Ny ezaka voalohany tsy maintsy neken’ny vahoaka dia izay hamatsiana ny mpiady any an- tafika. Koa dia nifantoka tamin’ny fambolena, indrindra tamin’ny fambolem-bary sy hani-mainty ny fanaraha-mason’ny fanjakana. Noterena tsy maintsy nampitombo avo roa heny ny velarantany famboliny ny vatan-dehilahy rehetra. Araka ny didy vaovao dia nampitomboin’ny fanjakana ho folo andro ilay dimy teo aloha, 40. Fanaovan’ny sefo distrika an-tranomaizina tsy misy tribonaly ny olon-diso na ny mafy loha sy ny be famaliana -izany ilay antsoina hoe indigénat. Mandeha eny an-tsaha mihitsy ny sefo kantao na ny lehibem-boly contremaître na moniteur miaraka amin’ny mpiadidy mba hanamarina ny fitombon’ny velaran-tany voavoly. Hanaovan’izy ireo rapaoro izay tsy nahatanteraka ny anjarany, na inona na inona antony, dia halefa eny ankazotsara hatao folo andro an-tranomaizina. 45 ireto misy zava-droa loha fieritreritra sy fitadidy 1 nisy fotoana nahafeno tanteraka ny tranomaizina sy ny tokotaniny nohodidinin’ny tamboho noho ny hamaroan’ny olona niara-tonga avy any amin’ny kantao, any ambanivohitra, hosaziana amin’ny alalan’ny indigénat. 2- ny rapaoron’ny sefo kantao dia tsy maintsy hahitana ny fitombon’ny hektara voavoly. 50 may ry zalahy ka dia ampitomboiny eo ambony latabatra ny velaran-tany voavoly ao anaty faritany. Koa inona no nitranga rehefa natambatra ny tarehi-marika nomena teo am-pisakafoana indray alina nihoatra ny haben’ny distrika ny tontalin’ny tarehimarika hita. Angamba tamin’izany no tena nahaterahan’ilay eson-teny hoe rapaoro ambony latabatra etsy an-danin’izany dia nifofofofo koa ny asa an-terivozona travail forcé. 55 ny tenan’ny vatan-dehilahy mihitsy koa no tsy maintsy mahavita teloplo andro tsy misy karama isan-taona ho an’ny fanamboaran-dalana. Lo indray ilay antsoina hoe prestations. Raha misy tsy tia na tsy afaka hiasa tena dia tsy maintsy mangataka alalana hividy andro ho solony. Atao an-taratasy ny fangatahana ho any amin’ny sefo distrika, asian’ny sefo kantao fanamarinana voasoniany mikasika ny fandoavan’ilay mpangataka ny anjarany tamin’ny fonds d’armement du général de gaulle, na ny milliard pour la 60. Libération na ny aide aux patriotes français na ny secours aux enfants de france. Lo indray ilay antsoina hoe rachat des prestations. Misy koa ny atao hoe réquisitions na fanaovana asa an-tsitrapo na an-tery amin’ny raharaha karakarain’ny fanjakana toy ny famakiam-batokely ho an’ny somandifera any périnet, na ho an’ny sokajin’olona sasany mpanambola, miandraikitra fambolena na fiompiana na fihadiam-batosoa izany hoe 65- asa fandraisana anjara ho fanohanana ny ady fifanekena na contrat mandritra ny telo volana mandrakariva no atao amin’io réquisitions io, kanefa noho ny faharatsian-toetran’izy rehetra mpampiasa, dia mahatratra dimy na enim-bolana vao vita ny asa voafaritra mialoha. Ny gidragidra amin’ny toaka gasy na amin’ny paraky gasy, ho an’izay sahisahy manao izany dia 70. Manginy fotsiny arahan-tranomaizina. Ny tena mampikaikaika fatratra tokoa ny taty am-patrana dia ny fanagonam-bary ho an’ny office du riz. Voazara tsy arakaraky ny vokatry ny tena no hamerana ny anjara haloa. Ny anjara isan-tanàna koa na isan-distrika dia tsy atao arakaraka ny vokatra tena misy. Koa dia misy olona voatery manavotra hamenoana izay tsy feno, voatery mividy aman’olona amin’ny vidiny 75. Mihoatra be amin’ny vidiny handraisan’ny fanjakana azy. Ny faritry ny tany fambolen’ny vazaha na concession dia tsy azon’ny sefo kantao izay malagasy idirana raha hisava na hampandoa karatra ny mpiasa ao izy. Koa dia olona tsy ao anatin’ny fanisam-bahoaka na recensement ny olona ao ary koa olona tsy nandoa na nahefa karatra. Zary tranomaizina ho an’izy ireo ka tsy ahafahany mivoaka ilay concession ny 80- tsy maha ara-dalàna azy. Koa inona izany fa dia mpigadra an-tsitrapo na prisonniers volontaires izy ireo, ka dia tsy maintsy manaraka am-bokony ny sitrapon’ny vazaha colons mandavan-taona mandrapaha ny tahotra no zary tady mamatotra ny tongotra aman-tànany, satria raha mivoaka any ivelan’ilay concession ry zareo dia betsaka ny gardes indigènes mivezivezy matetika, rnba hitandro ny filaminam-85. Bahoaka sy hisava ka mety hifanena amin’ireny ny tena ! Fiainan’olona maty lolo ara-bakiteny ny fiainan’ny vahoaka malagasy. Indrindra ny tambanivohitra.