LexiconShiftInnovations/SinhalaWikipediaArticles huggingface dataset:
ඇති විය හැකි පීඩනයෙන් වේල්ල ආරක්ෂා කර ගැනීමේදි උපක්‍රමයකි. චුල වංශයට අනුව බිසෝ කොටුව කොටස් 03 කට බෙදන ලදී.වැවෙන් ළිඳට වතුර බසින බෝක්කුවක්ළිඳේ සිට බන්ධනයෙහි පිටස්තර බෑවුමෙහි අඩිය දක්වා බඳින ලද ජලය පිට කරන ‍‍බෝක්කුවක්ගැඹුරට කනින ලද විවෘත ඝෘජුකෝණාස්‍ර ළිඳක් හෝ වළක් බිසෝ කොටුවේ දිය මුදා හරිනු ලබන දොරෙහි විවරය ලොකු කිරීමට හෝ කුඩා කිරීමට ඔසවන හා පහත් කරන උපකරණය"මොහොල,නම්වේ.වැවක තියෙන විශිෂ්ඨතම නිර්මාණය තමයි බිසෝ කොටුව කියලා කියන්නෙ. බිසෝ කොටුව කියන්නෙ වැවේ පතුලෙ නිර්මාණය කරලා තියෙන හරි හතරැස් ලිදකට. ලිදේ එක පැත්තක තියෙන සිදුරකින්, වැව් ජලය ඇතුල් වෙනවා. ඊටම ප්‍රති විරුද්ධ දිශාවේ තියෙන සිදුරෙන් ඒ වැව් ජලය, ගල් නළයක් හරහා සොරොව්වට යනවා. බිසෝ කොටුව හැම වෙලේම වතුරෙන් පිරිලා තියෙන්නෙ.සොරොව්ව අරින කොට, බිසෝ කොටුව ස්වයoක්‍රීය විදිහට ලීවරයකින් (මොහොල) ක්‍රියා කරන්න ගන්නවා. ඊට පස්සෙ සොරොව්වට ජලය ගෙනියනවා. බිසෝ කොටුව නිසා වැවේ වතුර ගලාගෙන යෑමේ වේගය පාලනය වෙනවා. ඒ කියන්නේ වතුර පීඩනයට බාධකයක් එල්ල කරනවා. ඒකෙන් වැවේ බැම්ම ආරක්ෂා වෙනවා. මේ වගේ විශ්මිත නිර්මාණයක් ලෝකයේ කිසිම රටක නෑ. මේක දැකලා බ්‍රිතාන
්‍යයේ පුරාවිද්‍යාඥයන් හිටන් පුදුම වුණා.පරණවිතාන මහතා දක්වන්නේ සොරොව්ව හරහා බැහැර කරනු ලබන වැව් ජලයේ වේගය බිඳ දැමිම බිසෝ කොටුවේ ප්‍රධාන කාර්යය බවයිදැල්පන්දු ක්‍රීඩාව,ක්‍රීඩකයින් එකිනෙකා අතර කායික ස්පර්ශ සබඳතාවක් නොදක්වන පැසිපන්දු ක්‍රීඩාවට සමානකම් දක්වන හා එමගින් වර්ධනය වු සාමාන්‍යයෙන් ගෘහස්ථ වශයෙන් සැලකෙන ක්‍රීඩාවකි. මෙය සාමාන්‍යයෙන් කාන්තා ක්‍රීඩාවක් ලෙස සලකනු ලැබේ.1891 දී ඇමරිකාවේ තරුණ ක්‍රිස්තියානි සංගමයේ උපදේශකයෙකු වන ආචාර්ය ජේම්ස් නේස්මිත් විසින් "කාන්තා බාස්කට්බෝල්" නමින් මෙම ක්‍රීඩාව නිර්මාණය කර ඇත.  මෙය ඕස්ට්‍රේලියාව, නවසීලන්තය යන රටවල ප්‍රධාන කාන්තා කණ්ඩායම් ක්‍රීඩාව බවට පත්වී ඇති අතර (නැරඹුම් ක්‍රීඩාවක් ලෙස හා සහභාගී ක්‍රීඩාවක් ලෙස) බටහිර ඉන්දිය දූපත් ,ශ්‍රී ලංකාව සහ එක්සත් රාජධානියෙහි ඉතා ජනප්‍රිය වී ඇත. මෙය ශ්‍රී ලංකාවට හදුන්වා දුන්නේ ජෙනී ග්‍රීන් මහත්මිය වේ.උතුරු කැලිෆෝනියාවේ Sierra Nevada ප්‍රදේශයේ ඝනව වැඩුණූ මෘදු ශාක (කේතුධර වනාන්තරයක්)වනාන්තරයක් (ඉංග්‍රීසි:  forest) යනු අධික ශාක ඝනත්වයක් සහිත ප්‍රදේශයකි. විවිධ තත්ව යටතේ වනාන්තරය අර්ථකථනය කරන ආකාර කිහිපයක්
ඇත. මෙම ශාක ප්‍රජාව, පෘථිවි තලයෙන් ආසන්න ලෙස 9.4% ක ප්‍රමාණයක් ආවරණය කර ඇත. ( හෝ මුළු භූමි ප්‍රමාණයෙන් 30% ක්). පෘථිවි ජීවී ගෝලයේ වැදගත්ම අංශවලින් එකක්වන වනාන්තර, ජීවීන්ට නිජ භූමියක් ලෙසද ජල චක්‍රය විධිමත්ව ක්‍රියාකරවීම ද පාංශු සංරක්ෂණය කිරීමද සිදු කරයි. අතීතයේ වැඩවසම් යුගයේ සිටි ශ්‍රේෂ්ඨ නායකයන්, වනාන්තරයක් ලෙස හඳුන්වා දී ඇත්තේ, නීතිමය වශයෙන් සතුන් දඩයම් කිරීම සඳහා වෙන් කළ වගා නොකළ ප්‍රදේශයි. මෙම දඩයම් වනාන්තර දැවමය වීම අනිවාර්ය වී නැත. (“රාජකීය වනාන්තර” බලන්න). එසේ වුවත් බොහෝ අවස්ථාවල වැඩි වශයෙන් දඩයම් වනාන්තර ලෙස හඳුන්වා ඇත්තේ දැවමය ප්‍රදේශයි. එම නිසා ස්වයංසිද්ධවම වනාන්තර යන පදයෙන් සාමාන්‍යයෙන් අදහස් කරන්නේ දැවමය ප්‍රදේශයක් බවයි. නමුත් “දැව භූමියක්” ලෙස හඳුන්වන ප්‍රදේශය පාරිසරිකව සැලකුවහොත් “වනාන්තර” වලින් වෙනස් වේ.විකාශනයදැනට සොයාගෙන ඇති පරිදි ලොව ප්‍රථම වනාන්තරය බිහි වී ඇත්තේ ඩෙවෝනියන් යුගයේ අගභාගයේදී (ආසන්නව වසර මිලියන 380කට පෙර) ය. එය සිදු වී ඇත්තේ  Archaeopteris නම් ශාකයේ විකසනයත් සමගයි. Archaeopteris යනු ගස්-පර්ණාංග ආකාරයේ ( both tree-like and fern-like) මීටර 10ක
් (අඩි 33) පමණ උසට වැඩෙන ශාකයකි. මෙම ශාකය සමකයේ සිට උප ධ්‍රැවක අක්ෂාංශ දක්වා ලෝකය පුරා සීඝ්‍රෙයන් ව්‍යාප්ත විය. පත්‍ර හේතුවෙන් සෙවණ ඇති කල ප්‍රථම ශාකය ලෙස හඳුනාගෙන ඇති Archaeopteris හි මුල් මගින් පසෙහි ව්‍යුහය පවත්වා ගත හැකි වූ බැවින් මෙම ශාකයට වනාන්තරයක් බිහි කිරීමට හැකියාව ලැබිණි. Archaeopteris පතනශීලී ශාකයක් බැවින් එහි පත්‍ර වනාන්තරයේ පොළවට වැටිණි. මෙසේ ප්‍රථම වනාන්තරය නිර්මාණය විය. වන කළමනාකරණය සහ වන විනාශයවනාන්තර සහ ඒවායේ පරිසරය අතර ඇති අන්තර් සම්බන්ධතා පිළිබඳ විද්‍යාත්මක අධ්‍යයනය වනාන්තර පරිසර විද්‍යාව නම් වේ. වනාන්තර කළමනාකරණය කිරීම වන කළමනාකරණය (forestry) නමින් හඳුන්වා ඇත. 1980 දශකයේ සිට වන කළමනාකරණය පෙර සියවස් කිහිපයකට පෙර පැවති ආකාරයට වඩා සීඝ්‍රව වෙනස් විය. වර්තමානයේ වන සංරක්ෂණය සඳහා යොදා ගන්නා ක්‍රියා මාර්ග තිරසාර වනාන්තර කළමනාකරණය ලෙස හඳුන්වයි. පරිසර විද්‍යාඥයින් තම දැඩි අවධානය වනාන්තර පද්ධති සහ ඒවායේ ක්‍රියාකාරීත්වය කෙරෙහි ඇති බලපෑම් වෙත යොමු කරයි. මෙසේ අවධානය යොමු කරනුයේ වනාන්තර කෙරෙහි ඇති බලපෑම් අතර ඇති සම්බන්ධතා පිළිබඳ අවධානය යොමු කරන අතරය. වනාන්තර පිළිබඳ ස
ැලකිලිමත් වන පිරිස තිරසාර වනාන්තර කළමනාකරණය සිදු කරනුයේ පාරිසරික, සමාජයීය සහ ආර්ථික වටිනාකම් කේන්ද්‍ර කරගෙන දේශීය ප්‍රජාව සහ අනෙකුත් පරිසර හිතකාමීන් ඇසුරු කරගෙනය.වනාන්තර කෙරෙහි බලපාන සාධක අතරින් මිනිසා මූලිකව සිදු කරන සාධක අතර වන විනාශය මිනිසා විසින් ඇති කරන ගිනි, අම්ල වැසි සහ පරිසරයට හඳුන්වා දෙන විශේෂ සඳහන් කළ හැක. මීට අමතරව ස්වාභාවික සාධක ද බලපායි. ඒ අතර වනාන්තරවල ඇති වන ලැව් ගිනි, රෝග, කෘමීන්, දේශගුණික විපර්යාස, විශේෂ අතර තරඟය වැදගත් වේ. 1997 දී ලෝක සම්පත් මධ්‍යස්ථානය (World Resource Institute) වාර්තා කරන අන්දමට 20%ක් පමණ වන මුල්ම වනාන්තර සම්පූර්ණව විනාශ නොවූ විශාල වනාන්තර අතර පිහිටයි. මේවායින් 75%ක්ට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් ප්‍රධාන රටවල් 3කට පැතිර ඇත. රුසියාවේ සහ කැනඩාවේ ඇති Boreal forests සහ බ්‍රසීලයේ ඇති වැසි වනාන්තර ලෙස ඒවා පවතී. 2006 දී ඉදිරිපත් කරන ලද නවතම චත්‍රිකා ජායාරූප මඟින් සම්පූර්ණව විනාශ නොවූ වනාන්තර පිළිබඳ නවතම දත්ත සකසා ඇත.දැව නිෂ්පාදනයට වඩා සංරක්ෂණය සහ දිගු පැවැත්ම තහවුරු කර ඇති උතුරු කැලිෆෝනියාවේ රෙඩ් වුඩ් (Red wood) ශාඛය. වයඹ දිග ඔරිගන්හි ඇති වෙරළාශ්‍රිත ඩග්ලස් දේවද
ාර වනාන්තරයකැනඩාවේ 4,020000 km2 පමණ වන ආවරණයක් ඇත. එයින් 90% පොදුවේ අයිතියට යටත් වී ඇති අතර 50% ක් පමණ වගාව සඳහා ලබා දී ඇත. මෙම 50% ක ප්‍රමාණය තිරසාර වන කළමනාකරණය මූලධර්මය මඟින් මනාව කළමනාකරණය කරයි. දේශීය ජනයා සමඟ පවතින සබඳතා උපයෝගී කරගෙන කැනඩාවේ වන කළමනාකරණය සිදු කරයි. කැනඩාවේ වනාන්තරවලින් 8% පමණ සම්පත් සංවර්ධනය මඟින් නීත්‍යානුකූලව සංරක්ෂණය කරයි. මුළුවනාන්තර කෙරෙහි බලපාන සාධක අතරින් මිනිසා මූලිකව සිදු කරන සාධක අතර වන විනාශය මිනිසා විසින් ඇති කරන ගිනි, අම්ල වැසි සහ පරිසරයට හඳුන්වා දෙන විශේෂ සඳහන් කළ හැක. මීට අමතරව ස්වාභාවික සාධක ද බලපායි. ඒ අතර වනාන්තරවල ඇති වන ලැව් ගිනි, රෝග, කෘමීන්, දේශගුණික විපර්යාස, විශේෂ අතර තරඟය වැදගත් වේ. 1997 දී ලෝක සම්පත් මධ්‍යස්ථානය (World Resource Institute) වාර්තා කරන අන්දමට 20%ක් පමණ වන මුල්ම වනාන්තර සම්පූර්ණව විනාශ නොවූ විශාල වනාන්තර අතර පිහිටයි. මේවායින් 75%ක්ට වඩා වැඩි ප්‍රමාණයක් ප්‍රධාන රටවල් 3කට පැතිර ඇත. රුසියාවේ සහ කැනඩාවේ ඇති Boreal forests සහ බ්‍රසීලයේ ඇති වැසි වනාන්තර ලෙස ඒවා පවතී. 2006 දී ඉදිරිපත් කරන ලද නවතම චත්‍රිකා ජායාරූප මඟින් සම්පූර්ණව වි
නාශ නොවූ වනාන්තර පිළිබඳ නවතම දත්ත සකසා ඇත.වනාන්තර ප්‍රමාණයෙන් 40%ක් පමණ විවිධ සංරක්ෂණ ක්‍රම මඟින් භූමි ප‍රිභෝජන සැලසුම් හෝ සැලසුම් සහගත කළමනාකරණය එනම් සහතික කරන ලද වනාන්තර ලෙස සංරක්ෂණය කරයි. 2006 දෙසැම්බර් වන විට කැනඩාවේ 1237,000km2 වන වනාන්තර ප්‍රමාණයක් තිරසාර ලෙස කළමණාකරණය කරන ලද වනාන්තර ලෙස සහතික කරන ලදී. සම්පූර්ණයෙන්ම කැපිය හැකි වනාන්තරවල අස්වනු නෙලීමට, වනාන්තර විවිධ අවශ්‍යතා සඳහා කැපීමට භාවිතා කරන ක්‍රමය වන අතර ව්‍යාපාරිකව මෙය සිදු කරන සමාගම්වලට වනාන්තර නැවත පුනර්ජනනය කළ යුතු බවට නීති පනවා ඇත. බොහෝ කැනඩා ප්‍රාන්තව සම්පූර්ණයෙන්ම කැපිය හැකි ඒවාට සීමා කිරීමට නීති පනවා ඇති අතර සමහර පැරණි සම්පූර්ණ වන වගා 110km2 පමණ වේ.ඇමරිකා එක්සත් ජනපදයේ බොහෝ වනාන්තර මිනිසාගේ බලපෑමට යටත්ව ඇත. නමුත් මෑතක දී දියුණු කරන ලද වනාන්තර සුරැකීමේ ක්‍රම මඟින් මධ්‍යස්ථ, විශාල පරිමාණ හෝ තද බලපෑම් පාලනය කරයි. නමුත් ඇමරිකානු වනාන්තර සේවා (forest service) ඇස්තමේන්තු කර ඇති ආකාරයට මුළු වනාන්තර ප්‍රමාණයෙන් 6000km2 ක ප්‍රමාණයක් නාගරීකරණය සම සංවර්ධනය නිසා අහිමි වේ. දකුණු ප්‍රදේශයේ 800,000 සිට 100,000 km2 ප්‍රමාණයක වනාන්
තර සංවර්ධනය නිසා අහිමි වේ. නමුත් ඇමරිකාවේ උතුරු ප්‍රදේශවල වනාන්තර ප්‍රමාණය ස්ථාවරව පවතී, එසේ නැතිනම් ප්‍රමාණය ඉහල යයි.ලොව ප්‍රධාන වනාන්තර ‍වර්ග දෙකක් හඳුනාගෙන ඇත. ස්වභාවික වනාන්තරමිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වනාන්තරස්වභාවික වනාන්තර ස්වභාවික ජෛව විවිධත්ව රටා, ප්‍රදේශයට ආවේනික ජීවී, සහ ශාඛ විශේෂවලින් යුක්තය. වනාන්තරවල ස්වබාවික ගොඩනැඟුම කෙරෙහි හෝ වනාන්තරයේ අඩංගු දෑ සම්බන්ධ මිනිසාගේ බලපෑමක් මෙහිදී දක්නට නොමැත. නමුත් මිනිසා විසින් නිර්මාණය කරන ලද වනාන්තරවලට මිනිසාගේ ඇති බලපෑම නිසා පාරිසරික රටා වෙනස් වී ඇත. මේවායේ ඇති ශාක, සත්ත්ව විශේෂ වෙනත් ස්ථානයක සම්භවය ලබා වනාන්තරයට හඳුන්වා දුන් ඒවා වේ.භාවිතවනාන්තර පිළිබඳ සැලකීමේදී ගිනි වැළැක්වීම වැදගත්ය. 1998 දී Florida හි පැවති නියඟයෙන් ඇති වූ විනාශකාරී ලැව්ගිනි මගින් නිවාස විශාල සංඛ්‍යාවක් විනාශ විය. වන කළමනාකරුවන්ට අනුව මෙයට බලපෑ හේතුව පාලනය කරන ලද වන පිළිස්සීම කලින් නතර කිරීමයි. සෑම වසරකම අමතර ශාක පත්‍ර හා අතු උණුසුම් වීමට හා පාලනය කළ නොහැකි ගිනිවලට බලපායි.පාලනය කරන ලද පිළිස්සීම් ඩ්‍රිප් ටෝර්ච් (Driptorch) මගින් දල්වයි.මෙය මගින්
අචල වාෂ්ප ධාරාවක් ලෙස ගින්දර පතුරුවා භූමිය අවශ්‍ය ලෙස දහනය කරයි. Driptorch වර්ග කිහිපයක් ඇත‍. Helitorch නමින් හෙලිකොප්ටර්වලට සම්බන්ධ කරන ලද ටෝර්ච් වර්ගයක් ඇත. තවද, වාහනවල පැත්තකට සම්බන්ධ කළ ටෝර්ච් වර්ග ඇත. ගිනි කෙළි ලෙස සකසන ලද උපකරණයක්ද ගිනි දැල්වීමට යොදා ගනී. ඉවතලන ද්‍රව්‍ය, සහ දැව කඳන් කැපීමේදී ඉතිරිවන ද්‍රව්‍ය ගිනි තැබීමට පාලනය කරන ලද ගිනි තැබීමේ ක්‍රම භාවිතා කරයි. පතුරවා හරින ලද ගිනි තැබීම විසිරී ඇති කපන ලද ශාක කොටස් විනාශ කිරීමට ගිනි තැබීම සඳහා එක ස්ථානයකට එකතු කරයි. මෙසේ එකතු කරන ලද ද්‍රව්‍ය ගිනි තැබීම එළිමහනේ ගිනිමැල ගැසීම ලෙස හඳුන්වයි. ඉහළ උෂ්ණත්ව පසේ භෞතික, රසායනික තත්ත්ව විනාශ කරන අතර පස ජීවානුහරණය කරයි. ව්‍යාප්ත කරන ලද ගිනි තැබීම මගින් ඇති වන අඩු උෂ්ණත්වය ගිනි තබන ද්‍රව්‍ය එකට ගොඩ ගසා ගිනි තැබීම තරම් පසට හානි නොකරයි. මේ නිසා පිළිස්සීමට පසු ක්ෂේත්‍රය සැකසීම පහසුය. පාහින ලද හෝ විසිරී ඇති ශාක කොටස් පිළිස්සීමේදී, එක තැනකට එම ද්‍රව්‍ය ගොඩ ගසා යන්ත්‍ර මගින් සිදු කරයි. මෙය ප්‍රභලතාව අඩු ගින්දර ලබා දේ. මෙයට හේතු ශාක කොටස් තදින් ඇසිරී නොතිබීමය. නමුත් ක්ෂේත්‍රයේ ඇති ශාක කොටස් එකතු
කිරීමට යන්ත්‍ර යොදා ගැනීම නිසා පසට හානි වේ. විවාද/මතවාදClemson විශ්ව විද්‍යාලයේ වන කළමනාකරණය පිළිබඳ මහාචාර්ය George.D.Kessler සඳහන් කරන අන්දමට පාලනය කරන ලද ගිනි තැබීම්, ඉන්ධන අඩු කිරීම, වනජීවී වාසස්ථාන වර්ධනයට උපකාරී වේ. තරගකාරී ශාක පාලනය,උලා කෑමට ඇති ද්‍රව්‍ය ප්‍රමාණය නංවීම සහ ශාක සුලභතාවය නංවයි. මීට අමතරව ශාක රෝග පාලනය සහ විනාශවන ශාක පිළිබඳ වාර්තා පවත්වා ගනී. අතීතයේ වවන ලද පයින් (Pine) වනාන්තරවල Sandhill සහ Flatwood වාසස්ථානවල සිටි Red – Cockaded Woodpeckers ජීවීන්ගේ වාසස්ථානවල තත්වය නැංවීමට මෙම ගිනි තැබීම් වැදගත්ය. නමුත් බොහෝ විද්‍යාඥයන් මෙයට විරුද්ධය.ඔවුන්ට අනුව සෑම වනාන්තරයක්ම ඒවාට ආවේණික ගුණාත්මක තත්ව මගින් තක්සේරු කළ යුතුය. පාලනය කරන ලද වනාන්තර ගිනි තැබීම පිළිබඳවන කළමනාකරණයේදී විවිධ මතවාද පලවී ඇත.Barbara.A.Lund විශ්වාස කරන ආකාරයට පිළිස්සුම් පරිසරයට හානිදායකය. ඇයට අනුව පාලනය කරන ලද පිළිස්සුම් බටහිර ප්‍රදේශවල අරටු සහිත වනාන්තරවලට හා ඒවායේ ජීවීන්ට අහිතකරය. ගිනි තැබීම් අතරතුර වන ජීවීන් මිය යයි.ආශ්‍රිතපරිසරවේදය ද්වාරයපරිසරය ද්වාරයAgroforestryAncient w
oodland, an official classification of ancient forest in the United Kingdom.BioproductsChase (land)Close to nature forestryCloud forestDendrologyDendrometryEcological successionForest dynamicsForest migrationForest pathologyForest restorationGreat Green Wall (Africa)History of the forest in Central EuropeHyrcanian forestsIllegal loggingIntact forest landscapeKelp forest (A forest made mostly if not entirely of Kelp; an underwater forest)List of countries by forest areaList of old-growth forestsList of superlative treesList of tree generaList of trees and shrubs by taxonomic familyNatural environmentNatural landscapeOrchardPermaforestryPrimeval forest, a term often used interchangeably with old growth forestRainforestREDD-plusSavannaSilvicultureStand level modellingStratification (vegetation)Subalpine forestTaiga, a biome characterized by coniferous forestsTemperate broadleaf and mixed forestsTemperate coniferous forestTree allometryTree farmTree
plantations (forestry)TreeTrees of the worldTropical and subtropical coniferous forestsTropical and subtropical moist broadleaf forestsTropical rainforestUrban forestUrban reforestationWildcraftingWildernessWoodland managementWoodlandමූලාශ්‍රභාහිර සබැඳි වනාන්තර ගැන තවත් දේ විකිපිඩියා සහෝදර ව්‍යාපෘති හරහා සොයාගන්නවික්ෂනරිය වෙතින් අර්ථ දැක්වීම්කොමන්ස් වෙතින් ඡායාරූප හා මාධ්‍යවිකිසරසවිය වෙතින් ඉගෙනුම් මූලාශ්‍රවිකිපුවත් වෙතින් පුවත් කථාංගවිකිකියමන් වෙතින් උපුටා දැක්වීම්විකිප්‍රභව වෙතින් ප්‍රභව පෙළවිකිපොත් වෙතින් පෙළපොත්Forests in dangerIntact Forests with maps and reports (archived 8 September 2015)Global Forest Resources Assessment 2005 by the Food and Agriculture OrganizationCoolForests.org – Conservation Cools the Planet (archived 24 January 2008)Forest area is land under natural or planted stands of trees of at least 5 meters in situ, whether productive or not, and excludes tree stands in agricultural production s
ystemsForest area (sq. km) data from the World Bank's World Development Indicators, made available by GoogleLuck Baker, Andrew (18 November 2008). "The first forests – Discovery 2008". BBC Online."The World's 10 Most Threatened Forest Hotspots". Conservation International. 2 February 2011.Schlich, Wilhelm; Pinchot, Gifford (1911). "Forests and Forestry". in Chisholm, Hugh. එන්සයික්ලොපීඩියා බ්‍රිටැනිකා. 10 (11th ed.). Cambridge University Press. pp. 645–660. vteForestryIndexForest areasMinistriesResearch institutesCollegesJournalsArbor DayTypesAgroforestrydehesaAnalog forestryBamboo forestryClose to nature forestryCommunity forestryEcoforestryEnergy forestryMycoforestryPermaforestryPlantation forestrySocial forestrySustainable forestryUrban forestryEcology andmanagementArboricultureControlled burnDendrologyEcological thinningEven-aged managementFire ecologyForestinformaticsIPMinventorygovernancelawold-growthpathologyprotectionrestorationsecon
darytransitionForest certificationATFSCFSFSCPEFCSFISmartWoodWoodland Carbon CodeForestationafforestationreforestationGrowth and yield modellingHorticultureGM treesi-TreeurbanSilvicultureSustainable managementTreeallometrybreedingTree measurementcrowngirthheightvolumeEnvironmentaltopicsAcid rainCarbon sequestrationClearcuttingDeforestationEcosystem servicesForest diebackForest fragmentationHigh gradingIllegal loggingTimber mafiaInvasive specieswildingREDDShifting cultivationchitemeneslash-and-burnslash-and-charsvedjebrukTimber recyclingWildfireIndustriesCoppicingForest farmingForest gardeningLoggingManufacturinglumberplywoodpulp and papersawmillingProductsbiocharbiomasscharcoalnon-timberpalm oilrayonrubbertanbarkRail transportTree farmChristmas treesWoodengineeredfuelmahoganyspruce-pine-firteakWoodworkingOccupationsForesterArboristBuckerChoker setterEcologistFellerFirefighterhandcrewhotshotlookoutsm
okejumperRiver driverTruck driverLog scalerLumberjackRangerResin tapperRubber tapperShingle weaverTimber cruiserTree planterWood process engineer WikiProject ප්‍රවර්ගය Outlinevteස්වාභාවික සම්පත් (Natural resources)වාතයPollution / qualityAmbient standards (USA)IndexIndoordeveloping nationsLawClean Air Act (USA)Ozone depletionවිමෝචිතයන් (Emissions)AirshedවෙළඳාමDeforestation (REDD)ශක්තියLawResourcesFossil fuels (peak oil)GeothermalHydrotidalwaveNuclearSolarsunlightshadeWindභූමියArablepeak farmlandDegradationLawpropertyManagementhabitat conservationMineralsmininglawsandpeakrightsSoilconservationfertilityhealthresilienceUseplanningreserveජීවයBiodiversityBioprospectingBiosphereBushfoodBushmeatFisherieslawmanagementFoodForestsgenetic resourceslawmanagementGamelawGene bankHerbalist plantsMarine conservationNon-timber forest productsRangelandSeed bankWildlifeconservationmanagementWoodජලයTypes / locationAq
uiferstorage and recoveryDrinkingFreshGroundwaterpollutionrechargeremediationHydrosphereIcebergsglacialpolarIrrigationhuertaRainharvestingStormwaterSurface waterWastewaterreclaimedAspectsලවණහරණයFloodsLawLeachingSanitationConflictConservationPeak waterPollutionPrivatizationQualityRightResourcesmanagementpolicyආශ්‍රිතCommonsenclosuregloballandtragedy ofEconomicsecologicallandEcosystem servicesExploitationoverexploitationEarth Overshoot DayManagementadaptiveNatural capitalaccountingNature reserveSystems ecologyUrban ecologyWildernessResourceCommon-poolConflict (perpetuation)CurseDepletionExtractionNationalismRenewable / Non-renewable Portal ප්‍රවර්ගයvtePhytogeography: Vegetation classificationPhysiognomyForests, woodlands, arboretumShrublands, scrubs, thickets, fruticetumDwarf-shrubland, subshrublands, dwarf-scrubs, suffruticetumHerbaceous communities, grasslands, steppes, prairies, herbetumSavannas, parklandsScar
cely vegetated areas, desert vegetationLatitudeTropicalSubtropicalTemperateSubpolarPolarClimaticregimePluvial, rainy, ombrophilousCloudySeasonalDroughtAltitudeMontaneSubmontaneLowlandCoastalLeavesLoss of leavesDeciduous, caducifoliousSemi-deciduous, semicaducifoliousEvergreen, perennifoliousLeaf hardnessSclerophyll, stiff leavesOrthophyll, hyptiophyll leavesLeaf formAciculifolious, needle-leavedLatifolious, broad-leavedSubstrateTerrestrial vegetationAquatic vegetationRiparianMangroveSwampySee alsoBiogeographic realmsBiomesFloristic kingdomsPlant habitsPlant life-formsVegetationඅධිකාරී පාලනය ජාතික පුස්තකාලSpainFrance (data)UkraineGermanyIsraelUnited StatesJapanCzech Republicවෙනත්Historical Dictionary of SwitzerlandInternet Encyclopedia of Ukraineමෙම ලිපිය හෝ ලිපි කොටස බුදු දහම සමඟ ඒකාබද්ධ කිරීමට යෝජිතය. (සංවාදය)බුදුදහම පීළිබද විද්‍යාඥයින් ඉදිරිපත් කරන ලද මතපරමාණු සදහා බෝර් ආකෘතිය ඉදිරිපත් කළ නීල්ස් ‍බෝර් මෙසේ පවසා ඇත.
පරමාණුව ගැන අධ්‍යයනය කරන අතරේම අපි පැවැත්ම නම් නාට්‍යයේ අපි නළුවන් ‍හා ප්‍රේක්ෂකයන් ලෙස දරනු ලබන චරිත අතර සහ සම්බන්ධතාවය ගොඩනැගීමට බුදුරජාණන්  වහන්සේ හා ලාඕ ටිසු නම් ශ්‍රෙෂ්ඨ චින්තකයින් මුහුණ දුන් ඥාන විමංසන ගැටළු වෙතට ද අවධානය යොමුකර යුතුය'1958 නීල්ස් බෝර්, පරමාණු භෞතික විද්‍යා ව හා මිනිස් දැනුම බ්‍රිතාන්‍ය ගණිතඥ, ාර්ශනවාදී හා නොඩෙල් ත්‍යාග හිමිකරැවකු වන  ඇල්ෆ්‍රඩ් ‍නොර්ත්  වයිට්පොඩ් (ගණිතයේ ඉතාම වැදගත් ග්‍රන්ථයක් ලෙස සැලකෙන 'ප්‍රින්ජිරියා, මැකමෙටිකා, ග්‍රන්ථයේ ඉර්ටුන්ඩ්  රසල් හා සමර්කෘ) මෙසේ පවසා ඇත. 'බුදුදහම යනු ව්‍යවහාරික පාරභෞතික විද්‍යා ඉතිහාසයේ අති විශාලතම නිදසුනයි' බර්ටුන්ඩ් රසල් යන තවත් නොබෙල් ත්‍යාග ලාභියෙකු මෙසේ පවසා ඇත.'බුදු දහම විචාරාත්මක හා විද්‍යාත්මක යන අංශ දෙකේම එකතුවකි. එය විද්‍යාත්මක ක්‍රමයක් අනුගමනය කරමින් අවසාන‍යේ දී හේතුවාදී නිගමන වලට එළඹේ. එයින්  නස හා පදාර්ථය යනු කුමක් ද? ඒ දෙකෙන් වන වැදගත් ව්නනේ කුමක්ද මෙම විශ්වය ගමන් කරන්නේ යම්කිසි අරමුණක් කරාද? මිනිසාගේ සැබෑ තත්ත්වය කැමක් ද? වැනි සිත් ඇදගන්නා සුලු ගැටලු වලට පිළිතුරැ ලබා ගත හැක. විද්‍යාවේ පවතින සීමා නිසා
මෙවැනි ගැටලු අපට නිරාකරණය කරගත නොහැක. එහි විජග්‍රහණය ලැබෙන්නේ මනසටයි. ඇමරිකානු‍ භෞතික  විද්‍යාඥයෙකු වන ජේ. රොබට් ඕපන්හයිමර් විසින් හෙයින්ස්බර්ග් අවිනිශ්චිතභාවය පිළිබද මුලධර්මය පැහැදිලි කරමින් 'ඉලෙක්ට්‍රෝනයක පිහිටිම නොවෙනස්ව පවීත දැයි ඇසුවහොත් එයටද පිළිතුර නැත යන්නයි. එය චලනය වේදැයි ඇසු‍වහොත් එයටද පිළිතුර නැත යන්නයි. මිනිසාගේ මරණින්මතු ජීවිතය පිළිබද කෙරෙන ලද ප්‍රශ්න වලට ද බුදුරජාණන් වහන්සේ එවැනි පිළිතුරැ සපයන ලදි.මහනුවර දළදා මාළිගයෙහි පත්තිරිප්පුවශ්‍රී ලංකාවේ පැරණි ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පී ක්‍රම තුළ ඉතා අනර්ඝ, විවිධාකාර, නිර්මාණාත්මක ගුණාංග වලින් යුත් ආකෘතියන් හා ශෛලීන් දැකිය හැක. නූතන ශ්‍රී ලංකේය සංස්කෘතියට අතිශය වැදගත් වන්නා වූ සංස්කෘතික උරුමයන් හා ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන්  ප්‍රබල ලක්ෂණ දැනට නටබුන් වී ඇති තත්තවයෙන් වුවද එම පුරාණ ගොඩනැගිලි වලින් ප්‍රදර්ශනය වෙයි. ශ්‍රී ලංකාවේ ජන ජීවිතයේ අනෙකුත් සෑම අංගයන්ට මෙන්ම ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයටද බුදුදහම අතිශයින් බලපා ඇත. බෞද්ධ ගෘහ නිර්මාණආගමික කටයුතු කෙරෙන ප්‍රධාන ගොඩනැගිලි පහකින් යුත් පංචාවාස ආරාම නිම කිරීමට 25 කට අධික ශෛලීන් භාවිතා කර ඇ
ත. මෙම සංවිධානය සංඝසභාව, පිළිම ගෙය, බෝධිඝරය, චෛත්‍ය සහ සංඝාරාමය නැතහොත් සභාව වැනි ගොඩනැගිලි ඇතුලත් විය. වටදාගෙය සහ බෝධිඝරය සදහා ආකෘතින් කිහිපයක් විය. මෙම පුරාණ ගොඩනැගිලි තැනීමේදී කලම්ප වද්දා යකඩ ඇණ භාවිතා කර විශාල දැව කොටස් එකට සම්බන්ධ කර සෑදු දැව රාමු යොදා ඇති බවද බිත්ති කපරාරු කර වහල උළු සෙවිලි කරීමෙන් නිම කර ඇති බවද පුරා විද්‍යාඥ හා ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පීන් අනාවරණය කර ඇත. විවිධාකාර හැඩතල වලින් යුත් වහලද නොයෙකුත් හැඩයේ උලුවහුද ඒවායේ තිබිණ.ලෙන් විහාරදඹුල්ල රජමහා විහාරයවාසය කිරීම සදහා අවම මට්ටමේ පහසුකම් පමණක් ඇති ලෙන් විහාර මුලු දිවයින පුරාම තිබේ. මෙම ගල් ලෙන් වලට ඉහළින් කටාරම් කොටා ඇත්තේ වැසි ජලය ලෙන තුලට ගලා ඒම වැළකෙනු පිණිසයි. මෙම කටාරම් කෙටීමේ කලාව ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් සුවිශේෂීයි. මෙම ගල් ලෙන් වලට ලෙනෙහි බිත්ති සහ වහල සුදෙන් කපරාරු කර බිතු සිතුවම් වලින් අලංකාර කෙරුණි. පර්වතයේ ගල් පතුරු මැටි පොළව යටින් අතුරා ඇත.දඹුල්ල හා සිතුල්පව්ව වැනි ආරාම සංකීර්ණයන්හී 80 කට වැඩි ලෙන් ප්‍රමාණයක් දැකගත හැකිවේ. මිහින්තලේ කලුදිය පොකුණේ ගඩොල් බිත්ති ගලින් කළ ජනෙල් සහ සිවිලිම් දක්නට ඇත. සිගිර
ියේ කිරිඔය ප්‍රදේශයේ තිබෙන ලෙන් වල සිදුරු (Post holes), එහි දැවමය වේදිකාවක් තිබුණු බවට සළකුණු පෙන්වයි. තවත් ලෙනක වහලේ හුණු බදාමෙන් කපරාරු කළ බවට ලකුණු තිබේ. එවැනි ලෙන් අවුකන හා අරංකැලේද දක්නට ඇත. පොළොන්නරුව ගල් විහාරය සහ දඹුල්ල විහාරය පසු කලක පිලිම තැන්පත් කරන ලද ලෙන් විහාර වේ. ස්ථූප/දාගැබ්රුවන්වැලිසෑයප්‍රධාන ලිපිය: ශ්‍රී ලංකාවේ පුරාණ දාගැබ්දේවානම්පියතිස්ස රාජ්‍ය සමයේදි (ක්‍රි.පු. 307 – 267) ලංකාවට වැඩම කළ අර්හත් මහින්ද හිමි විසින් ලක්දිව බුද්ධාගම හදුන්වාදිමෙන් පසු අනුරාධපුරය ශ්‍රී ලංකාවේ පෞරාණික පුජනීය අග නගරය විය. දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා “නන්දන” සහ “මහා මේඝ” නැමැති රාජකීය උයන් මහා සංඝයා වෙත පිළිගන්වා අනතුරුව භික්ෂුන් උදෙසා විහාරාරාමයක් වශයෙන් මහාවිහාරය ගොඩ නැංවුයේය.මුදුනේ කොතක් පිහිටුවා ඇති අර්ධගෝලාකාර “ස්ථුප” නමින් වු මෙම ගොඩනැගිල්ල ශ්‍රී ලංකාවේ හමුවන මුල්ම ස්මාරක වෙයි. අශෝක අධිරාජ්‍යයාගේ සමයේදී ඉන්දි‍යාවේ ශුද්ධ වු ස්ථානයන්හි ස්ථුප විශාල සංඛ්‍යාවක් ඉදි කරන ලදී. මේවා තුළ බුදුන් වහන්සේගේ ශාරීරික ධාතු  නිදන් ‍කෙරුණු අතර මහජනතාව මෙම ස්ථුප වලට මහත් සේ ගරු සරු දැක්වූහ. ශ්‍ර
ී ලංකාවේ ඒ වන විට බුදුන්ගේ ශාරීරික ධාතුවක් නොමැති බව දැන ගැනීමෙන් පසු අරහත් මහින්ද හිමිගේ යෝජනාවක් අනුව (දේවානම්පියතිස්ස) රජතුමා බුදුන්ගේ ශාරීරික ධාතු එවන අධිරාජ්‍යයාගේ ඉල්ලීමට ප්‍රතිචාර දැක්වු අධිරාජ්‍යයා බුදුන්ගේ දකුණු අකු ධාතුව ශ්‍රී ලංකාවට එවීය. දේවානම්පියතිස්ස රජතුමා විසින් ඉහත කී ධාතු තැන්පත් කිරීමට ථූපාරාමය කරවුයේය. එපරිදි එය ශ්‍රී ලංකාවේ පැරණිතම ස්ථුපය විය. මුලදි එය වී ගොඩක හැඩයකින් යුක්ත වු නමුදු කාලයාගේ අවෑමෙන් කරන ලද ප්‍රතිසංස්කරණ හේතුවෙන් අද පවත්නා හැඩය ගෙන ඇත. ධාතු ගර්භය දාගැබෙහි මධ්‍යයේ ඉදිකෙරිණි. ධාතු ගර්භය මධ්‍යයේ වටිනා ලෝහයෙන් නිම කළ බෝධි වෘක්ෂයක්ද, බුදු පිළිමයක්ද තැන්පත් කරන ලද අතර ඒ වටා බුද්ධ චරිතයේ විවිධ අවස්ථා නිරූපනය වන දර්ශන තිබුණේය. ස්ථුපයේ පාදමේ විෂ්කම්භය අඩි 59 කුත් අගල් 6කි. ථුපය සහ ආරාම (භික්ෂුන් උදෙසා වු විහාරය) යන වචනය එකතු වීමෙන් ථුපාරාමය යන නම නිර්මාණය විය. ස්ථුපය වටා අක්කර තුනක් පමණ භූමි භාගයක් තුල මෙම විහාර සංකීර්ණයේ නටබුන් තවමත් දක්නට ඇත.වටදාගෙයහතරවැනි සියවසෙන් පසු විශාල ප්‍රමාණයේ දාගැබ් ඉදිකිරීම් අවසාන වූ බව පෙනී ගොස් තිබේ. ඉන් පසු අනුරා
ධපුරයේ ථූපාරාමය ආදර්ශයට ගෙන කුඩා ප්‍රමාණයේ ස්ථූප ගොඩනංවා තිබේ. මෙම කුඩා ස්තූප වටා වටදාගෙය නම් වෘත්තාකාර ධාතු මන්දිර ඉදිකෙරුණි. අනුරාධපුරයේ ථූපාරාමය, ලංකා‍රාමය හැරුණු විට හොඳම නිදර්ශනය දක්නට ලැබෙන්නේ පොළොන්නරුවෙහිය.එය වටදාගෙය නම් වේ.බෝධි ඝරයනිල්ලග්ගම බෝධි ඝරයබෝධිඝර යනු බෝරුකක් වටා පිහිටි පුජාසනයකි. එම පුජාසනය ‍වේදිකා දෙකකින් යුක්තය. බෝරුක ඇත්තේ ඉහලින් පිහිටි වේදිකාවේ මෙය වහලක් ඇති අතර එය වටකුරු හෝ හතරැස් නොවේ. බෝධිඝර සම්බන්ධයෙන් ඉතා අගනා නිදර්ශන තිබෙන්නේ ශ්‍රී ලංකාවේය. කුරුණෑගල දිස්ත්‍රික්කයේ නිලක්ගම තිබෙන බෝධිඝරය (8‍වෙනි ශත වර්ෂය)  එසේ හදුනාගනු ලැබූ පළමුවැන්නය. බෞද්ධ රටවල් තුළ හොදින් ආරක්ෂා වී  තිබෙන එකම බෝධිඝරය ලෙස ඉහතින් විස්තර කළ බෝධිඝරය ආචාර්ය පරණවිතාන මහතා විසින් හදුනාගනු ලැබ ඇත. එය මුලින් පැවති තත්වයෙන් අදද දක්නට ඇත. එම බෝධිඝරය සොයා ගැනීමෙන් පසු තවත් බෝධ්ඝර 38ක් ශ්‍රී ලංකාව තුළින් සොයාගෙන තිබේ.පධානඝරයඅනුරාධපුරය බටහිරාරාමය පධානඝර නටඹුන්රිටිගල සහ අරංකැලේ වැනි ආරණ්‍යවල තිබෙන භාවනා කුටි (පධානඝර) ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් විශේෂිත ඒවාය. සෑම කුටියක්ම උස් වේදිකා දෙකක
ින් යුක්තය. එම වේදිකා දෙක ගල් පාලමකින් එකට යා කර ඇත. උස් වු බිම් කඩක්, වටකොට තැනු බැම්මක් පිවිසුම් දොරටු හතරක් ආදී අංගවලින් යුක්තව මෙම භාවනා ශාලාවල් නිමවා ඇත. පිටත වේදිකාව විවෘතය. එය ඇතුලේ වේදිකාවේ වඩා විශාලය, උස්ය. ඇතුල් වේදිකාව ස්වාභාවික ගල් පර්වතයක් කොටයකි. දිය අගලකින් වටවී ඇත. ඒ මත ගොඩනැගිල්ලක් තිබුණි. වහල දරා සිටීමට යෙදු ගල් කණු අද ද දැකිය හැක. පිවිසුම් දොරටුව දෙපැත්තේම ආසන තිබේ. සැරසිලි කිසිවක් නොමැත.ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පයේ විශිෂ්ඨත්වය මෙම භාවනා කු‍ටි වලින් දිස්වේ. ඒවායේ සමචතුරශ්‍රාකාර හා සෘජු කෝණාකාර හැඩයන් ඒවා නිර්මාණය කල ශිල්පීන්ගේ නිර්මාණශීලිත්වය ප්‍රකට කරමින් එකට කදිමට ගලපා තිබේ. ගලින් කළ නිමැවුම් ඉතා උසස් තත්වයෙන් තිබේ. විවිධ හැඩයන්ට කපා එකට පරුද්දා විශාල ගල් කුට්ටි ‍යොදා ගොඩනැගිල්ලේ බිම සකස් කර ඇත. වේදිකා දෙක එකට යා කරන පාලම තනා ඇත්තේ විශාල තනි කලු ගල් පුවරුවකිනි. එවැනි එක ගල් පුවරුව ක් දිගින් අඩි 15ක්ද පළලින් 13ක් පමණද වේ. මෙම ගල් පුවරු කෙතරම් සුක්ෂ්ම අන්දමින් එකිනෙකට සම්බන්ධ කර ඇද්ද කියතොත් ගල් පුවරු වේදිකාවට සම්බන්ධ කර ඇති ස්ථාන සොයා ගැනීම පවා ඇති දුෂ්කරය.ප්‍රථිමාඝරය[සංස
්කරණය]කවාකාර වහල සහිත පුදබිම්කවාකර හැඩයෙන් යුත් පියස්ස හොඳින්ම ආරක්ෂා වී ඇති ගොඩනැගිල්ල ලෙස ථූපාරාම පිළිම ගෙය සැළකේපොළොන්නරුවේ ථුපාරමයේද , ලංකාතිලකය හා තිවංක පිළිම ගෙයද දක්නට ලැබෙන ගඩොලින් නිම කළ කවාකාර/ආරුක්කු හැඩයෙන් යුත් වහල සහිත වන්දනීය ස්ථාන ශ්‍රී ලංකාවට පමණක් විශේෂිත වු ස්ථාන වේ. මෙවැනි නිර්මාණ වලට සම කළ හැකි වෙනත් නිර්මාණ බෞද්ධ ලෝකයේ වෙන කිසිදු ස්ථානයක දක්නට නොලැබේ. එසේ කියන්නේ ආචාර්ය පරණවිතාන මහතාය. ලංකාතිලක විහාරයේ පිවිසුමේ තිබෙන ලම්භාකාර සැරසිලි සදහා කදිම නිමාවකින් යතු විශේෂ හැඩයකට සකස් කල ගඩොල් පාවිච්චි කර තිබේ. එම ගඩොල් එකිනෙකට සම්බන්ධ කිරීමේදී අනුගමනය කර ඇති ක්‍රම වේදය කොතරම් සුක්ෂම ඇයි කියතොත් ගඩොල් දෙකක් අතරට පෑන පිහියක තුඩක්වත් ඇතුල් කළ නොහැක. අදවන විටත් සම්පුර්ණයෙන් වාගේ නිරපද්‍රිතව තිබෙන ථුපාරමයේ ආරුක්කු හැඩයෙන් යුත් වහල නිර්මාණය කර ඇති ආකරය ගැන කිසියම් අදහසක් අපිට ලබාගත හැකිය. නියම හැඩයේ ආරුක්කු පිළිබද මුලධර්මය පුරාණ ශ්‍රී ලාංකික පිරිස විසින් දැනගෙන තිබුණි. ‍එසේ වුවත් හරස් ආරුක්කුව ආරක්ෂිත ඉදි කිරීම් ක්‍රමයක් බව සැලකේ.ආරෝග්‍යශාලාආරෝග්‍යශාලා