LexiconShiftInnovations/SinhalaWikipediaArticles huggingface dataset:
් සුරක්ෂිතව තිබූ දේපළ කපා හැරිණි.[23] එබැවින් කාබු රාජධානිවල ස්වාධීන ෆෙඩරේෂන් එකක් බවට පත් විය.[24][25] පාලක පන්තීන් සමන්විත වූයේ න්යාන්චෝ (Ñaanco) ලෙස හැඳින්වෙන ප්‍රභූ රණශූරයන්ගෙන් සමන්විත වූ අතර ඔවුන් ඔවුන්ගේ පීතෘමූලික පෙළපත ටිරමඛාන් ට්‍රෝරේ දක්වා සොයා ගත්හ.[26] න්යාන්චෝ යනු  රණශූර සංස්කෘතිය, විශිෂ්ට අශ්වාරෝහකයින් සහ වැටලීම්කරුවන් ලෙස ප්‍රසිද්ධියට පත් විය.[24] කාබු මන්සබා හිඳගෙන සිටියේ අද නැගෙනහිර ගෙබා කලාපයේ ගැබු ලෙස හඳුන්වන කන්සාලා හි ය.[18]වහල් වෙළඳාම ආර්ථිකය මත ආධිපත්‍යය දැරූ අතර, ආනයනික රෙදි, පබළු, ලෝහ භාණ්ඩ සහ ගිනි අවි වලින් රණශූර පංති පොහොසත් කළේය.[24] උතුරු අප්‍රිකාවට වෙළඳ ජාලයන් 14 වන සියවස දක්වා ප්‍රමුඛ විය, යුරෝපීයයන් සමඟ වෙරළබඩ වෙළඳාම ආරම්භ වූයේ 15වන සියවස ආරම්භයේ දී ය.[18] 17වන සහ 18වන සියවස් වලදී ඇස්තමේන්තු කර ඇති පරිදි වහලුන් 700ක් වාර්ෂිකව කලාපය හැර ගිය අතර ඔවුන්ගෙන් බොහෝ දෙනෙක් කාබු වෙතින් පැමිණියහ.[18]18 වන ශතවර්ෂයේ අගභාගයේදී, ෆුටා ජල්ලොන්ගේ ඉමාමේට් නැඟෙනහිර දෙසට නැගීම සජීවීවාදී කාබුට බලවත් අභියෝගයක් විය. 19 වන ශතවර්ෂයේ මුල් භාගයේදී ප්‍රාදේශීය ෆුලා ජනයා ස්වාධීනත්ව
ය අපේක්ෂාවෙන් සිවිල් යුද්ධය පුපුරා ගියේය.[18] සමහර කුඩා මැන්ඩින්කා රාජධානි පෘතුගීසීන් විසින් අවශෝෂණය කර ගන්නා තෙක් පැවතුනි.යුරෝපීය සම්බන්ධතාපෘතුගීසි ගිනි-බිසවු හි ලාංඡනය15-16 සියවස්ගිනි-බිසවු වෙත ළඟා වූ පළමු යුරෝපීයයන් වූයේ 1455 දී වෙනිසියානු ගවේෂක අල්විස් කැදමොස්ටෝ, 1456 දී පෘතුගීසි ගවේෂක ඩියෝගෝ ගෝමස්, 1480 ගණන්වල පෘතුගීසි ගවේෂක ඩුආර්ටේ පචෙකෝ පරෙයිරා සහ ෆ්ලෙමිෂ් ගවේෂක යුස්ටේච් ඩි ලා ෆොස් 1409 දී ය.[27]පෘතුගීසි බලධාරීන් මුලින් ප්‍රධාන භූමියේ සුදු ජනාවාස කිරීම අධෛර්යමත් කළද, දේශීය සංස්කෘතියට සහ සිරිත් විරිත්වලට අනුගත වූ ලැන්කාඩෝ සහ ටැන්ගෝමෝස් විසින් මෙම තහනම නොසලකා හරින ලදී.[17] ඔවුන් කලාපයට ඇතුළුවීම හෝ රාජකීය බලපත්‍රයක් නොමැතිව වෙළඳාම් කිරීම තහනම් කරන පෘතුගීසි වෙළඳ රෙගුලාසි නොසලකා හැරියේය. අනවසර වරායන් වලින්, හෝ ස්වදේශික ප්‍රජාවට උකහා ගැනීම.[17] 1520 න් පසු පෘතුගීසි සහ ස්වදේශික වෙළෙන්දන් මෙන්ම සමහර ස්පාඤ්ඤ, ජෙනෝයිස්, ඉංග්‍රීසි, ප්‍රංශ සහ ලන්දේසි විසින් ජනාකීර්ණ වූ ප්‍රධාන භූමියේ වෙළඳාම සහ ජනාවාස වැඩි විය.[17] ප්‍රධාන වරායන් වූයේ කැචු, බිසවු, සහ ගිනිලා වන අතර,
සෑම ගංගාවක්ම දුම්මල අරාබි, ඇත්දළ, හම්, සිවෙට්, වැනි සම්පත් සඳහා අභ්‍යන්තරය සමඟ සෘජුවම වෙළඳාම් කළ ඔවුන්ගේ දුරම යාත්‍රා කළ හැකි ස්ථානයේ Toubaboudougou වැනි වෙළඳ මධ්‍යස්ථාන ද ක්‍රීඩා කළහ. ඩයි වර්ග, වහලුන්, සහ රත්‍රන්.[17] ප්‍රාදේශීය අප්‍රිකානු පාලකයින් සාමාන්‍යයෙන් යුරෝපීයයන්ට ඔවුන්ගේ වෙළඳ මාර්ග පාලනය කිරීම සහතික කිරීම සඳහා අභ්‍යන්තරයට ඇතුළු වීමට ඉඩ දීම ප්‍රතික්ෂේප කළහ.[28]1500 ගණන්වල අගභාගයේදී ආරවුල් නිතර නිතර හා බරපතල විය. විදේශීය වෙළඳුන් ඔවුන්ගේ යහපත සඳහා සත්කාරක සමිතිවලට බලපෑම් කිරීමට උත්සාහ කළහ.[20] මේ අතර, සෑම විටම කාන්දු වන පෘතුගීසි ඒකාධිකාරය වැඩි වැඩියෙන් අභියෝගයට ලක් විය. 1580 දී අයිබීරියානු සංගමය විසින් පෘතුගාලයේ සහ ස්පාඤ්ඤයේ ඔටුනු ඒකාබද්ධ කරන ලද අතර, ස්පාඤ්ඤයේ සතුරන් විසින් ගිනි බිසවු සහ කේප් වර්ඩ් හි පෘතුගීසි දේපල වලට පහර දීමට හේතු විය. ප්‍රංශ, ලන්දේසි සහ ඉංග්‍රීසි නැව් වැඩි වැඩියෙන් ස්වදේශිකයන් සහ ස්වාධීන මනසක් ඇති ලන්කාඩෝ සමඟ වෙළඳාමට පැමිණියහ.[17]17-18 සියවස්17 වන ශතවර්ෂයේ මුල් භාගයේදී රජය සියළුම ගිනියානු වෙළඳාම සන්තියාගෝ හරහා යාමට බල කිරීමටත්, ප්‍රදේශවාසීන්ට ආ
යුධ විකිණීම සීමා කරන අතරම ප්‍රධාන භූමියේ වෙළඳාම සහ ජනාවාස ප්‍රවර්ධනය කිරීමටත් උත්සාහ කළේය. මෙම ප්‍රයත්නයන් බොහෝ දුරට අසාර්ථක විය.[17] 1640දී අයිබීරියානු සංගමයේ අවසානයත් සමග, IV වන ජොආවෝ රජු ගිනියාවේ පෙර වසර 60ක කාලය තුළ සමෘද්ධිමත් වූ ස්පාඤ්ඤ වෙළඳාම සීමා කිරීමට උත්සාහ කළේය. කෙසේ වෙතත්, අප්‍රිකානු-පෘතුගීසීන්ට, දැන් යුරෝපීය නිෂ්පාදන අවශ්‍යතා ලෙස සලකන අප්‍රිකානු රජවරුන් ඉල්ලා සිටි නිදහස් වෙළඳාම ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට හැකි වූයේ නැත.[17] දේශීය නායකයින්ගේ සහ අප්‍රිකානු-යුරෝපීය වෙළෙන්දන්ගේ ආර්ථික අවශ්‍යතා ලෙස දේශීය සහ අප්‍රිකානු-යුරෝපීය වෙළෙන්දෝ කිසිවිටෙකත් ඔවුන්ගේ අවශ්‍යතා සමඟ නොගැලපේ. මෙම කාල පරිච්යඡේදය තුළ කලාපයේ මාලි අධිරාජ්‍යයේ බලය විසුරුවා හරින ලද අතර, කාබුගේ ගොවිපල, කස්සාහි රජු සහ අනෙකුත් ප්‍රාදේශීය පාලකයන් ඔවුන්ගේ ස්වාධීනත්වය තහවුරු කිරීමට පටන් ගත්හ.[17]ගිනියාවේ පෘතුගීසි සමාගමේ ධජය1700 ගණන්වල මුල් භාගයේදී පෘතුගීසීන් විසින් බිසවු අත්හැර දමා කැප්චූ වෙත පසු බැස ගියේ කපිතාන් මේජර්වරයා ප්‍රාදේශීය රජු විසින් අල්ලාගෙන මරා දැමීමෙන් පසුවය. 1750 ගණන් වන තුරු ඔවුන් ආපසු නොඑනු ඇත. මේ අතර, 1706 දී කැච
ු සහ කේප් වර්ඩ් සමාගම වසා දමන ලදී.[20] 1790 ගණන්වල කෙටි කාලයක් සඳහා බ්‍රිතාන්‍යයන් බෝලමා මත අඩිතාලමක් ස්ථාපිත කිරීමට උත්සාහ කළහ.[29]වහල් වෙළඳාමඅත්ලාන්තික් සාගරයේ වහල් වෙළඳාම විසින් ස්පර්ශ කරන ලද ප්‍රථම ප්‍රදේශ අතර ගිනියා-බිසවු ද වූ අතර, එය අනෙකුත් ප්‍රදේශ හා සමාන වහල් මිනිසුන් සංඛ්‍යාවක් බිහි නොකළද, බලපෑම තවමත් සැලකිය යුතු විය.[30][28] බටහිර අප්‍රිකාවේ සම්මත මුදල් ඒකකයක් බවට පත් වූ ඉන්ඩිගෝ සහ කපු සහ පැනොස් රෙදි විවීම වැවිලි ආර්ථිකය දියුණු කිරීමට කේප් වර්ඩ් හි ගිනියානු වහලුන් දායක විය.[16] 17වන සහ 18වන සියවස්වලදී පෘතුගීසි, ප්‍රංශ සහ බ්‍රිතාන්‍ය සමාගම් විසින් මෙම ප්‍රදේශයෙන් සෑම වසරකම මිනිසුන් දහස් ගණනක් රැගෙන ගිය අතර, සාමාන්‍යයෙන් සෑම වසරකම 3000ක් නැව්ගත කරනු ලැබුවේ ගිනිලාවෙන් පමණක්ය.[17] ෆුලා ජිහාඩ් සහ විශේෂයෙන් අතර යුද්ධ. ෆුටා ජලොන් සහ කාබු හි ඉමාමේට් මේවායින් බොහොමයක් සැපයීය.[20]බොහෝ යුද්ධ සිදු කරනු ලැබුවේ ආනයනික භාණ්ඩ වෙනුවට යුරෝපීයයන්ට විකිණීම සඳහා වහලුන් අල්ලා ගැනීමේ එකම අරමුණ සඳහා වන අතර, ඒවා භූමිය හෝ දේශපාලන බලය පිළිබඳ ගැටුම්වලට වඩා මිනිසුන් දඩයම් කිරීමකට සමාන විය.
[17] 209 ප්‍රභූන් සහ රජවරු ප්‍රතිලාභ ලැබූහ, සාමාන්‍ය ජනතාව වැටලීමේ සහ අනාරක්ෂිතභාවයේ බර දරා සිටි අතර. වංශාධිපතියෙකු අල්ලා ගනු ලැබුවහොත්, ඔවුන් නිදහස් කිරීමට ඉඩ ඇත, මන්ද, අල්ලා ගත් අය, ඔවුන් කවුරුන් වුවද, සාමාන්‍යයෙන් ඔවුන්ගේ නිදහස වෙනුවෙන් කප්පම් මුදලක් ලබා ගන්නා බැවිනි.[17] වෙළඳාම සිදු කළ යුතු ආකාරය, වහල්භාවයට පත් කළ යුත්තේ කවුරුන්ද සහ නොකළ යුත්තේ කවුරුන්ද යන්න සහ වහලුන්ගේ මිල ගණන් පිළිබඳව නිතිපතා ගනුදෙනු කිරීම. සමකාලීන වංශකතාකරුවන් වහල් වෙළඳාමේ බොහෝ රජවරුන්ගෙන් ප්‍රශ්න කළ අතර, ඔවුන් වෙළඳාම නපුරු ලෙස හඳුනා ගත් නමුත් යුරෝපීයයන් ඔවුන්ගෙන් වෙනත් භාණ්ඩ මිලදී නොගන්නා නිසා සහභාගී වූ බව සඳහන් කළේය.[17]18 වන ශතවර්ෂයේ අගභාගයේ සිට යුරෝපීය රටවල් වහල් වෙළඳාම ක්‍රමයෙන් මන්දගාමී කිරීමට සහ/හෝ අහෝසි කිරීමට පටන් ගත්හ. පෘතුගාලය 1869 දී සහ බ්‍රසීලය 1888 දී වහල්භාවය අත්හැර දැමූ නමුත් කොන්ත්‍රාත් කම්කරු ක්‍රමයක් ඒ වෙනුවට ක්‍රියාත්මක වූ අතර එය කම්කරුවන්ට යන්තම් වඩා හොඳ විය.[20]යටත්විජිතවාදය1880 සහ 1913 වසරවල අප්‍රිකාව සංසන්දනය කිරීම1800 ගණන්වල අගභාගය දක්වා පෘතුගීසීන් ඔවුන්ගේ බලකොටු සහ වෙළඳ ස
්ථානවලින් පිටත ඔවුන්ගේ 'විජිතය' පාලනය කිරීම ප්‍රබන්ධයකි. 1860 ගණන්වල ආරම්භ වූ යුරෝපීය යටත් විජිත තරඟකාරීත්වය වැඩි වූ ස්ථානය බවට ගිනි-බිසවු පත්විය. 1870 දී එක්සත් ජනපද ජනාධිපති යුලිසෙස් එස්. ග්‍රාන්ට් ගේ මැදිහත්වීමෙන් බොලමා හි තත්ත්වය පිළිබඳ ආරවුල පෘතුගාලයට වාසිදායක ලෙස විසඳන ලද නමුත් පෘතුගීසි හිමිකම් සඳහා ප්‍රංශ ආක්‍රමණය දිගටම පැවතුනි. 1886 දී වර්තමානයේ සෙනගාලය ලෙස හඳුන්වන කැසමන්ස් ප්‍රදේශය ඔවුන්ට පවරා දෙන ලදී.[16]නිදහස සඳහා අරගලයපෘතුගීසි ගිනියාවේ පෘතුගීසි යටත් විජිත යුද්ධය, 1968ගිනියාවේ සහ කේප් වර්ඩ්ගේ නිදහස සඳහා වූ අප්‍රිකානු පක්ෂය (PAIGC) 1956 දී අමිල්කාර් කබ්රාල්ගේ නායකත්වය යටතේ ආරම්භ කරන ලදී. මුලදී සාමකාමී ක්‍රම සඳහා කැපවී සිටි, 1959 පිඩ්ජිගුයිටි සංහාරය, ගම්බද ගොවි ජනතාව දේශපාලනික වශයෙන් බලමුලු ගැන්වීමට දැඩි ලෙස නැඹුරු වෙමින්, වඩාත් මිලිටරිකරණය වූ උපක්‍රම වෙත පක්ෂය තල්ලු කළේය. කොනක්‍රි හි ඔවුන්ගේ කඳවුරේ සිට වසර ගණනාවක් සැලසුම් කිරීම සහ සූදානම් වීමෙන් පසුව, PAIGC විසින් 1963 ජනවාරි 23 දින ගිනි-බිසවු නිදහස් යුද්ධය දියත් කරන ලදී.[20]අනෙකුත් පෘතුගීසි යටත් විජිතවල ගරිල්
ලා ව්‍යාපාර මෙන් නොව, PAIGC භූමියේ විශාල කොටස් මත සිය පාලනය වේගයෙන් ව්‍යාප්ත කළේය. කැලෑවක් වැනි භූමි ප්‍රදේශයේ ආධාර ඇතිව, අසල්වැසි මිත්‍ර රටවල් සමඟ දේශසීමා වෙත පහසුවෙන් ප්‍රවේශ විය හැකි අතර කියුබාව, චීනය, සෝවියට් සංගමය සහ වාමාංශික අප්‍රිකානු රටවලින් විශාල ආයුධ ප්‍රමාණයක් ලැබුණි. ගුවන් ප්‍රහාරයෙන් ආරක්ෂා වීම සඳහා සැලකිය යුතු ගුවන් යානා නාශක හැකියාවක් ලබා ගැනීමට පවා PAIGC සමත් විය.[20] 1973 එහි නිර්මාතෘ සහ නායක අමිල්කාර් කබ්රාල් ඝාතනය කරන විට.[31] කබ්රාල්ගේ මරණයෙන් පසු පක්ෂ නායකත්වය ඇරිස්ටයිඩ් පෙරේරා අතට පත් වූ අතර පසුව ඔහු කේප් වර්ඩ් ජනරජයේ පළමු ජනාධිපති බවට පත් විය.1970 පෘතුගීසි-ගිනියා සහ අනෙකුත් ජනපදවල පෘතුගීසි පාලනයේ (කොළ), මතභේදාත්මක (කහ) සහ කැරලිකරුවන්ගේ පාලන ප්‍රදේශ (රතු)නිදහස (1973)PAIGC හමුදා 1974 දී ගිනි-බිසාවු හි ධජය ඔසවයි.නිදහස ඒකපාර්ශ්විකව 1973 සැප්තැම්බර් 24 දින ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර එය දැන් රටේ නිදහස් දිනය ලෙස සමරනු ලබන අතර එය රජයේ නිවාඩු දිනයක් වේ.[32] 1974 සැප්තැම්බර් 10 වැනි දින නිල වශයෙන් රට ස්වාධීන ලෙස පිළිගනු ලැබිණි.[33] නිකොලා සීයුරෙස්කු ගේ රුමේනියාව
යනු ගිනි-බිසවු නිල වශයෙන් පිළිගත් පළමු රට වන අතර ගිනියාවේ සහ කේප් වර්ඩ් හි නිදහස සඳහා අප්‍රිකානු පක්ෂය සමඟ ගිවිසුම් අත්සන් කළ පළමු රට විය.[34][35]ජාතියේ නිදහස මත, එය එහි ජාතික ගීය ලෙස Esta É a Nossa Patria Bem Amada ප්‍රකාශයට පත් කළේය. 1996 වන තෙක්, මෙය කේප් වර්ඩ් සමඟ බෙදා ගන්නා ලද අතර, පසුව එය තමන්ගේම නිල ජාතික ගීය Cântico da Liberdade භාවිතා කළේය.[36][37][38][39]අමිල්කාර්ගේ සහෝදරයා සහ PAIGC හි සම-නිර්මාතෘ ලුයිස් කබ්රාල්, ගිනි-බිසවු හි පළමු ජනාධිපති ලෙස පත් කරන ලදී.[28] නිදහස හොඳම අනුග්‍රහය යටතේ ආරම්භ විය. බිසවු-ගිනියා ඩයස්පෝරාව සමූහ වශයෙන් නැවත මෙරටට පැමිණ තිබුණි. සැමට පාසලට ප්‍රවේශ වීමේ ක්‍රමයක් නිර්මාණය කර තිබුණි. පොත් නොමිලේ ලැබුණු අතර පාසල්වල ප්‍රමාණවත් ගුරුවරුන් සංඛ්‍යාවක් සිටින බව පෙනෙන්නට තිබුණි. කලින් නොසලකා හරින ලද ගැහැණු ළමයින්ගේ අධ්‍යාපනය දිරිමත් කරන ලද අතර ග්‍රාමීය ලෝකයට වඩාත් අනුවර්තනය වූ නව පාසල් දින දර්ශනයක් සම්මත කරන ලදී. 1980 දී, ආර්ථික තත්ත්වයන් සැලකිය යුතු ලෙස පිරිහී ගිය අතර, බලයේ සිටි ආන්ඩුව කෙරෙහි පොදු අතෘප්තියට හේතු විය. 1980 නොවැම්බර් 14 වන දින, "නිනෝ වියේරා
" ලෙසින් හැඳින්වූ ජොආවෝ බර්නාඩෝ වියේරා, ජනාධිපති ලුයිස් කබ්රාල් බලයෙන් පහ කළේය. ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවන ලද අතර විප්ලවයේ සාමාජිකයින් නව දෙනෙකුගෙන් යුත් හමුදා කවුන්සිලයක් වියේරාගේ සභාපතිත්වයෙන් පිහිටුවන ලදී. එතැන් සිට රට ලිබරල් ආර්ථිකයක් කරා ගමන් කර ඇත. සමාජ අංශයේ සහ අධ්‍යාපනයේ වියදමින් අයවැය කප්පාදු කිරීම් සිදු කර ඇත.[40]1984 දක්වා විප්ලවවාදී කවුන්සිලයක් විසින් රට පාලනය කරන ලදී. පළමු බහු-පක්ෂ මැතිවරණය 1994 දී පැවැත්විණි. 1998 මැයි මාසයේදී හමුදා නැගිටීමක් ගිනි-බිසවු සිවිල් යුද්ධයට තුඩු දුන් අතර 1999 ජූනි මාසයේදී ජනාධිපතිවරයා නෙරපා හැරීමට හේතු විය.[41] 2000 දී නැවත මැතිවරණයක් පවත්වන ලද අතර, කුම්බා අයිලා ජනාධිපති ලෙස තේරී පත් විය.[42]2003 සැප්තැම්බර් මාසයේදී හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් සිදු විය. "ගැටළු විසඳා ගැනීමට නොහැකි වීම" යන චෝදනාව මත හමුදාව විසින් අයිලා අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත.[43] කිහිප වතාවක් ප්‍රමාද වීමෙන් පසුව, ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය 2004 මාර්තු මාසයේදී පැවැත්විණි. හිඟ වැටුප් සම්බන්ධයෙන් 2004 ඔක්තෝම්බර් මාසයේදී ඇති වූ කැරැල්ලක් සන්නද්ධ හමුදා ප්‍රධානියාගේ මරණයට හේතු විය.[44]වියේරා වසර සිට වර්ත
මානය දක්වා2005 ජූනි මාසයේදී, අයිලා බලයෙන් පහ කළ කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු පළමු වරට ජනාධිපතිවරනය පැවැත්විණි. රටේ නීත්‍යානුකූල ජනාධිපති යැයි කියමින් PRS සඳහා අපේක්ෂකයා ලෙස ලලා නැවත පැමිණියද, මැතිවරණය ජයග්‍රහණය කළේ 1999 කුමන්ත්‍රණයෙන් බලයෙන් පහ කරන ලද හිටපු ජනාධිපති ජෝවා බර්නාඩෝ වියේරා විසිනි. වියේරා දෙවන මැතිවරණයේදී මාලම් බකායි සන්හා පරාජය කළේය. සැන්හා මුලදී එය පිළිගැනීම ප්‍රතික්ෂේප කළේ, අගනුවර වන බිසාවු ඇතුළු මැතිවරණ කොට්ඨාශ දෙකක් තුළ විකෘති කිරීම් සහ මැතිවරණ වංචා සිදු වූ බව පවසමිනි.[45]මැතිවරණයට පෙර රට තුළට ආයුධ ඇතුළු වූ බවට වාර්තා වූ අතර නාඳුනන තුවක්කු කරුවන් විසින් රජයේ කාර්යාලවලට ප්‍රහාර එල්ල කිරීම ඇතුළු "ප්‍රචාරක කටයුතු අතරතුර ඇති වූ බාධා කිරීම්" තිබියදීත්, විදේශීය මැතිවරණ නිරීක්ෂකයින් 2005 මැතිවරණය සමස්තයක් ලෙස "සන්සුන් සහ සංවිධානාත්මක" ලෙස විස්තර කළහ.[46]වසර තුනකට පසුව, 2008 නොවැම්බර් මාසයේ පැවති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයේදී PAIGC ආසන 100 න් 67ක් සමඟින් ශක්තිමත් පාර්ලිමේන්තු බහුතරයක් දිනා ගත්තේය.[47] 2008 නොවැම්බරයේදී, ජනාධිපති වියේරාගේ නිල නිවසට සන්නද්ධ හමුදා සාමාජිකයින් විසින
් ප්‍රහාරයක් එල්ල කරන ලද අතර, ආරක්ෂකයෙකු මිය ගිය නමුත් ජනාධිපතිවරයාට හානියක් නොවීය.[48]කෙසේ වෙතත්, 2009 මාර්තු 2 වන දින, පෙර දින පිපිරීමකින් මිය ගිය ඒකාබද්ධ මාණ්ඩලික ප්‍රධානීන්ගේ ප්‍රධානියා වන ජෙනරාල් බැටිස්ටා ටැග්මේ නා වයිගේ මරණයට පළිගන්නා සොල්දාදුවන් කණ්ඩායමක් බව මූලික වාර්තා පෙන්වා දෙන පරිදි වියේරා ඝාතනය කරන ලදී. [49] වියේරා ගේ මරණය පුලුල්ව පැතිරුනු ප්‍රචණ්ඩත්වයට හේතු නොවුණත්, Swisspeace නම් උපදේශක කණ්ඩායමට අනුව, රට තුළ කැලඹිලි ඇතිවීමේ සලකුනු දක්නට ලැබිණි.[50] ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාපිත අනුප්‍රාප්තික නියෝගයට ගරු කරන බවට රටේ හමුදා නායකයෝ ප්‍රතිඥා දුන්හ. ජාතික සභා කථානායක රයිමුන්ඩෝ පෙරේරා 2009 ජූනි 28 වන දින රටපුරා මැතිවරණයක් පවත්වන තෙක් අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයෙකු ලෙස පත් කරන ලදී.[51] එය PRS හි ජනාධිපති අපේක්ෂකයා ලෙස කුම්බා අයිලා ට එරෙහිව PAIGC හි මාලම් බකායි සන්හා විසින් ජයග්‍රහණය කරන ලදී.[52]ගිනි-බිසවු ජනාධිපති උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ රුසියානු ජනාධිපති ව්ලැඩිමීර් පුටින් සමඟ 2022 ඔක්තෝබර් 25 රුසියාවේ මොස්කව්හිදී2012 ජනවාරි 9 වන දින, දියවැඩියා රෝගයේ සංකූලතා හේතුවෙන් ජනාධිපති සන්හා මිය ගිය
අතර, පෙරෙයිරා නැවතත් අන්තර්වාර ජනාධිපතිවරයෙකු ලෙස පත් කරන ලදී. 2012 අප්‍රේල් 12 සවස රටේ හමුදා සාමාජිකයින් කුමන්ත්‍රණයක් දියත් කර අන්තර්වාර ජනාධිපති සහ ප්‍රමුඛ ජනාධිපති අපේක්ෂකයෙකු අත්අඩංගුවට ගත්හ.[53] හිටපු උප මාණ්ඩලික ප්‍රධානී ජෙනරාල් මාමඩු තුරේ කුරුමා සංක්‍රාන්ති කාලපරිච්ඡේදයේ දී රටේ පාලනය භාරගත් අතර විරුද්ධ පක්ෂ සමඟ සාකච්ඡා ආරම්භ කළේය.[54][55]හොසේ මාරියෝ වාස් 2014 සිට 2019 ජනාධිපතිවරනය දක්වා ගිනි-බිසවු හි ජනාධිපති විය. ඔහුගේ ධූර කාලය අවසන් වන විට, වාස් සිය පස් අවුරුදු ජනවරම සම්පූර්ණ කළ පළමු තේරී පත් වූ ජනාධිපතිවරයා බවට පත්විය. කෙසේ වෙතත්, ඔහු 2019 මැතිවරණයෙන් පැරදුනේ, 2020 පෙබරවාරියේ බලයට පත් උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝටය. එම්බාලෝ යනු PAIGC හි පිටුබලය නොමැතිව තේරී පත් වූ පළමු ජනාධිපතිවරයා වේ.[56][57]2022 පෙබරවාරි 1 වන දින, ජනාධිපති උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ බලයෙන් පහ කිරීමට කුමන්ත්‍රණයක් දියත් කරන ලදී.[58][59][60] 2022 පෙබරවාරි 2 වන දින රාජ්‍ය ගුවන්විදුලිය නිවේදනය කළේ මෙම සිද්ධියෙන් ප්‍රහාරකයන් හතර දෙනෙකු සහ ජනාධිපති ආරක්ෂක භටයින් දෙදෙනෙකු මිය ගිය බවයි.[61] අප්‍රිකානු සංගමය සහ ECOWAS දෙකම කුම
න්ත්‍රණය හෙළා දුටුවේය.[62] කුමන්ත්‍රණයට උත්සාහ කිරීමෙන් දින හයකට පසු, 2022 පෙබරවාරි 7 වන දින, බිසාව්-ගිනියා රජය විවේචනය කරන ගුවන් විදුලි මධ්‍යස්ථානයක් වන රේඩියෝ කැපිටල් එෆ්එම් [63] ගොඩනැගිල්ලට ප්‍රහාරයක් එල්ල විය;[64] මෙය දෙවන අවස්ථාවයි. ගුවන්විදුලි නාලිකාව වසර දෙකකට අඩු කාලයකදී මෙවැනි ප්‍රහාරයකට ලක්විය.[63] එම ස්ථානයේ සේවය කරන මාධ්‍යවේදියෙකු, නිර්නාමිකව සිටීමට කැමති අතරතුර, ඔවුන්ගේ සගයෙකු විසින් ප්‍රහාරකයන් රැගෙන ගිය එක් මෝටර් රථයක් ජනාධිපති ධුරයට අයත් බව හඳුනාගෙන ඇති බව සිහිපත් කළේය.[64]2022 දී යුක්රේනයේ ජනාධිපති වොලොඩිමියර් සෙලෙන්ස්කි ඔහුගේ සහචර උමාරෝ සිසෝකෝ එම්බාලෝ මාධ්‍ය හමුවකදී හමුවිය. එම්බාලෝ යුද්ධයේ ආරම්භයෙන් පසු යුක්රේනයට පැමිණි පළමු අප්‍රිකානු පාලකයා බවට පත්විය.[65]දේශපාලනයගිනියා-බිසවු ජනාධිපති මන්දිරයගිනියා-බිසාවු හි පෙළපාලියකදී මහජන සාමය පිළිබඳ පොලිස් නිලධාරියාගිනි-බිසාවු යනු ජනරජයකි.[66] පසුගිය කාලයේ රජය ඉතා මධ්‍යගත වී තිබුණා. 1991 මැද භාගය වන තෙක් බහු-පක්ෂ පාලනයක් ස්ථාපිත කර නොතිබුණි.[66] ජනාධිපතිවරයා රාජ්‍ය නායකයා වන අතර අගමැතිවරයා ආණ්ඩුවේ නායකයා වේ. 1974
නිදහසේ සිට, ජෝස් මාරියෝ වාස් 2019 ජූනි 24 දින ජනාධිපති ලෙස ඔහුගේ පස් අවුරුදු ධූර කාලය අවසන් කරන තෙක්, කිසිදු ජනාධිපතිවරයෙකු සම්පූර්ණ පස් අවුරුදු ධූර කාලයක් සාර්ථකව සේවය කළේ ය.[67]ව්‍යවස්ථාදායක මට්ටමින්, ඒකමණ්ඩල එක්රැස්වීම් ජාතික ජනප්‍රිය (ජාතික මහජන සභාව) සාමාජිකයින් 100 කින් සමන්විත වේ. ඔවුන් වසර හතරක ධුර කාලයක් සඳහා බහු-මන්ත්‍රී මැතිවරණ කොට්ඨාශවලින් ජනප්‍රියව තේරී පත් වේ. අධිකරණ පද්ධතියේ ප්‍රධානත්වය දරනු ලබන්නේ ජනාධිපතිවරයා විසින් පත් කරන ලද විනිසුරුවරුන් නව දෙනෙකුගෙන් සැදුම් ලත් විනිශ්චය මණ්ඩලයක් (Supremo da Justiça) විසිනි. ඔවුන් සේවය කරන්නේ ජනාධිපතිවරයාගේ කැමැත්තටයි.[68]ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂ දෙක වන්නේ PAIGC (ගිනියා සහ කේප් වර්ඩ් නිදහස සඳහා අප්‍රිකානු පක්ෂය) සහ PRS (සමාජ අලුත් කිරීම සඳහා වූ පක්ෂය) ය. සුළු පක්ෂ 20කට වඩා ඇත.[69]විදේශ සබඳතාගිනි-බිසවු යනු ලුසොෆෝන් පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය ලෙසද හැඳින්වෙන පෘතුගීසි භාෂා රටවල ප්‍රජාවේ (CPLP) ආරම්භක සාමාජික රාජ්‍යයකි, සහ පෘතුගීසි නිල භාෂාවක් වන මහාද්වීප හතරක් පුරා ලුසොෆෝන් ජාතීන්ගේ ජාත්‍යන්තර සංවිධානය සහ දේශපාලන සංගමය.[70]හමුදාමය[
සංස්කරණය]2019 ඇස්තමේන්තුවකට අනුව ගිනි-බිසවු සන්නද්ධ හමුදාවන්ගේ ප්‍රමාණය පුද්ගලයන් 4,400ක් පමණ වන අතර හමුදා වියදම් දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයෙන් 2%කට වඩා අඩුය.[71]2018 දී, ගිනි-බිසවු න්‍යෂ්ටික අවි තහනම් කිරීම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.[72]පරිපාලන අංශගිනි-බිසවු කලාප අටකට (regiões) සහ එක් ස්වයං පාලන අංශයකට (sector autonomo) බෙදා ඇත.[73] මේවා, අනෙක් අතට, අංශ 37කට බෙදා ඇත.[74] කලාප වන්නේ:[74]බෆාටාබයෝම්බෝබිසාවු[lower-alpha 1]බොලමාකැචුගබුඔයියෝක්විනාරාටොම්බලිභූගෝලයඔරංගෝ දූපතේ දුර්ලභ ලුණු වතුර හිපපොටේමස්කැරවේලා, බිසගෝස් දූපත්ගිනි-බිසවු හි සාමාන්‍ය දර්ශනගිනි-බිසවු මායිම් වන්නේ උතුරින් සෙනගාලය සහ දකුණින් සහ නැගෙනහිරින් ගිනියාවයි,[75] බටහිරින් අත්ලාන්තික් සාගරය සමඟය.[75] එය බොහෝ දුරට පිහිටා ඇත්තේ අක්ෂාංශ 11° සහ 13°N (කුඩා ප්‍රදේශයක් 11°ට දකුණින්) සහ දේශාංශ 11° සහ 15°W අතර ය.[76]වර්ග කිලෝමීටර් 36,125 (වර්ග සැතපුම් 13,948),[75] රට ප්‍රමාණයෙන් තායිවානයට හෝ බෙල්ජියමට වඩා විශාලය. උසම ස්ථානය වන්නේ මීටර 262 (අඩි 860) ක උන්නතාංශයක් සහිත මොන්ටේ ටොරින්
ය. එහි භූමි ප්‍රදේශය බොහෝ දුරට පහත් වෙරළබඩ තැනිතලා වන අතර ගිනියානු කඩොලාන වගුරුබිම් නැගෙනහිරින් ගිනියානු වනාන්තරය දක්වා ඉහළ යයි-සැවානා මොසෙයික්.[77] එහි මෝසම් වැනි වැසි සමය සහරාවෙන් හමා එන උණුසුම්, වියලි හර්මැට්ටන් සුළං සහිත කාල පරිච්ඡේද සමඟ මාරු වේ. බිජාගෝස් දූපත් සමූහය පිහිටා ඇත්තේ ප්‍රධාන ගොඩබිමට ඔබ්බෙන්ය.[78] රට පරිසර කලාප දෙකකට නිවහන වේ: ගිනියානු වනාන්තර-සවානා මොසෙයික් සහ ගිනියානු කඩොලාන.[79]දේශගුණයගිනි-බිසවු මෘදු උෂ්ණත්ව උච්චාවචනයන් සමඟ අවුරුද්ද පුරා උණුසුම් වේ; එය සාමාන්‍ය 26.3 °C (79.3 °F). බිසවු හි සාමාන්‍ය වර්ෂාපතනය මිලිමීටර 2,024 (අඟල් 79.7) වේ, නමුත් මෙය සම්පුර්ණයෙන්ම වාගේ ගණනය කරනු ලබන්නේ ජූනි සහ සැප්තැම්බර්/ඔක්තෝබර් අතර වැටෙන වැසි සමයේදීය. දෙසැම්බර් සිට අප්‍රේල් දක්වා කාලය තුළ රට නියඟයකට මුහුණ දෙයි.[80]පාරිසරික ගැටලුදැඩි පාරිසරික ගැටළු අතර වන විනාශය, පාංශු ඛාදනය, අධික ලෙස තෘණ කිරීම සහ අධික ලෙස මසුන් ඇල්ලීම ඇතුළත් වේ.[77] ගිනි-බිසවු හි 2019 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 5.7/10, එය රටවල් 172 කින් ගෝලීය වශයෙන් 97 වැනි ශ්‍රේණිගත කිර
ීමකි.[81]වනජීවීකැරකල්ගිනියා-බිසාව් යනු ජෛව විවිධත්වයෙන් පොහොසත් බටහිර අප්‍රිකානු රටකි.ක්ෂීරපායින්විලෝපිකයන්ගිනි-බිසවු හි බොහෝ විලෝපික විශේෂවල තත්ත්වය පිළිබඳව තවමත් බොහෝ විවාද පවතී. මෙය අර්ධ වශයෙන්, රටේ බොහෝ ප්‍රදේශ අධ්‍යයනයට ලක් නොවී පවතින නිසා සහ බොහෝ විලෝපික විශේෂවල ගුප්ත ස්වභාවය නිසාය. නිදසුනක් වශයෙන්, IUCN රතු ලැයිස්තුවේ තර්ජනයට ලක් වූ විශේෂයන් විසින් සිංහයා පිළිබඳ 2014 තක්සේරුවේදී සිංහයා ගිනි-බිසවු හි සමහර විට වඳ වී ගොස් ඇති බවට ලැයිස්තුගත කර ඇත.[82] කෙසේ වෙතත්, 2016 දී ගිනිකොන දිග බෝයි කලාපයේ කැමරා උගුලක සිංහයෙකුගේ පින්තූරයක් තවමත් සටහන් විය.[83]සිංහයා (Panthera leo)දිවියා (Panthera pardus)අප්‍රිකානු වල් බල්ලා (Lycaon pictus)අප්‍රිකානු රන්වන් බළලා (Caracal aurata)කැරකල් (Caracal caracal)සර්වල් (Leptailurus serval)පැල්ලම් සහිත හයිනා (Crocuta crocuta)අප්‍රිකානු වල් බළලා (Felis lybica)ප්‍රයිමේටාවන්බටහිර චිම්පන්සියා (Pan troglodytes verus)ශාක භක්ෂකයන්රතු ගංගා ඌරාවෝර්තෝග්කුරුල්ලන්නිල් හිස ලී පරෙවියාඅය
ිරිස් ග්ලෙන්සි-ස්ටාර්ලින්උරගයන්බිටිස් රයිනෝසිරස්සාගර ජීවින්ගිනි-බිසවු හි නිවර්තන සමුද්‍ර පරිසරය, විශේෂයෙන් බිජාගෝස් දූපත් සමූහය සහ ඒ අවට මුහුදු ජීවීන්ගේ ඉහළ විවිධත්වයක් ඇත. මත්ස්‍යයන් අතරට අප්‍රිකානු බටර් කැට්ෆිෂ්, මැලැප්ටෙරුරස් ඔක්සිඩෙන්ලිස්, පැරබල්නියස් සියෙරෙන්සිස් (කොම්බටූත් බ්ලෙනී), ඇනෙක්ටෙන්ස්, ඇන්සෝර්ජි, නිග්‍රිටා, ස්චල් සහ වෝටර්ලෝටි, පටි තුනකින් යුත් සමනල මාළු සහ ට්‍රැග්‍රිනිනස් ඇතුළු සයිනොඩොන්ටිස් කැට්ෆිෂ් විශේෂ පහක් ඇතුළත් වේ. කැස්බෑවන් විශේෂයෙන් බටහිර අප්‍රිකානු මඩ කැස්බෑවා ද ප්‍රමුඛ වේ.ආර්ථිකයගිනි-බිසවු අපනයනවල සමානුපාතික නියෝජනයක්, 2019ගිනි-බිසවු මහ බැංකුවඕ ඩොමින්ගෝස් හි ඉන්ධන පිරවුම්හලක්ගිනි-බිසවු හි ඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතය ලොව පහළම අගයන්ගෙන් එකක් වන අතර එහි මානව සංවර්ධන දර්ශකය පෘථිවියේ පහළම අගයන්ගෙන් එකකි. ජනගහනයෙන් තුනෙන් දෙකකට වැඩි පිරිසක් දරිද්‍රතා රේඛාවට පහළින් ජීවත් වෙති.[84] ආර්ථිකය ප්‍රධාන වශයෙන් කෘෂිකර්මාන්තය මත රඳා පවතී; මාළු, කජු සහ බිම් ගෙඩි එහි ප්‍රධාන අපනයන වේ.[85]දිගුකාලීන දේශපාලන අස්ථාවරත්වයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස ආර
්ථික ක්‍රියාකාරකම් අවපාතය, සමාජ තත්ත්වයන් පිරිහීම සහ සාර්ව ආර්ථික අසමතුලිතතාවයන් වැඩි වී ඇත. සූරිනාම් හැර ලෝකයේ වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා ගිනි-බිසවුහි (දින 233ක් හෝ සති 33ක් පමණ) නව ව්‍යාපාරයක් ලියාපදිංචි කිරීමට සාමාන්‍යයෙන් වැඩි කාලයක් ගතවේ.[86]රටේ ප්‍රධාන දේශපාලන පක්ෂ විසින් ස්ථාවරත්ව ගිවිසුමක් අත්සන් කිරීමෙන් පසුව, IMF පිටුබලය ලබන ව්‍යුහාත්මක ප්‍රතිසංස්කරණ වැඩසටහනකට මග පාදමින් ගිනියා-බිසවු ආර්ථික ප්‍රගතියක් පෙන්නුම් කිරීමට පටන් ගෙන ඇත.[87]වසර කිහිපයක ආර්ථික පසුබෑමෙන් සහ දේශපාලන අස්ථාවරත්වයකින් පසුව, 1997 දී, ගිනි-බිසවු CFA ෆ්‍රෑන්ක් මූල්‍ය පද්ධතියට ඇතුළු වූ අතර එමඟින් යම් අභ්‍යන්තර මූල්‍ය ස්ථාවරත්වයක් ඇති විය.[88] 1998 සහ 1999 දී සිදු වූ සිවිල් යුද්ධය සහ 2003 සැප්තැම්බරයේ හමුදා කුමන්ත්‍රණයක් නැවතත් ආර්ථික ක්‍රියාකාරකම් කඩාකප්පල් කළ අතර, ආර්ථික හා සමාජ යටිතල ව්‍යුහයේ සැලකිය යුතු කොටසක් නටඹුන් බවට පත් කරමින් දැනටමත් පුලුල්ව පැතිරී ඇති දරිද්‍රතාවය තීව්‍ර කළේය. 2004 මාර්තු මාසයේ පැවති පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් සහ 2005 ජූලි මාසයේ පැවති ජනාධිපතිවරණයෙන් පසුව, තවමත් බිඳෙනසුලු දේශපාලන වාතාවරණයක්
තිබියදීත්, රට දිගුකාලීන අස්ථාවරත්වයෙන් ගොඩ ඒමට උත්සාහ කරයි.[89]2005 දී පමණ පටන්, ලතින් ඇමරිකාව පදනම් කරගත් මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන්, අසල්වැසි බටහිර අප්‍රිකානු රටවල් කිහිපයක් සමඟ, කොකේන් සඳහා යුරෝපයට ප්‍රතිනැව්ගත කිරීමේ ස්ථානයක් ලෙස ගිනි-බිසවු භාවිතා කිරීමට පටන් ගත්හ.[90] එක්සත් ජාතීන්ගේ නිලධාරියෙකු විසින් ජාතිය විස්තර කරන ලද්දේ "මත්ද්‍රව්‍ය රාජ්‍යයක්" බවට පත්වීමේ අවදානමක් ඇති බවයි.[91] 2012 කුමන්ත්‍රණයෙන් පසු වැඩි වූ මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම නැවැත්වීමට රජය සහ හමුදාව විසින් කර ඇත්තේ අල්ප වශයෙනි.[92] ද ඉකොනොමිස්ට් සඟරාවට අනුව ගිනි-බිසවු රජය නීතිවිරෝධී මත්ද්‍රව්‍ය බෙදාහැරීම නිසා දිගින් දිගටම විනාශ වෙමින් පවතී.[93] ගිනි-බිසවු යනු අප්‍රිකාවේ ව්‍යාපාර නීතිය සමගි කිරීම සඳහා වූ සංවිධානයේ (OHADA) සාමාජිකයෙකි.[94]සමාජයජනවිකාසය(වමේ) 1950 සහ 2020 අතර ගිනි බිසවු හි ජනගහනය. (දකුණ) ගිනි බිසවු හි ජනගහන පිරමීඩය, 2005. 2010 දී, ගිනි බිසවු හි ජනගහනයෙන් 41.3% වයස අවුරුදු 15ට අඩු විය.[95]ලෝක ජනගහන අපේක්ෂාවන් 2022 සංශෝධනයට අනුව, 1950 දී 518,000 ට සාපේක්ෂව 2021 දී ගිනියා-බිසාවු හි ජනගහනය
2,060,721 ක් විය. 2010 දී වයස අවුරුදු 15 ට අඩු ජනගහනයේ අනුපාතය 41.3%, 55.4% ක් වයස අවුරුදු 15 සහ 65 අතර වයස්වල පසුවන අතර, 3.3% වයස අවුරුදු 65 හෝ ඊට වැඩි විය.[95]ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්ගිනි-බිසවුහි ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්[96]ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්ප්‍රතිශතයෆුලා  28.5%බලන්ටා  22.5%මන්ඩින්කා   14.7%පැපල්  9.1%මන්ජාකා  8.3%බීෆාඩා  3.5%මන්කන්හා  3.1%බිජගෝස්  2.1%ෆෙලූපේ  1.7%මන්සොන්කා  1.4%බලන්ට මානේ  1%නාලු  0.9%සරකුලේ  0.5%සොසෝ  0.4%ප්‍රකාශ කර නැත  2.2%ගිනි බිසවු ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වල වර්තමාන ජනාවාස රටාවගිනි-බිසවු හි ජනගහනය වාර්ගික වශයෙන් විවිධ වන අතර විවිධ භාෂා, සිරිත් විරිත් සහ සමාජ ව්‍යුහයන් ඇත.[97]බිසවු-ගිනියන් පහත ජනවාර්ගික කණ්ඩායම්වලට බෙදිය හැකිය:[97]ෆුලා සහ මැන්ඩින්කා කතා කරන ජනතාව, ජනගහනයෙන් විශාලතම කොටස සමන්විත වන අතර උතුරේ සහ ඊසාන දෙසින් සංකේන්ද්‍රණය වී ඇත;[97]දකුණු වෙරළබඩ ප්‍රදේශවල ජීවත් වන බලන්ටා සහ පැපල් ජනතාව;[97] සහමධ්‍යම සහ උතුරු වෙරළබඩ ප්‍රදේශ අත්පත් කරගෙන සිටින මන්ජකෝ සහ මන්චන්හා.[
97]ඉතිරිව සිටින බොහෝ දෙනා මිශ්‍ර පෘතුගීසි සහ අප්‍රිකානු සම්භවයක් ඇති මෙස්ටිචෝ ය.[98][99]පෘතුගීසි ස්වදේශිකයන් බිසවු-ගිනියන් ඉතා කුඩා ප්‍රතිශතයකි.[98] ගිනිබිසව් නිදහස ලැබීමෙන් පසු පෘතුගීසි ජාතිකයන්ගෙන් වැඩි පිරිසක් රට හැර ගියහ. රටේ කුඩා චීන ජනගහනයක් ඇත.[100] පැරනි ආසියානු පෘතුගීසි යටත් විජිතයක් වූ මැකාවුහි මිශ්‍ර පෘතුගීසි සහ කැන්ටනීස් සම්භවයක් ඇති වෙළඳුන් සහ වෙළෙන්දන් මෙයට ඇතුළත් වේ.[98]ප්‍රධාන නගරගිනි-බිසවු හි ප්‍රධාන නගර:[101]ස්ථා.නගරයජනගහනය2015 ඇස්තමේන්තුවකලාපය1බිසාවු492,004බිසාවු2ගැබු48,670ගැබු3බෆාටා37,985බෆාටා4බිසෝරා29,468ඔයියෝ5බෝලම16,216බෝලම6කැචු14,320කැචු7බුබාක්12,922බෝලම8කැටියෝ11,498ටොම්බාලි9මන්සා9,198ඔයියෝ10බුබා8,993ක්විනාරාභාෂාගිනි-බිසවු හි භාෂා[96]භාෂාප්‍රතිශතයපෘතුගීසි ක්‍රියෝල්  90.4%පෘතුගීසි  32.1%ෆුලා  16.0%බලන්ටා  14.0%ප්‍රංශ  7.1%මැන්ඩින්කා  7.0%මංජක්  5.0%පැපල්  3.0%ඉංග්‍රීසි  2.9%ෆෙලූප
්  1.0%ස්පාඤ්ඤ  0.5%රුසියානු  0.1%වෙනත්  1.8%2008, බයෝම්බෝ කලාපයේ ගිනි බිසවු ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණය සඳහා ක්‍රියෝල් හි ඡන්දදායක අධ්‍යාපන පෝස්ටර්කුඩා රටක් වුවද, ගිනිය-බිසවුහි ඔවුන්ගේම සංස්කෘතීන් සහ භාෂාවන් සහිත එකිනෙකින් ඉතා වෙනස් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් කිහිපයක් ඇත. මෙයට හේතුව ගිනි-බිසවු අප්‍රිකාව තුළ සරණාගත හා සංක්‍රමණික ප්‍රදේශයක් වීමයි. යටත් විජිතකරණය සහ වාර්ගික මිශ්‍ර කිරීම පෘතුගීසි සහ ක්‍රියෝල් හෝ ක්‍රියෝලෝ ලෙස හඳුන්වන පෘතුගීසි ක්‍රියෝල් ගෙන ආවේය.[102]නිදහසින් පසු ගිනි-බිසවු හි එකම නිල භාෂාව වන සම්මත පෘතුගීසි භාෂාව බොහෝ විට දෙවන භාෂාවක් ලෙස කථා කරයි, ස්වදේශික කථිකයන් කිහිප දෙනෙකු සිටින අතර එහි භාවිතය බොහෝ විට බුද්ධිමය හා දේශපාලන ප්‍රභූන්ට සීමා වේ. එය යටත් විජිත පාලනයේ උරුමයක් ලෙස රජයේ සහ ජාතික සන්නිවේදනයේ භාෂාවයි. ප්‍රාථමික මට්ටමේ සිට තෘතීයික මට්ටම් දක්වා පාසල් අධ්‍යාපනය පෘතුගීසි භාෂාවෙන් පවත්වනු ලබන අතර, ඕනෑම විධිමත් අධ්‍යාපනයක් සඳහා ප්‍රවේශය ඇත්තේ ළමුන්ගෙන් 67%කට පමණි. දත්ත වලට අනුව පෘතුගීසි කතා කරන්නන් සංඛ්‍යාව 11% සිට 15% දක්වා පරාසයක පවතී.[98] නවතම සංගණනයේදී
(2009) ජනගහනයෙන් 27.1% ක් ක්‍රියෝල් නොවන පෘතුගීසි භාෂාව කතා කරන බව ප්‍රකාශ කර ඇත (පිළිවෙලින් නගරවාසීන්ගෙන් 46.3% සහ ග්‍රාමීය ජනගහනයෙන් 14.7%).[103] පෘතුගීසි ක්‍රියෝල් භාෂාව ජනගහනයෙන් 44%ක් විසින් කතා කරන අතර ජනගහනයෙන් වැඩි ප්‍රමාණයක් සඳහා විවිධ කණ්ඩායම් අතර ඵලදායී ලෙස භාෂා භාෂාව වේ.[98] ක්‍රියෝල් භාවිතය තවමත් ප්‍රසාරණය වෙමින් පවතින අතර ජනගහනයෙන් අතිමහත් බහුතරයක් එය වටහාගෙන ඇත. කෙසේ වෙතත්, සම්මත පෘතුගීසි භාෂාවෙන් බාධා කිරීම්වලට ලක්වීම නිසා ක්‍රියෝල් ප්‍රභේදවල අඛණ්ඩ පැවැත්මක් ඇති කිරීම හේතුවෙන් විජිතකරණය ක්‍රියාවලීන් සිදුවෙමින් පවතී, වඩාත්ම දුරස්ථ වන්නේ බැසිලික්ට්ස් සහ සමීප ඒවා වන ඇක්රොලෙක්ට්ස් වේ. ගිනි-බිසවු හි පශ්චාත් ක්‍රියෝල් අඛණ්ඩ පැවැත්මක් පවතින අතර පෘතුගීසි භාෂා සම්මතයට සමීප වන ක්‍රියෝලෝ 'ලෙව්' ('මෘදු' ක්‍රියෝල්) ප්‍රභේදයකි.[102]ඉතිරි ග්‍රාමීය ජනගහනය එක් එක් වාර්ගිකත්වයට අනන්‍ය වූ විවිධ ස්වදේශීය අප්‍රිකානු භාෂා කතා කරයි: ෆුලා (16%), බලන්ටා (14%), මැන්ඩින්කා (7%), මන්ජක් (5%), පැපල් (3%), ෆෙලුපේ (1%) ), බීෆාඩා (0.7%), බිජගෝ (0.3%), සහ නාලු (0.1%), ජනවාර්ගික අප්‍රිකානු භාෂාවන් වන ජ