LocalDoc/ldquad_v2_retrieval-reranked huggingface dataset:
Qara ölüm

Üstəlik, bəzi şəhərlərin nizamnamələri (məsələn, Parisdə) xüsusi olaraq ev sahiblərini məcbur edirdi ki, tulantılar küçəyə atılarkən yoldan keçənləri təxminən üç dəfə "Ehtiyatlı olun" qışqırığı ilə xəbərdar etsin. Eyni arxa heyvan kəsimi zamanı onun qanı da axıdılırdı. Bu arx isə öz növbəsində sakinlərin işməli su götürdükləri yaxınlıqdakı çaya tökülürdü. Epidemiyanın başlanması Taunun ikinci pandemiyası yəqin ki, indiki Monqolustan — Çin sərhədindəki Qobi səhrasında başlamışdır. Məhz burada tarbaqanlar, pikaslar, gəmirici, dovşanabənzərlər dəstələri və digər xırda gəmirici nümayəndələri quraqlıq və çöl iqliminin sərtləşməsi səbəbindən yaşayış yerlərini tərk etmək məcburiyyətində qalaraq insan məskənlərində yaxın məskunlaşdılar. Bunun nəticəsində kütləvi şəkildə cəmləşən heyvanlar arasında epizootiya başladı. Vəziyyət monqolların marmot ətindən ərzaq kimi istifadə etməsi ilə də çətinləşdi (marmot dağlarda və çöllərdə yaşayır, lakin Qobi nadir hallarda rast gəlinirdi).
Qara ölüm

O, monqollar arasında dilikatess hesab olunur, onun xəzi də yüksək qiymətləndirilirdi. Buna görə də marmotlar daim ovlanırdı. Belə şəraitdə infeksiyanın yayılması qaçılmaz oldu və 1320-ci illərdə epidemiya baş qaldırdı.Taun həmçinin monqol qoşunlarının yürüşləri zamanı və Böyük İpək Yolu boyunca hərəkət edən tacirlər tərəfindən yayılırdı. Şərqə doğru yolun Qobidən keçməsi ilə əlaqədar olaraq, pandemiya əvvəlcə Çini vurdu. Belə ki, Çin mənbələrinə görə, 1331-ci ildə səmaaltı imperiyada taun epidemiyası geniş yayılmışdı. Xüsusilə bundan Hebei əyaləti böyük zərər gördü. Epidemiya nəticəsində bölgə əhalisinin 90%-ni itirdi.
Qara ölüm

Sənədli materiallar, salnamələr xəstəliyi daha müfəssəl qeyd etməyə başladığı zaman 1330-cu ilə aiddir. Kristofer Etvud bir neçə pandemiya silsiləsinin ilkinin 1313-cü ildə Xenanda olmasını qeyd edir. 1331-ci ildəki epidemiyanın isə Xenan əhalinin 90%-nin məhv olmasına gətirib çıxardığını bildirir.Ərəb tarixçisi Əl-Makrizinin taun haqqında danışarkən xəstəliyin mərkəzi haqda söylədiyi məkanın Monqolustan olduğu güman edilir: "Dəişətli xəstəlik Təbrizdən atla altı aylıq məsafədəki yeri bürümüşdü … və qış və yay düşərgələrində üç yüz qəbilə heç bir səbəb olmadan tələf oldu … və xan ailəsinin on altı nümayəndəsi Böyük Xan və altı uşağı ilə birlikdə öldü. Buna görə Çin tamamilə boşaldı, Hindistan isə bundan daha az zərər gördü".Bu xan böyük ehtimalla 1332-ci ilin sentyabrında vəfat edən 28 yaşlı Tuk-Temur xan ola bilər. Bir il əvvəl onun böyük oğlu və varisi Aratnadar ölmüş, 1332-ci ilin dekabrın əvvəlində isə kiçik varisi İrincibal vəfat etmişdi. Onun sələfi Esun Temur də dörd il əvvəl 1328-ci il avqustun 15-də nəmalum xəstəlikdən ölmüşdü. Müəyyən bir ehtimal ilə tarixçilər onu Qara ölümün ilk qurbanlarından biri hesab edirlər.
Qara ölüm

Bununla birlikdə sinoloqlar (çinşünaslar)ümumiyyətlə bu qəfil ölümlərin səbəbləri barədə dəqiq nəticələr çıxarmırlar. Təqribən 1335-ci ildə taun tacir karvanları ilə birlikdə Hindistana çatdı. İbn əl-Vardi ilk olaraq taunun Şərqdə hökmranlıq etdiyini və yalnız bundan on beş il sonra Avropaya çatdığını təsdiqləyir. O, taunun bütün Hindistan ərazilərində yayılmasını bir qədər dəqiqləşdirərək, "Sind məğlub oldu" ifadəsini işlədir. Con Ebertə görə isə bu Hind çayının aşağı axarlarında və ölkənin şimal-qərbində, hazırkı Pakistan sərhədinə yaxın ərazilərdi. Epidemiya Deoqiridən çox da uzaqda məskunlaşmayan Sultan Məhəmməd Tulukun ordusunu məhv etdi. Sultanın özüdə xəstələndi, ancaq sağaldı.
Qara ölüm

Məlumdur ki, imperatorun əmri ilə Çinə yeni fəlakət haqqında mümkün qədər çox məlumat toplamaq və onunla necə mübarizə aparacağını öyrənmək üçün nümayəndə heyəti göndərilmişdi. Avropa üçün isə orada baş verənlər həqiqətin səxavətlə xəyal ilə rəngləndiyi uzaq, həyəcanverici bir şayiə olaraq qalırdı. Belə ki, avinyonlu musiqiçi Luis Heilinqen şərq tacirlərindən öyrəndiklərini dostlarına yazırdı. Taunudan vəfat edən məşhur tarixçi Ciovanni Villaninin tərtib etdiyi "Yeni salnamənin davamı və ya Florensiya tarixi" əsərində onun qardaşı oğlu Florensiya taciri Matteo Villani bildirirdi: Taunun yayılma xronikası Epidemiyanın gəlişi bir neçə hadisələrin baş verməsi dövrü ilə "əlamətdar" oldu. 1100–1200-cü illər aralığında taun epidemiyası Hindistan, Orta Asiya və Çində baş qaldırdı. Sonra isə Suriya və Misirə də keçdi. Taun Misir əhalisinə daha ağır zərbələr vurdu.
Qara ölüm

Belə ki, "fironlar ölkəsi"ndə bir milyondan çox insan epidemiyanın qurbanı oldu. Lakin, beşinci səlib yürüşünün iştirakçıları Misirdə taundan ən çox əziyyət çəkən bölgələrdə olmasına baxmayaraq, bu Avropada genişmiqyaslı bir epidemiyanın yayılmasına gətirib çıxarmadı. 1338–1339-cu illər İssık-Kul gölü. Taunun Qərbə "səyahət"inə başladığı dönüş nöqtəsi İssık-Kul gölü sayılır. Hələ XIX əsrin sonlarında rus arxeoloqu Daniil Xvolson qeyd edirdi ki, yerli nestorian icmasının qəbir daşları içərisində 1338–1339-cu illərə aid olanların sayı dəişətli dərəcədə həddən çoxdu. Bu günə qədər də qalan məzar daşlarından birinin üzərində Xvolson bu yazını oxuya bildi: "Burada Kutluk yatır. O, həyat yoldaşı Maqnu-Kelka ilə taundan ölmüşdür."
Qara ölüm

Gələcəkdə bu təfsir bir çox suallar doğurdu və bildirildi ki, xəstəliyin adı hər hansı bir yoluxucu xəstəlik mənasını verə bilən "taun" kimi başa düşülməməlidir. Lakin onu da qeyd edək ki, zaman taun epidemiyasının yayılması ilə eyni vaxta düşdüyündən burada da məhz söhbət Qara ölümdən gedir və böyük ehtimalla o, Mərkəzi Asiyadan qərbə doğru yayılmışdır.1340–1341-ci illər Mərkəzi Asiya. Burada bir neçə il ərzində qərbə doğru hərəkət edən taun ilə bağlı dəqiq məlumatlar mövcud deyil. Güman edilir ki, 1340-cı ildə Balasağunda, sonra 1341-ci ildə Talasda və nəhayət Səmərqənddə epidemiya baş qaldırmışdır.1346-cı il oktyabr-noyabr, Qızıl Orda. 1346-cı ildə taun Don və Volqanın aşağı axarlarında peyda olaraq Qızıl Orda xanlarının paytaxtı Sarayı və yaxınlıqdakı şəhərləri viran qoydu. Dini səlnamlərdə dünyanın yaranmasından 6854-cü ilinə aid 1497-ci il tarixində (Məsihin anadan olmasının 1346-cı ili) güclü taun haqqında məlumatlar var: Norveç tarixçisi Ole Benediktovun fikrincə, Qızıl Orda və ona töycü ödəyən torpaqlar arasında qarşılıqlı düşmənçilik münasibətlərinə görə taun şimal və qərbə yayıla bilməzdi. Bu səbəbdən epidemiya Don və Volqa çöllərində qaldı və Qızıl Ordanın şimal qonşuları heç bir zərər görmədi.
Qara ölüm

Lakin əvəzində taunun cənuba yolu açıldı. Fars mənbələrinə görə sonradan taun iki qola bölündü. Bunlardan biri taun daşıyıcıları olan siçovulların və xırda həşərat süfrələrinin yerləşdikləri tacir karvanları vasitəsi ilə birlikdə Volqanın aşağı axarı boyu və Qafqaz silsiləsi üzərindən Yaxın Şərqə doğru yayıldı. İkinci qol isə dəniz vasitəsi ilə Krıma çatdı.1346-cı il, Krım yarımadası. Taunu Krıma tacir gəmiləri gətirdilər. Ərəb tarixçisi İbn əl Vərdinin verdiyi məluma görə (Krım yarımadasında ticarətlə məşğul olan ərəb tacirlərdən məlumat alırdı) burada xəstəlikdən "tanımadıqlarımızı" saymasaq 85 min adam ölmüşdü.O dövrün bütün Avropa salnamələrində, taunun köhnə qitəyə Aralıq dənizi boyu ticarətlə məşğul olan genuyalıların gəmilərinin yaydığı fikri əksini tapır. Bunun necə baş verməsi ilə bağlı hadisəyə şahidlik etmiş genuyalı notarius Qabriel de Mussinin (Gabriele de 'Mussi) söylədiyi əhvalat mövcuddur.
Qara ölüm

Lakin bir çox tədqiqatçılar Mussinin söylədiklərini şübhə altına alırlar. 1346-cı ildə o, Qızıl Orda xanı Canıbəyin qüvvələri tərəfindən mühasirəyə alınan Genuya faktoriyası Kefe şəhərinə gəlir. De Mussinin dediyinə görə, monqol ordusunda taun başlayandan sonra, xan xəstəlikdən ölənlərin cəsədlərini katapultlardan istifadə etməklə şəhərə atmağı əmr etdi. Bundan dərhal sonra Kefedə epidemiya başladı. Mühasirə nəticəsiz başa çatdı, xəstəlikdən zəifləyən ordu geri çəkilmək məcburiyyətində qaldı, Kefedən yola çıxan Genuya gəmiləri isə taunu Aralıq dənizi limanları boyunca yaymağa davam etdi.Hazırda Vroçlav Universitetinin kitabxanasında saxlanılan de Mussinin əlyazması ilk dəfə 1842-ci ildə nəşr edilmişdir. Əlyazmada dəqiq tarix göstərilməmişdir, lakin yazılma müddəti təsvir olunan hadisələrlə asanlıqla təyin olunur. Hal-hazırda bəzi tədqiqatçılar əlyazmada olan məlumatları şübhə altına alaraq bildirirlər ki, Mussi xəstəliyin qoxu şəklində yayılmasını əsas götürür və buna əsaslanır.
Qara ölüm

Lakin tədqiqatçılar belə hesab edir ki, taun qalaya siçovullar vasitəsi ilə daxil ola bilərdi. Mixail Supotnitskiyə görə, Mussi İtaliyaya qayıtdığı zaman orada epidemiya təzə başlamışdı və o da bunu səhvən Genuya gəmilərinin geri qayıtması ilə əlaqələndirmişdi. Ancaq "Canıbəy xanın bioloji müharibəsi" fərziyyəsinin də müdafiəçiləri az deyil. Belə ki, ingilis mikrobioloqu Mark Uillis, öz növbəsində mühasirəyə alınan ordunun şəhərdən düşmənin oxları və mərmilərindən etibarlı bir məsafədə yerləşdiyini, siçovulların isə yuvalarından uzaqlaşmağı sevmədiklərini bildirir. O, həmçinin cəsədlərin dəfni zamanı məzar qazanların meyidlərə toxunarkən kiçik yaralar ala biləcəyi və onların aşınmalarla yoluxma ehtimalına diqqət çəkir.1347-ci ilin yazı, Konstantinopol (İstanbul).Taunun növbəti yayıldığı yer Bizans İmperiyasının paytaxtı Konstantinopol oldu. Burada şəhərətrafı şəhərlərdən birində Genuya ticarət məntəqəsi — Pere (türk. Galata)yerləşirdi.
Qara ölüm

Taunun qurbanlarından biri də imperator İoan Kantakuzinin kiçik oğlu on üç yaşlı Andronikus oldu. İmperator özünün "Tarixi" əsərində şəhərdə baş verən epidemiya və xəstəliyin tədricən Anadolunun sahillərində, Egey dənizi adalarında və Balkan yarımadasında yayılması ilə bağlı bir hekayə yazmışdı. Bizans tarixçisi Nikifor Qriqor "əksər evlərdə yaşayanların hamısı bir anda ölürdü" deyə "ağır vəbayaoxşar" xəstəliyi haqqında yazırdı. Venesiyalıların yazdığına görə şəhər əhalisinin 90%-i tələf olmuşdu. Lakin tarixçilər bu rəqəmi şişirdilmiş hesab etsələr də, şəhərdə ölüm nisbəti həqiqətən çox idi.1347-ci ilin yaz və yayı, Yaxın Şərq. Taun Mesopotamiyada, İran torpaqlarında yayılmağa başladı, həmin ilin sentyabr ayında Trepezunda meydana çıxdı. Epidemiya ilə əhatə olunan Konstantinopolu tərk edən qaçqınlar xəstəliyi ətraf ərazilərə yayırdılar.
Qara ölüm

Üstəlik xəstəliklə əlaqədar Zaqafqaziyadan qaçaraq xilas olmağa cəhd edənlərdə onlara tərəf hərəkət edirdilər. Həmçinin tacirlər karvanları da özləri ilə taunu daşıyırdı. Lakin eyni zamanda xəstəliyin yayılmasının hərəkət sürəti əhəmiyyətli dərəcədə azaldı və ildə cəmisi 100 km məsafəni əhatə edirdi. Taun yalnız iki il sonra qərbdəki Anadolu dağlarına çatdı və burada onun irəliləməsinin qarşısını dəniz kəsdi.1347-ci ilin payızı, İskəndəriyyə. Misir tarixçisi Əl-Makrizi 32 tacirdən və 300 gəmi heyətindən və qullardan ibarət Konstantinopoldan bir gəminin İskəndəriyyə limanına gəlişi haqqında ətraflı məlumat verir. Onun sözlərinə görə İskəndəriyyə çatdıqda bu gəmidə yalnız 40 dənizçi, 4 tacir və bir qul sağ qalmışdı. Lakin sağ qalanlar da limana çatar-çatmaz hamısı öldü.
Qara ölüm

Onlarla birlikdə şəhərə taunda gəldi, sonra o, Nildən yuxarı qalxaraq 1349-cu ilin fevralında Asuana çatdı. Taun bu müddət ərzində bütün ölkəni tamamilə viran etdi. Daha sonra taun cənub istiqamətində irəliləyə bilmədi. Çünki, Saxara səhrası taun siçovulları və həşərat süfrələri üçün keçilməz bir maneə oldu.Xestəlik əvvəlcə Yunanıstana, daha sonra Bolqarıstana və Qərbi Rumıniyaya (o dövrdə Macarıstan krallığının tərkibində idi) Polşaya qədər yayıldı. Epidemiya daha sonra Kipr adasına çatdı. Hətta burda tauna daha bir fəlakət — sunami də əlavə olundu. Ümidsizliyə qapılan kiprlilər müsəlmanların üsyan qaldırmasından qorxaraq adanın bütün müsəlman əhalisini qətlə yetirdilər.
Qara ölüm

Lakin kiprlilərin əksər hissəsi qırğına məruz qoyduqlarından çox da uzun yaşamadılar. 1347-ci il oktyabr, Messina. Genuya salnamələri İtaliyanın cənubundakı taun xəstəliyinin yayılması ilə bağlı heç bir məlumat verməsələr də, bölgə ondan digər ərazilərdən az zərər görməmişdi. Siciliya tarixçisi Mikele de Piyatsa "Dünyəvi Tarix" əsərində 12 Genuya qalerasının Messina limanına gəlməsini və onların özləri ilə "ölümcül bəla" gətirdiyini ətraflı izah edir. Ancaq bu rəqəmlər dəyişir, bəzi mənbələr "ədviyyatlarla dolu üç gəmi", bəziləri dörd, "yoluxmuş dənizçilərin komandası ilə Krımdan qayıtdığını" qeyd edir. De Piyatsın sözlərinə görə, "cəsədlər evlərdə uzanmış vəziyyətdə qalırdı, heç bir keşiş, heç bir şəxs — istər oğlu, istər atası, istərsə də qohumlarından biri — oraya girməyə cəsarət etmirdi, dəfn xidməti göstərənlərə ölənləri aparıb basdırmaq müqabilində çoxlu pul vədi edilirdi. Ölənlərin evləri bütün xəzinələri — pulları və qiymətli əşyaları ilə qıfıllanmamış qalırdı.
Qara ölüm

Əgər kimsə ora girmək istəsəydi, heç kim onun yolunu bağlamırdı." Qısa müddət sonra genuyalılar şəhərdən qovuldular, ancaq bununla heç nə dəyişmədi. 1347-ci ilin payızı, Kataniya. Məhv olan Messinanın əhalisi kütləvi panika şəklində şəhərdən qaçmağa çalışırdı və de Piyatsanın sözlərinə onların çoxları elə yoldaca ölürdü. Sağ qalanlar heç də onları xoş qarşılamayan Kataniyaya pənah apardılar. Xəstəlik haqqında eşidən sakinlər qaçqınlarla heç bir münasibət qurmur, onlardan çəkinir və hətta ərzaq və su belə verməkdən imtina edirdilər. Lakin bu onları xilas etmədi və tezliklə şəhər əhalisi demək olar ki, tamamilə qırıldı.
Qara ölüm

"Kataniya — indi yaddaşlardan təmamilə silinən şəhər haqqında nə demək olar?" — deyə Piyatsa yazırdı. Taun buradan adalara yayılmağa davam edirdi. Epidemiyadan xüsusilədə Sirakuz, Şakka və Aqricento şəhərləri daha çox zərər gördülər. Trapani şəhəri xarabalığa çevrildi və "şəhər sakinlərinin ölümündən sonra sanki yetim qaldı". Epidemiyanın son qurbanlarından biri Sent Andrea qalasında xəstəlikdən gizlənməyə çalışan "Siciliyanın qorxaq hersoqu" Ciovanni Randazzo idi. Ümumilikdə Siciliya əhalinin üçdə birini itirdi. Bir il sonra taun epidemiyası yatdıqdan sonra ada saysız insan cəsədləri ilə aşıb-daşırdı.1347-ci il oktyabr, Genuya.
Qara ölüm

Messinadan qovulan Genuya gəmiləri evə qayıtmağa çalışdı, ancaq təhlükə haqqında eşidən şəhər sakinləri odlu oxlar və katapultların köməyi ilə onları limana yaxınlaşmadan dənizə qovdular. Bu hərəkətlə Genuya epidemiyanın başlanmasını ikicə ay təxirə sala bildi.1347-ci il noyabrın 1-i, Marsel. Noyabr ayının əvvəllərində, təxminən 20 Genuya gəmisi sarəsər Aralıq və Adriatik dənizi boyunca dolanaraq qısa müddət olsa belə hər lövbər atdıqları limanda xəstəliyi yayırdılar. Genuya eskadrasının bir hissəsi qonaqpərvər Marseldə sığınacaq tapdı. Lakin burada da taunu yayması ilə üçüncü dəfə qovuldu. Bu dəfə qovulan gəmilər birdəfəlik dənizdə yoxa çıxdılar. Marsel demək olar ki, əhalisinin yarısını itirdi.
Qara ölüm

Marsel yeganə şəhər oldu ki, burada yəhudi inancının daşıyıcıları təqib edilmədi. Hətta şəhər yəhudilərin kütlənin qəzəbindən sığınacaq tapdıqları yer oldu.1347-ci il il dekabr, Genuya. Mənbələrin məlumatına görə, Genuyada epidemiya 31 dekabr 1347-ci il tarixində başlamışdır. Müasir hesablamalara görə, şəhərdə 80 mindən 90 minədək insan ölmüşdü, ancaq hələ də onların dəqiq sayı bilinmir. Eyni zamanda, Sardiniya, Korsika, Malta və Elba adalarının sakinləri bir-birinin ardınca taun qurbanı olurdular.1348-ci il yanvar, Venetsiya. Effektiv inzibati tədbirlər Venesiyanı xaosdan qurtara bildi, lakin o da taun xəstəliyini dayandıra bilmədi. Müxtəlif hesablamalara görə, şəhərdə əhalinin təxminən 60%-i öldü.1348-ci il yanvar, Avinyon.
Qara ölüm

Salnamələr Roma Papasının iqamətgahı olan Avinyon əhalisinin demək olar ki, 80%-inin taundan öldüyünü göstərir. Müasir tarixçilər bu rəqəmin çox yüksək olduğunu bildirir və avinyonluların təxminən 50%-inin taun nəticəsində öldüyünü hesab edirlər. Hər halda, ölüm nisbəti o qədər yüksək idi ki, cəsədləri basdırmaq üçün yer tapılmırdı. Papa VI Klement cəsədlərin arabalardan atıldığı çayı təqdis etmək məcburiyyətində qalmışdı. Bir çoxları kimi Avinyon taunu qurbanları arasında şair Françesko Petrarkanın sevgilisi və ilham pərisi Laurada var idi.1347-ci il dekabr — 1348-ci ilin martı, Malyorka. Taunun gəliş tarixi dəqiq müəyyən edilməyən Marsel və ya Monpelye şəhərlərindən gələn bir gəmi ilə Malyorkaya gətirildiyi güman edilir. Lakin adada taunun ilk qurbanın adı məlumdur: bu balıqçı Quillem Brassdı.
Qara ölüm

O, Alkudiyanın Alli kəndinin sakini idi. Taun adanı təmamilə viran qoydu.1348-ci il yanvar — mart, İtalyan qaraflıqları. Toskanayada taun genuyalılar tərəfindən gətirilmişdi. O vaxtdan bəri, taun bu günə qədər tüğyan etdiyi sahil limanlarını tərk edərək qitənin daha dərinə getməyə başladı. Onun yolunda ilk şəhər Piza, sonrakı isə Pistoya oldu. Pistoyada təcili olaraq, Venesiya modeli nümunəsində ictimai sağlamlığa nəzarət şurası təşkil edildi. Məzarları ən azı yarım metr dərinliyində qazmaq və cəsədləri sıx tabutlarda basdırmaq əmr edildi. Çaxnaşmaya yol verməmək üçün cənazə xidmətləri, yas məclisləri və kilsə zəngləri qadağan edildi.
Qara ölüm

Ancaq orta əsrlərə xas olan feodal nərdivanı xüsusiyyəti də burada da özünü göstərdi. Belə ki, bütün bu qaydalar "varislərinin istəyi ilə bütün şərəfə layiq olan cəngavərlərə, hüquq həkimlərinə, hakimlərə və tibb həkimlərinə aid deyildi". Peruca, Siena və Orvieto ümumi bir taleyin onlardan yan keçəcəyinə ümid edərək epidemiyanın yayılmasına məhəl qoymamağa çalışdı. Amma məlum oldu ki, bu səylər əbəsdir. O, dövrün səlnamələrinə görə Orvieto şəhərində əhalinin ölüm nisbəti 90% -ə çatmışdı. Lakin müasir tədqiqatçılar bu rəqəmi şişirdilmiş hesab etsələr də, əhalinin təxminən yarısının taun nəticəsində məhv olduğunu düşünürlər.1348-ci il mart, İspaniya. Tarixçilərin yürütdüyü mülahizərələrə görə, taun İspaniyaya iki yolla — Pireneydəki Bask kəndləri və adi şəkildə Barselona və Valensiya limanları vasitəsilə daxil olmuşdu.
Qara ölüm

1348-ci ilin əvvəlinə qədər epidemiya bütün yarımadada yayıldı. Araqon kraliçası Elyonora bu xəstəlikdən vəfat etdi. Kastiliya kralı Ədalətli XI Alfonso 1350-ci ilin martında Cəbəlütariqin mühasirəsi zamanı düşərgəsində bu xəstəlikdən öldü.1348-ci ilin yazı, Aralıq dənizinin cənub və şərqi. İsgəndəriyyə taunu əvvəlcə Qəzzəyə yol tapdı, buradan isə o, Suriya və Fələstinə yayıldı. Dəməşq şəhəri sakinlərinin yarısından məhrum oldu, bütün Ərəb Şərqi əhalinin 30–40%-ni bu epidemiyada itirdi. Bu yerlərdə taunu təsvir edən İbn Bətutə müsəlmanların Allahın qəzəbini sakitləşdirmək üçün yürüşlər təşkil etdiklərini və ciddi oruclar tutduğunu söyləyirdi. 1348-ci ilin yazı, Ərəbistan yarımadası.
Qara ölüm

Yaxın Şərqdən xeyli sayda zəvvar taundan qaçaraq Məkkəyə həccə getdi. Onlar müqəddəs torpaqlarda təhlükəsizlikdə olacaqlarını düşünürdülər. Lakin onlar özləri ilə birlikdə taunu Ərəbistan yarımadasına daşıdılar. Peyğəmbərin adı ilə əlaqəli ikinci ən əhəmiyyətli şəhər olan Mədinə naməlum səbəblərə görə epidemiyadan kənar qaldı. Məkkəisə bu epidemiyadan çox ağır zərbə aldı. Şəhərdə bir çox sakin və yerli mədrəsələrin tələbələri öldü. İslamın əsas dini mərkəzində baş verən bu müsibət, müsəlmanların çaşqınlığına və qəzəbinə səbəb oldu.
Qara ölüm

Onlarda xristianlar kimi qəzəblərini Məkkə şəhərində yaşayan yəhudilərin üzərinə tökdülər. Yəhudiləri müqəddəs şəhərdə olduqları üçün Allahın qəzəbinə düçar olduqlarında ittiham etdilər.1348-ci ilin yazı, Bordo. 1348-ci ilin yazında Bordoda taun epidemiyası baş qaldırdı. Burada epidemiyadan kral III Eduardın ən kiçik qızı şahzadə İoanna öldü. O, Bordoya İspaniyaya yola düşmək üçün gəlmişdi. İoanna Kastiliya şahzadəsi Pedro ilə nigaha daxil olmaq üçün İspaniyaya gedirdi.1348-ci il iyun, Paris. Raymond di Vinarionun dediyinə görə, iyun ayında Paris səmasının qərb hissəsində, taunun xəbərçisi kimi qəbul edilən qeyri-adi parlaq bir ulduz peyda oldu.
Qara ölüm

Kral VI Filip şəhəri tərk etməyi qərara aldı. Ancaq Burqundiyanın "qəmli kraliçası" Janna epidemiyadan xilas ola bilmədi. Sonra isə Dofin İoanın arvadı lüksemburqlu Bonna taunun növbəti qurbanı oldu. Paris Universiteti bir çox professorunu itirdi, buna görə yeni müraciət edən müəllimlərə verilən tələblər yüngülləşdirildi. İyul ayında taun ölkənin şimal sahili boyunca yayıldı.1348-ci il iyul-avqust, İngiltərənin cənubi-qərbi. "Boz rahibin salnaməsi" olaraq bilinən mənbəyə görə İngiltərədə xəstəliyə ilk yoluxma halları iyulun 7-də, "Şəhid Müqəddəs Tomasın Bayramı" qeyd edildiyi zaman Melkomb liman şəhərində rast gəlindi. Digər mənbələrə görə isə ilk yoluxma halları Sauthempton və Bristol şəhərlərində olmuşdur.
Qara ölüm

Burada epidemiyanın başlama tarixi iyunun sonundan avqustun ortalarına qədər dəyişir. Qara ölümü gətirən gəmilərin bir müddət əvvəl hərbi əməliyyatların keçirildiyi Kale limanından gəldiyi ehtimal edilir. İngilislər evə ələ keçirdikləri zəngin hərbi qənimətlərlə qayıtmışdılar (salnaməçinin qeyd etdiyi kimi, "fransız paltarı geyinmiş heç bir qadın yox idi"). Ehtimal edilir ki, adaya taun bu paltarların birinin üzərində gətirilmişdi. Fransada olduğu kimi, burada da qadınların yeni geyim dəbini taunu gətirən səbəb kimi görürdülər. Belə ki həmin dövrdə yeni geyim dəbi həddən artıq açıq qadın geyimləri geniş yayılmışdı. Qadınlar yeni dəb paltarları geyindikdə həddən artıq cəlb edici görünməmək üçün ətəklərinin arxasına tülkü quyruqları asmağa məcbur olurdular.
Qara ölüm

Əfsanəyə görə, parlaq və cazibədar şəkildə geyinmiş belə atlı qadınlar ingilisləri Allahın qəzəbinə gətirmişdi. Bayram zamanı güclü külək, şimşək çaxdı və fırtına başladı, sonra adalara qara (və ya qırmızı) paltarda bakirə qız və ya yaşlı bir qoca cismində taun gəldi. 1348-ci il iyul, Ruan. Taun "ölüləri dəfn etmək üçün yer olmayan" Ruana gəldi və Normandiyanı cənginə alıb, Flaman sərhəddəsindəki son şəhər Turnedə baş qaldırdı. Sonra isə taun Şlezviq-Holşteyn, Yutlandiya və Dalmasiyaya yayıldı.1348-ci ilin payızı, London. Taun Britaniya adalarında qərbdən şərqə və şimala doğru yayılırdı. Yaz aylarından başlayan xəstəlik sentyabrda artıq paytaxta yaxınlaşdı.
Qara ölüm

Xalqı talan və çaxnaşmalardan, vəzifəli şəxsləri qaçmaqdan qətiyyətlə qoruyan kral III Eduard (ölkədə məhkəmələr işləyir, parlament iclas keçirir, vergilər müntəzəm toplanırdı) nəhayət tam gətirə bilmədi və müqəddəs ikonaları götürərək şəhərətrafı qəsrlərindən birinə qaçdı. Onun getmədən əvvəlki son əmri 1349-cu il qış Parlament sessiyasının ləğvi idi. Kralın ardınca ali ruhani silki də qaçdı və insanları taleyin hökmünə buraxdılar. Bu addım ilə onlar kütlənin qəzəbinə səbəb oldu. Sonradan kütlə qaçan yepiskopları tutub döyür və cəza olaraq kilsələrə qapayırdılar. İngiltərədə taun digər şeylərlə yanaşı, mal-qaranın ölümü ilə də yadda qaldı. Bu fenomenin səbəbləri hələ də məlum deyil. İrəli sürülən mülahizələrin birinə görə, xəstəlik heyvanlara da təsir edirdi.
Qara ölüm

Amma bəlkə də nəzarətsiz qalan mal-qara sürüləri bresülyoz və ya Sibir xorasına tutulurdular. Ölkə viran qaldı və müasir hesablamalara görə, minə yaxın kəndi təmamilə boşaldı. Epidemiyadan yüz il keçdikdən sonra da Pulda hələ də çox evlər boş qalmışdı ki, kral VIII Henri onları məskunlaşdırmaq əmri vermək məcburiyyətində qaldı. 1348-ci il dekabr, Şotlandiya. Şotlandlar ingilislərin köhnə düşmənləri olduqlarından bir müddət onların başına gələnləri böyük məmnuniyyətlə izləyirdilər. Ancaq onlar Selkirk meşəsinə sərhəd ərazilərini talan etmək üçün toplaşdıqda xəstəliyə yoluxdular. Tezliklə taun Şotlandiyanın özündə dağlarında və dərələrində yayıldı.
Qara ölüm

İngilis salnaməçisi bu münasibətlə qeyd edirdi ki, "Rəbbin cəzalandıran qılıncı başlarına enəndə onların sevinci kədərə çevrildi… xoralara və sızanaqlara məruz qoyarqa, şiddətli işgəncələr göndərərək onları ingilislərdən betər etdi." Yüksək dağlıq ərazilərə xəstəliyin az dərəcədə təsir etməsinə baxmayaraq, epidemiya ölkənin əhalinin üçdə biri qırdı. 1349-cu ilin yanvarında taun Uelsdə peyda oldu.1348-ci il dekabr Navarra. Bir-birinə tərəf gələn "ispan" və "fransız" taunu Navarra Krallığının ərazisində qarşılaşdı. Pamplona və Sanquse bölgəsindəki 212 yerli icmadan yalnız 15-i (əksəriyyəti kiçik kəndlər) epidemiyadan kənar qaldı.1349-cu ilin əvvəlləri İrlandıya. Epidemiya Bristolda yoluxmuş bir gəmi ilə İrlandiyaya girdi və qısa müddət ərzində adanı ələ keçirdi. Belə bir fikir mövcuddur ki, yerli əhali Qara ölümü öz mənafeyi üçün istifadə etmişdir.
Qara ölüm

Belə ki, onlar bu fürsətdən istifadə edərək bir çoxu qalalarda məskunlaşan ingilis işğalçılarını qılıncdan keçirdilər. İrlandlar özləri isə kəndlərdə və yüksək dağ ərazilərində yaşadığından taundan demək olar ki, əziyyət çəkməmişdilər. Lakin bu mülahizəyə bir çox tədqiqatçılar şübhə ilə yanaşır.1349-cu il Skandinaviya.İlk taun əlamətləri Norveçin Bergen şəhərində görünməyə başladı. Deyilənə görə yarımadaya o, satış üçün yun daşıyan ingilis gəmilərindən birində gətirilmişdi. Cəsədlərlə dolu olan bu gəmi sahildən o qədər də uzaqda deyildi və o "sahil qanununa" elə də çox hörmət etməyən yerli sakinlərin diqqətini çəkdi. Gəminin göyərtəsinə qalxan yerli sakinlər onun anbarları dolu yun yükünü ələ keçirdilər. Bundan sonra bütün Skandinaviya xəstəliyə yoluxdu.
Qara ölüm

Norveçdən xəstəlik İsveçə daxil oldu, sonra Hollandiya, Danimarka, Almaniya, İsveçrə, Avstriya və Macarıstana yayıldı.1349-cu il Bağdad. Şərqi Aralıq dənizi sahillərini, Məkkə və İran torpaqlarını viran qoyan taun Bağdada çatdı.1350-ci il Polşa. Bu ildə Polşa şəhərləri üzərində taunun qara bayrağı qaldırıldı. Taundan xəbərdarlıq etmək üçün qara bayraq qaldırmaq ənənəsi məhz Qara ölüm zamanında yaranmışdı. Kral III Kazimir xalqı "qəriblərə" qarşı aqressiya göstərməkdən saxlamağı bacardı. Məhz bu səbəbdən talan və qarətlərdən qaçan bir çox yəhudi Polşada sığınacaq tapdı.1352-ci il Pskov. Nikonov əlyazmasına görə "Taun bütün Pskovtorpağında güclü və pisdir, ona yoluxan insan tez bir zamanda bütün qan tökür: üçüncü günü isə ölüm baş verir, hər yerdə insan cəsədləri tökülüb qalıb".
Qara ölüm

Sonra salnamədə keşişlərin ölüləri dəfn etməyə vaxtları olmadığı bildirilir. Bir gecədə kilsəyə iyirmi, otuz cəsəd gətirilirdi, bu səbəbdən hər qəbirə və cənazə mərasimində beş-on cəsəd qoyulurdu. Baş verənlərdən dəhşətəgələn Pskov əhalisi Novqorod arxiyepiskopu Vasilinin kömək etməsi üçün dua etməyə çağırdılar. O, şağırışa cavab olaraq şəhərə gəldi, ancaq geri qayıdarkən iyunun 3-də Uze çayında öldü. 1353-cü il, Moskva. Bu ildə böyük knyaz 36 yaşlı Məğrur Semyon vəfat etdi. Ölümündən bir qədər əvvəl o, iki azyaşlı oğlunu da dəfn etmişdi.
Qara ölüm

Bu səbəbdən taxta Simeonun kiçik qardaşı İvan çıxdı. Səlnamələrə görə Qluxovda bi nəfər də olsun sağ qalmadı. Xəstəlik Smolensk, Kiyev, Çerniqov, Suzdalı da viran qoydu və nəhayət, cənuba enərək vəhşi düzənliklərdə itdi.1351–1353-cü illər, Şimal adaları. Taun Norveçdən İslandiyaya yayıldı. Doğrusu İslandiya ilə əlaqədar tədqiqatçılar arasında fikir ayrılığı mövcuddur. Neifi birmənalı şəkildə İslandyanı taun xəstəliyinə məruz qalan ölkələr arasına daxil edirsə, Ole Benediktov o, zamankı İslandiya sənədləri əsasında adada taunun olmadığı faktını göstərir.Şetland, Orkney və Farer adalarını viran edib, şərqdə Skandinaviya yarımadasına, qərbdə isə Qrenlandiyaya çatan taun epidemiyası tədricən geri çəkilməyə başladı. Epidemiya Qrenlandiyadakı yerli koloniyaya elə bir zərbə vurdu ki, onu artıq bərpa etmək mümkün olmadı və o, tədricən bütünlüklə tənəzzülə uğradı.Qeyd etmək lazımdır ki, Fransa və Navarranın bəzi bölgələri, eləcə də Finlandiya və Bohemiya krallığı məlum olmayan səbəblərdən pandemiyaya məruz qalmamışdılar.
Qara ölüm

Lakin buna baxmayaraq bu bölgələr sonradan 1360–1363-cü illərdə yeni bir epidemiyaya məruz qalmış və sonradan bubonik taun xəstəliyinin çoxaldılması zamanı zərər görmüşdülər. Epidemiyanın demoqrafiyası Orta əsrlərdə əhalinin ümumi sayı, habelə Qara ölüm zamanı və sonrakı epidemiyalar zamanı ölənlərin hesabı haqda dəqiq rəqəmlər mövcud deyil. Lakin buna baxmayaraq, o dövrün müasirlərinin əlyazmalarında ayrı-ayrı bölgələr və şəhərlər haqqında çox sayda hesablamaları qorunub saxlanılmışdır ki, bu da epidemiyanın qurbanlarının təxmini sayını qiymətləndirməyə imkan verir. "Kembric Dünya Xəstəlikləri Tarixi"nə görə, tədqiqatçılar ümumiyyətlə Avropa və Yaxın Şərqdəki xəstəlikdən ölüm nisbətlərini 30 ilə 50% arasında qiymətləndirir. Mərkəzi İtaliya, Cənubi Fransa, Şərqi İngiltərə və Skandinaviya pandemiyadan ən çox əziyyət çəkən bölgələr idi. Milanda, Çexiyada və Niderlandın bəzi bölgələrində taun qurbanları nisbətən az(20% -dən az), Nürnberqdə isə ümumiyyətlə epidemiya olmamışdı. "Kembricin paleopatologiya ensiklopediyası" dünya əhalisinin 25%-inin və ya 60 milyondan çox insanın epidemiyanın qurbanı olduğunu yazır. Belə ki, əsər Avropa əhalisinin üçdə birinin (15–25 milyon), İngiltərə əhalisinin 30–50%-nin, Norveç və İslandiyada ölənlərin üçdə ikisinin, Paris və Venesiyada ölənlərin dörddə birinin əhatə edən ölüm nisbətlərini təxmin edir.Qərbi Avropa haqqında danışsaq, onda V. Neyfi qeyd edir ki, epidemiya qurbanlarının sayının ilk hesablanması Roma Papası VI Klementin göstərişi ilə aparılmış və bu statistika Avropa əhalisinin 31%-ni 23,84 milyon nəfər üzə çıxarmışdır.
Qara ölüm

İngilis tarixçisi Filip Sieqler, 1969-cu ildə yazdığı elmi işində Avropada epidemiya qurbanlarının sayının əhalinin üçdə birinin, yəni 20 ilə 25 milyon arasında dəyişdiyini təxmin edir.1941-ci ildə nəşr olunan elmi işində demoqraf Boris Urlanis yüksək ölüm nisbətinin ilk növbədə kənd yerlərinə deyil, şəhərlərə aid olduğunu və şəhər əhalisi üçün ölüm faizinin 30–40 arasında dəyişdiyini və bunun Avropanın əhalisinin yeddinci-səkkizinci, Rusiya əhalisinin isə iyirminci hissəsi olduğunu qeyd etmişdir.Epidemiologiya üzrə araşdırma müəllifləri (Ş. Martin və U. Neifi) 1331-ci il ilə 1351-ci il arasında epidemiyanın öldürdüklərinin Çin əhalisinin yarısına bərabər olduğunu, digər 15%-nin isə təbii fəlakətlər səbəbiylə həlak olduğunu göstərir. Ancaq siyahıyaalma məlumatlarına istinad edən çinşünaslar bir qayda olaraq, əhali sayının bu rəqəmlərdə azalmasını qəbul etmirlər. Onlar əsasən epidemiyalardan zərər çəkən şimali Çinin əhalisinin XIV əsrin əvvəllərində Çinin cənubundakı əhali ilə müqayisədə ciddi şəkildə azaldığını vurğulayırlar. Bu ərazidəki XIV əsrin ikinci və üçüncü rübündəki yüksək ölümü isə epidemiya ilə yox, daha çox aclıqla əlaqələndirirlər.Qara ölüm epidemik bir fəlakət idi, lakin o, nə Avropanın, nə də bütövlükdə dünyanın əhalisinin tərkibinin dəyişməsinə səbəb olmadı. Pandemiyanın bitməsindən dərhal sonra Avropada bir demoqrafik partlayış baş verdi. Avropa əhalisi artmağa başladı və bu çoxalma sonrakı taun epidemiyalarına baxmayaraq, demoqrafik düşüşə qədər bir neçə əsr ərzində fasiləsiz olaraq davam etdi. Epidemiologiya Taunun törədən onu ilk dəfə kəşf edən Aleksander Yersenin adını daşıyan infeksion bakteriya Yersinia pestisdir (lat.
Qara ölüm

Yersinia pestis). Rütubətli yerdə taun çubuğu 10 günə qədər yaşaya bilər. Taunun törədici mikrobu – taun çöpü bir növ kimi proteobakteriyalar tipinin, qamma-proteobakteriyalar sinifinin, enterobakteriyalar ailəsinə məxsus cinsinə aiddir. O, 1,5–2 x 0,5–0,7 mkm ölçüsündə, avoidşəkilli, ucu dəyirmi, hərəkətsiz oid çöpdür. Taun mikroblarının uzunsov, dənəvər, sapşəkilli və süzülən formalarının meydana çıxması ilə polimorfizmi təsvir edilmişdir. Müxtəlif növ kimyəvi dizenfeksiyalara həssasdır.Taunun törədici mikrobu spor əmələ gətirmir, kapsulu vardır, qrammənfidir, anilin boyaları ilə asan (ucları isə daha intensiv) rənglənir (bipolyar rənglənmə), fakultativ anaerobdur. 25–30 °C-də və pH 6,9–7,2 olduqda duru və bərk qida mühitlərində yaxşı inkişaf edir.
Qara ölüm

R -virulent və S -avirulent formalı koloniyalar əmələ gətirir. Qida mühitinə təzə və ya hemolizəolmuş heyvan qanı çatdıqda mikrobların inkişafına stimullaşdırıcı təsir göstərir. Yersina pestis ekzo- və endotoksin əmələ gətirir, tərkibində termostabil somatik və termolabil kapsul antigenləri və s. (cəmi 20 antigen) vardır. Yersina pestisin somatik antigeni başqa persinlərin antigenlərinə identikdir. kapsul antigeni taun törədici mikrobunun virulent ştamları üçün spesifik sayılır, immunigen aktivliyə malikdir.Taunun törədici mikrobunun orqanizmdən kənarda davamlılığı onlara xarici mühit amillərinin təsir xarakterindən asılıdır. Temperatur düşdükcə bakteriyaların yaşama müddəti artır. Qida məhsullarında, suda və məişət əşyalarında Yersina pestis}} 3 aya qədər, bubon irinində 40 gün, qanda və bəlğəmdə 1 ay və daha çox qalır.
Qara ölüm

55 °C-də onlar 10–15 dəq. sonra 100 °C-də bir neçə saniyə sonra məhv olur. Adi dezinfektantlar işçi konsentrasiyada (sulema 1:1000, 3–5%-li lizol məhlulu, 3%-li karbol turşusu, 105-li əhəng südü) və (antibiotiklər), (streptomisin, tetrasiklin, xloramfenikol) Yersina pestisə öldürücü təsir göstərir. Klinik simptomlar Müasir elmdə Taun üçün inkubasiya müddəti bir neçə saatdan 9 günə qədər dəyişir. Bu xəstəliyə yoluxmanın bir neçə forması vardır: dəri, bubon, birinci və ikinci septik, ağciyər formaları.Tədricən mikrobun daxil olduğu yerdə ardıcıl surətdə papulaya, veyikulaya və pustulaya çevrilən ləkə baş verir. Pustula içərisində çoxlu miqdarda taun mikrobları olan qanlı irinli, bəzən qaratəhər möhtəviyyatla dolur, təzyiq etdikdə şiddətli ağrılar başlayır. Əhatə edən dəri sahəsi parlaq hiperemiyalaşmış (tünd qırmızı rəngə çalır), infiltratlaşmış, sağlam dəri səthindən qabarmış olur (tünd qırmızı adlanan sədd).
Qara ölüm

Sonradan pustula xoraya çevrilir. Xoranın dibi infiltratlaşır, sarımtıl rəngdə olur, vaxtı gələndə tünd qartmaqla örtülür, bu, qarayara zamanı dərinin zədələnməsini xatırladır. Nadir hallarda dəri üzərində kəskin ağrılı, xoralaşan birincili taun karbunkulu əmələ gəlir. Taun dəri xorası uzun davam etməsi, tədricən sağalması, çapıq əmələ gətirməsilə xarakterizə olunur. Taunun hər hansı klinik formasında hemorragik səpmələr. bullyoz törəmələr, ikincili hematogen pustula və karbunkullar şəklində ikincili dəri dəyişikliyi müşahidə edilə bilər. Tunun dəri forması, bir qayda olaraq, bubon forması ilə birləşir (dəri-bubon forması).
Qara ölüm

Taunun bubon formasının xarakterik əlaməti törədrici mikrobun daxil olduğu yerə yaxın birincili bubonların formalaşması ilə periferik limfatik düyünlərin zədələnməsidir. Xəstəliyin 1–2-ci günü nəinki hərəkət zamanı, hətta sakitlikdə belə bubon əmələ gələn yerdə xəstəni məcburi vəziyyətə gətirən şiddətli ağrı hiss olunur. İnkişaf edən bubon kiçik, şiddətli ağrılı şişkinlikdən ibarətdir. Limfatik düyünlərin bütün qrupu və onları əhatə edən birləşdirici toxuma iltihabi prosesə cəlb olunduqca şişkinlik 8 sm-dək böyüyür, ətraf toxumalar ilə birləşən konqlomeratdan ibarət olur. Bubonun üzərini örtən dəri gərilir, aydın hiperemiyalaşır, parıldayır, göyərmiş çalar alır. Adətən limfangitlər olmur. Periadenit olduğuna görə bubonun konturu hamarlaşır.
Qara ölüm

Bu, mühim diaqnostik əlamətlərdən biri sayılır. Xəstəliyin 6–8-ci gününə yaxın bubon xəmirvari konsistensiya alır, üzərindəki dəri göyümtül-qonur rəng alır, nazilir. Bubonun mərkəzində flüktasiya meydana çıxır. Xəstəliyin 8–12-ci günü bubon deşilir, qan qarışıqlı serozlu-irinli möhtəviyyat ifraz olunur. Bubonun xoraya çevrilməsi uzun müddət sağalmayan fistulanı, ikincili infeksiyanın qoşulması isə geniş adenofleqmonanın əmələ gəlməsi ilə nəticələnir. İrinli xora inadlı gedişi, tədricən sağalması, qranulyasion toxumanın artması və çapıqlaşma ilə fərqlənir. Xəstəliyin təhlükəsiz gedişi zamanı 6–8-ci gündən başlayaraq, bubonda iltihabi dəyişiklik azalmağa başlayır və sonralar tam sorula bilir.
Qara ölüm

Son illər spesifik terapiyanın (antibiotiklərin) tətbiqi ilə əlaqədar olaraq taun bubonları çox nadir hallarda deşilir. Onlar 15–20 gün ərzində tədricən sorulur.Taunun birincili septik forması qısa inkubasiyadan sonra (bir neçə saatdan 1–3 sutkaya qədər) törədici mikrobun sürət disseminasiyası, orqanizmin müxtəlif sistemlərinin zədələnməsi ilə qızğın surətdə inkişaf edir və adətən, xəstənin tez ölməsilə nəticələnir. Xəstəliyin əsas təzahürü yüksək qızdırma, ürək-damar fəaliyyətinin və sinir sisteminin pozğunluqları şəklində intoksikasiya sindromu (sayıqlama, narahatlıq və adinamiya) və hemorrafik sindromdur. Xəstələrdə massiv dəri hemorragiyaları, daxili orqanlara qansızmalar, mədə-bağırsaq, ağciyər, böyrək və uşaqlıq qanaxmaları meydana çıxır.İkincili septik forma infeksiyanın başqa klinik formalarını, çox vaxt bubon taununu ağırlaşdırır və orqanizmin ağır intoksikasiyası təzahürləri ilə keçir. Xarakterik kliniki simptomlar olmadığından, xəstənin sağlığında taunun septik formasının diaqnostikası çətinlik törədir. Epidemioloji situasiya, yaxud taun ocaqlarında yaşayan insanların qəflətən ölməsi orientir sayılır.Ağciyər taununun ən ağır növüdür. Onun da iki növü vardır.
Qara ölüm

Birincili-ağciyər taunu – xəstəliyin daha ağır və epidemioloji cəhətcə son dərəcə təhlükəli formasıdır. Xəstəliyin üç əsas dövrü vardır: başlanğıc qızdırmalı həyəcanlanma dövrü, xəstəliyn qızğın dövrü və soporoz (terminal) dövr. Ağciyər taununun birinci dövrü klinik təzahürlərin müxtəlifliyi ilə xarakterizə olunur. Xəstəliyin dəfələrlə şiddətli titrətmə, bədən temperaturunun 39–40°S-dək yüksəlməsi və qusma (çox vaxt təkrar-təkrar) ilə qəflətən başlayır. Xəstələr həyəcanlanır, baş və əzələ ağrılarından şikayətlənir, onların sifətləri qızarmış, şişmiş olur, konjuktivit inkişaf edir, xəstəliyin birinci gününün axırına yaxın köksdə kəsici ağrılar, taxikardiya, tənginəfəslik meydana çıxır. Xeyli artan bəlğəm ifrazı müşayiət edilir. Bəlğəm əvvəlcə köpüklü, şəffaf, şüşəvari olur.
Qara ölüm

Sonradan bəlğəmin içərisində qan görünür və nəhayət o qanlı olur. Bəlğəmlə külli miqdarda taun mikrobları ifraz olunur. Fiziki məlumatlar son dərəcə az olur, xəstələrin ümumi halına uyğun gəlmir.Xəstəliyin qızğın dövrü bir neçə saatdan 2–3 günə qədər davam edir. Bədən temperaturu yüksək olaraq qalır. Üzün hiperemiyası, gözlərə "qan dolması", şiddətli tənginəfəslik – taxipnoe (tənəffüsün dəqiqədə 50–60 qədər olması) diqqəti cəlb edir. Çox vaxt qan qarışmış qusma baş verir. Ürək tonları karlaşır, nəbz tezləşir və aritmik olur.
Qara ölüm

Arterial təzyiq xeyli enir. İntiksikasiya təzahürləri artdıqca ağır mənəvi iztirab həyəcanlanma ilə əvəz olunur, xəstə sayıqlamağa başlayır.İkincili-ağciyər taunu, bubon taununun ciddi ağırlaşmasıdır. Proqnoz həmişə ciddidir. Xəstəliyin bütün orqanizmə yayılmış formalarında ölüm riski 40–90%-ə çatır. Terminal dövr son dərəcə ağır klinik gedişlə xarakterizə olunur. Xəstədə soporoz hal (yuxuculuq) inkişaf edir. Tənginəfəslik artır, tənəffüs sərtləşir, arterial təzyiq, demək olar ki, müəyyənləşdirilmir.
Qara ölüm

Nəbz tezləşir, sapvari olur. Dəri üzərində petexiyalar və ya geniş qansızmalar meydana çıxır. Sifət göyərir, sonradan isə yanaqlarda parlaq sianoz olan boz-torpaq rəng alır, burun sivriləşir. Gözlər çuxura düşür. Xəstəyə ölüm gorxusu gəlir. Daha sonra sayıqlama başlayır, xəstə laqeydləşir, koma inkişaf edir. XIV əsrin təsvirlərində İkinci epidemiya dövründə taun xəstələrinin vəziyyətinin təsviri dövrümüzə de Mussinin, İoan Kantakuzin, Nikifor Qriqor, Dionisiy Kolle, ərəb tarixçisi İbn əl-Xətib, De Qinya, Covanni Bokkaçço və digər müasirlərin əlyazmalarında gəlib.
Qara ölüm

çatmışdır. Onların sözlərinə görə, taun ilk növbədə "fasiləsiz qızdırma" (febris Continuae) ilə özünü göstərirdi. Xəstələr həddən artıq qıcıqlanma ilə xarakterizə olunur, yerlərində qıvrılır və sayaqlayırdılar. Dövrümüzə gəlib çatan mənbələr "pəncərələrdən qəzəblə fəryad edən xəstələr" haqqında məlumat verirlər. Con Kellinin dediyi kimi, belə görünür ki, infeksiya mərkəzi sinir sisteminə də təsir edirmiş. Xəstələrdə çox vaxt qan qarışmış qusma baş verirmiş və arterial təzyiq xeyli enirdi. İntiksikasiya təzahürləri artdıqca ağır mənəvi iztirab həyəcanlanma ilə əvəz olunur, xəstələr sayıqlamağa başlayırdılar.
Qara ölüm

Dəri üzərində petexiyalar və ya geniş qansızmalar meydana çıxırdı. Sifət göyərir, sonradan isə yanaqlarda parlaq sianoz olan boz-torpaq rəng alır, burun sivriləşirdi. Xəstədən gələn ağır qoxu müasirlərin xüsusilə diqqətini çəkirdi.Müəlliflərin əksəriyyəti ölümün işarəsi olan "qan qarışmış qusma" barədə yazırlar. Qi de Şoliak "qan qarışmış qusma"nı Qara ölümün əsas əlamətlərindən sayırdı. Əksər hallarda xəstəlik taunun bubon formasında keçirdi. Xəstəliyin bu növü daha çox Krımda yayılmışdı. De Mussi xəstəliyin ətraflı təsvirini verir.
Qara ölüm

Ona görə xəstəlik gənələrin insanı dişləməsi ilə yayılırdı. Belə ki, gənə dişlədikdən sonra dəridə bubon əmələ gəlirdi. Sonra bubonun üzərini örtən dəri gərilir, aydın hiperemiyalaşır, parıldayır, göyərmiş çalar alırdı. Xəstəliyin 6–8-ci gününə yaxın bubon xəmirvari konsistensiya alır, üzərindəki dəri göyümtül-qonur rəngə çalır və nazilirdi. İtaliya şəhərlərində də xəstəliyin bu növünə rast gəlinirdi. İtalyanlar "qan qarışmış qusma" haqda heç bir məlumat vermirlər. Bu barədə yeganə mənbə Lüdoviko Muratorinin məlumatlarıdı.
Qara ölüm

İngiltərədə taunun ağciyər forması geniş yayılmışdı. Belə ki, xəstələr yoluxduqdan bir neçə saat sonra qan qusur və bir qayda olaraq iki-üç gün ərzində ölürdülər. Norveç salnamələri də eyni məlumatə qeyd edirlər. Rus salnaməçiləri isə dəridə qara nöqtələr və ağciyər qanamaları haqqında danışırlar. Şoliakın verdiyi məlumatlara görə, Fransada taun hər iki formada özünü göstərirdi. Yayılmasının ilk dövründə (iki ay), əsasən ağciyər şəklində, xəstə üçüncü gün ölürdü. İkincisində — bubonik formada.
Qara ölüm

Xəstənin bu növdə ömrü beş günə qədər artırdı. Konstantinopol üçün xarakterik olan taunun septik forması orta əsrlərdə insanları xüsusi dəişətə gətirirdi. Zahirən sağlam görünən bir insan qəflətən bir gündə ölürdü. Belə ki, imperator İoan Kantakuzinin ən kiçik oğlu Andronk cəmisi üç saat ərzində həyatını itirmişdi. Tibbi əks tədbirlər Orta əsrlərdə tibbin vəziyyəti Qara ölüm zamanı xristian Avropasında tibb dərin tənəzzülə uğramışdı. Bu, əsasən elmin bütün sahələrinə ibtidai dini yanaşma ilə bağlı idi. Hətta orta əsrlərin ən böyük universitetlərindən birində — Parisdə tibb ikinci dərəcəli bir elm hesab olunurdu, çünki onun qarşısına "ölümcül bədəni müalicə etmək" vəzifəsi qoymuşdu. Buna misal digərləri ilə yanaşı, XIII əsrin "Yeddi sənət və yeddi fəzilət toyu"nda anonim məcazi bir şeirdir.
Qara ölüm

Bu bəstədə xanım Qrammatika qızları — Dialektika, Həndəsə, Musiqi, Ritorika və İlahiyyatı ərə verir, sonra Fizika xanım (əvvəllər tibbin adı) onun yanına gəlir və Qrammatikadan onu da ərə verməsini xaiş etdikdə, "Siz bizim ailədən deyilsiniz, sizə heç nə edə bilmərəm" deyə birmənalı cavabını alır.Müəllifi bilinməyən o dövrün bir əsərində xəstə çağırışına gələn həkim onun yaxınlarından xəstənin şükür və dua edib etmədiyini soruşmağa həkim məsuliyyət daşıyırdı. Xəstə buna ya müsbət cavab verməli, ya da sağalandan sonra mütləq bunu edəcəyinə söz verməli idi. Çünki, o dövrdə ruhun xilasına, bədənin xilasından daha vacib önəm verilirdi.Cərrahiyyə çirkli sənət sayıldığından, kilsə qaydaları hətta tibbi biliyi olsa belə keşişlərin bununla məşğul olmasına qadağa qoyurdu. Bu da tibbi təhsil alanlar arasında real həyatda demək olar ki, bölgüyə gətirib çıxarırdı. Belə ki, Tibb Universitetində antik tibb təhsili alan bir həkim (physician) və alim praktik-cərrah (surgeon) peşələri ayrı-ayrı birliklərə (sexlərə) məxsus idilər. Ölülərin anatomiyası heç vaxt qadağan edilməmişdir, ancaq əslində bu XIV–XV əsrlərdə geniş yayılmışdır və Qalenin kitablarından anatomiyanın nəzəri öyrənilməsi üstünlük təşkil edirdi.İstedadlı həkimlər daim inkvizisiyanın nəzərinə düşmək üçün risk etdilər, lakin ruhanilərin rüşvətə bulaşmış hissəsi həkimlərin insanlar arasında nüfuz və hörmət qazanmasından hiddətlənirdilər. O, dövrün həkimlərindən biri yazırdı: Taunun səbəbləri haqqında nəzəriyyələr və təklif olunan profilaktik tədbirlər Dövrün elmində epidemiya xəstəlikləri haqqında nəzəriyyələrində iki əsas istiqamət mübarizə aparırdı. Antik dövrün son atomistlərindən biri olan Lukretius Karanın adı ilə əlaqəli olan bir birinci istiqamət, xəstəliyin səbəbini gözə görünməyən bəzi "xəstəliyin toxumları" və ya xəstə ilə təmasda olan sağlam bir insanın bədəninə girən ən kiçik zərəciklər (Mark Varron) olduğuna inanırdılar.
Qara ölüm

Daha sonra kontaqiya nəzəriyyəsi (yəni yoluxma) adlandırılan bu doktrina sonralar van Levenhukun kəşfindən sonra daha da inkişaf etdi. Tauna qarşı profilaktik tədbir olaraq, kontaqanistlər xəstələrin uzun müddətli karantində təcrid olunmasını təklif edirdilər: "Mümkün qədər insan qarşılıqlı ictimai münasibətlərdən çəkinməlidir ki, bir-birilərinin üzərinə nəfəs verməsinlər və bir nəfər bir neçə nəfəri yoluxdurmasın. Beləliklə, tək qalmalı və havanın zəhərləndiyi yerlərdən gələn insanlarla görüşməməlisiniz." Ancaq taun yaralarının olması və ya olmaması çox spekulyativ görünürdü. Hələ o dövrün həkimləri üçün antik dövrün böyük təbibləri — Hippokrat və Qalen tərəfindən irəli sürülən və sonra "həkimlərin şeyxi" İbn Sina tərəfindən inkişaf etdirilən "miasmatik" (çürüyərək yayılan) xəstəlik nəzəriyyəsi cəlbedici görünürdü. Qısa şəkildə nəzəriyyənin mahiyyəti ondan ibarətdi ki, orqanizm yerdən ifraz edilən bəzi zəhərli maddələrin ("irin") təsiri ilə zəhərlənir. Bu nəzəriyə bataqlıqlarıda və digər "sağlam olmayan yerlərdə" yaşayan insanların ölümünün tamamilə sağlam müşahidə edilməsinə və müəyyən xəstəliklərin müəyyən coğrafi məkanlara bağlanmasına əsaslanırdı (Məsələn bataqlıqlarda yaşayan insanların oradan çıxan metan qazı ilə zəhərlənməsi).
Qara ölüm

Buradan "miasmatika"ya görə, külək zəhərli havanı böyük məsafələrə daşıya bilir. Bu zəhər həm havada qala bilir, həm də su, qida və məişət əşyaları ilə insanı zəhərləndirə bilərdi. Taun zamanı xəstə və ya cəsədlər dəişətli dərəcədə ağır qoxu verdiyindən "miasmatika"ya görə xəstəlik bu cür iy vasitəsi ilə də yayılır. Ancaq hətta burada da həkimlər zəhərli dumanların haradan gəlməsi məsələsində fikir ayrılığına malik idilər. Əgər antik zamanlarda tərəddüd etmədən bunun səbəbini adi hallarda təhlükə törətməyən, lakin bataqda çürüyərək ölümcül zəhərə çevrilməsinə inanırdılarsa, orta əsrlərdə "miasma"nın meydana gəlməsi prosesi kosmik təsirlə əlaqələndirilirdi. Belə ki, burda əsas günahkar, "Ölüm gətirən atlı" ilə xarakterizə olunan Saturn planeti hesab edilirdi. "Miasmatik"lərin fikrincə bataqlıqların zəhərli qazı ifraz etməsini Saturn planeti oyadır.
Qara ölüm

"Miasma"nın varlığı qoxu ilə müəyyən edilirdi, ancaq taun qoxusunun necə olması ətrafında fərqli fikirlər var idi. Belə ki, əsən külək "sanki gül bağından gələn qoxu" təsiri verirdi və əlbəttə ki, bundan sonra ən yaxın qəsəbədə epidemiya başlaması ilə bağlı xatirələr mövcuddur. Amma daha çox taunu kəskin və ağır qoxularla ifadə edirdilər. Məsələn İtaliyada dalğalar tərəfindən sahilə atılmış "ətrafına dözülməz bir qoxu yayan" ölmüş nəhəng bir balinanı epidemiyasının əsas səbəbini hesab edirdilər.Epidemiya ilə mübarizə üçün bir neçə sadə vasitə təklif edilirdi: Xəstəlik yayılan ərazilərdən qaçın və təhlükəsiz yerdə epidemiyanın bitməsini gözləyin. Məhz fars filosofu və həkimi Məhəmməd ibn Zəkəriyə əl-Raziyə aid eilən orta əsrlərin məşhur "daha uzun məsafə, daha çox vaxt, daha sürətli" kəlamının buradan yarandığı bildirilir. Mümkün qədər uzağa qaçmaq, yoluxmuş ərazidən uzaq olmaq və təhlükənin bitdiyinə tam əmin olanda dönmək lazım idi. Həkimlər "nəmişlik olmayan, qəbiristanlıqlardan, çirkli su mənbələrindən uzaq, habelə taun çöplərinin cəmləşdiyi soğan, kələm və ya digər bitkilərin böyüdüyü yerlərdən kənar sadə bir evdə (kənd yerində)" məskunlaşmağı məsləhət görürdülər; Yoluxmuş ərazidə və ya evdə havanın təmizlənməsi. Bu məqsədlə heyvan sürüləri şəhər ərazisinə gətirilirdi ki, onların nəfəsi ilə hava təmizləsin (o dövrün mütəxəssislərindən biri atların bunu etmək üçün daha üstün bacarığa sahib olduğunu demiş və buna görə də epidemiya zamanı xəstələrinə tövlələrə köçməyi tövsiyə edirdi). İnfeksiyanı udmaq üçün mərhumun otağına süd ilə dolu qablar qoyulurdu.
Qara ölüm

O, dövrün qənaətinə görə hörümçəklər havada olan zəhəri udmaq iqtidarında olduğundan onlar eyni məqsədlərlə evlərdə saxlanılırdı. Küçələrdə tonqal qalanır və onlara iyli otlar və ya ədviyyatlar atılırdı. Yoluxmuş havanı dağıtmaq üçün kilsə zəngləri çalınır və silahlardan atəş açırdılar. Otaqlarda eyni məqsədlə kiçik quşlar uçurdulurdu ki, onlar qanadları ilə havanı təmizləsinlər; İnsan və yoluxmuş mühit arasında blok yaradılması kimi başa düşülən fərdi qorunma. Belə bir blok qorunması üçü ən effektiv üsul yalnız öz qoxunu yaxşılaşdırmaq idi. Əgər hər hansısa bir insana "taun qoxusunu" tamamilə məhv etmək və ya heç olmasa zəiflətmək mümkün olsaydı onda bu yaxşı əlamət sayılırdı. Bu məqsədlə insanlara üzərində çiçək dəstəsi, ətir şüşələri, iyli otlar və iyli tüstü verən qablar daşımaq tövsiyə edilirdi. Çirklənmiş havanın evə girməməsi üçün pəncərələri və qapıları isladılmış parça ilə möhkəm bağlamağı da məsləhət görürdülər.