LexiconShiftInnovations/SinhalaWikipediaArticles huggingface dataset:
ුම්හල් දෙකක් රයිගම්වත්ත හා ඇදුරුගල ප්‍රදේශයේ පිහිටා ඇත.ඉංගිරිය ඉන්ධන පිරවුම්හල හොරණ ප්‍රාදේශීය සභාව 2011 ඉංගිරිය පොලිස් ස්ථානයගමනාගමනයපාදුක්ක පාර බස් නැවතුම බස් රථ හොරණ පාර බස් නැවතුම ඉංගිරිය නගරය A8 රත්නපුර-පානදුර මාර්ගය ඔස්සේ පිහිටා ඇත. මෙම මාර්ගයට පාදුක්ක-ඉංගිරිය මාර්ගය ඉංගිරිය මංසංධියේදී එකතුවේ. තවද බුලත්සිංහල-හොරණ මාර්ගයේ පිහිටා ඇති ඈගල්ඔය නගරයේ සිට ඉංගිරිය දක්වා දිවෙන අප්‍රසිද්ධ මාර්ගයක්ද ඇත. ඉංගිරියට ලඟාවීමට කුම 3කි. ඒවානම්, රත්නපුර-පානදුර මාර්ගය, හංවැල්ලෙන් සහ පාදුක්කෙන් ආරම්භවන ඉංගිරිය මාර්ගය සහ ඈගල්ඔයෙන් ආරම්භවන ඉංගිරිය මාර්ගයි. ඉංගිරිය නගරයේ බස් නැවතුම්පොලවල් දෙකක් ඇත. රත්නපුර-පානදුර මර්ගය ඔස්සේ ගමන්ගන්නා සියලුම බස් රථ එම මාර්ගයේ පිහිටා ඇති නව බස් නැවතුම්පොලේ ගාල් කරයි. අනෙකුත් සියලුම බස් රථ පාදුක්ක මාර්ගයේ පිහිටා අඇති පැරණි බස් නැවතුම්පොලේ ගාල් කරනු ලබයි.ඉංගිරියෙන් ගමන් ආරම්භ කරන බස් රථ285/7 - බුලත්සිංහල-ඉංගිරිය (ඈගල්ඔය හරහා)125 - මහරගම-ඉංගිරිය125 - පිටකොටුව-ඉංගිරිය (ගොඩගම හරහා)686 - කීනගහවිල-ඉංගිරිය (නාච්චිමලේ ප්‍රදේශය)885 - දුම්බර-ඉංගිරිය491 - රත්නපුර
-ඉංගිරිය885 - ගවරගිරිය-ඉංගිරිය1/288 - එපිටවත්ත-ඉංගිරිය (හල්වතුර හරහා)2/282 - පාදුක්ක-ඉංගිරිය (යටවතුර, පනංගල, මාපුටුගල හරහා)- මාතලේ-ඉංගිරියඉංගිරිය හරහා ගමන් කරන බස් රථ450 - රත්නපුර-පානදුර449 - කරඳන-හොරණ064 -පානදුර-මහියංගනය064 -පානදුර-බදුල්ල64/98 - පානදුර-අම්පාර064 - අළුත්ගම-බලංගොඩ457 - ඇඹිලිපිටිය-සූරියවැව120 - කලවාන-කොළඹ473 - කලවාන-හොරණ190- බුලත්සිංහල-පිටකොටුව (බත්තරමුල්ල හරහා)ස්වභාවික සෞන්දර්යයනාච්චිමලේඉංගිරිය ප්‍රදේශයේ සංචාරකයින්ගේ අවධානයට යොමු වන ස්ථාන වන්නේ පහත ස්ථානයන්ය. නාච්චිමලේ  නාන තොටුපළ - ඉංගිරියමඩකඩ ආරණ්‍ය සේනාසනය - ඉංගිරියපරෙයිතොට නාන තොටුපළ - නම්බපානබෝධිනාගල ආරණ්‍ය සේනාසනය - ඇදුරාගලබෝධිනාගල කුරුළු රක්ෂිතය - ඇදුරාගලහොරකැලේ රක්ෂිතය - කිරිගලකුරන් ඔය ඇල්ල - කුරණඌරුගල හොලොම්බුව - ඌරුගල නැගෙනහිරඔරලෝසු තටාකයනාච්චිමලේනාච්චිමලේ යනු ඉංගිරිය ප්‍රදේශයේ ඇති ප්‍රසිද්ධම ස්ථනෙයයි. මෙම ස්ථානය නාච්චිමලේ දොළේ (නම්බපාන ඇළේ) ඉතාමත් සුන්දර නාන  තොටුපොලකි. ඉංගිරිය නගරයේ සිට පාදුක්ක (කොළඹ) මාර්ගයේ සැත. 1ක් පමණ ගොස්  මහ ඉංගිරිය මංසන්ධියෙන් දකුණු
දෙසට ඇති කීනගහවිල මාර්ගයේ සැ.1 ½  ගොස් මඩකඩ ආරණ්‍ය සේනාසනය පාර පසුකළ විට මෙම ස්ථානයට ළඟාවිය හැක.මෙය ඉතාමත් සුන්දර දිය ඇළි වලින් ගහන තැන තැන පැහැදිලි වතුරෙන් පිරි ගල් කටාරම් සහිත අති සුන්දර දොළ පහරකි. මෙම දිය පහර වල දිය නා සතුටුවීම සදහා දිනපතා දහස් ගණන් දේශීය විදේශීය සංචාරකයින් පැමිණෙයි.සංචාරකයන් වැඩි පිරිසක් මෙම ස්ථානයට පැමිණීම සතුටට කාරණයක් වුවද, මෙහි දුක්බර පැතිකඩයක්ද තිබේ. එනම් ඉංගිරිය ප්‍රදේශයේ වැඩිම පරිසර හානියක් සිදුවන ප්‍රෙද්ශය මෙය වීමයි. දිනෙන් දින පැමිණෙන සංචාරකයන් ගනන ඉහල යනවාට සමගාමීව පරිසරයට වන හානියද දිනෙන් දින ඉහල යයි. මෙම ස්ථානය පුරා බොහෝවිට බෝතල්, පොලිතීන් තැන තැන දමා තිබීම සාමාන්‍ය දසුනක් බවට පත්වී ඇත. මෙම තත්වය ප්‍රදේශයේ පදිංචිකරුවන්ට මෙන්ම පරිසරයටද බරපතල ගැටළුවක් වී ඇත. විවිධ කාල වකවානු වලදී ඉංගිරිය පොලීසිය ඇතුළු බොහෝ ස්වේච්ඡා සංවිධාන මෙම ප්‍රදේශය සුද්ධ  පවිත්‍ර කිරීමේ ශ්‍රමදාන වැඩසටහන් දියත් කරයි.මඩකඩ ආරණ්‍ය සේනාසනයමඩකඩ ආරණ්‍ය සේනාසනයඉංගිරිය නගරයේ සිට පාදුක්ක (කොළඹ) මාර්ගයේ සැත. 1ක් පමණ ගොස්  මහ ඉංගිරිය මංසන්ධියෙන් දකුණු දෙසට ඇති කීනගහවිල මාර්ගයේ සැ.
1 ½ ගිය තැන මෙම ආරණ්‍ය සේනාසනය හමු වේ. මෙම ආරණ්‍යයේ ආරම්භය 1940 දශකය දක්වා දිව යන අතර එකී  කාලයේ සිට මේ දක්වා එහි වැඩ සිටි භික්ෂූන් වහන්සේලා ප්‍රමාණය සියගණන ඉක්මවයි.  මෙම නව ආරණ්‍ය සේනාසනය වර්ෂ 1948දී පූජ්‍ය රංවල සද්ධාතිස්ස හිමියන් විසින් ආරම්භකර ඇත.  ඈත අතීතයේදී වනාන්තරයෙන් වැසුණු ගල් ලෙන් පිහිටා තිබූ මෙම ප්‍රදේශය, භාවනාව සඳහා සද්ධාතිස්ස හිමියන්ගේ පැමිණීමෙන් පසු වනගත ආරණ්‍යයක් වී ඇත.මඩකඩ ආරණ්‍ය යනු ශ්‍රී ලංකාවේ ඇති ප්‍රමුඛතම විපස්සනා භාවනා මධ්‍යස්ථානයකි. මෙම ස්ථානයේ ශාඛා නාවින්න, සාලගල ඇතුළු තවත් ස්ථාන කිහිපයක පිහිටා ඇත. ශ්‍රී ලාංකිකයන්ට සහ විදේශිකයන්ට ආගමික දියුණුව උදෙසා මෙම මධ්‍යස්ථානයෙන් ලැබෙන රුකුල මිලකළ නොහැක.  පරෙයිතොටවර්තමානයේ නේවාසික භාවනායොගී  භික්ෂූන් වහන්සේලා 16ක් සහ නේවාසික භාවනායෝගී ගිහියන්  විසින් විපස්සනා භාවනාව ප්‍රගුණ කරනු ලබයි. බෞද්ධ දර්ශනයට  අනුව යමින් භාවනායෝගීන්ගේ උපස්ථාන කටයුතු සියල්ල සැදැහැවතුන් විසින් නොපිරිහෙලා ඉටුකරනු  ලැබේ.එහි ප්‍රධාන ගල් ලෙන තුළ බුද්ධ ප්‍රතිමාවන් ඇතුළු ආකර්ෂණීය සිතුවම් හා මල් වලින් සැරසී ඇති අතර ඒ හා ආසනයට භාවනා කුටි 12 – 15 අතර ප්‍රමා
ණයක් පිහිටා ඇත. මෙකී ආරණ‍්‍යයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා 15 -20ත් අතර ප්‍රමාණයක් භාවනා යෝගීව වැඩ සිටිති. රක්ෂිත වන ගත පෙදෙසක පිහිටා ඇති මෙම ස්ථානය වටා ගලා බසින නාච්චිමලේ දොළ (නම්බපාන ඇළ) ඉතාමත් සුන්දර දොළ පහරකි. මෙම දිය පහර වල දිය නෑම සදහා දිනපතා දහස් ගණන් දේශීය විදේශීය සංචාරකයින් පැමිණෙන අතර ඔවුහූ ආරණ්‍ය සේනාසනය නැරඹීමටද අමතක නොකරති. තවද මෙම ආරණ්‍ය අයත් කලාපය ඉතා සන්සුන් ප්‍රදේශයක් වන අතර ආවේණික වෘක්ෂලතා දේශීය ඖෂධ පැළ පක්ෂීන්, දුර්ලභ සමනළ වර්ග, වන සතුන් හා සත්‍ය විශේෂයන්ගෙන්ද ගහණ ඉතා සුන්දර පෙදෙසකි.පරෙයිතොටපරෙවිතොට හෝ පරේතොට යනු  ඉංගිරිය ප්‍රදේශයේ ප්‍රසිද්ධ ස්ථානයකි. ඉංගිරිය නගරයේ සිට රත්නපුර මාර්ගයේ සැතපුම් 1ක් ගොස් වමට ඇති නම්බපාන පාසැල් මාවතේ සැතපුම්  ½ක්  ගිය තැන මෙම ස්ථානය හමු වේ. නම්බපාන ඇලේ පිහිටි විශාල තැන තොටුපළක් වන මෙම ස්ථානය සුන්දර බවින් පිරිපුන් තැනකි. ඒ ආශ්‍රිතව පිහිටා ඇති පරිසරයද ඉතාමත් අලංකාර වන බැවින් මෙම ස්ථානයට දිය නෑමට පැමිණෙන සංචාරක පිරිස බොහෝය. තවද මෙම තොටුපළට යාබදව  ඇල මාර්ගයේ පිහිටා ඇති කුඩා ඇල මාර්ගයේ පිහිටා ඇති කුඩා තොටුපළවල හා දිය ඇලිවලින් මෙම ස්ථානය තව
ත් අලංකාර වේ.එහෙත් දිනපතා මෙම ස්ථානයේ දිය නෑමට හා විනෝදයට පැමිණෙන දහස් සංඛ්‍යාත පිරිස් මෙම සුන්දර පරිසරයට  විනාශය සුළු පටු නොවේ. ඔවුන් විසින් රැගෙන එන පොලිතින් උර හා බෝතල් බිද තැන තැන දැමීමෙන් විශාල ලෙස පරිසරය අපවිත කරති. මෙම අනතුරු දායක තත්ත්වය  හේතුවෙන් ප්‍රදේශයේ ජනතාවට මෙන්ම සංචාරක පිරිස්වලටද මහත් දුෂ්කරතාවයන්ට මුහුණ පෑමට සිදුව ඇති බැවින් පාරිසරික බලධාරීන්ගේ අවදානය මෙම ප්‍රදේශය වෙත යොමු කිරීමට කාලය එළඹ ඇත.බෝධිනාගල රක්ෂිතයබෝධිනාගල ආරණ්‍ය සේනාසනයඉංගිරිය නගරයේ සිට හොරණ මාර්ගයේ සැතපුම් 2 ¼ ගිය තැන බෝධිනාගල මංසංධියෙන් වම් අතට හැරී පාරේ සැතපුම් 1 ½   විට මෙම ආරණ්‍ය සේනාසනය හමු වේ. 1955 වසරේ ඇරඹී දොඹගස් කන්ද රක්ෂිත වනාන්තරය තුළ පිහිටා ඇති මෙම රමණීය පුද බිම ඉතාමත් සුන්දර පරිසරයක් තුළ පිහිටි ශාන්ත බිම් කඩකි. මෙහි මනරම් වන පියස දකුණු, ගිණිකොන දෙසින් සුන්දර වූ කළු ගංගාව ගලා බසින අතර එකී දකුණු, ගිණිකොන කලාපයද බෑවුම් සහිත ඖෂධ පැල හා ප්‍රදේශයට ආවේණික පහතරට තෙත් කලාපීය ශාඛයන්ගෙන් ගහණ ප්‍රදේශයකි. මෙම ආරණ්‍ය සේනාසනය තුළ තැනින් තැන පිහිටි ලෙන් තුළ භාවනානු යෝගීව වැඩවසන භික්ෂූන් වහන්සේල
ා 20 – 25 පමණ වැඩ සිටින අතර උන්වහන්සේලා දානය පිළිගන්නා අවස්ථාවෙහි දී පමණක් කුටි වලින් පිටතට පැමිණ නැවත වන ගත කුටි වලට පිටත්ව යති.ඉතාමත් ශාන්ත හා දැඩි ආරක්ෂිත භූමි ප්‍රදේශයක් වන මෙම වනගත සේනාසනය නැරඹීමටද දේශීය විදේශීය  විශාල වශයෙන් පැමිණෙමින් පවතී.බෝධිනාගල කුරුළු රක්ෂිතයමෙය දෙවන කලාපීය පහත්බිම් වැසි වනාන්තර ගනයට අයත්වේ. ඉංගිරිය නගරයේ සිට හොරණ මාර්ගයේ සැතපුම් 2 ¼ ගිය තැන බෝධිනාගල මංසංධියෙන් වම් අතට හැරී පාරේ සැතපුම් 1 ½ ක් පමණ ගමන් කර නැවත වමට හැරී මද දුරක් ගමන් කරනවිට විට මෙම අඩවි සීමාවට ඇතුළු වීමට ඔබට හැකිය. බෝධිනාගල ආරණ්‍ය සේනාසනය පිහිටා ඇත්තේද මෙම අඩවිය තුළයි. ප්‍රදේශය පුරා පිහිටා ඇති මාර්ග විස්තර පුවරු නිසා මෙම අඩවියට ළඟාවීම දුෂ්කර නැත.ගම්මාන වලින් වටවුන කඳු දෙකකින් මෙම වන රක්ෂිතය සමන්විත වන අතර ආරණ්‍යයේ භාවනායෝගී භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ පහසුව පිණිස රක්ෂිතය තුල කොන්ක්‍රීට් පාරවල් තනා ඇත. භාවනායෝගී භික්ෂූන් වහන්සේලා හමුවීමට වෙන්වූ වේලාවන් තිබුණද මෙම පරිසරය නැරඹීමි එන පිරිස නිසා මෙම නිශ්ෂබ්ධ පරිසරයට හිරිහැර නොවනවාම නොවේ. හොරකැලේ රක්ෂිතයහොරකැලේ රක්ෂිතයඉංගිරිය හ
දපාන්ගොඩ මාර්ගයේ සැතපුම් 6ක් පමණ ගිය විට හමුවන මෙම ස්ථානය පරිසර සංවේදී තැනකි. දකුණු ආසියාවේ වැඩිම හොර ගස් මෙම භූමියේ ඇති බව සදහන් වේ. ඉතා දැකුම්කළු ස්ථානයකි. මීට අමතරව තවත්  දුර්ලභ ශාක මෙම රක්ෂිතය තුළ ඇතකුරා උඩ ඇල්ලඉංගිරිය නගරයේ සිට සැතපුම් 04ක් පමණ ගොස් හදපාන්ගොඩ කොටිගල මංසන්ධියෙන් දකුණට සැතපුම් 1 ½ක් ගිය තැන මෙම  හමු වේ.  රක්ෂිත වනයේ ගිරංචි කන්දෙන් පටන් ගන්නා කුඩා දිය පහර මැද භාගයේ මෙම ඇල්ල පිහිටා ඇත. මෙම දිය ඇල්ල මෑත කාලය වන තුරුත් වැඩි ප්‍රසිද්ධියක් නොතිබුණද දැන් දැන් මෙම සුන්දර ස්ථානය දැක බලා ගැනීමට පැමිණෙන ජනතාව වැඩි වෙමින් පවතී. මෙම දිය ඇල්ල  පිහිටි රජයේ රජයේ රක්ෂිත වනාන්තරය තුලද තෙත් කලාපීය දුර්ලභ ශාඛයන් ද විවිධ ඹෟෂධ පැලෑටි ද බොහෝ සේ දැකිය හැකි අතර ප්‍රදේශයට ආවේණික කුරුළු හා සත්ත්ව කොට්ඨාස ද මෙහි ජීවත් වෙති.ඌරුගල හොලොම්බුවසිංහල රජ සමයේ සිට ඉංග්‍රීසි පාලන යුගය දක්වා ප්‍රධාන මංමාවත් රටාව බිහිවන තෙක් සබරගමුවෙ සිට වෙරළ බඩ ගම් දනව් කරා භාණ්ඩ ප්‍රවාහනයට යොදා ගෙන තිබුණේ ගංගා මාර්ග වන අතර ඉන් ප්‍රධාන  වන් කළු ගගේ ඉංගිරියට ආසන්නව අදාල හොලොම්බුව පිහිටා ඇත.ඉංගිර
ිය සිට රත්නපුර මාර්ගයේ සැතපුම් 2ක් පමණ  තැන මෙම ස්ථානය හමු වන අතර ගග දිගේ බඩු ප්‍රවාහණය  ලද ඔරු පාරු නැවතුම් මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස මෙම හොලොම්බුව සදාගෙන ඇත. නම්බපාන ඇල කළු ගගට වැටෙන ගංගා මෝයේ විශාල වක්කලම පිහිටිස්ථානය ‍  මෙසේ හොලොම්බුව වශයෙන් හදුන්වන අතර එහි ඉන් විශාල ඉඩ කඩ මෙන්ම ඒ ආසනයේ ඉවුරේ පිහිටි ගල් පරය නිසා අදාල පාරු කරුවන්ගේ ගිමන් හල ලෙස මේ ස්ථානය යොදා ගන්නට බෙහෙවින් ඉවහල් වී ඇත.දැනට ඉතා කලාතුරකින් ගගේ දිවෙන පාරුකරුවන්ගේ නවාතැන් පලක් වන මෙම ස්ථානය විදේශීය සංචාරකයින්ගේ ද සිත් ගත් තැනකි.ඉංගිරිය ඔරලෝසු තටාකයඉංගිරිය නගරයේ සිට කිලෝමීටර බාගයක් පමණ හොරණ දෙසට පැමිණෙන හමුවන රනවුන් ගරාජය ඉදිරිපිට ඉසුරුපුර මාර්ගයේ කිලෝමීටරයක් පමණ ගිය තැන ඔරලෝසු තටාකය හමුවේ. අධිරාජ්‍යයවාදීන්ගේ පාලන සමයේ සොයිසා නම් ඉංගිරිය වත්ත හිමියා විසින් මෙය නිර්මාණය කරවා ඇත. මනා සුමටව කප සකස් කළ ගල් කුට්ටි ආදාරයෙන් ගලායන දොළක් හරස්කර පැරණි බට්ටා ඔරලෝසුවක හැඩයෙන් නිමවා ඇති නිසාවෙන් ඔරලෝසු තටාකය යන නම මෙයට ලැබී ඇත. පොළොන්නරු යුගයෙන් පසු මෙළෙස ගල් පුවරු අල්ලා මනාවට සැකසූ ජල තටාකයක් හමුනොවේ. නමුත් අවාසනාවකට නිසි සංරක්ෂණයකට හ
ෝ නඩත්තුවකට යොමුව නොමැත.කළු ගඟකළු ගඟේ පාලම් පාරුවක්හල්වතුර පාලමට පෙනන සමනල කන්දඉතිහාසයඅතීත සිංහලේ දේශය පරිපාලන අතින් පලාත් හතරකට බෙදී පැවතිනි. ඒ රුහුණු, මායා, පිහිටි, මළය ලෙසිනි. මායා රටට අයත් කෝරළ අතර රයිගම් කෝරළය ප්‍රමුඛ තැනක් ගනී. අප රයිගම් කෝරළයට පත්තු 6කි.1. රයිගම් උඩුගහ පත්තුව2. රයිගම් කුඹුක පත්තුව3. රයිගම් අධිකාරී පත්තුව4. රයිගම් තල්පිටිබද්ද පත්තුව5. පානදුර තොරමුණ පත්තුව6. මුන්වත්තේ බාගේ පත්තුවමේ අතරින් වත්මන් ඉංගිරිය ප්‍රෙද්ශීය ලේකම් බල කොට්ඨාසය අයත්ව පැවති උඩගහ පත්තුව වනාහී උතුරෙන් හේවාගම් කෝරළයටත්, නැගෙනහිරෙන් සබරගොමුවටත්, දකුණෙන් කාල නදිය හා පස්ටදුන්ත් කොරළයටත්, බස්නාහිරෙන් රයිගම් කුඹුකේ පත්තුවටත් මායිම්ව පවතිනවා.වර්තමාන බෙදීම් අනුව රයිගම් උඩුගහ පත්තුව වනාහී ඉංගිරිය ප්‍රාදේශීය ලේකම් බල ප්‍රදේශයට බෙහෙයින්ම සමානවේ.රයිගම කොරළයක් ලෙසින් ඒ නමින් සංවිධාන ගත වෙන්නේ පොළොන්නරු යුගයේදීය. ඒ හිරණ්‍ය මළය හා පාන බුන්න දනව්වේ කොටසක් එක් වීමෙනි. හිරණ්‍යමළයේ සීමාවන්ට පානදුර තොටමුණ පත්තුව හා තල්පිටිබද්ද පත්තුව හැර සෙස පත්තු අයත්ව තිබිණ. එම පත්තු දෙක යත්ව පැවතියේ පාණ බුන
්න දනව්වටය.සුන්දර දියදහරා, කඳුහෙල්, තැනිතලා හා මිටියාවත් යන සියලු භූවිෂමතාවන්ගෙන් සැදුම්ලත් ඉතා සුන්දර වූත්, රමණීය වූත්, භූමි ප්‍රදේශයක් ලෙස ඉංගිරිය ප්‍රදේශය හැඳින්විය හැකිය. සිව් මහා ගංගාවන්ගෙන් එකක් වන කළු නදිය සබරගමු දිසාවනියේ සිට කළුතර තෙක් ගලා බසින්නේ මේ සුන්දර නගරයද පසුකරමිනි. එසේම සබරගමු කඳුවැටි වල ඉම, ඉංගිරිය ප්‍රදේශයෙන් අවසන් වන බැවින් ‘ඉමගිර’ ඉංගිරිය වශයෙන් බිඳීවිත් ඉංගිරිය යන නම ලැබුණු බවද ජනප්‍රවාදයේ සඳහන් වේ. රයිගම් කෝරළයේ උඩුගහ පත්තුවට ඉංගිරිය අයත්ව තිබුණි. ප්‍රදේශයේ ප්‍රධාන නගරය වන ඉංගිරිය නගරය සුදු අධිරාජ්‍යවාදීන්ගේ වතු වගා ආරම්භයේ බිහිවූ නගරයක් ලෙස සඳහන් කළ හැකි අතර ඉංගිරියට තදාසන්නව පිහිටි ඌරුගල හා නම්බපාන ග්‍රාමයන් කළු නදී මිටියාවත ආසන්නයේ පිහිටි සිංහල රජ සමයට නෑකම් කියන ගම් දෙකක් බවද සඳහන් කළ හැකිය.ඉතිහාසයඓතිහාසික වශයෙන් වැදගත් වන ඉතාමත් සුන්දර පරිසරයකට නෑකම් කියන මේ ප්‍රදේශයේ පිහිටි විහාරස්ථාන, ආරණ්‍ය සේනාසනද රාශියක් තිබේ. ඒ අතර වතු කේන්ද්‍ර‍කොට ගත් හින්දු ආගමික ද්‍රවිඩ ජනතාවක්ද ඉතා සුළු වශයෙන් ජිවත් වන අතර හින්දු ආගම ඇදහීමට හින්දු කෝවිල් කිහිපයක්ද, ක්‍රිස්තියාන
ි ආගමික සිද්ධස්ථානයක්ද පිහිටා ඇත. මේ අනුව මෙම ප්‍රදේශයේ විවිධ ජාතීන්ට අයත් හා විවිධ ආගම් අදහන ජනතාවක් වාසය කරන බවට කරුණු සඳහන් කළ හැකිය. ඔවුන් ප්‍රදේශයේ දියුණුව නිරතුරුවම අපේක්ෂා කරන දෑ හිතකාමී පිරිසකි.ඉංගිරිය ප්‍රදේශයේ ඉතිහාසය දෙස නෙත් යොමුකළ විට පෙනී යන තවත් කරුණක් නම් මෙම ප්‍රදේශයේ දීර්ඝ කාලයක සිට ජනතාව ජීවත් වූ බවට පැරණි ලේඛණගත සාක්ෂි වලින් හෙලිවන බවයි. එනම් පෘතුගීසීන් විසින් වර්ෂ 1599දී තබන ලද ඔවුන්ගේ ආදායම් වාර්තාවක මුණගම, වගවත්ත, කැකුළදොල ආදී ස්ථාන වලින් ලබාගත් බදු පිළිබඳ සටහන් වීමෙන් එය සටහන් වන බවයි. වර්තමානයේදී පෝරුවදණ්ඩ ගම හරහා දිවෙන රත්නපුර, පානදුර මාර්ග අදින් වසර 186කට පමණ පෙර සිටම භාවිතා වූ මාර්ගයක් බවට සාධක හමුවී තිබේ. එනම් “ජෝන් ඩේව්” නම් ඉංග්‍රීසි ජාතික වෛද්‍යවරයෙකු වර්ෂ 1817දි පානදුරේ සිට හොරණ, රත්නපුර, පලාබද්දල හරහා සිරිපා කන්ද තරණය කර ඇති බව සටහන් වීමෙන් මෙය සනාථ කර ගත හැකිය. මේ ගමන සම්බන්ධව ඔහු විසින් සඳහන් කළ කරුණු පහත පරිදි වේ.“රට අභ්‍යන්තරයට යාම සඳහා පානදුරේදී මුහුදුබඩ මහ පාරෙන් හැරුණු අපි අපේ රේස් කරත්ත උදාසීන භාරත වාහනයක් හෝ පල්ලැක්කි වලට මාරු කළෙමු. අපි මෙම
ඟින් සපරගමුවේ රත්නපුර වෙත උසුලාගෙන යන ලදිමු. මෙහි සිට කොළඹට සැතපුම් 43කි. මෙය පහත් එනමුත් කඳු සහිත වන ගහන ජන ශූන්‍ය මද වශයෙන් ගොවිතැන් කෙරුණු පෙදෙස් මැදින් වැටී තිබුණු සෑහෙන තරම් හොඳ අලුත් පාරකි. එසේම වස්තු කිහිපයක් හා සිත්ගන්නා සුළු දර්ශන යම් යම් තැන්වලදී ප්‍රදර්ශනය කරන මාවතකි. අපි අපේ පල්ලැක්කි වලම පළවැනි රාත්‍රිය ගත කළෙමු. අති සරල ගෘහ නිර්මාණ ශිල්පය අනුව සැදුණු හින්දු ගොඩනැගිල්ලක නෂ්ටාවශේෂ අපට මෙහිදී දක්නට ලැබුණි. මෙහි සම්ප්‍රදාය පිළිබඳ ඉහත සඳහන් කරන ලදී. පසුදින අරුණෝදයේ සූර්ය උදාවට පෙරාතුව අප කන්දක් පසු කරමින් සිටියදී ඝර්ම කලාපීය වනාන්තර පිළිබඳ නයනාභිරමණීය අපේ නෙත් වලට ලක්විය. ඒ වූ කලී නිල්කඳුවැටි වලින් වටවුණු චමත්කාරජනක වනයෙන් ගැවසී ගත් කඳු, දේණු සමබිම් හා පහත්බිම් මත රැඳී සිටින ලොම් වැනි වළාකුළු සහිත දීප්තිමත් ආකාශ තලයකි.”පාසැල්ඉංගිරිය ප්‍රදේශය තුළ පාසල් 22ක් පවතින අතර එම පාසල් සියල්ලම පාලනය කරනු ලබන්නේ පළාත් සභාව මගිනි. එය පහත වගු සටහන මගින් තව දුරටත් හදුනාගත හැක.ගාමිණී මධ්‍ය මහා විද්‍යාලයසුමනජෝති ප්‍රාථමික විද්‍යාලයධර්මාලෝක කණිෂ්ට විද්‍යාලයපාසලේ නමමාධ්‍යයග
්‍රාම නිලධාරී වසමශ්‍රේණියඉංගිරිය ගාමිණී මධ්‍ය මහා විද්‍යාලයසිංහල/ඉංග්‍රීසි620 සී / ඉංගිරිය උතුර1ABඉංගිරිය ශ්‍රී සුමණජෝති ප්‍රාථමික විද්‍යාලයසිංහල620 සී, ඉංගිරිය උතුර3ඌරුගල ශ්‍රී ධර්මාලෝක කණිෂ්ට විද්‍යාලයසිංහල619 ඌරුගල / නැගෙනහිර2නම්බපාන කණිෂ්ට විද්‍යාලයසිංහල619 ඒ නම්බපාන2රයිගම්වත්ත පරාක්‍රමබාහු කණිෂ්ට විද්‍යාලයසිංහල620 බී, රයිගම්වත්ත3කැකුළලිය ප්‍රාථමික විද්‍යාලයසිංහල618 බී, කැකුළලිය3හඳපාන්ගොඩ මහා විද්‍යාලයසිංහල623 බී හඳපාන්ගොඩ / බටහිර1 Cසාගරපලන්සූරිය මහා විද්‍යාලයසිංහල622 හඳපාන්ගොඩ / දකුණ1 Cඅරකාවිල ඉසිපතන ප්‍රාථමික විද්‍යාලයසිංහල625 අරකාවිල2මාපුටුගල මහා විද්‍යාලයසිංහල621 ඒ / රත්මල්ගොඩ1 Cමෙනේරිගම ප්‍රාථමික විද්‍යෘලයසිංහල625 ඒ, මෙනේරිගම3බටුගම්පල ප්‍රාථමික විද්‍යාලසිංහල624 බටුගම්පල3කළුපහන කණිෂ්ට විද්‍යාලයසිංහල618 වගවත්ත2මානාන ශ්‍රී ඥාණරතන කණිෂ්ට විද්‍යාලයසිංහල620 එෆ් දොඹගස්කන්ද2පැල්පිටිගොඩ කණිෂ්ට විද්‍යාලයසිංහල622 පැල්පිටිගොඩ3කඳනපිටිය කණිෂ්ට විද්‍යාලයසිංහල626 කඳනපිටිය3කුරණ ප්‍රාථමික විද්‍යා
ලයසිංහල627 කුරණ දකුණ3ධර්මාලෝක ප්‍රාථමික විද්‍යාලයසිංහල623 බී හඳපාන්ගොඩ / බටහිර3ඇදුරාගල දෙමළ ප්‍රාථමික විද්‍යාලයදෙමළ620 ඊ ඇදුරාගල3රයිගම් වත්ත පහල දෙමළ විද්‍යාලයදෙමළ620 බී, රයිගම්වත්ත2රයිගම්වත්ත සරස්වතී දෙමළ විද්‍යාලදෙමළ620 ජී, මහ ඉංගිරිය3පර්ත් දෙමළ වද්‍යාලයදෙමළ618 වගවත්ත3[6]ආගමික ස්ථානඉංගිරිය දීපාලෝක මහා විහාරයනගරය පුරාම වැඳපුදා ගැනීමට බොහෝ ස්ථාන ඇත. මේ  අතරින් බෞද්ධ ආගමික ස්ථාන වැඩි අගයක් ගන්නේ බෞද්ධයන් වැඩි ප්‍රතිශතයක් ජීවත්වීම නිසා වියහැක. අනෙකුත් ආගමික ස්ථානද කිහිපයක් මෙහි පිහිටා ඇත.රයිගම්වත්ත කෝවිලඌරුගල ශ්‍රී තපෝදනාරාම මහා විහාරයඉමගිර සිරි විජය බෝධීරාජ බෞද්ධ මධ්‍යස්ථානයපන්සල්නමලිපිනයශ්‍රී දේවරක්ඛිතාරාමයවගවත්ත, පෝරුවදණ්ඩශ්‍රී සඳගිරි විහාරයඅරකාවිල, හඳපාන්ගොඩශ්‍රී වික්‍රමසිංහාරාමයමාපුටුගල, පෝරුවදණ්ඩශ්‍රී විජය බෝධිරාජ මහා විහාරයඉමගිර, ඉංගිරියශ්‍රී තපෝදනාරාම මහා විහාරයපිංගොඩැල්ල, ඌරුගල, ඉංගිරියශ්‍රී පූර්වාරාම විහාරයදොඹගස්කන්ද, ඉංගිරියසොලීරාජ මහා විහාරයගණේතැන්න, පෝරුවදණ්ඩතිලකාරාමයපෝරුවදණ්
ඩශ්‍රී සාංඝීකාරාමයරත්මල්ගොඩ, පෝරුවදණ්ඩගණේවිහාරයහඳපාන්ගොඩශ්‍රී සුදර්ශනාරාමයමානාන, පෝරුවදණ්ඩශ්‍රී පියදස්සනාරාමයකුරණ,කොටිගල, හඳපාන්ගොඩශ්‍රී සුධර්මාරාමයකැකුළදොල, බටුගම්පලශ්‍රී මධුරසාම විහාරයනිමලගම, පෝරුවදණ්ඩශ්‍රී ගංගාතිලක මහා විහාරයපුහුවලශ්‍රී ජයසූරිය බෞ.මධ්‍යස්ථානයශාන්ත පීතර ජනපදය, ඉංගිරියශ්‍රී නන්දරතනාරාමයපැල්පිටිගොඩ, පෝරුවදණ්ඩශ්‍රී දීපාලෝක මහා විහාරයඉංගිරියශ්‍රී පූර්වාරාමයකඳනපිටිය, බෝපේ, පාදුක්කසිරි නිකේතනාරාමයකැකුළලිය, පෝරුවදණ්ඩශ්‍රී විජයසුනන්දාරාමයපනන්ගල වත්ත, පෝරුවදණ්ඩශ්‍රී සම්බෝධි විහාරයඅරුණගම, පෝරුවදණ්ඩශ්‍රී රුවන්බෝධි විහාරයබොරළුගොඩ, පෝරුවදණ්ඩශ්‍රී සුධම්පාය ධර්මායතනයබෝධිරාජගම, ඉංගිරියශ්‍රී ඉසිපතනාරාමයමඩකඩ, බෝපේ, පාදුක්කමඩකඩ ආරණ්‍ය සේනාසනයමඩකඩ, ඉංගිරියබෝධිනාගල ආරණ්‍ය සේනාසනයදොඹගස්කන්ද, ඉංගිරියනාගලෙන විවේකාරාමයඅක්කර 20, ඉංගිරියශ්‍රී ජිනරතනාරාමයඅරකාවිල, හඳපාන්ගොඩශ්‍රී ශෛලතලාරාමයවගවත්ත, පෝරුවදණ්ඩඛේමානන්දාරාමයබටුගම්පලශ්‍රී සම්බෝධි ආරණ්‍ය සේනාසනයමඩකඩශ්‍රී සුබෝධි මෙහෙණි ආරාමයකුරණකෝවිල්[සං
ස්කරණය]නමලිපිනයශ්‍රී මුත්තුමාරි අම්මාන් කෝවිලවගවත්ත, පෝරුවදණ්ඩශ්‍රී කුරුංචි මහා මාරි අම්මාන් කෝවිලරයිගම්වත්ත, ඉංගිරියඉංගිරිය පහළ කොටස ශ්‍රී පත්තිනි කෝවිලඉංගිරියරයිගම් පහළ කොටස ශ්‍රී පත්තිනි කෝවිලරයිගම්වත්ත, ඉංගිරියපල්ලිනමලිපිනයඉංගිරිය පල්ලියඉංගිරිය[7]ඉංගිරියේ ප්‍රසිද්ධ ස්ථානසටහන්↑  ජන හා සංගණන වාර්තාව 2017↑ ඉංගිරිය මංසංධියේ දුර දක්වා ඇති පුවරුව↑  ඉංගිරිය ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලය ↑ 2012 වාර්ෂික වර්ෂාපතන වාර්තාව↑ 2010 ඉංගිරිය පුවත් විමසුම↑ 2012 කොට්ඨාස අධ්‍යාපන කාර්යාලය හොරණ ↑ ඉංගිරිය ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලයයොමුව"Ingiriya Website" (Article). Ingiriyacity.lk."Ingiriya News Bulletin" (Article). Ingiriyacity.lk."Ingiriya Schools" (Article). Ingiriya Divisional Secretariat.අඩවියෙන් බැහැර පිටුIngiriya හා සබැඳි මාධ්‍ය විකිමාධ්‍ය කොමන්ස් හි ඇත.ඉංගිරිය නිල වෙබ් අඩවිය සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2019-07-06 at the Wayback Machineඉංගිරිය ප්‍රාදේශීය ලේකම් කාර්යාලය වෙබ් අඩවිය සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2014-11-2
9 at the Wayback Machineගාමිණී විදුහල වෙබ් අඩවිය සංරක්ෂණය කළ පිටපත 2012-01-24 at the Wayback Machineසම්භාව්‍යය යාන්ත්‍ර විද්‍යාවF=ma{\displaystyle \mathbf {F} =m\mathbf {a} }නිව්ටන්ගේ දෙවැනි නියමයසම්භාව්‍යය යාන්ත්‍ර විද්‍යාවෙහි ඉතිහාසය · සම්භාව්‍යය යාන්ත්‍ර විද්‍යාවෙහි දින රේඛාවකොටස්ස්ථිතිකය · ගති විද්‍යාව / චාලක විද්‍යාව · ප්‍රගති විද්‍යාව · ව්‍යවහාරික යාන්ත්‍ර විද්‍යාව · Celestial mechanics · Continuum mechanics · Statistical mechanicsසූත්‍රකරණනිව්ටෝනියානු යාන්ත්‍ර විද්‍යාව (Vectorial mechanics)Analytical mechanics:Lagrangian mechanicsHamiltonian mechanicsමූලික සංකල්පඅවකාශය · කාලය · ප්‍රවේගය · වේගය · ස්කන්ධය · ත්වරණය · ගුරුත්වය/ගුරුත්වාකර්ෂණය · බලය · ආවේගය · ව්‍යාවර්තය / ඝූර්ණය / යුග්මය · ගම්‍යතාවය · කෝණික ගම්‍යතාවය · අවස්තිථිය · අවස්තිථි ඝූර්ණය · සමුද්දේශ රාමු · ශක්තිය · චාලක ශක්තිය · විභව ශක්තිය · කාර්යය · අතථ්‍ය කාර්යය · ඩැලොම්බෑර් මූලධර්මයහර මාතෘකාRigid body · Rigid body dynamics · Euler's equations (rigid body dynamics)
· චලිතය · චලිතය පිළිබඳ නිව්ටන් නියම · නිව්ටන්ගේ සාර්වත්‍ර ගුරුත්වාකර්ෂණ නියමය · චලිත සමීකරණ · Inertial frame of reference · Non-inertial reference frame · Rotating reference frame · ඝර්ෂණ බලය · රේඛීය චලිතය · Mechanics of planar particle motion · Displacement (vector) · සාපේක්ෂ ප්‍රවේගය · ඝර්ෂණය · සරල අනුවර්තී චලිතය · Harmonic oscillator · Vibration · Damping · Damping ratio · Rotational motion · වෘත්ත චලිතය · Uniform circular motion · Non-uniform circular motion · Centripetal force · Centrifugal force · Centrifugal force (rotating reference frame) · Reactive centrifugal force · Coriolis force · අවලම්බය · Rotational speed · Angular acceleration · කෝණික ප්‍රවේගය · Angular frequency · Angular displacementවිද්‍යාඥයෝගැලී‍ලියෝ ගැලිලි · අයිසැක් නිව්ටන් · Jeremiah Horrocks · ලෙනාඩ් ඉයුලර් · Jean le Rond d'Alembert · Alexis Clairaut · Joseph Louis Lagrange · Pierre-Simon Laplace · William Rowan Hamilton · Siméon-Denis Poissonvteප්‍රගති විද්‍යාව (κινειν,kinein චලිතය සඳහා භාවිතා වන
ග්‍රීක  වචන) යනු, ගති විද්‍යාවේ අංශයකි. එය චලිතය ඇති කරන ස්කන්ධයන් හෝ බලයන් පිළිබඳව සැලකීමකින් තොරව වස්තූන්ගේ චලිතය පිළිබඳව පැහැදිලි කරයි. එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස, චාලක විද්‍යාව, චලිතය ඇති කරන හෝ චලිතයට බලපාන බලයන් හා අන්තර් ක්‍රියා පිළිබඳව සැලකිල්ලක් දක්වයි.ප්‍රගති විද්‍යාවේ සරලතම භාවිතය අංශු චලිතය හුවා දැක්වීමයි. (සංක්‍රමණ ප්‍රගති විද්‍යා‍ව හෝ රේඛීය ප්‍රගති විද්‍යාව) භ්‍රමණය පිළිබඳ විස්තරය ( භ්‍රමණ ප්‍රගති විද්‍යාව හෝ කෝණික ප්‍රගති විද්‍යාව) වඩාත් සංකීර්ණය. ඝනීය දෘඩ වස්තුවක තත්වය, සංක්‍රමණ හා භ්‍රමණ ප්‍රගති විද්‍යාව යන දෙකම සංයෝජනය කිරීම මඟින් පැහැදිලි කිරීමට හැකිය. (දෘඪ වස්තු ප්‍රගති විද්‍යාව) යාන්ත්‍රික සන්ධි මඟින් එකිනෙකට සම්බන්ධ වී ඇති දෘඪ වස්තු පද්ධතියක ප්‍රගති විද්‍යාව වඩාත් සංකීර්ණ කාරණයකි. තරලයක ගලා යාම පිළිබඳ ප්‍රගති විද්‍යාත්මක විස්තරය ඊටත් වඩා සංකීර්ණ වන අතර ප්‍රගති විද්‍යාවේ ‍අඩංගු දේවල් (චින්තනවලට) සාමාන්‍යයෙන් අයත් නොවේ.ආශ්‍රිතගති විද්‍යාවමෙම ලිපිය තවමත්  අංකුර ලිපියකි. විකිපීඩියාවට උදවුවක් ලෙසින් ඔබ හට එය විහිදුවාලිය හැක.vteගිවිසුමක් යනු නීතිය මගින් බල
ාත්මක කළහැකි පාර්ශ්වයන් අතර නෛතික බැඳීම් ඇතිකරන පොරොන්දු හෝ එකඟතාවයකි. ගිවිසුම් නීතිය ලතින් වාක්‍යාංශයක් වන පැක්ටා සන්ට් සර්වැන්ඩා (පොරොන්දු රැකිය යුතුය) යන්න මත පදනම් වෙයි. ගිවිසුම් කඩකිරීම නීතිය මඟින් හඳුනාගන්නා අතර ඊට ප‍්‍රතිකර්මයන් යෙදිය හැක. සෑම කෙනෙක්ම දිනපතාම පාහේ ගිවිසුම් ඇතිකර ගනිති. නිවාස මිළදී ගැනීම් ආදියේදී ලිඛිත ගිවිසුම් අවශ්‍ය වෙයි. නීති පොතක් මිළදී ගැනීම, කඩයකින් කෝපි කෝප්පයක් මිළදී ගැනීම ආදීවූ බොහොමයක් ගිවිසුම් ඇතිවන්නේ කට වචනයෙනි. නීති ශාස්ත‍්‍රඥයකු වන ශ‍්‍රීමත් ජෝන් විලියම් සැල්මන්ඞ්ට අනුව ගිවිසුමක් යනු ‘පාර්ශ්වයන් දෙකක් හෝ ඊට වැඩි ගණනක් අතර බැඳීම් නිර්මාණය කරන සහ අර්ථ නිරූපනය කරන එකඟතාවයකි’.අවිනිශ්චිතබව, අසම්පූර්ණබව සහ විභේධනයගිවිසුමක් අවිනිශ්චිත හෝ අසම්පූර්ණ නම් නීතියේ ඇසට අනුව, පාර්ශ්වයන් හට සම්මුතියකට එලඹීමට නොහැක. එකඟවීමේ සම්මුතියකට එලඹීමක් නීතියට අනුව ගිවිසුමක් පිහිටුවීමක් නොවේ. අගය සහ ආරක්ෂාව වැනි මූලික වාදපද වලට එකඟවීමට නොහැකිවීම සම්පූර්ණ ගිවිසුම ම අසාර්ථක වීමට හේතු වේ. කෙසේ වුවද උසාවිය මඟින් වෙළඳ ගිවිසුම් වලට බලපෑමක් ඇතිකිරීමට තැත් කරයි. මේ සඳහා
උසාවිය ගිවිසුමකට සාධාරණ විග්‍රහයක් ඉදිරිපත් කරයි. උසාවිය මඟින් පිටස්තර ප්‍රමිතීන්ද සලකනු ලබයි. මේවා ගිවිසුමක සවිස්තරව සඳහන්ව ඇත. නැතිනම් අදාල විෂයෙහි සාමාන්‍යයෙන් අඩංගු වන පරිදි වේ. මීට අමතරව උසාවිය මඟින් පදමාලාවක් අනුදේශනය කරයි: වටිනාකමක් පෙන්වා නැත්නම් උසාවිය මඟින් සාධාරණ සහ අනන්‍ය අගයක් නියම කරයි. මෙය ඉඩමට සහ පාවිච්චි කල භාන්ඩ වලට එකඟ නොවේ.ගිවිසුමක විභේධීය අන්තර්වාක්‍යයක් අඩංගු වේ නම්, ගිවිසුමේ අඩංගු විකෘත, අවිනිශ්චිත හා අසම්පූර්ණ අන්තර්වාක්‍යයන් කපා ඉවත් කල හැක. අන්තර්වාක්‍ය විභෙද්‍ය දැයි බැලීමට කරන පරීක්ෂණය "වාස්ථවික පරීක්ෂාව" නම් වේ. මෙහිදී සධාරන පුද්ගලයෙකුට ගිවිසුමේ වලංගුතාව, අන්තර්වාක්‍ය  නොමැතිව දෘශ්‍යමාන වේ දැයි පරීක්ෂා කරයි.වැනේඩිනයිට්බේරයිටීස් මත තද රතු වැනේඩිනයිට්  ස්ඵටික,සොයා ගන්නා ලද්දේ, මොරොක්කෝවෙනි (ප්‍රමාණය: 92 මි.මි x 62 මි.මි, 236 ග්‍රෑම්)CategoryMineralවැනේඩිනයිට් යනු පොස්පේට් ඛාණ්ඩයේ ඇපටයිට් වලට අයත් ඛනිජයක් වන අතර එහි රසායනික සංයෝගය Pb5(VO4)3Cl  වේ. අල්ප ප්‍රභවයක් ලෙස ඊයම්ද, වැනේඩියම් ලෝහයද ලබා ගැනීම සදහා කර්මාන්තයේ බහුලව භාවිතා වන්නේ මෙම ලෝපස් වර්ගයයි.
ඝන, භංගුර ඛනිජයක් වන වැනේඩිනයිට් බහුලව දැකිය හැකි වන්නේ ෂඩ්පාදක ස්ඵටික ලෙසිනි. එය ගැලීනා වැනි ඔක්සිකරණය වු ඊයම් ලෝපස් දීර්ඝ කාලීනව තැම්පත් වීම නිසා ඇති වූ දුර්ලභ ඛනිජයකි. පළමුව සොයා ගනු ලැබුවේ 1801 වර්ෂයේ මෙක්සිකෝවේ දී වන අතර, වර්තමානයේ දකුණු ඇමරිකාව, යුරෝපය, අප්‍රිකාව සහ උතුරු ඇමරිකාවේ සමහර කොටස් වල වැනේඩිනයිට් නිදි කැනීම් සිදු කරනු ලැබේ.ආරම්භයපෙර සිට පවතින ඝනයක සිදුවන රසායනික විපර්යාසයක් නිසා හට ගන්නා වැනේඩිනයිට් ඉතා දුර්ලභ ඛනිජයකි. එම නිසා මෙය ද්වීතික ඛනිජයක් ලෙස හදුන්වනු ලැබේ. මෙය වියළි දේශගුණයන් හී ඔක්සිකරණය වු ප්‍රාථමික ඊයම් ඛනිජයක් ලෙස දැකිය හැක. වැනේඩිනයිට් විශේෂයෙන්ම ලෙඩ් සල්ෆයිඩ, ගැලීනා ආශ්‍රිතව දැකිය හැක. අනෙකුත් සංඝටිත ඛනිජ ලෙස වල්ෆනයිට්, ලෛමොනයිට් සහ  බේරයිට්ස් හැදින්විය හැක.වැනේඩිනයිට් සොයා ගනු ලැබුවේ ස්පාඤ්ඤ ජාතික ඛනිජ විද්‍යාඥයකු වන ඇන්ඩ්‍රස් මැනුඑල් ඩෙල් රියෝ විසින් 1801 වර්ෂයේදීය. ඔහු මෙම ඛනිජය "brown lead" ලෙස හැඳින්වු අතර එහි අලුත් මුලද්‍රව්‍යයක් අඩංගු බව ප්‍රකාශ කලේය, මෙම මුලද්‍රව්‍යය ඔහු පළමුව පැන්ක්‍රෝමියම් ලෙසද, පසුව ඉරි‍තෝරියම් ලෙසද නම් කලේය. නමු
ත් පසු කාලයේදී එය අලුත් මුලද්‍රව්‍යයක් නොවන බවත් ක්‍රෝමියම් වලම මලින ආකාරයක් බවත් ඔහු සොයා ගත්තේය. වර්ෂ  1830 දී නීල්ස් ගේබ්‍රියල් සෙෆ්ස්ට්‍රෝම් විසින් අලුත් මුලද්‍රව්‍යයක් සොයා ගන්නා ලදුව එය වැනේඩියම් ලෙස නම් කරන ලදී. පසු කාලයේ දී එය ඇන්ඩ්‍රස් මැනුඑල් ඩෙල් රියෝ විසින් සොයා ගන්නා ලද මුලද්‍රව්‍යයම බවට අනාවරණය විය. වර්ෂ 1838 දී ඩෙල් රියෝගේ "brown lead" සිමපන්, හයිඩල්ගො, මෙක්සිකො හිදී නැවත සොයා ගන්නා ලදුව, එහි ඇති අධික වැනේඩියම් සංයුතිය නිසා වැනේඩිනයිට් ලෙස නම් කරන ලදී. මෙය ජොන්ස්ටොනයිට් සහ ලෙඩ් වැනඩේට් ලෙසද හදුන්වනු ලැබේ.සිදුවීම්වැනේඩිනයිට, ඊයම් බෙයාරිම නිදියේ ඔක්සිභුත කලාපයට අයත් ද්වීතික ඛනිජයක් ලෙස හදුනා ගත හැක, වැනේඩියම් ක්ෂීරණය වන්නේ බිතු සෙල සිලිකේට මගිනි. සංඝටිත ඛනිජ ලෙස මීමටයිට්, පිරොමෝපයිට්, ඩිස්ක්ලොයිසයිට්, මෝට්ට්‍රමයිට්, වුල්ෆනයිට්, සෙරුස්ස්යිට්, ඇන්ග්ලෙසයිට්, කැල්සයිට්, බාරයිට් සහ විවිධ අයන් ඔක්සයිඩ් හදුනා ගත හැක.වැනේඩිනයිට් නිදි ඕස්ට්‍රේලියාව, ස්පාඤ්ඤය, ස්කොට්ලන්තය, දකුණු අප්‍රිකාව, නමීබියාව, මොරොක්කෝව, ආජන්ටිනාව, මෙක්සිකෝව සහ එක්සත් රාජධානියේ ප්‍රාන්ත 4 වන ඇරිස
ෝනා, කොලොරාඩෝ, නව මෙක්සිකෝව සහ දකුණු ඩකෝටාව ඇතුලුව ලොව පුරා පතිරී තිබේ.ලොව පුරා පතල් 400 කට අධ්ක ප්‍රමාණයක වැනේඩිනයිට් නිදි පිහිටා තිබේ. සංගණ්‍ය වැනේඩිනයිට් නිදි ලෙස මිබ්ලඩෙන්, මොරොක්කෝ හී ‍ටුයිස්සෙට්, කෝඩෝබා හී ටීසුමෙබ් හා නාමීබියා, ආජන්ටිනා, සයිරා, නව මෙක්සිකෝව සහ එක්සත් රාජධානියේ ගිලා සහ ඇරිසෝනා විශේෂත්වයක් ගනී.ව්‍යුහයවැනේඩිනයිට් යනු රසායනික සූත්‍රය Pb5(VO4)3Cl  සහිත ඊයම් ක්ලෝරොවැනේඩේටයකි. එහි සංයුතිය (බර අනුව) ඊයම් 73.15% ක් ද, වැනේඩියම් 10.79% ක් ද, ඔක්සිජන් 13.56% ක් ද, ක්ලෝරින් 2.50% ක් ද වේ. වැනේඩිනයිට් හී පරමාණුක ව්‍යුහය සැලකූවිට එය ක්ලෝරීන් අයනයකින් සමන්විත වන අතර එය අෂ්ටතලයක කොන් වල පිහිටි ද්වීසංයුජ ඊයම් අයන හයකින් වට වී ඇත, ඊයම් අයන එකිනෙක සම්බන්ද වීමෙන් වැනේඩිනයිට් අයනය සෑදේ. ක්ලෝරීන් අයනක් හා ඊයම් අයනයක් අතර දුර පිකෝමීටර 317 වේ. ඊයම් අයන දෙකක් අතර ඇති කුඩාම දුර ඇංග්ස්ට්‍රම් ඒකක 4.48 කි. නොකැඩුනු අෂ්ටතල දාමයක් පවත්වා ගැනීම සදහා එක් අෂ්ටතලයක් යාබදව පිහිටි වැනේඩිනයිට් ඒකකයක මුහුණත සමග සම්බන්ධව පවතී. එක් එක් වැනේඩියම් පරමාණුවක් අවිධිමත් චතුස්තලයක කෝණ ලෙස පිහිටි