LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Dataz

Dataz (alizaliwa Mbamba Bay, kwenye Ziwa Nyasa, mnamo mwaka 1984) ni rapa wa kike Mtanzania.

Maisha
Muda mfupi baada ya kuishi huko Mbamba Bay alihama pamoja na wazazi wake kuelekea Morogoro. Baada ya kufika mkoani Morogoro ndipo akaanza masomo yake ya awali. Wakati Dataz alipofika shule ya sekondari Ifunda, ndipo kipaji chake cha kuimba muziki kilianza kuoneka rasmi.

Kazi ya Muziki
Dataz alianza kuimba na kurap akiwa na rapa mwenzake wa kike aitwae Bad G, ambapo walishirikiana kwa pamoja kwenye muziki kwa kipindi kifupi, mpaka sasa kila mmoja anaimba pekeyake. 

Dataz nyimbo yake ya kwanza iliitwa “Kitimtim” ambapo ilichukuwa nafasi kubwa kwenye vyombo vya habari nchini Tanzania.

Aina ya rap iliyo na nakala zinazo elezea msingi wa kutiisha wanawake. Wakati hip hop ya Marekani imejaa kumbukumbu za kutiisha wanawake, Rap ya Kiswahili haina lugha kama hiyo inayotumika kwa wanawake. Kwa sababu dini imecheza sehemu kubwa katika maisha ya wasanii wanao rap, wanakuja kwenye njia panda pale wanapotaka kuigia rap ya kigansta inayotiisha wanawake. Hii inaacha nafasi ya ukweli kwa wasanii ambayo pia ni muhimu kwenye rap ya Kiswahili kama kwenye rap ya kimarekani,lakini pia inaacha nafasi kubwa ya mandhari ya hip hop ya wanawake kuingia. 

Dataz alilaumu sana uwepo wa marapa wachache wakike nchini Tanzania ambapo marapa wakike ambao walikuwa na nafasi kubwa katika jamii ikiwemo rapa MCing naDJing walijihusisha zaidi na uhuni pamoja na matumizi ya mabavu, mfano kuiga gangsta rap ya Marekani. 

Msanii mwenzake wa rap Tuni wa Nubian Motown alisema“wasichana wengi wanaona aibu kujihusisha na rap kwasababu ya mtazamo kwamba rap ni vitu vya kuime na inahusiana na magenge,vurugu na tabia zote za kishetani.”Kitu ambacho kinakosekana kwenye rap ya Kiswahili,lakini ni kikubwa kwenye ushawishi wa rap ya kimarekani

Marejeo

Viungo vya nje
Dataz-Bio , tovuti ya Hiphopafrica.com, tar 9-03-2015

Waliozaliwa 1984
Watu walio hai
Waimbaji wa Tanzania
Magdalene Odundo

Magdalene Anyango Namakhiya Odundo (alizaliwa Nairobi, 1950) ni Mwingereza mwenye asili ya Kenya anayeishi Franham; alikuwa mkuu wa chuo katika chuo kikuu cha Sanaa cha University for the Creative Arts tangu mwaka 2018.

Maisha ya awali na elimu
Magdalene Odundo alipata elimu yake katika nchi ya India na Kenya. Mwaka 1971 alihamia Uingereza kwa ajili ya kujifunza zaidi kuhusu sanaa za utengenezaji wa picha baada ya kumaliza mafunzo alihamia Farnham, Surrey. Odundo ni muhitimu wa wa sanaa katika chuo cha sanaa cha Cambridge School of Art,ambapo alianza rasmi kuwa mtaalamu katika sanaa za utengenezaji wa bidhaa za Kauri.

Kati ya miaka 1974 na 1975, baada ya kukaa kwa muda katika nchi ya Uingereza, aliamua kutembelea nchini Nigeria ambako alianza kujifunza na kufahamu zaidi kuhusiana na sanaa ya Ufinyanzi wakati alipotembelea katika kituo cha  Pottery Training Centre katika jiji la Abuja, na kisha alirudi Kenya kwa ajili ya kujifunza mbinu za asili za uifnyanzi.Magdalene alipata shahada ya sanaa katika chuo cha Royal College of Art mjini London. alifunisha katika chuo cha   Commonwealth Institute kuanzia mwaka 1976 hadi mwaka 1979 na chuo cha Royal College of Art kuanzia mwaka 1979 hadi 1982, kabla ya kurejea na kufundisha katika chuo cha Surrey Institute of Art & Design  (kwa sasa ni chuo kikuu cha Ubunifu wa Sanaa) mwaka 2001 alikuwa profesa katika masuala ya sanaa.

Maisha ya kazi 
 
Kazi bora ya Odundo inayojulikana sana ni ile aliyoitengeneza kwa mikono yake na kwa ufundi wa ufinyanzi na kuchomwa kitaalamu.

Mnamo Agosti 29, 2021, sufuria ya udongo ya Magdalene Odundo mnamo 1986 iliuzwa kwa € 440,000 kwenye mnada.

Marejeo

Waliozaliwa 1950
Watu walio hai
Wanawake wa Uingereza
Wasanii wa Uingereza
Wanawake wa Kenya
Wasanii wa Kenya
Wangechi Mutu

Wangeni Mutu (alizaliwa jijini Nairobi, Kenya, 1972) ni mwanamke msanii wa maonyesho mwenye asili mchanganyiko wa Kenya na Marekani. Anafahamika sana kwa uchoraji, kuchonga sanamu, filamu na kazi zake za maonyesho. Alizaliwa Kenya, aliishi na kuanzisha kazi zake New York kwa zaidi ya miaka ishirini.

Maisha ya awali na Elimu
Mutu alisoma mwaka 1978 mpaka 1989 Loreta Convent Msongari na baadae United World College of the Atlantic. Alihamia New York miaka ya 1990 huko alibobea katika sanaa ya uchoraji na Anthropolojia katika shule ya The New school kwa ajili ya utafiti wa jamii na Parsons The New School kwa ajili ya ubunifu. Alipata shahada ya uzamili katika uchongaji wa sanamu.

Marejeo

Waliozaliwa 1972
Watu wa Kenya
Wasanii wa Kenya
Kawira Mwirichia

Kawira Mwiricha (1986 - 2020)  alikuwa msanii mwenye ujuzi mbalimbali, mtunzaji wa kazi za sanaa na mtetezi wa ushoga aliyeishi Athi River nchini Kenya. Ni msanii aliyefahamika kimataifa kwa kuchora kanga pamoja, uchoraji na uchongaji.

Maisha ya awali na elimu
Kawira Mwiricha alipokea shahada yake ya uhandisi wa majengo kutoka Chuo kikuu cha Nairobi (Agosti 2007 – Desemba 2012). 

Kupitia Astraea Commslab, Mwirichia alisoma kozi ya mtandaoni ya uanaharakati wa ushoga. Mafunzo yake rasmi ya sanaa yalitoka kwa kozi za  grafiki & uundaji wa mtandao katika Taasisi ya Teknolojia ya Juu pamoja na Taasisi ya Mafunzo ya Biashara ya Nairobi.

Alifariki nyumbani kwake na maiti yake ilikutwa tarehe 3 Novemba 2020 katika hali ya kuoza, ilhali aliripotiwa kupotea siku kadhaa kabla ya kukutwa.

Marejeo

Waliozaliwa 1986
Waliofariki 2020
Watu wa Kenya
Wasanii wa Kenya
Arts and Feminism 2023
Beatrice Wanjiku

Beatrice Wanjiku (alizaliwa katika eneo la Ngong Hills, 1978) ni msanii wa kujitegemea wa nchini Kenya katika sanaa za maonyesho, anayefanya kazi zake za sanaa mji mkuu wa nchini Kenya uitwao Nairobi.

Maisha ya awali na elimu
Beatrice, baada ya kumaliza elimu yake ya shule ya msingi na shule ya upili, alijiunga katika chuo cha sanaa cha Buruburu Institute of Fine Arts, kilichopo eneo la Buruburu, karibu na mji wa kibiashara wa Nairobi, mwaka 2002.

Marejeo

Waliozaliwa 1978
Watu walio hai
Wanawake wa Kenya
Wasanii wa Kenya
Arts and Feminism 2023
Rosemary Karuga

Rosemary Namuli Karuga (19 Juni 1928 - 9 Februari 2021) alikuwa msanii wa maonesho kutoka  Kenya. Mwaka 2017, alitajwa na National Museums of Kenya kuwa Artist of the Month. Alijulikana kama msanii wa kwanza wa kike kusoma katika Chuo Kikuu cha Makerere.

Elimu na miaka ya mwanzo 
Karuga alizaliwa mnamo 1928 huko Meru Kenya. Alisoma katika Chuo Kikuu cha Makerere huko Kampala kati ya miaka ya 1950 na 1952 ambapo alisomea upambaji, upakaji rangi na uchongaji. Mnamo mwaka 2006 alihamia na kuishi na familia yake na kupata matibabu nchini Uingereza. Aliishi huko mpaka kifo chake mnamo 9 Februari 2021.

Kazi 
Baada ya kumaliza elimu yake Chuo Kikuu cha Makerere Kampala, alirudi Kenya na kufanya kazi ya ualimu.Alistaafu kazi ya ualimu mnamo mwaka 980 na kushawishika na uigizaji. Mnamo 1987, alikuwa mwigizaji wa nyumbani kwenye kituo cha uigizaji cha Paa ya Paa Nairobi. Alitengeneza kituo cha Sanaa kwa kutumia ufungaji wa karatasi kutoka Rexona na sabuni na unga. Mnamo miaka ya 1990 aliagizwa kuonesha kitabu cha Amos Tutuola, The Palm Wine Drinkard. Halafu, maonesho ya chuo chake yalifanyika Paris, Londonna kwenye studio ya makumbusho Harlem, Marekani.

Maisha binafsi 
Aliolewa mnamo mwaka 1953 na kupata watoto watatu na wajukuu.

Marejeo

Wasanii wa Kenya
Wanawake wa Kenya
Ato Malinda

Ato Malinda ni miongoni mwa wasanii wa kike wachache wa maonyesho ya Afrika Mashariki na anapambana ili sanaa hiyo ipate kukubalika.
Alizaliwa Kenya mnamo 1981, akiwa mtoto wa mama kutoka Kenya na baba kutoka Uganda. Alikuwa anaishi Uholanzi na baadae alirejea Kenya.

Elimu 
Baada ya kuhitimu Shule ya upili (sekondari) alikwenda Marekani kusomea historia ya sanaa na biolojia ya molekuli katika chuo kikuu cha Texas. Alikuwa na ukuaji mgumu udogoni kwa kushindwa kutimiza matamanio ya baba yake ya kuwa daktari, pamoja na kukabiliana na aibu ya kuwa msagaji katika jamii yake. 

Mwaka 2006, baada ya kuhamia Uingereza kwa muda, alipata tena hamasa ya kuendelea na sanaa. Hurejea nchini Kenya mara kwa mara ambapo huwa anafanya  kazi katika tasnia mbalimbali za sanaa: sanaa ya video, sanaa ya maonyesho, uchoraji na kupaka rangi.

Ato Malinda awali alifahamika kama Alex Mawimbi. Jina hili lilikuja kusimama zaidi kama kumbukumbu ya baba yake mdhalilishaji wa familia. Baada ya kifo cha mama mkwe wake, aliamua kutotumia tena jina hilo. Alex kwa upande wa pili ni jina zuri linaloelezea mawimbi kwa Kiswahili - Ishara ya Bahari ya Hindi inayokapakana na Kenya, nchi iliyopo katika kitambulisho chake.

Marejeo

Wanawake wa Kenya
Wasanii wa Kenya
Ingrid Mwangi

Ingrid Mwangi (alizaliwa Nairobi, 1975) ni mwandishi wa Kenya na Ujerumani. Alihudhuria Hochschule der Bildenden Künste Saar huko Saarbrücken, Ujerumani mwaka 1996–2002. Anafanya kazi ya kupiga picha, uchongaji, sanaa ya usindikaji.

Maisha na kazi 
Ingrid Njeri Mwangi alizaliwa na mama Mjerumani huku baba yake ni Mkenya. Alihamia Ujerumani akiwa na umri wa miaka 15, Mwangi anafanya kazi na kuishi katika jiji la Berlin pamoja na mume wake .

Kazi ya Mwangi ilijikita kwenye kuibadilisha jamii hasa katika uhalisia wao. Mwaka 2007alishiriki Brooklyn Museum kwenye maonyesho yaitwayo  Global Feminisms. Mfululizo wake wa picha mnamo mwaka 2001, Static Drift, ulihusisha matumizi ya picha kuibua utambulisho wa kitaifa na wa rangi uliojitokeza kwenye mwili wake.

Marejeo

Wasanii wa Kenya
Wanawake wa Kenya
Wanawake wa Ujerumani
wasanii wa Ujerumani
Arts and Feminism 2023
Elsa Majimbo

Elsa Majimbo (alizaliwa 29 Juni 2001) ni mwanamke mchekeshaji wa kwenye mtandao kutoka Nairobi, Kenya. 

Alijulikana sana kwenye kipindi cha karantini wakati wa Covid-19 kwa kutengeneza video za kuchekesha akiwa nyumbani. Aliidhinishwa na Fenty na MAC, mnamo 20 Februari 2021 alipata mafanikio ya kushirikiana na chapa ya starehe ya Valentino.

Kazi na elimu
Elsa ni mwanafunzi wa uandishi wa habari kutoka chuo kikuu cha Strathmore, Nairobi. Alikua akichapisha kwenye mitanda maongezi ya monologia kuanzia mwaka 2016 lakini aliacha mwaka 2019.

Kazi ya mchezo wa chesi
Elsa alionekana katika tovuti ya Netflix

ambapo alitajwa kama mchezaji Hodari wa mchezo wa chesi na  alishawahi kuwa mshindi mara kumi na tano (15) katika mchezo huo wa chesi. Hata hivyo Elsa siyo mtaalamu wa mchezo wa chesi kwani hakukadiriwa katika viwango vya FIDE.

Mnamo mwaka 2007, alicheza chesi katika mashindano ya kitaifa ya vijana kwa walio na umri chini ya miaka kumi sita (16) na kuwa mshindi wanne.

Elsa alicheza mchezo wa chesi katika mashindano ya Alliance High Open Chess Tournament mwaka 2017.

Utambuzi 
Monolijia za Elsa zilishirikishwa katika tovuti ya vichekesho ya Comedy Central mara kadhaa mezi Juni mwaka 2020
 
Na alipongezwa na Lupita Nyong'o, Joan Smalls, mlimbwende wa dunia , Zozibini Tunzi, Snoop Dogg na Cassper Nyovest.
 
Elsa pia ni balozi wa kampuni ya vipodozi ya MAC. Katika maendeleo yake ya hivi karibuni, Majimbo allikuwa balozi katika kampuni ya mitindo ya Rihanna iitwayo Fenty(fashion house) ambapo alikuwa akifanya maonyesho ya kila miwani ya kampuni hiyo. Alishinda  tuzo ya chaguo bora la watu katika shindano la Favorite African Social Star yam waka 2020.

Mwaka 2020 katika tuzo za Streamy ya mtandao wa Youtube, Lilly Singh alimtunuku Majimbo tuzo ya heshima ya ubunifu huku akimsifu Majimbo kwa staili yake ya vichekesho vilivyo mfanya acheke kipindi chote cha mwaka 2020.

Marejeo

Waliozaliwa 2001
Watu walio hai
Wasanii wa Kenya
Wanawake wa Kenya
Carolyne Wanjiku Tharau

Carolyne Wanjiku Tharau (anajulikana zaidi kama Wanjiku the Teacher au Teacher Wanjiku) ni muandaaji wa filamu, muigizaji na mchekeshaji wa nchini Kenya.

Taaluma
Wanjiku alianza kung'ara katika maigizo ya vichekesho ya jukwaani katika kipindi maarufu cha Churchil Show na mwaka 2013 alipata zaidi ya watazamaji 200,000 katika mtandao wake wa YouTube,Mwaka 2014 aliondoka Churchil baada ya mkataba wake na churchil kuisha,Wanjiku aliendelea kuonekana katika majukwaa tofauti tofauti ya Kenya ikiwemo The Hot Seatand  alionekana pia katika sherehe za kuzaliwa za Daniel akiwa kama muigizaji mgeni.

Wanjiku amekuwa ni balozi katika kampuni mbalimbali ikiwemo Airtel, Airtel Money, Unilevers Blue Band, Honda, Bata, USAID, National Bank na makampuni mengine,alikuwa ni balozi wa   Dettol, baada ya Julie Gichuru, Lulu Hassan na  Patience Ozokwor.
Pia amefanya kazi kama raisi katika makampuni ya National media kama mtangazji wa radio ya Q FM,

Marejeo

Wanawake wa Kenya
Waigizaji filamu wa Kenya
Arts and Feminism 2023
Christine Kamau

Christine Kamau ni msanii mpiga vyombo vya muziki kama vile tarumbeta wa nchini Kenya. Amekuwa akishiriki katika matamasha mbalimbali ya ndani na kutokea katika matoleo ya BBC ya ala za muziki wa Kiafrika.

Kamau ni mbobezi katika upigaji wa ala za jazz za kiafrika, ikijumuisha nyimbo zake za "Nakuru Sunshine", "Conversations" na nyimbo ya nane kwenye albamu yake This is for You. Baadaye alitoa nyimbo zake zilizojumuisha mitindo ya jazz na rumba.

Marejeo

Wasanii wa Kenya
Wanawake wa Kenya
Watu walio hai
Arts and Feminism 2023
Betty Manyolo

Estelle Betty Manyolo (alizaliwa mwaka 1938) ni mchoraji na mtayarishaji wa kazi za sanaa raia wa Uganda.

Wasifu wake 
Betty Manyolo ni mtu wa Baganda, na ni mmoja kati ya watoto kumi. Amejifunza elimu kuhusiana na sanaa katika shule ya sanaa ya uchoraji Makerere. Baadaye katika kazi yake, alifanya kazi kama msanii wa Idara ya afya ya Uganda.

Kazi yake 

Betty Manyolo alichora kitabu kiitwacho Awo olwatuuka.

Maonyesho
Machapisho yake kadhaa ya linocut, pamoja na uchoraji mafuta, zilionyeshwa kupitia

Harmon Foundation  kazi yake pia ilijumuishwa katika Maonyesho ya Kusafiri ya Taasisi ya  ya Watengenezaji wa kisasa wa Afrika kutoka  hadi

Marejeo

Waliozaliwa 1938
Watu walio hai
Wanawake wa Uganda
Wasanii wa Uganda
Serena de la Hey

Serena de la Hey (alizaliwa Eldoret, Kenya, 1967) ni Mkenya mwenye asili ya Kibritania, mchonga sanamu ambaye alikuwa akisafiri sana na makazi yake ya   kudumu yalikuwa huko Somerset tangu miaka ya 1990. Alijulikana vyema kwa sanamu yenye urefu wa futi 40 kwenda juu Willow Man karibu na Bridgwater ambayo alimaliza  majira ya vuli mwaka 2001.

[[Jamii: Art and feminism]]

Wasifu
Akiwa bado mdogo alitumia muda wake mwingi katika mashamba ya  Australia. Baada ya kuhitimu chuo cha Falmouth Art College, aliweka makazi ya kudumu Somerset ambapo alianza kazi yake ya kwanza ya uchongaji wa sanamu kwa kutumia mierebi kutoka Somerset Levels.

De la Hey alianza kutumia mierebi kuchongesha sanamu ya mfumo wa mtu mwaka 1992 ambapo alitengeneza takwimu endelevu za wicker ndani ya  Nevada Desert.  Tangu mwanzoni mwa miaka ya 1990, amekuwa akitengeneza takwimu za wicker juu ya Watu na Wanyama kwenye studio yake iliyopo Stoke Gregory mkabala na Taunton. Anachukulia mierebi kama “njia rahisi zaidi ya kulifanyia kazi wazo”. Amezalisha takwimu kadhaa kwa wateja binafsi,nyingi zikiwa kama mapambo ya nyumbani na  za bustani..

Mnamo mwaka 2000, South West Arts walimlipa amtengeneze mtu kutokana na mierebi, sanamu ya urefu wa futi 40 kwenda juu ikikaribiana na  M5 Motorway karibu na  Bridgwater. Ilimchukua wiki nne kukamilisha uchongeshaji wa sanamu hiyo,kwa kutumia mierebi ya kawaida iliyotiwa nguvu na mnara wa chuma. Ilikamilika mwezi wa tisa 2000.Mwezi wa tano  2001, vandals alichoma sanamu , akiacha mnara wa chuma pekee.Nashukuru kwa kampeni ya kurejesha sanamu , mwezi wa kumi mwaka 2001, de la Hey alikamilisha  awamu ya pili ,awamu hii alisuka waya wa chuma pamoja na mierebi. Kwa kuongezea , sanamu ililindwa na eneo kubwa lenye magugu.Japokuwa mwanzoni iliundwa iweze kudumu kwa miaka mitatu tu , sanamu ya mtu wa mierebi imekuwa ikifanyiwa marekebisho mara kwa mara ndani ya mwaka na  de la Hey na bado inaonekana vyema.Marekebisho yamekuwa ya gharama sana ikimfanya de la Hey kufikiria kama sanamu hiyo angeweza kuichonga upya.

Marejeo

Watu wa Kenya
Wasanii wa Kenya
Wanawake wa Kenya
Zarina Bhimji

Zarina Bhimji (alizaliwa Mbarara, Uganda, 1963) ni mpiga picha wa Uganda mwenye asili ya bara la Asia, kazi zake anazifanyia jijini London. 

Mwaka 2007 aliteuliwa kushiriki katika tuzo za Turner Prize, zilifanyika huko Documenta 11 mnamo 2002, na kuwakilishwa katika makusanyo kwa ajili ya uma kwenye jumba la makumbusho la Tate Britain mahususi kwa ajili ya maonyesho na Sanaa huko Chicago na jumba la makumbusho la Moderna Museet jijini Stockholm.

Maisha na Kazi
Bhimji alipata elimu yake katika shule ya Leicester Polytechnic 1982–1983  katika chuo cha Goldsmiths 1983–1986 na [[Slade School of Fine Art,  chuo kikuu cha London University College London 1987–1989.  kazi yake ilionekana katika Kamera ya Ubunifu mwezi Aprili1990, and in a landmark issue of Ten.8 magazine as early as 1992.

Mnamo mwaka 2001, Bhimji alifanya maonyesho yake ya kwanza kwa jina la Cleaning the Garden, katika jumba la Sanaa la Talwar Gallery, huko New York, Marekani.

Alishishiriki kwenye maonyesho ya documenta  11 yaliyofanyika Juni hadi Septemba 2002 akiwa na filamu yake ya 16 mm.

Kuanzia 2003 mpaka 2007, alisafiri sana maeneo ya India, Afrika Mashariki na Zanzibar, akisoma kuhusu utawala wa waingereza katika nchi hizo, akifanya mahojiano na kupiga picha.

Mwaka 2003 Bhimji alipata tuzo kutoka Shirika kuu la kimataifa la upigaji picha ‘’International Center for Photography’’.

Mwaka 2007, alipenya na kuteuliwa katika tuzo za upigaji picha kwa jina la ‘’Turner Prize’’ za nchini Uganda. Dhima ilikua visa vya Idi Amin kufukuza wakazi wa bara la  Asia na hasara zilizotokea baada. Picha zake zilionyeshwa katika jumba la Sanaa la ‘’Haunch of Venison’’ jijini London na huko Zurich. Maonyesho yake katika tuzo za ‘’Turner Prize’’ ilihusisha filamu ya jina la Waiting, iliyokua na mandhari ya kiwanda cha katani.

Kichanja cha Sanaa cha ‘’Tate’’ kinaelezea kwa kina kazi zake:{{cquote|picha za Bhimji zinaonyesha ufuatiliaji wa binadamu katika mandhari tofauti pamoja na usanifu. Kuta ni motisha za mara kwa mara zinazomvutia kufuatilia historia kwani huwa kumbukumbu kwa wale waliojenga, wakaishi humo na baadae kuhama. Ingawa hapakuwa na kielelezo cha mwili, picha zilitoa mwanga wa uwepo wa mwanadamu. Marejeo kwa wakati mwingine huwa wazi-safu za bunduki zipo zinasubiri matumizi wakati wa ‘’usingizi haramu’’, na bado wakati mwingine ilimaanisha– waya wa umeme, iliyoninginia, pasipo kuunganishwa choma moyo wangu ...
Bhimji alipiga picha mandhari yake, akiwa na lengo la kuonyesha sifa na hisia za mwanadamu wa kawaida na uwepo, sononeko, uwepo, upendo na matumaini. Sehemu halisi hugeuka kuwa muhtasari wa hisia na midundo halisia ya mandhari na usanifu huwa saikolojia.

Marejeo

Waliozaliwa 1963
Watu walio hai
Watu wa Uganda
Wanawake wa Uganda
Waigizaji Filamu wa Uganda
Arts and Feminism 2023
Varsha Nair

Varsha Nair (alizaliwa Kampala, Uganda, 1957) ni msanii mwenye asili ya Uhindi. Ni maarufu kwa hisia za kuhama. Alipata mafunzo kutoka chuo kikuu cha Baroda na kuhamia Bangkok mwaka 1995 na baadae kuhamia Uingereza akitoka India na kurudi. Saikolojia ya hisia za kuhama iliyotengenezwa wakati wake wa kuhamahama zimewekwa katika kazi zake. kazi hizi zimeelezewa kishahiri katika kwa aina yake kama mahusiana na nafasi huishi. Alikua sehemu ya kikundi mkakati cha kwanza kilichotengeneza Womanifesto, jukwaa la kuonyesha wasanii wa kimataifa nchini Thailand.

Ameonyesha pia katika makumbusho mbalimbali na vinchanja kikiwemo Kichanja cha Guild cha sanaa cha Mumbai na Tate Modern.

Marejeo

Waliozaliwa 1957
Watu walio hai
 Arts and Feminism 2023
Wasanii wa Uganda
Wanawake wa Uganda
Wasanii wa Uhindi
Billie Zangewa

Billie Zangewa (alizaliwa Blantyre, Malawi, 1973) ni mwanasanaa ambaye ana asili ya watu wa Malawi na Afrika Kusini. Anaishi katika mji wa Johannesburg. 

Tangu mwaka 2004, kazi yake ya sanaa ilishirikishwa katika maonyesho ya kimataifa, ikiwemo Paris Art Fair katika Grand Palais katika jiji la Paris.

Wasifu
Alihitimu katika Sanaa ya uchoraji kutoka chuo kikuu cha Rhodes, Afrika Kusini. Mama yake alifanya kazi katika kiwanda cha kutengeneza nguo. Katika mafunzo yake ya Sanaa, alijaribu muonekano tofauti tofauti, lakini mwishoni  alipenda kazi yake ya Uhariri, yote ni kwasababu ya mapenzi ya kitambaa. Alionesha kuwa hariri ni imara Zaidi kuakisi lakini vile vile, nafikiri ni ya kisasa Zaidi. 

Anafanya kazi katika mji wa Gaborone, nchini Botswana, halafu Johannesburg lakini pia katika jiji la London, alifikiria kutafisiri muonekano wa kike katika mazingira yake ya mjini. Aliongelea kuhusu mapenzi yake katika mpiga picha wa mitindo. Kazi yake imepelekea kutengeneza mikoba ya mikononi, kwa kutumia madhari aliyoona katika mji wa Johannesburg. Pia alitengeneza kazi ya sanaa yenye mjumuisho wa kitambaa, maandishi na pichats.

Marejeo

Waliozaliwa 1973
Watu walio hai
Wanawake wa Malawi
Wasanii wa Malawi
Lilian Mary Nabulime

Lilian Mary Nabulime (alizaliwa 22 Desemba 1963) ni mhadhiri wa sanaa na mchongaji wa sanamu nchini Uganda. Ni mhandisi wa chuo cha uundaji, sanaa na teknolojia (CEDAT) na amefanya maonyesho ya kazi zake ndani na nje ya nchi yake.

Wasifu
Nabulime alizaliwa wilaya ya Kampala nchini Uganda mwaka 1963 na kusoma shule ya msingi ya wasichana Nkoni. Alisoma shule ya Makerere kwa elimu ya sekondari na upili na baadae kupata shahada ya Sanaa kutoka Chuo kikuu cha Makerere mwaka 1987. Alipata shahada ya uzamili katika chuo kikuu cha Makerere na shahada ya uzamivu katika chuo kikuu cha Newcastle mwaka 2007.

Kazi yake 
Nabulime ni mhadhiri na pia alishawahi kuwa kiongozi wa idara ya viwanda, Sanaa, chuo cha uhandisi, uundaji, na teknolojia (CEDAT) katika chuo kikuu cha makerere. Kazi yake hutumia vitu vya kawaida kama vile sabuni, chujio, nguo, chupa za chuma na sehemu za magari katika kutengeza taswira na ajenda zinazohusu magonjwa, jinsia na mazingira kwa lengo la kuongeza utambuzi na kuikuza Sanaa.

Tuzo zake 
 Commonwealth Fellowship Award UK (2012) 
 Robert Sterling Fellowship, Vermont Studio Center, USA (2011) 
 African Stones Talk Sculpture Symposium (AST), Kenya (2011); 
 British Academy International Visiting Fellowship 2009; 
 ROLS UK (2009 and 2008) and; Commonwealth Fellowship Award, UK (1997).

Marejeo 
Arts and Feminism 2023
Waliozaliwa 1963
Watu walio hai
Wasanii wa Uganda
Wanawake wa Uganda
Theresa Musoke

Theresa Musoke (alizaliwa Kampala, Uganda, 1945) ni msanii wa Uganda na Kenya anayejulikana kwa maonyesho yake ya majaribio na maonyesho ya wanyamapori wa Kenya na uzoefu wa wanawake katika Afrika. Anajulikana sana kwa kazi yake ya uchoraji na uchapishaji, lakini pia hutumia batik, kitambaa cha gome, akriliki, na rangi, kati ya vifaa vingine katika kazi zake, hata akijaribu sanamu wakati mwingine.  

Musoke anaelezea kazi zake kama "semi-abstract" na inajumuisha mada kama vile urithi wake wa kimataifa, kitambulisho cha Kiafrika kwa ujumla, na mada za kike ikiwa ni pamoja na majukumu ya nyumbani, uzazi na uzazi wa mpango katika vipande vyake.  Sanaa ya Musoke inaonyesha mzozo wa kisiasa ambao alikulia, akiwakilisha mchanganyiko anuwai wa mifumo, media, na mitindo, ya jadi na ya kisasa, kwa kuongeza hadi "miongo kadhaa ya mabadiliko kutoka kwa mila ya kufundisha kwa kibinafsi hadi mafunzo ya shule ya sanaa ya magharibi, ikiibuka kama aina ya sanaa ambayo inasherehekea urithi tajiri wa kihistoria na kitamaduni ambao hauwezi kueleweka tu kwa hali na kanuni za sanaa na muundo".

Marejeo

Waliozaliwa 1945
Watu walio hai
Wanawake wa Uganda
Wasanii wa Uganda
Wanawake wa Kenya
wasanii wa Kenya
Arts and Feminism 2023
Sarah Waiswa

Sarah Waiswa ni mpiga picha wa maandishi na picha aliyezaliwa Uganda na anayeishi Nairobi, Kenya. Alishinda tuzo ya Ugunduzi ya mwaka 2016 Rencontres d'Arles kwa safu ambayo ilichunguza Ualbino kwa wanadamu. Mateso ya Albino katika Afrika Kusini kwa Sahara. Alitambuliwa pia na Tuzo za Picha za Wanahabari za Uganda za 2015.

Maisha binafsi na kazi 
Sarah Waiswa alizaliwa Uganda na anakaa Nairobi, Kenya. Alisoma sosholojia na saikolojia, na ni mtu aliyejifunza mwenyewe kupiga picha.

Mradi wake wa picha, "Mgeni katika Ardhi inayojulikana", inachunguza mateso ya Ualbino kwa binadamu wanaowindwa sehemu zao za mwili sehemu za miili yao kutokana na imani za kishirikina.Mfululizo humuweka mwanamke albino dhidi ya historia ya makazi duni ya Nairobian ya Kibera, ambayo yanawakilisha dhoruba nje ya ulimwengu.Mtazamo wa mfano wa ndoto katika kutengwa kwa jamii unaonyesha kutengwa kwa mwanamitindo na kusita kwa mpiga picha kwa jamii yake.Waiswa aliendeleza mradi huo kuongeza uelewa baada ya kusoma nakala ya gazeti kuhusu matibabu ya albino nchini Tanzania. Sehemu ya picha zao zilijumuisha kujibu umati wa watu waliokuwa wakifanya kejeli.Aida Muluneh, mpiga picha aliyekabidhi tuzo hiyo, alielezea upigaji picha wa Waiswa kama unaonyesha ugumu wa mazingira yake.  Wakati Sarah Moroz walisifu uwazi ambao Waiswa aliwasilisha kutengwa kwa kitambulisho cha albino, kwani vifaa vya mioyo nyepesi vilipinga hali ya kukataa isiyoweza kushindwa, mwandishi wa habari) | Sean O'Hagan]] wa The Guardian alichukulia juhudi "shupavu" nyingine "isiyo ya kawaida".  

Kazi ya Waiswa inachunguza kile anachokiita "Kitambulisho kipya cha Kiafrika": jinsi vizazi vipya vya Waafrika vinavyojisikia zaidi kuelezea na kuzuiliwa na jadi kuliko watangulizi wao. Alitafuta pia kukabiliana na maonyesho ya dhana ya Afrika, mara nyingi matokeo ya wapiga picha wa kigeni badala ya wenyeji. Kwa kuongezea, masomo yake mengi ni wanawake. 

Mnamo mwaka wa 2016, Waiswa alikuwa akifanya kazi na mpiga picha Joel Lukhovi kwenye "African Cityzens", ambayo inarekodi maisha ya kila siku katika miji mingi ya Afrika.Walishiriki katika kitabu cha 2017 ambacho kinaonyesha  Jamii ya Wamasai katika ukweli, muktadha wa maoni, badala ya kuwa mashujaa wa kimapokeo. Obiero 2017 Kwa Waiswa, mradi huo ulikamilisha utaftaji wa habari juu ya mungu wa kike wa zamani aliyeandikwa vibaya.

Tuzo 
 2015: Tuzo bora ya ubunifu wa Picha ya Uganda Press na ilikuwa mshindi wa pili katika picha zake na aina ya maisha ya kila siku  CNN Uganda Press 2015 | OA 2017 kutazama
 2016: Rencontres d'Arles Tuzo ya Ugunduzi  Guardian Arles 2016
 2017: '' OkayAfrica "alimtaja miongoni mwa wasanii bora wanaoibuka nchini Uganda.

Marejeo 

Watu walio hai
Wasanii wa Uganda
Wanawake wa Uganda
Arts and Feminism 2023
Rose Kirumira

Namubiru Rose Kirumira (alizaliwa 28 Oktoba 1962) ni mchongaji wa sanamu na mhadhiri mkuu katika shule ya Margaret Trowell School of Industrial and Fine Arts (MTSIFA), katika chuo cha Makerere University. Amejikita katika sanamu zenye  maumbo ya kibinadamu,kuni zilizochongwa, udongo pamoja na saruji. 

Kazi zake zinajumuisha sanamu ya King Ronald Mwenda Mutebi akiwa pamoja na mchongasanamu na profesa Francis Nnaggenda eneo la Bulange Mengo, na familia yake Mulago Hospital nchini  Kampala.

Elimu 
Alichukua shahada na kuhitimu masomo yake katika chuo kikuu cha Makerere University ambapo pia alipata uzamivu. Tasnifu yake ilipewa jina la The Formation of Contemporary Visual Arts in Africa; Revisiting Residency Programmes.

Kazi

Utafiti 
Mnamo mwaka 2010 Rose Kirumira alichukua kazi ya utafiti, Visual Art Skills and Activities Towards Enhancing Teaching How to Begin Reading and Writing of Early Childhood Education in Uganda katika chuo kikuu cha  Nkumba University.Pia  alikuwa sehemu ya utafiti wa Write a Story kwa ajili ya  Rockefeller Foundation na the Makerere Institute of Social Research. mnamo mwaka 2005, alikshiriki utafiti wa 8 Teachers Booklets: An Approach to Teaching Beginners of Reading and Writing at Lower Primary School in Uganda, a Makerere Institute of Social Research project for the Rockefeller Foundation. 35 illustrated Children's Stories hii pia ilikuwa  utafiti wa mwaka 2005 ya Makerere University/Rockefeller Foundation kwa ajili ya shule za msingi  450 nchini  Uganda ambayo ilikuwa miongoni mwa.kazi za Rose Kirumira A Model for an Indigenous Ceramic Ware Cottage Industry,utafiti wa mwaka  2003 katika shule ya Margaret Trowell school of Industrial and Fine Arts, a Makerere University/Japan AICAD project.

Marejeo

Waliozaliwa 1952
Watu walio hai
Watu wa Uganda
Wasanii wa Uganda
Wanawake wa Uganda
Arts and Feminism 2023
Nguvu

Nguvu ni uwezo wa kusababisha jambo fulani. 

Kwa mfano, 
katika kiumbehai ni uwezo wa kosogea, kuinua vitu n.k.
katika jinsia mara nyingi ni sifa inayopatikana zaidi katika ile ya kiume kuliko ile ya kike
katika siasa ni mamlaka ya kuamua na kuagiza
katika fizikia ni msukumo au mgongano wa vitu ambao unatoa nishati na unaitwa kani
katika uchumi ni rasilimali au fedha za mtu
katika elimu jamii ni tunda la mshikamano wa watu au taasisi
katika maadili ni mojawapo ya maadili bawaba
katika dini ni hasa uweza wa Mungu ambao unasisitizwa kwa kumuita Mwenyezi Mungu, yaani Mweza yote.

Sayansi
Falsafa
Uchumi
Elimu jamii
Maadili
Dini
Oda

Oda ni ngazi katika uainishaji wa kisayansi wa viumbehai. Oda ya wanyama au mimea hujumlisha familia mbalimbali zilizo karibu. 

Kwa mfano familia ya Felidae (wanyama wanaofana na paka) ni sehemu ya oda ya Carnivora yaani wanyama walanyama. 

Uainishaji
Ushindi

Ushindi (kutoka kitenzi kushinda, yaani kubaki; kwa Kiingereza: victory) ni neno linalomaanisha kufanikiwa au kufaulu katika matukio kama vile majaribu, mitihani, kesi, mapigano au mechi.

Katika Ukristo
Katika Ukristo ushindi mkuu ni ule alioupata Yesu kwa ajili ya watu wote dhidi ya mauti kwa kufufuka kwake.

Tanbihi

Michezo
Saikolojia
Maadili
Dini
Makari wa Yerusalemu

Makari wa Yerusalemu (alifariki 335 hivi) alikuwa askofu wa Yerusalemu kuanzia mwaka 312 hadi kifo chake. 

Alishiriki Mtaguso wa kwanza wa Nisea (325) na kupinga Uario. Kwa hiyo alisifiwa sana na Atanasi wa Aleksandria.

Pia alihimiza kaisari Konstantino Mkuu na mama yake Helena kuchimbua mahali patakatifu mjini Yerusalemu hata ukapatikana msalaba wa Yesu na baada ya hapo waliagiza mabasilika mahali pake (hasa Kanisa la Kaburi na Ufufuo wa Yesu).

Tangu kale anaheshimiwa na Waorthodoksi na Wakatoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 10 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Maandishi yake
 Maandishi

Viungo vya nje
 Catholic Encyclopedia: St. Macarius
 Henry Wace, A Dictionary of Christian Biography: St. Macarius
 An image of Saint Macarius in the context of the Feast of the Exultation of the Holy Cross

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 335
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Israeli
Maria Eujenia wa Yesu

Maria Eujenia wa Yesu (jina la awali kwa Kifaransa Anne-Eugénie Milleret de Brou; Metz, Moselle, 25 Agosti 1817 – Auteuil, Paris, Île-de-France, 10 Machi 1898) alikuwa mtawa Mfaransa aliyeanzisha shirika la Masista wa Kupalizwa Mbinguni kwa ajili ya kulea wasichana. 

Shirika hilo limeenea hata Tanzania (Arusha).

Alitangazwa mwenye heri na Papa Paulo VI tarehe 9 Februari 1975, halafu mtakatifu na Papa Benedikto XVI tarehe 3 Juni 2007.

Sikukuu yake huadhimishwa na Kanisa Katoliki tarehe 10 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
 Hagiography Circle
 Religious of the Assumption
 The Wanderer
 Asia News
 Butler's Lives of the Saints

Waliozaliwa 1817
Waliofariki 1898
Mabikira
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Ufaransa
Sofroni wa Yerusalemu

Sofroni wa Yerusalemu (Damasko, Syria, 560 hivi - Yerusalemu, Israeli/Palestina, 11 Machi 638) alikuwa askofu wa Yerusalemu kuanzia mwaka 634 hadi kifo chake. Wakati huo Yerusalemu ulitekwa na Waarabu Waislamu naye alitetea imani na haki za wananchi dhidi ya wavamizi.

Kabla ya hapo alikuwa mwanafunzi wa Yohane Mosko akaongozana naye kutembelea monasteri nyingi, akawa mwalimu, halafu mmonaki mwanateolojia aliyetetea vizuri imani sahihi kuhusu Yesu Kristo kuwa na utashi wa kibinadamu chini ya ule wa Kimungu.

Tangu kale anaheshimiwa na Waorthodoksi na Wakatoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Mababu wa Kanisa

Tanbihi

Marejeo
 D. Woods, 'The 60 Martyrs of Gaza and the Martyrdom of Bishop Sophronius of Jerusalem’, ARAM Periodical 15 (2003), 129–50. Reprinted in M. Bonner (ed.), Arab-Byzantine Relations in Early Islamic Times (Aldershot, 2005), 429–50.

Viungo vya nje
 St Sophronius the Patriarch of Jerusalem Orthodox icon and synaxarion
 References by Sophronius to Islam

Waliozaliwa 560
Waliofariki 638
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Siria
Watakatifu wa Israeli
Mababu wa Kanisa
Wavinsenti

Wavinsenti ni Wakristo wa Kanisa Katoliki na wa Ushirika wa Anglikana wanaofuata karama, mafundisho na mfano vya Vinsenti wa Paulo, padri wa karne ya 17 aliyebadili sura ya nchi yake, Ufaransa, hasa kwa kuhudumia kwa upendo watu fukara.

Ni kati ya familia za kiroho kubwa zaidi duniani.

Tanbihi

Viungo vya nje 
 St Vincent de Paul Society Wellington
 Vincentian Marian Youth International 
 AIC International
 Congregation of the Mission
 Vincentian Academy -- International Baccalaureate Programme 
 Daughters of Charity
 Vincentian Family News
 Vincentian Lay Missionaries
 Vincentian Mission Corps

Wavinsenti
Mashirika ya kitawa
Luigi Orione

Luigi Orione (Pontecurone, Piemonte, 23 Juni 1872 – Sanremo, Liguria, 12 Machi 1940) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki kutoka Italia Kaskazini. 

Alianzisha shirika la kitawa la Wana wa Maongozi ya Mungu limsaidie kukabili matatizo ya jamii hasa upande wa vijana. 

Yote hayo yalitokana na huruma yake kubwa kwa maskini, ili kuwatimizia mahitaji yao duniani kote. 

Alitangazwa na Papa Yohane Paulo II kwanza mwenye heri tarehe 26 Oktoba 1990, halafu mtakatifu tarehe 16 Mei 2004. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

 The Sons of Divine Providence
 Presence Don Orione in Venezuela

Waliozaliwa 1872
Waliofariki 1940
Mapadri
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Italia
Teofane muungamadini

Teofane Muungamadini (Konstantinopoli, leo nchini Uturuki, 758/760 - Samotrake, leo nchini Ugiriki, 12 Machi 817/818) alikuwa mwandishi maarufu na tajiri sana ambaye alijifanya mmonaki tena fukara akateswa kwa kutetea heshima kwa picha takatifu dhidi ya kaisari Leo V wa Bizanti.

Jina la pili aliongezewa kutokana na mateso yaliyompata gerezani kwa ajili ya imani sahihi: alipopelekwa uhamishoni aliweza kuishi siku 17 tu akafa.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki, Waorthodoksi na wengineo kama mtakatifu.

Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe 12 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo

Editions of the Chronicle:
Editio princeps, Jacques Goar (Paris, 1655)
J. P. Migne, Patrologia Graeca, cviii (vol.108, col.55-1009).
J. Classen in Bonn Corpus Scriptorum Hist. Byzantinae (1839–1841);
C. de Boor (1883–85), with an exhaustive treatise on the MS. and an elaborate index, [and an edition of the Latin version by Anastasius Bibliothecarius]
see also the monograph by Jules Pargoire, Saint Theophane le Chronographe et ses rapports avec saint Theodore studite," in VizVrem, ix. (St Petersburg, 1902).
Editions of the Continuation in
J. P. Migne, Pair. Gr., cix.
I. Bekker, Bonn Corpus Scriptorum Hist. Byz. (1838)
On both works and Theophanes generally, see:
 C. Krumbacher, Geschichte der byzantinischen Litleratur (1897);
Ein Dithyrambus auf Theophanes Confessor (a panegyric on Theophanes by a certain proto-asecretis, or chief secretary, under Constantine Porphyrogenitus), Eine neue Vita des Theophanes Confessor (anonymous), both edited by the same writer in Sitzungsbertchte der philos.-philol. und der hist. CI. der k. bayer. Akad. der Wissenschaften (1896, pp. 583– 625; and 1897, pp. 371–399);
Gibbon's Decline and Fall of the Roman Empire, (ed. Bury), v. p. 500.

Marejeo mengine
 — republished in id., Byzantium and its Image, London 1984.
 — An editions of the Chronicle  with annotations and corrections.
  — a translations of the Chronicle
 Chronographia. Bilingual document in Latin and Greek, in Spanish National Library (BN), 2 parts DOI: 10.13140/RG.2.2.34638.20802 and DOI: 10.13140/RG.2.2.36368.35840

Viungo vya nje
Greek Opera Omnia by Migne Patrologia Graeca with analytical indexes
 http://www.santiebeati.it/dettaglio/44860
 http://www.catholic.org/saints/saint.php?saint_id=815

Waliozaliwa 760
Waliofariki 817
Wamonaki
Wanateolojia
Waandishi wa Kigiriki
Wanahistoria wa Uturuki
Watakatifu wa Uturuki
Kipanya-miiba

Vipanya-miiba ni wanyama wagugunaji  wa jenasi Acomys katika nusufamilia Deomyinae ya familia Muridae walio na manyoya magumu kama miiba. Wanatokea katika Afrika na Mashariki ya Kati kwenye majangwa na maeneo mengine makavu, pengine misitu mikavu na mara nyingi maeneo yenye mawe na miamba.

Maelezo
Vipanya-miiba hufanana sana na vipanya wa kawaida wa jenasi Mus, lakini hutofautiana kwa kuwa na manyoya magumu sana, kama miiba, na mkia mfupi zaidi ambao wanaweza kumwaga ili kuchopoka. Wana urefu wa sm 8-17.5 na mkia wa sm 4-12 na uzani wa g 18-90, yote kulingana na spishi. Kwa kawaida manyoya huwa kahawia au kijivu au yenye rangi ya nyekundu/machungwa kidogo, mara chache nyeupe au nyeusi; upande wa chini ni mweupe. Huwa na masikio makubwa na pua iliyoelekezwa zaidi kuliko vipanya wa kawaida.

Chakula
Vipanya hao hula mbegu, maua, mimea ya jangwani, konokono, wadudu na mizoga, lakini spishi kadhaa hula wadudu hasa. Kwa kawaida hawakunywi na hupata maji kutoka kwa chakula chao. Wanatoa mkojo uliokolea ili kuzuia upoteaji wa maji.

Makazi
Makazi ya vipanya-miiba ni maeneo makavu, kama majangwa, savana na vichaka na misitu mikavu, mara nyingi yenye miamba. Hukiakia usiku au alasiri na alfajiri sana. Spishi kadhaa zinaweza kukiakia mchana.
Kwa asilia huishi miaka mitatu kwa wastani, lakini kifungoni wanaweza kuishi zaida ya miaka mitano.

Uzazi
Kipindi cha ujauzito ni wiki 3-5. Majike huzaa wachanga 2-5 ambao wana manyoya mafupi tayari na macho yaliyofunguka. Majike wanaweza kupandana tena mara tu baada ya kuzaa.

Spishi za Afrika
 Acomys airensis, Kipanya-miiba wa Sahara Magharibi
 Acomys cahirinus, Kipanya-miiba Kaskazi
 Acomys chudeaui, Kipanya-miiba wa Chudeau
 Acomys cineraceus, Kipanya-miiba Kijivu (Kenya, Uganda)
 Acomys ignitus, Kipanya-miiba Mchomaji (Kenya, Tanzania)
 Acomys johannis, Kipanya-miiba wa Johan
 Acomys kempi, Kipanya-miiba wa Kemp (Kenya, Tanzania)
 Acomys louisae, Kipanya-miiba wa Louise (Kenya)
 Acomys mullah, Kipanya-miiba Mullah
 Acomys muzei, Kipanya-miiba wa Muze (Tanzania)
 Acomys ngurui, Kipanya-miiba wa Nguru (Tanzania)
 Acomys percivali, Kipanya-miiba wa Percival (Kenya, Uganda)
 Acomys seurati, Kipanya-miiba wa Tibesti
 Acomys spinosissimus, Kipanya-miiba Kusi
 Acomys subspinosus, Kipanya-miiba wa Rasi
 Acomys wilsoni, Kipanya-miiba wa Wilson (Kenya, Tanzania, Uganda)

Spishi za Asia
 Acomys cilicicus
 Acomys dimidiatus
 Acomys minous
 Acomys nesiotes
 Acomys russatus

Picha

Panya na jamaa
David Diop

David Mandessi Diop (mnamo 9 Julai 1927 - 29 Agosti 1960) alikuwa mshairi wa Kifaransa mwenye asili ya  Afrika Magharibi.

Alianza kuandika mashairi akiwa bado mwanafunzi wa shule.

Washairi wa Ufaransa
Washairi wa Senegal
Mbunda Msokile

Mbunda Msokile ni Mtanzania mwandishi wa vitabu vya fasihi ya Kiswahili ambaye aliandika riwaya ya Usiku Utakapokwisha.

Waandishi wa Tanzania
Ben Hanson

Ben John Hanson ni mwandishi wa vitabu vya fasihi. 

Aliandika riwaya ya Takadini katika fasihi ya Kiingereza inayohusu utamaduni wa maisha ya watu wa Zimbabwe ambao walikuwa wanaua walemavu wa viungo pamoja na walemavu wa ngozi, ili watu waweze kupata busara na mafunzo yaliyomo katika kitabu chake.

Waandishi wa Zimbabwe
Kayo na Aleksanda

Kayo na Aleksanda (Eumeni, Frigia, katika Uturuki ya leo, karne ya 2 - Hisarlik, Frigia, karne ya 2) ni Wakristo waliouawa katika dhuluma ya Dola la Roma wakati wa makaisari Marcus Aurelius na Lukio Vero..

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 10 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 2
Waliofariki karne ya 2
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Uturuki
Panka

Panka (pia: pangaboi, feni) ni kifaa kinachosababisha mwendo wa hewa, kwa kawaida kwa kusudi la kuipoza. Huwa na mikono kadhaa inayozunguka. Mwendo husababishwa na mota ya umeme.

Panka hutumiwa kupunguza hisia ya joto. Hali halisi panka haipozi hewa, kinyume chake mota ya umeme unatoa joto kidogo wakati wa kufanya kazi. Lakini mwendo wa hewa kutokana na mzunguko wa panka unasababisha uvukizaji wa jasho kwenye ngozi ya watu na hivyo hisia za baridi au angalau hisia ya kupungukiwa joto.

Mifano ya panka

Vifaa
Droktovei

Droktovei (530 hivi - 580 hivi) alikuwa mmonaki nchini Ufaransa anayetajwa kama mfuasi wa Jermano wa Paris ambaye, baada ya kuchaguliwa kuwa askofu, alimchukua naye, halafu akamweka kuongoza monasteri mpya mjini Paris ambayo chini yake ilistawi sana.

Venansi Fortunati alimsifu sana katika kitabu chake "Carmina". 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 10 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa 530
Waliofariki 580
Wamonaki
Mapadri
Watakatifu wa Ufaransa
Atala wa Bobbio

Atala wa Bobbio (Burgundy, karne ya 6 - Bobbio, Italia, 10 Machi 627) alikuwa mmonaki kutoka Ufaransa wa leo anayejulikana hasa kama mfuasi wa Kolumbani huko Luxeuil, alipohamia kutoka monasteri ya Lerins ili kupata maisha magumu zaidi. 

Baada ya kufukuzwa nchini (612), walianzisha monasteri mpya huko Bobbio (614) ambayo baada ya mwaka mmoja ilibaki chini yake kutokana na kifo cha Kolumbani (615). 

Aliongoza kwa ari na utambuzi hivi kwamba chini yake monasteri hiyo ikastawi sana pamoja na kuvuta Walombardi Waario katika Kanisa Katoliki.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 10 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo 
 Giona di Bobbio, Vita Sancti Columbani et discipulorum eius, Francia 642 circa.
 Dio è corazza dei forti. Testi del cristianesimo celtico (VI-X sec.), Rimini, Il Cerchio, 1998.
 Archivum Bobiense, Rivista annuale degli Archivi storici Bobiensi (1979-2008), Bobbio

Waliozaliwa karne ya 6
Waliofariki 627
Wamonaki
Wakolumbani
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Ufaransa
Watakatifu wa Italia
Eulogi wa Cordoba

Eulogi wa Cordoba (800 hivi -Cordoba, Hispania, 11 Machi 859) alikuwa padri aliyekatwa kichwa na Waislamu waliotawala nchi hiyo kwa sababu aliungama hadharani imani yake ya Kikristo na alimficha Leokrisya, binti aliyeacha Uislamu ajiunge na Kanisa.

Kabla ya hapo aliandika taarifa mbalimbali, kama zile za kifodini cha Flora na Maria.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Maandishi
Latin writings of Eulogius pdf downloads at documentacatholicaomnia.eu
 Complete Works of Eulogius of Cordoba  English translations of Eulogius' writings.

Vyanzo
Tolan, John, Medieval Christian Perceptions of Islam, New York: Routledge, 2000. ISBN|0-8153-1426-4

Viungo vya nje
 San Eulogio de Córdoba Arzobispo (año 859) 

Waliozaliwa 800
Waliofariki 859
Mapadri
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Hispania
Pioni wa Smirna

Pioni wa Smirna (alifariki Smirna, leo nchini Uturuki, 250 hivi) alikuwa padri aliyefia dini ya Ukristo wakati wa dhuluma ya kaisari Decius.

Kwa kuwa alitoa hadharani hotuba ya kutetea imani ya Kikristo, baada ya kuonja uchungu wa gereza, alipoweza kufariji na kutia moyo ndugu wengi wakubali kufia dini, akateswa kikatili na hatimaye akachomwa moto.

Hati za kifodini chake zimetunzwa hadi leo.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.  

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 250
Mapadri
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Uturuki
Trofimo na Talo

Trofimo na Talo (walifariki Laodikea, Syria, karne ya 4 mwanzoni) ni Wakristo waliouawa baada ya kuteswa sana katika dhuluma ya Dola la Roma wakati wa kaisari Dioklesyano .

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 11 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki karne ya 4
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Siria
Benedikto wa Milano

Benedikto wa Milano (kwa Kiitalia: Benedetto Crispo; alifariki Milano, Italia, 725) alikuwa askofu wa 41 wa mji huo kuanzia mwaka 681

.

Sifa ya uadilifu wake ilikwisha kuenea kote Italia wakati wa uhai wake.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 7
Waliofariki 725
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Italia
Peloponesi

Peloponesi (Kigiriki Πελοπόννησος peloponesos) ni rasi ya kusini mwa Ugiriki. Imeunganika na sehemu ya bara ya nchi kwa shingo la nchi kwenye mji wa Korintho.  

Jina la kihistoria la rasi lilikuwa Morea (Μωριάς morias). 

Eneo lote la Peloponesi ni kilomita za mraba 21,549. Kuna watu 1,155,000 walioishi huko mwaka 2011.

Peninsula imegawanywa kati ya mikoa mitatu ya kiutawala: sehemu kubwa ni ya mkoa wa Peloponesi, na sehemu ndogo ni za mkoa wa Ugiriki Magharibi na wa Attica.

Jiografia 

Ghuba ya Korintho inatenganisha Peloponesi na Ugiriki bara.

Rasi hiyo ina milima mingi na pwani yenye hori ndefu zinazoingia ndani ya nchi. Mlima mrefu ni Taygetos unaofikia mita 2,407 juu ya UB. Rasi yote inakabiliwa na mitetemeko ya ardhi ya mara kwa mara.

Mji mkubwa zaidi ni Patras yenye wakazi 170,000.

Miji 
Miji mikubwa zaidi ya kisasa kwenye Peloponesi ni (sensa ya 2011):

 Patras - wenyeji 170,896
 Kalamata - wenyeji 62,409
 Korintho - wenyeji 38,132
 Tripoli - wenyeji 30,912
 Aigio - wenyeji 26,523
 Pyrgos - wenyeji 25,180
 Argos - wenyeji 24,700
 Sparta - wenyeji 19,854
 Nafplio - wenyeji 18,910

Historia 

Rasi hii iliona vipindi na watendaji muhimu katika historia ya Ugiriki ya Kale. 
 Ustaarabu wa Mikene ulistawi mnamo 1600 KK - 1100 KK ulikuwa eneo la maendeleo ya tekinolojia ya zama za bronzi katika Ulaya. Mikene ilikuwa mji kaskazini mwa Peloponesi.
 Tangu mwaka 776 KK Michezo ya Olimpiki ilifanyika Olimpia magharibi mwa Peloponesi.
 Miji mikubwa ya kale Sparta, Korintho, Argos na Megalopolis yote ilikuwa kwenye Peloponesi na kwa muda mrefu ilishirikiana katika Shirikisho la Peloponesi. 
 Kwenye miaka 431 KK - 404 KK vita ya Peloponesi iliona mapigano makali kati ya Sparta na Atheni.
 Tangu mwaka 146 KK Peloponesi pamoja na Ugiriki yote ilikuja chini ya utawala wa Dola la Roma. Pamoja na sehemu nyingine za Roma ya Kale hata hapa watu wengi walipokea dini mpya ya Ukristo.
 Baada ya kuporomoka kwa Dola la Roma makabila ya Waslavi walianza kuhamia Peloponesi; baada ya karne kadhaa Waslavi hao walikuwa wameshapokea Ukristo na kutumia lugha ya Kigiriki
 Katika karne ya 15 Milki ya Osmani ilianza kuvamia Ugiriki na hadi mwaka 1532 hivi Ugiriki yote pamoja na Peloponesi ilikuwa chini ya Milki ya Osmani.
 Mwaka 1821 Vita ya Uhuru wa Ugiriki ilianza Kalamata kwenye Peloponesi  ikaendelea hadi kutambuliwa kwa Ugiriki kuwa nchi huru mnamo 1830.

Marejeo

Viungo vya nje 

 Britannica.com
 Official Regional Government Website
 Greek Fire Survivors Mourn Amid Devastation in Peloponnese.
 

Jiografia ya Ugiriki