LexiconShiftInnovations/SinhalaWikipediaArticles huggingface dataset:
සංස්කරණය](ලියාපදිංචිය සිදු කරන්නේ විවාහ රෙජිස්ටාර් වරයාද ක්‍රිස්තියානි පූජක වරයාද යන්න මත අනුගමනය කරන කාර්යය පටිපාටිය වෙනස් වේ.)විවාහ ලියාපදිංචි වීම සඳහා දින 10 කට පෙර ඒ පිළිබඳව ප්‍ර‍දේශයේ විවාහ ලේකම්  වරයාට දැනුම් දිය යුතුය (පන‍තේ 23, 24 වගන්ති).එම දැනුම් දීමෙන් පසුව අදාල සහතික විවාහ ලේකම් කාර්යාලයේ ප්‍රදර්ශනය කළ යුතුය.නියමිත කාලසීමාව අවසානයේදී විවාහ ලේකම් වරයාගේ සහතිකය නිකුත් කරනු ලැබේ.එසේ නිකුත් කරනු ලබන්නේ ඒ සඳහා විරුද්ධත්වයක් වේනම් එය අධිකරණය වෙත ‍යොමුකළ යුතුය.එහිදී සහතිකය නිකුත් කිරීම අධිකරණය තීරණය කරයි (පනතේ 31 (1) (2) වගන්තිය).විවාහය විවාහ ලේකම්ගේ කාර්යාලයේදී සිදුකරනු ලබන්නේනම් එහදී සාක්‍ෂිකරුවන් දෙදෙනෙකු ඉදිරියේ සිදුකළ යුතුය (පනතේ 35 වන වගන්තිය).පූජක වරයකු ඉදිරියේ සිදුකරනු ලබන විවාහද චාරිත්‍ර අනුගමනය කර සාක්‍ෂිකරුවන් ඉදිරියේ සිදුකල යුතුය (2001 අංක 11 දරණ සංශෝධන පනතේ 11 වගන්තිය).උඩරට නීතිය යටතේ විවාහයඋඩරට නීතිය පාලනය වන්නේ 1952 අංක 44 දරණ උඩරට විවාහ හා දික්කසාද පනත මඟිනි. උඩරට නීතිය යටතේ විවාහ විය හැක්කේ උඩරට පාර්ශවයන් දෙදෙනෙකුට පමණි.උඩරට නීතිය යටතේ විවාහය
වලංගු වීමට නම්නිසි වයස් සීමාව.තහනම් ඥාති සම්භන්ධතා නොතිබීම.වලංගු පූර්ව විවාහයක් නොතිබීම.විවාහ විය හැකි අවම වයසවිවාහ විය හැකි අවම වයස අවුරුදු 18 සම්පූර්ණ කිරීමයි (පනතේ 4 වගන්තිය). නමුත් සාමාන්‍ය නීතියට වඩා වෙනස් තත්ත්වයක් උඩරට නීතිය යටතේ දක්නට ලැබේ.එනම් පනතේ 4 (2) වගන්තිය දක්වන අවශ්‍යතා දෙක මත අවුරුදු 18ට අඩු අය අතර කරන විවාහය වලංගු වේ.තහනම් ඥාති සම්බන්ධතා නොතිබීමඋඩරට විවාහ නීතිය යටතේද තහනම් ඥාති සම්භන්ධතා මත කරන විවාහ නොපිලිගනී.පනතේ පස්වන වගන්තිය යටතේ මේ පිළිබද ප්‍රතිපාදන දක්වා ඇත.එය සාමාන්‍ය විවාහ ආඥාපනතේ දැක්වෙන ප්‍රතිපාදන හා සමාන වේ.වලංගු පූර්ව විවාහයක් නොතිබීමඋඩරට විවාහ හා දික්කසාද ආඥා පනතේ 6 වගන්තිය දක්වන ආකාරයට වලංගු පූර්ව විවාහයක් අවලංගු කර නොගෙන විවාහයක් සිදුකර ගත නොහැක.මීට අමතරව,පාර්ශවයන් දෙදෙනාම උඩරැටියන් විය යුතුය.ලියාපදිංචි කිරීම අත්‍යාවශ්‍යය වේ.විවාහය උඩරට ප්‍රදේශ වල පමණක් සිදු කළ යුතුය.දෙපාර්ශවයම සමකුල විය යුතුය.උඩරට නීතියේ විවාහ කාර්යය පටිපාටියඋඩරට විවාහ නීතිය යටතේ විවාහය සිදු කිරීමේ කාර්යය පටිපාටියද සා
මාන්‍ය විවාහ නීතිය යටතේ විවාහ කාර්යය පටිපාටියට සමාන වේ.මීට අමතරව පාර්ශවකරුවන්ගේ වාසය පළිබඳ විස්තර ඉදිරිපත් කරමින් විවාහය ගැන දැනුම් දිය යුතුය.දැනුම් දීමට දින 4කට පෙර උඩරට ප්‍රදේශයේ පදිංචිව සිටිය යුතුය.(පනතේ 16 වන වගන්තිය)එසේම පනතේ 23 (1) අ (ii)වගන්තියේ දැක්වෙන පරිදි පාර්ශවය විවාහක ද, දික්කසාද ද, වැන්දඹුවක් ද යන වග දැක්විය යුතුය.පනතේ 23 (1) අ (ii)වගන්තියේ දැක්වෙන පරිදි විවාහයේ ස්වභාවය (දීග විවාහයක් ද, බින්න විවාහයක් ද) දැක්විය යුතුය.මුස්ලිම් නීතිය යට‍තේ විවාහය1951 අංක 13 දරණ මුස්ලිම් විවාහ හා දික්කසාද පනත මුස්ලිම් විවාහ සඳහා බලපැවැත්වේ. මුස්ලිම් නීතිය යට‍තේ විවාහයක් කර ගත හැක්කේ ඉස්ලාම් භක්තිකයන්ට පමණි.වලංගු විවාහයක් සඳහාමුස්ලිම් විවාහ හා දික්කසාද පනතේ 88 වන වගන්තිය ප්‍රකාරව ලේ ඥාතීන් අතර සිදුවන විවාහ වලංගු විවාහ ලෙස නොපිළිගනී.මුස්ලිම් විවාහ හා දික්කසාද පනතේ 80 (1) (i) වන වගන්තිය ප්‍රකාරව විවාහක බිරිඳ ජීවත්ව සිටියදී ඇගේ සහෝදරියන් විවාහ කර ගත නොහැකිය.මුස්ලිම් විවාහ නීතිය යට‍තේ විවාහ සිදු කළ හැක්කේ මුස්ලිම් වරුන් දෙදෙනෙකු අතර පමණි.එහි දී  විවාහ වීමේ අවම වයස
නොදක්වන අතර අවුරුදු 12 ට අඩු ගැහැණු ළමයෙකුට වුවද කාතිවරයාගේ අවසරය ඇතිව විවාහ විය හැකිය (පනතේ 47 (1) (i) වගන්තිය).මුස්ලිම් විවාහ නීතිය යට‍තේ බහු භාර්යා සේවනය සඳහා ඉඩ ලබා දෙන බැවින් සෙසු විවාහ නීති සඳහා බලපාන වලංගු පෙර විවාහයක් නොපැවතීම යන සාධකය මුස්ලිම් විවාහ නීතිය යට‍තේ අදාල නොවේ (පනතේ 44 වන වගන්තිය).ඒ අනුව මුස්ලිම් පුරුෂයෙකුට තමා විවාහ වන සියළු භාර්යාවන්ට වෛවාහක බැඳීම් සමව ඉටු කළ හැකි නම් විවාහ 4ක් කර ගැනීමට  හැකිය.මුස්ලිම් විවාහ නීතිය යට‍තේ විවාහ ලියාපදිංචියමුස්ලිම් විවාහ නීතිය යට‍තේ විවාහ  ලේකම්වරුන් සාමාන්‍ය හා උඩරට නීතිය යට‍තේ විවාහ ලේකම්වරුන් නොවේ.ඒ සඳහා විශේෂ නිලධාරීහු වෙති.පනතේ 17 වන වගන්තිය අනුව නිකායට අදාල චාරිත්‍ර පැවැත්වීමෙන් පසු විවාහ ලියාපදිංචිය සිදු කරයි.ඒ සඳහා අත්සන් කරන පාර්ශව කව්ද යන්න පනතේ 17(2)වන වගන්තිය දක්වයි.මුස්ලිම් විවාහ නීතිය යට‍තේ ශාෆි නිකායට අයත් විවාහ  සිදුකිරීමේ දී වාලි වරයා අදාල ස්ථානයේ පෙනීසිටිමින් ඒ සඳහා කැමැත්ත පල කළ යුතුය (පනතේ 25 (අ) වගන්තිය).නමුත් විශේෂ අවස්ථා වල ඒ සඳහා කාති වරයාට බලය ඇත (පනතේ 25 (ආ) වගන්තිය).සියවස් ගණනාවක සංස්කෘතියකට
උරුමකම් කියන ශ්‍රී ලංකාව තුළ නීති පද්ධති තුනක් යට‍තේ විවාහය යන්න පෝෂණය වී ඇති ආකාරය මෙහිදී සැකෙවින් සඳහන් කර ඇත. ඒ අනුව ශ්‍රී ලංකාව තුළ විවාහයට බලපාන නීති පිළිබඳව යම් අවබෝධයක් ලබා ගැනීමට මෙම ලිපිය උපකාරී වනු ඇත.මේ අඩවිත් බලන්නසිංහල විවාහයමංගල චාරිත්‍රදික්කසාදයනීතියඅඩවියෙන් බැහැර පිටුLawNet වෙබ් අඩවිය සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2001-05-01 at the Wayback Machineබ්‍රහ්මයෝ උසස් ප්‍රාණීන් වර්ගයකි. නිවන් අවබෝධ නොවුනහොත් ඔවුන්ගේ පින් කෙළවර නැවත ප්‍රතිසන්ධිය ලබා සංසාර ගමනෙහි යෙදිය යුත්තාහ.මිනිසාට සාපේක්‍ෂවබුදු දහමේ සඳහන් උසස්ම ප්‍රාණී වර්ගය මනුෂ්‍යයන්ය. ඔවුනට පින් කළ හැකිවාක් මෙන්ම එම පින් ලැබිය හැකි සහ එසේ ලැබීම බලාපොරොත්තුවෙන් සිටින අනෙකුත් ප්‍රාණින්ට ඒවා අනුමෝදන් කළ හැක. බ්‍රහ්මයෝ මිනිසුන්ට වඩා උසස් ප්‍රාණින් කොට්ඨාශයක් නොවෙති.ඉහත සටහන තබා ඇත්තේ කවුරුන්ද යනවග මා නොදනී. එය ඉවත් නොකර ඒ ආකාරයෙන්ම තැබීමට කල්පනා කරන ලද්දේ එවැනි දුර්මත ද සමාජයේ පවතින බවට පෙන්වා දීමටය.එහි මුලින් සදහන් කාරණය " බුදු දහමේ සඳහන් උසස්ම ප්‍රාණී වර්ගය මනුෂ්‍යයන්ය." සම්පූර්ණයෙන්ම බු
ද්ධ දේශනාවට පටහැනිය. දෙවියකු බ්‍රහ්මයකු මනුෂ්‍යයෙක් හෝ මෙලොව උපදින කිසියම්ම වූ සත්වයෙක් උපතින් ශ්‍රේෂ්ඨ නොවන බව බුද්ධ දේශනාවේ සඳහන් ය.මනුෂ්‍ය ලෝකයේ එක් විශේෂත්වයක් පමණක්ම පවතී එනම් බුදුවන්නේ ඒකාන්තයෙන්ම මනුෂ්‍යයෙකු පමණි. ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නේ නම් ඒ කාරණයෙන් පමණක් මනුෂ්‍ය භවය ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. ප්‍රේත අපායෙහි "පරදත්තූපජීවීක" නම් ප්‍රේත කොට්ඨාසයට අන් අයකු විසින් කරනු ලබන කුසල් අනුමෝදන් විය හැකි අතර සියලු බ්‍රහ්ම තල දේව තල මෙන්ම සමහර අසුර නිකායන් ට පවා කුසල් කළ හැක.  ප්‍රේතයන්ට අසුරයන්ට තිරිසනුන්ට නිරි සත්වයන්ට මාර්ගඵල අවබෝධ කළ නොහැක. අසුරයන්ට කුසල් කළ හැකි නමුත් මාර්ගඵල අවබෝධ කල නොහැක.තිරිසන් සතුන් පවා කුසල් රැස්කල අවස්ථා ධර්මයේ සඳහන් වේ. බ්‍රහ්ම ලෝක වල උපදීමට නම් අවම වශයෙන් ප්‍රථම ධ්‍යානය හෝ ලබා තිබිය යුතුයි. අවම වශයෙන් එම මට්ටමට වත් සිත දියුණු නොකළ මනුෂ්‍යයන් වන්නේ නම්, එම මනුෂ්‍යයන්ට වඩා බ්‍රහ්මයන් එම කාකාරණයෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. අන්තර්ජාලය භාවිතා කිරීමේදී ඉතාමත් සිහිබුද්ධියෙන් කටයුතු කිරීමට උත්සුක වන්න.ආශ්‍රිත ලිපිමහා බ්‍රහ්මයාඅපෘෂ්ඨ වංශිකයෙකු වන ඩ්‍රෝසෆිලා මැස්සා (Drosophila melanogas
ter) බොහෝ පර්යේෂණ සඳහා භාවිතා කරනු ලබයි.අපෘෂ්ඨවංශීන් යනු කශේරුකාවක් රහිත සත්ත්වයන්ටය. සියලු සත්ත්ව විශේෂ වලින් 95% ක් ම මෙම කාණ්ඩයට අයත් වෙයි. එනම් කෝඩේටා වංශයෙහි උප වංශයක් වන වර්ටෙබ්රේටා වලට අයත් වන සතුන් (මත්ස්‍යයන්, උභයජීවීන්,උරගයන්, පක්ෂීන් හා ක්ෂීරපායින්) හැර අන් සියලුම සතුන්.අපෘෂ්ඨවංශීන් සියල්ලෝම පොදු පරිණාමි පූර්වජයෙකුගෙන් හෝ පූර්වජයන් කණ්ඩායමකින් පැවත ආවද එම පූර්වජයන් කාණ්ඩයෙන් පැවත එන සියලුම ජීවින් මෙම කාණ්ඩයට අයත් නොවෙති.( paraphyletic) පොදු පූර්වජයා බහු සෛලිය , යූකැරියෝටික ජීවියෙක් ලෙස ගත් කල කෝඩේටා වංශයේ උප වංශ ත්‍රිත්වයෙන් Urochordata හා Cephalochordata යන උප වංශ දෙක ද ඇතුළුව, අන්තර්ගත සියලුම වංශ අපෘෂ්ඨවංශීන් වෙති. These two, plus all the other known invertebrates, have only one cluster of Hox genes, while the vertebrates have duplicated their original cluster more than once.Within palaeozoology and palaeobiology, invertebrates are often studied within the fossil discipline called invertebrate palaeontology.ඉතිහාසයකාල් ලිනෙයස් විසින් මෙම ජීවින් වෙන් කරන ලද්ද
ේ කණ්ඩායම් දෙකකට පමණි. එනම් ඉන්සෙක්ටා(කෘමින්) හා දැනට අවශිෂ්ට පණුවන්(vermes) ලෙසය. 1973 දී Muséum National d'Histoire Naturelle හි "Curator of Insecta and Vermes" තනතුරට පත් කරනු ලැබූ ජාන් බැප්ටිස්ට් ලැමාර්ක් විසින් මෙම ජීවින් විස්තර කිරීමට "අපෘෂ්ඨවංශීන්" යන යෙදුම ඉදිරිපත් කරන ලදී. තවදුරටත් ඔහු විසින් මූලික වශයෙන් බෙදා තිබූ කාණ්ඩ දෙක , කාණ්ඩ දහයක් දක්වා බෙදන ලදී. එනම් ලිනේයස්ගේ ඉන්සෙක්ටා කාණ්ඩයෙන් ඇරැක්නීඩා හා ක්‍රස්ටේශියා ද ලිනේයස්ගේ vermes කාණ්ඩයෙන් මොලුස්කා, ඇනෙලිඩා, Cirripedia, රේඩියාටා, සීලන්ට්‍රේටා හා Infusoria ද විභේදනය කරන ලදී. වර්තමානයේදී මොවුන් මුහුදු ස්පොන්ජින්, පැතලි පණුවන් වැනි සරල ජීවින්ගේ සිට ආත්‍රෝපෝඩා, මොලුස්කා වැනි සංකීර්ණ ජීවින් දක්වා වංශ 30 කට අධික සංක්‍යාවකට වර්ගීකරණය කර ඇත.වංශ හා ඒවායෙහි සුලභ නිදසුන්සයිප්‍රසයේ පැලියෝසීන යුගයට අයත් Cladocora නම් ෆොසිලමය කොරල් විශේෂයAcanthocephalaAcoelomorphaAnnelida – segmented worms (earthworms, leeches, polychaetes)සන්ධිපාදිකයින්(ආත්‍රෝපෝඩා) – insects, arachnids, crustaceansBrachiopodaBryozoaChaetognathaCnid
aria – ලොඩියන්, කොරල්, මුහුදු ඇනිමනි, hydrasCtenophora – comb jelliesCycliophoraEchinodermata – starfishes, sea urchinsEntoproctaGastrotrichaGnathostomulidaHemichordataKinorhynchaLoriciferaMicrognathozoaමෘද්වංශීන්[(මොලුස්කා) – squid, snails, bivalvesනෙමටෝඩා – roundwormsNemertea – ribbon wormsOnychophoraPhoronidaPlatyhelminthes – පැතලි පනුවන්Porifera – ස්පොන්ජින්PriapulidaRotiferaSipunculaTardigradaXenoturbellidaමේවාත් බලන්නසාමුද්‍රික අපෘෂ්ඨවංශීන්ආශ්‍රිතවැඩිදුර කියැවීම්Hyman, L. H. 1940. The Invertebrates (6 volumes) New York : McGraw-Hill. A classic work.Anderson, D. T. (Ed.). (2001). Invertebrate zoology (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press.Brusca, R. C., & Brusca, G. J. (2003). Invertebrates (2nd ed.). Sunderland, Mass. : Sinauer Associates.Miller, S.A., & Harley, J.P. (1996). Zoology (4th ed.). Boston: WCB/McGraw-Hill.Pechenik, Jan A. (2005). Biology of the invertebrates. Boston: McGraw-Hill, Higher Education. pp.
590 pp. ISBN 0072348992.Ruppert, E. E., Fox, R. S., & Barnes, R. D. (2004). Invertebrate zoology: a functional evolutionary approach. Belmont, CA: Thomas-Brooks/Cole.බාහිර යොමුA. R. Maggenti & S. Gardner (2005). Online Dictionary of Invertebrate Zoology.Support for endangered invertebrates සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2016-03-05 at the Wayback MachineAfrican Invertebrates සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2008-08-20 at the Wayback Machineකුරුප්පු ආරච්චිගේ කරුණාරත්න (කේ. ඒ. කරුණාරත්න; 1960 අප්‍රියෙල් 29– 2008 අප්‍රියෙල් 6) ශ්‍රී ලංකාවේ  හිටපු දිගු-දුර ධාවන ශූරයෙකි1990 සිංගප්පූරුවේ පැවති සිංගප්පෝර් මැරතන් (Singapore Marathon) තරඟය, 2:21:10 ක ධාවන කාලයකින් නිම කරමින් එම වසරේ ජයග්‍රහණය ලබා ගැනීමට ඔහුට හැකිවිය. 1992 ඔලිම්පික් ක්‍රීඩා උළෙලේ සහ 1993 ලෝක මළල ක්‍රීඩා ශූරතාව උළෙලේ, ශ්‍රී ලංකා නියෝජනය වූවේද කරුණාරත්නයි.2008 අප්‍රියෙල් 6 වන දින, වැලිවේරියේ අවුරුදු උත්සවයක මැරතන් තරඟ ආරම්භය සනිටුහන් කල අවස්ථාවේ පුපුරා ගිය මරාගෙන මැරෙන එල්ටීටීඊ බෝම්බ ප්‍රහාරයකින් ඔහු ජීවිතක්ෂයට පත්විය.[1] ප්‍රහාරය හේතුවෙන
් පුද්ගලයෝ 14 දෙනෙකුට සිය ජීවිත අහිමි වූ අතර, තවත් 90 කට වැඩි පිරිසකට තුවාල සිදුවිය. මිය ගිය අය අතර ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික මළල ක්‍රීඩා පුහුණුකරු ලක්ෂ්මන් ද අල්විස්, දේශපාලඥ ජෙයරාජ් ප්‍රනාන්දුපුල්ලේ, සහ හමුදා නිලදාරී කර්නල් උදයධීර යන අය වූහ.[2][3]සමත්කම්මැරතන් තරඟ විස්තර පිළිබඳවවර්ෂයතරඟයතැනස්ථානයතරඟ නිමි කාලය ශ්‍රී ලංකා නියෝජනය1992ඔලිම්පික් ක්‍රීඩාබාර්සිලෝනා, ස්පාඤ්ඤය712:32:261993ලෝක මළල ක්‍රීඩා ශූරතාවලියStuttgart, ජර්මනිය402:34:47මේවාද බලන්න2008 වැලිවේරිය බෝම්බ ප්‍රහාරයමූලාශ්‍ර↑ "බ්ලාස්ට් කිල්ස් ශ්‍රී ලංකන් මිනිස්ටර්". BBC News. 6 අප්‍රියෙල් 2008. සම්ප්‍රවේශය 2008-04-10.↑ "IAAF කන්ඩෙම්න්ස් බෝම්බිං ඔෆ් මැරතන් ඉන් ශ්‍රී ලංකා". IAAF.org. 6 April 2008. සම්ප්‍රවේශය 2008-04-06.↑ "ට්‍රිබියුට්ස් පේඩ් ටු කරු ඇන්ඩ් අල්විස්". BBC News. 6 April 2008.භාහිර සබැදිPersondataNAMEකරුණාරත්න, කුරුප්පුALTERNATIVE NAMESSHORT DESCRIPTIONමළල ක්‍රීඩකDATE OF BIRTH1960 අප්‍රියෙල් 29PLACE OF BIRTHD
ATE OF DEATH2008 අප්‍රියෙල් 6PLACE OF DEATHපිරිමි සුන්නත් කිරීම (Circumcision) යනු පුරුෂයෙකුගේ  ලිගුවේ පෙරසම සැත්කමක් මගින් කොටසක් ඉවත් කිරීමයි. සුන්නත කිරීමPierre Teilhard de Chardinඋපතමැයි 1, 1881(1881-05-01)Orcines, Franceමිය යාමApril 10, 1955(1955-04-10) (වයස 73)New York, New York, USAජාතිකත්වයFranceසංගණ්‍ය වන්නේThe Phenomenon of ManScientific careerක්ෂේත්‍රයPaleontology, Philosophy, Cosmology,Evolutionary theoryපියරේ ටිල්හාඩ් ඩී චාර්ඩින් ප‍්‍රංශ දාර්ශනිකයෙකි. ජේසු නිකායික පූජකවරයෙකි. පාෂාණභූතවිද්‍යාව සහ භූගර්භවිද්‍යාවෙහි ප‍්‍රවීණයෙකි. පීකිං මානවයා සොයාගැනීම සඳහා ද දායක වූවන්ගෙන් එතුමා එක් අයෙකි .ටිල්හාඩ් විසින් ලියන ලද ප්‍රධානම ග‍්‍රන්ථය වන මිනිසා පිළිබඳ ප‍්‍රපංචය ප‍්‍රසාරණය යන කෘතියෙහි විශ්වය පිළිබඳ පුළුල් විග‍්‍රයක කර තිබේ. හෙතෙම  බයිබලයේ උත්පත්ති පොතෙහි දැක්වෙන ලෝක නිර්මාණය පිළිබඳ සාම්ප‍්‍රදායික අර්ථකථනය බැහැර කළේය. මෙය ශාන්ත ඔගස්ටින් විසින් වර්ධිත මූලික පාපය පිළිබඳ අදහස බිඳ දමන්නක් ලෙස සිතූ බැවින් රෝමයේ වතිකානුවේ ඇතැම් නිලධාරීන්ගේ අප‍්‍රසාදයටද  හේතුවිය.ටි
ල්හාඩ් ගේ ස්ථාවරයට පල්ලියේ බලධාරීන් එරෙහි විය. ඔවුන් විසින් ටිල්හාඩ් ගේ කෘති එතුමාගේ ජීවිත කාලය තුළ ප‍්‍රකාශයට පත්කරන්නට අවසර දෙනු නොලැබීය. එතුමාගේ මරණින් පසුව කම්පා වන ජෝන් පාප්තුමා ටිල්හාඩ් පුනරුත්ථාපනයට ලක්කළ නමුත් පරිණාමය පිළිබඳ තත්කාලීන පල්ලියේ ස්ථාවරය කෙරෙහි එතුමාගේ කෘති වැදගත් පලපෑමක් කළ බව සලකනු ලැබේ.සටහන්Pierre Teilhard de Chardinබැසිලස් තුරින්ජෙන්සිස් සරෝවා ඉස්රෙයලැන්සිස්  (බීටීඅයි) යනු  සමහරක් මැසි වර්ගයන්හී පිළවු අවස්ථාවෙහිදී ඒවා මත ජීවවිද්‍යාත්මක පාලන කාරකයක් ලෙසින් භාවිතා කෙරෙන බැක්ටීරියා සමූහයකි. බීටීඅයි වෙතින් නිපැයෙන විස විසින් විවිධ මදුරුවන්, හෝහපුටුවන්, සහ මැස්සන් වර්ග විනාශකිරීමට ක්‍රියාකරනමුත් අනෙකුත් ජීවීන්ට කිසිදු බලපෑමක් නැති තරම්ය. ඉලක්ක-නොවන ජීවි විශේෂ කිහිපයකට පමණක් බලපෑම් ඇති කිරීමේ මෙම ගුණාංගය ඇත්ත වශයෙන්ම සාමාන්‍ය ලෙසින්  බැ. තුරින්ජෙන්සිස් නිපැයුම්හී ප්‍රධාන වාසියක් ලෙසින් සැලකෙයි.මෞර්ය රාජධානියේ දේශපාලන අනුව සකස් කල සිතියමක්‍රි.ව 3300-1700 වකවානුවේදී පකිස්ථානය, බටහිර ඉන්දියාව හා ඇෆ්ගනිස්ථානය ඇතුළු විශාල බිම් ප්‍රදේශයක් පුරා
ඉන්දු නිම්න ශිෂ්ටාචාරය විහිදී පැවතිණි. මෙය "හරප්පා” ශිෂ්ටාචාරය ලෙස ද හැදින්වේ. අතීතයේ දී ඉන්දු නිම්න ශිෂ්ටාචාර වැසියන් සුමේරියන්වරු සමඟ ද සම්බන්ධතා පවත්වා ඇතිමුත් මෙය වර්තමාන ලෝකයට දැන ගැනීමට හැකිවූයේ 1920 දී සිදුකරන ලද පුරාවිද්‍යාත්මක කැණීම්වල ප්‍රතිඵලයක් ලෙසය.සංස්කෘත භාෂාවෙන් ලියැවී ඇති සෘග්වේදයට අනුව මෙහි ඉතිහාසය ක්‍රි.ව 1500 දක්වා විහිදී ඇත. සංස්කෘත සාහිත්‍යයේ සඳහන් වන පරිදි ක්‍රි.ව 500 දී පමණ මෙහි පාලනය රාජාණ්ඩු සහ සමූහාණ්ඩු 16 ක් යටතේ සිදුවිණි. ඒ අතරින් මගධය, කෝසල හා කුරු යන රාජ්‍යයන් ප්‍රධාන තැනක් ගනී. රාමායනය, මහා භාරතය වැනි මහා වංශකතාවන්ද මෙකල බිහිවී ඇතැයි සැලකේ.ක්‍රි.ව. 6 දී බුදුරජාණන් වහන්සේගේ පහළ වීමත් සමඟ ඉන්දියානු ඉතිහාසයේ පිබිදීමක් දක්නට ලැබේ. එවකට "මහජනපදාස්” නමින් හැදින්වූ රාජ්‍යයන් 16 අතරින් අශෝක අධිරාජ්‍යයාගේ බලවත් වීමත් සමඟ මගධ රාජ්‍යය වඩාත් ප්‍රබල විය. දකුණු ඉන්දියාවේ පැවති කේරළ පාණ්ඩ්‍ය හා චෝළ වැනි කුඩා දෙමළ රාජ්‍යයන්ගේ සහය ද ඊට ලැබිණි.ක්‍රි. වර්ෂ 320-550 අතර කාලවලදී පැවති ගුප්ත අධිරාජ්‍යයාගේ සමයේදී ද ආගමික හා අධ්‍යාපනික වශයෙන් ඉන්දු වැසියන් ඉතා දියුණු මට්ටමක ස
ිටි බව ඉතිහාසයේ සඳහන් වේ. එකල භාවිතා වූ ප්‍රධාන භාෂාව සංස්කෘත වූ අතර ඊට අමතරව ප්‍රාදේශීය වශයෙන් භාවිතා වූ භාෂා කීපයක් ද විය.ශතවර්ෂ 1-15 ත් අතර කාලයේ ඉන්දියාව, ආර්ථීක වශයෙන් මහත් වූ දියුණුවක් අත්කරගෙන තිබූ අතර මහා බ්‍රිතාන්‍යයේ යටත් විජිතයක් වූවායින් පසුව එම ගොඩනගාගත් ආර්ථීක සංවර්ධනය ශිඝ්‍ර කඩාවැටීමකට ලක්විය.සටහන්Ancient_history Ancient_Indiaවතිකානු රාජ්‍යය[1]Stato della Città del Vaticano[2]කොඩියCoat of armsජාතික ගීය: "Inno e Marcia Pontificale"  (ඉතාලි භාෂාවෙනි)"Pontifical Anthem and March"Location of  වතිකානුව  (green)in Europe  (dark grey)  –  [Legend]අගනුවරවතිකානු නගරය[3]නිල භාෂා(ව)ඉතාලි භාෂාව[4][5]ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් ඉතාලි ජාතිකයින්, ස්විට්සර්ලන්ත ජාතිකයින් (ස්විට්සර්ලන්ත ආරක්ෂක බලකාය), වෙනත්[6]රජයපූජක,[6]රාජකීය පූජකයින් පිළිබඳ,[7]ඒකාධීපති, සහ ඡන්දයෙන් පත්වන ඒකාධිපති[8] හෝ පූජක තන්ත්‍රය[9]• පාප් තුමා 1 ප්‍රැන්සිස්• වතිකානු රාජ්‍යයේ පාප්තුමා පිළිබඳ කොමිසමේ සභාපති ජුසෙප්පේ බෙර්තෙල්ලෝව්‍යවස්ථාදායකයපාප්තුමා පිළිබඳ කොමිසමස්වෛරී ඉතාලි රාජධානිය වෙතින්• ල
ැටරන් ගිවිසුම 11 පෙබරවාරි 1929වර්ග ප්‍රමාණය• සම්පූර්ණ0.44 km2 (0.17 sq mi) (250th)• ජලය (%)0ජනගහණය• July 2011 ඇස්තමේන්තුව832[10] (236th)• ඝණත්වය1,877/km2 (4,861.4/sq mi) (6th)ව්‍යවහාර මුදලයූරෝ (€)[11][12] (EUR)වේලා කලාපයUTC+1 (CET)• ගිම්හාන (DST)UTC+2 (CEST)රිය ධාවන මං තීරුවදකුණ[note 1]ඇමතුම් කේතය+379[13]ISO 3166 codeVAඅන්තර්ජාල TLD.vaවතිකානුව(Vatican City) i/ˈvætɪkən ˈsɪti/, හෝ වතිකානු රාජ්‍ය Vatican City State,[15] (නිල ඉතාලි භාෂාවෙන් Stato della Città del Vaticano [16] යනු භූමියෙන් වටවූ ස්වෛරී නගර-රාජ්‍යකි. එය ඉතාලියේ රෝම නගරය ඇතුලත පිහිටා ඇත. එය ආසන්න වශයෙන් හෙක්ටයාර 44 ක් වන අතර එහි ජනගහනය 800 ට මදක් ඉහලය.[6][17] මේ අනුව වතිකානුව භූමිය මෙන්ම ජනගහනය අතින්ද ලොව කුඩාම ස්වෛරී රාජ්‍ය වේ.වතිකානු රාජ්‍යය 1929 දී  IX පියුස් පාප්තුමා වෙනුවෙන් රාජ්‍ය ලේකම් කාදිනල් පියෙත්‍රෝ ගැස්පාරී විසින් හා III වන වික්ටර් එම්මානුවෙල් රජ වෙනුවෙන් ඉතාලි අගමැති හා රජයේ ප්‍රධානියා වූ බෙනීටෝ මුසොලීනී විසින් අත්සන් තැබූ ලැටරන් ගිවිසුම මඟින් පිහිටවනු ලැබීය.[18] වතිකානු රාජ්‍ය මුල් ක්‍රිස්තියානු කාලයේ සිට පැවත
එන ශුද්ධාසනයෙන් වෙනස් වන අතර[19]ලොව වටා සිටින බිලියන 1.2 පමණ වන [[ලතින් වතාවත්|ලතින්] හා නැගෙනහිර කතෝලික බැතිමතුන්ගේ මූලස්ථානය වේ. වතිකානුවේ ආඥාවන් ඉතාලි භාෂාවෙන් ප්‍රකාශයට පත්කරන අතර ශුද්ධාසනයේ ලේඛණ ප්‍රධාන වශයෙන් ලතින් භාෂාවෙන් නිකුත් වේ. රටක් නොවන ශුද්ධාසනය රාජ්‍යතාන්ත්‍රික හා සේවා ගුවන්ගමන් බලපත්‍ර හා වතිකානුව සාමාන්‍ය ගුවන්ගමන් බලපත්‍ර නිකුත් කරනු ලබයි. මෙම අවස්ථා දෙකේදීම නිකුත් කරනු ලැබ ඇත්තේ සුළු ගුවන්ගමන් බලපත්‍ර සංඛ්‍යාවක් පමණි.1929 දී වතිකානුව පිහිටවනු ලැබූ ලැටරන් ගිවිසුම හි සඳහන් වන්නේ නව නිර්මාණයක් ලෙස (පූර්විකාවේ හා තෙවන ඡේදයේ) මිස කලින් මධ්‍යම ඉතාලිය පුරා විහිදී පැවති විශාල පාප්වහන්සේගේ රාජ්‍යයේ (756-1870) ලකුණක් නොවන බවය. පාප්වහන්සේගේ රාජ්‍යයේ විශාල කොටසක් 1860 දී ඉතාලි රාජධානියට ඈදා ගත් අතර අවසාන කොටස 1870 දී රෝම නගරය ඇතුළු Lazio ප්‍රාන්තය ඈදාගන්නා ලදී.වතිකානුව රෝමයේ අගරදගුරු වූ පාප්තුමා විසින් පාලනය කරනු ලබන පැවිදිසි[6] හෝ කතෝලික පූජක-ඒකාධිපති රාජ්‍යක් වේ.[7] ඉහල නිලධාරීන් සියලු දෙනාම විවිධ ජාතීන්ට අයත් කතෝලික පූජකයින් වේ. එය ශුද්ධාසනයේ (Sancta Sedes) ස්වෛරී භූමියක්
සහ අපෝස්තලික නිවහන ලෙස හඳුන්වන පාප්තුමා ගේ නිල නිවස පිහිටි ස්ථානය වේ. 1377 Avignon හී  සිට ආපසු ආ කාලයේ පටන් පාප්තුමා වාසය කරන ලද්දේ 1929 දී වතිකානුව බවට පත්වූ ප්‍රදේශයේම විය. එහෙත් සමහර කාලවල රෝමයේ  Quirinal මන්දීරයේ හා තවත් තැන් වල වාසය කොට ඇත. ඊට පෙර ඔවුන් වතිකානයට වඩා රෝමයේ ඈතට වන්නට පිහිටි Caelian කඳුගැටයේ ලැටරන් මන්දීරයේදී වාසය කොට ඇත. කොන්ස්ටන්ටයින් අධිරාජ්‍යා මෙම භූමිය මිල්තියාදෙස් පාප්තුමා හට ක්‍රි.ව. 313 දී ලබා දී ඇත. 1929 දි මෙම ගිවිසුම අත්සන් කරන ලද්දේ ලැටරන් ගොඩනැඟිල්ලේ නිසා ගිවිසුමට ලැටරන් පැක්ට්ස් (Lateran Pacts) යන නාමය ලැබෙන ලදී.පිහිටීමමූලික ලිපිය: වතිකානුවේ පිහිටීමශා. පීතර බැසිලිකාවේ සිට පෙනෙන භූමි දර්ශණයක්.වතිකානුවේ දේශගුණය රෝමයේ දේශගුණයට සමානය. සැප්තැම්බර් සිට මැයි මැද දක්වා පවතින මෘදු, වැසිබර ශීත සෘතුවකින් හා මැයි සිට අගෝස්තු දක්වා වියලි සෘතුවකින් සමන්විත මධ්‍යධරණීය දේශගුණයක් පවතී. වතිකානුවට පමණක් අදාල විශේෂ ලක්ෂණයන් නම් ප්‍රමානත්වයෙන් විශාල ශා.පීතර බැසිලිකාව නිසා ඇතිවන මීදුම හා තුෂාරය, උන්නතාංශය, වතුරමල් හා ගල් ඇතිරූ විශාල චතුරශ්‍රය වේ.වතිකානුව
හෙක්ටයාර 44 සමන්විත ලොව කුඩාම රාජ්‍ය වේ. 2007 ජූලි මාසයේදී වතිකානුව ප්‍රථම කාබන් හරිත රාජ්‍ය වීමට එකඟවිය. මෙය කිරීම සඳහා ඔවුන් කාබන් ඩයොක්සයිඩ් නිකුත්කිරීමට හිලව්වක් ලෙස හන්ගේරියාවේ වතිකානු දේශගුණ වනය නිර්මාණය කිරීමෙන් බලාපොරොත්තු වේ.[20]භූමි ප්‍රදේශයලැටරන් ගිවිසුමට අනුව වතිකානුවේ පිහිටීමක්‍රිස්තියානි යන අදහස ගැබ් ව තිබෙන වතිකානුව යන නාමය සෑදී ඇත්තේ වතිකානු කඳුගැටය යන අරුතින් යුතු ලතින් වචනයක් වන Mons Vaticanus වචනයෙනි.[21] වතිකානු භූමිය Mons Vaticanus හී කොටසක් වන අතර පැරණි වතිකානු ගොවි භූමියට යාබදව පිහිටා ඇත. ශා. පීතර බැසිලිකාව, අපෝස්තලික මන්දීරය, සිස්ටීන් දෙව්මැදුර, කෞතුකාගාර හා තවත් විවිධ ගොඩනැඟිලි මෙම භූමියේම පිහිටා ඇත.මෙම භූමිය 1929 තෙක් රෝම බෝර්ගෝ රියෝනයේ කොටසක්ව රෝම නගරයෙන් වෙන්ව ටයිබර් නදියේ බටහිර කොටසේ පවතින ලදී. මුල් කාලයේ IV වන ලියෝ පාප්තුමා] (847-55) විසින් ඉදිකරන ලද බිත්ති වලින් සහ පසුව III වන පාවුලු පාප්තුමා (1534–49), IV වන පියුස් පාප්තුමා (1559–65) හා VIII වන උර්බානු පාප්තුමා (1623–44) විසින් ඉදිකරන ලද වර්තමාන ආරක්ෂිත කොටුපවුරු දක්වා පුළුල් වී ඇත.ලැටරන
් ගිවිසුම මඟින් 1929 දී මෙයට රාජ්‍යක තත්වය පවරන විට එහි යෝජිත සීමාවන් සඳහා මම කොටුපවුරු වල අභාෂය ගෙන ඇත. සමහර සීමාවන් සඳහා පවුරක් නොමැතිව නිශ්චිත ගොඩනැඟිලි හා කුඩා පෙදෙසක් සඳහා පසුව ඉදිකල බිත්තිද උපකාරී කොටගෙන ඇත.භූමියට අයත්වන ශා. පීතර චතුරශ්‍රය ඉතාලි දේශ සීමාවෙන් වෙන්වන්නේ, සුදු රේඛාවකින් හා චතුරශ්‍රයේ සීමාව, Pio XII චතුරශ්‍රයේ සීමාව හා ගැටෙන ස්ථානයෙනි. ටයිබර් නදිය ආසන්නයේ සිට චතුරශ්‍රය දක්වා දිවෙන Via della Conciliazione මාර්ගය මඟින් චතුරශ්‍රයට පිවිසිය හැක. මෙම මාර්ගය ලැටරන් ගිවිසුමේ නිගමනයක් අනුව බෙනීටෝ මුසොලීනි විසින් තනවන ලදී.ලැටරන් ගිවිසුමට අනුව ඉතාලි භූමියේ තිබෙන සමහර ශුද්ධාසනයේ දේපල, විශේෂයෙන්ම කස්තෙල් ගන්දොල්ෆෝ හා ප්‍රධාන බැසිලිකා, හට තානාපති කාර්යයාල]] වලට සමාන විදේශ හි පිහිටි දේශභූමි තත්වයන් ලැබීතිබේ.[22][23] රෝමය හා ඉතාලිය පුරා විසිර ඇති මෙම දේපල ශුද්ධාසනයේ ධර්මදූතික සේවා මෙන්ම ස්වරූපයට අවශ්‍ය කාර්යයාල හා ආයතන වේ.[23] කස්තෙල් ගන්දොල්ෆෝ හා සඳහන් කල බැසිලිකා හී ආරක්ෂක කටයුතු සිදුකරනු ලබන්නේ වතිකානු රාජ්‍ය පොලිස් පරීක්ෂකයින් මිස ඉතාලි පොලිසිය නොවන අතර ශා.පීතර චතුරශ්‍රය සාමාන
්‍යයෙන් දෙපිරිසේම සහභාගීත්වයෙන් සිදු වේ.[22]ශා. පීතර චතුරශ්‍රය, බැසිලිකාව හා ඔබිලිස්කය, Pio XII චතුරශ්‍රයේ සිටඋද්‍යානවතිකානු උද්‍යාන වල කොටසක්මූලික ලිපිය: වතිකානු උද්‍යාන වතිකානුවේ මුළු භූමිභාගයෙන් භාගයකට වඩා ඇත්තේ වතිකානු උද්‍යාන වේ. (ඉතාලි: Giardini Vaticani),[24] උද්‍යාන Renaissance හා Baroque යුගයේ පිහිටුවා ඇති අතර මූර්ති හා වතුර මල් වලින් සරසා ඇත.වතිකානු කඳුගැටයේ විශාල ප්‍රදේශයක් පුරා විහිදුනු උද්‍යාන ආසන්න වශයෙන් හෙක්ටයාර 23 ක පමණ භූමිභාගයක් ආවරණය කරනු ලබයි. උසම ස්ථානය මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර් 60 පමණ වේ. උතුරු, දකුණු හා බටහිර ප්‍රදේශ ගල් බිත්තිවලින් ආවරණය වී පවතී.  මධ්‍යතන යුගයේදී අපෝස්තලික නිවහනේ සිට උතුරු දෙසට විහිදුනු මිදි වතු හා පලතුරු වතු උද්‍යානය ගැන ඇති මුල් සටහන් වේ.[25] 1279 දී III වන නිකලස් පාප්තුමා (Giovanni Gaetano Orsini, 1277–1280) විසින් තම වාසස්ථානය ලැටරන් මන්දීරයේ සිට වතිකානුව වෙත ගෙන යන විට මෙම ප්‍රදේශය බිත්ති වලින් වටකරන ලදී.[26] ඔහු පලතුරු වත්තක් (pomerium), තණකොල සහිත පිට්ටනියක් (pratellum) හා උද්‍යානයක් (viridarium) පිහිටුවන ලදී.[26]ඉතිහා
සයයුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියසැකිල්ල:SHORTDESC:යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියවතිකානුවයුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියනිර්ණායකයසංස්කෘතික: i, ii, iv, viමූලාශ්‍ර286අභිලේඛනය1984 (8th සැසිය)මුල් පිහිටීමමූලික ලිපියන්: පාප්වහන්සේගේ රාජ්‍යය සහ පාප් පදවියේ ඉතිහාසයමුල්කාලයේ ජනශූන්‍ය ව (the ager vaticanus) ටයිබර් නදියෙන් රෝමයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ඉවුරේ පිහිටි මෙම භූමිය, ක්‍රි.ව. පළමු ශතවර්ශයේ මුල් භාගයේදී Agrippina the Elder(ක්‍රි.පූ 14 – ක්‍රි.ව. 33 ඔක්තෝබර් 18) විසින් කඳු හා තදාසන්න පෙදෙස් අඩු කොට ඇයගේ උද්‍යාන ලෙස සකසා ගන්නා ලදී.Caligula අධිරාජ්‍යා (ක්‍රි.ව. 12 අගෝස්තු 31 - ක්‍රි.ව. 41 ජනවාරි 24; පා. 37–41) විසින් මෙහි සංදර්ශණ පිටියක් සෑදීමට පටන් ගත් අතර (ක්‍රි.ව. 40) පසුව නීරෝ විසින් එය සදා නිම කරන ලදි. Circus Gaii et Neronis,[27] යන නමින් හැඳින්වූ සාමාන්‍ය ලෙස නීරෝ ගේ සංදර්ශණ පිටිය යන නාමයෙන් හැඳින්වේ. ක්‍රි.ව. 69 දී අධිරාජ්‍යවරු සතර දෙනාගේ වසරේදී, Aulus Vitellius ව බලයට ගෙන ආ උතුරු හමුදාව රෝමයට ආ විට "ඉන් බොහෝ පිරිසක් සෞඛ්‍ය සම්පන්න නොවූ මෙම ප්‍රදේශයේ වාඩි ලෑ අතර එමනිසා සාමාන්‍ය හේවායින් බොහ
ෝ දෙනෙක් මිය යන ලදී. ටයිබර් නදියට ආසන්න වීම හේතුකොට ගෙන උෂ්ණත්වය දරා ගැනීමට අපහසු වු ගෝල් වරු හා ජර්මානු ජාතිකයින් මෙම වතුර බීමට ගත් නිසා ඔවුන්ගේ ශරීර දුර්වල වී ලෙඩ රෝග සඳහා පහසු ගොදුරක් වන ලදී. [28]වතිකානුවේ ඇති ඔබෙලිස්කය Caligula විසින් ඊජීප්තුවේ හෙලියෝපොලිස්] හී සිට තම සංදර්ශණ භූමියේ spina එක සැරසීම සඳහා ගෙන එන ලද අතර එහි එකම අවශේෂය වශයෙන් පවතී. මෙම ප්‍රදේශය ක්‍රි.ව. 64 දී ඇතිවූ රෝමයේ මහා ගින්න ට පසු බොහෝ ක්‍රිස්තියානි භක්තිකයින්ගේ ප්‍රාණ පරිත්‍යාගී වූ භූමියක් බවට පත්වන ලදී. පැරණි ජනප්‍රවාද වලට අනුව මෙම සංදර්ශණ භූමියේදි ශා. පීතර තුමා උඩු යටිකුරු කරන ලද කුරුසියක ඇණ ගැසූ බවද සැලකේ.සංදර්ශණ භූමියට විරුද්ධ පසින් කොර්නේලියා පාරෙන් වෙන්වූ සුසාන භූමියක්ද පැවතී ඇත. ස්මාරක, සොහොන් කොත් හා කුඩා සොහොන් ගෙවල් මෙන්ම බහුදේව වාදීන්ගේ සියළු ආකාර මිත්‍යාදෘෂ්ටික දෙවිවරු සඳහා සෑදූ අල්තාර හතර වන ශතවර්ශයේ ශා. පීතර කොන්ස්තන්තීනු බැසිලිකාව සාදන තෙක්ම මෙහි පැවතී ඇත. ශතවර්ෂ ගණනාවක් පුරා විවිධ පාප්තුමන්ලා විසින් සිදුකල අලුත්වැඩියාවන් හිදී මෙම පෞරාණික විශාල සුසාන භූමියේ කොටස් එලිකරගන්නා ලද අතර [පුනරුද සමය|පු
නරුද සමයේදී] එම වාරගණන වැඩිවී 1939 සිට 1941 දක්වා සිටි XII වන පියුස් පාප්තුමා විසින් නියමාකාර කැණිම් කිරීමට අණ දෙන ලදී.    ක්‍රි.ව. 326 දී පළමු දේවස්ථානය වූ කොන්ස්තන්තීනු බැසිලිකාව ඉදිකරන ලද්දේ මුල් කාලීන ක්‍රිස්තු භක්තිකයින් (පළමු ශතවර්ශයේ සිට) ගේ සුසාන භූමියක් මත බව හා ඉතාලි පුරාවිද්‍යාඥයන්ට අනුව ශා. පීතර තුමාවද භූමදාන කලේ අසල තිබූ සුසාන භූමියක බැවින් එතුමාගේ සොහොනද මත බැසිලිකාව ඉදිකල බවයි. එතැන් සිට අදාල ප්‍රදේශය ජනාකීර්ණ විය. එහෙත් බොහෝවිට එහි වාසය කරන්නට ඇත්තේ ශා.පීතර තුමාගේ මඟ ගත් පවුල් පමණකි. 5 ශතවර්ශයේ පමණ ඈත කාලයේ Symmachus පාප්තුමා (පදවි කාලය 498–514) ඉදිකල මන්දීරයක්ද බැසිලිකාව ආසන්නයේ ඇත.[29]පාප්තුමන් ක්‍රම ක්‍රමයෙන් අසල්වැසි ප්‍රදේශයන් තම පාලනයට ගනිමින් 19 වැනි ශතවර්ෂයේ මැදභාගය වනතෙක් අවුරුදු දහසකට වැඩි කාලයක් ඉතාලි අර්ධද්වීපයේ විශාල කොටසක්වූ පාප්වහන්සේගේ රාජ්‍යය පාලනය කරන ලදී. ඉතාලිය එක්සත් වීමේදී අලුතින් පිහිටුවා ගත් ඉතාලි රාජධානිය මඟින් පාප්වහන්සේගේ රාජ්‍යය තම පාලනයට නතුකර ගන්නා ලදී. මෙම කාලයෙන් වැඩිහරියක් වතිකානු ප්‍රදේශය පාප් තුමන්ගේ නිත්‍ය වාසස්ථානය නොවීය. ලැටරන් මන
්දීරය, මෑත ශතවර්ෂ වල Quirinal මන්දීරය හා 1309-1377 දක්වා ප්‍රංශයේ Avignon] හී පාප් තුමන්ලා වාසය කරන ලදී.ඉතාලිය එක්සත් වීමමූලික ලිපිය: රෝම ගැටළුව1870 දී පාප් ආරක්ෂක බලකායේ ඉතා සුළු ප්‍රතිරෝධයෙන් පසු පියෙද්මොන්ට් ගේ හමුදා විසින් එක්සත් කල ඉතාලිය වෙත රෝමය ඈදා ගත් විට පාප්තුමා සතු දේ අවිනිශ්චිත තත්වයකට පත්විය. 1861 සිට 1929 දක්වා කාලයේ පාප්තුමන්ගේ තත්වය රෝම ගැටළුව ලෙස හැඳින්වේ. අනුප්‍රාප්තික පාප්වරුන් හට ඔවුන් ගේ මන්දීර වල නිදහසේ විසීමට ඉඩ දුන් අතරම සහතික වීමේ නීතිය යටතේ තානාපතිවරු පත්කිරීමේ හා පිළිගැනීමේ බලය වැනි බලයන් ලබාදෙන ලදී. නමුත් පාප්වරුන් විසින් ඉතාලියේ රජුට රෝමය පාලනය කිරීමේ බලය පිළිනොගත් අතර මතභේදය 1929 දී විසඳෙන තුරුම වතිකානුවෙන් බැහැර වීම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදී. අනිකුත් රාජ්‍ය විසින් ශුද්ධාසනය ස්වාධීන  අස්තිත්වයක් ලෙස දිගටම පිළිගන්නා ලදී. ප්‍රායෝගිකව වතිකානු බිත්ති තුල ශුද්ධාසනය වෙත කිසිම බලපෑමක් නොකරන ලදී. කෙසේවුවද අනෙකුත් බොහෝ තැන්වල පල්ලියේ දේපල රාජසන්තක කරන ලදී. ඒ අතරින් පාප්තුමාගේ නිල නිවස්නය වූ Quirinal මන්දීරය කැපී පෙනේ. පාප්වහන්සේගේ රාජ්‍යයේ අවසාන පාලක වූ I