LexiconShiftInnovations/SinhalaWikipediaArticles huggingface dataset:
ටම්12,4715පැන්ටේ මැකසාර්ඔකුස්ස්12,4216සුආයිකෝවා ලීමා9,1307එර්මෙරාඑර්මෙරා8,0458සේම්මනුෆාහි7,3329වික්කේවික්කේ6,53010අයිනාරෝඅයිනාරෝ6,250ජනවාර්ගිකත්වය සහ භාෂාවනැගෙනහිර ටිමෝරයේ ප්‍රධාන භාෂා කණ්ඩායම්ජනවාර්ගික පසුබිම සහ භාෂාමය කණ්ඩායම ටිමෝරියානු ප්‍රජාවන් පැහැදිලිව නිර්වචනය නොකරයි, මෙම පුළුල් කණ්ඩායම් තුළ බොහෝ ප්‍රජාවන් සහ ජනවාර්ගික සහ භාෂාමය කණ්ඩායම් අතර අතිච්ඡාදනය සහ දෙමුහුන් සහිත බොහෝ ප්‍රදේශ ඇත.[226] පූජනීය නිවස අනුබද්ධය සමඟ අන්තර් සම්බන්ධිත පවුල් සබඳතා සහ සම්භවය, අනන්‍යතාවයේ වඩා වැදගත් දර්ශකයකි.[227] සෑම පවුල් කණ්ඩායමක්ම සාමාන්‍යයෙන් තනි භාෂාවකින් හෝ උපභාෂාවකින් හඳුනා ගනී.[228] මෙම අතිවිශාල දේශීය විචලනය මනසේ තබාගෙන, නැගෙනහිර (බකාවු, ලෝටම්, සහ වික්කේ මහ නගර සභා) සහ රටේ බටහිර අතර පුළුල් සංස්කෘතික සහ අනන්‍යතා වෙනසක් ඇත, එය භාෂාමය සහ වාර්ගික වෙනස්කම්වලට වඩා ඉතිහාසයේ සිට එන්නකි,[229]  එය භාෂා කණ්ඩායම් දෙක සමඟ ඉතා ලිහිල් ලෙස සම්බන්ධ වේ.[230] මිශ්‍ර පෘතුගීසි සහ දේශීය සම්භවයක් ඇති කුඩා මෙස්ටිකෝ ජනගහනයක් ඇත.[231] කුඩා චීන සුළුතරයක් සිටින අතර ඔවු
න්ගෙන් වැඩි දෙනෙක් හක්කා වේ.[232][233] බොහෝ චීන ජාතිකයින් 1970 ගණන්වල මැද භාගයේදී පිටව ගිය නමුත් ඉන්දුනීසියානු ආක්‍රමණය අවසන් වීමෙන් පසු සැලකිය යුතු පිරිසක් නැගෙනහිර ටිමෝරයටද ආපසු පැමිණ ඇත.[234] නැඟෙනහිර ටිමෝරයේ කුඩා ප්‍රජාවක් සිටින ටිමෝර් ඉන්දියානු, විශේෂයෙන් ගෝවන් සම්භවයක්,[235] මෙන්ම අප්‍රිකාවෙන් සහ යේමනයේ ඓතිහාසික සංක්‍රමණයන් ද ඇත.[236]දිවයිනේ විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල මිශ්‍ර මූලාරම්භය පිළිබිඹු කරමින් දේශීය භාෂාවන්, භාෂා පවුල් දෙකකට අයත් වේ. ඒ ඔස්ට්‍රොනීසියානු සහ පැපුවාන් ය.[237] ඒවා වර්ගීකරණය කරන ආකාරය අනුව, දේශීය භාෂා 19ක්, උපභාෂා 30ක් දක්වා වර්ගීකරණය වේ.[238]  ටෙටම් හැරුණු විට, ජනවාර්ගික විද්‍යාව අනුව පහත සඳහන් දේශීය භාෂා ලැයිස්තුගත කරයි. ඇඩබේ, බයිකෙනෝ, බුනක්, ෆාටලුකු, ගලෝලි, හබුන්, හඳුනාගැනීම, කයිරුයි-මිඩිකි, කෙමාක්, ලකලෙයි, මකාසේ, මකුවා, මාම්බේ, නවෙටි , ටුකුඩේ සහ වයිමා.[239] අන්තරායේ ඇති ලෝක භාෂා සිතියමට අනුව, නැගෙනහිර ටිමෝරයේ වඳවීමේ තර්ජනයට ලක්ව ඇති භාෂා හයක් ඇත. ඒ ඇඩබේ, හබුන්, කයිරුයි-මිඩිකි, මකුවා, නවෙටි සහ වයිමා.[240] විශාලතම මැලේ-පොලිනීසියානු කණ්ඩායම වන්නේ ටෙටම් ය,[241]
ඔවුන් බොහෝ දුරට දිලි හෝ බටහිර මායිම අවට පදිංචිවී සිටියි. 40,000 කට වඩා වැඩි ස්වදේශික කථිකයන් සිටින අනෙකුත් මැලේ-පොලිනීසියානු භාෂා වන්නේ දිලිට දකුණින් මධ්‍යම කඳුකරයේ ජනතාව භාවිතා කරන මාම්බා යි, ඔකූස්හි ජනතාව භාවිතා කරන බයිකෙනෝ, වයඹ අභ්‍යන්තරයේ ජනතාව භාවිතා කරන කෙමාක් සහ වයඹ වෙරළ තීරයේ ජනතාව භාවිතා කරන ටොකෝඩේ ය.[242][243] කථා කරන ප්‍රධාන පැපුවාන් භාෂා වන්නේ ටිමෝරයේ මධ්‍යයේ ජනතාව භාවිතා කරන බුනැක්, විශේෂයෙන් බොබොනාරෝ මහ නගර සභාව තුළ, නැගෙනහිර බෝකාවු සහ වික්කේ මහ නගරවල ජනතාව භාවිතා කරන මකාසේ සහ නැගෙනහිර ලවුටම් මහ නගර සභාවේ ජනතාව භාවිතා කරන ෆටලුකු ය.[244]  2015 සංගණනයට අනුව වඩාත් බහුලව කතා කරන මව් භාෂා වන්නේ ටෙටම් ප්‍රස (ජනගහනයෙන් 30.6% සඳහා මව් භාෂාව), මාම්බායි (16.6%), මකාසායි (10.5%), ටෙටම් ටෙරික් (6.05%), බයිකේනු (5.87%), කෙමාක් (5.85%), බුනාක් (5.48%), ටොකෝඩේ (3.97%), ෆටලුකු (3.52%) සහ අනෙකුත් දේශීය භාෂා 10.47% ක් වන අතර, ජනගහනයෙන් 1.09% ක් දේශීය වශයෙන් විදේශීය භාෂා කතා කරයි[245]නැගෙනහිර ටිමෝරයේ නිල භාෂා දෙක පෘතුගීසි සහ ටෙටම් වේ. ඊට අමතරව ඉංග්‍රීසි සහ ඉන්දුනීසියානු භාෂා ව්‍යවස්ථාවෙන්
"වැඩ කරන භාෂා" ලෙස නම් කර ඇත.[246][247]  මෙය අවසාන දිනයක් නියම නොකරන අවසාන සහ සංක්‍රාන්ති විධිවිධාන තුළ වේ. 2012 දී, 35% කට පෘතුගීසි භාෂාව කතා කිරීමට, කියවීමට සහ ලිවීමට හැකිය, එය 2006 එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවර්ධන වාර්තාවට වඩා 5% ක සැලකිය යුතු ලෙස ඉහළ යාමකි. පෘතුගීසි දැන් ටිමෝරයේ ප්‍රධාන රාජ්‍ය භාෂාව බවට පත් කර ඇති බැවින් ප්‍රකෘතිමත් වෙමින් පවතින අතර බොහෝ පාසල්වල උගන්වනු ලැබේ.[248][249] රජයේ තොරතුරු සඳහා සහ අධිකරණ පද්ධතිය තුළ පෘතුගීසි භාෂාව භාවිතා කිරීම එය කතා නොකරන අයට ප්‍රවේශ වීමට යම් බාධාවක් සපයයි.[250] ටෙටම් ද රටේ සෑම කෙනෙකුටම තේරෙන්නේ නැත.[251] පෘතුගීසි භාෂාවේ නිරීක්ෂණාගාරයට අනුව, නැගෙනහිර ටිමෝර් සාක්ෂරතා අනුපාතය ටෙටම් භාෂාවෙන් 77.8%, ඉන්දුනීසියානු භාෂාවෙන් 55.6% සහ පෘතුගීසි භාෂාවෙන් 39.3% ක් වූ අතර ප්‍රාථමික සාක්ෂරතා අනුපාතය 2009 දී 73% සිට 2012 දී 83% දක්වා වැඩි විය.[252] 2015 සංගණනයට අනුව වයස අවුරුදු 14 ත් 24 ත් අතර ජනගහනයෙන් 50% කට පෘතුගීසි භාෂාව කතා කිරීමට සහ තේරුම් ගැනීමට හැකිය.[253] 2015 සංගණනයට අනුව වයස අවුරුදු පහට වැඩි අයගෙන් 15% ක් පමණ ඉංග්‍රීසි භාෂාව සාක්ෂරතාවයෙන් යුක්ත විය.
[254]අධ්‍යාපනයඑස්කෝලා පෘතුගීසි රූයි සිනාට්ටි,  දිලි හි පෘතුගීසි පාසලනැගෙනහිර ටිමෝරයේ වැඩිහිටි සාක්ෂරතා අනුපාතය 2010 දී 58.3% ක් වූ අතර එය 2001 දී 37.6% ක් විය.[255] පෘතුගීසි පාලනය අවසානයේ සාක්ෂරතාවය 5%ක් විය.[256] 2021 වන විට එය වැඩිහිටියන් අතර 68%ක් වූ අතර වයස අවුරුදු 15-24 අතර කාන්තාවන් 84%ක්ද පිරිමි ඊට වඩා තරමක් ඉහළ අගයක් විය.[257] පිරිමි ළමයින්ට වඩා ගැහැනු ළමයින් වැඩි ප්‍රමාණයක් පාසල් යන නමුත් සමහරු වැඩිවිය පැමිණීමත් සමඟ පාසල් හැර යයි.[258]  2016 වන විට වැඩ කරන වයසේ කාන්තාවන්ගෙන් 22% ක් (15-49) සහ වැඩ කරන වයසේ පිරිමින්ගෙන් 19% කට අධ්‍යාපනයක් නොතිබුණි, කාන්තාවන්ගෙන් 15% ක් සහ පිරිමින්ගෙන් 18% ක් යම් ප්‍රාථමික අධ්‍යාපනයක් ලබා ඇත, කාන්තාවන් 52% ක් සහ පිරිමින්ගෙන් 51% ක් ද්විතීයික අධ්‍යාපනය ලබා ඇත.කාන්තාවන්ගෙන් 11%ක් සහ පිරිමින්ගෙන් 12%ක් උසස් අධ්‍යාපනය ලබා ඇත. සමස්තයක් වශයෙන්, කාන්තාවන්ගෙන් 75%ක් සහ පිරිමින්ගෙන් 82%ක් සාක්ෂරතාවයෙන් යුක්ත විය. [259] ද්‍රව්‍යවල සහ ඉගැන්වීම්වල ගුණාත්මක භාවය බොහෝ විට දුර්වල වුවද ප්‍රාථමික පාසල් රට පුරා පවතී. ද්විතීයික පාසල් සාමාන්‍යයෙන් නාගරි
ක අගනගරවලට සීමා වේ. අධ්‍යාපනයට ජාතික අයවැයෙන් 10% ක් වෙන්කර ගනී.[260]  රටේ විශ්ව විද්‍යාල හතරක් ඇති අතර ප්‍රධාන විශ්ව විද්‍යාලය වන්නේ නැගෙනහිර ටිමෝරයේ ජාතික විශ්ව විද්‍යාලයයි.[261]නිදහසින් පසු, ඉන්දුනීසියානු සහ ටෙටම් යන භාෂා දෙකම උපදේශන මාධ්‍ය ලෙස අහිමි වී ඇති අතර පෘතුගීසි භාෂාව වැඩි වී ඇත. 2001 දී ප්‍රාථමික පාසලෙන් 8.4% ක් සහ ද්විතීයික පාසල් සිසුන්ගෙන් 6.8% ක් පෘතුගීසි මාධ්‍ය පාසලකට ගියහ. 2005 වන විට මෙය ප්‍රාථමික පාසල් සඳහා 81.6% දක්වාද ද්විතීයික පාසල් සඳහා 46.3% ක් දක්වාද වැඩි විය.[262] ඉන්දුනීසියානු භාෂාව කලින් අධ්‍යාපනයේ සැලකිය යුතු කාර්යභාරයක් ඉටු කළ අතර, සියලුම ද්විතීයික පාසල් සිසුන්ගෙන් 73.7% ක් විසින් ඉගැන්වීමේ මාධ්‍යයක් ලෙස භාවිතා කරන ලදී. නමුත් 2005 වන විට පෘතුගීසි භාෂාව බවුකාවු, මනාටුටෝ සහ අගනුවර දිස්ත්‍රික්කයේ බොහෝ පාසල්වල භාවිතා කරන ලදී.[263] නැගෙනහිර ටිමෝරයේ රජයේ පාසල්වලින් 3%කට පමණ පෘතුගාලය සහාය ලබා දෙයි. නාගරික ප්‍රදේශවල ඒවා කෙරෙහි අවධානය යොමු කර පෘතුගීසි භාෂාව භාවිතය තවදුරටත් දිරිමත් කරයි.[264]ආගමවිකෝකෝ හි ඉග්‍රේජා ඩ ඉමකුලාඩා කොන්සිකාවෝ පල්ලියනැඟෙනහිර ට
ිමෝරයේ ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාව ආගමික නිදහස සහ පල්ලිය සහ රාජ්‍යය වෙන් කිරීම පිළිබඳ මූලධර්ම ඇතුළත් කරන අතර, 45 කොමා 1 (45,1) වගන්තියේ  පූර්විකාවේ "ජාතික විමුක්ති ක්‍රියාවලියට කතෝලික පල්ලියේ සහභාගීත්වය" පිළිගනී.[265] නිදහස ලැබීමෙන් පසු, එම රට පිලිපීනය හා සම්බන්ධ වී ආසියාවේ ප්‍රධාන වශයෙන් රෝමානු කතෝලික ප්‍රාන්ත දෙක බවට පත් විය, නමුත් නැගෙනහිර ඉන්දුනීසියාවේ ෆ්ලෝරස් සහ බටහිර නිව්ගිනියාවේ සමහර ප්‍රදේශවල ද රෝමානු කතෝලික බහුතරයක් ඇත.[266][267]2015 සංගණනයට අනුව, ජනගහනයෙන් 97.57% ක් කතෝලික, 1.96% ක් රෙපරමාදු, 0.24% ක් මුස්ලිම්, 0.08% ක් සම්ප්‍රදායික, 0.05% ක් බෞද්ධ, 0.02% ක් හින්දු, 0.08% ක් වෙනත් ආගම් ලෙසය. ජනවිකාස සහ සෞඛ්‍ය සමීක්ෂණ වැඩසටහන මගින් 2016 කරන ලද සමීක්ෂණයකින් පෙන්නුම් කළේ ජනගහනයෙන් කතෝලිකයන් 98.3%ක්, රෙපරමාදු භක්තිකයන් 1.2% ක් සහ මුස්ලිම්වරුන් 0.3%ක් සිටින බවයි.[268]පල්ලි සංඛ්‍යාව 1974 දී 100 සිට 1994 දී 800 දක්වා වැඩි විය.[269] ඉන්දුනීසියානු පාලනය යටතේ පල්ලියේ සාමාජිකත්වය සැලකිය යුතු ලෙස වර්ධනය වී ඇති අතර ඉන්දුනීසියාවේ රාජ්‍ය මතවාදය වන පංචසිල නොහොත් සියලු පුරවැසියන් එක දෙවියෙකු විශ්
වාස කළ යුතු අතර සම්ප්‍රදායික විශ්වාසයන් හඳුනා නොගනී. නැගෙනහිර ටිමෝරයේ සජීවී විශ්වාස පද්ධති, ඉන්දුනීසියාවේ ව්‍යවස්ථාමය ඒකදේවවාදයට නොගැලපෙන අතර එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ක්‍රිස්තියානි ආගමට සමූහ වශයෙන් පරිවර්තනය විය. පෘතුගීසි පූජකවරුන් වෙනුවට ඉන්දුනීසියානු පූජකවරුන් ආදේශ කරන ලද අතර ලතින් සහ පෘතුගීසි ස්කන්ධය ඉන්දුනීසියානු ජනකාය මගින් ප්‍රතිස්ථාපනය විය.[270] 1975 ආක්‍රමණය වන විට නැඟෙනහිර ටිමෝර ජාතිකයන්ගෙන් 20%ක් පමණක් තමන් කතෝලිකයන් ලෙස හැඳින්වූ අතර, ආක්‍රමණයෙන් පසු පළමු දශකය අවසන් වන විට එම සංඛ්‍යාව 95% දක්වා ඉහළ ගියේය.[271][272] රෝමානු කතෝලික පල්ලිය, නැගෙනහිර ටිමෝරය රදගුරු පදවි තුනකට බෙදා ඇත. ඒ දිලි අගරදගුරු පදවිය, බවුකාව් රදගුරු පදවිය සහ මලියානා රදගුරු පදවිය ලෙසය[273] ග්‍රාමීය ප්‍රදේශවල, රෝමානු කතෝලික ආගම ප්‍රාදේශීය සජීවී විශ්වාසයන් සමග සමමුහුර්ත වී ඇත.[274] ඉන්දුනීසියාව සමඟ ඒකාබද්ධ වීමට ආධාර කරන්නන් අතර මෙම කණ්ඩායම් අසමානුපාතික ලෙස නියෝජනය වූ බැවින් 1999 සැප්තැම්බර් මාසයෙන් පසු රෙපරමාදු භක්තිකයන් සහ මුස්ලිම්වරුන්ගේ සංඛ්‍යාව සැලකිය යුතු ලෙස අඩු විය. 1999 සැප්තැම්බර් මාසයෙන් පසු පැවති රෙපරමාදු
සභාවන්ගෙන් අඩකටත් වඩා අඩු ප්‍රමාණයක් බටහිර ටිමෝරයේ රැඳී සිටි අය අතර බොහෝ රෙපරමාදු භක්තිකයන් ද විය.[275]සංස්කෘතියසාම්ප්‍රදායික ටිමෝර නර්තන ශිල්පීන්නැඟෙනහිර ටිමෝරය තුළ ඇති බොහෝ සංස්කෘතීන්, එක් එක් කුඩා රාජධානිය තුළ වර්ධනය වන අනන්‍ය අනන්‍යතා සහ සම්ප්‍රදායන් සමඟ වත්මන් ජනගහනයට තුඩු දුන් ඔස්ට්‍රොනීසියානු සහ මෙලනේසියානු සංක්‍රමණ රැළි කිහිපයකින් පැන නගී. පෘතුගීසි බලධාරීන් සාම්ප්‍රදායික ව්‍යුහයන් මත ගොඩනැගුණු අතර, පෘතුගීසි බලපෑම පවතින දේශපාලන හා සමාජ ක්‍රමවලට මුසු කළේය.[276] කතෝලික පල්ලියේ පැවැත්ම විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් හරහා පොදු ලක්ෂ්‍යයක් නිර්මාණය කළේය. සෘජු පෘතුගීසි බලපෑම සීමා වුවද, පෘතුගීසි භාෂාව ද පොදු සම්බන්ධතා ලබා දුන්නේය.[277] ඉන්දුනීසියානු පාලනය යටතේ, කතෝලික හා පෘතුගීසි ආගමක සංස්කෘතික සබඳතා සදහා ප්‍රතිරෝධයක් දියත් කළේය. ඒ අතරම, ඉන්දුනීසියානු සංස්කෘතික බලපෑම පාසල් සහ පරිපාලනය හරහා ව්‍යාප්ත විය.[278]ඉන්දුනීසියානුවන් යටපත් කිරීමට ගත් උත්සාහයන් හමුවේ සාම්ප්‍රදායික විශ්වාසයන් ආරක්ෂා කිරීම රටේ ජාතික අනන්‍යතාවය නිර්මාණය කිරීම හා සම්බන්ධ විය.[279] මෙම ජාතික අනන්‍යතාවය මතුවීමට
පටන් ගත්තේ පෘතුගීසි පාලනයේ අවසානයේ සහ ඉන්දුනීසියානු පාලන සමයේදී පමණි.[280] සිවිල් අනන්‍යතාවයක් වර්ධනය වීමට පටන් ගත් අතර, ජාතික මට්ටමේ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය සඳහා වූ උද්‍යෝගය තුලින් වඩාත් පැහැදිලිව ප්‍රකාශ විය[281]  සහ ප්‍රතිරෝධක ආඛ්‍යාන වලින් සංවර්ධන වෙත මාරුවීම දේශපාලනය තුල පිලිබිඹු විය.[282] අගනුවර වඩාත් විශ්වීය සංස්කෘතියක් වර්ධනය කර ඇති අතර ග්‍රාමීය ප්‍රදේශ ශක්තිමත් සම්ප්‍රදායික භාවිතයන් පවත්වාගෙන යයි.[283] විශේෂයෙන්ම දිලී නාගරික ප්‍රදේශවලට අභ්‍යන්තර සංක්‍රමණය මෙම ප්‍රදේශ සහ ග්‍රාමීය අභ්‍යන්තර ප්‍රදේශ අතර සංස්කෘතික සම්බන්ධතා ඇති කරයි. නාගරික ප්‍රදේශවල සිටින අය බොහෝ විට නිශ්චිත ග්‍රාමීය ප්‍රදේශයක් සමඟ දිගටම හඳුනාගෙන සිටිති, ඒ අතර දිලිහි උපන්, පරම්පරා කිහිපයක් ඇති අය පවා සිටී.[284]බොහෝ වාර්ගික සහ භාෂාමය කණ්ඩායම් සිටීමෙන් අදහස් වන්නේ රට පුරා සංස්කෘතික භාවිතයන් වෙනස් වේ.[285] දේශපාලන නායකයන් අධ්‍යාත්මික බලයක් ඇති අය ලෙස සැලකූ ඓතිහාසික සමාජ ව්‍යුහයන් සහ භාවිතයන් මෙම භාවිතයන් මගින් පිළිබිඹු කරයි. මුතුන් මිත්තන් නායකත්වයේ වැදගත් අංගයක් වූ අතර, මුතුන් මිත්තන් සංස්කෘතික භාවිතයන්හි වැදගත් අංගයක්
විය. නායකයින් බොහෝ විට ඉඩම් පරිහරණය කෙරෙහි බලපෑම් ඇති කළ අතර, මෙම නායකයින් අද ඉඩම් ආරවුල් සහ ප්‍රජා භාවිතයේ වෙනත් අංශවල අවිධිමත් කාර්යභාරයක් ඉටු කරයි. වැදගත් සාම්ප්‍රදායික සංකල්පයක් වන්නේ ලුලික් නොහොත් පූජනීයත්වයයි. සමහර ලුලික් උත්සව සජීවී විශ්වාසයන් පිළිබිඹු කරයි. උදාහරණයක් ලෙස රට පුරා වෙනස් වන පේන කීම උත්සව හරහා ඒවා පිළිබිඹු වේ. පූජනීය තත්ත්වය පවුල් තුළ සම්ප්‍රේෂණය වූ පෘතුගීසි කොඩි වැනි වස්තූන් සමඟ ද සම්බන්ධ විය හැක.[286]ලොස්පාලෝස් හි පූජනීය නිවස (ලී ටෙයිනු).ප්‍රජා ජීවිතය පූජනීය නිවාස (උමා ලුලික්) වටා කේන්ද්‍රගත වී ඇත. එක් එක් ප්‍රජාව සඳහා නියෝජිත සංකේතයක් සහ හඳුනාගැනීමක් ලෙස සේවය කරන භෞතික ව්‍යුහයන් වේ.[287] ඉන්දුනීසියානු හමුදා විසින් සිදු කරන ලද පුලුල් විනාශයෙන් පසුව බොහෝ ඒවා මිල අඩු, නවීන ද්‍රව්‍ය වලින් නැවත ගොඩනගා ඇතත්, මෙම නිවාසවල වාස්තුවිද්‍යාත්මක විලාසය රටේ විවිධ ප්‍රදේශ අතර වෙනස් වේ.[288] නිවාස, සංකල්පයක් ලෙස භෞතික වස්තුවෙන් ඔබ්බට අවට ප්‍රජාව දක්වා විහිදේ.[289] ඥාතිත්ව පද්ධති නිවාස තුළ සහ නිවාස අතර පවතී. ඓතිහාසික වශයෙන් වැදගත් පවුල් වලින් පැවත එන සාම්ප්‍රදායික නායකයින් යු
ක්තිය පසිඳලීමේ සහ ප්‍රජාවන් අතර වෙනස් වන ක්‍රම මගින් ආරවුල් විසඳීමේ ප්‍රධාන භූමිකාවන් රඳවා ගනී.[290] එවැනි නායකයින් බොහෝ විට නිල නායකත්ව තනතුරුවලට තේරී පත් වන අතර, නූතන දේශපාලන තත්ත්වය සමඟ සංස්කෘතික හා ඓතිහාසික තත්ත්වයට සම්බන්ධ වේ.[291] වාර්ගික නිවසක කොටසක් වීමේ සංකල්පය ජාතිය දක්වා ව්‍යාප්ත කර ඇති අතර, පාර්ලිමේන්තුව ජාතික පූජනීය මන්දිරය ලෙස ක්‍රියා කරයි.[292] දිවයිනේ විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් පුරා කලා ශෛලීන් වෙනස් වේ.කෙසේ වෙතත්, විශාල සතුන් සහ විශේෂිත ජ්‍යාමිතික රටා වැනි සමාන කලාත්මක මෝස්තරයන් දිවයින පුරා පවතී. සමහර කලාවන් සාම්ප්‍රදායිකව විශේෂිත ස්ත්‍රී පුරුෂ සමාජභාවයන් හා සම්බන්ධ වේ.[293] නිදසුනක් වශයෙන්, දිවයින පුරා සම්ප්‍රදායික ජීවිතය තුළ පුළුල් කාර්යභාරයක් ඉටු කරන තායිස් රෙදිපිළි සම්ප්‍රදායිකව කාන්තාවන් අතින් වියන ලද ඒවා වේ.[294] විවිධ ටයිස් රටා විවිධ ප්‍රජාවන් හා වඩාත් පුළුල් ලෙස භාෂාමය කණ්ඩායම් සමඟ සම්බන්ධ වේ.[295] මධ්‍යම දිලිහි බොහෝ ගොඩනැගිලි ඓතිහාසික පෘතුගීසි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය පවත්වාගෙන යයි.[296]සාම්ප්‍රදායික වැදගත් චාරිත්‍ර බොහෝ විට නවීන අංග සමඟ මිශ්‍ර කර ඇත.[297] දිගු කතන්ද
ර හෝ කවි කීමට හැකි පුද්ගලයන් තුළ ශක්තිමත් වාචික ඉතිහාසයක් ඉස්මතු වේ.[298] මෙම ඉතිහාසය, නොහොත් ලියා නයින් මගින් සම්ප්‍රදායික දැනුම සම්ප්‍රේෂණය විය.[299]  ප්‍රබල කවි සම්ප්‍රදායක් පවතී.[300] නිදසුනක් වශයෙන්, අගමැති සනානා ගුස්මාඕ "කවි රණකාමියා" යන විරුදාවලිය දිනාගත් කීර්තිමත් කවියෙකි.[301]යොමු කිරීම්↑ "Nationality, Citizenship, and Religion". Government of Timor-Leste. 25 October 2015. 14 July 2019 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 29 January 2020.↑ Hicks, David (15 September 2014). Rhetoric and the Decolonization and Recolonization of East Timor. Routledge. ISBN 9781317695356 – via Google Books.↑ Adelman, Howard (28 June 2011). No Return, No Refuge: Rites and Rights in Minority Repatriation. Columbia University Press. ISBN 9780231526906 – via Google Books.↑ Shoesmith, Dennis (2003). "Timor-Leste: Divided Leadership in a Semi-Presidential System". Asian Survey. 43 (2): 231–252. doi:10.1525/as.2003.43.2.231. April 14, 2021 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය
කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය November 8, 2022. The semi-presidential system in the new state of Timor-Leste has institutionalized a political struggle between the president, Xanana Gusmão, and the prime minister, Mari Alkatiri. This has polarized political alliances and threatens the viability of the new state. This paper explains the ideological divisions and the history of rivalry between these two key political actors. The adoption of Marxism by Fretilin in 1977 led to Gusmão's repudiation of the party in the 1980s and his decision to remove Falintil, the guerrilla movement, from Fretilin control. The power struggle between the two leaders is then examined in the transition to independence. This includes an account of the politicization of the defense and police forces and attempts by Minister of Internal Administration Rogério Lobato to use disaffected Falintil veterans as a counterforce to the Gusmão loyalists in the army. The December 4, 2002, Dili riots are explained in the context of
this political struggle.↑ "Population by Age & Sex". Government of Timor-Leste. 25 October 2015. 25 January 2020 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 29 January 2020.↑ 6.0 6.1 "Report for Selected Countries and Subjects". www.imf.org. සම්ප්‍රවේශය 4 May 2019.↑ "Gini Index coefficient". CIA World Factbook. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2021.↑ Human Development Report 2020 The Next Frontier: Human Development and the Anthropocene (PDF). United Nations Development Programme. 15 December 2020. pp. 343–346. ISBN 978-92-1-126442-5. සම්ප්‍රවේශය 16 December 2020.↑ "tetun.org". tetun.org.↑ "UNGEGN list of country names" (PDF). United Nations Group of Experts on Geographical Names. 2–6 May 2011. සම්ප්‍රවේශය 14 August 2016.↑ "Constituição da República Democrática de Timor" (PDF). Government of Timor-Leste. සම්ප්‍රවේශය 2 September 2016.↑ "Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste" (PDF). Government of Timor-Leste. සම්ප්‍රවේශය 2 September 2016.↑ Amy Ochoa Carson (2007).
"East Timor's Land Tenure Problems: A Consideration of Land Reform Programs in South Africa and Zimbabwe" (PDF). Indiana International & Comparative Law Review. 17 (2): 395. doi:10.18060/17554.↑ "Constitution of the Democratic Republic of Timor-Leste" (PDF). Government of Timor-Leste. සම්ප්‍රවේශය 2 September 2016.↑ "Constituição da República Democrática de Timor" (PDF). Government of Timor-Leste. සම්ප්‍රවේශය 2 September 2016.↑ "Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timór-Leste" (PDF). Government of Timor-Leste. සම්ප්‍රවේශය 2 September 2016.↑ "TL". ISO. සම්ප්‍රවේශය 24 October 2022.↑ Marwick, Ben; Clarkson, Chris; O'Connor, Sue; Collins, Sophie (2016). "Early Modern Human Lithic Technology from Jerimalai, East Timor". Journal of Human Evolution (Submitted manuscript). 101: 45–64. doi:10.1016/j.jhevol.2016.09.004. PMID 27886810.↑ "Lesson 1 (First Part): Population Settlements in East Timor and Indonesia". University of Coimbra. 2 February 1999 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන
ලදී.↑ Taylor, Jean Gelman (2003). Indonesia: Peoples and Histories. New Haven and London: Yale University Press. pp. 378. ISBN 978-0-300-10518-6.↑ O’Connor, Sue (2015). "Rethinking the Neolithic in Island Southeast Asia, with Particular Reference to the Archaeology of Timor‑Leste and Sulawesi". Archipel. 90. doi:10.4000/archipel.362. S2CID 204467392.↑ Donohue, Mark; Denham, Tim (April 2010). "Farming and Language in Island Southeast Asia Reframing Austronesian History". Current Anthropology. 51 (2): 223–256. doi:10.1086/650991. S2CID 4815693.↑ Lundahl, Mats; Sjöholm, Fredrik (17 July 2019). The Creation of the East Timorese Economy: Volume 1: History of a Colony. Springer. ISBN 9783030194666.↑ Lundahl, Mats; Sjöholm, Fredrik (17 July 2019). The Creation of the East Timorese Economy: Volume 1: History of a Colony. Springer. ISBN 9783030194666.↑ Schwarz, A. (1994). A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s. Westview Press. p. 198-199. ISBN 978-1-86373-635-0.↑ Paulino, Vin
cente (2011). "Remembering the Portuguese Presence in Timor and its Contribution to the Making of Timor's National and Cultural Identity". In Jarnagin, Laura (ed.). Culture and Identity in the Luso-Asian World. Institute of Southeast Asian Studies. ISBN 9789814345507.↑ Leibo, Steven (2012), East and Southeast Asia 2012 (45 ed.), Lanham, MD: Stryker Post, pp. 161–165, ISBN 978-1-6104-8885-3, https://archive.org/details/isbn_9781610488853/page/161 ↑ Paulino, Vincente (2011). "Remembering the Portuguese Presence in Timor and its Contribution to the Making of Timor's National and Cultural Identity". In Jarnagin, Laura (ed.). Culture and Identity in the Luso-Asian World. Institute of Southeast Asian Studies. ISBN 9789814345507.↑ Lundahl, Mats; Sjöholm, Fredrik (17 July 2019). The Creation of the East Timorese Economy: Volume 1: History of a Colony. Springer. ISBN 9783030194666.↑ Paulino, Vincente (2011). "Remembering the Portuguese Presence in Timor and its Contribution to the Makin
g of Timor's National and Cultural Identity". In Jarnagin, Laura (ed.). Culture and Identity in the Luso-Asian World. Institute of Southeast Asian Studies. ISBN 9789814345507.↑ "The Portuguese Colonization and the Problem of East Timorese Nationalism". 23 November 2006 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.↑ Deeley, Neil (2001). The International Boundaries of East Timor. p. 8.↑ Lundahl, Mats; Sjöholm, Fredrik (17 July 2019). The Creation of the East Timorese Economy: Volume 1: History of a Colony. Springer. ISBN 9783030194666.↑ Villiers, John (July 1994). "The Vanishing Sandalwood of Portuguese Timor". Itinerario. 18 (2): 89–93. doi:10.1017/S0165115300022518. S2CID 162012899.↑ Schwarz, A. (1994). A Nation in Waiting: Indonesia in the 1990s. Westview Press. p. 198-199. ISBN 978-1-86373-635-0.↑ Lundahl, Mats; Sjöholm, Fredrik (17 July 2019). The Creation of the East Timorese Economy: Volume 1: History of a Colony. Springer. ISBN 9783030194666.↑ "Department of Defence (Aus
tralia), 2002, "A Short History of East Timor"". 3 January 2006 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 3 January 2007. සැකිල්ල:Retrieved↑ "Operations and Evacuation of the 2/4th". Western Australian Museum. සම්ප්‍රවේශය 23 October 2022.↑ Levi, Werner (17 July 1946). "Portuguese Timor and the War". Far Eastern Survey. 15 (14): 221–223. doi:10.2307/3023062. JSTOR 3023062.↑ Lundahl, Mats; Sjöholm, Fredrik (17 July 2019). The Creation of the East Timorese Economy: Volume 1: History of a Colony. Springer. ISBN 9783030194666.↑ "About Timor-Leste > Brief History of Timor-Leste: A History". Timor-Leste.gov.tl. 29 October 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.↑ Ricklefs, M. C. (1991). A History of Modern Indonesia since c.1300, Second Edition. MacMillan. p. 301. ISBN 978-0-333-57689-2.↑ Jardine, pp. 50–51.↑ "Official Web Gateway to the Government of Timor-Leste – Districts". Government of the Democratic Republic of Timor-Leste. 21 March 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින්
සංරක්ෂණය කරන ලදී. සම්ප්‍රවේශය 16 July 2011.↑ "Chega! The report of the commission for reception, truth, and reconciliation Timor-Leste". reliefweb. 28 November 2005. සම්ප්‍රවේශය 24 October 2022.↑ Benetech Human Rights Data Analysis Group (9 February 2006). "The Profile of Human Rights Violations in Timor-Leste, 1974–1999". A Report to the Commission on Reception, Truth and Reconciliation of Timor-Leste. Human Rights Data Analysis Group (HRDAG). pp. 2–4. 22 February 2012 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.↑ Lundahl, Mats; Sjöholm, Fredrik (17 July 2019). The Creation of the East Timorese Economy: Volume 1: History of a Colony. Springer. ISBN 9783030194666.↑ Lutz, Nancy Melissa (20 November 1991). "Colonization, Decolonization and Integration: Language Policies in East Timor, Indonesia". Australian National University. සම්ප්‍රවේශය 8 October 2022.↑ Niner, Sarah (2000). "A long journey of resistance: The origins and struggle of the CNRT". Bulletin of Concerned Asian Scholars
. 32 (1–2): 11–18. doi:10.1080/14672715.2000.10415775. ISSN 0007-4810. S2CID 147535429.↑ Niner, Sarah (2000). "A long journey of resistance: The origins and struggle of the CNRT". Bulletin of Concerned Asian Scholars. 32 (1–2): 11–18. doi:10.1080/14672715.2000.10415775. ISSN 0007-4810. S2CID 147535429.↑ "Howard pushed me on E Timor referendum: Habibie". ABC News (ඕස්ට්‍රේලියානු ඉංග්‍රීසි බසින්). 2008-11-15. සම්ප්‍රවේශය 2022-06-08.↑ United States Congress House Committee on International Relations Subcommittee on Asia and the Pacific; United States Congress Senate Committee on Foreign Relations Subcommittee on East Asian and Pacific Affairs (2000). East Timor: A New Beginning? : Joint Hearing Before the Subcommittee on Asia and the Pacific of the Committee on International Relations, House of Representatives, and the Subcommittee on East Asian and Pacific Affairs of the Committee on Foreign Relations, United States Senate, One Hundred Sixth Congress, Second Session, February 10, 2
000 (ඉංග්‍රීසි බසින්). U.S. Government Printing Office. pp. 51–53. ISBN 9780160607820. සම්ප්‍රවේශය 26 July 2020.↑ "One Man's Legacy in East Timor". thediplomat.com. සම්ප්‍රවේශය 30 May 2020.↑ "United Nations Transitional Administration In East Timor – UNTAET". United Nations. සම්ප්‍රවේශය 17 July 2011.↑ Etan/Us (15 February 2000). "UN takes over East Timor command". Etan.org. සම්ප්‍රවේශය 17 July 2011.↑ "Constitution of the Democratic Republic of Timor-Leste" (PDF). Government of Timor-Leste. සම්ප්‍රවේශය 2 September 2016.↑ Security Council (31 October 2001). "Council Endorses Proposal to Declare East Timor's Independence 20 May 2002". United Nations (Press release). සම්ප්‍රවේශය 2 September 2016.↑ "Constitution of the Democratic Republic of Timor-Leste" (PDF). Government of Timor-Leste. සම්ප්‍රවේශය 2 September 2016.↑ "East Timor: More than 1,000 refugees return since beginning of month". ReliefWeb. 10 May 2002. සම්ප්‍රවේශය 13 February 2013.↑ Security Council (31 October 200
1). "Council Endorses Proposal to Declare East Timor's Independence 20 May 2002". United Nations (Press release). සම්ප්‍රවේශය 2 September 2016.↑ "Constitution of the Democratic Republic of East Timor". refworld. 20 May 2002. සම්ප්‍රවේශය 2 September 2016.↑ Aucoin, Louis; Brandt, Michele (1 April 2010). "East Timor's Constitutional Passage to Independence" (PDF). Framing the State in Times of Transition: Case Studies in Constitution Making. United States Institute of Peace. p. 254, 270. ISBN 978-1601270559.↑ "Unanimous Assembly decision makes Timor-Leste 191st United Nations member state" (Press release). United Nations. 27 September 2002. සම්ප්‍රවේශය 2 September 2016.↑ "UN wraps up East Timor mission". ABC News (Australia). 30 December 2012.↑ "East Timor May Be Becoming Failed State". London. 13 January 2008. 13 January 2008 දින මුල් පිටපත වෙතින් සංරක්ෂණය කරන ලදී.↑ Ana Gomes (11 April 2007). "Delegation to Observe the Presidential Elections in the Democratic Republic of Timo