LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Guyana

--Kwa mkoa wa jirani wa Ufaransa angalia makala Guyana ya Kifaransa--

Guyana ni nchi huru katika Amerika Kusini. Imepakana na Suriname upande wa mashariki, na Brazil upande wa kusini na kusini-magharibi halafu na Venezuela upande wa magharibi.

Ni nchi ndogo ya tatu barani. 

Mji mkuu ni Georgetown.

Watu
Wakazi wengi wana asili ya India (43.5%) na ya Afrika (30.2%). Asilimia 16.7 ni machotara na 9.1 ni Waindio.

Guyana ni nchi pekee katika Amerika Kusini inayotumia Kiingereza kama lugha rasmi. Hata hivyo lugha ya kawaida ni aina ya Krioli ambayo ndiyo lugha ya taifa.

Upande wa dini, wengi (57%) ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali, wakifuatwa na Wahindu (28%) na Waislamu (7%).

Tazama pia 
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Viungo vya Nje

Serikali 
 President of the Co-operative Republic of Guyana - Official Website 
 Encyclopaedia Britannica - Guyana Country Page
 National Assembly
 Official Website of the Guyana Tourism Authority (GTA)
 Official Website of the Guyana Office for Investment - GO-Invest
 Government of Guyana National HIV/AIDS Programme  - National website providing HIV/AIDS information to health professionals, general public and partners.
   - Declassified US State Department documents detailing covert action from the start of postwar independence.

Taarifa za jumla 
 Guymine.com  - Popular Guyanese website that focuses on Linden, the second largest town
 SDNP Guyana  - Guyanese directory and host to ministerial sites
 Open Directory Project - Guyana  directory category
   - The Mittleholzer Foundation - Online Guyanese Forum 
 Guyana Outpost  - One of the premier web sites on Guyana and Guyanese
 Guyana  - On Guyana and its people
 National Symbols of Guyana 
 BBC profile of Guyana
  The Committee Dedicated to the Establishment of an American Guyana
 Hinduism in Guyana and Suriname
 Guyana Resource Center 
 Map of Guyana - Tourist Destinations 
   - U.S. State Department Consular Information Sheet for Guyana with entry reuirements and travel information and warnings

Nyongeza 
 President's Official Website 
 Guyana in the News
 Travel information on Guyana 
 An unique site about Guyana 
 BBC's profile

Guyana
Nchi za Amerika Kusini
Jumuiya ya Madola
Ghuba ya Bengali

Ghuba ya Bengali ni hori kubwa ya Bahari Hindi kati ya Bara Hindi, Rasi ya Malay na Sri Lanka yenye umbo la pembetatu. Jina la Bengal limetokana na jimbo la Bengali ya Magharibi katika Uhindi na nchi ya Bangladesh. Bahari ya Andamani inahesabiwa wakati mwingine kuwa sehemu ya ghuba ya Bengal lakini mara nyingi hutazamiwa kama gimba la maji la pekee.

Nchi jirani 
Nchi zinazopakana na ghuba ni Sri Lanka, Uhindi, Bangladesh na Myanmar. Kama Bahari ya Andamani inahesabiwa kuwa sehemu ya ghuba hata nchi za Uthai na Indonesia zinapaswa kutajwa hapa.

Mito inayoishia humo 
Mito mikubwa ya Bara Hindi inayoishia katika Ghuba ya Bengali ni: mto Ganga, mto Meghna, mto Brahmaputra, mto Godavari, mto Krishna na mto Kaveri.

Mto Ayeyarwady wa Myanmar unaishia pia katika ghuba hii.

Bandari 
Bandari muhimu kwenye ghuba ni: 
 katika Bangladesh: Chittagong na Mongla
 katika Uhindi: Chennai (zamani Madras), Vishakhapatnam, Kolkata (zamani Calcutta) na Pondicherry

Bahari ya Hindi
1554

Makala hii inahusu mwaka 1554 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 Brazil: Mapadre Wareno wanaanzisha kituo cha misioni karibu na bandari ya Santos kitakachokua kuwa mji wa São Paulo

Waliozaliwa 

 9 Januari - Papa Gregori XV

Waliofariki 

bila tarehe
 Leo Africanus (mwandishi na mpelelezi Mwarabu) mjini Tunis

Karne ya 16
Leo Africanus

Leo Africanus (kilatini: "Simba Mwafrika"; pia: Al-Hasan ibn Mohammed al-Wazzan na Ioannes Leo Medici) alikuwa mwandishi Mwarabu kutoka Hispania aliyesafiri katika maeneo ya Sahara na Sudan, kuwa Mkristo baadaye na mwandishi mashuhuri wa Ulaya juu ya habari za Afrika.

Utoto na masomo 
Alizaliwa mnamo mwaka 1490 kwa jina la الحسن بن محمد الوزان (Al-Hasan ibn Mohammed al-Wassan) katika mji wa Granada uliokuwa mji mkuu wa dola la mwisho wa Waislamu katika Hispania. Baada ya kutekwa kwa mji na Wahispania Wakristo 1492 familia yake ilihamia Fes (Moroko). Hapo kijana alisoma kwenye chuo kikuu cha Al-Qairawin.

Safari kwenda Timbuktu 
Baada ya kumaliza masomo yake aliongozana na mjomba katika safari zake wakivuka jangwa la Sahara na kufika mjini Timbuktu katika Dola la Songhai mnamo mwaka 1510. Akaendelea kuvuka kanda la Sahel hadi Sudan na Misri.

Maisha mapya katika Italia 
Katika safari kwenye Mediteranea jahazi yake ilishambuliwa na mashujaa wa msalaba mwezi wa Juni 1518 akakamatwa na kupewa kama zawadi kwa Papa Leo X huko Roma. Papa alivutwa na tabia na elimu yake akampatia mafundisho ya kikristo akabatizwa. Katika ubatizo alipokea jina la Papa mwenyewe "Leo" pamoja na jina la mtume "Yohane" na jina la "Medici" familia ya Papa: Ioannes Leo de Medici.

Leo alijifunza Kiitalia na Kilatini akafundisha lugha ya Kiarabu kwenye chuo kikuu cha Bologna. Amejulikana kama "Leo Africanus" kutokana kitabu chake "De Africae descriptione" (kiit. "Kuhusu aridhio ya Afrika"). Kitabu hiki kilikuwa chanzo cha pekee cha elimu juu ya dunia ya Kiislamu katika Ulaya ya karne ya 16. Ilileta mara kwanza habari za mji wa Timbuktu na utajiri wake wa kiuchumi na kiutamaduni mbele ya macho ya Ulaya. Leo alitunga pia kamusi ya lugha tatu za Kiarabu-Kilatini-Kiebrania.

Kurudi kwake 
Baadaye Leo alirudi Afrika akaishi Tunis. Anasemekana aligeukia tena Uislamu katika kipindi hicho cha mwisho wa maisha yake. Aliaga dunia Tunis mwaka 1554.

Viungo vya Nje 
 A detailed summary of Leo's life 
 Short biography of Leo Africanus and links on him
 Amin Maalouf's novel, Leo the African 
 Pictures about Leo the African 
 Natalie Zemon Davis's book Trickster Travels

Waandishi wa Hispania
Waandishi wa Moroko
Timbuktu

Timbuktu (kifaransa: Tombouctou; kiarabu: تمبكتو) ni mji nchini Mali kusini ya jangwa la Sahara takriban kwa umbali wa 13 km na mto Niger. Leo kuna takriban wakazi 32,000 .

Kituo cha biashara ya Sahara 
Timbuktu imejulikana zaidi kutokana na historia yake. Katika enzi ya kati mji ulikuwa kituo muhimu cha biashara ya misafara kupitia Sahara na pia kuvuka kanda la Sahel kusini ya jangwa hadi Sudan na Misri. Wakati ule mji uliunganishwa na mto Niger kwa mfereji ulioruhusu mashua ya biashara kufika sokoni moja kwa moja kutoka njia ya maji. Wakati ule mji ulikuwa na wakazi 100,000.

Utaalamu wa Kiislamu 
Utajiri wa mji ulisaidia kujenga utamaduni wa kitaalamu. Kuna habari za madrasa 180 wakati moja. Hadi leo chuo kikuu cha Sankore ni dalili ya urithi huo kinaendelea kufanya kazi.

Baada ya kutekwa na Wamoroko mnamo 1591 Timbuktu haukustawi tena. Sababu muhimu pamoja na vita ni pia mabadiliko ya biashara; jahazi kwenye Atlantiki zilichukua sehemu kubwa ya biashara ya misafara kuvuka jangwani.

Timbuktu ilitembelewa mnamo mwaka 1510 na msafiri Mwarabu aliyejulikana baadaye kwa jina la Leo Africanus aliyepeleka habari za Timbuktu hadi Ulaya.

Timbuktu iliingizwa katika orodha ya urithi wa dunia ya UNESCO tangu 1988.

Leo hii ni mji maskini unaotembelewa na watalii wachache wanaotafuta dalili za enzi za kale.

Tazama pia
 Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

Miji ya Mali
Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Mto Niger
Fes

Fes (pia: Fez; Kiarabu:  فاس)ni mji mkubwa wa tatu nchini Moroko baada ya Casablanca na Rabat. Kuna wakazi 946,815 (2004). 

Mji ulianzishwa na mfalme Idris I mwaka 789. Tangu 859 Chuo Kikuu cha Al-Qairawin kilianzishwa. Baada ya mwisho wa himaya ya Waarabu katika Hispania Waislamu wengi kutoka kule walihamia Fes. 

Tangu 1548 mji ulikuwa sehemu ya ufalme wa Moroko pia mji mkuu hadi mwaka 1912.

"Medina" au mji wa kale wa Fes imepokelewa katika orodha ya urithi wa dunia ya UNESCO.

Fes
Miji ya Moroko
Urithi wa Dunia
789

Makala hii inahusu mwaka 789 BK (Baada ya Kristo).

Matukio
 Moroko: mji wa Fes unaundwa na mfalme Idris I

Waliozaliwa

Waliofariki

Karne ya 8
859

Makala hii inahusu mwaka 859 BK (Baada ya Kristo).

Matukio
 Moroko: Chuo Kikuu cha Al-Qairawin kinaundwa mjini Fes. Ni chuo kikuu cha kale duniani kinachoendelea kufanya kazi.

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 9
Al-Qairawin

Chuo Kikuu cha Al-Qairawin (kiarabu: جا معة القرويين) mjini Fes (Moroko) kiliundwa mwaka 859 kama madarasa kwenye msikiti ya Al-Qairawin. Inasemekana ni chuo kikuu cha kale kabisa duniani inayoendelea kufanya kazi hadi leo. Kuundwa kwake kulitokea miaka 70 kabla ya Chuo Kikuu cha Al-Azhar mjini Kairo (Misri).

Kati ya wanafunzi wake mashuhuri alikuwa mwanafalsafa Myahudi Maimonides.

Fes
Vyuo vikuu vya Moroko
Kikerewe

Kikerewe (au Kikerebe) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakerewe. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikerewe imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikerewe iko katika kundi la E20.

Viungo vya nje
lugha ya Kikerewe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikerewe 
lugha ya Kikerewe katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ked
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikerewe)
http://www.ling.ohio-state.edu/~odden/  (tovuti hiyo pia ina msamiati wa Kikerewe)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Thornell, Christina. 2002. "A preliminary sketch of time, aspect and mood in Kikerebe". Africa & Asia: Göteborg working papers on Asian and African languages and literatures, 2, uk.125-147.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kikimbu

Kikimbu ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakimbu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikimbu imehesabiwa kuwa watu 78,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikimbu iko katika kundi la F20.

Viungo vya nje
lugha ya Kikimbu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikimbu 
lugha ya Kikimbu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kiv
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikimbu)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Busse, Joseph. 1952/53. "Kimbu-Sprachproben". Afrika und Übersee, 37 (4), uk.183-186.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kikinga

Kikinga ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakinga. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikinga imehesabiwa kuwa watu 140,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikinga iko katika kundi la G60.

Mfumo wa Sauti (Fonolojia)
Lugha ya Kikinga ina irabu 7 na konsonanti 23. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.

Viungo vya nje
lugha ya Kikinga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikinga 
lugha ya Kikinga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/zga
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikinga)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Schadeberg, Thilo C. 1971. Zur Lautstruktur des Kinga (Tanzania). Tasnifu. Chuo Kikuu cha Marburg. Kurasa 189.
Wolff, L. R. 1905. Grammatik der Kinga-Sprache (Deutsch-Ostafrika, Nyassagebiet). (Archiv für das Studium der deutschen Kolonialsprachen, Bd 3.) Berlin: Verlag von Dietrich Reimer. Kurasa viii, 243.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kikisi (Tanzania)

Kikisi ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakisi. Isichanganywe na Kikisi-Kaskazini nchini Guinea wala na Kikisi-Kusini nchini Liberia; tena ni tofauti na Kikisii nchini Kenya. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji ya Kikisi imehesabiwa kuwa watu 10,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie, lugha ya Kikisi iko katika kundi la G60.

Viungo vya nje
lugha ya Kikisi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikisi 
lugha ya Kikisi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kiz
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikisi)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Waane, S[imon] A[lcuin] C[ornelio]. 1976. Pottery making traditions of the Ikombe Kisi of Kyela district: an anthropological paper. (Occasional papers from the National Museum of Tanzania, no 4.) Dar es Salaam. Kurasa 50.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kikuria

Kikuria (kwa lugha yenyewe: Igikuria) ni mojawapo ya lugha za Kibantu inayoongelewa na kabila la Wakurya nchini Tanzania na Kenya. 

Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kikuria nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 430,000. Pia kuna wasemaji 260,000 nchini Kenya. 

Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikuria iko katika kundi la E40.

Maho (2009) anahesabu Kisimbiti, Kihacha, Kisurwa na Kisweta kama lugha tofauti, si lahaja za Kikurya tu.

Tanbihi

Marejeo 
 Jelle Cammenga, Igikuria phonology and morphology : a Bantu language of South-West Kenya and North-West Tanzania, Köppe, Köln, 2004, 351 p. ISBN 3896450298  (revised text of a thesis) 
 S. M. Muniko, B. Muita oMagige and M. J. Ruel (ed.), Kuria-English dictionary, LIT, Hambourg, 1996, 137 p. ISBN 3825829510
 W. H. Whiteley, The structure of the Kuria verbal and its position in the sentence, University of London, 1955, 161 p. (thesis)
 Phebe Yoder, Tata na Baba = Father and Mother : a first Kuria reader, Musoma Press, Musoma, Tanganyika, 1949, 44 p.
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki cha mwisho kinataja marejeo mengine kama:
Cammenga, Jillert. 1994. Kuria phonology and morphology. PhD thesis. Vrije Universiteit, Amsterdam. Kurasa vii, 306.
Dempwolff, Otto. 1914/15. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 4: Kulia. Zeitschrift für Kolonialsprachen, 5, uk.26-44, 113-136.
Rose, Sarah R. 2001. Tense and aspect in Kuria. Afrikanistische Arbeitspapiere, 67, uk.61-100.

Viungo vya nje
lugha ya Kikuria kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikuria
lugha ya Kikuria katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kuj
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikuria)

Lugha za Tanzania
Lugha za Kenya
Lugha za Kibantu
Mkoa wa Mara
Kikutu

Kikutu ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakutu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikutu imehesabiwa kuwa watu 45,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikutu iko katika kundi la G30.

Viungo vya nje
lugha ya Kikutu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikutu 
lugha ya Kikutu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kdc
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikutu)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kikwaya

Kikwaya (pamoja na lahaja ya Kiruri) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakwaya na Waruri katika mashariki ya upwa wa ziwa Nyanza (Victoria). Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kikwaya imehesabiwa kuwa watu 115,000, yaani Wakwaya 70,000 na Waruri 45,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikwaya iko katika kundi la E20.

Lugha au lahaja?
Katika tasnifu yake ya MA (1977) Massamba analinganisha eCi-Ruuri, eCi-Jita na eKi-Kwaaya na anaonesha wazi kwamba kiisimu lugha hizo zinaweza kuhesabika kama lahaja za lugha moja, ingawa kijamii kila lugha inajihesabu kama lugha kwa upeke wake.

Viungo vya nje
lugha ya Kikwaya kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikwaya
lugha ya Kikwaya katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kya
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikwaya na wa Kiruri)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Massamba, David P[hineas] B[hukanda]. 1977. A comparative study of the Ruri, Jita and Kwaya “languages” of the eastern shores of Lake Nyanza (Victoria). Tasnifu. University of Dar es Salaam. Kurasa iii, 138.
Massamba, David. 1982. Aspects of accent and tone in Ci-Ruri. PhD thesis. Indiana University at Bloomington. Kurasa 260.
Massamba, David. 1984. Tone in Ci-Ruri. Katika: Autosegmental studies in Bantu tone (Publications in African languages and linguistics, vol 3), uk.235-254. Kuhaririwa na George N. Clements & John A. Goldsmith. Berlin & Dordrecht: Mouton de Gruyter; Foris Publications.
Massamba, David. 2000. Ci-Ruri verbal inflection. Katika: Lugha za Tanzania / Languages of Tanzania: studies dedicated to the memory of Prof. Clement Maganga (CNWS publications, no 89), uk.111-126. Kuhaririwa na Kulikoyela K. Kahigi, Yared M. Kihore & Maarten Mous. Leiden: Research School of Asian, African and Amerindian Studies (CNWS), Leiden University.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kilambya

Kilambya ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania, Malawi na Zambia inayozungumzwa na Walambya. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kilambya nchini Malawi imehesabiwa kuwa watu 45,000; nchini Tanzania ni wasemaji 40,000 (1987); na nchini Zambia kuna wasemaji 2000 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilambya iko katika kundi la M20.

Viungo vya nje
lugha ya Kilambya kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilambya 
lugha ya Kilambya katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lai
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kilambya)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Busse, Joseph. 1939/40. Lambya-Texte. Zeitschrift für Eingeborenen-Sprachen, 30 (4), uk.250-272.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Lugha za Malawi
Lugha za Zambia
Kiluguru

Kiluguru ni lugha ya Kibantu inayozungumzwa na Waluguru nchini Tanzania. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiluguru kiko katika kundi la G30. 

Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiluguru imehesabiwa kuwa watu 692,000. Lugha hii huzungumzwa hasa na Waluguru wanaopatikana katika mkoa wa Morogoro ambao ni wazawa. Sehemu maarufu kwa kuzungumzwa lugha hii ni: Matombo (inayojumuisha Tawa, Kibogwa, Milawilila, Uponda, Kitungwa, Konde, Kiswira), maeneo mengine ni tarafa ya Mgeta. 

Mfano wa lugha: Hausindile maana yake Umeshindaje, Ukae maana yake Nyumbani, Imwana kolila maana yake mtoto analia.

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Mkude, Daniel J. 1974. A study of Kiluguru syntax with special reference to the transformational history of sentences with permuted subject and object. PhD thesis. University of London. Kurasa 335.

Viungo vya nje
lugha ya Kiluguru kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiluguru 
lugha ya Kiluguru katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ruf
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kiluguru)

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kimakonde

Kimakonde ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Msumbiji inayozungumzwa na Wamakonde. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimakonde iko katika kundi la P20.

Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimakonde nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 960,000. Pia kuna wasemaji 360,000 nchini Msumbiji.

Viungo vya nje
lugha ya Kimakonde kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimakonde 
lugha ya Kimakonde katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kde
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kimakonde)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Liphola, Marcelino. 2001. Aspects of phonology and prosody in Shimakonde. PhD thesis. Ohio State University at Columbus.
Lorenz, A. 1914. Entwurf einer Kimakonde-Grammatik. Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen, 17 (III. Abt.), uk.46-117.
Yukawa, Yasutoshi. 1989. A tonological study of Makonde verbs. In: Studies in Tanzanian languages (Bantu linguistics, vol 2), uk.519-560. Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Lugha za Msumbiji
Kimakhuwa-Meetto

Kimakhuwa-Meetto ni lugha ya Kibantu nchini Msumbiji na Tanzania inayozungumzwa na Wamakua. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimakhuwa-Meetto nchini Msumbiji imehesabiwa kuwa watu 963,000. Pia kuna wasemaji 385,000 nchini Tanzania. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimakhuwa-Meetto iko katika kundi la P30.

Angalia pia
Kimakua

Viungo vya nje
lugha ya Kimakua kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimakua 
lugha ya Kimakua katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mgh
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://bantu.berkeley.edu/CBOLDFTP/CBOLD_Data/  (tovuti hiyo ina kamusi ya Kimakua iliyokusanywa na Kisseberth)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Pires Prata, António. 1960. Gramática da língua macua e seus dialectos. Cucujães: Escola Tipográfica das Missões pelos Sociedade Portuguesa das Missões Católicas. Kurasa iv, 442.
Stucky, Suzanne U. 1985. Order in Makua syntax. (Outstanding dissertations in linguistics.) New York: Garland Publishing. Kurasa 240.

Lugha za Msumbiji
Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kimakhuwa

Kimakhuwa ni lugha ya Kibantu nchini Msumbiji inayozungumzwa na Wamakua. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimakhuwa imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni tatu. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimakhuwa iko katika kundi la P30.

Angalia pia
Kimakua

Viungo vya nje
lugha ya Kimakhuwa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimakhuwa 
lugha ya Kimakhuwa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/vmw

Lugha za Msumbiji
Lugha za Kibantu
Kimalila

Kimalila ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamalila. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimalila imehesabiwa kuwa watu 65,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimalila iko katika kundi la M20.

Mfumo wa Sauti (Fonolojia)
Lugha ya Kimalila ina irabu 7 na konsonanti 35 (lakini lahaja zake zilizoathiriwa na Kinyiha zina irabu 5 tu). Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.

Viungo vya nje
lugha ya Kimalila kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimalila 
lugha ya Kimalila katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mgq
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kimalila)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Walsh, Martin T. 1998. The Malila: preliminary notes on language, history and ethnography. Muswada usiotolewa rasmi.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kimanda (Tanzania)

Kimanda ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamanda. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimanda imehesabiwa kuwa watu 22,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimanda iko katika kundi la N10.

Viungo vya nje
lugha ya Kimanda kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimanda 
lugha ya Kimanda katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mgs
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kimanda)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kimatengo

Kimatengo ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamatengo. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimatengo imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimatengo iko katika kundi la N10.

Viungo vya nje
lugha ya Kimatengo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimatengo 
lugha ya Kimatengo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mgv
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kimatengo)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Ebner, Fr. Elzear P. 1957. Grammatik der kiMatengo-Sprache. Liparamba (Tanganyika). Kurasa 125.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kirangi

Kirangi (kwa kilugha Kilangi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Warangi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kirangi imehesabiwa kuwa watu 410,0000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kirangi iko katika kundi la F30.

Mfumo wa Sauti (Fonolojia)
Lugha ya Kirangi ina irabu 7 na konsonanti 22. Pia tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana. Tena, kuna toni (au mawimbi ya sauti) zinazotofautisha maana ya nomino fulani, na nyakati za vitenzi.

Viungo vya nje
lugha ya Kirangi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirangi
lugha ya Kirangi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lag
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kirangi)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Dempwolff, Otto. 1915/16. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 8: Irangi (Langi). Zeitschrift für Kolonialsprachen, 6, uk.102-123.
Seidel, August. 1898. Grammatik der Sprache von Irangi. Katika: Die mittleren Hochländer des nördlischen Deutsch-Ostafrika, uk.387-435. Kuhaririwa na C. Waldemar Werther. Berlin: Verlag von Hermann Paetel.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Guyana ya Kifaransa

-- Kwa nchi jirani angalia makala Guyana--

Guyana ya Kifaransa (kwa Kifaransa: Guyane française au La Guyane pekee, kwa Kikrioli cha Guyana Lagwiyann) ni eneo la ng'ambo la Ufaransa ("département d'outre-mer" au DOM) katika Amerika Kusini. 

Imepakana na Brazil na Surinam. 

Pwani ya Bahari ya Karibi (Atlantiki) iko upande wa kaskazini. 

Ilikuwa koloni la Ufaransa; sasa imekuwa sehemu kamili ya Ufaransa kisiasa na kisheria. Wakazi ni raia wa Ufaransa. Eneo lina hali ya mkoa (departement) na pia kanda (region) katika Ufaransa. Hivyo Guyana ni sehemu ya Umoja wa Ulaya. Pesa yake ni Euro.

Makao makuu ya Guyana ni mji wa Cayenne.

Watu
Idadi ya wakazi imekadiriwa kuwa 296,711 katika mwaka 2019 na inaendelea kuongezeka kwa uzazi na uhamiaji. 

Wakazi walio wengi ni wa asili ya Afrika au wa mchanganyiko wa Kiafrika-Kizungu (60-70%). Asilimia 14 ni Wazungu, hasa kutoka Ufaransa; wengine ni Waindio asilia (3-4%), Wachina (3-4%), Wahindi na wahamiaji wa hivi karibuni kutoka Laos (1-2%), Vietnam, Lebanoni n.k.

Lugha rasmi na ya kawaida ni Kifaransa.

Upande wa dini, wakazi walio wengi ni Wakristo wa Kanisa Katoliki (66.7%).

Tazama pia 
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Viungo vya nje
 

Guyana ya Kifaransa
Eneo la ng'ambo la Ufaransa
Mikoa ya Ufaransa
Msela

Msela ni mtu ambaye haoni matatizo. Hufanya anachotaka na hajali watu watafikiri nini. Hata kama msela hafuati serikali na hafanyi anachotakiwa, huyu mtu anapendwa kwa watu wa kawaida kwa sababu si jambazi wala mhuni. Ni mtu poa tu, na ubaya wake unapendwa kwa sababu si kweli ubaya hata kama anaishi "kibadboy". Kwa kweli hata mtu huyu anakuwa na heshima kwa watu wengine ila pengine anaweza kuamua kwamba hana heshima tena.

Mara nyingi Wazungu wanaotembea vichochoroni wanaitwa masela. Na mfano mmoja wa msela anayejulikana sana ni "Eminem".

Maneno Yatumikayo sana Mtaani hasa Tanzania
 Mchizi, mnyamwezi, kachaa, sela, mjita, simela = Raia poa wa mtaani asiye na kazi, au mtu mwenye heshima zake anaeheshimu vijana wa mtaani.
 "Miyeyusho!", "mzinguaji" = Mtu muongo.
 "Mpelampela!" = Haraka haraka.

Lugha ya Mtaani (Kiswahili)
Mshikaji

Mshikaji ni neno kutoka lugha ya mtaani. Inamaanisha rafiki, lakini mara nyingi neno hili halitumiwi kwa watu wa karibu sana. Kwa kweli unaweza kuita kila mtu mshikaji (washikaji) na kuna tofauti katika urafiki na kuwa washikaji. Hata hivyo mshikaji anaweza kuwa rafiki.
Achlabu watu wanasema "nilipata kitu hicho kishikaji" na ina maana kwamba walipata kutoka mtu waliomjua na aliyewapunguzia bei.

Kiswahili
PW Botha

Pieter Willem Botha (12 Januari 1916 - 31 Oktoba 2006) alikuwa waziri mkuu na rais nchini Afrika Kusini.

Alijulikana kwa majina ya "P.W." na "Die Groot Krokodil" (Afrikaans: "mamba mkuu").

Botha alikuwa mwanasiasa wa asili ya makaburu na waziri mkuu wa Afrika Kusini kati ya 1978 na 1984. 

Alikuwa rais wa nchi wa pili kabla wa mwisho katika mfumo wa "apartheid" (ubaguzi wa rangi) kati ya 1984 na 1989. 

Botha alifuata siasa ya ubaguzi wa rangi. Alisimamia ujenzi wa bomu ya nyuklia ya Afrika Kusini na upanuzi wa jeshi la taifa. 

Katika siasa ya ndani alikuwa na msimamo wa kulipunguza kidogo ukali wa ubaguzi warangi. Alifuta sheria zilizopiga marufuku ndoa kati ya watu wa rangi mbalimbali akaruhusu vyama vya kisiasa vya watu wa rangi mbalimbali. Alipunguza pia ukali wa "Group Areas Act" iliyokataza watu wa rangi fulani kuishi katika eneo la rangi tofauti.

Lakini aliendelea kutazama ANC kama kikndi cha kigaidi akikataa kushauriana na viongozi kama Nelson Mandela. Aliendesha vita za Afrika Kusini katika Msumbiji na Angola.

1989 alilazimishwa kujiuzulu baada ya kupata matatizo ya kiafya. Mfuasi wake alikuwa Frederik W. de Klerk aliyeruhusu baadaye uchaguzi huru wa kwanza nchini na mwisho wa Ubaguzi wa rangi.

Waliozaliwa 1916
Waliofariki 2006
Mawaziri Wakuu wa Afrika Kusini
Marais wa Afrika Kusini
Makaburu
Ottawa

Ottawa ni mji mkuu wa Kanada ikiwa ndani ya eneo la jimbo la Ontario. Mji uko kusini ya mto Ottawa. Mwaka 2004 ilikuwa na wakazi 800,000 mjini, pamoja na mitaa ya jirani rundiko la mji lina wakazi 1,146,790.

Ottawa ni mji mkubwa wa nne katika Kanada.
Wakazi walio wengi hutumia Kiingereza lakini takriban theluji moja ni wasemaji wa Kifaransa kama lugha ya kwanza.

Historia 
Ottawa iliundwa 1827 ikaitwa mwanzoni Bytown kufuatana na kanali John By aliyesimamia ujenzi wa mfereji kati ya mto Ottawa na mto Rideau na kuanzisha mji vilevile. 

Tangu 1857 mji uliteuliwa kama mji mkuu wa koloni ya Amerika ya Kaskazini ya Kiingereza na kuitwa kwa jina la mto Ottawa. 

Mahali paliteuliwa kwa sababu ya hofu za vita mpya na Marekani; miji mingine mikubwa ilikuwa karibu mno na mpaka wa Marekani. Faida nyingine ya Ottawa ilikuwa mahali pake kwenye mstari wa mpaka wa ndani kati ya maeneo yanayotumia zaidi lugha ya Kiingereza au lugha ya Kifaransa. Kwa namna hii ilikubaliwa na Wakanada wa kundi zote mbili.

Miji ya Kanada
Miji Mikuu Amerika
Ontario
William Styron

William Styron (11 Juni 1925 – 1 Novemba 2006) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1968 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi kwa ajili ya riwaya yake kuhusu Nat Turner.

Waliozaliwa 1925
Waliofariki 2006
Waandishi wa Marekani
Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi
Antili za Kiholanzi

Antili za Kiholanzi ni visiwa kadhaa katika Bahari ya Karibi kati ya Puerto Rico na pwani ya Venezuela (Amerika Kusini) vinavyohesabiwa kati ya visiwa vya Antili Ndogo. 

Visiwa vitano hukaliwa na watu, kuna vingi vingine vidogo. Vyote vilikuwa makoloni ya Uholanzi ila sasa vimekuwa sehemu za Ufalme wa Nchi za Chini katika hali mbalimbali za kisheria.

Visiwa hivyo kijiografia wanagawanyika kati ya:
 Visiwa vya Leeward ("pasipo upepo") viko karibu na pwani ya Venezuela
 Aruba 
 Bonaire
 Curaçao

 Visiwa vya Windward ("penye upepo") viko karibu na Puerto Rico
 Saba
 Sint Eustatius, kwa lugha ya wenyeji: Statia
 Sint Maarten (kusini tu mwa kisiwa; kaskazini ni eneo la Ufaransa chini ya mkoa wa Guadeloupe)

Hali ya sasa
Visiwa vikubwa kiasi vya Aruba, Curaçao na Sint Maarten vimepata hali kama nchi ndani ya Ufalme wa Nchi za Chini; kila nchi ina bunge na serikali yake. Siasa ya nje na mambo ya jeshi ni ya pamoja zikiendeshwa na serikali ya Den Haag. Mahakama Kuu ya Den Haag itakuwa mahakama ya pamoja kwa ajili ya Uholanzi, Aruba, Curacao na Sint Maarten.

Visiwa vingine vitatu vinahesabiwa kama miji ya Uholanzi. Wakazi wanapiga kura kuchagua bunge la Uholanzi na bunge la Ulaya. 

Karibi
Uholanzi
Amerika ya Kati
Ukoloni
Antili Kubwa

Antili Kubwa ni visiwa katika Bahari ya Karibi. Pamoja na Antili Ndogo, Visiwa vya Turks na Caicos na Bahamas vinaunda visiwa vya Karibi.

Antili Kubwa ni hasa visiwa vinne vikubwa vifuatavyo pamoja na visiwa vingi vidogo.
 Kuba
 Hispaniola yenye nchi mbili za Haiti na Jamhuri ya Dominika
 Jamaika
 Puerto Rico

Orodha ya visiwa na funguvisiwa katika eneo la Antili Kubwa 
 Kuba (nchi) 
 Kuba (kisiwa)
 Archipiélago de Sabana
 Jardines del Rey
 Archipiélago de Camagüey
 Archipiélago de los Canarreos
 Jardines de la Reina

 Jamaika (nchi)
 Pedro Cays (Jamaika)
 Visiwa vya Cayman (Uingereza)
 Navassa (Marekani)

 Hispaniola na visiwa jirani
 Hispaniola (Haiti na Jamhuri ya Dominika)
 Île de la Tortue (Haiti)
 Île de la Gonâve (Haiti)
 Île Grande Cayemite (Haiti)
 Île à Vache (Haiti)
 Cayos Siete Hermanos (Jamhuri ya Dominika)
 Isla Beata (Jamhuri ya Dominika)
 Isla Saona (Jamhuri ya Dominika)

 Fuunguvisiwa la Puerto Rico (nchi iliyojumuika na Marekani)
 Puerto Rico (Kisiwa)
 Mona na Monito
 Desecheo
 Caja de Muertos

Marejeo  
  254 pages.
 
Rogozinski, Jan. A Brief History of the Caribbean. New York: Facts on File, 1992.

Viungo vya nje 

 Naturräume 
 Tourismus-Infos 

Karibi
Visiwa vya Karibi
Visiwa vya Atlantiki
Visiwa vya Virgin

Visiwa vya Virgin ni funguvisiwa katika Bahari ya Karibi ambalo ni sehemu za Antili ndogo karibu na Puerto Rico. 

Jina linamaanisha "Visiwa vya Bikira". Lilitolewa kwa visiwa hivyo vidogo na Kristoforo Kolumbus kwa heshima ya Mtakatifu Ursula na mabikira wezake, mashahidi wa imani ya Kikristo. Kolumbus aliita mahali pengi alipofika kwa majina ya Biblia au ya watakatifu wa Kanisa Katoliki.

Funguvisiwa hilo limegagiwa kati ya Uingereza na Marekani. Hivyo kuna:
 Visiwa vya Virgin vya Marekani
 Visiwa vya Virgin vya Uingereza

Wakati mwingine visiwa upande wa mashariki wa Puerto Rico huitwa
 Visiwa vya Virgin vya Hispania

Visiwa vya Karibi
visiwa vya Atlantiki
Kimatuumbi

Kimatuumbi ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamatuumbi. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kimatuumbi imehesabiwa kuwa watu 72,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimatuumbi iko katika kundi la P10.

Viungo vya nje
lugha ya Kimatuumbi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimatuumbi 
lugha ya Kimatuumbi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mgw
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kimatuumbi)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Kisseberth, Charles & David Odden. 1980. Aspects of tone assignment in Kimatumbi. Studies in the linguistic sciences, 10 (1), uk.125-140.
Odden, David. 1996. The phonology and morphology of Kimatuumbi. (Phonology of the world’s languages.) Oxford: Clarendon Press. Kurasa xi, 315. [ISBN 0-19-823503-8]

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kimbugwe

Kimbugwe ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wambugwe. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kimbugwe imehesabiwa kuwa watu 24,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbugwe iko katika kundi la F30. Lugha ya Kimbugwe inafanana na Kirangi, na Warangi wengi wanadai kwamba Kimbugwe ni lahaja ya Kirangi tu. Kisayansi lakini Kimbugwe ni lugha yenyewe kwa vile asilimia 74 tu za msamiati wake zina chanzo kimoja na Kirangi. Wasemaji wakikutana wanagundua kuwa lugha hizo mbili hazitambulikani moja kwa nyingine bila kujifunza ile nyingine.

Viungo vya nje
lugha ya Kimbugwe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimbugwe 
lugha ya Kimbugwe katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mgz
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Dempwolff, Otto. 1915/16. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 7: Buwe (Mbugwe). Zeitschrift für Kolonialsprachen, 6, uk.1-27.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Lugha za Makabila ya Tanzania
Kimbugu

Kimbugu (pia huitwa Kima'a au Kibwayo na wengine) ni lugha mahuluti ya Kibantu na ya Kikushi nchini Tanzania inayozungumzwa na Wambugu.

Viungo vya nje
lugha ya Kimbugu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimbugu 
lugha ya Kimbugu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mhd
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Green, Clive. 1963. The Wambugu of Usambara (with notes on Kimbugu). Tanganyika notes and records, 61, uk.175-189.
Mous, Maarten. 1994. Ma’a or Mbugu. Katika: Mixed languages: 15 case studies in language intertwining, uk.175-201. Kuhaririwa na Peter Bakker & Maarten Mous. Amsterdam: Instituut voor Functioneel Onderzoek van Taal en Taalgebruik (IFOTT).

Lugha za Tanzania
Lugha za Makabila ya Tanzania
Kimbunga (lugha)

Kimbunga (au Kigangi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wambunga. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimbunga imehesabiwa kuwa watu 29,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimbunga iko katika kundi la P10.

Viungo vya nje
lugha ya Kimbunga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimbunga 
lugha ya Kimbunga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mgy
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kimbunga)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Lugha za Makabila ya Tanzania
Kimpoto

Kimpoto ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wampoto. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kimpoto imehesabiwa kuwa watu 80,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimpoto iko katika kundi la N10.

Viungo vya nje
lugha ya Kimpoto kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimpoto 
lugha ya Kimpoto katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mpa
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kimpoto)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kimwera

Kimwera ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamwera. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kimwera imehesabiwa kuwa watu 469,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwera iko katika kundi la P20.

Viungo vya nje
lugha ya Kimwera kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimwera 
lugha ya Kimwera katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mwe
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kimwera)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Harries, Lyndon. 1950. A grammar of Mwera, a Bantu language of the eastern zone, spoken in the south-eastern area of Tanganyika Territory. (Bantu grammatical archives, no 1.) Johannesburg: Witwatersrand University Press. Kurasa x, 128.
Odden, David. 1999. A sketch of Mwera tonology. Malilime: Malawian journal of linguistics, 1, uk.76-99.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kindali

Kindali (au Chindali) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandali. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kindali nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 150,000. Pia kuna wasemaji 70,000 nchini Malawi (2003). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindali iko katika kundi la M20.

Mfumo wa Sauti (Fonolojia)
Lugha ya Kindali ina irabu 5 na konsonanti 21. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.

Viungo vya nje
lugha ya Kindali kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kindali 
lugha ya Kindali katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ndh
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kindali)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Botne, Robert. 1998. Prosodically-conditioned vowel shortening in Chindali. Studies in African linguistics, 27 (1), uk.97-121.
Swilla, Imani M. 1981. The noun class system and agreement in Chindali. In: La civilisation des peuples des Grands Lacs: colloque de Bujumbura, 4-10 séptembre 1979, uk.379-393. Paris: Éditions Karthala pour la Centre de Civilisation Burundaise.
Swilla, Imani M. 1998. Tenses in Chindali. Afrikanistische Arbeitspapiere, 54, uk.95-125.
Swilla, Imani M. 2000. Borrowing in Chindali. Katika: Lugha za Tanzania/Languages of Tanzania: studies dedicated to the memory of Prof. Clement Maganga (CNWS publications, no 89), uk.297-307. Kuhaririwa na Kulikoyela K. Kahigi, Yared M. Kihore & Maarten Mous. Leiden: Research School of Asian, African and Amerindian Studies (CNWS), Leiden University.
Swilla, Imani M. 2000. Names in Chindali. Afrikanistische Arbeitspapiere, 63, uk.35-61.
Vail, Hazel Leroy. 1972. The noun classes of Ndali. Journal of African languages (London), 11 (2/3), uk.21-47.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Lugha za Malawi
Kindamba

Kindamba ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandamba. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kindamba imehesabiwa kuwa watu 55,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindamba iko katika kundi la G50.

Viungo vya nje
lugha ya Kindamba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kindamba 
lugha ya Kindamba katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ndj
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kindamba)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kindendeule

Kindendeule ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandendeule. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kindendeule imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindendeule iko katika kundi la N10.

Viungo vya nje
lugha ya Kindendeule kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kindendeule 
lugha ya Kindendeule katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/dne
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kindendeule)

Marejeo
 Maho, Jouni na Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. uk. ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
 Ngonyani, Deogratias. 1998. Properties of applied objects in Kiswahili and Kindendeule. Studies in African linguistics, 27 (1), pp 67–96.
 Ngonyani, Deogratias. 1999. The constituent structure of Kindendeule applicatives. Katika: Advances in African linguistics: papers presented at the 28th annual conference on African linguistics, held 18-22 Julai 1997, Cornell University (Trends in African linguistics, vol 4). Kuhaririwa na Vicky Carstens na Frederick Parkinson. Trenton (New Jersey) na Asmara: Africa World Press.

Lugha za Kibantu
Lugha za Tanzania
Kindengereko

Kindengereko ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandengereko. Mwaka wa 2013 idadi ya wasemaji wa Kindengereko imehesabiwa kuwa watu 72,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindengereko iko katika kundi la P10.

Viungo vya nje
lugha ya Kindengereko kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kindengereko 
lugha ya Kindengereko katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ndg
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kindengereko)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Kibantu
Lugha za Tanzania
Kindonde

Kindonde (au Kimawanda) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wandonde. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kindonde imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindonde iko katika kundi la P20. Imefikiriwa kufanana na Kimwera.

Viungo vya nje
lugha ya Kindonde kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kindonde 
lugha ya Kindonde katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/njd
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu