LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Historia ya Iran

Historia ya Iran inahusu eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Kiislamu ya Iran.

Tangu mwaka 500 KK makabila madogo ya nchi hiyo yaliunganishwa, na hii ilikuwa mwanzo wa milki ya Uajemi. Mfalme Koreshi II aliunganisha Uajemi wote chini ya mamlaka yake akavamia sehemu za Uturuki wa leo na Babeli na kuunganisha nchi hizo. 

Waandamizi wake walipanua milki hadi Misri, Uhindi na Ugiriki. 

Milki hiyo ilikwisha baada ya kushindwa na Aleksanda Mkuu; lakini nasaba za Waparthia na Wasasanidi waliendelea kufufua milki ya Uajemi tena na tena. 

Baada ya uvamizi wa Waarabu Ujaemi ukatawaliwa kwa muda kama sehemu ya ukhalifa wa Uislamu lakini baada ya karne kadhaa nasaba za kieneo zilichukua utawala kwa jina la khalifa ila hali halisi kama watawala wa kujitegemea. 

Baada ya uvamizi wa Wamongolia nasaba ya wana wa Timur iliunganisha Uajemi pamoja na Afghanistan na Asia ya Kati. 

Tangu mwaka 1600 kitovu cha utawala kilirudi Uajemi wenyewe chini ya nasaba za Safawi na Khadjari.

Baada ya vita vikuu vya kwanza vya dunia afisa wa kijeshi Reza Khan alimaliza utawala wa Wakhadjari akaanzisha nasaba ya Pahlavi. Alijaribu kuleta matengenezo ya kimaendeleo nchini akaiga katika mengi mfano wa Atatürk katika Uturuki jirani.

Utawala wa kifalme ulikwisha mwaka 1979 wakati wa mapinduzi ya Kiislamu ya Iran chini ya uongozi wa Ayatollah Ruholla Khomeini yaliyoanzisha Jamhuri ya Kiislamu. 

Kipindi kifupi baada ya mapinduzi Uajemi ilishambuliwa na Iraki na vita vya miaka 8 vilisababisha vifo vingi.

Uhusiano na nchi za magharibi, na hasa Marekani, umekuwa mgumu tangu mapinduzi hayo, hasa baada ya wanafunzi Waajemi kushambulia ubalozi wa Marekani mjini Teheran na kuwateka Wamarekani. Fatwa ya Ayatollah Khomeini kudai kifo cha mwandishi Salman Rushdie iliongeza sifa za ukali za Uajemi.
 
Tangu uchaguzi wa Rais Mahmoud Ahmadinejad mwaka 2006 aliyetamka matishio dhidi ya nchi ya Israeli kuna mashaka juu ya mipango ya Uajemi kupanua teknolojia yake ya kinyuklia kwa hofu ya kwamba serikali yake inalenga kujenga bomu la nyuklia. Mapatano yalichukua miaka hadi kufikiwa mwaka 2015.

Tazama pia
 Uajemi ya Kale

Iran
Historia ya Asia
Grand Canyon

Grand Canyon ni korongo maarufu huko Arizona nchini Marekani. Linaundwa na Mto Colorado uliochimba tangu miaka milioni kadhaa bonde lenye kina kirefu katika miamba ya nyanda za juu za Colorado. 

Grand Canyon huwa na urefu wa km 446 na upana hadi km 29. Kuna sehemu ambako ina kina cha mita 1830 .  
 
Imeandikishwa katika orodha ya Urithi wa Dunia ya UNESCO  ikiwa pia Hifadhi ya Taifa ya Marekani.

Utalii 

Korongo hilo ni kati ya vivutio vikubwa kwa watalii nchini Marekani. Kila mwaka inatembelewa na wageni milioni kadhaa wanaofika kutoka ndani na nje ya nchi ya Marekani.

Marejeo 

Jiografia ya Marekani
Urithi wa Dunia
Arizona
San Juan, Puerto Rico

San Juan ni mji mkuu na mji mkubwa wa Puerto Rico ambayo ni eneo maalum la Marekani kwenye kisiwa hicho cha Karibi. 

Idadi ya wakazi ni 433,733. Ni mji wa 42 kwa ukubwa katika Marekani.

Leo, San Juan ni bandari muhimu zaidi ya kisiwa cha Puerto Rico.

Historia 
San Juan ilianzishwa kama kituo cha Wahispania mnamo 1521, miaka michache baada ya kufika kwao katika Amerika. Ilipokea jina lake kwa heshima la San Juan Bautista, umbo la Kihispania la Mtakatifu Yohane Mbatizaji. Ikawa bandari muhimu, kituo cha kijeshi na cha kibiashara. Kanisa lake lililokamiliswa mwaka 1540 ni kanisa la kale la pili katika mabara ya Amerika. Hadi leo San Juan ina majengo mengi ya zamani bado yamesimama. 

Kutokana na uvamizi wa Puerto Rico wa mwaka 1898 katika Vita ya Marekani dhidi Hispania mji umekuwa chini ya utawala wa Kimarekani. Tangu Puerto Rico kupata haki ya kujitawala kama eneo la ng'ambo la Marekani, San Juan inasimamiwa na uongozi unaochaguliwa na wananchi wenyewe.

Utamaduni
Sawa na Puerto Rico yote, wakazi wengi huongea Kihispania ambacho ni lugha rasmi ya kwanza, pamoja na Kiingereza.

Muziki wa San Juan unafanana na ule ya Karibi.

Ngome ya kale ya Kihispania pamoja na sehemu ya mji wa kale imepokewa katika orodha ya Urithi wa Dunia ya UNESCO..

Uchumi
San Juan imeendelea kuwa mji wa tasnia mbalimbali kama vile kemia, dawa za tiba na kilimo, nguo, pombe kali ya rum na elektroniki. 

Utalii ni muhimu na mji pamoja na mazingira yake huwa na hoteli nyingi za kila ngazi. 

San Juan inahudumiwa na Kiwanja cha Ndege cha Kimataifa cha Luis Muñoz Marín.

Tazama pia
Orodha ya miji ya Marekani

Marejeo 

Puerto Rico
Miji ya Marekani
Potamoni, Ortasi na Serapioni

Potamoni, Ortasi na Serapioni (walifariki Aleksandria, 341/345) walikuwa mapadri wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani sahihi pamoja na waumini thelathini na nne waliopinga Uario.

Wanaheshimiwa na Waorthodoksi wa Mashariki, Waorthodoksi na Wakatoliki kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 18 Mei.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 341
Mapadri
Wafiadini Wakatoliki
Watakatifu wa Misri
Msekwoya

Misekwoya (pia: miti mbao-nyekundu) ni miti ya nusufamilia Sequoioideae katika familia Cupressaceae (misanduku) ya oda Pinales (mikoni). 

Miti hiyo ndiyo mikubwa zaidi duniani, ila kwa sasa takriban spishi zote za misekwoya zipo hatarini kutoweka.

Maelezo
Kuna jenasi tatu katika nusufamilia hiyo: Sequoia na Sequoiadendron katika majimbo ya Marekani Kalifornia na Oregon na Metasequoia katika Uchina. 

Miti ya Sequoia na Sequoiadendron inajulikana kuwa mikubwa na mirefu kabisa duniani. Lakini Metasequoia ni miti midogo ikilinganishwa na ile mingine. 

Miti hiyo ni “pyrophytes”, yaani inaweza kuishi katika mioto ya misitu kwa sababu Sequoioideae ina gome ambalo linapinga moto. Kwa kweli, miti ya Sequoioidaea inatumia moto wa msitu kueneza mbegu. Mbegu ya Sequoioideae zinahitaji moto wa msitu kufungua na kukua. Kwa hiyo, Sequoioideae inahitaji moto wa msitu. Kwa kweli, mazoea ya kudhibiti moto yameumiza Sequoioideae kwa sababu inahitaji moto wa msitu kuzaliana. Kwa kuongeza, kila familia ya Sequoioidaea inatishiwa na hapana moto wa msitu, kutema magogo, uchafuzi wa hewa, na mabadiliko ya tabianchi. 

Sequoioideae ni spishi za zamani sana. Spishi za kwanza za Sequoioideae zilikuwepo katika kipindi cha Jurassic. Wanasayansi wanaamini Sequoioideae ina miaka milioni mia mbili kumi na tano.

Makazi
Spishi mbili za Sequoioideae katika California na Oregon zinaweza kupatikana upande wa magharibi wa safu ya milima ya Sierra Nevada. Spishi hizo zinapendelea kuwa katika misitu ya pwani kama “Cloud forest” ya pwani magharibi mwa Marekani. 

Katika Uchina, Metasequoia inaweza kupatikana katika manispaa ya Chongquing kusini mwa kati mwa Uchina. Katika Uchina hakuna watu ambao wameona Metasequoia kwa muda mwingi kwamba watu walidhani miti ya Metasequoia imepotea. Mpaka mwaka 1943, wakati msimamizi wa msitu alitafuta Metasequoia katika milima ya mkoa wa Hubei.

Uhifadhi
Tangu mapema karne ya 19, Sequoioideae imehifadhiwa ndani ya mbuga za umma, bustani za mimea, na misitu ya kitaifa. Kwa sababu hiyo, Sequoioideae inaweza kupatikana katika nchi kama Ujerumani, Uingereza, Australia, na Zealand Mpya. Katika Zealand Mpya, kuwa hektari elfu tano na mia sita za msitu wa Mti Mwekundu. Haswa, msitu huu una miti ya Sequoia kutoka California.

“Save the Redwoods League”
Katika mwaka 1918, zaidi ya miaka mia moja iliyopita, John Campbell Merriam, Madison Grant, na Henry Fairfield Osborn walianzisha Ligi ya Kuokoa Miti Myekundu. Ligi hii inalinda miti myekundu kwa kununua ardhi na kutengeneza mbuga kutumia ardhi hii. Ligi inatumia michango ya watu, serikali, na mashirika kununua ardhi. Tangu mwaka 1918, Ligi ya Kuokoa Miti Myekundu imeokoa eka laki mbili za ardhi ya msitu.

Marejeo 

Msonobari na jamaa
Miti
Hifadhi ya Wanyamapori ya Okapi

Hifadhi ya Wanyamapori ya Okapi ni eneo katika msitu wa Ituri kaskazini-mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, karibu na mipaka na Sudan Kusini na Uganda. Eneo lake ni takriban km² 14,000, ikiwa na theluthi moja ya maeneo ya msitu wa Ituri. Inapitiwa na mito ya Nepoko, Ituri, na Epulu. 

Hifadhi hii imepokewa katika orodha ya Urithi wa Dunia .

Mahali 
Hifadhi hiyo ilianzishwa hasa kwa ajili ya Okapi ambao ni wanyama wanaopatikana katika misitu ya Kongo pekee. 

Hifadhi imekadiriwa kuwa makao ya okapi 5,000, tembo 4,000, chui 2,000, halafu sokwe mtu, na mamba. Wanyama wengine wa msitu wa Ituri ni pamoja na nyati. Hifadhi hiyo ina spishi zaidi ya 300 za ndege, ikiwa ni mojawapo ya maeneo muhimu kwa uhifadhi wa ndege katika Bara la Afrika.  Watu wanaoishi mle ni Wambuti ambao ni wafugaji wabilikimo, na wakulima Wabantu wa makabila mbalimbali.

Historia 
Hifadhi ya Wanyamapori ya Okapi ilianzishwa mnamo mwaka 1992. Changamoto kubwa ilikuwa kutunza hifadhi katika mazingira ya umaskini mkali na vita ya wenyewe kwa wenyewe. Hatari kuu ni uenezaji wa ukulima wa kufyeka kwa msitu na uwindaji haramu wa wafanybiashara ya nyama ya pori, pamoja na uchimbaji wa dhahabu.      

Mwaka 2005 mapigano ya vita ya wenyewe kwa wenyewe yaliingia ndani ya hifadhi ambako walinzi walipaswa kukimbia. Kituo cha kufuga okapi ndani ya hifadhi kilishambuliwa na wanamgambo wa Mai-Mai waliongozana na wawindaji wa tembo na wachimbaji haramu.  Okapi 14, wanyamapori mbalimbali na watu 6 waliuawa. Watu wengine wengi, pamoja na watoto, walitekwa nyara, lakini wote waliachiliwa baadaye.  Shambulio lilitokea tena mwaka 2017 ilhali wafanyakazi 6 waliuawa.              

Mnamo 14 Julai 2017, kulikuwa na shambulio katika sehemu ya hifadhi karibu na Mambasa, labda la waasi wa Mai-Mai. Waandishi wa habari wa kigeni (wawili wa Uingereza na Mmarekani) na wasafiri kadhaa wa mbuga hiyo walitoroka bila kujeruhiwa, lakini wafanyakazi watano wa hifadhi wenyeji (watendaji wanne na tracker) waliuawa .

Tazama pia
 Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

Marejeo

Viungo vya nje
 Tovuti ya serikali: l'Institut Kongoola pour la Conservation de la Nature (ICCN) 
 Tovuti ya Hifadhi ya Wanyamapori ya UNESCO Okapi 
 Mbegu ya tovuti ya Urithi wa ulimwengu wa UNEP-WCMC 
 Blogi kutoka kwa Ranger ya Hifadhi ya Wanyamapori ya Okapi 
 Uhifadhi wa Kimataifa wa Gilman 

Hifadhi katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Urithi wa Dunia katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Hifadhi ya Salonga

Hifadhi ya Salonga ni eneo la hifadhi katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo uliopo katika beseni ya Mto Kongo . Ni hifadhi kubwa zaidi ya  msitu wa mvua barani Afrika ikiwa na eneo la km² 36,000. Inaenea katika mikoa ya Mai-Ndombe, Equateur, Kasaï na Sankuru .

Jiografia 
Hifadhi hiyo iko katika eneo la misitu ya mvua asilia katikati ya mji mkuu Kinshasa na Kisangani. Hakuna barabara na sehemu kubwa ya hifadhi hiyo inaweza kutembelewa kwa njia ya mto pekee. Sehemu za kusini za hifadhi inakaliwa na Waiyaelima ambao wanaendelea maisha ya kuvinda na kulima wakitazamiwa wanatunza mazingira vema; hasa hawavindi bonobo. 

Hifadhi ya Kitaifa ya Salonga ilianzishwa mnamo 1956 ikapata mipaka yake ya sasa kenye mwaka 1970 kwa amri ya rais Mobutu Sese Seko. Iliandikishwa na UNESCO katika orodha ya Urithi wa Dunia mwaka 1984.  Kwa sababu ya vita vya wenyewe kwa wenyewe katika nusu mashariki ya nchi, iliongezwa kwenye Orodha ya Urithi wa Dunia Hatarini mnamo 1999. 

Wanyama katika hifadhi hiyo ni pamoja na Bonobo. Kuna pia ndege wengi.

Tazama pia
 Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

Marejeo

Vyanzo 

 INCEF - Conservation and Health in Salonga
 Wildlife Conservation Society
 UNESCO Salonga National Park Site
 WCMC Site Data Sheet

Hifadhi katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Urithi wa Dunia katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Nyanda za Juu za Guyana

Nyanda za juu za Guyana (kwa Kiingereza: Guiana Shield) ni eneo la milima kaskazini mashariki mwa Amerika ya Kusini. Kijiolojia ni miamba ya kale sana inayofanya hapa sehemu ya pwani ya kaskazini ya Amerika Kusini.  

Kati ya milima ya sehemu hizi kuna milima ya meza inayoitwa hapa tepuis.

Majina 
Nyanda za juu za Guiana zinajulikana katika lugha nyingine za mazingira kama: 

  au Bouclier guyanais; 
 Kiholanzi: Hoogland van Guyana 
  au Macizo Guayanés; 
 . 

Guyana hutumiwa wakati mwingine kama jina la pamoja kwa Guyana, Surinam na Guyana ya Kifaransa; wakati wa ukoloni nchi hizi tatu ziliitwa Guyana ya Kiingereza, ya Kiholanzi na ya Kifaransa.

Jiografia 

Kijiografia nyanda za juu hizi zinaenea hadi ndani ya Kolombia, Venezuela na Brazil.  

 Kolombia magharibi (Wilaya ya Guainía); 
 Venezuela, ambapo mto Orinoco hufanya kikomo cha kaskazini. 
 Guyana; 
 Suriname; 
 Guyana ya Kifaransa, ambayo ni eneo la ng'ambo la Ufaransa; 
 Brazil kaskazini, (Roraima, Pará na mkoa wa Amapá) katika kanda la Kaskazini.

Milima 
Nyanda za juu za Guiana huundwa kwa tambarare ndogo za juu na safu za mlima. Milima mirefu zaidi inapatikana upande wa magharibi, kuanzia Venezuela.

Mito na maporomoko ya maji 
Mito mingi huanzia kwenye nyanda za juu za Guyana na nyingi hutiririkia kaskazini, kuingia Bahari ya Atlantiki. Baadhi yake ni: 

 Mto Orinoco 
 Essequibo, mto mkuu wa Guyana;  
 Courantyne, mto mrefu zaidi wa Suriname;  
 Mto Maroni ambao huunda mpaka kati ya Guyana ya Kifaransa na Suriname;  
 Mto Oyapock ambao hufanya mpaka kati ya Guyana ya Kifaransa na Brazil.

Picha

Marejeo

Viungo vya nje
 Kimataifa ya Uhifadhi: o Escudo das Guianas (Kireno)
 
Guyana ya Kifaransa
Surinam
Guyana
Tambarare ya China Kaskazini

Tambarare ya China Kaskazini (kwa Kichina: 華北平原; pinyin: Huáběi Píngyuán) ni tambarare kubwa nchini China. Inaenea katika kaskazini ya China pande zote mbili za Mto Njano. 

Asili ya tambarare hii ni bonde kubwa lililojazwa polepole na mashapo ya Mto Njano katika kipindi cha miaka milioni kadhaa. Matope yaliyoletwa na Mto Njano yaliunda ardhi yenye rutuba na hivyo tambarare ilikuwa eneo la kilimo tangu kale. Mafuriko ya mara kwa mara, lakini pia hatari ya ukame wakati wa kucheza kwa mvua, yalisababisha ushirikiano wa watu kwa ajili ya kujenga mifereji na kupanga umwagiliaji. Hivyo tambarare hiyo imekuwa pia eneo ambako madola ya kwanza ya China yalianzishwa.

Eneo lote la tambarare ni takriban km² 409,500 na sehemu kubwa iko mita 50 juu ya usawa wa bahari. Katika eneo hili kubwa pasipo vizuizi vya milima, lugha na utamaduni wa pamoja viliweza kukua.

Jiografia ya China
Mashapo

Mashapo (kwa Kiingereza: sediment) ni vipande vidogo vya mata thabiti vilivyovunjika na nguvu za maji, barafu, upepo, kwa njia ya mmomonyoko na mabadiliko ya halijoto, halafu kusafirishwa na maji, barafu, upepo au mvuto wa graviti.

Vipande hivyo vilivyovunjika hutokea kama matope, mchanga na mawe. Vikisafirishwa na maji ya mto vinabaki chini baadaye, wakati nguvu ya maji inapungua. Sehemu kubwa inafika baharini; kiasi cha mashapo yote kutoka mito yanayoishia baharini ni vigumu kukitaja kwa uhakika, kiliwahi kukadiriwa kuwa tani 13.5-15 x 10 (tani bilioni 15)9 hadi tani bilioni 20 kwa mwaka. 

Hasa katika maeneo ya mafuriko ya kujirudia mashapo yaliyobaki hufunikwa tena na mashapo mapya ambayo kwa njia hiyo yanaweza kujenga matabaka manene ya ardhi au ya mawe. Katika muda wa milioni za miaka matabaka hayo ya mashapo yanaweza kubadilishwa kuwa mwamba mashapo.

Mashapo ya matope matupu yanaweza kuunda ardhi nzuri ya mashamba, au udongo wa mfinyanzi unaoweza kuendelea kubadilika kuwa mwambatope kama grife. Mashapo ya mchanga husababisha kutokea kwa ufuko wa mchanga baharini, au matabaka ya mchanga yanayochimbwa kwa mahitaji ya ujenzi. Vivyo hivyo kokoto na mawe madogo ambayo mara kwa mara yanapatikana kwa wingi katika sehemu zilizokuwa zamani njia za mito.

Tanbihi

Marejeo
Nyanda za juu za Tibet

Nyanda za juu za Tibet ni eneo kubwa la milima na tambarare ambayo ni angalau mita 4,000 au zaidi juu ya usawa wa bahari katika Asia ya Kati. Zinaenea katika Mkoa wa Tibet wa China, Mkoa wa Qinghai nchini China, na Ladakh huko Kashmir, Uhindi. Sehemu kubwa kabisa iko chini ya mamlaka ya China. 

Nyanda hizo za juu huwa na eneo la kilomita za mraba milioni 2 hivi. Nchi hiyo pana inayolingana kwa ukubwa wa Tanzania mara mbili inakaliwa na watu wasiozidi milioni 10 pekee. Sababu ni baridi kali katika sehemu nyingi za milima hiyo na pia uhaba wa mvua; usimbishaji wa mwaka ni kati ya milimita 100 hadi 300 kwa mwaka ukinyesha zaidi kama mvua ya mawe (barafu). Katika seheu ambako baridi haizidi kuna uoto wa nyasi unaoruhusu maisha ya wafugaji wa kuhamahama. 

Hata hivyo mito mikubwa ya Asia kama vile Mekong, Mto Njano, Mto Yangtze, Brahmaputra na Indus ina vyanzo vyake kwenye theluji na barafu ya barafuto za nyanda za juu za Tibet.

Nyanda za juu za Tibet ziliundwa na nguvu zilezile zilizokunja milima ya Himalaya na kuiinulia, yaani nguvu ya mwendo wa bamba la Uhindi unaosukuma dhidi ya bamba la gandunia chini ya Asia.    

Tibet
Jiografia ya China
Jiografia ya Uhindi
Surat

Surat ni mji wa Jimbo la Gujarat nchini Uhindi. Uko kwenye kingo za mto Tapti, karibu na mdomo wake katika Bahari Hindi. Hivyo ilikuwa bandari muhimu lakini siku hizi maji yake hayana kina cha kutosha kwa meli kubwa. Ni jiji lenye wakazi milioni 4.5 lenyewe, na milioni 6 katika rundiko la mji. Ni mji mkubwa wa nane nchini Uhindi.

Tanbihi

Viungo vya Nje 

 Website of Surat Municipal Corporation
 WorldStatesmen Indian princely States

Miji ya Uhindi
Gujarat
Dola la Kitara

Dola la Kitara (maana: Dola la Mwanga; jina lingine: Bunyoro-Kitara) ni dola lililostawi Afrika ya Mashariki hasa katika karne ya 13 hadi karne ya 16.

Dola la Kitara lilianza kama ufalme mdogo wa Bakitara katika karne ya 13.

Katika karne ya 16 dola la Kitara lilienea sehemu za Tanzania, Uganda, Kongo, Burundi, Rwanda, Zambia na Malawi, halafu lilisambaratika.

Marejeo 
 Jean-Pierre Chrétien, «  », Annales, Économies, Sociétés, Civilisations, vol. 40, no 6,‎ 1985, p. 1335-1377 (lire en ligne [archive])
 (en) M. S. M. Kiwanuka, «  », Canadian Journal of African Studies / Revue canadienne des études africaines, vol. 2, no 1,‎ 1968, p. 27-48 (lire en ligne [archive])
 Gérard Prunier, , Paris, Karthala, 1994 (lire en ligne [archive])
 Claudine Vidal, «  », Cahiers d'études africaines, vol. 25, no 100,‎ 1985, p. 573-585 (lire en ligne [archive])

Nchi za kihistoria za Afrika
Historia ya Afrika
Historia ya Tanzania
Historia ya Uganda
Historia ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Historia ya Burundi
Historia ya Rwanda
Historia ya Zambia
Historia ya Malawi
Potamoni wa Herakleopoli

Potamoni wa Heracleopoli Magna (alifariki 341 au 345) alikuwa askofu wa mji huo wa wilaya ya Arkadia, nchini Misri.

Aliteseka kwa ajili ya imani ya Kikristo wakati wa dhuluma ya kaisari Masimino Daia (311); huyo, baada ya kumnyofoa jicho na kumlemaza mguu, alimpeleka kufanya kazi ya shokoa migodini.

Kisha kuachiliwa alishiriki mtaguso wa kwanza wa Nisea. Rafiki mwaminifu wa Atanasi Mkuu, alimtetea kwa ushujaa katika mtaguso wa Tiro (335) na kwa ajili hiyo alisaini pia barua ya wenzake kwa mwakilishi wa kaisari, Flavio Dionisi. Kwa sababu hiyo alichukiwa na Waario, waliofanya afukuzwe na kaisari Kostanzo kutoka jimboni mwake ili wamweke askofu mmoja wa kwao. Aliteswa kiasi cha kufa mwaka 341 au 345.

Anaheshimiwa na Waorthodoksi wa Mashariki na Wakatoliki kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe mbalimbali, hasa 18 Mei kwa kumchanganya na Potamoni mwingine aliyekuwa padri tu.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 341
Maaskofu Wakatoliki
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Mwamba mashapo

Miamba mashapo (kwa Kiingereza: sedimentary rocks) hutokea pale ambapo mashapo hukaa kwa muda mrefu yakifunikwa na mashapo mengine na kuathiriwa na uzito wa matabaka ya juu yanayosababisha shinikizo kubwa. Miamba ya aina hiyo hufanya sehemu kubwa ya uso wa ardhi, ingawa Dunia kwa jumla kuna zaidi miamba ya mgando (igneous rocks) na miamba metamofia (metamorphic rocks).

Asili ya miamba mashapo
Mashapo kwa kawaida ni mata inayokusanyika chini kwenye mito, maziwa na bahari baada ya kupelekwa huko na mwendo wa maji, kiasi pia kwa mwendo wa upepo. Mata ya mashapo ni pamoja na vipande vidogo vya mawe yaliyosagwa au kuvunjikavuunjika, mabaki ya mimea au wanyama na mata yaliyotokana na utendanaji wa kikemia.

Aina za miamba mashapo
Miamba mashapo inapatikana hasa ya aina tatu: gange (mawe ya chokaa, limestone), jiwe mchanga (sandstone) na mwambatope (shale).  

Miamba mashapo hufunika asilimia 75  80 za uso wa ardhi, lakini hufanya 5%  tu za ganda la Dunia. Viwango husianifu wa aina za miamba mashapo ni kama ifuatavyo:  

 Mwambatope ---------- 60% 
 Jiwe la mchanga-- 20% 
 Gange (CaCO3) --- 15% 
 Mengine ----- 5%

Kuimarishwa 
Kama mashapo yameshinikizwa kwa nguvu ya kutosha kwa muda mrefu, huimarishwa na kugeuka kuwa mwamba thabiti. Iliyopandwa na kushinikizwa kwa muda, matope huwa 'yameunganishwa' (yamefanywa kuwa thabiti) kuwa safu ya mwamba. Katika mwamba huo matabaka yanatambulika yanayoonyesha jinsi gani mashapo yalivyojipanga wakati wa kushuka kwenye tako la bahari na kufunikwa na matabaka mapya.

Tanbihi

Viungo vya Nje

 Basic Sedimentary Rock Classification , by Lynn S. Fichter, James Madison University, Harrisonburg.VI;
 Sedimentary Rocks Tour, introduction to sedimentary rocks, by Bruce Perry, Department of Geological Sciences, California State University at Long Beach .
Mwambatope

Mwambatope (kwa Kiingereza: shale rock) ni aina ya mwamba mashapo yenye chembe ndogo sana; asili yake ni mashapo ya matope. 

Matope yanayofanya mwambatope ni ya udongo wa mfinyanzi (clay) pamoja na chembe ndogo za kwatzi na kalsiti. 

Mara nyingi mwambatope yanatokea kwa matabaka membamba yanayoweza kutenganishwa kirahisi. Kama aina hii ya mwambatope inaathiriwa na shinikizo na joto kubwa zaidi itakuwa mwamba metamofia aina ya grife unaovunjika kwa urahisi kwa bapa nyembamba kama sahani yaani sleti. Hizo zinatumiwa kama bapa za kuezeka mapaa ya nyumba.

Kutokea kwa mwambatope 
Matope yatakayounda mwambatope hukusanyika katika maji yenye mwendo wa polepole au pale ambapo mito inaishia ziwani, katika delta ya mto au katika vilindi vya baharini pasipo mikondo ya bahari. Mchakato wa kukusanyika na kuwa mwamba unachukua mamilioni ya miaka.

Marejeo 

Miamba
Tianjin

Tianjin (kwa Kichina: 天津), ni mji mkubwa katika China kaskazini.  

Idadi ya wakazi ni 11,760,000 wanaoishi kwenye eneo la kilomita za mraba 11,917. 

Mji huu ulianzishwa mwaka 1403 na kaisari Yongle kilomita 137 kutoka Beijing karibu na mdomo wa Mto Hai katika Bahari ya Bohai. 

Tasnia ya kisasa ya mitambo na nguo ya China ilianza hapa. Tangu mwanzo wa Sera ya Mlango Wazi mwaka 1984, Tianjin iliongezwa maeneo mengi ya viwanda. Tangu 1994 hadi 2008, kiwango cha pato la taifa cha Tianjin kiliongezeka asilimia 12.5 kwa wastani kila mwaka. 

Tianjin ni pia mahali pa kuanzishwa kwa chuo kikuu cha kwanza nchini China kwenye mwaka 1895. Mji huo una taasisi karibu zaidi ya elfu za sayansi na teknolojia, pamoja na wataalamu zaidi ya elfu 600 katika fani tofauti. Inayo idadi kubwa ya wataalamu maarufu na wasomi.

Viungo vya Nje

 Tianjin Government website
China (Tianjin) Pilot Free Trade Zone 
 Economic profile for Tianjin at HKTDC
 Official Tianjin Media Gateway 
 Historic US Army map of Tianjin, 1945
 Official promotional video of Tianjin City

Miji ya China
Lahore

Lahore (kwa ) ni mji mkubwa wa pili nchini Pakistan na mji mkuu wa mkoa wa Punjab. Inajulikana pia kama "Jiji la bustani" kwa sababu ya bustani zake nyingi. Mji huo unajulikana kwa utajiri wa utamaduni wake. Ni kitovu cha tasnia ya filamu ya Pakistan na hivyo kuitwa pia "Lollywood"

Historia
Lahore ina historia ndefu; ilianzishwa kama mji wa Uhindi ilhali tarehe haijulikani. 

Baada ya uvamizi wa Waislamu katika karne ya 11 ilikuwa mara kadhaa mji mkuu wa milki za kieneo. 

Wakati wa utawala wa Waingereza harakati ya kuunda Pakistan (kama nchi ya Waislamu kwenye Bara Hindi) ilianza hapa mwaka 1940. Wakati wa kugawanywa kwa Uhindi wa Kiingereza Lahore ilikuwa na wakazi Waislamu wengi, ingawa Wahindu na Wasikh walikuwa karibu nusu ya wote. 

Baada ya azimio la kupeleka mji huo upande wa Pakistan kulikuwa na mapigano makali ambapo maelfu ya watu waliuawa, na wakazi wengi wasio Waislamu walikimbia upande wa Uhindi. Badala yao Lahore ilipokea wakimbizi Waislamu kutoka Uhindi. 

Hata hivyo, leo hii bado wako Wahindu, Wasikh na Wakristo walio na mahekalu na makanisa yao ingawa si wengi, zaidi ya asilimia 90 ni Waislamu.

Elimu 
Lahore ni kitovu cha elimu ya juu cha Pakistan. Ina idadi kubwa ya taasisi za elimu kushinda miji mingine ya nchi. Chuo kikuu cha zamani cha Punjab kina kampasi mbili jijini. Taasisi nyingine za zamani na maarufu za masomo ya juu ni pamoja na Chuo Kikuu cha Serikali (GCU), Chuo cha Forman Christian na Chuo cha Kinnaird kwa Wanawake. Chuo cha kitaifa cha Sanaa, taasisi maalum ya sanaa nzuri kipo hapa pia.

Maisha ya kitamaduni 
Lahore ni moyo wa kitamaduni, wa fasihi na sanaa wa Pakistan. Inavyo vituo kadhaa maarufu vya kitamaduni kama Alhamra Theatre, Baraza la Sanaa la Punjab, Jumba la Lahore, Jumba la kumbukumbu la Shakir Ali, Jumba la kumbukumbu la Fakir Khana na Kikundi cha Theatre cha Rafi Peer.

Marejeo

Tovuti za Nje 
 Tovuti ya Jiji Lahore  

Miji ya Pakistan
Eneo la vijijini

Eneo la vijijini (kwa Kiingereza: rural area, countryside) ni eneo ambalo si mji wala jiji. Mara nyingi ni eneo la kilimo au mashamba. Kwa hiyo watu husema pia "mashambani". Wakazi wake wanaoishi humo hukaa katika vitongoji au vijiji; wakati mwingine pia sehemu pasipo nyumba nyingine. 

Kwa kawaida maeneo ya vijijini hakuna msongamano mkubwa wa watu na makazi hayana nyumba nyingi kama mji.  

Vijijini ni kinyume cha neno "mjini" linalomaanisha eneo ambako majengo ni mengi na watu wengi hukaa pamoja. 

Nchi nyingi zinafafanua "maeneo ya vijijini" kwa matumizi ya kitakwimu lakini fafanuzi hizi zinatofautiana. 

Huko Uhindi eneo la vijijini linafafanuliwa kuwa na msongamano wa watu chini ya 400 kwa kilomita ya mraba, na wanaume asilimia 75 wanafanya kazi ya kilimo. 
Kanada eneo la vijijini linafafanuliwa kuwa na msongamano wa watu chini ya 150 kwa kilomita ya mraba.
Pakistan kila eneo nje ya mipaka ya manisipaa linatazamwa kuwa la vijijini.

Kisheria kuna tofauti kati ya maeneo ya mjini (urban) na vijijini (rural) kwenye nchi tofauti kuhusu kiwango cha madaraka ya kujitawala, kiasi cha fedha kinachopangiwa kwa matumizi ya serikali, ubora wa miundombinu, huduma na kadhalika. Mara nyingi vijijini umaskini ni mkubwa kuliko mjini.

Tanbihi

Viungo vya Nje

Census 2000 Urban and Rural Classification, USA
North West Rural Affairs Forum (England)
Canadian Rural Partnership
The Better India- Rural India

miji
Jangwa la Taklamakan

Jangwa la Taklamakan (pia: Taklimakan na Teklimakan) ni jangwa kaskazini magharibi mwa China. Ni sehemu katika kusini magharibi mwa Mkoa wa Xinjiang. Upande wa kusini iko Milima ya Kunlun, upande wa magharibi na kaskazini Milima ya Pamir na milima ya Tian Shan.

Oasisi
Ni eneo yabisi sana na zamani wasafiri waliofuata Barabara ya Hariri walipaswa kuvuka jangwa hilo wakitumia miji ya oasisi kwenye kusini au kaskazini ya jangwa iliyotumia maji chini ya ardhi yaliyoshuka kutoka milima.  Miji muhimu ya oasisi ilikuwa Kashgar, Marin, Niya, Yarkand, na Khotan upande wa kusini, Kuqa na Turpan kaskazini, na Loulan na Dunhuang mashariki.  Siku hizi wakazi wa miji hii ni hasa Wauiguri.

Tabianchi
Milima ya Himalaya inazuia mvua kutoka bahari kufika eneo la Taklamakan na hivyo kusababisha ukame wake. Hewa baridi kutoka Siberia upande wa kaskazini inaweza kufika, kwa hiyo sentigredi °C -40 zimeshapimwa kwenye majira ya baridi, lakini majira ya joto sentigredi za °C +40 zinawezekana pia.

Mwaka 2008 Taklamakan yote ilifunikwa na tabaka la theluji.

Marejeo 

Jiografia ya China
Majangwa ya Asia
Milima ya Kunlun

Milima ya Kunlun (kwa Kichina: Kunlun Shan) ni safu ya milima nchini China yenye kimo cha mita 3,000 hadi 7,000. Mlima mrefu zaidi ni Liushin Shan inayofikia mita 7,167. Kuna pia volkeno nyingi, mlipuko wa mwisho ulitoka mwaka 1951. 

Kunlun ni safu ndefu sana ya milima inayoenea kwa kilomita 3,000 ikiwa mwisho wa nyanda za juu za Tibet upande wa kaskazini. Hivyo inapakana na Jangwa la Taklamakan upande wa kusini. Upande wa magharibi inapakana na milima ya Pamir, upande wa mashariki inaishia China ya Kati.

Marejeo

China Tibet Information Centre
Chinaculture.org

Milima ya Uchina
Nyanda za juu za Yunnan–Guizhou

Nyanda za juu za Yunnan-Guizhou ni eneo katika kusini magharibi ya China. Kanda hii inaenea hasa katika majimbo ya Yunnan na Guizhou.  

Upande wa kusini tabia yake ni zaidi kama tambarare ya juu lakini kaskazini kuna milima. Kwa jumla zinapakana na nyanda za juu za Tibet upande wa magharibi-kaskazini.

Jiografia 

Kwa jumla nyanda za juu huwa kwenye kimo cha mita 1,000 hadi 2,000 juu ya usawa wa bahari. Kwa muda mrefu eneo hilo limezingatiwa kuwa nyuma kiutamaduni na kiuchumi nchini China.  Wakazi wengi wanaishi kwa mtindo wa jadi katika vijiji. 

Nyanda hizo zinatenganisha mabeseni ya mito mikubwa kama vile Yangzte, Xi Jiang na Yuan Jiang.

Tanbihi

Viungo vya nje 
 Expansion of the Chinese Paddy Rice to the Yunnan-Guizhou Plateau 

Jiografia ya China
Nyanda za juu za Brazil

Nyanda za juu za Brazil (kwa ) ni eneo kubwa katika mashariki, kusini na katikati ya Brazil. Eneo lake ni kama theluthi ya nchi yote na sehemu kubwa ya watu wa Brazil (190,755,799; sensa ya 2010) wanaishi katika nyanda za juu au kwenye kanda nyembamba ya pwani iliyopo kati ya bahari na milima hiyo.

Mgawanyiko mkubwa 
Kwa sababu ya ukubwa na utofauti wao, nyanda za juu za Brazil kwa kawaida hugawanywa katika maeneo makuu matatu: 
 Nyanda za juu za Atlantiki, zinazoenea karibu na pwani ya mashariki ya Brazil, na pamoja na safu kadhaa za milima. Ilikuwa karibu imefunikwa kabisa na msitu wa mvua lakini ni asilimia 7.3 tu iliyobaki. 
 Nyanda za juu za Kusini, zinazoendeleza katika sehemu za kusini na kusini-mashariki mwa nchi. Kuna ardhi yenye rutuba inayojulikana kama "ardhi ya zambarau". 
 Nyanda za juu za Kati, inachukua sehemu za kati za Brazil. 

Sehemu ya juu zaidi ya Nyanda za juu za Brazil ni Pico da Bandeira huko Serra do Caparaó, inayofikia mita 2,891 juu ya UB. 

Jiografia ya Brazil
Lacrosse ya wasichana

Lacrosse ni mchezo ambao unapendwa sana Marekani. Ni maarufu katika pwani ya mashariki ya Amerika katika majimbo kama New Jersey, New York, na Maryland. Mchezo ulichezwa na watu wasio na imani huko Amerika na Kanada. Michezo imekuwa maarufu katika majimbo ya magharibi mwa Amerika. Leo, mchezo unachezwa na wavulana na wasichana. Wasichana kutoka shule ya msingi hadi shule ya upili wanacheza lacrosse. Mchezo unachezwa katika masika. Lakini, wachezaji wengi wa kike wanacheza mwaka wote. Lacrosse ya wasichana ni kama soka lakini lacrosse inachezwa hewani. 

Wachezaji wanashikilia fimbo, na fimbo ni kuni. Kuna mfuko mwishoni mwa fimbo. Wachezaji wanarusha, wanakamata, na wanadaka mpira mdogo. Mpira una ragi ya manjano. Wachezaji wa kike wanavaa jezi ambazo ni sketi ambazo ni rangi ya timu yao. Timu zinavaa sare. Pia, wasichana wanavaa miwani mikubwa ya kuhifadhi macho na mdomo wakati wa mchezo. Kwa viatu, wachezaji wanavaa raba. Wanacheza wakati wa hali ya hewa ya joto, lakini wakati wa baridi wachezaji wanavaa majaketi. Wachezaji hawawezi kuvaa vito wakati wa kucheza.  

Wachezaji wanajaribu kukamata mpira kwa fimbo zao. Kuna alama katika lacrosse ya wasichana. Mchezo unachezwa na timu mbili. Kila timu ina wachezaji kumi na mbili uwanjani. Kila timu inao makocha. Pia, kuna mchezaji anayecheza katika goli (mchezaji huyu ni golikipa). Kuna mwamuzi kwenye mechi. Kila msimu, timu itacheza kama mechi kumi na tano. 

Timu itapata pointi inapofunga goli. Alama kawaida ni ya juu kama kumi hadi nane (10-8). Kawaida alama iko karibu. Wachezaji na timu zao wanashindana kushinda. Wanacheza dakika sitini. Mechi ina nusu mbili ambapo wachezaji wanacheza kwa dakika thelathini. Katikati ya kucheza, wachezaji wanapumzika kwa dakika kumi. Lakini, ikiwa watafungana, wachezaji na timu zao wanashindana kwa dakika sita zaidi. Mechi na mazoezi huchezwa kwenye uwanja wa nyasi, kawaida nje. Uwanja wa nyasi ni yadi mia moja. Wakati wote, wachezaji wanne na golikipa huwa nyuma ya mstari. 

Kuna adhabu katika mchezo kama vile kusukuma, kuzuia, na kumgonga mchezaji kichwani. Wakati kuna adhabu, mpira hupewa timu nyingine au mchezaji anaondoka mechini. Kuna adhabu kwa sababu mchezo unaweza kuwa hatari.

Jina la mchezaji maarufu wa lacrosse ni Taylor Cummings. Alicheza lacrosse ya wasichana katika Chuo Kikuu cha Maryland. Yeye na timu yake walishinda sana ubingwa wa kitaifa. Pia, Taylor Cummings alishinda tuzo kwa kuwa mchezaji bora. Alishinda tuzo hii mara tatu. Taylo Cummings alihitimu Chuo Kikuu cha Maryland katika 2016.

Tanbihi

Michezo
Lhasa

Lhasa ni mji mkuu wa Tibet ya kihistoria na pia ya Mkoa wa kujitawala wa Tibet katika China. Kati ya wakazi wake 474,490 idadi kubwa, yaani 387,124 walikuwa Watibet, wengine Wachina.

Marejeo 

Tibet
Miji ya China
Hifadhi ya Kalahari ya Kati

Hifadhi ya Kalahari ya Kati (Central Kalahari Game Reserve) ni mbuga kubwa ya wanyamapori katika jangwa la Kalahari la Botswana. Ilianzishwa mwaka 1961 kwenye eneo la kilomita za mraba 52,800, ambazo ni takribani asilimia 10 za Botswana yote. Hivyo ni hifadhi ya wanayamapori ya pili duniani kwa ukubwa.  

Hifadhi ina wanyamapori kama vile twiga, tembo, kifaru cheupe, nyati, fisi madoa, fisi kahawia, cheche, nguchiro, ngiri, duma, simbamangu, mbwa mwitu, bweha, chui, simba, nyumbu, punda milia, pofu, choroa, tandala, impala, mhanga, na mbuni.  

Eneo hili ni hasa tambarare, likiinuka na kushuka kidogo. Uoto ni vichaka, nyasi na miti kwenye maji ya kutosha.    

Wakazi asilia ni Wasan walioendesha hapa maisha ya wawindaji bila makazi ya kudumu. Tangu miaka ya 1990 serikali ya Botswana ilianza kuhamisha Wasan nje ya hifadhi na ni 250 pekee wanaobaki.  Sheria zinazokataza uwindaji nchini ni kikwazo kikubwa kwa Wasan kuendelea na utamaduni na maisha yao.  

Mnamo mwaka 2014 mgodi wa almasi ulianzishwa katika sehemu ya kusini mashariki mwa hifadhi hiyo. Kampuni ilikadiria kuwa mgodi huo unaweza kutoa almasi yenye thamani ya dola bilioni 4.9. Ripoti ya Rapaport Diamond, mwongozo wa bei ya tasnia ya almasi, alisema, "Uzinduzi wa Ghaghoo haukuwa na ubishi [...] kutokana na eneo lake kwenye ardhi ya mababu ya Wabushini".

Picha

Marejeo

Viungo vya nje 
 Utalii wa Botswana 

Hifadhi za Botswana
Kuruka kwa upondo

Kuruka kwa upondo (kwa Kiingereza: Pole vault) ni riadha ambayo mtu anatumia upondo (fimbo) mrefu kuruka juu. Mchezo wa Kuruka kwa upondo ulianzia katika Ugiriki wa kale. Ni tukio katika michezo ya olimpiki kwa wanaume tangu miaka ya 1896 na kwa wanawake tangu miaka ya 2000. 

Kuruka kwa upondo kuna misimu miwili. Msimu wa kwanza huwa katika majira ya joto na wanariadha wanashindana ndani. Msimu wa pili huwa katika majira ya kuchipua na wanariadha wanashindana nje. Wanaume na wanawake wanashindana tofauti. Rekodi ya ulimwengu kwa wanaume ni mita 6.16 (20ft 2.5in) na Renaud Lavillenie kutoka Ufaransa. Kwa wanawake ni mita 5.06 (16ft 7in) na Telena Isinbayeva kutoka Urusi.

Historia
Miaka mingi iliyopita, watu walitumia fimbo kuvuka maeneo magumu ya asili katika Netherlands. Mashindano ya pole vault usawa bado kutokea huko.

Ushindani wa kuruka kwa upondo wa kwanza ulikuwa katika London Gymnastics Society katika Uingereza. Ushindani wa kwanza katika Olympiki ulikuwa mwaka 1896.

Teknolojia katika kuruka kwa upondo ilibadalika sana. Awali, wanariadha walitumia upondo wa chuma na waliruka ndani mchanga. Wanariadha hawakuikunja upondo. Kwa miaka mingi, mwanariadha wameanza kutumia upondo wa “carbon fiber” au “fiberglass”. Sasa, mwanariahda wanaiinamisha sana upondo kuruka juu. Upondo wa “carbon fiber” au “fiberglass” unapinda kuwezesha watu huruka juu sana.

Bao
Michezo ya kuruka juu (high jump) na kuruka kwa upondo ni michezo inayofanana, kwa hiyo alama za ushindi hufanana pia. Kwa sababu kuruka juu (high jump) na kuruka kwa upondo ni michezo inayofanana, hupata alama kama sawa. Wanariadha wanaweza kuchagua kuingia ushindani katika urefu wowote. Mwanariadha ana majaribu matatu kuruka urefu. Kama mwanariadha anaruka juu, ana ana nafasi tatu za kujaribu matatu katika urefu unaofuata. Urefu unaongozeka mpaka anabaki mwanariadha mmoja. Mwanariadha huondelewa wakati anaposhindwa katika nafasi za majaribio matatu mfululizo. Wakati wanariadha wanapopata alama sawa, wanajaribu urefu tena. Wanadriadha wote wanaposhindwa kuruka urefu fulani, urefu hupunguzwa. Wanariadha wanapofanikiwa urefu fulani, urefu huongezwa. Hii huendelea mpaka mwanariadha mmoja anafanikiwa na mwingine anashindwa.

Tanbihi

Michezo
Prokoro mwinjilisti

ni Myahudi wa karne ya 1 anayejulikana hasa kutokana na Matendo ya Mitume.  

Anaheshimiwa na madhehebu mbalimbali ya Ukristo kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa na Kanisa Katoliki na Anglikana tarehe 28 Julai.

Katika Biblia
Alikuwa mmojawapo kati ya wanaume saba wa lugha ya Kigiriki katika Kanisa mama la Yerusalemu waliochaguliwa kushughulikia mafukara kwa niaba ya Mitume wa Yesu (Mdo 6).

Katika mapokeo
Mapokeo ya baadaye yanasimulia kwamba alikuwa ndugu wa Stefano, alifuatana na Mtume Petro au Mtume Yohane aliyemfanya askofu wa Nikomedia katika Uturuki wa leo.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

 Prochorus – Ökumenisches Heiligenlexikon

Wafuasi wa Yesu
Watu wa Biblia
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Israeli
Nikanori mwinjilisti

(alifariki Kupro, 76) ni Myahudi wa karne ya 1 anayejulikana hasa kutokana na Matendo ya Mitume.  

Anaheshimiwa na madhehebu mbalimbali ya Ukristo kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa na Kanisa Katoliki na Anglikana tarehe 28 Julai.

Katika Biblia
Alikuwa mmojawapo kati ya wanaume saba wa lugha ya Kigiriki katika Kanisa mama la Yerusalemu waliochaguliwa kushughulikia mafukara kwa niaba ya Mitume wa Yesu (Mdo 6).

Katika mapokeo
Mapokeo ya baadaye yanasimulia kwamba alikwenda Kupro na huko alifia dini yake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

Waliofariki 76
Wafuasi wa Yesu
Watu wa Biblia
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Israeli
Timone mwinjilisti

ni Myahudi wa karne ya 1 anayejulikana hasa kutokana na Matendo ya Mitume.  

Anaheshimiwa na madhehebu mbalimbali ya Ukristo kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa na Kanisa Katoliki na Anglikana tarehe 28 Julai.

Katika Biblia
Alikuwa mmojawapo kati ya wanaume saba wa lugha ya Kigiriki katika Kanisa mama la Yerusalemu waliochaguliwa kushughulikia mafukara kwa niaba ya Mitume wa Yesu (Mdo 6).

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafuasi wa Yesu
Watu wa Biblia
Watakatifu wa Israeli
Parmena mwinjilisti

(alifariki 98) ni Myahudi wa karne ya 1 anayejulikana hasa kutokana na Matendo ya Mitume.  

Anaheshimiwa na madhehebu mbalimbali ya Ukristo kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa na Kanisa Katoliki na Anglikana tarehe 28 Julai.

Katika Biblia
Alikuwa mmojawapo kati ya wanaume saba wa lugha ya Kigiriki katika Kanisa mama la Yerusalemu waliochaguliwa kushughulikia mafukara kwa niaba ya Mitume wa Yesu (Mdo 6).

Katika mapokeo
Mapokeo ya baadaye yanasimulia kwamba aliinjilisha Asia Ndogo, alikuwa askofu wa Soli, akafia dini yake katika dhuluma ya kaisari Trajan.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 98
Wafuasi wa Yesu
Watu wa Biblia
Maaskofu Wakatoliki
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Israeli
Nikola wa Antiokia

ni Mkristo wa karne ya 1 anayejulikana hasa kutokana na Matendo ya Mitume.  

Anaheshimiwa na madhehebu mbalimbali ya Ukristo kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa na Kanisa Katoliki na Anglikana tarehe 28 Julai.

Katika Biblia
Mtu wa Antiokia wa Syria, alikuwa ameongokea Uyahudi kutoka Upagani. Halafu alijiunga na Ukristo akawa mmojawapo kati ya wanaume saba wa lugha ya Kigiriki katika Kanisa mama la Yerusalemu waliochaguliwa kushughulikia mafukara kwa niaba ya Mitume wa Yesu (Mdo 6).

Katika mapokeo
Irenei wa Lyon anasimulia kwamba ndiye aliyeanzisha uzushi wa Wanikola, lakini Eusebi wa Kaisarea alikanusha habari hiyo.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafuasi wa Yesu
Watu wa Biblia
Watakatifu wa Siria
Erasto wa Korintho

(kwa Kigiriki: Ἔραστος, Erastos) ni Myahudi wa karne ya 1 mwenye cheo kikubwa huko Korintho (Ugiriki) anayejulikana hasa kutokana na Matendo ya Mitume (19.22) na Barua za Mtume Paulo (Rom 16:23; 2Tim 4:20) kwa sababu ya kujiunga na Ukristo na kushirikiana naye.  

Anaheshimiwa na madhehebu mbalimbali ya Ukristo kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 26 Julai

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Apostle Erastus of the Seventy, November 10 (OCA)
Apostle Erastus of the Seventy, January 4 (OCA)
Erastos, Olympas, Herodion, Sosipatros, Quartus, Tertios, Apostles of the 70 (GOARCH)

Wafuasi wa Yesu
Watu wa Biblia
Watakatifu wa Israeli
Watakatifu wa Ugiriki
Wagoti

Wagoti (kwa Kigoti: Gutþiuda; kwa Kilatini: Gothi) walikuwa kabila la Kigermanik, ambalo matawi yake mawili, Wavisigoti na Waostrogoti, walichangia sana anguko la Dola la Roma na mwanzo wa Karne za Kati Ulaya.

Historia
Wakitokea labda Uswidi, wanatajwa na waandishi wa Roma ya Kale kama wakazi wa beseni la Vistula (leo Polandi Kaskazini) katika karne ya 1. Baadaye walienea kwenye Bahari Nyeusi, walipowazidi Wasarmatia kama watawala wa Mbuga za Ponto wakaanza kushambulia maeneo ya Dola la Roma hadi Cyprus. 

Wakati huo waligawanyika kati ya Wathervingi na Wagreuthungi. Miaka ya 300, Ermanariki, mfalme wa Wagreuthungi, alitawala kutoka Bahari ya Baltiki hadi Bahari Nyeusi, na Milima ya Urali. Wakati huo wengi wao waliingia Ukristo wa madhehebu ya Uario kwa umisionari wa Ulfilas, aliyebuni alfabeti ya Kigoti kuandika Biblia ya Kigoti.

Miaka ya 370 maeneo ya Wagoti yalivamiwa na Wahunni. Wagreuthungi wakakaa chini yao wakaja kuitwa Waostrogoti, kumbe Wathervingi, waliojulikana baadaye kama Wavisigoti, walivuka mto Danube na kuvamia Dola la Roma. Baada ya kunyanyaswa sana, waliasi na kushinda Warumi katika Mapigano ya Adrianopoli mwaka 378. Chini ya Alariki I, waliteka Roma yenyewe mwaka 410, na hatimaye wakalowea Galia na Hispania, walipounda Ufalme wa Wavisigoti. 

Wakiungana na Dola la Roma Magharibi dhidi ya Wahunni wa Attila na Waostrogoti walipata ushindi kwenye Mapigano ya Mabonde ya Katalunya mwaka 451. Hapo Waostrogoti walijinasua katika utawala wa Wahunni wakavamia Italia mwishoni mwa karne ya 5 chini ya mfalme Theodoriki Mkuu, wakaanzisha Ufalme wa Waostrogoti.

Kidogo tu baada ya kifo cha Theodoriki, Italia ilitekwa tena (535–554) na kaisari wa Roma Mashariki Justinian I, lakini baada ya miaka michache Walombardi, wakitokea Skandinavia, waliteka Italia na kumeza Waostrogoti waliobaki. 

Ufalme wa Wavisigoti ulidumu hadi mwaka 711, ulipoangamizwa na Waislamu wa ukhalifa wa Umayyad. Kaskazini mwa Hispania, mabaki ya Wavisigoti chini ya Pelagius wa Asturias walianzisha Ufalme wa Asturias na kujiandaa kutwaa tena rasi yote (Reconquista). 

Wagoti wachache waliobaki katika rasi ya Crimea waliendelea kwa karne kadhaa katika uhusiano mkubwa na Dola la Bizanti, wakipambana daima na Wakhazari, akiungana na Warus wa Kiev. Hadi mwishoni mwa karne ya 18, baadhi ya wakazi wa Crimea waliweza kuongea Kigoti cha Crimea. 

Wazalendo wa Hispania na Uswidi walidai kuwa wazao wa Wagoti.

Tanbihi

Vyanzo

Marejeo ya kisasa

Viungo vya nje

G
Historia ya Ulaya
Historia ya Italia
Historia ya Hispania
Wavisigoti

Wavisigoti (yaani Wagoti wa Magharibi) walikuwa kabila la Kigermanik, ambalo pamoja na Waostrogoti, walichangia sana anguko la Dola la Roma na mwanzo wa Karne za Kati Ulaya.

Historia
Wakitokea labda Uswidi, wanatajwa na waandishi wa Roma ya Kale kama wakazi wa beseni la Vistula (leo Polandi Kaskazini) katika karne ya 1. Baadaye walienea kwenye Bahari Nyeusi, walipowazidi Wasarmatia kama watawala wa Mbuga za Ponto wakaanza kushambulia maeneo ya Dola la Roma hadi Cyprus. 

Wakati huo waligawanyika kati ya Wathervingi na Wagreuthungi. Miaka ya 300, Ermanariki, mfalme wa Wagreuthungi, alitawala kutoka Bahari ya Baltiki hadi Bahari Nyeusi, na Milima ya Urali. Wakati huo wengi wao waliingia Ukristo wa madhehebu ya Uario kwa umisionari wa Ulfilas, aliyebuni alfabeti ya Kigoti kuandika Biblia ya Kigoti.

Miaka ya 370 maeneo ya Wagoti yalivamiwa na Wahunni. Wagreuthungi wakakaa chini yao wakaja kuitwa Waostrogoti, kumbe Wathervingi, waliojulikana baadaye kama Wavisigoti, walivuka mto Danube na kuvamia Dola la Roma. Baada ya kunyanyaswa sana, waliasi na kushinda Warumi katika Mapigano ya Adrianopoli mwaka 378. Chini ya Alariki I, waliteka Roma yenyewe mwaka 410, na hatimaye wakalowea Galia na Hispania, walipounda Ufalme wa Wavisigoti. 

Wakiungana na Dola la Roma Magharibi dhidi ya Wahunni wa Attila na Waostrogoti walipata ushindi kwenye Mapigano ya Mabonde ya Katalunya mwaka 451. Hapo Waostrogoti walijinasua katika utawala wa Wahunni wakavamia Italia mwishoni mwa karne ya 5 chini ya mfalme Theodoriki Mkuu, wakaanzisha Ufalme wa Waostrogoti hadi mwaka 535 waliposhindwa na Kaisari Justinian I.

Ufalme wa Wavisigoti ulidumu hadi mwaka 711, ulipoangamizwa na Waislamu wa ukhalifa wa Umayyad. Kaskazini mwa Hispania, mabaki ya Wavisigoti chini ya Pelagius wa Asturias walianzisha Ufalme wa Asturias na kujiandaa kutwaa tena rasi yote (Reconquista). 

Wazalendo wa Hispania walidai kuwa wazao wa Wagoti.

Tanbihi

Marejeo

Viungo vya nje

Lex Visigothorum
Visigothic Symposia

V
Historia ya Ulaya
Historia ya Italia
Historia ya Hispania
Historia ya Ufaransa
Waostrogoti

Waostrogoti (yaani Wagoti wa Mashariki) walikuwa kabila la Kigermanik ambalo, pamoja na Wavisigoti, walichangia sana anguko la Dola la Roma na mwanzo wa Karne za Kati Ulaya.

Historia
Wakitokea labda Uswidi, wanatajwa na waandishi wa Roma ya Kale kama wakazi wa beseni la Vistula (leo Polandi Kaskazini) katika karne ya 1. Baadaye walienea kwenye Bahari Nyeusi, walipowazidi Wasarmatia kama watawala wa Mbuga za Ponto wakaanza kushambulia maeneo ya Dola la Roma hadi Cyprus. 

Wakati huo waligawanyika kati ya Wathervingi na Wagreuthungi. Miaka ya 300, Ermanariki, mfalme wa Wagreuthungi, alitawala kutoka Bahari ya Baltiki hadi Bahari Nyeusi, na Milima ya Urali. Wakati huo wengi wao waliingia Ukristo wa madhehebu ya Uario kwa umisionari wa Ulfilas, aliyebuni alfabeti ya Kigoti kuandika Biblia ya Kigoti.

Miaka ya 370 maeneo ya Wagoti yalivamiwa na Wahunni. Wagreuthungi wakakaa chini yao wakaja kuitwa Waostrogoti, kumbe Wathervingi, waliojulikana baadaye kama Wavisigoti, walivuka mto Danube na kuvamia Dola la Roma. Baada ya kunyanyaswa sana, waliasi na kushinda Warumi katika Mapigano ya Adrianopoli mwaka 378. Chini ya Alariki I, waliteka Roma yenyewe mwaka 410, na hatimaye wakalowea Galia na Hispania, walipounda Ufalme wa Wavisigoti. 

Wakiungana na Dola la Roma Magharibi dhidi ya Wahunni wa Attila na Waostrogoti walipata ushindi kwenye Mapigano ya Uwanja wa Katalauni mwaka 451. Hapo Waostrogoti walijinasua katika utawala wa Wahunni wakavamia Italia mwishoni mwa karne ya 5 chini ya mfalme Theodoriki Mkuu, wakaanzisha Ufalme wa Waostrogoti.

Kidogo tu baada ya kifo cha Theodoriki (526), Italia ilitekwa tena (535–554) na kaisari wa Roma Mashariki Justinian I, lakini baada ya miaka michache Walombardi, wakitokea Skandinavia, waliteka Italia na kumeza Waostrogoti waliokuwa wamebaki.

Tanbihi

Vyanzo

 Amory, Patrick. People and Identity in Ostrogothic Italy, 489–554. Cambridge: Cambridge University Press, 2003. ISBN 0-521-52635-3.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 Encyclopædia Britannica, "Ostrogoth", stable URL: http://www.britannica.com/EBchecked/topic/434454/Ostrogoth
 
 
 
 
 Mierow, Charles Christopher (translator).  The Gothic History of Jordanes. In English Version with an Introduction and a Commentary. 1915. Reprinted by Evolution Publishing, 2006. ISBN 1-889758-77-9.

Viungo vya nje

O
Historia ya Ulaya
Historia ya Italia