LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kinyegere

Kinyegere na Nyegere-vunde (jina la kisayansi: Mephitidae) ni mnyama mdogo mweusi na mweupe wa Amerika na Indonesia.

Familia
 Familia Mephitidae
 Jenasi: Conepatus
 Kinyegere wa Amerika ya Kusini, Conepatus chinga (Molina's Hog-nosed Skunk)
 Kinyegere wa Patagonia, Conepatus humboldtii (Humboldt's Hog-nosed Skunk)
 Kinyegere wa Amerika, Conepatus leuconotus (American Hog-nosed Skunk)
 Kinyegere Milia-miwili, Conepatus semistriatus (Striped Hog-nosed Skunk)
 Jenasi: Mephitis
 Kinyegere-kifuniko, Mephitis macroura (Hooded Skunk)
 Kinyegere Milia, Mephitis mephitis (Striped Skunk)
 Jenasi: Mydaus
 Nyegere-vunde wa Java, Mydaus javanensis (Javan Stink Badger)
 Nyegere-vunde wa Palawan, Mydaus marchei (Palawan Stink Badger)
 Jenasi: Spilogale
 Kinyegere-madoa Kusi, Spilogale angustifrons (Southern Spotted Skunk)
 Kinyegere-madoa wa Magharibi, Spilogale gracilis (Western Spotted Skunk)
 Kinyegere-madoa wa Mashariki, Spilogale putorius (Eastern Spotted Skunk)
 Kinyegere-madoa Mdogo, Spilogale pygmaea (Pygmy Spotted Skunk)

Wanyama
Fisi-bahari

Fisi-bahari (Enhydra lutris) ni spishi ya fisi-maji wa nusufamilia Lutrinae katika familia Mustelidae.

Nususpishi
 Enhydra l. kenyoni, Fisi-bahari Kaskazi
 Enhydra l. lutris, Fisi-bahari wa Asia
 Enhydra l. nereis, Fisi-bahari Kusi

Mbwa na jamaa
Konje

Konje (Martes) ni jenasi ya wanyama wadogo wa familia Mustelidae wenye miili myembamba na mikia mirefu.

Jenasi
Jenasi Martes
Konje wa Amerika, Martes americana  (American Marten)
Konje Koo-njano, Martes flavigula (Yellow-throated Marten)
Konje-mawe, Martes foina (Beech Marten)
Konje wa Nilgiri, Martes gwatkinsii (Nilgiri Marten)
Konje wa Ulaya, Martes martes (Pine Marten)
Konje wa Japani, Martes melampus (Japanese Marten)
Konje-mvuvi, Martes pennanti (Fisher)
Konje wa Siberia, Martes zibellina (Sable)

Wanyama
Melesi

Melesi (kutoka Kilatini: meles) ni wanyama wa jenasi Meles katika familia Mustelidae. Wanafanana na nyegere wa Afrika lakini ni wakubwa zaidi.

Spishi
 Meles anakuma, Melesi wa Japani (Japanese badger)
 Meles canescens, Melesi wa Asia Kusini-magharibi (Caucasian badger)
 Meles c. arcalus, Melesi wa Krete (Cretan badger)
 Meles c. canescens, Melesi wa Transkaukasia (Transcaucasian badger)
 Meles c. rhodius, Melesi wa Rhodes (Rhodes badger)
 Meles c. severzovi, Melesi wa Fergana (Fergana badger)
 Meles leucurus, Melesi wa Asia (Asian badger)
 Meles l. amurensis, Melesi wa Amur (Amur badger)
 Meles l. arenarius, Melesi wa Kazakhstan (Kazakh badger)
 Meles l. leucurus, Melesi-mchanga (Common sand badger)
 Meles l. sibiricus', Melesi wa Siberia (Siberian badger)
 Meles l. tianschanensis, Melesi wa Tian Shan (Tian Shan badger)
 Meles meles, Melesi wa Ulaya (European badger)
 Meles m. heptneri, Melesi wa Kiziyar (Kiziyar badger)
 Meles m. marianensis, Melesi wa Iberia (Iberian badger)
 Meles m. meles, Melesi wa Kawaida (Common badger)
 Meles m. milleri'', Melesi wa Norwei (Norwegian badger)

Picha

Mbwa na jamaa
Chororo-kaya

Chororo-kaya ni mnyama mdogo alaye nyama. Chororo ni wanafamilia ya Mustelidae wanaojumlisha konje, nyegere, pamoja na fisi-maji.

Mbwa na jamaa
Biva

Biva (kutoka Kiingereza: beaver, jina la kisayansi: Castor) ni wanyama wagugunaji wa Amerika ya Kaskazini, Ulaya na Asia.

Spishi
 Castor canadensis, Biva wa Amerika (North American Beaver)
 Castor fiber, Biva wa Ulaya (European Beaver)

Picha

Castoridae
Biva na jamaa
Mhanganungu

Wahanganungu au ekidna ni wanyama wa familia Tachyglossidae katika oda Monotremata wanaofanana na kalunguyeye. Wanatokea Australia na Nyugini. Wanyama hawa pamoja na kinyamadege ni mamalia pekee wanaobaki ambao bado wanataga mayai. Lakini kinyume na wanyama wengine wanaotaga mayai, wananyonyesha watoto wao.

Spishi
 Tachyglossus aculeatus, Mhanganungu pua-fupi (Short-beaked echidna)
 Zaglossus attenboroughi, Mhanganungu pua-ndefu wa Sir David (Sir David's long-beaked echidna)
 Zaglossus bartoni, Mhanganungu pua-ndefu mashariki (Eastern long-beaked echidna)
 Zaglossus bruijni, Mhanganungu pua-ndefu magharibi (Western long-beaked echidna)

Kinyamadege na jamaa
Elki

Elki (kutoka Kiing.: elk, Kisayansi: Alces alces) ni spishi kubwa katika familia Cervidae. Elki wanajulikana kwa kichwa chake kikubwa na pembe-tawi zake zinazogawanyika kama vidole vya kiganja; spishi nyingine za familia hii huwa na pembe-tawi zinazogawanyika katika matawi. Kwa kawaida elki huishi misituni mwa kaskazini na misitu yenye miti ya kupukutika majani yake ya Nusudunia ya kaskazini katika hali za nchi za wastani hadi maeneo ya chini ya Aktiki. Kutokana na uwindaji, elki wana makazi madogo zaidi. Sasa elki wengi wanapatikana Kanada, Alaska, Skandinavia na Urusi. Wao hula mimea ya ardhini na majini. Wanyama ambao huwinda elki ni mbwa-mwitu, dubu na binadamu. Tofauti na spishi zingine za kulungu, elki ni wanyama pweke na huwa hawaishi na kundi la elki wengine. Ingawa elki kwa kawaida hutembea polepole, wakasirishwapo elki waweza kuwa mkali na kusonga haraka. Wakati wa demani iliye majira yao ya kupandana, madume wa spishi hupigana na madume wengine na kumshindania jike.

Etimolojia na jina 
Jina elki limekopwa kutoka Kiingereza. Katika Uingereza mnyama huyu huitwa elk, lakini katika Amerika huitwa moose na elk huko ni jina la wapiti. Jina la kisanayansi "alcus" siyo Kilatini lakini limekopwa kutoka Kiswidi älg.

Elki dume aliyekua hurejelewa kama fahali, na elki jike ni dachia, na mtoto wa elki ni ndama.

Makazi na eneo

Amerika Kaskazini 
Katika Amerika Kaskazini, elki huishi Kanada (mbali na Aktiki), Alaska, Uingereza Mpya, Milima yenye Miamba, Minesota, Peninsula ya Juu ya Michigan na Kijisiwa cha Kifalme cha Ziwa Kubwa. Katika eneo hili kubwa, kuna nususpishi zingi. Katika magharibi ya bara ya Amerika Kaskazini, idadi za elki zinafikia kaskazini mwa Kanada (Kolumbia ya Kibritania na Alberta) na spishi wengine wamepatikana milimani mwa Utah na Kolorado.

Ulaya 
Katika Ulaya, elki wanapatikana katika Norwe, Uswidi, Ufini, Urusi, Polandi na nchi za Kibalti, na elki wachache katika Ucheki, Belarusi na Ukraini. 

Ng'ombe na jamaa
Simba-milima

Simba-milima au simba wa milimani (kutoka Kiingereza: mountain lion; pia: Puma, kutoka jina la kisayansi: Puma concolor) ni paka mkubwa wa Amerika. Ni katika nusufamilia Felinae. 

Asili yake ni Amerika, kutoka Yukon ya Kanada kwenda Andes ya kusini ya Amerika ya Kusini. Ni pana zaidi ya mamalia yoyote ya mwitu katika nchi za Magharibi. 

Spishi inayoweza kubadilika, puma wanapatikana wa spishi nyingi katika Amerika. Ni paka mkubwa zaidi katika Amerika ya Kaskazini, na paka wa pili zaidi katika bara lote la Amerika baada ya jagwa.

Paka na jamaa
Joka wa Komodo

Joka wa Komodo (Varanus komodoensis) ni spishi kubwa kushinda mijusi wote. Joka wa Komodo anatokea visiwa vya Komodo, Rinca, Gili Motang na Flores katika Indonesia.

Mjusi na jamaa
Dubwana-Gila

Dubwana-Gila (Heloderma suspectum) ni mjusi mkubwa mwenye sumu wa Marekani na Mexiko. Ana magamba ya rangi ya machungwa, njano na nyeusi.

Mijusi
Buingamia

Buingamia ni arthropodi wa oda Solifugae katika ngeli Arachnida. Mara nyingi watu huchanganya buingamia na nge au buibui wakubwa lakini sio wale wa kwanza wala wa pili. Wote wamo katika oda yao ya kibinafsi, nge katika Scorpiones na buibui katika Araneae.

Tofauti dhahiri zaidi kati ya buingamia na nge ni ukosefu wao wa mkia wenye msumari wa sumu kwa ncha yake. Pia hawana magando kwenye pedipalpi zao. Tofauti kuu na buibui ni kutokuwepo kwa chuchu za kukalidi hariri, kwa hivyo hawawezi kutengeneza utando. Na kinyume na buibui wanapumua kupitia mfumo wa spirakulo na trakea ulioundwa vizuri badala ya kwa njia ya mapafu-kitabu.

Spishi za Afrika ya Mashariki
 Biton brunnipes Pocock, 1896
 Biton tigrinus Pocock, 1896
 Biton velox Simon, 1885
 Bitonupa kraepelini Roewer, 1933
 Blossia massaica Roewer, 1933
 Blossia obsti (Roewer, 1933)
 Blossia sulcichelis (Roewer, 1941)
 Blossia toschii (Caporiacco, 1949)
 Ceroma hessei Roewer, 1933
 Ceroma macrognatha Lawrence, 1954
 Ceroma ornatum Karsch, 1885
 Ceroma similis Roewer, 1941
 Galeodes arabs Koch, 1842
 Hemiblossia bouvieri Kraepelin, 1899
 Hemiblossia brunnea Lawrence, 1953
 Rhagodes karschi Kraepelin, 1899
 Rhagodes massaicus Roewer, 1933
 Rhagodoca baringona Roewer, 1933
 Rhagodoca bettoni Roewer, 1933
 Rhagodoca immaculata Roewer, 1933
 Rhagodoca ornata (Pocock, 1895)
 Rhagodoca phillipsii (Pocock, 1896)
 Rhagodoca smithii (Pocock, 1897)
 Rhagodoca termes (Karsch, 1885)
 Solpuga roeweri Fage, 1936
 Solpugiba svatoshi (Birula, 1926)
 Solpugisticella kenyae Turk, 1960
 Solpugyla centralis (Hewitt, 1927)
 Solpugyla kigoma Roewer, 1961
 Solpugyla masienensis (Lawrence, 1929)
 Tarabulida mugambii Kristie Reddick, Charles M. Warui  Robert Wharton, 2010
 Zeria albistriata (Roewer, 1933)
 Zeria atra (Roewer, 1933)
 Zeria atrisoma (Roewer, 1933)
 Zeria capitulata (Karsch, 1885)
 Zeria fordi (Hirst, 1907)
 Zeria greta (Roewer, 1933)
 Zeria lobatula (Roewer, 1933)
 Zeria loveridgei (Hewitt, 1925)
 Zeria merope (Simon, 1879)
 Zeria meruensis (Tullgren, 1907)
 Zeria nasuta (Karsch, 1880)
 Zeria niassa (Karsch, 1880)
 Zeria nigrescens (Pocock, 1895)
 Zeria obscura (Kraepelin, 1899)
 Zeria sericea (Pocock, 1897)
 Zeria sulfuripilosa (Roewer, 1933)
 Zeria wabonica (Roewer, 1933)
 Zeria zebrina (Pocock, 1898)
 Zeriassa bicolor (Pocock, 1897)
 Zeriassa inflexa Lawrence, 1953
 Zeriassa intermedia Lawrence, 1953
 Zeriassa lepida Kraepelin, 1914
 Zeriassa ruspolli (Pavesi, 1897)
 Zeriassa spinulosa Pocock, 1898
 Zeriassa wabonica Roewer, 1933

Picha

Buingamia
Bui-bahari

Bui-bahari ni cheliserata wa oda ya Pantopoda, oda pekee ya ngeli ya Pycnogonida, ambao wanaotokea baharini.

Bui-bahari
Kaangao

Kaangao ni wanyama wa oda Xiphosura katika ngeli Merostomata. Hawa ni kheliserata wakubwa sana.

Spishi
 Carcinoscorpius rotundicauda, Kaangao-misitubahari (Mangrove Horseshoe Crab) - Asia ya Kusini Mashariki
 Limulus polyphemus, Kaangao wa Atlantiki (Atlantic Horseshoe Crab) - pwani ya Atlantiki na Ghuba ya Meksiko
 Tachypleus gigas, Kaangao Mkubwa - Asia ya Kusini na ya Kusini Mashariki
 Tachypleus tridentatus, Kaangao Meno-matatu - pwani za Asia ya Mashariki

Picha

Kaangao
Sumu

Sumu ni dutu yoyote inayoweza kuharibu kiasi kidogo shughuli za seli au inayoweza kudhuru muundo wa seli au kiumbehai.

Inaweza kunyweka au kuliwa , au kufyonzwa kupitia ngozi. Uharibifu kawaida hufanyika na mmenyuko wa kemikali. Athari ya sumu hutofautiana na kiasi ambacho kilichukuliwa mwilini. Dutu ambazo ni sumu huweza kusababisha kifo .

Katika dawa na zoolojia, sumu ni matokeo ya mchakato wa kibiolojia. Vitu  ambavyo viumbe wanatumia kuharibu aina nyingine. Viumbe fulani hutumia vimelea kwa uwindaji, au kama ulinzi. Kama kiumbe ni mwenyesumu, kama vile uyoga , ni hatari kula. Ikiwa ni kiumbe mwenyesumu, kama nyoka au nyuki , huuma  au kuumiza. Kwa baadhi, wanadamu wameanzisha Dawa za viumbe wenye sumu zilizo bora.

Mara nyingi ni wingi tu wa dutu inayofanya tofauti. Kunywa pombe huweza kusababisha tabia ya ukatili, matatizo ya hotuba, na aina tofauti za kupoteza kumbukumbu. Athari hii inaitwa uchukuaji wa sumu. Watu wanao kunywa hata zaidi wanaweza kuwa mshtuko. Wakati huo huo, pombe inaweza kutumika kama dawa ya kuuwa viini.

Kuna aina nyingine za vitu  hatari. Hivi ni:
 Kasinojeni (sumu zinazosababisha kansa)
 Mutajeni (sumu zinazosababisha mabadiliko ya chembe za urithi)
 Teratojeni  (sumu zinazosababisha magonjwa ya kuzaliwa )

Aina za sumu: 
 Madini (asenia ou zebaki)
 Mboga
 Mnyama (sumu ya nyoka, nyuki na konyeza)

Biolojia
Rakuni

Rakuni (kutoka Kiing.: raccoon) ni wanyama wa Amerika wenye kinyago cheusi kwa uso wao.

Spishi
 Procyon cancrivorus, Rakuni mlakaa (Crab-eating raccoon)
 Procyon lotor, Rakuni kaskazi (Common raccoon)
 Procyon pygmaeus, Rakuni wa Kisiwa cha Cozumel (Cozumel Island raccoon)

Picha

Mbwa na jamaa
Chui wa Tasmania

Chui wa Tasmania (kutoka Kiing.: Tasmanian tiger) au thilasini (kutoka Kilatini: thylacinus, Kisayansi: Thylacinus cynocephalus) ni spishi iliyokwisha ya mnyama ya Marsupialia wa Australia, Tasmania na Nyugini.

Kwolu na jamaa
Oposumu

Oposumu (kutoka Kiing.: opossum) ni wanyama wa ngeli ya marsupialia katika oda ya Didelphimorphia wa Amerika.

Oposumu na jamaa
Shetani wa Tasmania

Shetani wa Tasmania (kutoka Kiing.: Tasmanian devil, Kisayansi: Sarcophilus harrisii) ni mnyama wa Marsupialia wa Tasmania mwenye manyoya meusi ambaye anapatikana katika maeneo ya porini ya kisiwa cha Australia kwenye makao ya Tasmania ikiwemo kisiwa kidogo cha Maria ambapo kuna mpango wa utunzaji wa wanyama wasio na magonjwa.

Kwolu na jamaa
Linksi

Linksi (kutoka Kigir. λυνξ na Kilat. lynx) ni jenasi ya paka pori wa Amerika ya Kaskazini, Asia na Ulaya.

Spishi
 Lynx canadensis, Linksi wa Kanada (Canada lynx)
 Lynx lynx, Linksi wa Ulaya (Eurasian lynx)
 Lynx pardinus, Linksi wa Hispania (Iberian lynx)
 Lynx rufus, Linksi-nyika (Bobcat)

Spishi ya kabla ya historia
 Lynx issiodorensis (Issoire lynx, Pleistocene ya Ulaya)

Picha

Paka na jamaa
Wanyama wa Biblia
Armadilo

Armadilo (kutoka Kihispania: armadillo) ni wanyama wadogo wa Amerika wenye mabamba ya mifupa juu ya mgongo yao. Wanafanana na kakakuona wa Afrika na Asia kijuujuu.

Spishi
Oda CINGULATA
 Familia Chlamyphoridae
 Nusufamilia Chlamyphorinae
 Jenasi Calyptophractus
 Calyptophractus retusus, Armadilo Kichimbakazi Mkubwa (Greater fairy armadillo)
 Jenasi Chlamyphorus
 Chlamyphorus truncatus, Armadilo Kichimbakazi Pinki (Pink fairy armadillo)
 Nusufamilia Euphractinae
 Jenasi Chaetophractus
 Chaetophractus vellerosus, Armadilo-manyoya Mpiga-yowe (Screaming hairy armadillo)
 Chaetophractus villosus, Armadilo-manyoya Mkubwa (Big hairy armadillo)
 Chaetophractus nationi, Armadilo-manyoya wa Andes (Andean hairy armadillo)
 Jenasi Euphractus
 Euphractus sexcinctus, Armdilo Mishipi-sita (Six-banded armadillo)
 Jenasi Zaedyus
 Zaedyus pichiy, Armadilo Pichi (Pichi)
 Nusufamilia Tolypeutinae
 Jenasi Cabassous
 Cabassous centralis, Armadilo Mkia-uchi Kaskazi (Northern naked-tailed armadillo)
 Cabassous chacoensis, Armadilo Mkia-uchi wa Chako (Chacoan naked-tailed armadillo)
 Cabassous unicinctus, [[Armadilo Mkia-uchi Kusi (Southern naked-tailed armadillo)
 Cabassous tatouay, Armadilo Mkia-uchi Mkubwa (Greater naked-tailed armadillo)
 Jenasi Priodontes
 Priodontes maximus, Armadilo Mkubwa (Giant armadillo)
 Jenasi Tolypeutes
 Tolypeutes matacus, Armadilo Mishipi-mitatu Kusi (Southern three-banded armadillo)
 Tolypeutes tricinctus, Armadilo Mishipi-mitatu wa Brazili (Brazilian three-banded armadillo)
 Familia Dasypodidae
 Nusufamilia Dasypodinae
 Jenasi Dasypus
 Dasypus novemcinctus, Armadilo Mishipi-tisa (Nine-banded armadillo au Long-nosed armadillo)
 Dasypus septemcinctus, Armadilo Mishipi-saba (Seven-banded armadillo)
 Dasypus hybridus, Armadilo Pua-ndefu Kusi (Southern long-nosed armadillo)
 Dasypus sabanicola, Armadilo Pua-ndefu wa Llanos (Llanos long-nosed armadillo)
 Dasypus kappleri, Armadilo Pua-ndefu Mkubwa (Great long-nosed armadillo)
 Dasypus pilosus, Armadilo Pua-ndefu Manyoya (Hairy long-nosed armadillo)
 Dasypus yepesi, Armadilo wa Yepes (Yepes's mulita)

Armadilo na jamaa
Michael Bishop

John Michael Bishop (amezaliwa 22 Februari 1936) alikuwa mwanabiolojia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza virusi. Mwaka wa 1989, pamoja na Harold Varmus alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1936
Watu walio hai
Wanasayansi wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Harold Varmus

Harold Elliot Varmus (amezaliwa 18 Desemba 1939) alikuwa mwanabiolojia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza virusi. Mwaka wa 1989, pamoja na Michael Bishop alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1939
Watu walio hai
Wanasayansi wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Dodo (ndege)

Dodo (Raphus cucullatus; kutoka Kiing.: dodo) alikuwa moja ya spishi mbili za ndege ya nusufamilia Raphinae katika familia Columbidae. Aliishi kisiwani kwa Morisi na vijisiwa vyake lakini alikwisha mnamo miaka ya 1690. Spishi nyingine ilikuwa njiwa mtembeaji (Pezophaps solitaria) wa kisiwa cha Rodrigues. Jamaa wao aliyeishi hadi sasa ni njiwa wa Nikobari (Caloenas nicobarica; Nicobar pigeon) wa Asia ya Kusini na ya Kusini-Mashariki.

Viungo vya nje 
 The Dodo Cartoon Blog 

Njiwa na jamaa
Dodo

Dodo linaweza kumaanisha:

 Aina ya koa kubwa la bahari (Dodo (konokono))
 Aina ya ndege aliyekwisha sasa (Dodo (ndege))
Mpasuambegu

Wapasuambegu ni ndege wadogo wa jenasi Crithagra katika familia Fringillidae. Spishi nyingine za Crithagra ambazo zina rangi njano na/au nyekundu huitwa chiriku. Wapasuambegu wana rangi ya kahawa, kijivu na nyeupe na pengine njano kidogo na wana michirizi myeusi. Hawa ni ndege wa maeneo yenye miti. Hula mbegu lakini hulisha makinda yao wadudu. Hujenga tago lao kwa manyasi, nyuzinyuzi na pengine vigoga na kuvumwani katika panda ya mti. Jike huyataga mayai 2-5.

Spishi za Afrika
 Crithagra atrogularis, Mpasuambegu Koo-jeusi (Black-throated Canary)
 Crithagra burtoni, Mpasuambegu Domo-nene (Thick-billed Seedeater)
 Crithagra citrinipecta, Mpasuambegu Kidari-njano (Lemon-breasted Seedeater)
 Crithagra flavigula, Mpasuambegu Koo-njano (Yellow-throated Seedeater)
 Crithagra gularis, Mpasuambegu Kichwa-michirizi (Streaky-headed Seedeater)
 Crithagra leucoptera, Mpasuambegu Koo-jeupe (Protea Seedeater)
 Crithagra leucopygia, Mpasuambegu Kiuno-cheupe ( White-rumped Seedeater)
 Crithagra melanochroa, Mpasuambegu wa Kipengere (Kipengere au Tanzania Seedeater)
 Crithagra mennelli, Mpasuambegu Masikio-meusi ( Black-eared Seedeater)
 Crithagra reichardi, Mpasuambegu Kidari-michirizi (Reichard's au Stripe-breasted Seedeater)
 Crithagra reichenowi, Mpasuambegu wa Reichenow (Reichenow's Seedeater)
 Crithagra rufobrunnea, Mpasuambegu wa Principe (Príncipe Seedeater)
 Crithagra striolata, Mpasuambegu Michirizi (Streaky Seedeater)
 Crithagra tristriata, Mpasuambegu Kiuno-kahawia (Brown-rumped Seedeater)
 Crithagra whytii, Mpasuambegu Nyushi-njano (Yellow-browed Seedeater)
 Crithagra xantholaema, Mpasuambegu wa Salvadori (Salvadori's Seedeater)
 Crithagra xanthopygia, Mpasuambegu Kiuno-njano (Yellow-rumped Seedeater)

Spishi za Asia
 Crithagra menachensis (Yemen Serin)
 Crithagra rothschildi (Olive-rumped Serin)

Picha

Shomoro na jamaa
Tandala

Kwa matumizi tofauti ya jina hili angalia hapa Tandala (Makete)

Tandala (kwa Kiingereza: kudu) ni wanyama wa jenasi Tragelaphus katika familia Bovidae. Spishi nyingine huitwa bongo, kulungu, malu, nyala au nzohe. 

Wanatokea Afrika katika maeneo yenye miti kutoka nyika hadi msitu. 

Wana milia na madoa meupe juu ya rangi ya kahawa au kijivu. Dume ni mkubwa kuliko jike na ana pembe ndefu zilizopotolewa. Jike hana pembe. 

Wanyama hao hula majani, manyasi, matunda na viazi vya gugu.

Spishi
 Tragelaphus angasii, Nyala (Nyala)
 Tragelaphus buxtoni, Tandala-milima (Mountain Nyala)
 Tragelaphus eurycerus, Bongo (Bongo)
 Tragelaphus e. eurycerus, Bongo Magharibi (Western bongo or lowland bongo)
 Tragelaphus e. isaaci, Bongo Mashariki au Bongo-milima (Eastern Bongo or mountain bongo)
 Tragelaphus imberbis, Tandala Mdogo (Lesser Kudu)
 Tragelaphus scriptus, Pongo Kaskazi (Northern bushbuck)
 Tragelaphus spekii, Nyala-maji au Nzohe (Sitatunga)
 Tragelaphus s. gratus, Nzohe-misitu (Congo sitatunga or forest sitatunga)
 Tragelaphus s. selousi, Nzohe Kusi (Southern sitatunga or Zambezi sitatunga)
 Tragelaphus s. spekii, Nzohe Mashariki (Nile sitatunga or East African sitatunga)
 Tragelaphus strepsiceros, Tandala Mkubwa au Malu (Greater Kudu)
 Tragelaphus s. chora, Tandala Mkubwa Kusi (Greater Kudu)
 Tragelaphus s. cottoni, Tandala Mkubwa wa Chadi (Greater Kudu)
 Tragelaphus s. strepsiceros, Tandala Mkubwa Kaskazi (Greater Kudu)
 Tragelaphus sylvaticus, Kulungu, Mbawala au Pongo Kusi (Southern bushbuck)

Picha

Ng'ombe na jamaa
Wanyama wa Afrika
Mvua ya mawe

Mvua ya mawe (kwa Kiingereza hail) ni aina ya mvua ambayo matone ya maji yamefika kwenye uso wa ardhi kwa umbo la vipande vya barafu. Inatokea wakati matone ya maji ya mvua yanapita kwenye hewa baridi na kuganda hadi kuwa barafu.

Hali halisi mvua inayonyesha si mawe bali vipande vya barafu.

Tone zito zaidi lililowahi kupimwa lilinyesha sehemu za Gopalganj (Bangladesh) tarehe 14 Aprili 1986, likiwa la kilogramu 1.02. Kericho nchini Kenya penye mvua ya radi mara nyingi ni mahali ambako mvua ya mawe inanyesha zaidi kushinda sehemu nyingine za Dunia.

Mchakato wa kutokea kwa mvua ya mawe
Mvua ya mawe hutokea kwenye sehemu za chini za mawingu ya mvua ya radi. Sehemu za mawingu hayo zinapatikana katika hali baridi kiasi chini ya sentigredi sifuri. 

Hapo matone madogo ya maji yanaweza kupatikana kwa hali baridi kiasi chini ya sentigredi sifuri lakini hayajaganda. Yakigusana katika hali hii na matone mengine huganda mara moja. Mara nyingi vipande vidogo vya barafu vinavyotokea hivyo huanza kuanguka na kuwa maji tena vikifika chini kama matone ya kawaida ya mvua. 

Lakini mara nyingi kuna miendo ya hewa ya kuzunguka ndani ya mawingu ya mvua ya radi na hivyo vipande vidogo vya barafu vinaweza kurushwa juu. Katika mwendo huu hugusana na matone mengine ya maji baridi sana yanayoganda mara moja wakati wa kuguswa na hivyo kukuza kipande cha barafu. Kipande cha barafu kinainuliwa na upepo wa kupaa hadi kimefikia uzito wa kutosha au nguvu ya upepo wa kwenda juu inafifia. Hapo kinaanza kuanguka.

Kama masi ya barafu inatosha haiwezi kuyeyuka wakati wa kupita kwenye hewa yenye joto juu ya sifuri, hivyo inafika ardhini kama mvua ya mawe. Kutegemeana na uzito wake, vipande vya barafu vinaweza kusababisha uharibifu hata kuua watu na mifugo.

Katika Biblia
Katika Kitabu cha Kutoka mvua ya mawe ni moja kati ya mapigo 10 yaliyowapata Wamisri wakati wa Musa.

Baadaye mvua ya mawe inatajwatajwa sehemu mbalimbali za Biblia kama ajabu la Mungu linalompatia sifa.

Tanbihi

Jiografia
Biblia
Majivuno

Majivuno ni tabia ya mtu kujipongeza mno kutokana na sifa alizonazo. 

Yanatokana na kiburi na kufikia hatua ya majigambo ya uongo ambayo ni chukizo kwa wengine.

Katika dini mbalimbali yanatazamwa kama aina ya kujiabudu badala ya Mungu.

Katika maadili ya Ukristo (Lk 14:11; 1Pet 5:5), majivuno ni mmojawapo kati ya mizizi ya dhambi (au vilema vikuu au vichwa vya dhambi) inayozaa dhambi nyingine nyingi (1Kor 5:6-7).

Jina la Kilatini (vanitas au vanagloria, kwa Kiingereza: vanity au vainglory) linahusisha tabia hiyo na ubatili.

Tazama pia 
Kiburi
Kujiamini

Tanbihi

Viungo vya nje

Maadili
Vichwa vya dhambi
Saikolojia
Kiazi

Kiazi ni sehemu ya mzizi wa mmea ambayo imekua nene na inahifadhi chakula cha mmea. Mifano ni kiazi kitamu, kiazi kikuu, kiazi cha kizungu na karoti. 

Kiazi kisichanganywe na tunguu ambalo ni sehemu ya shina.

Picha

Mimea
Thomas Hobbes

Thomas Hobbes (5 Aprili 1588 - 4 Desemba 1679) alikuwa mwanafalsa wa Uingereza. Hasa anajulikana leo kwa nadharia zake za siasa. Aliandika kitabu cha Leviathan.

Wanafalsafa wa Uingereza
Waliozaliwa 1588
Waliofariki 1679
Baruch Spinoza

Baruch Spinoza (24 Novemba 1632 - 21 Februari 1677) alikuwa mwanafalsafa wa Uholanzi. Anaangaliwa kama mmojawapo wa waanzishaji wa Zama za Mwangaza.

Wanafalsafa wa Uholanzi
Waliozaliwa 1632
Waliofariki 1677
Tunguu (mmea)

Tunguu ni sehemu ya shina la mimea fulani ilio na majani manene kwa umbo wa gamba yanayohifadhi chakula. Mifano ni kitunguu, kitunguu saumu na matunguu ya mimea mingine ya ngeli Monocots. Tunguu ni tofauti na kiazi ambacho ni sehemu ya mzizi.

Picha

Mimea
David Hume

David Hume (7 Mei 1711 - 25 Agosti 1776) alikuwa mwanafalsafa wa Uskoti. Anaangaliwa kama mmojawapo wa wanafalsafa wenye umuhimu kabisa Zama za Mwangaza huko Ulaya.

Waliozaliwa 1711
Waliofariki 1776
Wanafalsafa wa Uskoti
George Berkeley

George Berkeley (12 Machi 1685 - 14 Januari 1753) alikuwa mwanafalsafa wa Uingereza. Pia alikuwa askofu Mwanglikana huko Cloyne nchini Ueire.

Wanafalsafa wa Uingereza
Waliozaliwa 1685
Waliofariki 1753
Aniceti Kitereza

Aniceti Kitereza (mnamo mwaka 1896 - 1981) alikuwa mwandishi Mtanzania aliyeandika hasa katika lugha yake ya Kikerewe. 

Mnamo mwaka 1945, alitoa riwaya yake hodari kabisa Myombekere na Bugonoka na Ntulanalwo na Bulihwali.

Maandishi
Mr. Myombekere and His Wife Bugonoka, Their Son Ntulanalwo and Daughter Bulihwali: The Story of an Ancient African Community ISBN 9976686382 (2000)

Waliozaliwa 1896
Waliofariki 1981
Waandishi wa Tanzania
Abdulrazak Gurnah

Abdulrazak Gurnah Al Kindi (amezaliwa Zanzibar, 20 Desemba 1948 ) ni mwandishi mwenye asili ya Zanzibar aliyeishi nchini Uingereza tangu mwaka 1968. Huko anafundisha katika Chuo Kikuu cha Kent tangu mwaka 1982. 

Tangu mwaka wa 1987 alitolea riwaya kadhaa kwa lugha ya Kiingereza. Mwaka 2021 alipewa tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Maisha yake
Abdulrazak Gurnah alizaliwa katika Usultani wa Zanzibar, ambao kwa sasa ni sehemu ya Tanzania. Alifika Uingereza mwaka 1968 baada ya kukimbia Zanzibar kutokana na machafuko yaliyowalenga watu wenye asili ya Kiarabu wakati wa Mapinduzi ya Zanzibar.  Gurnah amewahi kusema, 'Nilikuja Uingereza wakati ambao maneno kama "asylum-seeker" hayakuwa yakitumika sana kama wakati huu, watu wengi zaidi wanateseka na kukimbia nchi za kigaidi.' 

Alipofika Uingereza alianza kusoma kwenye Chuo cha Christ Church College, Canterbury, baadaye akahamia Chuo Kikuu cha Kent alipopata shahada ya uzamili katika fasihi mnamo 1982. Tasnia yake ilikuwa kuhusu Criteria in the Criticism of West African Fiction. 

Kuanzia mwaka 1980 hadi 1983, Gurnah alifundisha kwenye Chuo Kikuu cha Bayero mjini Kano, Nigeria. Akarudi Uingereza akawa profesa wa fasihi hadi alipostaafu .

Kazi zake 
Hadithi nyingi zilizosimuliwa na Gurnah zinaonyesha mazingira ya pwani ya Afrika ya Mashariki, na wahusika wakuu wa riwaya zake ni wenyeji wa Unguja. Mhakiki wa fasihi Bruce King aliona kwamba Gurnah anaonyesha wahusika wake Waafrika katika uhusiano mpana na Dunia yote, akiwaona kama sehemu za Dunia kubwa inayoendelea kubadilikabadilika. Kufuatana na King, wahusika wa Gurnah mara nyingi ni watu walioondolewa katika asili zao, wanaokataliwa na jamii na kujisikia kama wahanga wa maisha. Mhakiki Felicity Hand aliona kuwa riwaya za Admiring Silence, By the Sea na Desertion, zote zinajadili hisia za kuwa mgeni na kukosa ndugu zinazotokea kwa watu waliopaswa kuondoka kwao na kukaa ugenini.

Tuzo na heshima
Gurnah ndiye mshindi wa tuzo ya Nobel ya fasihi ya mwaka 2021.  Alichaguliwa kuwa mmoja wa wanajumuiya ya kitaaluma ya fasihi ya Royal Society of Literature mwaka 2006. Mwaka 2007 alishinda tuzo ya RFI Witness of the world nchini Ufaransa kupitia riwaya yake ya By the Sea.

Tuzo nyingine alizowahi kushinda ni pamoja na tuzo ya waandishi wa Jumuiya ya Madola (Commonwealth Writers Prize (Eurasia Region, Best Book)) mwaka 2006, tuzo ya kitabu ya Los Angeles Times kwenye kundi la tamthiliya mwaka 2001 na tuzo ya Booker mwaka 1994.

Orodha ya riwaya zake
 Memory of Departure (1987)
 Pilgrims Way (1988)
 Dottie (1990)
 Paradise (1994)
 Admiring Silence (1996)
 By the Sea (2001)
 Desertion (2005)
 The Last Gift Bloomsbury, London 2011, ISBN 978-1-4088-1518-2.
 Gravel Heart Bloomsbury, London 2017, ISBN 978-1-4088-8130-9.
 Afterlives Bloomsbury, London 2020, ISBN 978-1-5266-1585-5.

Tanbihi

Waliozaliwa 1948
Watu walio hai
Watu wa Zanzibar
Waandishi wa Uingereza
Waandishi wa Kiingereza
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Godfrey Mwakikagile

Godfrey Mwakikagile (alizaliwa Kigoma, 4 Oktoba 1949) ni mwandishi Mtanzania aishiye nchini Marekani. Anajulikana hasa kwa kuandika wasifu wa rais Julius Kambarage Nyerere.

Ameandika zaidi ya vitabu sabini . Vitabu vyake vingi vinatumiwa vyuoni katika nchi mbalimbali duniani. Ameandika vitabu vya siasa, uchumi, historia na masomo mengine kuhusu bara la Afrika na nchi mbalimbali katika bara hilo. Pia ameandika vitabu kuhusu watu weusi wenye asili ya Kiafrika nchini Marekani, Uingereza na visiwa vya Karibi pamoja na nchi ya Belize, bara la Amerika, ambayo pia ina asili ya watumwa kutoka Afrika.

Pia aliwahi kuwa mwandishi wa gazeti la Daily News ambapo wakati huo lifahamika kama "The Standard".

Mwakikagile alikuja kupata umaarufu baada ya kuandika kitabu kinachoitwa Nyerere and Africa: End of an Era , ambacho ni biografia ya Rais wa kwanza wa Tanzania Julius Nyerere na ambacho kinaongelea Afrika, maisha ya ukoloni, vita vya ukombozi katika nchi za kusini mwa Afrika ambapo Nyerere alisaidia kwa kiasi kikubwa.

Maisha yake ya mwanzo na kazi 
Kabla ya kwenda nchini Marekani, Godfrey Mwakikagile alikuwa mwandishi wa habari, Daily News moja kati ya magazeti makubwa na makongwe nchini Tanzania, pia ni kati ya magazeti makubwa Afrika Mashariki, Dar es Salaam, Tanzania. Pia aliwahi kuwa mwandishi wa habari katika Wizara ya Habari na Utangazaji, Dar es Salaam. 

Mhariri wa Daily News wakati ule, Benjamin Mkapa, ambaye baadaye alichaguliwa kuwa rais wa Tanzania, alimsaidia kwenda Marekani kusoma. Alipokuwa mwanafunzi Chuo Kikuu cha Wayne State, Detroit, Michigan, nchini Marekani, Godfrey Mwakikagile alichaguliwa kuwa rais wa Chama cha Wanafunzi wa Kiafrika katika chuo hicho. 

Amewahi kufundisha sehemu mbalimbali nchini Marekani.

Pia amealikwa na vyuo vikuu mbalimbali nchini Marekani kwenda kuzungumza na wanafunzi na walimu wa vyuo hivyo kuhusu masuala mbalimbali kwa sababu ya vitabu alivyoandika. Vyombo mbalimbali vya habari, pamoja na BBC, Voice of America (VOA), PBS (Public Broadcasting Service) ya Marekani na vingine navyo vimemwalika kuzungumza naye kuhusu masuala mbalimbali yanayohusu bara la Afrika pamoja na viongozi wake na sera zao.

Professor Guy Martin, katika kitabu chake, African Political Thought, ameandika kwamba Godfrey Mwakikagile ni miongoni mwa wasomi wa juu kutoka bara la Afrika ambao ni "populist scholars" na "thinkers" pamoja na viongozi kama Kwame Nkrumah, Mwalimu Julius Nyerere, Amilcar Cabral, Cheikh Anta Diop, Steve Biko, na Claude Ake, katika historia ya bara hilo tangu karne nyingi zilizopita.

Godfrey Mwakikagile anaendelea kuandika vitabu. Kitabu chake ambacho kilichapishwa tarehe 4 Oktoba 2019, siku yake ya kuzaliwa, kinaitwa Conquest of the Mind: Imperial subjugation of Africa.

Tanbihi

Waliozaliwa 1949
Watu walio hai
Waandishi wa Tanzania
Afrocine 2019-Tanzania
Watu kutoka Mbeya
Wilhelm Bleek

Wilhelm Heinrich Immanuel Bleek (8 Machi 1827 - 17 Agosti 1875) alikuwa mwanaisimu na mwandishi Mjerumani aliyeishi nchini Afrika Kusini. Anajulikana hasa kwa kuandika kitabu cha sarufi ya Kizulu pamoja na tafiti nyingi za lugha za Kibantu.

Marejeo
 Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Waandishi wa Afrika Kusini
Wataalamu wa Ujerumani
Waliozaliwa 1827
Waliofariki 1875
Lionel Abrahams

Lionel Isaac Abrahams (11 Aprili 1928 - 31 Mei 2004) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. Mwaka wa 1957 alianzisha jarida la fasihi lililoitwa The Purple Renoster . Hasa, Abrahams aliandika hadithi fupi na mashairi. Katika riwaya yake The Celibacy of Felix Greenspan, Abrahams alieleza kitawasifu shida za Myahudi, tena aliyepatwa na ugonjwa wa kupooza, katika maisha ya kila siku nchini Afrika Kusini.

Matendo ya Maisha ya Kikazi  
Abrahams alifanya kazi ya karani katika kampuni ya babake kuanzia mwaka wa 1950 hadi 1953. Baada ya kuanzisha The Purple Renoster, alilifanyia kazi jarida hilo kama mwandishi na mhariri wake kuanzia 1957 hadi 1972. Halafu alianzisha makampuni mawili ya uchapishaji na kufanya kazi kama mchapishaji: Renoster Books 1970-1974, na Bateleur Press 1974-1981. Kuanzia 1981 hadi 1992 alikuwa mchapishaji wa jarida la Sesame. Pia kuanzia 1976 hadi 2002 alikuwa mwalimu wa uandishaji.

Maandishi yake 
 The Celibacy of Felix Greenspan (riwaya, 1976)
 Journal of a New Man (mashairi, 1984)
 The Writer in Sand (mashairi, 1988)
 A Dead Tree Full of Live Birds (mashairi, 1994)

Angalia pia 
 Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo

Watu wa Afrika Kusini
Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1928
Waliofariki 2004
Peter Abrahams

Peter Abrahams (amezaliwa 3 Machi 1919) alikuwa mwandishi wa vitabu vya riwaya kutoka Afrika Kusini. Alihama Afrika Kusini mwaka wa 1939, na tangu 1956 aliishi nchini Jamaika. Riwaya zake zahusu hasa vipengele mbalimbali vya ubaguzi wa rangi.

Maisha ya awali na Elimu
Abrahams alizaliwa mnamo 1919 huko Vrededorp, kitongoji cha Johannesburg, Afrika Kusini; baba yake ni mtu wa Ethiopia na mama yake alikuwa Mkoloni, mwenye mizizi ya Kifaransa na Kiafrika. Abrahams alikuwa na umri wa miaka mitano wakati baba yake alipofariki, na baada ya hapo  familia yake ilihangaika kifedha mama yake alimpeleka kwenda  kuishi na ndugu zake hadi umri wa miaka 11,  alipokuwa mwanafunzi wa bweni katika Shule ya Kanisa la Anglikana la Grace Dieu huko Pietersburg.  Baada ya kuhitimu kutoka hapo, alienda Shule ya Sekondari ya St Peter huko Rosettenville, akilipia ada yake ya masomo kwa kufanya kazi katika Kituo cha Jamii cha Wanaume wa Bantu.

Riwaya zake 
 Mine boy (1946)
 The path of thunder (1948)
 Wild conquest (1950)
 Tell freedom (1954; tawasifu)
 A wreath for Udomo (1956)
 A night of their own (1965)
 This island now (1966)

Angalia pia 
 Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo
 (en) Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1
 (de) Seiler-Dietrich, Almut. 1984. Die Literaturen Schwarzafrikas [Fasihi za Kiafrika]. ISBN 3-406-09499-6

Watu wa Afrika Kusini
Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1919
Watu walio hai
Hennie Aucamp

Hennie Aucamp (20 Januari 1934 - 20 Machi 2014) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. 

Aliandika mashairi, hadithi fupi na insha mbalimbali.

Angalia pia 
 Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo
 Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Waliozaliwa 1934
Waliofariki 2014
Waandishi wa Afrika Kusini
Kijicho

Kijicho ni hisia au kilema kinachomfanya binadamu asikitikie mambo mema waliyonayo wengine. 

Kutokana nacho mtu anawatenda namna isiyopendeza na kusababisha matatizo makubwa katika maisha ya jamii.

Kwa sababu hiyo katika maadili ya Kanisa Katoliki, kijicho ni kati ya vilema vikuu, yaani mizizi ya dhambi nyingine.

Saikolojia
Maadili
Vichwa vya dhambi
Uroho

Uroho ni hamu isiyoratibiwa ya kujipatia mali kuliko mtu anavyohitaji, hata kuwakosesha wengine.

Ni chanzo cha maovu mengi katika maisha ya jamii, kama vile unyonyaji, wizi, vita n.k.

Kwa sababu hiyo maadili ya Kanisa yanauhesabu kati ya vilema vikuu ambavyo vinasababisha dhambi nyingine.

Tena, kadiri ya mtume Paulo, uroho unachangia dhambi zote.

Saikolojia
Maadili
Vichwa vya dhambi

nl:Hoofdzonde#Avaritia
Kitunguu

Kitunguu (Allium cepa) ni aina ya tunguu la kulika ambalo hupandwa kila mahali pa dunia. Spishi A. cepa haitokei porini. Spishi za pori yenye nasaba ya karibu sana ni A. vavilovii na A. asarense.

Aina yenye rangi ya zambarau huitwa kitunguu maji. Aina hiyo hufikiriwa kutibu maradhi arobaini, ambayo miongoni mwao ni joto la mwili kwa ujumla na mbegu za uzazi zilizokuwa za moto.

Picha 

Asparaga na jamaa
Mimea ya mazao
Kristinehamn

Kristinehamn ni mji na manispaa nchini Uswidi. Kuna wakazi 17,836 (mwaka 2005). Iko kando ya Ziwa Vänern.

Jiografia 
Eneo lake ni 13.42 km².

Viungo vya nje 
 www.kristinehamn.se

Miji ya Uswidi
Mariestad

Mariestad ni mji na manispaa nchini Uswidi. Kuna wakazi 25,000 (mwaka 2005). Iko kando ya Ziwa Vänern.

Jiografia 
Eneo lake ni 10.96 km².

Viungo vya nje 
 www.mariestad.se

Miji ya Uswidi
Stenungsund

Stenungsund ni mji na manispaa nchini Uswidi. Kuna wakazi 10,067 (mwaka 2005). Iko kando ya Ziwa Vänern.

Jiografia 
Eneo lake ni 11.14 km². Iko kando ya Kattegat. Umbali na Jiji la Göteborg ni 30 km.

Viungo vya nje 
 www.stenungsund.se

Miji ya Uswidi
Upendo Nkone

Upendo Nkone ni mwimbaji wa kisasa nchini Tanzania. Anaimba nyimbo za Mungu na sauti kubwa sana na kwaya yake wanaweza vizuri kumsaidia. 

Nkone alizaliwa sehemu ya Kigoma ingawa alipokuwa mtoto akahamia jijini Dar es Salaam ambapo akalelewa. 

Sasa hivi, yeye ni mjane na ana watoto wawili. Nyimbo zake nyingi zinawaambia wajane, mayatima na wengine walio na matatizo kujipa moyo na kusonga mbele kwa furaha kwa sababu Mungu anawalinda. Ametunga nyimbo za kutosha kujaza albamu mbili na zote ni nzuri sana. Hasa nyimbo hizi ‘Usifurahi juu yangu’ na ‘Upendo wa Yesu’ zinapendwa sana na Watanzania. Ndiyo maana yeye ni shujaa wa muziki wa Injili wa sasa hizi.

Katika mwaka wa 2010 Upendo Nkone alitaja kuwa ataolewa tena. Vilevile, nyimbo mpya zinapatikana kama hizi: 'Usinipite bwana' na 'Zipo faida'. 

Upendo Nkone anaimba nyimbo zinazohusu wokovu, hivyo ni jambo jema kutilia maanani jumbe zake.

Watu walio hai
Waimbaji wa Tanzania
Einigkeit und Recht und Freiheit

Einigkeit und Recht und Freiheit ("Umoja na haki na uhuru") ni maneno ya kwanza ya wimbo wa taifa la Ujerumani. Wimbo huo ulitungwa kiasili na mshairi Hoffmann von Fallersleben mwaka 1841 kama "wimbo la Wajerumani" (Lied der Deutschen) likiwa na mabeti matatu. Lakini beti ya tatu pekee inayokubaliwa kama wimbo la taifa. Muziki yake iliandikwa na Joseph Haydn.

Beti asilia ya kwanza inajulikana kutokana na chanzo chake "Ujerumani juu ya yote" (Deutschland, Deutschland über alles) lakini baada ya maarifa ya utaifa mkali katika karne ya 20 uliopeleka nchi katika vita kuu mbili Wajerumani wengi hawapendi tena beti hii hivyo haitumiki tena.

Historia
Joseph Haydn alitunga muziki hii kwa heshima ya Kaisari Franz wa Austria na Dola Takatifu la Kiroma likawa wimbo la taifa la Austria hadi mwisho wa ufalme mwaka 1918.

Muziki latumiwa pia kwa nyimbo za kanisani katika nchi mbalimbali.

Mshairi August Heinrich Hoffman von Fallersleben alitunga shairi kwa ajili ya muziki hii mwaka 1841. Wakati huu Ujerumani iligawanyika katika madola mengi madogo. Kati ya wananchi hamu ilikuwa kubwa kuungana lakini wanasiasa katika kila sehemu hawakuona faida kuachana na hali halisi. Kwa wibo wake alitaja mipaka ya ameneo walipokaa watu waliosema Kijerumani katika madola mbalimbali, wengi ndani ya mipaka ya Shirikisho la Ujerumani lakini pia wengine nje yake. Alitaka kutamka tumaini alke wote wataunganishwa siku moja.

Baada ya vita mbili maeneo makubwa yaliyokaliwa na wasemaji wa Kijerumani wakati wa Hoffmann yako chini ya nchi nyingine na wakazi wa awali hawako tena; ama walizoea lugha nyingine au walifukuzwa hasa baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia. Kwa sababu hii majirani wa Ujerumani waliona maneno ya bei ya kwanza kwa mashaka, na Wajerumani wenyewe hawakutaka tena kuimba majina ya mito ambayao sasa ni sehemu ya mataifa mengine kwa hiyo hawatumii beti ya kwanza tena.

Katika karne ya 19 wimbo la  Hoffmann lilipendwa na watu lakini halikuwa wimbo la kitaifa lililokuwa wimbo la kumsifu kaisari hadi 1918. 1922 lilitangazwa kuwa wimbo la taifa katika jamhuri ya Ujerumani; baada ya vita kuu ya pili rais wa Shirikisho la Jamhuri ya Ujerumani alitangaza beti ya tatu kama wimbo la taifa lakini katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani walikuwa na nyimbo tofauti.
Tangu 1990 beti la tatu ni wimbo la Ujerumani iliyounanika.



Ujerumani
Kitunguu saumu

Kitunguu saumu au kitunguu thumu (kwa jina la kisayansi Allium sativum) ni aina ya tunguu la kulika ambalo hupandwa mahali pengi duniani.  

Hata kama “sativum” inamaanisha “ya pori”, mimea ya spishi hii ambayo inamea porini inatokana na mashamba na bustani. Jamaa yake ya pori ni A. longicuspis. Matunguu ya saumu hayako chini ya ardhi tu; mengine humea juu ya shina.

Kitunguu saumu kitiba kina matumizi mbalimbali. Kitunguu saumu kinatibu maradhi arobaini (40). Maradhi hayo kwa uchache ni kama yafuatayo: shinikizo la damu, baridi yabisi, kuondoa sumu mwilini, kisonono, minyoo, bawasiri, maradhi ya mgongo, kichocho, malaria, homa za matumbo na kadhalika. 

Kwa mfano, kwa maradhi ya tumbo unatumia mbegu saba kwa kumeza au kutafuna kwa muda wa siku 11-15; kwa uwezo wa Mungu unaweza kuondokana na tatizo hilo.

Picha 

Asparaga na jamaa
Mimea ya mazao
Ulafi

Makala hii inahusu mtazamo wa mtu. Kuhusu matokeo ya kimwili ona unene wa kupindukia, ulevi

Ulafi (pamoja na ulevi) ni hamu isiyoratibiwa ya kula (na kunywa).

Tabia hiyo ina madhara makubwa kwa afya ya binadamu. 

Inakadiriwa kuwa siku hizi mtu 1 kati ya 3 anakula kuliko mwili wake unavyohitaji, na hivyo anasababisha maradhi mbalimbali yampate.

Upande wa maadili unahesabiwa kuwa dhambi, tena kimojawapo kati ya vilema vikuu, ambavyo katika mapokeo ya Wakristo mbalimbali ni mizizi ya dhambi nyingine, hata kubwa zaidi.

Afya
Saikolojia
Maadili
Vichwa vya dhambi
Hasira

Hasira ni ono linalowapata binadamu na wanyama mbele ya kipingamizi.
Katika hali hiyo mtu hughadhibika, hata kuchukia kwa kupatwa na kitu ambacho yeye mwenyewe hapendi. 

Mtu mwenye hasira ya mara kwa mara, hushauriwa ajaribu kuepuka mambo au vitu vinavyomuudhi, kwa mfano, anaweza kuondoka mahali penye maudhi, na kama ni kubishana aweze kunyamaza ili kuepukana na ugomvi.

Pia inashauriwa kuwa, kama unajua mwenzio hukasirishwa na kitu fulani, bora usimchokoze, kwa sababu ni hatari kwa maisha yako maana kwa hasira yake anaweza kufanya kitu chochote kibaya.

Isiporatibiwa na mhusika inaweza ikasababisha madhara makubwa, inavyofundisha mithali ya Kiswahili, "Hasira, hasara". Hasira hupelekea mtu kuvunja sheria kwa kujichukulia hatua mkononi na mwishowe kufanya jambo la hatari. 

Ndiyo sababu inahesabiwa kati ya vilema vikuu ambavyo ni mizizi ya dhambi nyingine.

Saikolojia
Maadili
Vichwa vya dhambi
Uzinifu

Uzinifu ni hamu isiyoratibiwa ya ashiki katika maisha ya binadamu.

Kwa kawaida watu wanakubaliana kwamba utafutaji wa ashiki unahitaji kuwa na mipaka, hasa usilenge ndugu wa damu.

Katika maadili unaorodheshwa kati ya vilema vikuu vilivyo mizizi ya dhambi nyingine, Biblia inavyoonyesha wazi katika habari ya mfalme Daudi kuzini na mke wa askari wake Uria Mhiti (2Sam 11-12).

Viungo vya nje
"The Seven Deadly Sins: Lust" National Public Radio feature
The Catholic Encyclopedia: Lust
The Jewish Encyclopedia: Yeẓer ha-Ra

Jinsia
Saikolojia
Maadili
Vichwa vya dhambi
Fransisko wa Fabriano

Fransisko Venimbeni wa Fabriano (2 Septemba 1251 - 22 Aprili 1322) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki na mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo kutoka Fabriano (Marche, Italia).

Mapema alianza kuheshimiwa kama mwenye heri. Hatimaye Papa Pius VI alithibitisha uhalali wa heshima hiyo tarehe 1 Aprili 1775.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Maisha
Kisha kumaliza masomo yake ya sayansi za jamii na falsafa, alijiunga na Wafransisko mwaka 1267, akajikita katika masomo ya teolojia, uandishi na utume katika mji wake asili na maeneo ya kandokando.

Alikuwa wa kwanza kuipatia konventi ya shirika lake maktaba kubwa.

Maandishi
Maandishi yake ("Chronica Marchiæ et Fabriani", "De veritate et excellentiâ Indulgentiæ S. Mariæ de Portiuncula", "Opusculum de serie et gestis Ministrorum Generalium", "Ars Prædicantium", mbali na "Hotuba" na vitabu vingine) yamepotea karibu yote.

Tanbihi

Viungo vya nje
  Fransisko wa Fabriano katika Catholic Encyclopaedia.

Waliozaliwa 1251
Waliofariki 1322
Wafransisko
Mapadri
Wenye heri wa Italia
Anne Barnard

Lady Anne Barnard (12 Desemba 1750 - 6 Mei 1825) alikuwa mwandishi wa Uskoti. Alikaa mjini Cape Town, Afrika Kusini, kwa miaka mitano, 1797-1802. Barua zake wakati huo ni chanzo muhimu kuhusu maisha nchini Afrika Kusini.

Angalia pia 
 Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo
 Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Waandishi wa Uskoti
Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1750
Waliofariki 1825
Mary Benson

Dorothy Mary Benson (9 Desemba 1919 - 19 Juni 2000) alikuwa mwandishi na mwanaharakati wa Afrika Kusini. Kwa vile aliupigia vita ubaguzi wa rangi, alilazimishwa na serikali kuhama nchi yake na kukaa Uingereza. Anajulikana hasa kwa kuandika wasifu ya Nelson Mandela (1990), historia ya ANC (1962) na riwaya moja, kichwa chake At the Still Point (1969).

Angalia pia 
 Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo
 Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Viungo vya nje
 (en) Wasifu ya Benson katika gazeti la Guardian

Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1919
Waliofariki 2000
Yombeyombe

Yombeyombe au yombiyombi ni ndege wadogo wa familia mbalimbali. Spishi moja iko katika Ploceidae, moja katika Viduidae na 24 katika Fringillidae. Hawa ni ndege wanene yenye domo nene na rangi mbalimbali kama nyeusi, kahawia, njano na nyekundu kufuatana na spishi. Wanatokea misitu na maeneo mengine yenye miti au matete (yombeyombe wa kawaida). Hula mbegu lakini hulisha makinda yao wadudu. Yombeyombe wa kawaida hulifuma tago lake kwa majani ya manyasi katikati ya matete au mafunjo au pengine katika kichaka. Jike huyataga mayai 2-5. Yombeyombe wa Fringillidae hujenga tago lao kwa umbo wa kikombe katika panda ya mti na jike huyataga mayai 2-7. Tofauti na yombeyombe wengine yombeyombe manjano hajengi tago lake mwenyewe lakini jike huyataga mayai katika matago ya spishi nyingine, k.m. spishi za videnenda na magamaga.

Spishi za Afrika
Familia Ploceidae
 Amblyospiza albifrons, Yombeyombe (Grosbeak au Thick-billed Weaver)
Familia Viduidae
 Anomalospiza imberbis, Yombeyombe Manjano (Cuckoo-finch au Parasitic Weaver)
Familia Fringillidae
 Bucanetes githagineus, Yombeyombe Tarumbeta (Trumpeter Finch)
 Coccothraustes coccothraustes, Yombeyombe Mlacheri (Hawfinch)
 Loxia curvirostra, Yombeyombe Mwekundu (Red Crossbill)
 Neospiza concolor, Yombeyombe wa Sao Tome (São Tomé Grosbeak)
 Pyrrhula murina, Yombeyombe wa Azores (Azores Bullfinch)
 Rhynchostruthus louisae, Yombeyombe Somali (Somali Grosbeak)
 Rhynchostruthus socotranus, Yombeyombe wa Sokotra (Socotra Grosbeak)

Spishi za mabara mengine
Familia Fringillidae
 Bucanetes mongolicus (Mongolian Finch)
 Hesperiphona abeillei (Hooded Grosbeak)
 Hesperiphona vespertina (Evening Grosbeak)
 Loxia leucoptera (Two-barred Crossbill)
 Loxia megaplaga (Hispaniolan Crossbill)
 Loxia pytyopsittacus (Parrot Crossbill)
 Loxia scotica (Scottish Crossbill)
 Loxia sinesciuris (South Hills Crossbill)
 Pyrrhula aurantiaca (Orange Bullfinch)
 Pyrrhula cineracea (Baikal Bullfinch)
 Pyrrhula erythaca (Grey-headed Bullfinch)
 Pyrrhula erythrocephala (Red-headed Bullfinch)
 Pyrrhula griseiventris (Ussuri Bullfinch)
 Pyrrhula leucogenis (White-cheeked Bullfinch)
 Pyrrhula nipalensis (Brown Bullfinch)
 Pyrrhula pyrrhula (Eurasian Bullfinch)
 Rhynchostruthus percivali (Arabian Grossbeak)

Picha

Shomoro na jamaa
Maryknoll

Maryknoll ni jina la mashirika ya kitawa ya Kanisa Katoliki kutoka nchini Marekani. Jina limetokana na seminari ya kufunza mapadre iliyoanzishwa mwaka 1920 iliyoitwa kwa heshima ya Bikira Maria "Mary´s Knoll". 

Shabaha yake ni uenezaji wa imani ya kikristo katika nchi za misheni.  Jumuiya hii huwa na mashirika matatu: moja la mapadri na mabruda wa Maryknoll (The Catholic Foreign Mission Society of America), moja la masista wa Maryknoll na moja la walei (Maryknoll Lay Missioners). 

Jumuiya ilianzishwa na mapadre wawili, Thomas F. Price na James A. Walsh mjini Hawthorne katika jimbo la New York (jimbo) ikathibitishwa tarehe 29 Juni 1911 na Papa Pius X. 

Wamisionari wa Maryknoll wamefanya kazi huko Asia ya Mashariki (China, Japani, Korea), Amerika ya Kilatini na Afrika.

Makao makuu ya Maryknoll yako Ossining, Westchester County, New York.

Mashirika ya kitawa
Wamisionari
Matt Parkman

Matthew "Matt" Parkman, Sr., ni jina la kutaja uhusika wa tamthilia ya katika kipindi cha ubunifu wa kisayansi kinachorushwa hewani na TV ya NBC, Heroes. Uhusika umechezwa na Greg Grunberg. Matt ni afisa wa polisi, ambaye anafanya kazi katika LAPD na NYPD kwenye msimu wa Kwanza na wa Pili. Uwezo wake una mruhusu kusoma mawazo ya wengine, na hatimaye inakua kufikia kiasi cha kuweza hata kudhibiti mawazo ya mtu mwingine, kama ilivyoelezwa na Bob Bishop.

Hadithi

Genesis
Matt Parkman ni afisa wa polisi anayefanya kazi na LAPD. Alijaribu kuwa polisi mpelelezi, lakini amevurunda mara tatu kwa kutokana na kwamba hajui kusoma vizuri. Parkman ni msoma-mawazo; anaweza kusikia fikra za watu aliozungukwa nao. Kugundua kwake kwa mara ya kwanza ni baada ya kusikia mawazo ya Molly Walker, msichana aliyejificha asiuawe na mwuaji mkatili aliyeitwa Sylar.

Baada ya kuthibitisha uwezo wake kwa mshirika wake ambaye ni FBI kwa kusoma fikra zake, amepewa nafasi katika upelelezi wa mauaji ya wazazi wake Molly. Mambo yanageuka kuwa hatari baada ya mtu mmoja kutokea kuwa ni Sylar. Wakithubutu kuzuia hatari ya kujeruhiwa kwa Molly, Matt anajaribu kumpoza Molly, wakati Audrey, kachero wa FBI, anamkimbiza Sylar. Hatimaye, yule kafanikiwa kutoroka, lakini kabla hajajionesha sura yake kwa kikamilifu. Baadaye, Matt anarudi nyumbani kwa mke wake, Janice Parkman.

Marejeo

Wahusika wa Heroes

fi:Luettelo televisiosarjan Heroes hahmoista#Matt Parkman
pl:Postacie z serialu Herosi#Matt Parkman