LexiconShiftInnovations/SinhalaWikipediaArticles huggingface dataset:
ස්ථර වලට ගමන් කරන විට උණුසුම් වනසේ සැකසුනු පෘථිවිය ආසන්නයේ පිහිටි පරිවර්තී ගෝලය මෙහි විරුද්ධ ආකාරයයි. වායුගෝල තාපගති විද්‍යාව අනුව මෙම උෂ්ණත්වය විපර්යාසය සමතුලිතතාවයට පත්වන මට්ටම අපවර්තී හා පරිවර්තී ගෝල වෙන්කරන සීමාව ලකුණු කර ඇත. සාමාන්‍ය දේශාංශ ප්‍රදේශ වලදි අපවර්තී ගෝලය මුහුදු ම‍ට්ටමෙන් 10 km (මයිල 6) - 50 km (31 මයිල)  ඉහළින් පිහිටන අතර ධ්‍රැවාසන්න ප්‍රදේශ වලදි එය 8 km (5 මයිල ) ඉහළින් ආරම්භ වේ.අපවර්තී ගෝලය උෂ්ණත්වයට අනුව ස්ථර වශයෙන් බෙදී ඇත්තේ සුර්යයාගෙන් නිකුත් වන අධෝරක්ත විකිරණ අවශෝෂණයෙන් එය ඉහළින් රත්වන නිසාය. මුහුදු මට්ටම ඉහළ නැග්ම සමඟම මෙම ස්ථරය තුළ උෂ්ණත්වය ඉහළ නගී. අපවර්තී ගෝලයේ ඉහළම කොටස 270 කෙල්වින් (-30 C හෝ 26 6 0F) පමණ උෂ්ණත්වයකින් යුක්ත වන අතර, එය ජලයේ ඝනීභවන උෂ්ණත්වයට වඩා මදක් අඩු අගයකි. මෙම ඉහළ කොටස අපවර්තී මණ්ඩලය ලෙස හැඳින්වෙන අතර එයට ඉහළ කොටස්වල උෂ්ණත්වය නැවතත් උසත් සමඟ පහළ බැසීම ආරම්භ වේ. උෂ්ණත්වය වැඩි ස්ථර ඉහළත්, උෂ්ණත්වය අඩු ස්ථර පහළත් ලෙස සිරස් අතට ස්ථරවලට වෙන් වීම නිසා අපවර්තී ගෝලය ගතික සමතුලිතාවයේ පවතී. නිරන්තර සංවහනය හෝ ඒ ආශ්‍රීත වායුගෝලයේ කැළඹිලි මෙම ‍කොටසේ
දක්නට නොලැබේ. මෙසේ උෂ්ණත්වය ඉහළ යාමට හේතු වන්නේ සුර්යයාගේ පාරජම්බුල විකිරණ උරාගන්නා ඕසෝන් ස්ථරය විසින් අපවර්තී ගෝලයේ ඉහළ කොටස් රත් කිරීමයි. ඉහළින් ඇතිවන තාප සංක්‍රමණය හා පහළින් ඇතිවන තාප සංවහනය (පරිවර්තී ගෝලය හරහා) සමතුලිත වන ස්ථානය අපවර්තී ගෝලයේ පදනමයි. එම හේතුවෙන් ධ්‍රැවාසන්නයේ පොළොවේ ඇති අඩු උෂ්ණත්වය නිසා අපවර්තී ගෝලය අඩු මුහුදු මට්ටමකින් ආරම්භ වේ. වාණිජ ගුවන්සේවා සෞම්‍ය දේශගුණයක් ඇතිදේශාංශ වල සාමාන්‍යයෙන් පියාසර කරන්නේ මුහුදු මට්ටමෙන් 10 km පමණ උසකින් ඇති අපවර්තී ගෝලයේ පහළ සීමාවේය. මෙයට හේතුව පරිවර්තී ගෝලයේ සංවහනය මඟින් ඇතිවන දරුණු කාලගුණික තත්වය මගහැරීමය. අහස්යානා වල පියාසර කාලයේදි ඇතිවන බාධා වලට හේතුව වන්නේ පරිවර්තී ගෝලය මඟින් එල්ල වන සංවහන ධාරාය. බොහෝ කුඩා අහස්යාත්‍රා පොළොවේ අධික තාපයට ලක්ව ඇති ප්‍රදේශ වලට ඉහළින් පරිවර්තී ගෝලය හරහා ඇතිවන තාප නෙරුම් මත පියාසර කරන අතර මෙම නෙරුම අවසාන වන්නේ අපවර්තී ගෝලයේ පහළ සීමාවේ බැවින් මෙම යාත්‍රා වලට ගමන් කලහැකි උපරිම උස සීමාව මෙයවේ. (සමහර කුඩා යාත්‍රා කඳුවැටිවල තනාගත් එසවුම් උපකරණ අධාරයෙන් අපවර්තී ගෝලයට එසවිමට බලය ලබා ගෙන වැඩි උසකින් යාත්‍රා
කරයි)අපවර්තී ගෝලය යනු අධික ලෙස අන්න්‍යෝන්‍ය ක්‍රියාකාරී විකිරණ, ගතික හා රසායනික ක්‍රියාවලි සහිත ප්‍රදේශයකි. මෙහිදී වායුමය සංඝටක තිරස් ආකාරයෙන් මිශ්‍රවන වේගය සිරස් ආකාරයෙන් මිශ්‍රවිමට වඩා වැඩිය. අපවර්තී ගෝලයේ සිත් ගන්නා සුළු ලක්ෂණයක් වන්නේ නිවර්තන දේශාංශ වල දක්නට ලැබෙන ක්වාසි - බීන්නියල්(Quasi - Biennial) ‍‍දෝලනයයි. මෙය ඇති වන්නේ පරිවර්තී ගෝලයේ ඇති වන ගුරුත්වජ තරංග හේතුවෙනි. මෙම ක්‍රියාවලිය මඟින් අපවර්තී ගෝලය ගෝලීයව ප්‍රවාහනය කරන ඕසෝන්, ජලවාෂ්ප වැනි ද්‍රව්‍ය සඳහා දෙවන සංසරණයක් ඇති කරයි. ශීත සෘතුවේදී උතුරු අර්ධගෝලයේ අපවර්තී ගෝලය හදිසි උණුසුම් වීම් දැක ගත හැකි අතර මෙයට හේතුව අපවර්තී ගෝලය මඟින් රොස්බි තරංග අවශෝෂණය කර ගැනීමයි.බලන්නතාප ගෝලයසටහන්Stratosphereමෙම ලිපිය අනාථ ලිපියක් වන්නේ, වෙනත් කිසිම ලිපියක් මෙය වෙත නොබැඳෙන බැවිනි. කරුණාකර මෙම ලිපියට ආශ්‍රිත ලිපි වලින් සබැඳි එක්කරන්න; යෝජනා සඳහා සබැඳි සෙවීමේ මෙවලම භාවිතා කරන්න.  (2013 ජූනි)කර්නල් ඒ.එෆ්. ලාෆීර් ,PWV, RWP, RSP, SF , ශ්‍රී ලංකා යුද්ධ හමුදාවේ විශිෂ්ටතම සේවා පදක්කම වන "පරම වීර විභූෂන" පදක්කම
ලබාගත් විශේෂ බලකා නිලධාරියෙකි. ඔහු පලමු විශේෂ බලකා රෙජිමේන්තුවේ ප්‍රථම අනදෙන නිලධාරියායි. ඔහු ශ්‍රී ලංකා යුද්ධ හමුදාවේ විශේෂ බලකාය පිහිටුවීමේලා විශිෂ්ට මෙහෙයක් සිදුකල නිලධාරියෙකි.1996 ජුලි 18 වන දින මුලතිව් හමුදා කදවුර කොටි ත්‍රස්ත්‍රවාදී ප්‍රහාරයකට ලක්ව, දරුණු පසුබැමකට මුහුනපා සිටි අවස්ථාවේ, ත්‍රිවිධ පහර මේහෙයුමේ මුල් අදියර සදහා ස්වෙච්චාවෙන් ඉදිරිපත් වූ පලමු විශේෂ බලකා රෙජිමේන්තුවේ කොමාන්ඩෝ සෙබලුන් 275 අනදෙමින්, ත්‍රස්ත්‍රවාදීගේ දරුණු සහ අන්ත්‍ර් ජාතික යුධ සම්මුතීන උල්ල්ංඝනය කරමින් පැරචුට් භටයන්ට වෙඩිතැබූ අවස්ථාවේ , එම වෙඩි ප්‍රහාර නොසලකා,  මුලතිව් කදවුර හා රේඩියො ස්ම්බන්දතාවය ඇතිකරගනිමින්, මුලතිව් වෙරළ තීරයට ගොඩබට නිලධාරීයායි. වෙඩිපහර කීපයකින් තුවාල ලබා සිටියත්, කර්නල් ඒ.එෆ්. ලාෆීර් තවත් ටික වේලාවක් තම සෙබලුන්ට අණ දෙනු ලැබීය. අවසානයේ මොටාර් බෝම්බ කැබැල්ලක් වැදීමෙන් ඔහු ජීවිතක්ෂයට පත්විය. ඔහුගේ සහෝදර සෙබලුන් , සිරුර ගුවන් හමුදා හෙලිකොප්ටරයකට යැවීමට සමත්විය. මෙම මෙහෙයුමේදී ඔහු ප්‍රකට කල වීරත්වය උදෙසා "පරම වීර විභූෂන" පදක්කම  ප්‍රදානය කරන ලදී.මෙම ලිපිය හෝ ලිපි කොටස ශ්‍රී ලංකා ජා
තික ගීය සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීමට යෝජිතය. (සංවාදය)ශ්‍රී ලංකා මාතාඉංග්‍රීසි: National Anthem of Sri Lanka (Mother Sri Lanka)මේ රටෙහි ජාතික ගීය ශ්‍රී ලංකාවපද රචනයආනන්ද සමරකෝන්, 1940සංගීතයආනන්ද සමරකෝන්, 1940උපයෙදුම1951 සංගීත නියැදිය ශ්‍රී ලංකා මාතා (තූර්යභාණ්ඩීය)මෙම ගොනුවට සවන්දීමේ ගැටලුවක්ද? මාධ්‍ය උදව් වෙතට යොමු වන්න.ශ්‍රී ලංකා මාතා යනු ශ්‍රී ලංකාවේ ජාතික ගීයයි. 1940  දී   සිංහල භාෂාවෙන්  එහි පද හා තනුව ලියැවුනේ ආනන්ද සමරකෝන් විසින් වන අතර, 1951, නොවැම්බර 22 දිනදී නිල වශයෙන් එය ජාතික ගීය වශයෙන් පිළිගැනුනේ එවකට ස්වදේශ කටයුතු සහ ග්‍රාමීය සංවර්ධන කැබිනට් අමාත්‍ය ශ්‍රීමත් එඩ්වින් විජයරත්න මුලසුන හෙබවූ කමිටුවක නිර්දේශ මතය. මුල් කාලයෙහිදී ගීයේ මුල් පේළිය කියැවුනේ: "නමෝ නමෝ මාතා, අප ශ්‍රී ලංකා" ලෙසයි.  1950 ගණන් වලදී මෙම වචන පිළිබඳ කිසියම් මතභේදයක් පැවතුනු අතර, 1962 වසර මුලදී එය දැනට පවතින ආකාරයට වෙනස් කෙරිනි. ද සන්ඩේ ඔබ්සර්වර් පුවත්පත වාර්තා කරන අන්දමට, 1952 දී ජාතික ගීය බවට නමෝ නමෝ මාතා ගීය තෝරාගැනීමෙන් පසුව එයට විරුද්ධවාදීන් දක්වා ඇත්තේ ගීය ඇරඹෙන න අකුර අසුබ ඵල ගෙන දෙන්නක් බවයි.
මෙම විරෝධය දිගු කලක් පැවැති අතර 1962 වන විට එය වර්ධනය වෙමින් හුවා දැක්වූයේ ඩී. එස්. සේනානායක වියෝව, ඩඩ්ලි සේනානායක රජයේ බිඳ වැටුම හා එස්. ඩබ්. ආර්. ඩී. බණ්ඩාරනායක ඝාතනය වැනි දේ සිදු වූයේ මෙම ගීයේ මුල් අකුර නිසා බවය. මෙය හමුවේ 1962 ශ්‍රී ලංකා නිදහස් පක්ෂ රජය විසින් ජාතික ගීයේ මුල් පද පෙළ වෙනස් කලේ එහි නිර්මාතෘ ආනන්ද සමරකෝන් ශූරීන් නොවිමසමනි. තමන් රචනා කල ගීයට විරුද්ධ බලවේග වලට එරෙහි වෙමින් සමරකෝන් ශූරීන් විවිධ පරිශ්‍රම දැරූ අතර ගීය වෙනස් කලහොත් සිය දිවි නසාගන්නා බවට බලධාරින් වෙත දන්වා තිබිණි. මහත් සිත් තැවුලට පත් හෙතෙම එම අයුරින්ම 1962 අප්‍රේල් 5 දින සිය දිවි හානි කර ගත්තේය.[1]ශ්‍රී ලංකා මාතාගීයෙහි සිංහල පදගීයේ දෙමළ පදශ්‍රී ලංකා මාතාඅප ශ්‍රී....... ලංකා නමෝ නමෝ නමෝ නමෝ මාතාසුන්‍දර  සිරිබරිනී සුරැඳි අති සෝබමාන ලංකාධාන්‍ය ධනය නෙක මල් පලතුරු පිරි ජය භුමිය රම්‍යාඅප හට සැප සිරි සෙත සදනා ජීවනයේ මාතාපිළිගනු මැන අප භක්‍තී පූජානමෝ නමෝ මාතාඅප ශ්‍රී ...... ලංකා නමෝ නමෝ නමෝ නමෝ මාතාඔබ වේ අප විද්‍යාඔබ මය අප සත්‍යාඔබ වේ අප ශක්‍තිඅප හද තුළ භක්‍තීඔබ අප ආලෝකේඅපගේ අනුප
්‍රාණේඔබ අප ජීවන වේඅප මුක්‍තිය ඔබ වේනව ජීවන දෙමිනේ නිතින අප පුබුදු කරන් මාතාඥාන වීර්‍ය වඩවමින රැගෙන යනු මැන ජය භූමී කරාඑක මවකගෙ දරු කැල බැවිනායමු යමු වී නොපමාප්‍රේම වඩා සැම හේද දුරැර දා නමෝ නමෝ මාතාඅප ශ්‍රී........ ලංකා නමෝ නමෝ නමෝ නමෝ මාතාஸ்ரீ லங்கா தாயே - நம் ஸ்ரீ லங்காநமோ நமோ நமோ நமோ தாயேநல்லெழில் பொலி சீரணிநலங்கள் யாவும் நிறை வான்மணி லங்காஞாலம் புகழ் வள வயல் நதி மலை மலர்நறுஞ்சோலை கொள் லங்காநமதுறு புகலிடம் என ஒளிர்வாய்நமதுதி ஏல் தாயேநமதலை நினதடி மேல் வைத்தோமேநமதுயிரே தாயே - நம் ஸ்ரீ லங்காநமோ நமோ நமோ நமோ தாயேநமதாரருள் ஆனாய்நவை தவிர் உணர்வானாய்நமதோர் வலியானாய்நவில் சுதந்திரம் ஆனாய்நமதிளமையை நாட்டேநகு மடி தனையோட்டேஅமைவுறும் அறிவுடனேஅடல்செறி துணிவருளே - நம் ஸ்ரீ லங்காநம
ோ நமோ நமோ நமோ தாயேநமதோர் ஒளி வளமேநறிய மலர் என நிலவும் தாயேயாமெல்லாம் ஒரு கருணை அனைபயந்தஎழில்கொள் சேய்கள் எனவேஇயலுறு பிளவுகள் தமை அறவேஇழிவென நீக்கிடுவோம்ஈழ சிரோமணி வாழ்வுறு பூமணிநமோ நமோ தாயே - நம் ஸ்ரீ லங்காநமோ நமோ நமோ நமோ தாயேමාධ්‍යතූර්යභාණ්ඩීයමෙම ගොනුවට සවන්දීම
ේ ගැටලුවක්ද? මාධ්‍ය උදව් වෙතට යොමු වන්න.භාෂාවසංස්කෘත වචන, හෙල වචන සහ පාලි වචන යොදා ගෙන ඇත.දෙමළ අනුවාදය ඉවතලෑම2010 දෙසැම්බර් 12 දිනදී  ද සන්ඩේ ටයිම්ස් පුවත්පත වාර්තා කලේ,  "එක් බසකට වැඩි ගණනකින් ජාතින ගීය භාවිත කරන කිසිදු රටක් ලොව නොපවතින බැවින්", නිල හා රාජ්‍ය උත්සවයන්හිදී,  ශ්‍රී ලංකා මාතා හී දෙමළ අනුවාදය භාවිතා කිරීම ඉවක ලෑමට, අතිගරු ජනාධිපති මහින්ද රාජපක්ෂ තුමාණන්ගේ ප්‍රධානත්වයෙන් රැස්වූ කැබිනට් මණ්ඩලය විසින්  තීරණය කර ඇති බවකි. [2]ජාතික ගීයෙහි දෙමළ අනුවාදය අහෝසි කර ඇති බවට පැන නැගුනු චෝදනා ශ්‍රී ලංකාවේ රජය විසින් පසුව ප්‍රතික්ෂේප කරන ලදි. එසේ කර ඇති බවට පලවී ඇති මාධ්‍ය වාර්තා වලට කිසිදු පදනමක් නොමැති බවට ජනාධිපති ලේකම් කාර්යාලය නිවේදනය කරමින් ප්‍රකාශ කර සිටියේය.[3][4]ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙහි ජාතික ගීය පිළිබඳ සඳහනශ්‍රී ලංකා ප්‍රජාතාන්ත්‍රික සමාජවාදී ජනරජයෙහි 1978 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙහි 7 වන වගන්තියෙහි දැක්වෙන්නේ, "ශ්‍රී ලංකා ජනරජයෙහි ජාතික ගීය "ශ්‍රී ලංකා මාතා"  වන අතර,  එහි පද හා සංගීතය තුන්වන උප‍ලේඛනයෙහි දක්වා ඇති පරිදි වෙයි" යනුවෙනි. [5]
එම තුන්වන උපලේඛනයෙහි සංගීත විස්තාරයට අනුබද්ධව ඉංග්‍රීසි අකුරෙන් ජාතික ගීයෙහි සිංහල පද ලියා දක්වා ඇති අතර ජාතික ගීයේ කුමන කොටස් තුමන අවස්ථා වලදී භාවිතා කල යුතුද යන බව හා එය වාදනය කල යුත්තේ ‍කුමන ආකාරයටද යන්න දක්වා ඇත. [6] [7]2000 ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා කෙටුම්පතෙහි ජාතික ගීය පිළිබඳ සටහන2000, අගෝස්තු 3 වන දින එවකට ජනාධිපති චන්ද්‍රිකා බණ්ඩාරනායක කුමාරතුංග විසින් පාර්ලිමේන්තුවට ඉදිරිපත් කරන ලද ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථා කෙටුම්පතෙහි [8] 5 වන වගන්තියෙහි දැක්වෙන්නේ, "(1) ජනරජයේ ජාතික ගීය ශ්‍රී ලංකා මාතා වන අතර එහි පදමාලාව හා තනුව සතරවන ලේඛනයෙහි පළමු කොටසේ දක්වා ඇත. (2) ජාතික ගීයේ දෙමළ භාෂා අනුවාදය සතරවන ලේඛනයෙහි දෙවන කොටසේ දක්වා ඇත. " යනුවෙනි. [9] සතරවන ලේඛනයෙහි සිංහල අකුරු වලින් සිංහල අනුවාදයෙහි පදමාලාවද හා දෙමළ අකුරු වලින් දෙමළ අනුවාදයෙහි පදමාලාවද දක්වා ඇත. [10] එක්සත් ජාතික පක්ෂ පාර්ලිමේන්තු කණ්ඩායම විවාදයෙන් ඉවත් වීම නිසා මෙම කෙටුම්පත සම්මත නොවිණි. 2000 අගෝස්තු 18 වන දිනදී පාර්ලිමේන්තුව විසුරුවා හැරීම නිසා මෙම පණත අහෝසි විය. ආශ්‍රිත↑  සංරක්ෂිත පිටපත, http://www.sundayob
server.lk/2002/12/22/fea01.html, ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 2010-12-14 ↑ http://sundaytimes.lk/101212/News/nws_01.html↑ http://www.bbc.co.uk/news/world-south-asia-11980434↑ http://www.thehindu.com/news/international/article950506.ece↑ http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/Chapter_01_Amd.html↑  සංරක්ෂිත පිටපත, http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/NationalAnthom001.pdf, ප්‍රතිෂ්ඨාපනය 2010-12-14 ↑ http://www.priu.gov.lk/Cons/1978Constitution/NationalAnthom002.pdf↑ http://www.priu.gov.lk/Cons/2000ConstitutionBill/Index2000ConstitutionBill.html↑ http://www.priu.gov.lk/Cons/2000ConstitutionBill/Constitution_Chapter1.pdf↑ http://www.priu.gov.lk/Cons/2000ConstitutionBill/Constitution_Chapter31.pdfගෞරවණීය අසෝක කරුනාරත්නඋපත26 ජනවාරි 1916කෑගල්ල ලංකාවමිය යාම24 පෙබරවාරි  1988කෑගල්ලජාතිකත්වය ශ්‍රී ලාංකිකඅධ්‍යාපනයනාලන්දා විද්‍යාලය, කොළඹරැකියාවදේශපාලනයආගමබෞද්ධගෞරවණීය අසෝක කරුනාරත්න (ඉංග්‍රීසි: Asoka Karunaratne) හිටපු සමාජ සේවා ඇමති.ජීවන සටහන්මෙතුමා  කොළඹ නාලන්ද
ා විද්‍යාලයයේ ආදි සිසුවෙකි.ආශ්‍රිතඅසෝක කරුනාරත්නගේ ඉංග්‍රීසි විකිපීඩියා පිටුවකොළඹ නාලන්දා විද්‍යාලයයේ ආදි සිසු දේශපාලනඥයින්ජෝන් ෆ්‍රෙඩ්රික් ඩැනියෙල්උපත12 මාර්තු 1790ලන්ඩනය, එංගලන්තයමිය යාම13 මාර්තු1845ජාතිකත්වයඉංග්‍රීසිඋගත් ශාස්ත්‍රාලයඔක්ස්ෆර්ඩ් විශ්වවිද්‍යාලය (සිවිල් නීතිය පිළිබඳ ආචාර්ය) (1842)සම්මානකෝප්ලි පදක්කම (1837)Scientific careerක්ෂේත්‍රයරසායනික විද්‍යාවභෞතික විද්‍යාවආයතනකිංස් කොලෙජ් ලන්ඩනයජෝන් ෆ්‍රෙඩ්රික් ඩැනියෙල් (12 මාර්තු  1790 – 13 මාර්තු  1845) යනු  ඉංග්‍රීසි රසායනඥයෙකු සහ භෞතිකඥයෙකු විය.1988 මාලදිවයින් රාජ්‍ය විරෝධී කුමන්ත්‍රණය1988 Maldives coup d'étatඉන්දියානු ගුවන් හමුදාවට අයත් Ilyushin Il-76 වර්ගයේ පුද්ගල ප්‍රවාහන යානාවක්. (ඉන්දියානු භට කණ්ඩායම් මාලේ දක්වා ප්‍රවාහනය කොට තිබුනේ මෙවැනි යානාවක් හරහායි).දිනය1988 නොවැම්බර් 3පිහිටුමමාලදිවයින, ඉන්දියන් සාගරයප්‍රතිඵලයඉන්දියා/මාලදිවයින් ජයග්‍රහණය තිබූ මාලදිවයින් රජයම නැවත බලාත්මක වීමයුද්ධාවතීරයන් ඉන්දියාව   මාලදිවයින ප්ලොට්   මාලදිවයින් කැරළිකරුවන්ආඥාපතියන් සහ නායකයන් ජනපති රාමස්වාමි වෙන්කටරාමන් අ
ගමැති රජීව් ගාන්ධිජනපති මව්මූන් අබ්දුල් ගයූම්ආරක්ෂක අමාත්‍ය ඉලියස් ඉබ්‍රහිම්බ්‍රිගේඩියර් Farouk Bulsara කර්නල් Subhash Joshiමේජර් Ambaree Abdul Sattarමේජර් Mohamed Zahirමේජර් Adam Zahir ලුතිනන් Moosa Ali Jaleel උමා මහේෂ්වරන්වසන්ති †Abdullah Luthufi (යුධ සිරකරු)Sagaru Ahmed Nasir (යුධ සිරකරු)Ahmed Ismail Manik Sikka (යුධ සිරකරු)හමුදාමය ප්‍රබලතාවය1,600 ක හමුදාභටයින් ප්‍රමාණයක්80–100 අතර ප්‍රමාණයක තුවක්කුකරුවන්1988 මාලදිවයින් රාජ්‍ය විරෝධී කුමන්ත්‍රණය යනු මාලදිවයිනේ ව්‍යාපාරිකයෙකු වූ Abdullah Luthufi විසින්, ශ්‍රී ලංකාවේ බෙදුම්වාදී සංවිධානයක් වූ ප්ලොට් (PLOTE) සංවිධානයෙන් ගෙන්වාගත් කුලී භට කණ්ඩායමක් සහ එරට කැරළිකරුවන් පිරිසක් සමග එකතුව, එම කාලවකවානුවේ මාලදිවයිනේ පැවැති රජය පෙරළා දැමීම අරමුණු කොට ගනිමින් දියත් කල රාජ්‍ය විරෝධී කුමන්ත්‍රණයකි. මෙම කුමන්ත්‍රණය මැඩලීම සඳහා ඉන්දියාවද මැදිහත් වූ නිසා, කැරළිකරුවන්ගේ කුමන්ත්‍රණය අසාර්ථක විණි.ඉතියෝපියාවේ ෆෙඩරල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජයየኢትዮጵያ ፌደራላዊ ዴሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ  (ඇම්හාරික්)කොඩියරාජ්‍ය ලාංඡනයජාතික ගීය: ወደፊት ገስግሺ ፣ ውድ እናት ኢትዮጵያ(ඉංග්
‍රීසි: "March Forward, Dear Mother Ethiopia")අගනුවරසහ විශාලතම නගරයඇඩිස් අබාබා﻿ / ﻿9.017°N 38.750°E﻿ / 9.017; 38.750නිල භාෂා(ව)අෆාර් භාෂාව  අම්හාරික්  ඔරොමෝ භාෂාව  සෝමාලි භාෂාව ටිග්‍රින්‍යා[1][2][3]කලාපීය භාෂා[4]හරාරි භාෂාවසිඩමෝ භාෂාවඉතියෝපියාවේ භාෂාජනවාර්ගික කණ්ඩායම්  (2007 සංගණනය[5][6])34.5% ඔරොමෝ26.9% අම්හාරා6.2% සෝමාලි6.1% ටයිග්‍රේයන්4.0% සිදමා2.5% ගුරාජ්2.3% වෙලයිටා1.7% හදියා1.7% දුර1.5% ගැමෝ12.6% වෙනත්ආගම  (2016[7])31.3% ඉස්ලාම්0.6% සාම්ප්‍රදායික ඇදහිලි0.8% අනාගමිකජාති නාම(ය)ඉතියෝපියානුවන්රජයෆෙඩරල් පාර්ලිමේන්තු ජනරජය[8]• ජනාධිපති සහලේ-වර්ක් සෙව්ඩේ• අගමැති අබි අහමඩ්ව්‍යවස්ථාදායකයෆෙඩරල් පාර්ලිමේන්තු සභාව• උත්තර මන්ත්‍රී මණ්ඩලයසම්මේලන මන්දිරය• පහළ මන්ත්‍රී මණ්ඩලයමහජන නියෝජිත මන්ත්‍රී මණ්ඩලයපිහිටුවීම• ඉතියෝපියන් අධිරාජ්‍යය 1270• සෙමෙන් මෙසාෆින්ට් 1769 මැයි 7• නැවත එක්වීම 1855 පෙබරවාරි 11• මධ්‍යගත කිරීම 1904• ඉතාලි නැගෙනහිර අප්‍රිකාවට ඈඳා ගැනීම 1936 මැයි 9• ඇන්ග්ලෝ-ඉතියෝපියානු ගිවිසුම 1942 ජනවාරි 31• ඩර්ග් 1974 සැප්තැම්බර් 12• මහජන ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය
1987 පෙබරවාරි 22• සංක්‍රාන්ති රජය 1991 මැයි 28• වත්මන් ව්‍යවස්ථාව 1995 අගෝස්තු 21වර්ග ප්‍රමාණය• සම්පූර්ණ1,112,000[9] km2 (429,000 sq mi) (26 වෙනි)• ජලය (%)0.7ජනගහණය• 2023 ඇස්තමේන්තුව126,527,060[10] (13 වෙනි)• 2007 ජන සංගණනය73,750,932[6]• ඝණත්වය92.7/km2 (240.1/sq mi) (123 වෙනි)දදේනි (ක්‍රශසා)2023 ඇස්තමේන්තුව• සම්පූර්ණ ඇ.ඩො. බිලියන 393.297[11] (55 වෙනි)• ඒක පුද්ගල $3,719[11] (159 වෙනි)දදේනි (නාමික)2023 ඇස්තමේන්තුව• සම්පූර්ණ ඇ.ඩො. බිලියන 155.804[11] (59 වෙනි)• ඒක පුද්ගල ඇ.ඩො. 1,473[11] (159 වෙනි)ගිනි (2015)35.0[12]මධ්‍යමමාසද (2021)0.498[13]පහළ · 175 වෙනිව්‍යවහාර මුදලඉතියෝපියානු බර් (ETB)වේලා කලාපයUTC+3 (EAT)රිය ධාවන මං තීරුවදකුණඇමතුම් කේතය+251අන්තර්ජාල TLD.etඉතියෝපියාව,[lower-alpha 1] නිල වශයෙන් ඉතියෝපියාවේ ෆෙඩරල් ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී ජනරජය, නැගෙනහිර අප්‍රිකාවේ හෝන් ඔෆ් අප්‍රිකා (අප්‍රිකානු අග) ප්‍රදේශයේ පිහිටි ගොඩබිම් වලින් වටවූ රටකි.[14] එය උතුරින් එරිත්‍රියාව, ඊසාන දෙසින් ජිබුටි, නැගෙනහිරින් සහ ගිනිකොන දෙසින් සෝමාලියාව, දකුණින් කෙන්යාව, බටහිරින් දකුණු සුඩානය සහ වයඹ දෙසින් සුඩානය සමඟ මාය
ිම් බෙදා ගනී.[lower-alpha 2][15] භූමි ප්‍රමාණය වර්ග කිලෝමීටර් 1,112,000 (වර්ග සැතපුම් 472,000).[16] 2023 වන විට, එය මිලියන 126.5 ක ජනගහනයක් වාසය කරයි, එය ලෝකයේ 13 වන වැඩිම ජනගහනය සහිත රට බවට පත් කරයි, නයිජීරියාවට පසු අප්‍රිකාවේ 2 වන වැඩිම ජනගහනය සහ පෘථිවියේ වඩාත්ම ජනාකීර්ණ ගොඩබිම් සහිත රට වේ.[17][18] ජාතික අගනුවර සහ විශාලතම නගරය වන ඇඩිස් අබාබා පිහිටා ඇත්තේ නැගෙනහිර අප්‍රිකානු රිෆ්ට් ප්‍රදේශයට කිලෝමීටර් කිහිපයක් බටහිරින් වන අතර එමඟින් රට අප්‍රිකානු සහ සෝමාලියානු භූ තැටි වලට බෙදී ඇත.[19]ව්‍යුහ විද්‍යාත්මකව නූතන මානවයන් නූතන ඉතියෝපියාවෙන් මතු වූ අතර මධ්‍ය පැලියොලිතික් යුගයේදී ආසන්න පෙරදිග සහ වෙනත් ප්‍රදේශවලට පිටත් විය.[20][21][22][23][24]  නිරිතදිග ඉතියෝපියාව ඇෆ්රෝසියාටික් භාෂා පවුලේ විය හැකි නිජබිම ලෙස යෝජනා කර ඇත.[25] ඉතියෝපියාව අප්‍රිකාවේ පැරණිතම ස්වාධීන රට වන අතර ලෝකයේ පැරණිතම රටකි.[26][27] ක්‍රිපූ 980 දී, ඩිමිට් රාජධානිය එරිත්‍රියාව සහ ඉතියෝපියාවේ උතුරු ප්‍රදේශය පුරා සිය රාජ්‍යය ව්‍යාප්ත කළ අතර, අක්සුම් රාජධානිය වසර 900 ක් පුරා එම ප්‍රදේශයේ එක්සත් ශිෂ්ටාචාරයක් පවත්වාගෙන ගියේය. 330 ද
ී ක්‍රිස්තියානි ධර්මය රාජධානිය විසින් වැළඳ ගන්නා ලදී,[28] සහ ඉස්ලාම් ආගම පැමිණියේ 615 හි පළමු හිජ්රා විසිනි.[29] 960 දී අක්සුම් බිඳවැටීමෙන් පසු, ඉතියෝපියාවේ දේශයේ විවිධ රාජධානි, බොහෝ දුරට ගෝත්‍රික සංගම් පැවතුනි. ඉතියෝපියානු අධිරාජ්‍යය සහ සොලමොනික් රාජවංශය ආරම්භ කරමින් 1270 දී යෙකුනෝ අම්ලාක් විසින් පෙරලා දමන තෙක් සග්වේ රාජවංශය උතුරු-මැද කොටස් පාලනය කළ අතර, බයිබලානුකුල සොලමන් සහ ෂෙබා රැජිනගෙන් පැවත එන ඔවුන්ගේ පුත් I වන මෙනෙලික්ය. 14 වන සියවස වන විට, එම්පිරේ, භෞමික ව්‍යාප්තිය සහ යාබද ප්‍රදේශවලට එරෙහිව සටන් කිරීම තුළින් කීර්තිය වර්ධනය වී තිබුණි; වඩාත්ම කැපී පෙනෙන ලෙස, ඉතියෝපියානු-ආඩාල් යුද්ධය (1529-1543) අධිරාජ්‍යය ඛණ්ඩනය වීමට දායක වූ අතර, එය අවසානයේ 18 වන සියවසේ මැද භාගයේදී සෙමෙන් මෙසාෆින්ට් ලෙස හැඳින්වෙන විමධ්‍යගතකරණයක් යටතට පත් විය. 1855 දී ඉතියෝපියාව යලි ඒකාබද්ධ කිරීම සහ නවීකරණය කිරීම සනිටුහන් කරමින් II වන ටෙවුඩ්‍රොස් අධිරාජ්‍යයා සෙමෙන් මෙසාෆින්ට් ඔහුගේ පාලන සමය ආරම්භයේදී අවසන් කළේය.[30]1878 සිට දෙවන මෙනෙලික් අධිරාජ්‍යයා විසින් මෙනෙලික්ගේ ව්‍යාප්ති ලෙස හැඳින්වෙන ජයග්‍රහණ මාලාවක් දියත්
කළ අතර, එහි ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ඉතියෝපියාවේ වත්මන් දේශසීමාව නිර්මාණය විය. බාහිරව, 19 වැනි සියවසේ අගභාගයේදී, ඉතියෝපියාව ඊජිප්තුව සහ ඉතාලිය ඇතුළු විදේශීය ආක්‍රමණවලට එරෙහිව ආරක්ෂා විය; එහි ප්‍රතිඵලයක් වශයෙන්, අප්‍රිකාව සඳහා වූ පොරබැදීමේදී ඉතියෝපියාව සහ ලයිබීරියාව තම ස්වෛරීභාවය රැකගත්හ. 1935 දී, ඉතියෝපියාව ෆැසිස්ට් ඉතාලිය විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලද අතර, ඉතාලිය සතු වූ එරිත්‍රියාව සහ සෝමාලිලන්තය සමඟ ඈඳා, පසුව ඉතාලි නැගෙනහිර අප්‍රිකාව පිහිටුවන ලදී. 1941 දී, දෙවන ලෝක සංග්‍රාමයේදී, එය බ්‍රිතාන්‍ය හමුදාව විසින් අත්පත් කර ගන්නා ලද අතර, මිලිටරි පරිපාලන කාලයකින් පසුව 1944 දී එහි පූර්ණ ස්වෛරීභාවය ප්‍රතිස්ථාපනය කරන ලදී. සෝවියට් පිටුබලය ලත් මිලිටරි ජුන්ටාවක් වන ඩර්ග්, 1974 දී හයිල් සෙලාසි අධිරාජ්‍යයා සහ සොලමොනික් රාජවංශය නෙරපා හැරීමෙන් පසු බලය ලබා ගත් අතර ඉතියෝපියානු සිවිල් යුද්ධය මධ්‍යයේ වසර 17 කට ආසන්න කාලයක් රට පාලනය කළේය. 1991 දී ඩර්ග් විසුරුවා හැරීමෙන් පසුව, ඉතියෝපියානු මහජන විප්ලවවාදී ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පෙරමුණ (ඊපීආර්ඩීඑෆ්) නව ව්‍යවස්ථාවක් සහ වාර්ගික පදනමක් සහිත ෆෙඩරල්වාදයක් සමඟ රට තුළ ආධිපත්‍යය දැරී
ය. එතැන් සිට, ඉතියෝපියාව දීර්ඝ කාලීන සහ නොවිසඳුණු අන්තර් වාර්ගික ගැටුම්වලින් සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී පසුබෑම මගින් සලකුණු කරන ලද දේශපාලන අස්ථාවරත්වයකින් පීඩා විඳිති. 2018 සිට, ප්‍රාදේශීය සහ වාර්ගික වශයෙන් පදනම් වූ කොටස් ඉතියෝපියාව පුරා පවතින බහුවිධ යුද්ධවලදී සන්නද්ධ ප්‍රහාර එල්ල කළහ.[31]තියෝපියාව යනු විවිධ ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් 80කට අධික සංඛ්‍යාවක් සිටින බහු වාර්ගික රාජ්‍යයකි. ඉස්ලාම් අනුගාමිකයන්ගෙන් සැලකිය යුතු සුළුතරයක් සහ සාම්ප්‍රදායික ඇදහිලි සඳහා කුඩා ප්‍රතිශතයක් සිටින ක්‍රිස්තියානි ධර්මය රට තුළ වඩාත් පුළුල් ලෙස ප්‍රකාශ කරන ඇදහිල්ලයි. මෙම ස්වෛරී රාජ්‍යය UN, 24 කණ්ඩායම, නොබැඳි ව්‍යාපාරය, 77 කණ්ඩායම සහ අප්‍රිකානු එකමුතුවේ සංවිධානයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකි. ඇඩිස් අබාබා යනු අප්‍රිකානු සංගමයේ මූලස්ථානය, පෑන් අප්‍රිකානු වාණිජ හා කර්මාන්ත මණ්ඩලය, අප්‍රිකාව සඳහා එක්සත් ජාතීන්ගේ ආර්ථික කොමිසම, අප්‍රිකානු පොරොත්තු බලකාය සහ අප්‍රිකාව කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන ගෝලීය රාජ්‍ය නොවන සංවිධාන බොහොමයකි. ඉතියෝපියාව BRICS හා සම්බන්ධ වීමට ආරාධනා කර ඇති අතර 2024 ජනවාරි 1 සිට පූර්ණ සාමාජිකයෙකු වනු ඇත.[32] ඉතියෝපියාව අඩු
ම සංවර්ධිත රටවලින් එකක් වන නමුත් සමහර විට නැගී එන බලවතෙකු ලෙස සැලකේ,[33][34] කෘෂිකාර්මික හා නිෂ්පාදන කර්මාන්ත ව්‍යාප්ත කිරීම සඳහා සෘජු විදේශ ආයෝජන හේතුවෙන් උප සහරා අප්‍රිකානු රටවල වේගවත්ම ආර්ථික වර්ධනයක් ඇත;[35] කෘෂිකර්මාන්තය 2020 වන විට දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 36% ක් වන රටේ විශාලතම ආර්ථික අංශය වේ.[36] කෙසේ වෙතත්, ඒක පුද්ගල ආදායම සහ මානව සංවර්ධන දර්ශකය අනුව,[37] ඉහළ දරිද්‍රතා අනුපාත අනුව රට දුප්පත් ලෙස සලකනු ලැබේ,[38] මානව හිමිකම් සඳහා දුර්වල ගෞරවය, පුළුල් වාර්ගික වෙනස්කම් කිරීම් සහ සාක්ෂරතා අනුපාතය 49% ක් පමණි.නිරුක්තියග්‍රීක නාමය Αἰθιοπία (Αἰθίοψ, Aithiops, "ඉතියෝපියානු ජාතිකයෙකු") යනු සංයුක්ත වචනයකි, පසුව එය αἴθω සහ ὤψ (aithō "I burn" + ōps යන ග්‍රීක වචන වලින් ව්‍යුත්පන්න වූ පරිදි විස්තර කරන ලදී. Liddell-Scott Jones ග්‍රීක-ඉංග්‍රීසි ශබ්දකෝෂයට අනුව නම් කිරීම නාම පදයෙන් පිළිස්සුණු මුහුණ ලෙසත් නාමවිශේෂණ ආකාරයෙන් රතු-දුඹුරු ලෙසත් නිසි ලෙස පරිවර්තනය වේ.[39] ඉතිහාසඥ හෙරොඩෝටස් විසින් අප්‍රිකාවේ සහරාවට දකුණින් පිහිටි එම ප්‍රදේශ දැක්වීමට මෙම අභියාචනය භාවිතා කළ අතර ඒවා එවකට එක්‍ය
ුමීන් (වාසය සුදුසු ලෝකය) තුළ ප්‍රසිද්ධ විය.[40] මෙම පදය පිළිබඳ මුල්ම සඳහනක් හෝමර්ගේ කෘතිවල දක්නට ලැබෙන අතර, එය පුද්ගල කණ්ඩායම් දෙකක් හැඳින්වීමට භාවිතා කරයි, එකක් අප්‍රිකාවේ සහ නැගෙනහිරින් එකක් නැගෙනහිර තුර්කියේ සිට ඉන්දියාව දක්වා.[41] මෙම ග්‍රීක නාමය අම්හාරික් භාෂාවෙන් ලබාගෙන ඇත්තේ ኢትዮጵያ, ʾĪtyōṗṗyā ලෙසිනි. බොහෝ විට Αἰθιοπία ව්‍යුත්පන්න වී ඇත්තේ ඉතියෝපියාව වැදගත් මූලාශ්‍රයක් වූ ዕጣን (ʿəṭan, සුවඳ දුම්) යන ස්වදේශීය වචනයකිනි.[තහවුරු කර නොමැත]ග්‍රීක-රෝම අභිලේඛනවල, ඉතියෝපියාව යනු පුරාණ නුබියාව සඳහා වූ විශේෂිත නාමයකි.[42] අඩුම තරමින් ආ. 850,[43] එතියෝපියාව යන නම ද පැරණි ගිවිසුමේ බොහෝ පරිවර්තනවල නුබියා වෙත යොමු කෙරේ. පුරාණ හෙබ්‍රෙව් ග්‍රන්ථ නුබියාව වෙනුවට කුෂ් ලෙස හඳුනාගෙන ඇත.[44] කෙසේ වෙතත්, නව ගිවිසුමේ, අයිතියෝප්ස් යන ග්‍රීක යෙදුම පැමිණෙන්නේ, කුෂ් හි රැජින වන කන්දකේගේ සේවකයෙකු ගැන සඳහන් කරමින්ය.[45]හෙලනික් සහ බයිබලානුකුල සම්ප්‍රදායන් අනුගමනය කරමින්, ඇක්සුමයිට් අධිරාජ්‍යයට අයත් 3 වන සියවසේ ශිලා ලේඛනයක් වන ඇඩුලිටනම් ස්මාරකය, පෙන්නුම් කරන්නේ අක්සුම් ගේ පාලකයා බටහිරින් ඉතියෝපියාව සහ සසු යන ප්‍ර
දේශයට වට වූ ප්‍රදේශයක් පාලනය කළ බවයි. අක්සුමයිට් රජු එසානා අවසානයේ නුබියාව යටත් කර ගත් අතර පසුව අක්සුමිට්වරු ඔවුන්ගේම රාජධානිය සඳහා "ඉතියෝපියානුවන්" යන නාමය ලබා ගත්හ. එසානා සෙල්ලිපියේ ගීස් අනුවාදයේ, Aἰθίοπες නොපැහැදිලි Ḥbšt සහ Ḥbśt (Ḥbashat) සමඟ සමාන කර ඇති අතර, ප්‍රථම වරට අක්සුම්හි උස්බිම් වැසියන් ලෙස දක්වයි. මෙම නව යක්ෂ නාමය පසුව සබයික් භාෂාවෙන් ḥbs ('Aḥbāsh) ලෙසත් අරාබි භාෂාවෙන් ฤbasha ලෙසත් පරිවර්තනය කරන ලදී.[42]15 වන ශතවර්ෂයේ ඇක්සම් ගීස් පොත හි, මෙම නම Ityopp'is නම් පුරාවෘත්ත පුද්ගලයාට ආරෝපණය කර ඇත. ඔහු ඇක්සම් නගරය ආරම්භ කළ බව පැවසෙන හාම්ගේ පුත් කුෂ්ගේ බයිබලානුකුල නොවන පුත්‍රයෙකි.[46]ඉංග්‍රීසි භාෂාවෙන්, සහ සාමාන්‍යයෙන් ඉතියෝපියාවෙන් පිටත, රට ඓතිහාසික වශයෙන් අබිසීනියාව ලෙස හැඳින්විණි. මෙම නාම නාමය පැරණි හබාෂ්හි ලතින් භාෂාවෙන් ව්‍යුත්පන්න විය.[47]ඉතිහාසයපූර්ව ඉතිහාසයහෝමෝ සේපියන්ස් ඉඩාල්ටු හොමිනිඩ්හිස් කබලවැදගත් සොයාගැනීම් කිහිපයක් ඉතියෝපියාව සහ අවට ප්‍රදේශය පාෂාණ විද්‍යාවේ ප්‍රමුඛස්ථානයට ගෙන ගොස් ඇත. ඉතියෝපියාවෙන් මේ දක්වා සොයා ගත් පැරණිතම හොමිනිඩ් වර්ගය ව
න්නේ 1994 දී ටිම් ඩී. වයිට් විසින් සොයා ගන්නා ලද වසර මිලියන 4.2 ක් පැරණි ආර්ඩිපිතෙකස් රමිඩස් (Ardi) ය.[48] වඩාත්ම ප්‍රසිද්ධ හොමිනිඩ් සොයාගැනීම වන්නේ ඔස්ට්‍රලෝපිතෙකස් ඇෆරෙන්සිස් (ලුසි) ය. ඩින්කිනේෂ් ලෙස දේශීයව හඳුන්වනු ලබන මෙම නිදර්ශකය 1974 දී ඩොනල්ඩ් ජොහැන්සන් විසින් අෆාර් කලාපයේ අවාෂ් නිම්නයේ තිබී සොයා ගන්නා ලද අතර එය මෙතෙක් අනාවරණය කර ගෙන ඇති වඩාත්ම සම්පූර්ණ සහ හොඳින් සංරක්ෂණය කර ඇති වැඩිහිටි ඔස්ට්‍රලෝපිතේසීන් පොසිල වලින් එකකි. ලුසීගේ වර්ගීකරණ නාමයෙන් අදහස් කරන්නේ සොයා ගැනීම සිදු කළ කලාපයයි. මෙම හොමිනිඩ් වසර මිලියන 3.2 කට පෙර ජීවත් වූ බවට ගණන් බලා ඇත.[49][50][51]ඉතියෝපියාව ව්‍යුහ විද්‍යාත්මකව නූතන මානවයන් වන හෝමෝ සේපියන්ස් බිහි වූ මුල්ම ස්ථානවලින් එකක් ලෙසද සැලකේ. මෙම දේශීය ෆොසිල සොයාගැනීම්වලින් පැරණිතම, ඔමෝ අවශේෂ, නිරිතදිග ඔමෝ කිබිෂ් ප්‍රදේශයේ කැණීම් කරන ලද අතර, වසර 200,000 කට පමණ පෙර මධ්‍යම පැලියොලිතික් යුගයට අයත් වේ.[52] මීට අමතරව, හෝමෝ සේපියන්ස් ඉඩාල්ටුගේ ඇටසැකිලි මැද අවාෂ් නිම්නයේ ස්ථානයක තිබී හමු විය. ආසන්න වශයෙන් වසර 160,000කට පෙර කාල නිර්ණය කරන ලද, ඔවුන් හෝමෝ සේපියන්ස්ගේ වඳ
වී ගිය උප විශේෂයක් හෝ ව්‍යුහ විද්‍යාත්මකව නූතන මිනිසුන්ගේ ආසන්නතම මුතුන් මිත්තන් නියෝජනය කළ හැකිය.[53] මොරොක්කෝවේ ජෙබෙල් ඉර්හවුඩ් අඩවියේ කැණීම් කරන ලද පුරාවිද්‍යා හෝමෝ සේපියන්ස් පොසිල මීට වසර 300,000කට පමණ පෙර කාල නිර්ණය කර ඇත,[54] දකුණු ඉතියෝපියාවේ ඔමෝ-කිබිෂ් I (ඔමෝ I) දැනට පවතින පැරණිතම ව්‍යුහ විද්‍යාත්මක නවීන හෝමෝ සේපියන්ස් ඇටසැකිල්ල වේ.[55]සමහර වාග් විද්‍යාඥයින්ට අනුව, ප්‍රථම ඇෆ්‍රොඒෂියා-කතා කරන ජනගහන කලාපයට පැමිණියේ ඊළඟ නවශිලා යුගයේදී නයිල් නිම්නයේ,[56] හෝ ආසන්න පෙරදිග පවුලේ යෝජිත උර්හයිමාට් ("මුල් නිජබිම") සිටය. අද බොහෝ විද්වතුන් යෝජනා කරන්නේ ඊසානදිග අප්‍රිකාවේ ඇෆ්‍රොඒෂියාටික් පවුල වර්ධනය වූයේ එම ප්‍රදේශයේ ඇති ඉහළ විවිධත්වය නිසා, භාෂාමය සම්භවය පිළිබඳ විස්තරාත්මක ලකුණකි.[57][58][59]2019 දී පුරාවිද්‍යාඥයින් විසින් මුහුදු මට්ටමේ සිට මීටර 3,469 (අඩි 11,381) ක උන්නතාංශයක පිහිටි බේල් කඳුකරයේ ෆින්චා හබෙරා අඩවියේ වසර 30,000 ක් පැරණි මධ්‍ය ගල් යුගයේ පාෂාණ වාසස්ථානයක් සොයා ගන්නා ලදී. මෙම ඉහළ උන්නතාංශයේදී, මිනිසුන් හයිපොක්සියා සහ ආන්තික කාලගුණය යන දෙකටම ගොදුරු වේ. සයන්ස් සඟරාවේ ප්‍රකාශයට
පත් කරන ලද අධ්‍යයනයකට අනුව, මෙම වාසස්ථානය මෙතෙක් සොයාගෙන ඇති ඉහළ උන්නතාංශයක මුල්ම ස්ථිර මානව වාඩිලෑම පිළිබඳ සාක්ෂියකි. සත්ව ඇටකටු දහස් ගණනක්, ගල් ආයුධ සිය ගණනක් සහ පුරාණ ගිනි නිවන ස්ථාන සොයා ගන්නා ලද අතර, යෝධ මවුල මීයන් සහිත ආහාර වේලක් හෙළිදරව් කරන ලදී.[60][61][62][63][64][65][66]පැරණිතම ගල් තුඩ සහිත ප්‍රක්ෂේපණ ආයුධ (හෝමෝ සේපියන්ස්ගේ ලාක්ෂණික මෙවලමක්) පිළිබඳ සාක්ෂි, හෙල්ල හෝ හෙල්ල විසි කිරීමේ ගල් ඉඟි 2013 දී ඉතියෝපියාවේ ගදෙමොට්ටා අඩවියෙන් සොයා ගන්නා ලද අතර එය වසර 279,000 කට පමණ පෙර දිව යයි.[67] 2019 දී, වසර 100,000-80,000 කට පෙර, හෙල්ල විසි කරන්නන් විසින් නිකුත් කරන ලද ඊතලවලට අයත් යැයි සැලකෙන ලක්ෂ්‍ය ස්වරූපයෙන්, ඇඩුමාහිදී අතිරේක මධ්‍ය ගල් යුගයේ ප්‍රක්ෂේපණ ආයුධ සොයා ගන්නා ලදී.[68]පෞරාණිකත්වයබ්‍රිතාන්‍ය කෞතුකාගාරයේ ඇති අක්සුමයිට් රජුගේ අක්සුමයිට් මුදල් එන්ඩුබිස්, 227-35[lower-alpha 3]6 වන සියවසේදී ඇක්සම් අධිරාජ්‍යය එහි උච්චතම අවස්ථාවයි.ක්‍රිපූ 980 දී, ඩිම්ට් වර්තමාන එරිත්‍රියාවේ සහ ඉතියෝපියාවේ ටයිග්‍රේ ප්‍රදේශයේ පිහිටුවන ලද අතර එය පුන්ට්ගේ අනුප්‍රාප්තික රාජ්‍යය ලෙස පුළුල්