müharibə elan etdi. Müharibənin elan edilməsindən dərhal sonra Tsereteli və Jordaniya Batuma gedib şəhərin müdafiəçilərinə qatılmaq üçün yola düşdülər. Eyni zamanda Trabzondakı nümayəndələrə də oranı tərk edib Tiflisə geri dönmək əmr edildi.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Bəzi azərbaycanlı nümayəndələr bu əmri pozdular və orada qaldılar, potensial danışıqlara can atdılar, lakin bundan heç nə alınmadı. Döyüşlər başladıqdan sonra Osmanlı imperiyasının hərbi üstünlüyü aşkar ortaya çıxdı. Onlar 14 apreldə kiçik müqavimətdən sonra Batumu ələ keçirdilər. Həmçinin Qarsa da hücum edən Osmanlı hərbçiləri şəhərdəki 3 min nəfərlik erməni dəstəsi ilə qarşılaşdılar. Artilleriya tərəfindən dəstəklənən ermənilər 25 apreldə şəhərdən çıxarıldılar. İstədikləri bölgələrin çoxunu ələ keçirən Osmanlı impriyası daha çox döyüşçü itirməmək üçün 22 apreldə Zaqafqaziya nümayəndələrinə sülh təklif etdilər və onların cavablarını gözləməyə başladılar.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Osmanlı imperiyasının hərbi üstünlüyü qarşısında Gürcü Milli Şurası müzakirələr zamanı yeganə çıxış yolunun Cənubi Qafqazı müstəqil dövlət elan etmə olduğu qənaətinə gəldi. Bu ideya aprelin 22-də Seymdə müzakirə olundu, debata başçılıq edən gürcülər qeyd etdilər ki, Osmanlı nümayəndələri Zaqafqaziya müstəqil dövlət kimi onlarla görüşmək şərti ilə sülh danışıqlarını bərpa etməyə razılaşıblar. İrəli getmək seçimi əvvəlcə yekdil deyildi. Erməni daşnakların çoxu belə çox bölgə itirmək istəməsələr də düşünürdülər ki, ən yaxşı çıxış yolu Osmanlı hərbi irəliləməsini durdurmaqdır. Azərbaycanlıların marağını müdafiə edən müsavatçılar isə hələ də müsəlmanlarla döyüşmək istəməsələr də, müstəqillik fikrinin xarici dövlətlər tərəfindən parçalanmasının qarşısını ala biləcək yeganə addım olduğunun fərqində idilər. Bu fikrə qarşı əsas müxalifət Sosialist İnqilabçılar Partiyasından gəldi.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Onların nümayəndəsi Lev Tumanov iddia edirdi ki, Cənubi Qafqaz xalqı belə bir addımı dəstəkləməməkdədir. O, həmçinin müsavatçıların hərəkətverici qüvvəsinin "qorxu deyil, vicdan" olduğunu iddia etsə də, bunun əslində "vicdan deyil, qorxu" olduğunu iddia edib. O, belə nəticəyə gəlib ki, onların hamısı bu hərəkətindən peşman olacaqlar. Müzakirə sonlandırıldıqdan sonra etnik gürcü menşevik Davit Oniaşvili təklif etdi ki, Seym Cənubi Qafqazı müstəqil, demokratik və federativ respublika elan etsin. Bəzi deputatlar məsələnin lehinə səs vermək istəmədikləri üçün palatanı tərk ediblər və buna görə də təklif az sayda etirazla keçib. Yeni elan edilmiş Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası dərhal Vehip Paşaya bu yenilik barədə xəbər göndərdi və bildirdi ki, yeni hökumət Brest-Litovsk müqaviləsinin şərtlərini qəbul etməyə, Qarsı Osmanlılara təslim etməyə razıdır.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Beləliklə, 28 aprel tarixində Osmanlı imperiyası ZDFR-ni rəsmi şəkildə tanıdı. Bu tanımaya baxmayaraq, özünün hərbi irəliləməsini davam etdirən Osmanlı imperiyası Ərzurum və Qarsı tamamilə ələ keçirdi. Müstəqillik Yaradıldığı zaman ZDFR-nın ölkəni idarə edəcək kabineti mövcud deyildi. Komissarlıq respublikannı yaradıldığı zaman ləğv edildi və Gegeçkori öz dəstəyini itirdiyini düşünərək yeni quruma rəhbərlik etməyi rədd etdi. Seym müzakirələri zamanı Çxenkelinin baş nazir vəzifəsini tutması razılaşdırılsa da, o, yeni kabinet formalaşana qədər müvəqqəti vəzifədə işləməkdən imtina etdi. 26 aprelə qədər hökumət kabinetini qurmaq mümkün olmadı və beləliklə, ZDFR 3 gün faktiki icraedici orqansız fəaliyyət göstərdi.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Gələn təzyiqlərdən sonra Çxenkeli baş nazir vəzifəsini icra etməyə başladı. O, erməni qüvvələrinə əmr edərək döyüşlər dayandırmağı əmr etdi. Eyni zamanda da, Vehip Paşaya müraciət edərək Batumda sülh danışıqlarına başlamağı təklif etdi. Batum ona görə seçilmişdi ki, Cənubi Qafqaz nümayəndələri lazım gəldikdə Tiflisə geri dönmə imkanına sahib olsunlar. Halbuki bu Trabzonda mümkün deyildi. Çxenkelinin Qarsı təvhil verməsi qərarından qəzəblənən daşnaklar kabinetə qoşulmağı rədd etdilər.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Onlar menşeviklərlə danışıqlar apardılar, lakin sonuncular yalnız Çxenkeli və ya erməni olan Hovanes Kacaznunini dəstəkləyəcəklərini xəbərdar etdikdən sonra geri çəkildilər. Menşeviklər anlayırdılar ki, Kacaznunini seçməklə elə bir təsəvvür yaranacaqdı ki, ZDFR ermənilərin torpaq iddiaları uğrunda savaşmağı davam etdirmək fikrindədir. və bunun azərbaycanlıların federasiyanı tərk etməsi və Osmanlı qüvvələrinin yerlərin digər qalan hissəsini təhdid etməsini asanlaşdıracağından qorxurdular, buna görə də, daşnaklar bu təklifi dəstəkləmək istəmirdilər. 26 apreldə kabinet Seym tərəfindən təstiq edildi və 13 üzvdən ibarət oldu. Çxenkeli baş nazir olmaqla birlikdə xarici işlər naziri vəzifəsini də öz üzərinə götürdü. Yerdə qalan vəzifələr millətlər arasında paylaşdırıldı.
Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası

Ermənilər 4, azərbaycanlılar 5, gürcülərə isə 3 nazir vəzifəsi verildi. Azərbaycanlılar və gürcülər kabinetdə aparıcı mövqeləri tutdular, tarixçi Firuz Kazımzadənin dediyi kimi, o zaman "Zaqafqaziyada qüvvələr münasibəti" kimi üzə çıxardı. Seymdə özünün andiçmə mərasimi zamanı Çxenkeli elan etdi ki, özünün əsas vəzifəsi ZDFR vətəndaşlarının hüquq bərabərliyini və dövlətin sərhədlərini qonşularla razılaşma əsasında təmin etmək onun əsas vəzifəsidir. O, digər əsas vəzifələrini belə sıralamışdı: konstitusiya yazmaq; sərhədləri müəyyən etmək; müharibəni bitirmək; əksinqilab və anarxiya ilə mübarizə; və torpaq islahatı.Yeni sülh razılaşması 11 may tarixində Batumda toplandı. Həm Çxenkeli, həm də Vehib Paşa konfransa şəxsən qatılmışdı. Konfransın rəsmən işə başlamasından əvvəl Çxenkeli yenidən Mərkəz Dövlətlərinin digər ölkələrinin nümayəndələrinin də konfransa qatılmasını təklif etdi, lakin onun bu təklifi Osmanlı nümayəndələri tərəfindən rədd edildi.