LexiconShiftInnovations/SinhalaWikipediaArticles huggingface dataset:
ක්ෂව හොඳින් ක්‍රියා කරයි,[18] එබැවින් එය බටහිර අප්‍රිකාවේ සහ සමස්ත අප්‍රිකාවේ සැලකිය යුතු බලපෑමක් ඇති කරයි.[21] ඝානාව ජාත්‍යන්තර කටයුතුවලදී බෙහෙවින් ඒකාබද්ධ වී ඇත, නොබැඳි ව්‍යාපාරයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙක්, අප්‍රිකානු සංගමය සහ බටහිර අප්‍රිකානු රාජ්‍යයන්ගේ ආර්ථික ප්‍රජාව, 24 කණ්ඩායම සහ පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලීය ජාතීන්ගේ සාමාජිකයෙකි.[22]ඉතිහාසයමධ්‍යකාලීන රාජධානි1850 සිතියමක් බටහිර අප්‍රිකාවේ ගිනියා කලාපය සහ අවට ප්‍රදේශ තුළ අශාන්ති හි ආකාන් රාජධානිය පෙන්නුම් කරයි18 වැනි සියවසේ අශාන්ති පිත්තල කුඩු. පුද්ගලික වටිනාකමක් සහ වැදගත්කමක් ඇති අනෙකුත් භාණ්ඩ මෙන්ම රන් කුඩු සහ කුඩූවල තබා ඇත. ඔවුන්ගේ අයිතිකරුවන්ගේ ක්‍රා හෝ ජීව බලය සඳහා භාජන ලෙස, කුඩුඕ එම පුද්ගලයාට ගෞරව කිරීම සහ ආරක්ෂා කිරීම සඳහා නිර්මාණය කර ඇති උත්සවවල ප්‍රමුඛ ලක්ෂණ විය.නූතන ඝානාවේ බිහි වූ මුල්ම වාර්තාගත රාජධානි වූයේ මවුල-ඩැග්බොන් රාජ්‍යයන්ය.[23] ඩග්බොන් එක්සත් වීමට පෙර, සමාජ විමධ්‍යගත කරන ලද අතර, ඒවා ප්‍රධානියා වූයේ ටින්දඹ (ඒක වචන: ටින්දන) විසිනි.[24] මෙම විමධ්‍යගත රාජ්‍යයන් දිගු කලක් ජීවත් වූ ගබේවා රජු විසින් එක්සත් ක
රන ලද අතර ස්ථාවර, සාමකාමී සමාජයක් පිහිටුවන ලදී.[25] ඩග්බොන් වර්තමාන ඝානාවේ සීමාවෙන් ඔබ්බට විහිදේ.[26][27][28] ඩග්බොන් වෙතින් මතු වූ රාජධානි අතර බුර්කිනා ෆාසෝහි මොසි රාජධානි,[29] සහ අයිවරි කෝස්ට්හි බෝනා රාජධානිය ඇතුළත් වේ.[30] ඝානාවේ මුල්ම අධ්‍යාපන ක්‍රම ස්ථාපිත කරමින්,[31] සහ යුරෝපීය ආක්‍රමණයට පෙර ලිඛිත පිටපතක්[32][33] භාවිතා කරමින් රාජධානිය විශාල සමෘද්ධියක් භුක්ති වින්දා. පිරිමි යටත්වැසියන් පාලනය කරන කාන්තා ප්‍රධානීන් රාජධානියේ සිටින අතර,[34] උරුමය යන දෙකම පීතෘමූලික දැන්වීම් මාතෘ මූලික වේ.[35] යා නා යනු ඩග්බොන් හි රජු වන අතර ගුන්ඩෝ නා යනු රැජිනයි.[36][37] රාජධානිය යටත් විජිතයකින් තොරව පැවතුනි. 1896 දී ජර්මනිය නැගෙනහිර ඩැග්බොන් (නයා) ආක්‍රමණය කර ඇඩිබෝ සටනේදී එහි අගනුවර වන යෙන්ඩි[38][39] ගිනිබත් කළේය.[40][41]අකාන් භාෂාව කතා කරන ජනයා පසුව ඝානාව බවට පත් වූ 15 වන සියවස දක්වා ගමන් කිරීමට පටන් ගත්හ.[23][42] 16 වන සියවස වන විට, අකාන්වරුන් බොනොමන් නම් අකාන් ප්‍රාන්තයේ ස්ථාපිත කරන ලද අතර, ඒ සඳහා බ්රෝං-අහෆෝ කලාපය නම් කරන ලදී.[23][43] 17 වන ශතවර්ෂයේ සිට, අකාන් ප්‍රධාන වශයෙන් රන් වෙළඳාම මත පදනම්
වූ, අකාන් රාජ්‍යයන් නිර්මාණය කිරීම සඳහා, බොනොමන් ප්‍රදේශය ලෙස සැලකෙන ප්‍රදේශයෙන් මතු විය.[44] මෙම ප්‍රාන්තවලට බොනොමන් (බ්රෝං-අහෆෝ කලාපය), අශාන්ති (අශාන්ති කලාපය), ඩෙන්කියිරා (බටහිර උතුරු කලාපය), මැන්කෙසිම් රාජධානිය (මධ්‍යම කලාපය) සහ අක්වමු (නැගෙනහිර කලාපය) ඇතුළත් විය.[23] 19 වන සියවස වන විට, ඝානාවේ දකුණු කොටසේ භූමි ප්‍රදේශය අශාන්ති රාජධානියට ඇතුළත් විය. අශාන්ති අධිරාජ්‍යයේ රජය මුලින්ම ලිහිල් ජාලයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වූ අතර අවසානයේ කුමාසි අගනුවර කේන්ද්‍ර කරගත් විශේෂිත නිලධාරි තන්ත‍්‍රයක් සහිත මධ්‍යගත රාජධානියක් ලෙස ක්‍රියාත්මක විය.[23] යුරෝපීයයන් සමඟ ආකාන් සම්බන්ධ වීමට පෙර, අකාන් ජනතාව ප්‍රධාන වශයෙන් රත්‍රන් සහ රන් බාර් භාණ්ඩ මත පදනම් වූ ආර්ථිකයක් නිර්මාණය කළ අතර, ඒවා අප්‍රිකාවේ අනෙකුත් ප්‍රාන්ත සමඟ වෙළඳාම් කරන ලදී.[23][45] ගා-ඩැන්ග්මේ සහ එව් නිරිතදිග නයිජීරියාවේ සිට බටහිර දෙසට සංක්‍රමණය විය. එව් ඔවුන්ගේ ජීබී-කතා කරන ඥාතීන් (ඇඩ්ජා, ෆොන්, ෆෙරා ගන්) සමඟ ඔයෝ ප්‍රදේශයෙන් සංක්‍රමණය වූ අතර, සංක්‍රාන්තියේදී, බෙනින් ජනරජයේ කෙටූ, ටෝගෝ හි ටාඩෝ සහ නෝර්ට්සි (වර්තමාන ටෝගෝ හි තාප්ප සහිත නගරයක්) සමඟ පදි
ංචි විය. විසරණ ලක්ෂ්යය. නෝර්සි වෙතින් ඔවුන් විසුරුවා හැරීම අගෝර්කෝලි රජුගේ (අගෝර් අකෝර්ලි) ඉහළ පාලනය මගින් අවශ්‍ය විය. ගා-ඩන්ග්මේ ග්‍රේටර් ඇක්‍රා ප්‍රදේශය සහ නැඟෙනහිර කලාපයේ සමහර කොටස් අල්ලාගෙන සිටින අතර, ඊව් වෝල්ටා කලාපයේ මෙන්ම අසල්වැසි ටෝගෝ, බෙනින් ජනරජය සහ නයිජීරියාවේ (බඩග්‍රි ප්‍රදේශය අවට) දක්නට ලැබේ.යුරෝපීය සබඳතා සහ යටත්විජිතවාදය1482 දී ඩියෝගෝ ද අසම්බුජා විසින් එල්මිනා කාසල් (කැස්ටෙලෝ ඩා මිනා) ඉදි කිරීමත් සමඟ පෘතුගීසීන් විසින් පෘතුගීසි ගෝල්ඩ් කෝස්ට් පිහිටුවන ලද අතර එය උප සහරා අප්‍රිකාවේ පැරණිතම යුරෝපීය ගොඩනැගිල්ල බවට පත් කළේය.යුරෝපීය රාජ්‍යයන් සමඟ අකාන් වෙළඳාම ආරම්භ වූයේ 15 වැනි සියවසේ පෘතුගීසීන් සමඟ සම්බන්ධ වීමෙන් පසුවය.[46] 15 වැනි සියවසේ ගෝල්ඩ් කෝස්ට් ප්‍රදේශයට වෙළෙඳාම සඳහා පැමිණි පෘතුගීසි ජනතාව යුරෝපීය සබඳතා ඇති කර ගත්හ. පසුව පෘතුගීසීන් විසින් පෘතුගීසි ගෝල්ඩ් කෝස්ට් (කොස්තා දෝ Ouro) පිහිටුවන ලදී, රත්‍රන් ලබා ගැනීම කෙරෙහි අවධානය යොමු කරන ලදී. පෘතුගීසීන් වෙරළබඩ ජනාවාසයක අනෝමන්සා (සදාකාලික පානය) නමින් වෙළඳ නවාතැනක් ඉදිකළ අතර එය ඔවුන් සාඕ ජෝර්ජ් ඩා මිනා ලෙස නම් කරන ල
දී.[47]1481 දී පෘතුගාලයේ II වන ජෝන් රජු විසින් එල්මිනා මාලිගාව ඉදිකිරීමට ඩියෝගෝ ද අසම්බුජාට පැවරූ අතර එය වසර 3 කින් නිම කරන ලදී.[47] 1598 වන විට, ලන්දේසීන් පෘතුගීසීන් සමඟ රන් වෙළඳාමට සම්බන්ධ වූ අතර, ඕලන්ද ගෝල්ඩ් කෝස්ට් (Nederlandse Bezittingen ter Kuste van Guinea - 'ගිනියා වෙරළ තීරයේ ලන්දේසි දේපල') සහ කොමෙන්ඩා සහ කෝර්මන්සි හි බලකොටු ගොඩනඟා ගත්හ.[48] 1617 දී, ලන්දේසීන් විසින් එල්මිනා මාලිගය පෘතුගීසීන්ගෙන් සහ 1642 දී ඇක්සිම් (සාන්ත අන්තෝනි කොටුව) විසින් අල්ලා ගන්නා ලදී.[48]යුරෝපීය වෙළෙන්දෝ 17 වන සියවස වන විට ස්වීඩන ජාතිකයන් ඇතුළුව රන් වෙළඳාමට සම්බන්ධ වී, ස්වීඩන් ගෝල්ඩ් කෝස්ට් (ස්වෙන්ස්කා ගුල්ඩ්කුස්ටන්) සහ ඩෙන්මාර්කය-නෝර්වේ, ඩෙන්මාර්ක ගෝල්ඩ් කෝස්ට් (ඩෑන්ස්කේ ගුල්ඩ්කිස්ට් හෝ ඩැන්ස්ක් ගිනියාව) ස්ථාපිත කළහ.[49] මෙම ප්‍රදේශයේ අත්ලාන්තික් සාගරයේ වහල් වෙළඳාමට යුරෝපීය වෙළඳුන් සහභාගී විය.[50] වෙළඳුන් විසින් බලකොටු සහ මාලිගා 30 කට වඩා ඉදිකරන ලදී. ජර්මානුවන් විසින් බ්‍රැන්ඩන්බර්ගර් ගෝල්ඩ් කෝස්ට් හෝ Groß Friedrichsburg පිහිටුවන ලදී.[51] 1874 දී, මහා බ්‍රිතාන්‍යය රටේ සමහර ප්‍රදේශවල පාලනය ස්ථාපිත කළ
අතර, මෙම ප්‍රදේශවලට බ්‍රිතාන්‍ය ගෝල්ඩ් කෝස්ට් තත්ත්වය පවරන ලදී.[52] බ්‍රිතාන්‍ය යටත් විජිත බලවතුන් සහ අකාන් ජාතික රාජ්‍යයන් අතර හමුදා කටයුතු සිදු විය. අශාන්ති රාජධානිය වසර 100ක් පුරා පැවති ඇංග්ලෝ-අශාන්ති යුද්ධවලදී බ්‍රිතාන්‍යයන් කිහිප වතාවක් පරාජය කළ අතර අවසානයේ 1900 දී රන් පුටු යුද්ධයෙන් පරාජයට පත් විය.[53][54][55]ස්වාධීනත්වයට මාරුවීම1947 දී, "The Big Six" විසින් නායකත්වය දුන් අලුතින් පිහිටුවන ලද යුනයිටඩ් ගෝල්ඩ් කෝස්ට් සම්මුතිය 1946 ගෝල්ඩ් කෝස්ට් ව්‍යවස්ථාදායක මැතිවරණයෙන් පසුව "හැකි කෙටිම කාලය තුළ ස්වයං පාලනයක්" ඉල්ලා සිටියේය.[49][56] 1957 සිට 1966 දක්වා ඝානාවේ ප්‍රථම අගමැති සහ ජනාධිපති ලෙස නායකත්වය දුන් ඝානා ජාතිකවාදියෙකු වන ක්වාමේ න්ක්‍රුමා 1949 දී "දැන් ස්වයං පාලනයක්" යන ආදර්ශ පාඨය සමඟින් සම්මුති ජනතා පක්ෂය පිහිටුවීය.[49] පක්ෂය ප්‍රචණ්ඩ නොවන විරෝධතා, වැඩ වර්ජන සහ බ්‍රිතාන්‍ය බලධාරීන් සමඟ සහයෝගී නොවීම ඇතුළත් “ධනාත්මක ක්‍රියාමාර්ග” ව්‍යාපාරයක් ආරම්භ කළේය. මෙම කාලය තුළ න්ක්රුමා අත්අඩංගුවට ගෙන වසරක සිර දඬුවමක් නියම කරන ලදී. ගෝල්ඩ් කෝස්ට් හි 1951 මහා මැතිවරණයෙන් ඔහු පාර්ලි
මේන්තුවට තේරී පත් වූ අතර සිරෙන් නිදහස් විය. ඔහු 1952 දී අගමැති වී අප්‍රිකානුකරණයේ ප්‍රතිපත්තියක් ආරම්භ කළේය.[තහවුරු කර නොමැත]1957 මාර්තු 6 මධ්‍යම රාත්‍රියේදී, ගෝල්ඩ් කෝස්ට්, අශාන්ති, උතුරු ප්‍රදේශ සහ බ්‍රිතාන්‍ය ටෝගෝලන්තය ඝානා නමින් බ්‍රිතාන්‍ය පොදුරාජ්‍ය මණ්ඩලය තුළ තනි ස්වාධීන ආධිපත්‍යයක් ලෙස ඒකාබද්ධ කරන ලදී. මෙය 1957 ඝානා නිදහස් පනත යටතේ සිදු කරන ලදී. රතු, රන්වන්, කොළ සහ කළු පැහැති තාරකාවකින් සමන්විත ඝානාවේ වත්මන් ධජය මෙම එක්සත් කිරීම දක්වා දිව යයි.[57] 1960 ජුලි 1 දින, ඝානා ව්‍යවස්ථාමය ජනමත විචාරණයෙන් සහ ඝානා ජනාධිපතිවරනයෙන් පසුව, නක්රුමා ඝානාව ජනරජයක් ලෙස ප්‍රකාශයට පත් කර ජනාධිපති ධූරයට පත් විය.[58][59][60][49] මාර්තු 6 ජාතියේ නිදහස් දිනය වන අතර ජූලි 1 ජනරජ දිනය ලෙස සමරනු ලැබේ.[61][62]න්ක්රුමාහ් විසින් ඝානාවේ ඒකාධිපති පාලනයක් මෙහෙයවීය, ඔහු දේශපාලන විරුද්ධත්වය මර්දනය කර නිදහස් හා සාධාරණ නොවන මැතිවරණ පැවැත්වූයේය.[63][64][65][66][67] 1964 දී, ව්‍යවස්ථාමය සංශෝධනයක් මගින් ඝානාව ඒක-පක්ෂ රාජ්‍යයක් බවට පත් කරන ලද අතර, ජාතියේ සහ එහි පක්‍ෂයේ ජීවිත කාලය සඳහා නක්‍රුමා ජනාධිපති විය.[68] එක්සත
් ජනපදයේ පෙන්සිල්වේනියාවේ ලින්කන් විශ්ව විද්‍යාලයේ ඔහුගේ අධ්‍යයන කාලය තුළ මාකස් ගාර්වේ "නැවත අප්‍රිකාවට" ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ අවධියේදී ඔහු හඳුන්වා දුන් Pan-Africanism සංකල්පය ප්‍රවර්ධනය කළ පළමු අප්‍රිකානු රාජ්‍ය නායකයා න්ක්රුමාහ් විය.[49] ඔහු ගාර්වේ, මාර්ටින් ලූතර් කිං ජූනියර් සහ ස්වභාවිකකරණය වූ ඝානා විද්‍යාඥ ඩබ්ලිව්.ඊ.බී. ඩූ බොයිස්ගේ ඉගැන්වීම් 1960 ගණන්වල ඝානාව පිහිටුවීමට ඒකාබද්ධ කළේය.[49] ඔසාග්යෙෆෝ ආචාර්ය ක්වාමේ න්ක්රුමාහ්, ඔහු ප්‍රසිද්ධියට පත් වූ පරිදි, නොබැඳි ව්‍යාපාරය ආරම්භ කිරීමේදී සහ කොමියුනිස්ට්වාදය සහ සමාජවාදය පිළිබඳ ඔහුගේ මතවාදයන් ඉගැන්වීම සඳහා ක්වාමේ න්ක්රුමාහ් මතවාදී ආයතනය පිහිටුවීමෙහිලා මූලික කාර්යභාරයක් ඉටු කළේය.[69] ඔහුගේ ශත සංවත්සර උපන්දින සැමරුමේදී ඔහුගේ ජීවිත ජයග්‍රහණ ඝානා ජාතිකයන් විසින් පිළිගනු ලැබූ අතර, එම දිනය ඝානාවේ (ආරම්භක දිනය) රජයේ නිවාඩු දිනයක් ලෙස ස්ථාපිත කරන ලදී.[70]ඔපරේෂන් කෝල්ඩ් චොප් සහ ඉන් පසුපසුව ඝානා සන්නද්ධ හමුදාවන් විසින් "ඔපරේෂන් කෝල්ඩ් චොප්" යන සංකේත නාමයෙන් කුමන්ත්‍රණයකින් න්ක්රුමාහ් රජය පෙරලා දමන ලදී. මෙය සිදු වූයේ වියට්නාම යුද්ධය අවස
න් කිරීමට උදව් කිරීම සඳහා වියට්නාමයේ හැනෝයි වෙත පල රහිත මෙහෙයුමක් සඳහා න්ක්රුමාහ් මහජන චීන සමූහාණ්ඩුවේ Zhou Enlai සමඟ විදේශගතව සිටියදීය. කර්නල් එමානුවෙල් ක්වාසි කොටෝකා සහ බ්‍රිගේඩියර් අක්වාසි අෆ්රිෆාගේ නායකත්වයෙන් 1966 පෙබරවාරි 24 දින කුමන්ත්‍රණය සිදුවිය. ජාතික විමුක්ති කවුන්සිලය පිහිටුවනු ලැබුවේ, ලුතිනන් ජෙනරාල් ජෝශප් ඒ. අන්ක්‍රාගේ සභාපතිත්වය යටතේය.[71]බොහෝ විට ආර්ථික අස්ථාවරත්වය නිසා පීඩාවට පත් වූ ප්‍රත්‍යාවර්ත මිලිටරි සහ සිවිල් ආණ්ඩු මාලාවක්,[72] 1966 සිට ඝානාව පාලනය කළ අතර, 1981 දී තාවකාලික ජාතික ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ ෆ්ලයිට් ලුතිනන් ජෙරී ජෝන් රෝලින්ග්ස් බලයට පත්වීමත් සමඟ අවසන් විය. මෙම වෙනස්කම් 1981 දී ව්‍යවස්ථාව අත්හිටුවීමට සහ දේශපාලන පක්ෂ තහනම් කිරීමට හේතු විය.[73] ආර්ථිකය ඉක්මනින්ම පහත වැටුණු අතර, එබැවින් රෝලින්ග්ස් ව්‍යුහාත්මක ගැලපුම් සැලැස්මක් සාකච්ඡා කළේය, බොහෝ පැරණි ආර්ථික ප්‍රතිපත්ති වෙනස් කළේය, සහ 1980 ගණන්වල මැද භාගයේ වර්ධනය යථා තත්ත්වයට පත් විය.[74] බහු-පක්ෂ ක්‍රම දේශපාලනය ප්‍රතිෂ්ඨාපනය කරන නව ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවක් 1992 ජනාධිපතිවරණයේදී ප්‍රකාශයට පත් කරන ලද අතර, එහිදී රෝ
ලිං තේරී පත් වූ අතර, නැවතත් 1996 මහ මැතිවරණයේදීද ප්‍රකාශයට පත් කරන ලදී.[75]2015 දී සාම්ප්‍රදායික ප්‍රධානීන්1994 දී උතුරු ඝානාවේ පැවති කොන්කොම්බා සහ නානුම්බා, දාගොම්බා සහ ගොන්ජා ඇතුළු අනෙකුත් ජනවාර්ගික කණ්ඩායම් අතර ගෝත්‍රික යුද්ධයකදී මිනිසුන් 1,000 ත් 2,000 ත් අතර ප්‍රමාණයක් මිය ගිය අතර 150,000 ක් අවතැන් විය.[76]2000 මහ මැතිවරණයෙන් පසුව, නව දේශප්‍රේමී පක්ෂයේ ජෝන් කුෆූර් 2001 ජනවාරි 7 වන දින ඝානාවේ ජනාධිපති බවට පත් වූ අතර 2004 දී නැවත තේරී පත් වූ අතර, එමඟින් ඝානාවේ ජනාධිපති ලෙස වාර දෙකක් (කාල සීමාව) සේවය කළ අතර පළමු වරට එය සනිටුහන් කළේය. හතරවන ජනරජය, නීත්‍යානුකූලව තේරී පත් වූ එක් රාජ්‍ය නායකයෙකුගෙන් සහ රජයේ ප්‍රධානියාගෙන් තවත් රාජ්‍ය නායකයෙකුට බලය මාරු කරන ලදී.[75]Nana Akufo-Addo, පාලක පක්ෂ අපේක්ෂකයා, ජාතික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කොංග්‍රසයේ ජෝන් අටා මිල්ස් විසින් ඉතා ආසන්න 2008 මහා මැතිවරණයකින් පරාජයට පත් කරන ලදී.[77][78] මිල්ස් ස්වභාවික හේතූන් මත මිය ගිය අතර උප ජනාධිපති ජෝන් මහාමා විසින් 2012 ජූලි 24 දින පත් විය.[79] 2012 මහා මැතිවරණයෙන් පසුව, මහාමා තමාගේම අයිතියෙන් ජනාධිපති බවට පත් විය,[
80] සහ ඝානාව "ස්ථාවර ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයක්" ලෙස විස්තර කරන ලදී.[81][82] 2016 මහ මැතිවරණයේ ප්‍රතිඵලයක් ලෙස,[83] Nana Akufo-Addo 2017 ජනවාරි 7 දින ජනාධිපති බවට පත් විය.[84] 2020 දී දැඩි තරඟකාරී මැතිවරණයකින් පසුව ඔහු නැවත තේරී පත් විය.[85]වනාන්තර විනාශයට එරෙහිව සටන් කිරීම සඳහා, 2021 ජුනි 11 වන දින Ghana විසින් හරිත ඝානා දිනය ආරම්භ කරන ලද අතර, රටේ වැසි වනාන්තර ආවරණය ආරක්ෂා කිරීමේ සාන්ද්‍රගත ප්‍රයත්නයක් ලෙස ගස් මිලියන 5 ක් සිටුවීමේ අරමුණින්.[86]භූගෝලයඝානාව සමකයට අංශක කිහිපයක් උතුරින් ගිනියා බොක්කෙහි පිහිටා ඇත.[87] එය වර්ග කිලෝ මීටර 239,535 (වර්ග සැතපුම් 92,485)[88] ක ප්‍රදේශයක් පුරා විහිදෙන අතර එහි දකුණට අත්ලාන්තික් සාගරයේ ගිනියා බොක්කෙහි කිලෝමීටර 560 (සැතපුම් 350) විහිදෙන අත්ලාන්තික් වෙරළ තීරයක් ඇත.[87] ඩොඩි දූපත සහ බොබෝවාසි දූපත දකුණු වෙරළට ආසන්නයේ පිහිටා ඇත.[89] එය 4°45'N සහ 11°N අක්ෂාංශ අතර පිහිටා ඇති අතර දේශාංශ 1°15'E සහ 3°15'W අතර පිහිටා ඇත. ප්‍රධාන මැරිඩියන් (දේෂාංශ රේඛාවක්) ඝානාව හරහා විශේෂයෙන්ම තේමා (නගරයක්) හරහා ගමන් කරයි.[87] ඝානාව වෙනත් ඕනෑම රටකට වඩා ප්‍රයිම් මෙරිඩිය
න් සහ සමක ඡේදනයට භූගෝලීය වශයෙන් සමීප වේ, මෙම ලක්ෂ්‍යය, (0°, 0°), ඝානාවේ ගිනිකොනදිග වෙරළට කිලෝමීටර් 614ක් (සැතපුම් 382) ඔබ්බෙන් අත්ලාන්තික් සාගරයේ පිහිටා ඇත.දකුණු වෙරළබඩ පඳුරු හා වනාන්තර සමඟ මිශ්‍ර වූ තෘණ බිම් ඝානාවේ ආධිපත්‍යය දරයි, වනාන්තර වෙරළේ සිට උතුරු දෙසට කිලෝ මීටර 320 (සැතපුම් 200) සහ නැගෙනහිර දෙසට උපරිම වශයෙන් කිලෝ මීටර 270 (සැතපුම් 170) කි. කාර්මික ඛනිජ සහ දැව කැණීම සඳහා ස්ථාන සහිත වේ.[87] ඝානාව භෞමික පරිසර කලාප 5කට නිවහන වේ: නැගෙනහිර ගිනියානු වනාන්තර, ගිනියානු වනාන්තර-සැවානා මොසෙයික්, බටහිර සුඩාන සැවානා, මධ්‍යම අප්‍රිකානු කඩොලාන සහ ගිනියානු කඩොලාන.[90] එහි 2018 වනාන්තර භූ දර්ශන අඛණ්ඩතා දර්ශකයේ මධ්‍යන්‍ය ලකුණු 4.53/10ක් තිබූ අතර එය රටවල් 172ක් අතරින් ගෝලීය වශයෙන් 112 වැනි ස්ථානයට පත් විය.[91]වයිට් වෝල්ටා ගංගාව සහ එහි අතු ගංගාව වන බ්ලැක් වෝල්ටා, ඝානාව හරහා දකුණට ගලා යන වෝල්ටා විලට වැටේ. පරිමාව අනුව ලොව තුන්වන විශාලතම ජලාශය වන අතර මතුපිට ප්‍රමාණයෙන් විශාලතම ජලාශය වන අතර, 1965 දී නිම කරන ලද ජලවිදුලි අකොසොම්බෝ වේල්ලෙන්[92] සෑදී ඇත. වෝල්ටා විලෙන් වෝල්ටා ගග පිටතට ගලා ගොස් ගිනියා බො
ක්ක තුලින් මුහුදට වැටේ.[93] ඝානාවේ උතුරු කෙළවර පුල්මකොං වන අතර ඝානාවේ දකුණු කෙළවර කේප් ත්‍රී පොයින්ට්ස් වේ.[87]බිම් සලකුණු, මායිම් සහ කලාපවෙරළබඩ තැන්නඇක්රා, අපම්, කේප් වෙරළ, එල්මිනා, කකුම් ජාතික වනෝද්‍යානය, කොක්‍රොබයිට්, න්සුලෙසෝ, සෙකොන්ඩි-ටකෝරාඩි, ඇඩා ෆෝහ්රජයේ සහ අගනුවර, බලකොටු සහ බලකොටු සහ වැසි වනාන්තර සහිත ගිනියා බොක්ක වෙරළබඩ තැනිතලාවඅශාන්ති-ක්වාහුකොෆොරිදුවා, කුමාසි, ඔබාසි, සුන්යානිවනාන්තර කඳු සහ අශාන්ති රාජධානියවෝල්ටා ද්‍රෝණියතමලේවෝල්ටා විල, එය පෝෂණය කරන ගංගා පද්ධතිය සහ ඝානාවේ නැගෙනහිර දේශසීමා හරස් කිරීමඋතුරු තැන්නවා, බොල්ගතංග, මොලේ ජාතික උද්‍යානයසවානා තැනිතලා සහ උතුරු ඝානා වෙළඳ මාර්ගය සහ දේශසීමා හරස් කිරීමජාතික මායිම, භූගෝලීය කලාප සහ භූමිෂ්ඨ තැනිතලා වර්ණ කේත සහිත සිතියමජනාවාසඇක්රාරජයේ ආසනය සහ අගනුවර.බොල්ගතංගපග කිඹුල් පොකුණ ස්ථානය.කේප් වෙරළකේප් කෝස්ට් කාසල් යනු යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවියකි.එල්මිනාඑල්මිනා කාසල් සමඟ වෙරළබඩ නගරය.කොෆෝරිදුවාඅබුරි උද්භිද උද්‍යානයේ පිහිටීම.කුමාසිඅශාන්ති රාජධානියේ සාම්ප්‍රදායික මධ්
‍යස්ථානය.ඔබාසිලෝකයේ 9 වැනි විශාලතම රන් ආකර ස්ථානය; සහ පතල් නගරය.සෙකොන්ඩි-ටකෝරාඩිබුසුවා වෙරළ වැනි සර්ෆින් වෙරළ[94] සහ යුනෙස්කෝ ලෝක උරුම අඩවිතමලේඩග්බොන් රාජධානියේ විශාලතම ජනාවාස සහ මෝල් ජාතික වනෝද්‍යානයේ දොරටුව.යෙන්ඩිඩග්බොන් රාජධානියේ සාම්ප්‍රදායික අගනුවර සහ යා නා ආසනයඝානාවේ දේශගුණය නිවර්තන කලාපීය වන අතර තෙත් සමය සහ වියළි කාලය පවතී.[95] ඝානාව ජල දේශගුණික කලාප 3ක මංසන්ධියේ පිහිටා ඇත.[96] වර්ෂාපතනයේ වෙනස්වීම්, කාලගුණික තත්ත්වයන් සහ මුහුදු මට්ටම ඉහළ යාම වෙරළබඩ ජලයේ ලවණතාවයට බලපායි. මෙය ගොවිතැනට සහ ධීවර කර්මාන්තයට අහිතකර ලෙස බලපානු ඇතැයි අපේක්ෂා කෙරේ.[97]2015 දී රජය විසින් "ඝානාවේ අපේක්ෂිත ජාතික වශයෙන් නිර්ණය කළ දායකත්වය"[98] නමින් ලේඛනයක් ඉදිරිපත් කරන ලදී. ඉන් අනතුරුව ඝානාව 2016 දී පැරිස් දේශගුණ ගිවිසුමට අත්සන් තැබීය.දේශපාලනයඝානා පාර්ලිමේන්තු මන්දිරය, ඝානාවේ ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණය සහ ඝානා ගොඩනැගිලිවල අධිකරණය සහ ජුබිලි මන්දිරය ජනාධිපති මන්දිරයයි.ඝානා ජනරජයේ පළමු ජනාධිපති න්ක්රුමා සහ 4 වන ඝානා ජනරජයේ 1 වන, 2 වන, 3 වන සහ 4 වන ජනාධිපතිවරු රෝලිංස්; කුෆූර්; මිල්ස් සහ
මහාමා.ඝානාව යනු ජාතික ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී කොංග්‍රසය (NDC) සහ නව දේශප්‍රේමී පක්ෂය (NPP) විසින් ආධිපත්‍යය දරන පාර්ලිමේන්තු බහු-පක්ෂ පද්ධතියක් සහිත ඒකීය ජනාධිපති ව්‍යවස්ථාපිත ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදයකි. 1992 අග භාගයේ ජනාධිපතිවරණ සහ පාර්ලිමේන්තු මැතිවරණයෙන් පසුව හමුදා ආන්ඩුව ඝානා හතරවන ජනරජයට ඉඩ දෙන තෙක්, 1993 ජනවාරි වන තෙක් ඝානාව සිවිල් සහ හමුදා ආන්ඩු අතර මාරුවෙන් මාරුවට මාරු විය. හමුදා (ඝානාවේ ජනාධිපති), පාර්ලිමේන්තුව (ඝානා පාර්ලිමේන්තුව), කැබිනට් (ඝානා කැබිනට්), රාජ්‍ය සභාව (ඝානා රාජ්‍ය කවුන්සිලය) සහ ස්වාධීන අධිකරණයක් (ඝානාවේ අධිකරණය). සෑම වසර හතරකට වරක්ම සර්වජන ඡන්ද බලයෙන් රජය තෝරා පත් කර ගනී.[99] නානා අකුෆො-අඩ්ඩො 2016 මහ මැතිවරණයේදී වත්මන් ජෝන් මහාමා පරාජය කරමින් ජනාධිපති ධුරයට පත් විය. එන්ඩීසීයේ ධජය දරන්නා වූ ජෝන් මහාමා විසින් ජනාධිපතිවරණ ප්‍රතිඵල ශ්‍රේෂ්ඨාධිකරණයේදී අභියෝගයට ලක් කිරීමෙන් පසු 2020 මැතිවරණයෙන් ද ඔහු ජයග්‍රහණය කළේය. ජනාධිපතිවරුන් වසර හතරක නිල කාලය දෙකකට සීමා වේ. ජනාධිපතිවරයාට දෙවන ධුර කාලය ගත කළ හැක්කේ නැවත තේරී පත්වීමෙන් පසුව පමණි. 2012 බිඳෙනසුලු රාජ්‍ය දර්ශකය පෙන්වා දුන්නේ ඝ
ානාව ලෝකයේ 67 වැනි-අඩුම බිඳෙනසුලු රාජ්‍යය සහ අප්‍රිකාවේ පස්වන-අඩුම බිඳෙන සුළු රාජ්‍යය ශ්‍රේණිගත කර ඇති බවයි. ඝානාව මෙම දර්ශකයේ රටවල් 177 කින් 112 වැනි ස්ථානයට පත්ව ඇත. 2012 ට්‍රාන්ස්පේරන්සි ඉන්ටර්නැෂනල් දූෂිත සංජානන දර්ශකයේ රටවල් 53ක් අතරින් අප්‍රිකාවේ පස්වන-අඩුම දූෂිත සහ දේශපාලනිකව දූෂිත රට ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇති අතර[100][101] ඝානාව රටවල් 174කින් ලෝකයේ 64 වැනි-අඩුම දූෂිත සහ දේශපාලනිකව දූෂිත රට ලෙස ශ්‍රේණිගත කර ඇත. අප්‍රිකානු පාලනයේ 2012 ඉබ්‍රාහිම් දර්ශකයේ රටවල් 53 කින් ඝානාව අප්‍රිකාවේ 7 වැනි ස්ථානයට පත්විය. ඉබ්‍රාහිම් දර්ශකය යනු අප්‍රිකානු ආන්ඩුවේ විස්තීරණ මිනුමක් වන අතර, රජයන් තම පුරවැසියන්ට අත්‍යවශ්‍ය දේශපාලන භාණ්ඩ ලබා දීමේ සාර්ථකත්වය පිළිබිඹු කරන විචල්‍යයන් මත පදනම් වේ.[102]විදේශ සබඳතාකොෆි අනන්, ඝානා රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ මහ ලේකම් 1997-2006නිදහසින් පසු, ඝානාව නොබැඳී සිටීමේ පරමාදර්ශ සඳහා කැපවී ඇති අතර නොබැඳි ව්‍යාපාරයේ ආරම්භක සාමාජිකයෙකි. ඝානාව ජාත්‍යන්තර සහ කලාපීය දේශපාලන සහ ආර්ථික සහයෝගීතාවයට කැමති අතර එක්සත් ජාතීන්ගේ සහ අප්‍රිකානු සංගමයේ ක්‍රියාකාරී සා
මාජිකයෙකි.[103]ඝානාව එක්සත් ජනපදය සමඟ ශක්තිමත් සබඳතාවයක් ඇත. මෑත කාලීන එක්සත් ජනපද ජනාධිපතිවරුන් තිදෙනෙකු - බිල් ක්ලින්ටන්, ජෝර්ජ් ඩබ්ලිව් බුෂ්, සහ බැරැක් ඔබාමා සහ උප ජනාධිපති - කමලා හැරිස් ඝානාවට රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික චාරිකාවල නිරත විය.[104] බොහෝ ඝානා රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකයින් සහ දේශපාලඥයින් ජාත්‍යන්තර සංවිධානවල තනතුරු දරයි, ඝානා රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකයෙකු සහ එක්සත් ජාතීන්ගේ හිටපු මහලේකම් කොෆි අනන්, ජාත්‍යන්තර අපරාධ අධිකරණ විනිසුරු අකුවා කුනෙයිහියා මෙන්ම හිටපු ජනාධිපති ජෙරී ජෝන් රෝලින්ග්ස් සහ හිටපු ජනාධිපති ජෝන් ඇගිකුම් කුෆූර් ද එක්සත් ජාතීන්ගේ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකයන් ලෙස සේවය කර ඇත.[99]2010 සැප්තැම්බර් මාසයේදී ජනාධිපති ජෝන් අටා මිල්ස් නිල සංචාරයක් සඳහා චීනයට ගියේය. මිල්ස් සහ චීනයේ හිටපු ජනාධිපති හු ජින්ටාඕ විසින් ජාතීන් දෙක අතර රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සබඳතාවල 50 වැනි සංවත්සරය මහජන මහා ශාලාවේදී සනිටුහන් කරන ලදී.[105] ඝානාවට ගොස් ඝානාවේ ජනාධිපති ජෝන් මහාමා හමුවූ චීනයේ ජාතික මහජන කොංග්‍රසයේ ස්ථාවර කමිටුවේ උප සභාපති ෂෝ ටියෙනොන්ග් විසින් 2011 නොවැම්බර් මාසයේදී නිල සංචාරයක් සඳහා චීනය ප්‍රතිචාර දැක්වූවා. ඉරාන
ජනාධිපති මහමුද් අහමදිනෙජාඩ් 2013 දී මහමා හමුවී නොබැඳි ව්‍යාපාරය ශක්තිමත් කිරීම පිළිබඳ සාකච්ඡා කිරීමට සහ ඝානා ජනාධිපති මන්දිරයේ ධජකාගාරයේ දී ඝානාව සහ ඉරානය අතර ද්විපාර්ශ්වික රැස්වීමක සම සභාපතිත්වය දරයි.[106][107][108][109][110]තිරසාර සංවර්ධන ඉලක්ක (SDG) ඝානාවේ සංවර්ධන න්‍යාය පත්‍රයට සහ අයවැයට ඒකාබද්ධ විය. වාර්තා වලට අනුව, SDGs විමධ්‍යගත සැලසුම් ප්‍රවේශයක් හරහා ක්‍රියාත්මක කරන ලදී. මෙය එක්සත් ජාතීන්ගේ නියෝජිතායතන, සම්ප්‍රදායික නායකයින්, සිවිල් සමාජ සංවිධාන, ශාස්ත්‍රාලිකයින් සහ වෙනත් අය වැනි පාර්ශවකරුවන්ගේ සහභාගීත්වයට ඉඩ සලසයි.[111] SDGs 17 අන් අය අතර දරිද්‍රතාවය තුරන් කිරීම සඳහා ක්‍රියා කිරීමට ගෝලීය කැඳවීමක් වන අතර, එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය සහ රට තුළ එහි හවුල්කරුවන් ඒවා සාක්ෂාත් කර ගැනීමට කටයුතු කරමින් සිටී.[112] ජනාධිපති නානා අකුෆො-අඩ්ඩො ට අනුව, ඝානාව යනු "සහස්‍ර සංවර්ධන ඉලක්කවල 1 වන ඉලක්කයේ අඩංගු වන පරිදි දරිද්‍රතාවය අඩකින් අඩු කිරීමේ ඉලක්කය සපුරා ගත් පළමු උප සහරා අප්‍රිකානු රටයි"[113]යුධමයතුර්කි ජනාධිපති රිසෙප් තායිප් එර්ඩෝගන් 2016 මාර්තු 1 වන දින ග්‍රේටර් ඇක්‍රා හි ඝානා
වේ ජනාධිපති මන්දිරය වන ජුබිලි හවුස් හි ඝානා ගුවන් හමුදා පෙරට්ටුවක ආරක්ෂකයන් පරීක්ෂා කරයි.1957 දී, ඝානා සන්නද්ධ හමුදා (GAF) එහි මූලස්ථානය, ආධාරක සේවා, පාබල බලඇණි තුනකින් සහ සන්නද්ධ වාහන සහිත ඔත්තු බැලීමේ බලඝණයකින් සමන්විත විය.[114] ජනාධිපති න්ක්රුමාහ් එක්සත් ජනපදයේ අප්‍රිකානු අභිලාෂයන්ට සහාය වීම සඳහා GAF ශීඝ්‍රයෙන් ව්‍යාප්ත කිරීම අරමුණු කළේය. මේ අනුව, 1961 දී, 4 වන සහ 5 වන බලඇණි ස්ථාපිත කරන ලද අතර, 1964 දී 6 වන බලඇණිය පිහිටුවන ලදී, මුලින් 1963 දී මතු කරන ලද පැරෂුට් ගුවන් ඒකකයකින්.[115] අද, ඝානාව ප්‍රාදේශීය බලවතා සහ කලාපීය ආධිපත්‍යයකි.[116] කැනේඩියානු හමුදා අණදෙන නිලධාරි රෝමියෝ ඩලෙයාර් ඔහුගේ Shake Hands with the Devil පොතේ GAF සොල්දාදුවන් සහ හමුදා නිලධාරීන් ඉතා ඉහලින් ඇගයීමට ලක් කළේය.[114]GAF හි මිලිටරි මෙහෙයුම් සහ මිලිටරි මූලධර්මය ආණ්ඩුක්‍රම ව්‍යවස්ථාවෙන් සංකල්පගත කර ඇත, සන්නද්ධ හමුදා මිලිටරි උපාය මාර්ග පිළිබඳ ඝානා නීතිය සහ GAF සහතික කරන ලද කොෆි අනන් ජාත්‍යන්තර සාම සාධක පුහුණු මධ්‍යස්ථාන ගිවිසුම් ගත කර ඇත.[117][118][119] GAF හමුදා මෙහෙයුම් ක්‍රියාත්මක කරනු ලබන්නේ ආරක්ෂක අමාත්‍යාංශයේ අ
නුග්‍රහය සහ අධිරාජ්‍යය යටතේය.[117][120] ඝානාව සාපේක්ෂ වශයෙන් සාමකාමී වන අතර බොහෝ විට කලාපයේ ප්‍රචණ්ඩත්වය අවම රටක් ලෙස සලකනු ලැබුවද, ඝානාව අතීතයේ දේශපාලන ප්‍රචණ්ඩත්වය අත්විඳ ඇති අතර 2017 මේ වන විට දේශපාලන දුක්ගැනවිලි මගින් පෙළඹවූ සිදුවීම්වල ඉහළ ප්‍රවණතාවක් දැක ඇත.[121]නීති ක්‍රියාත්මක කිරීම්ඝානා පොලිස් සේවයේ මිලිටරීකෘත පොලිස් ඒකකයඝානා පොලිස් සේවය සහ අපරාධ විමර්ශන දෙපාර්තමේන්තුව ප්‍රධාන නීතිය ක්‍රියාත්මක කරන ආයතන වන අතර, අපරාධ හඳුනාගැනීම, නීතිය හා සාමය පවත්වාගෙන යාම සහ අභ්‍යන්තර සාමය සහ ආරක්ෂාව පවත්වාගෙන යාම සඳහා වගකිව යුතු වේ.[122] ඝානා පොලිස් සේවයට විශේෂිත පොලිස් ඒකක එකොළහක් ඇත, මිලිටරිකෘත පොලිස් කඩිනම් යෙදවීමේ බලකායක් සහ සමුද්‍ර පොලිස් ඒකකයක් ඇත.[123][124] ඝානා පොලිස් සේවය අංශ 12කින් ක්‍රියාත්මක වේ: ඝානාවේ ප්‍රදේශ දහයක් ආවරණය කරයි, එකක් විශේෂයෙන් තේමා හි වරාය සහ කාර්මික කේන්ද්‍රස්ථානයට පවරා ඇති අතර දොළොස්වැන්න වන්නේ දුම්රිය, වරාය සහ වරාය අංශයයි.[124] ඝානා පොලිස් සේවයේ සමුද්‍ර පොලිස් ඒකකය සහ අංශය රටේ අක්වෙරළ තෙල් හා ගෑස් කර්මාන්තයෙන් පැන නගින ගැටලු හසුරුවයි.[124]ඝානා බන
්ධනාගාර සේවය සහ බාල වයස්කරුවන් සඳහා වන උප අංශය බෝර්ස්ටල් ආයතනය සිරගත කිරීම් පරිපාලනය කරයි.[125] ඝානාව රාජද්‍රෝහීත්වය, දූෂණය, මංකොල්ලකෑම්, මුහුදු කොල්ලකෑම්, මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්, ස්ත්‍රී දූෂණ සහ මිනීමැරුම් සඳහා මරණීය දණ්ඩනය රඳවා තබාගෙන ක්‍රියාත්මක කරයි.[126][127] එක්සත් ජාතීන්ගේ සංවිධානය විසින් සම්මත කරන ලද නව තිරසාර සංවර්ධන ඉලක්ක, නීතියේ ආධිපත්‍යය ප්‍රවර්ධනය කිරීම සඳහා ජාත්‍යන්තර ප්‍රජාවට එක්වන ලෙස ඉල්ලා සිටී; සැමට යුක්තිය සඳහා සමාන ප්‍රවේශයට සහාය වීම; දූෂණය අවම කිරීම; සහ සෑම තරාතිරමකම ඵලදායී, වගවීම සහ විනිවිද පෙනෙන ආයතන සංවර්ධනය කිරීම.[128]මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන් (තැඹිලි පැහැයෙන් පෙන්වා ඇත) භාවිතා කරන බටහිර අප්‍රිකාවේ ස්වෛරී රාජ්‍යයන් අතර ඝානාව ද වේ.ඝානාව ප්‍රධාන මත්ද්‍රව්‍ය කර්මාන්තය ප්‍රතිනැව්ගත කිරීමේ මධ්‍යස්ථානයක් ලෙස ජාවාරම්කරුවන් විසින් භාවිතා කරනු ලැබේ, සාමාන්‍යයෙන් දකුණු ඇමරිකාවෙන් මෙන්ම වෙනත් අප්‍රිකානු ජාතීන්ගෙන් සමහරක්.[129] 2013 දී, එක්සත් ජාතීන්ගේ මත්ද්‍රව්‍ය හා අපරාධ පිළිබඳ කාර්යාලයේ ප්‍රධානියා ප්‍රකාශ කළේ "දේශසීමා පාලනය සම්බන්ධයෙන් බටහිර අප්‍රිකාව සම්පූර්ණයෙන්ම දුර්වල
බවත් කොලොම්බියාවේ සහ ලතින් ඇමරිකාවේ විශාල මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන් යුරෝපයට පැමිණීමට මාර්ගයක් ලෙස අප්‍රිකාව තෝරාගෙන ඇති බවත්ය."[130] ඝානාව තුළ මත්ද්‍රව්‍ය කර්මාන්තය සහ තහනම් කරන ලද මත්ද්‍රව්‍ය පිළිබඳ පුළුල් හෝ ජනප්‍රිය දැනුමක් නොමැත, මන්ද එය භූගත ආර්ථිකයක් වන බැවිනි. ඝානාවේ මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම, ගබඩා කිරීම, ප්‍රවාහනය සහ නැවත ඇසුරුම් පද්ධති පවතින සමාජ සන්දර්භය සහ ගිනියා බොක්ක ආශ්‍රිත රාජ්‍යයේ පිහිටීම ඝානාව මත්ද්‍රව්‍ය ව්‍යාපාරය සඳහා ආකර්ශනීය රටක් බවට පත් කරයි.[129][131] මත්ද්‍රව්‍ය නාශක පාලන මණ්ඩලය විසින් තකෝරාඩි වරායේ සෙකොන්ඩි නාවික හමුදා කඳවුරේ කන්ටේනර් නෞකා අත්අඩංගුවට ගෙන ඇත. මෙම නැව්වල කොකේන් කිලෝග්‍රෑම් දහස් ගණනක් රැගෙන ගිය අතර වීදි වටිනාකම ඝානා සීඩීස් බිලියන ගණනක් දක්වා දිව යයි. කෙසේ වෙතත්, 2011 දී මත්ද්‍රව්‍ය අල්ලා ගැනීම් අඩුවීමක් දක්නට ලැබුණි.[129][131] ඝානා ආරක්ෂක ආයතන මග හැරීම සඳහා මත්ද්‍රව්‍ය ජාවාරම්කරුවන් මත්ද්‍රව්‍ය නිෂ්පාදනය සහ මත්ද්‍රව්‍ය අපනයනය කිරීමේදී නව ක්‍රම භාවිතා කරයි.[129][131] ඌන සංවර්ධිත ආයතන, සිදුරු සහිත විවෘත දේශසීමා සහ ස්ථාපිත ජාවාරම් සංවිධානවල පැවැත්ම මත්ද්‍ර
ව්‍ය කර්මාන්තයේ ඝානාවේ තත්වයට දායක වේ.[129] ජනාධිපති මිල්ස් ඝානාවේ මත්ද්‍රව්‍ය වෙළඳාමේ ගුවන් තොටුපලවල භූමිකාව අඩු කිරීමට අඛණ්ඩ උත්සාහයන් ආරම්භ කළේය.[129]මානව හිමිකම්ඝානාවේ නීතියෙන් සමලිංගික ක්‍රියා තහනම්‍ ‍ය.[132] Pew පර්යේෂණ මධ්‍යස්ථානය විසින් 2013 කරන ලද සමීක්ෂණයකට අනුව, ඝානා වැසියන්ගෙන් 96% ක් විශ්වාස කරන්නේ සමලිංගිකත්වය සමාජය විසින් පිළිගත යුතු නැති බවයි.[133] සමහර විට ඝානාවේ වයෝවෘද්ධ කාන්තාවන්ට මන්ත්‍ර ගුරුකම් සම්බන්ධයෙන් චෝදනා එල්ල වේ, විශේෂයෙන් ග්‍රාමීය ඝානාවේ. මන්ත්‍ර ගුරුකම් පිළිබඳ ගැටලු ප්‍රධාන වශයෙන් පවුල් තුළ පවතින මිථ්‍යා විශ්වාස මත පදනම් වූ උපකල්පන ලෙස පවතී. උතුරු ඝානාවේ සමහර ප්‍රදේශවල මායාකාරියන් ලෙස හඳුන්වන කඳවුරු තිබේ. මන්තර ගුරුකම් සම්බන්ධයෙන් චෝදනා ලැබූ පුද්ගලයන් 1000ක් පමණ මෙහි සිටින බව පැවසේ.[134] කඳවුරු වසා දැමීමට අදහස් කරන බව ඝානා රජය නිවේදනය කර ඇත.[134]ආර්ථිකයඒක පුද්ගල දළ දේශීය නිෂ්පාදිතයේ වෙනස් වීම, 1870-2018. සංඛ්‍යා උද්ධමනය 2011 ජාත්‍යන්තර ඩොලරයට ගැලපී ඇතඅපනයනවල සමානුපාතික නියෝජනයක්, 2019ඝානා ඛනිජ තෙල් සහ භාණ්ඩ; ප්‍රතිශතයෙන් අපනයනය
කරයිඝානාව සතුව කාර්මික ඛනිජ, හයිඩ්‍රොකාබන සහ වටිනා ලෝහ ඇත. එය මිශ්‍ර ආර්ථික දෙමුහුන්කරණයක් සහ නැගී එන වෙළඳපොළක් සහිත නැගී එන නම් කරන ලද ඩිජිටල් ආර්ථිකයකි. එය "Ghana Vision 2020" ලෙස හඳුන්වන ආර්ථික සැලසුම් ඉලක්කයක් ඇත. මෙම සැලැස්ම ඝානාව 2020 සහ 2029 අතර සංවර්ධිත රටක් බවට පත් වූ පළමු අප්‍රිකානු රට ලෙසත් 2030 සහ 2039 අතර අලුතින් කාර්මිකකරණය වූ රටක් ලෙසත් අපේක්ෂා කරයි.[135] මෙය සාමාජිකයින් 24 දෙනෙකුගෙන් (G24) යුත් සෙසු කණ්ඩායම සහ අලුතින් කාර්මිකකරණය වූ රටක් වන දකුණු අප්‍රිකාව උප සහරානු අප්‍රිකානු රට බැහැර කරයි.[136]ඝානාවේ ආර්ථිකය චීන යුවාන් රෙන්මින්බි සමඟ ඝානාවේ විශාල රන් සංචිත සමඟ බැඳී ඇත. 2013 හි, ඝානා බැංකුව විසින් රෙන්මින්බි ඝානා රාජ්‍ය බැංකු හරහා සහ ඝානා මහජනතාවට දෘඪ මුදල් ලෙස දෙවන ජාතික වෙළඳ මුදල් සඳහා ජාතික ඝානා සීඩී සමඟ බෙදා හැරීම ආරම්භ කළේය.[137]2012 සහ 2013 අතර ග්‍රාමීය වැසියන්ගෙන් 38%ක් දරිද්‍රතාවය අත්විඳින අතර නාගරික වැසියන්ගෙන් 11%ක් පමණි.[138] නාගරික ප්‍රදේශවල රැකියා සඳහා වැඩි අවස්ථාවක් ඇත, විශේෂයෙන්ම අවිධිමත් වෙළෙඳාමේදී, "ග්‍රාමීය දිළිඳු කුටුම්භවලින්" සියලුම (සියයට 94) ප