LexiconShiftInnovations/SinhalaWikipediaArticles huggingface dataset:
තියක යුගය වූ අතර මයිකල්ඇන්ජිලෝ, බ‍්‍රමන්ටේ, රෆායෙල්, ඩොනාටෙලෝ සහ ඩා වින්චි වැනි කලාකරුවනට පල්ලියේ සමාව ලැබුණි. ධනවත් ඉතාලියානු පවුල් පාප් පදවියද ඇතුලූව වෙනත් ප‍්‍රධාන බිෂොප් ධූර තම පවුල් සාමාජිකයනට ලැබීමට කටයුතුකල අතර එවැනි ඇතැම් පාප්වරු දුරාචාරය සම්බන්ධයෙන් ද ප‍්‍රසිද්ධ විය. හයවන ඇලෙක්සැන්ඩර් සහ හත්වන සික්ස්ටස් එයට උදාහරණ වේ.පල්ලියේ ප‍්‍රධානියා වීමට අමතරව පාප්වහන්සේ ඉතාලියේ වැදගත් ලෞකික නායකයෙක් ද විය. ඇතැම් පාප්වහන්සේලා ඉතාලියානු ප‍්‍රභූන් සමග තරග වැදීමට මෙන් පෞද්ගලික පරිභෝජනයට මෙන්ම නවීකරණය කිරීම් හෝ ඉදිකිරීම් වැනි පොදු කටයුතු සඳහා ද බොහෝ සේ ධනය යෙදෙවුවෝය. මෙම ක‍්‍රමය අද ද ඉතාලියේ දක්නට හැක. පැරණි කොන්ස්ටන්ටිනියන් බැසිලිකාව මත ශාන්ත පීතර බැසිලිකාව ගොඩනගනු ලැබුවේ මෙම අවධියේ දී ය. එමෙන් ම මෙකල ග‍්‍රීක සංස්කෘතිය සමග බොහෝ සබඳතා පැවති සහ දර්ශනය, කාව්‍යය, සාම්භාව්‍ය අලංකාරෝක්තිය වැනි නව ඉගැනුම් මාර්ග වලට දොරටු විවර වූ යුගයක් විය.ප‍්‍රතිකූල ප‍්‍රතිසංස්කරණප‍්‍රතිකූල ප‍්‍රතිසංස්කරණ හෝ කතෝලික ප‍්‍රතිසංස්කරණ යනු ප්‍රොතෙස්තන්ත ප‍්‍රතිසංස්කරණ සඳහා වූ කතෝලික පිළිතුර විය. කතෝලික ප‍්‍
රතිසංස්කරණයේ සාරය වූයේ සාම්ප‍්‍රදායික ක‍්‍රියාකාරකම් සඳහා නවමු අර්ථදැක්වීමක් ලබා දී කතෝලික මතය ලෞකික සහ සදාචාරාත්මක ප‍්‍රතිසංස්කරණ සඳහා මාර්ගය ලෙස හුවා දැක්වීමයි. එසේම මෙය ව්‍යාප්ත වන ප්‍රොතෙස්තන්ත නිකාය සඳහා ද පිළිතුරක් විය. එබැවින් මෙය පාදිලි වරුන් ගේ මනා පුහුණුව සඳහා ජේසුයිට් වැනි නිකායන්ද සෙමනේරිද ඇතිකළ අතර සුප‍්‍රක‍්‍රට ධර්ම ඨුත ගමන් ද සංවිධානය විය. එසේම නව අධ්‍යාත්මික මුහුණුවර සාම්ප‍්‍රදායික ක‍්‍රමවේද ඔස්සේ ඇතිකිරීම ද සිදුවිය. ස්පාඥ්ඥ ගූඪවාදය (ස්පැනිශ් මිස්ටික්ස්) හා ප‍්‍රංශ අධ්‍යාත්මිකත්ව විද්‍යාලය (ෆ්‍රෙන්ච් ස්කූල් ඔෆ් ස්පිරිචුඇලිටි) මේ සඳහා උදාහරණ වෙයි. සමස්ත ක‍්‍රියාවලිය මෙහෙයවනු ලැබූයේ ටෙ‍්‍රන්ට් හි කවුන්සිලය මගිනි. ඔවුන් තම මතය පැහැදිලි කර තහවුරු කිරීම ආධානග‍්‍රාහී අර්ථකථන ඉදිරිපත් කිරීම හා රෝමානු කැතිකීස්මය ඉදිරිපත් කිරීම සිදු කළෝ ය.අයර්ලන්තය, ස්පාඥ්ඥය සහ ප‍්‍රංශය ප‍්‍රතිකූල ප‍්‍රතිසංස්කරණ පිළිබඳ සිය අනුග‍්‍රහකත්වය දැක්වූවද එහි හදවත වූයේ ඉතාලිය සහ එහි විවිධ යුගවල සිටි පාප්වහන්සේලා ය. ඔවුන් තහනම් පොත් ලයිස්තුව (ඉන්ඩෙක්ස් ලයිබ්රොරුම් ප්‍රොහිබිටොරුම්) සහ මිත්‍යාදෘෂ්ටිකයන්ට ච
ෝදනා කිරීමත් ඔවුන්ව විභාග කිරීමත් ඇතුලත් නෛතික විනිශ්චය සභාවක් වන රෝමානු සංවීක්ෂණය ස්ථාපිත කළෝය. පස්වන ශාන්ත පියස් (1566 - 1572) පාප්වහන්සේ මිත්‍යාදෘෂ්ටික භාවය සහ පල්ලිය තුල වූ වෙනත් අනිසි භාවිතා මැඩපැවැත්වීමට පමණක් නොව ප්‍රොතෙස්තන්ත ආකර්ශණය මැඩලීම සඳහා ජනප‍්‍රිය ක‍්‍රියාමාර්ග ගැනීම සම්බන්ධයෙන් ද ප‍්‍රකට වූවෙකි. පියස් තුමා සිය පදවි කාලය දුගීන්ට පුණ්‍ය කටයුතු වලට හා රෝහල් වලට කරන ලද විශාල පරිත්‍යාග වලින් ආරම්භ කළේ ය. මෙකළ බිෂොප්වරුන්ගේ කටයුතු අතර රෝගී සහ දුගී පුද්ගලයන්ව සැනසීම ද ධර්ම ඨුත චාරිකා සඳහා සහාය දීම ද ප‍්‍රමුඛ විය.  බිෂොප්වරුන්ගේ මෙම ක‍්‍රියා රෝමයේ ක‍්‍රිස්තියානි උමං සොහොන් නැවත සොයාගැනීමත් සමග තහවුරු විය. ඩයර්මේඞ් මැක් කුලොක් මෙසේ සඳහන් කරයි. මෙම අතීත ජීවිත පරිත්‍යාග නැවත වරක් නිරාවරණය වූවාක් මෙන්ම කතෝලිකයෝ එකල නැවත ජීවිත පරිත්‍යාගය ආරම්භ කළෝය. මෙය ඈත රටවල ධර්ම ඨුත ගමන් වලදී හෝ ප්‍රොතෙස්තන්ත උතුරු යුරෝපය නැවත ලබාගැනීම සඳහා වන  අරගලයේදී විය හැක. උමං සොහොන් බොහෝ වීර ක‍්‍රියා සහ වික‍්‍රම සඳහා අණුප‍්‍රාණයක් ලබා දෙයි.තුන්වන පාවුලූ පාප් තුමා (1534- 1549) ටෙ‍්‍රන්ට් හි කවුන්සිලය (15
45- 1563) ආරම්භ කළ අතර එමගින් පූජ්‍ය පක්ෂයේ ඇතැම් දුෂ්‍යතා වන දේවගැති තනතුරු විකිනීම, ප‍්‍රවාසිතාව, ඥාති සංග‍්‍රහය වැනි දුෂණ විමසීමත් සාම්ප‍්‍රදායික ක‍්‍රමවේද ප‍්‍රතිස්ථාපනය කිරීම සහ පල්ලියේ සාම්ප‍්‍රදායික මතවාද ආධානග‍්‍රාහී ලෙස එක් කිරීමත් ඇතුලත් වේ. මෙම මතවාද අතරට බිෂොප් ව්‍යුහය, දේවගැති බඹසර, සප්ත සංස්කාරය, සත්‍ය සම්මුඛභූතිය (පූජාවේදී පූජාකළ පාන් සහ වයින් සත්‍ය වශයෙන්ම ක‍්‍රිස්තුස් වහන්සේ ගේ ශරීරය සහ රුධිරය බවට පත්වීය යන විශ්වාසය) , ධාතු ප‍්‍රතිමා හා ශාන්තුවර වන්දනාව (විශේෂයෙන්ම කන්‍ය මරිය තුමිය) , විමුක්තිය සඳහා ඇදහිල්ල සහ යහපත් ක‍්‍රියා යන දෙකෙහිම අවශ්‍යතාව, පීඩාස්ථානයේ පැවතීම, අදණ්ඩනාවසරයෝ නිකුත් කිරීම (මුදලට නොවේ)  ආදිය වේ. වෙනත් ආකාරයකින් කිවහොත් සියලූම ප්‍රොතෙස්තන්ත මතවාද හා විරෝධයෝ සාකච්ඡාවකින් තොරව බැහැර කිරීම මෙමගින් සිදුවිය. එසේම කවුන්සිලය ඈත ප‍්‍රාදේශික දේවගැතිවරුන් ග‍්‍රාමීය සංවර්ධනය සඳහාද උනන්දු කරලීය. මිලාන් හි ආරච්බිෂොප් ශාන්ත චාර්ල්ස් බොරොමියෝ (1538-1584) දුරස්ථ ම වසම් වලට පවා ගමන් කර සංවර්ධන කටයුතු සිදුකිරීමෙන් ආදර්ශයක් වී ය.අනාවරණ යුගය (1492–1769)අනාවර
ණයේ යුගය 1492 කොලම්බස් ගේ සංචාරයත් සමග ඇරඹේ. එය යුරෝපියානු මිෂනාරීන් ගේ කොලනි බිහිවීමෙන් ප‍්‍රතිමූර්තිමත් වේ. කතෝලික ධර්ම ධූත ගමන් අනාවරණ යුගයේදී රෝමානු කතෝලික දේවස්තානය ක‍්‍රිස්තියානිය නව ලෝකයට ව්‍යාප්ත කර මිනිසුන් ක‍්‍රිස්තියානියට හැරවීම සඳහා ධූත ගමන් විශාල සංඛ්‍යාවක් සිදු කලේය. මේ කාලයේදීම ෆ‍්‍රැන්සිස් ක්ෂාවියර් සහ අනෙකුත් ජේසුයිට්, ඔගස්ටිනියන්, ෆ‍්‍රැන්සිස්කන් හා ඩොමිනිකන් නිකායිකයෝ ආසියාවට හා දුරස්ථ පෙරදිගට ගමන් කළෝ ය. පෘතුගීසීහු අප‍්‍රිකාව ට ධූත පිරිස් යැවූහ. මෙම ඇතැම් ධූත ගමන් අධිරාජ්‍යවාදය සහ පීඩනය සමග සම්බන්ධ වූ නමුත් මැටෝ රිචී ගේ ජේසුයිට් නිකායික චීන ධූත ගමන වැනි සමහරක් සංස්කෘතික අධිරාජ්‍යවාදයකට වඩා සංස්කෘතික සංකලනයක් කෙරෙහි අවධානය යොමු කළෝ ය. ප්‍රොතෙස්තන්ත කොලනි නව ලෝකයෙහි වඩාත් ප‍්‍රකට ම ප්‍රොතෙස්තන්ත කොලනි ඇති කිරීම වන්නේ දකුනු අමෙරිකාවේ බි‍්‍රතාන්‍ය පියුරිටන් වරු අතිනි. ස්පාඥ්ඥ හා ප‍්‍රංශ ජාතිකයන්ට වෙනස් ව එංගලන්ත පියුරිටන් වරු ස්වජාතිකයන්ව ආගමට හැරවීමට එතරම් උත්සාහ කරන්නේ නැත. පියුරිටන් හෙවත් ධර්ම චාරිකයෝ (පිල්ග‍්‍රිම්ස්) ඔවුනගේ ආගම අරභයා වූ මැඩපැවැත්වීම් අධික බැවින් එං
ගලන්තයෙන් පිටත් වී ඇත. මුලින්ම ඔවුන් පහත් තලයේ රටවල වාසය කලද මොවුනගේ ආගම් ඇදහීම ප‍්‍රාන්ත රාජ්‍යයෝ ද පිළිගැනීමට අදිමදි කළ හෙයින් පියුරිටන් යුටෝපියාවක් ඇති කිරීමේ අරමුණ පෙරදැරි කරගෙන ඔවුන් නව ලොව බලා පිටත් වී ඇත.පල්ලිය සහ පුනරුදය (1580–1800)ගැලීලියෝ ගේ නඩුවිභාගයගැලීලියෝ ශුද්ධවූ සභාව ඉදිරිපිට - ජෝසප් නිකොලස් රොබට් ෆ්ලෙයුරි ගේ 19 වන සියවසට අයත් සිතුවමකිකොපර්නිකස් ගේ ජ්‍යෝතිශ්‍යය සම්බන්ධයෙන් තම පක්ෂපාතීත්වය ප‍්‍රකාශ කිරීම හේතුවෙන් ගැලීලියෝ ගැලිලි රෝමානු කතෝලික දේවස්ථානය සමග ඇතිකරගත් ආරවුල ආගම සහ විද්‍යාව අතර සම්බන්ධය පිළිබඳ ඉතිහාසයේ වැදගත් කේන්ද්‍රස්ථානයක් ලෙස සැළකේ. 1610 දී ගැලීලියෝ සිය "සයිඩෙරස් නන්සියස්" (තාරුකා පණිවුඩකරුවා) පළකළ අතර එහි ඔහු තම නව දුරදක්නයෙන් සිදු කළ විස්මිත නිරීක්ෂණ සඳහන් විය. මෙම නිරීක්ෂණ ස්වර්ගය පිළිබඳ දුරාතීතයේ සිට පැවති මතවාද සමග එකඟ නොවුනු අතර කොපර්නිකස් ගේ සූර්යකේන්ද්‍රීය න්‍යාය වැනි රැඩිකල් මතවාද සමග සමපාත විය.මෙයට ප‍්‍රතිචාර ලෙස බොහෝ විද්‍යාර්ථීන් පෘථිවිය ගමන් කිරීමත් සූර්යයා නිශ්චලව පැවතීමත් යන ප‍්‍රකාශය එකල බයිබලය සම්බන්ධයෙන් තිබූ අ
වබෝධයට විරෝධී හෙයින් මිත්‍යාදෘෂ්ටික භාවිතාවක් ලෙස ප‍්‍රකාශ කලෝය. දේවධර්මය ජ්‍යෝතිෂ්‍යය හා දර්ශනය යන ක්ෂේත‍්‍ර වලට ගැලීලියෝ විසින් කළ බලපෑම 1663 දී මිත්‍යා දෘෂ්ටිය අරභයා පැවති ඔහුගේ නඩු විභාගය සඳහා ඒකමතිකව බලපාන ලදී.මෙම ලිපිය භෞතිකවේදය තුළ එන සංකල්පය පිලිබඳ වේ.  වෙනත් භාවිතා සඳහා, ශක්තිය (බහුරුත්හරණය) බලන්න.EnergyA plasma lamp, using electrical energy to create plasma, light, heat, movement and a faint soundCommon symbolsESI unitjouleOther unitskW⋅h, BTU, calorie, eV, erg, foot-poundIn SI base unitsJ = kg⋅m2⋅s−2Extensive?yesConserved?yesDimensionM L2 T−2Lightning is the electric breakdown of air by strong electric fields and is a flow of energy. The electric potential energy in the atmosphere changes into thermal energy, light, and sound, which are other forms of energy.තාප ගති විද්‍යාවThe classical Carnot heat engineශාඛාසම්භාව්‍යයStatisticalChemicalQuantum thermodynamicsEquilibrium / Non-equilibriumනියමශුන්‍යාදීපළමුදෙවනතෙවනපද්ධතිClosed systemOpen systemIsolat
ed systemStateEquation of stateIdeal gasReal gasState of matterPhase (matter)EquilibriumControl volumeInstrumentsProcessesIsobaricIsochoricIsothermalAdiabaticIsentropicIsenthalpicQuasistaticPolytropicFree expansionReversibilityIrreversibilityEndoreversibilityCyclesHeat enginesHeat pumpsThermal efficiencySystem propertiesNote: Conjugate variables in italicsProperty diagramsIntensive and extensive propertiesProcess functionsWorkHeatFunctions of stateTemperature / Entropy (introduction)Pressure / VolumeChemical potential / Particle numberVapor qualityReduced propertiesMaterial propertiesProperty databasesSpecific heat capacity c={\displaystyle c=}T{\displaystyle T}∂S{\displaystyle \partial S}N{\displaystyle N}∂T{\displaystyle \partial T}Compressibility β=−{\displaystyle \beta =-}1{\displaystyle 1}∂V{\displaystyle \partial V}V{\displaystyle V}
∂p{\displaystyle \partial p}Thermal expansion α={\displaystyle \alpha =}1{\displaystyle 1}∂V{\displaystyle \partial V}V{\displaystyle V}∂T{\displaystyle \partial T}EquationsCarnot's theoremClausius theoremFundamental relationIdeal gas lawMaxwell relationsOnsager reciprocal relationsBridgman's equationsTable of thermodynamic equationsPotentialsFree energyFree entropyInternal energyU(S,V){\displaystyle U(S,V)}EnthalpyH(S,p)=U+pV{\displaystyle H(S,p)=U+pV}Helmholtz free energyA(T,V)=U−TS{\displaystyle A(T,V)=U-TS}Gibbs free energyG(T,p)=H−TS{\displaystyle G(T,p)=H-TS}HistoryCultureHistoryGeneralEntropyGas laws"Perpetual motion" machinesPhilosophyEntropy and timeEntropy and lifeBrownian ratchetMaxwell's demonHeat death paradoxLoschmidt's paradoxSynergeticsTheoriesCaloric theoryVis viva ("living force")Mechanical equiv
alent of heatMotive powerKey publicationsAn Experimental EnquiryConcerning ... HeatOn the Equilibrium ofHeterogeneous SubstancesReflections on theMotive Power of FireTimelinesThermodynamicsHeat enginesArtEducationMaxwell's thermodynamic surfaceEntropy as energy dispersalScientistsBernoulliBoltzmannBridgmanCarathéodoryCarnotClapeyronClausiusde DonderDuhemGibbsvon HelmholtzJouleLewisMassieuMaxwellvon MayerNernstOnsagerPlanckRankineSmeatonStahlTaitThompsonThomsonvan der WaalsWaterstonOtherNucleationSelf-assemblySelf-organizationOrder and disorder ප්‍රවර්ගයvteF බලයක් අංශුවක් මත යෙදීමෙන් එය Ds දුරක් විස්ථාපනය වූ විට බලය මගින් කළ කාර්යය බලය හා පරිස්ථාපනය වීමේ දෛශිකවල අදිශ ගුණිතය මගින් ලබා දේ.අංශුවේ ස්කන්ධය නියත නම් ද ­ අංශු ව මත කළ මුළු කාර්යය Wtotal නම් ද නිවුටන්ගේ දෙවන නියමය අනුව යෙදූ එක් එක් බලයන් වෙන වෙනම කරණ ලද කාර්යයන්ගේ එකතුවෙන් මුළු කාර්යය ලබා ගනී.Ek යනු චාලක ශක්තියයි. ලක්ෂීය අංශුවක් ශුන්‍ය ප්‍රවේගයේ සිට දෙන ලද ප්‍රවේගයට ත්ව
රණය කිරීමට කරන ලද කාර්යය ප්‍රමාණය ලෙස චාලක ශක්තිය ගණිතානුකූලව අර්ථ දැක්වේ.බොහෝ අංශු ගණනකින් සමන්විත වු වස්තු සඳහා සංයුක්ත වස්තුවේ චාලක ශක්තිය අංශූන්ගේ චාලක ශක්තිවල එකතුවයි.සංස්ථිතික බල ලෙස හඳුන්වන විශේෂ ආකාරයේ බලයන් අදිශ ශ්‍රිතයක අනුක්‍රමනය ලෙස විස්තර කල හැකි අතර එය විභව ශක්තිය නම් වේ. එය Ep මගින් දක්වයි.අංශුවක් මත ක්‍රියාකරන සම්පූර්ණ බල සංස්ථිතික නම් Ep නම් වු මුළු විභව ශක්තිය. (වස්තුවක අන්‍යෝන්‍ය ස්ථාන නැවත සකස් වීමට කල යුතු කාර්යය නම් වේ.) සෑම බලයකට අනුරූප විභව ශක්තීන්ගේ එකතුවෙන් ලබා ගනී.මෙම ප්‍රතිඵලය ශක්ති සංස්ථිතිය නම් වන අතර සම්පූර්ණ ශක්තිය මගින් ප්‍රකාශ වේ. කාලයෙන් ස්වායත්ත වේ. මෙය ඉතා බහුලව භාවිතා වන අතර අපට හමුවන බල බොහොමයක් සංස්ථිතික බල වේ.ආශ්‍රිතEnergy ද්වාරයPhysics ද්වාරයCombustionEnergy democracyIndex of energy articlesIndex of wave articlesOrders of magnitude (energy)Power stationTransfer energyසටහන්මූලාශ්‍රභාහිර සබැඳි ශක්තිය ගැන තවත් දේ විකිපිඩියා සහෝදර ව්‍යාපෘති හරහා සොයාගන්නවික්ෂනරිය වෙතින්
අර්ථ දැක්වීම්කොමන්ස් වෙතින් ඡායාරූප හා මාධ්‍යවිකිසරසවිය වෙතින් ඉගෙනුම් මූලාශ්‍රවිකිපුවත් වෙතින් පුවත් කථාංගවිකිකියමන් වෙතින් උපුටා දැක්වීම්විකිප්‍රභව වෙතින් ප්‍රභව පෙළවිකිපොත් වෙතින් පෙළපොත්Energy at CurlieDifferences between Heat and Thermal energy (සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2016-08-27 at the Wayback Machine) – BioCabvteශක්තියවටසනඉතිහාසයසුචියFundamental conceptsEnergyUnitsConservation of energyEnergeticsEnergy transformationEnergy conditionEnergy transitionEnergy levelEnergy systemMassNegative massMass–energy equivalencePowerThermodynamicsQuantum thermodynamicsLaws of thermodynamicsThermodynamic systemThermodynamic stateThermodynamic potentialThermodynamic free energyIrreversible processThermal reservoirHeat transferHeat capacityVolume (thermodynamics)Thermodynamic equilibriumThermal equilibriumThermodynamic temperatureIsolated systemEntropyFree entropyEntropic forceNegentropyWorkExergyEnthalpyTypesKineticInternalTherma
lPotentialGravitationalElasticElectric potential energyMechanicalInteratomic potentialQuantum potentialElectricalMagneticIonizationRadiantBindingNuclear binding energyGravitational binding energyQuantum chromodynamics binding energyDarkQuintessencePhantomNegativeChemicalRestSound energySurface energyVacuum energyZero-point energyQuantum potentialQuantum fluctuationEnergy carriersRadiationEnthalpyMechanical waveSound waveFuelfossil fuelHydrogenHydrogen fuelHeatLatent heatWorkElectricityBatteryCapacitorPrimary energyFossil fuelCoalPetroleumNatural gasNuclear fuelNatural uraniumRadiant energySolarWindHydropowerMarine energyGeothermalBioenergyGravitational energyEnergy systemcomponentsEnergy engineeringOil refineryElectric powerFossil fuel power stationCogenerationIntegrated gasification combined cycleNuclear powerNuclear power plantRadioisotope thermoelectric generatorSolar powerPhotovoltaic systemConcentrated solar pow
erSolar thermal energySolar power towerSolar furnaceWind powerWind farmAirborne wind energyHydropowerHydroelectricityWave farmTidal powerGeothermal powerBiomassUse andsupplyEnergy consumptionEnergy storageWorld energy consumptionEnergy securityEnergy conservationEfficient energy useTransportAgricultureRenewable energySustainable energyEnergy policyEnergy developmentWorldwide energy supplySouth AmericaUnited StatesMexicoCanadaEuropeAsiaAfricaAustraliaMisc.Jevons paradoxCarbon footprint ප්‍රවර්ගය කොමන්ස් ද්වාරය විකි ව්‍යාපෘතියvteසොබාදහමේ මූලිකාංගUniverseSpaceTimeEnergyMatterparticleschemical elementsChangeEarthEarth scienceHistory (geological)StructureGeologyPlate tectonicsOceansGaia hypothesisFutureWeatherMeteorologyAtmosphere (Earth)ClimateCloudsMoonlightRainSnowSunlightTidesWindtornadotropical cycloneNatural environmentEcologyEcosystemFieldRadiationWildernessWildfiresLifeOrigin (abiogenesis)Evolutionary
historyBiosphereHierarchyBiology (astrobiology)BiodiversityOrganismEukaryotafloraplantsfaunaanimalsfungiprotistaProkaryotesarchaeabacteriaViruses ප්‍රවර්ගයvteස්වාභාවික සම්පත් (Natural resources)වාතයPollution / qualityAmbient standards (USA)IndexIndoordeveloping nationsLawClean Air Act (USA)Ozone depletionවිමෝචිතයන් (Emissions)AirshedවෙළඳාමDeforestation (REDD)ශක්තියLawResourcesFossil fuels (peak oil)GeothermalHydrotidalwaveNuclearSolarsunlightshadeWindභූමියArablepeak farmlandDegradationLawpropertyManagementhabitat conservationMineralsmininglawsandpeakrightsSoilconservationfertilityhealthresilienceUseplanningreserveජීවයBiodiversityBioprospectingBiosphereBushfoodBushmeatFisherieslawmanagementFoodForestsgenetic resourceslawmanagementGamelawGene bankHerbalist plantsMarine conservationNon-timber forest productsRangelandSeed bankWildlifeconservationmanagementWoodජලයTypes / locationAquiferstorage a
nd recoveryDrinkingFreshGroundwaterpollutionrechargeremediationHydrosphereIcebergsglacialpolarIrrigationhuertaRainharvestingStormwaterSurface waterWastewaterreclaimedAspectsලවණහරණයFloodsLawLeachingSanitationConflictConservationPeak waterPollutionPrivatizationQualityRightResourcesmanagementpolicyආශ්‍රිතCommonsenclosuregloballandtragedy ofEconomicsecologicallandEcosystem servicesExploitationoverexploitationEarth Overshoot DayManagementadaptiveNatural capitalaccountingNature reserveSystems ecologyUrban ecologyWildernessResourceCommon-poolConflict (perpetuation)CurseDepletionExtractionNationalismRenewable / Non-renewable Portal ප්‍රවර්ගයඅධිකාරී පාලනය: ජාතික පුස්තකාල France (data)GermanyJapanCzech Republicථේරවාද බුදුදහම  රටවල් ශ්‍රී ලංකාවකාම්බෝජය • ලාඕසයමියන්මාරය • තායිලන්තය ග්‍රන්ථ පාළි ත්‍රිපිටකයඅටුවාටීකා ඉතිහාසය නිකාය-භේදයට පෙර බුද්ධාගමඅතීත ගුරුකුල • SthaviraAsoka • තුන්වන
සංගායනාවVibhajjavadaමිහිඳු මහ රහතන්වහන්සේසංඝමිත්තා තෙරණියදීපවංශය • මහාවංශයබුද්ධඝෝෂ හිමි ධර්මය සංසාරය • නිර්වාණයමධ්‍යම ප්‍රතිපදාවආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයචතුරාර්ය සත්‍යයනිර්වාණ මාර්ගඵලසිල්පද • තෙරුවන් නරඹන්නසාකච්ඡාවසංස්කරණයමෙම ලිපියබුද්ධ ධර්මය සහ බුද්ධාගමපිළිබඳ ලිපි මාලාවක කොටසකිඉතිහාසයකාලරේඛාවගෞතම බුදුන් වහන්සේපූර්ව-නිකායික බුද්ධාගමධර්ම සංගායනාසේද මාවතේ බුද්ධාගමේ ව්‍යාප්තියඉන්දියානු උපමහාද්වීපයේ පරිහානියපසුකාලීන බෞද්ධයෝබෞද්ධ නූතනවාදයධර්මයසංකල්පචතුරාර්ය සත්‍යයආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයධර්මචක්‍රයපංච ස්කන්ධඅනිත්‍යයදුක්ඛඅනාත්මහේතුඵල ධර්මයමධ්‍යම ප්‍රතිපදාවශූන්‍යතාවසදාචාරයකර්මපුනර්භවයසංසාරයවිශ්වයබෞද්ධ පාඨ ග්‍රන්ථබුද්ධවචනයමුල්කාලීන බෞද්ධ ග්‍රන්ථත්‍රිපිටකයමහායාන සූත්‍රපාලි ත්‍රිපිටකයටිබෙට් ත්‍රිපිටකයචීන ත්‍රිපිටකයපිළිවෙත්ත්‍රිවිධ රත්නයබුදු දහමේ විමුක්ති මාර්ගයපංච ශීලයපාරමිතාභාවනාවදාර්ශනික හේතු දැක්වීමශ්‍රද්ධාවපින් වැඩීමඅනුස්සතිසිහියප්‍රඥාවබ්‍රහ්ම විහරණAids to EnlightenmentMonasticismගිහියාBuddhist chantවන්දනා ස්ථානනිර්මාංශිකත්වය
නිර්වාණයබෝධිසතර මාර්ග ඵලඅරහත්ප්‍රත්‍යේකබුද්ධබෝධිසත්ත්වබුද්ධසම්ප්‍රදායයන්ථෙරවාදපාලිමහායානහීනයානචීනවජ්‍රයානටිබෙට්නවයානනෙවාර්රට අනුව බුද්ධාගමභූතානයකාම්බෝජයචීනයඉන්දියාවජපානයකොරියාවලාඕසයමොංගෝලියාවමියන්මාරයරුසියාවශ්‍රී ලංකාවතායිවානයතායිලන්තයටිබෙට්වියට්නාමයවටසන ආගම් ද්වාරයvteථේරවාද (Pāli: थेरवाद theravāda (cf Sanskrit: स्थविरवाद sthaviravāda); වචනානුසාරයෙන් ගත් කළ, "තෙරණුවන්ගේ ඉගැන්වීම්" හෝ "පැරැන්නන්ගේ ඉගැන්වීම්", හෙවත් ආදීතම බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය වෙයි. එහි ආරම්භය ඉන්දියාවේ ය. එය සාපේක්ෂකව තිතිරකුවාදීය. සාමාන්‍යයෙන් වඩා සමීප වෙන්නේ පැරණිතම බුදුදහමට ය.[1] ශත වර්ෂ ගණනාවක් යනතුරු එය ශ්‍රී ලංකාවේ අතිප්‍රමුඛ වූ ආගම විය (ජනගහණයෙන් 70% ක් පමණ අදහන්නකි).[2]) ගිණිකොන දිග ආසියාවේ කාම්බෝජය, ලාඕස්, බුරුමය, තායිලන්තය වැනි රටවල ද බහුල වශයෙන් අදහන ආගමකි. එය නිරිත දිග ආසියානු රටවල සමහර පැති වල, එනම් චීනයේ ශාන් සහ තාලි යන ජන වාර්ගික කොටස් අදහන ආගමකි. වියට්නාමයේ කේමර් අය ද, බංගලාදේශයේ බරුවා, චක්මා සහ මග් යනාදීන් ද, මැලේසියාවේ සහ ඉන්දුනීසියාවේ අය ද අදහන අතර මෑතක දී සිංගප්පූරු
වේ සහ බටහිර රටවල ද ජනප්‍රියත්වයක් ඇතිවෙමින් පවතින්නකි. අද ලෝකයේ ථේරවාද බෞද්ධාගමිකයන් මිලියන සියයකට වඩා ලොව පුරා ඇතැයි සැලකේ. පසුගිය දශකයන්හි දී ථේරවාද දහම බටහිර රටවල මෙන්ම එය බිහි වූ ඉන්දියාවේ ද නැවත පුනර්ජීවයක් ලබා ඇතැයි කියැවේ. [3]අනුගාමිකයෝථේරවාද බුද්ධාගම විවිධ රටවල් හා ලොව පුරා ජනතාව විසින් අනුගමනය කරයි :දකුණු ආසියාවේ:නේපාලය ( ජනගහනයෙන් 10% )ශ්‍රී ලංකා ( ජනගහනයෙන් 70% )බංග්ලාදේශය ( ජනගහනයෙන් 0.7% )ඉන්දියාව ( ජනගහනයෙන් 0.7% )අග්නි දිග ආසියාවේ:කාම්බෝජය ( ජනගහනයෙන් 95% )ලාඕසය  ( ජනගහනයෙන් 67% )මියැන්ම‍ාරය ( ජනගහනයෙන් 89% )තායිලන්තය ( ජනගහනයෙන් 90% , ජනගහනයෙන් 94% පුහුණු වන ආගම )වියට්නාමය ( ඛ්මෙර් ක්‍රෝම්)වෙනත් ප්‍රදේශ ආසියාවේ:චීනය (ප්‍රධාන වශයෙන් ශාන් සහ තයි ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්)මැලේෂියාව ( මැලේෂියන් සියාමෙස‍ෙ)ඉන්දුනිශියාවසිංගප්පුරුවථේරවාදය මෑත බාගයේ ජනප්‍රිය වී තිබෙනවා  බටහිර ලෝකයේ .ඉතිහාසයසම්ප්‍රදායේ ආරම්භයථේරවාද සම්ප්‍රදාය විභජ්ජවග්ග නොහොත් විභජ්ජවාද නොහොත් 'විශ්ලේෂණයේ ධර්මය' ලෙසින් ද පැවත එන්නයි.[4] ස්ථවිරවාද නොහොත් 'ථෙරනුවන්ගේ ඉගැන්වීම්' තව දුරටත් පවත්වා ගෙ
න යන දහමකි. ඉන්දියාවේ ධර්මාශෝක රජු සමයේ, එනම් ක්‍රි. පූ. 250 පමණ දී තුන්වැනි ධර්ම සංගායනාව කාලයේ දී පටන් ගත් සම්ප්‍රදායක් ලෙසින් සැලකේ. විභජ්ජවාදීන් තමන් දුටුවේ ස්ථවිරවාදීන්ගේ සත්‍යලබ්ධික අදහස් පවත්වා ගෙන යන අය ලෙසයි. තුන්වැනි ධර්ම සංගායනාවේ දී ඔවුන්ව ස්ථිවිර ලෙසත්, ථෙර ලෙසත්, 'ගුරු පරම්පරාවේ වැඩිහිටියන්' ලෙසත් හඳුන්වන ලදි. විභජ්ජවාදීන්ගේ අදහස් පැරණි ස්ථවිර අදහස් හා සමාන කම් තිබුණත් ඒවා සම්පූර්ණයෙන් ම සමාන නොවුණි. තුන්වැනි ධර්ම සංගායනාවෙන් පසු ඔවුන් පදිංචි වී ස්ථාන එකිනෙකා වෙතින් ඈත් වූ නිසා විභජ්ජවාදීන් කණ්ඩායම් හතරකට පරිනාමය වූහ: මහීසාසක (Mahīśāsaka), කාශ්‍යපිය (Kāśyapīya), ධර්මගුප්තක සහ තාම්‍රරපර්නිය (Tāmraparnīya). ථේරවාද පැවත එන්නේ තාම්‍රරපර්නිය නොහොත් "ලංකාවේ පෙළපතෙනි." සමහර පැරණි බෞද්ධ සම්ප්‍රදායන්ට අනුව ථේරවාද එන්නේ කෙළින් ම විභජ්ජාවාදීන් වෙතිනි.තාම්‍රරපන්නිය යන නාමය ලංකාවේ පෙළපතට ලැබෙන්නේ ඉන්දියාවේ දී ය. එහෙත් විභජ්ජවාදීන්ගේ ආගමික මූලාශ්‍ර වල එහි දී ධර්මයේ වෙනස්කම් සිද්ධ වූවා යැයි සඳහනක් නැත. නමින් පෙන්වන්නේ භූගෝලීය සාධකයක් පමණි. තම්බපණ්නී තාම්‍රරපන්නි යනු ලංකාවට වැටී තිබුණ න
ම් වෙති.  තම මූලාරම්භය ගැන කියන ථේරවාදීන් කියනුයේ තමනට එම ඉගැන්වීම් ලැබුනේ තුන්වැනි ධර්ම සංගායනාවෙන් බවයි. එහි දී කියැවෙන්නේ ඒවා විභජ්ජවාදය ලෙස හැඳින්වුනු බවයි. [5] 7 වැනි සියවසේ දී ක්ෂුවාන්සැන්ග් (Xuanzang) සහ යි යින්ග් නොහොත් අයි චින්ග් නම් චීන වන්දනාකරුවන් ද ශ්‍රී ලංකාවේ මේ බෞද්ධ සම්ප්‍රදාය ගැන සඳහන් කරන්නේ ස්ථවිර (Sthavira) යනුවෙනි.[6][7] පැරණි ඉන්දියාවේ සංස්කෘත භාෂාව පරිහරණය කළ එම සම්ප්‍රදායන් ඔවුන් ස්ථවිර (Sthaviras)යැයි කියන ලදහ. එහෙත් පාලි සිය භාෂාව ලෙස පරිහරණය කරන ලද්දවුන් ඔවුනට 'ථෙර'  (Theras) යැයි කියන ලදි. සංස්කෘත බසින් එන 'ස්ථවිර' (Sthaviras) සහ පාලි බසින් එන 'ථෙර' (Theras) දෙකම වචනානුසාරයෙන් දැක්වෙන්නේ 'වැඩිහිටියන්' (The Elders) ලෙසටයි. මේ සම්ප්‍රදාය ථෙරවාද යන තමන් හඳුන්වා ගැනීම සඳහා අඩුම වශයෙන් හතරවැනි සියවස සිට පමණ දී ලිඛිත භාවිතයට ගෙන ඇත. එය මුලින් ම ලිඛිතව සඳහන් වන්නේ දීපවංශයේ (Dipavamsa) ය.[8]ඉන්දියාවේ පසු කාලීන ථේරවාද බුදුදහම ගැන දැනගන්නට වැඩි තොරතුරක් නැත. මූලාරම්භ වූ රටේ එය නැති වී ගිය දින ගැන කිසිම සඳහනක් සොයා ගන්නට ද නැත.ලංකාවට ථේරවාද සම්ප්‍රදාය පැමිණි කාලයේ ම
එය බුරුමය වෙත ද ගිය බවත් යම් සහක්‍රියාවක් ක්‍රමයෙන් වර්ධනය වී ගිය හැටිත් දැකගන්නට ලැබේ. උදාහරණයක් වශයෙන්, 10 වැනි සියවස අවසන දී, ලංකාව තුල යුද්ධ වලින් බුද්ධාගම නැති වී ගිය කල, බුරුමයෙන් ආ තෙරණුවන් කණ්ඩායමක් විසින් එය යළි ස්ථාපිත කරන ලදැයි කියැවේ. බුරුමය හා ශ්‍රී ලංකාව එකිනෙකා අතර වූ බුද්ධාගම ප්‍රමාණවත් ලෙසකින් නැවත ස්ථාපිත කරගන්නා ලදි. 11 වැනි සියවසේ දී ඉන්දියාවේ බුද්ධාගම නැති වී ගිය කල මේ රටවල් දෙකේ බුද්ධාගමට වාසස්ථානයක් තහවුරු වී තිබුණි. අනතුරුව ක්‍රමයෙන් තායිලන්තය, ලාඕස් සහ කාම්බෝජය යන රටවල් වලට ද ථේරවාද බුද්ධාගම පැතිර යන ලදි. [9]ශ්‍රී ලංකාවේ සහ ගිණිකොන දිග ආසියාවේ රාජකීය පෙළපත් විසින් බුද්ධාගම සමඟ අත්වැල් බැඳ ගෙන තිබුණි. ඒ රටවල සත්‍යලබ්ධිකත්වය බලයෙන් ක්‍රියාත්මක කරන ලද නිසා ථේරවාද සාම්ප්‍රදායික ලෙසින් පවත්වාගන්නට හේතු වූවා යැයි ද සැලකේ. මෙය ඉන්දියාවේ බුද්ධාගමේ ඉතිහාසය පුරා ඒ රට අනිකුත් රටවල් හා පවත්වන සබඳතාවයන් සමඟින් වෙනස් ලෙසකින් පෙනෙන්නට තිබෙන්නකි.[10]නූතන වර්ධනයපහත සඳහන් නූතන ප්‍රවණතා හඳුනාගෙන ඇත.[11] [12]නූතනවාදය: නූතන ලෝකයට එහි අදහස් අනුචිත කරන උත්සාහයපරිසර ආරක්ෂා උත
්සාහයඅනෙකුත් බෞද්ධ සම්ප්‍රාදයන් සමඟ කලවම් වන්නට උත්සාහයකාන්තා අයිතීන් ගැන කතාබහප්‍රතිසංශෝධන: මීට කළින් වූ වඩා පිරිසිදු බුද්ධාගමක් යළි ස්ථාපිතයට උත්සාහය; මුල් බුද්ධාගම ගැන බටහිර විද්‍යාර්ථීන්ගේ මත එකතු කරගැනීමේ උත්සාහය (මෑත කාලයේ දී "බටහිර විද්‍යාර්ථීන්ගේ අර්ථ කථනයට අනුව සැකසුන බුද්ධාගම" යන්න ශ්‍රී ලංකාවේ සහ තායිලන්තයේ පවතින නිල බුද්ධාගම වෙයි.[13])අවසාන නිෂ්ටාව: ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නම් වූ ඉගැන්වීමට වැඩියෙන් බර වී අනිත් මූලාංගීය ඉගැන්වීම් වලට වැඩි තැනක් නොදීමපශ්චාත්සම්ප්‍රදායීකරණය: මීට අයිති දෑ අතර වන්නේ,පූජා විධි ක්‍රමයන් නැවත පණ ගැන්වීමපුරාකථාවන්ට බරවීමඅන්තර්ඥානය සඳහා භාවනා කිරීම්සමාජ ක්‍රියාශීලීත්වයආගමික බැතිමත් බව වර්ධනයබෞද්ධ ජාතිකත්වය නංවාලීමවනගත ස්වාමීන්වහන්සේලා නැවත පිහිටුවා ලීමසමථ භාවනා නැවත පණ ගැන්වීමයටත්විජිතවාදීන් විසින් කරන ලද වෙනස්කම් නිසා ද බෞද්ධ පුනර්ජීවයක් ඊට එරෙහි ව පැන නැඟී ඇත. බටහිර යටත්විජිතවාදීන් සහ ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරීවරුන් උවමනාවෙන් ම යම් ආකාරයක වූ ක්‍රිස්තියානි පල්ලි හැදියාවක් ලංකාවේ සහ ගිණිකොන දිග ආසියාවේ රටවල බෞද්ධ ස්වාමීන්වහන්සේලාට නියම කරන ලදි
. එනම් පන්සලට සීමා වූ ධර්ම බෙදා දෙන කටයුතු සහ ඒකීය පුද්ගලයාට නිවන් මඟ කියාදෙන කටයුතු වලට ස්වාමීන්වහන්සේලා සීමා කර තැබීමයි. [14] බ්‍රිතාන්‍ය යටත්විජිත පාලනයට පෙර, බුරුමයේ සහ ශ්‍රී ලංකාවේ යන රටවල් දෙකේ ම මහණුන් ගිහි ජනතාවගේ දරුවන්ට අධ්‍යාපනය ලබා දීමේ වගකීමෙන් යුතු වූහ. ඔවුනට විශාල සාහිත්‍ය නිර්මාණ පිරිනමන්නට සමත් වූහ. බ්‍රිතාන්‍යයන් විසින් පාලනය අල්ලා ගැනීමෙන් පසුව බෞද්ධ පංසල් තීව්‍රර පරිපාලනයකට මුහුණ දුනි. ඔවුන්ගේ මුදල් වියදම් කරන්නට අනුමැතිය ලැබුනේ ආගමික කටයුතු සඳහා පමණි. අධ්‍යාපන පද්ධතියේ පාලනය ක්‍රිස්තියානි ආගමික නායකයන්ට ලැබිණ. ඔවුන්ගේ වේතන රජයෙන් නඩත්තු කළ මිෂනාරී වැඩ වලට යෙදවුණි. [15] විදේශීය පාලනය යටතේ, විශේෂයෙන්ම බ්‍රිතාන්‍යය පාලන යටතේ දී සංඝ සමාජය තුල ජෛවයෙන් අඩපණ තත්වයක් බිහිවිය.[16] වල්පොල රාහුල තෙරණුවන්ට අනුව, එතෙක් අධ්‍යාපනය, සමාජ කටයුතු හා සුබසාධනය සඳහා බෞද්ධ ආගමික නායකයන්ට තිබි සමාජ තත්වය ඉවත් කර එය ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරින් වෙත පවරන ලදි. එයින් ඇති වූයේ සමාජයේ ආයතන වල ඉහළ තනතුරු දැරූ අය වෙත බලපෑම් කරන්නට මෙතෙක් බෞද්ධ ආගමික නායකයන්ට තිබි අවස්ථාව ස්ථිර කාලීනව ඉවත් වීමයි. [17]
පශ්චාත් යටත්විජිත සමයේ බොහෝ බෞද්ධ තෙරණුවන් මේ සුසමාදර්ශය වෙනස් කරන්නට කැප වූහ. [18] සමාජයේ බුද්ධාගමට හිමි ව තිබි තැන යළි ස්ථාපිත කරන්නට ශ්‍රී ලංකාවේ හා බුරුමයේ උත්සාහයන් වර්ධනය විය.[19]ශ්‍රී ලංකාවේ ථේරවාදීන් තම සම්ප්‍රදායට නව ජීවයක් ලබාගනු පිණිස බටහිර සංස්කෘතිය වෙත නෙත් යොමු කළහ. ක්‍රිස්තියානි මිෂනාරිවරු විසින් ස්වදේශී වූ සංස්කෘතියකට තර්ජනය කරන ලදි. [20] ඊට ප්‍රතිචාරයක් වශයෙන්, ථේරවාදීන් විසින් ථේරවාදය පතුරුවා හරින්නට කටයුතු කළහ. ඔවුන්ට සහාය දෙන්නට ආවේ පරමවිඥානාර්ථවාදීන්ය.[21] ඔවුන් පැරණි ඥානය ගැන සොයා බැලූ අයයි. එය වෙනත් මූලාශ්‍ර වලින් මෙන් ම පාලි සුත්ත පිටකයේ සහ බුද්ධාගම තුලින් සොයා ගත හැකි යැයි සිතූ අයයි. ඇමෙරිකන් කර්නල්වරයෙකු වූ ද, පරමවිඥානාර්ථවාදීන්ගේ සංගමයේ සම නිර්මාතෘවරයෙක් සහ පළමු සභාපති තනතුර ද දැරූ සර් හෙන්රි ඕල්කොට් සහ හෙලේනා බ්ලැවැට්ස්කි දෙදෙනා 1880 මැයි 25 වැනි දා බුද්ධාගම ආගම කරගත් ප්‍රථම ඇමෙරිකානු යුරෝපීය බෞද්ධයන් සේ මහජනතාවට දැනුම් දීමක් කළහ.[22] ඔවුන් දෙදෙනා ගාල්ලේ වැලිවත්තේ වූ විජයානන්ද විහාරයේ දී පන්සිල් පද පහ රැගෙන ඇත්තේ 1880 මැයි 19 වැනිදා ය. පරමවිඥානාර්ථවාදීන්ගේ