LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Ayuki

Ayuki (ing. na lat. Capella ka-pel-la, pia α Alpha Aurigae, kifupi Alpha Aur, α Aur) ni nyota angavu zadi katika kundinyota la Hudhi (Auriga). Ni pia nyota angavu ya sita kabisa kwenye anga. Mwangaza unaoonekana ni 0.08 mag. Iko karibu na Dunia ikiwa umbali wa miaka nuru 43.

Jina
Ayuki ilijulikana kwa mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. . Walipokea jina hili kutoka kwa Waarabu waliosema   العيوق   al-ayuq  ambalo linamaanisha “Kizuizi” au “Kitenganishi” kwa sababu waliona nyota hii inatenganisha Dabarani na Kilimia . 

Hapa hawakutafsiri jina la Wagiriki waliosema "Αιξ"  aiks yaani mbuzi.. Hapa walifuata Wababeli wa Kale waliotangulia kuona hapa mbuzi.

Katika picha ya Hudhi inayodhaniwa angani Ayuki iko mbegani wa kushoto.

Jina la Kilatini lililopokelewa na kuthibitishwa na UKIA ni “Capella”  na maana ya jina ni « mbuzi mdogo ».

Katika mitholojia ya Kigiriki kuna masimulizi ya mungu Zeus aliyefichwa baada ya kuzaliwa kwa sababu babake mungu Kronos alimeza watoto wake wote; hivyo Kronos alidanganywa kwa kupewa jiwe katika vitambaa vya mtoto na Zeus mdogo alifichwa kwenye kisiwa cha Krete katika pango na humo alilishwa na mbuzi.

Tabia
Ayuki - Capella ilitambuliwa baada ya kupatikana kwa darubini bora zaidi si nyota moja bali nyota maradufu katika mfumo wa nyota nne. Zinakaa kama jozi mbili za mapacha.

Jozi ya kwanza ni nyota mbili kubwa zinazoitwa Capella Aa na Capella Ab. Jozi ya pili ni nyota ndogo zinazokaa kwa umbali wa vizio astronomia 9,500 kutoka Aa-Ab na hizi zinaitwa Capella H na Capella L.

Aa ni nyota jitu jekundu iliyomaliza tayari akiba ya hidrojeni na sasa inayeyunganisha heli yake kuwa kaboni na oksijeni. Spektra yake ni ya aina G8III. Masi yake ni mara 2.69 masi ya Jua ikiwa na ng'aro mara 78.5 ya Jua letu.
solar luminosities (Capella Aa), 77.6 (Capella Ab),.

Ab ina masi ya jua mara 2.56 na spektra yake ni ya aina G0-1 III.  
Aa na Ab zinazungukana kwa umbali wa kizio astronomia 0.72 au kilomita milioni 108 katika muda wa siku 104.

Nyota za H (aina ya spektra M1-M2.5) na L (spektral M5) ni nyota kibete nyekundu inayozungukana kwa umbali wa vizio astronomia 49

Tanbihi

Viungo vya Nje
 Constellation Guide: Capella
Capella (Alpha Aurigae), "Stars", kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017
 Star Tales – Gemini, tovuti ya Ian Ridpath, iliangaliwa Oktoba 2017
 The Deep Photographic Guide to the Constellations: Gemini

Marejeo

 Allen, Richard Hinckley: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 67 (online kwenye archive.org)
Knappert, Jan: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Lane, Edward William: Arabic-English Lexicon, in eight parts; Book 1- part 5, Lahore 1978, uk 2199; online hapa kwenye archive.org

Nyota
Mlima Narodnaya

ndio mlima mrefu zaidi kati ya milima ya Ural (Urusi) ukiwa na kimo cha mita 1,895.

Tazama pia
 Orodha ya milima
 Orodha ya milima ya Urusi

Milima ya Urusi
Milima ya Ulaya
Milima ya Asia
Dykh-Tau

ni mlima mrefu wa pili katika Kaukazi na kati ya milima ya Urusi ukiwa na kimo cha mita 5,204.

Tazama pia
 Orodha ya milima
 Orodha ya milima ya Urusi

Milima ya Urusi
Milima ya Ulaya
Milima ya Asia
Koshtantau

ni mlima mrefu wa tatu kati ya milima ya Urusi ukiwa na kimo cha mita 5,152.

Tazama pia
 Orodha ya milima
 Orodha ya milima ya Urusi

Milima ya Urusi
Milima ya Ulaya
Milima ya Asia
Pik Pushkina

ni mlima mrefu wa nne kati ya milima ya Urusi ukiwa na kimo cha mita 5,100.

Tazama pia
 Orodha ya milima
 Orodha ya milima ya Urusi

Milima ya Urusi
Milima ya Ulaya
Milima ya Asia
Sigara ya elektroniki

Sigara ya elektroniki ni kifaa cha elektroniki cha mkononi kinachojaribu kujenga hisia za sigara ya tumbaku. 

Inafanya kazi kwa kutoa mvuke ambao huvutwa na mtumiaji. Mvuke huo mara kwa mara hubeba nikotini, propelini, glaserini, na ladha za aina mbalimbali. Hata hivyo, si sigara zote za aina hii zina nikotini. 

Bado kuna utata kuhusu hatari za afya za sigara hii, lakini kwa ujumla zinachukuliwa kama ni salama kuliko sigara za tumbaku. Inaaminika pia kuwa zinaweza kusaidia wavutaji wa sigara ya tumbaku kuacha, ila wengine wanasema zinajenga uraibu mwingine.

Tahadhari imetolewa kwa wale wananunua bangi mitaani na kuitumia katika uvutaji wa vifaa hivi. Kutokana na teknolojia ya uchomaji ndani ya vifaa hivi kuwa tofauti na uchomaji wa sigara za kawaida, kuna matone ya mafuta ya bangi hubaki bila kuwa mvuke, hivyo mvutaji huishia kuyavuta hayo mafuta na kuyaingiza kwenye mapafu, huku akijisababishia athari mbaya kiafya na uwezekano wa kupoteza uhai.

Tanbihi

Tiba
Tumbaku
Jangitau

ni mlima mrefu mmojawapo kati ya milima ya Urusi na Georgia ukiwa na kimo cha mita 5,085.

Tazama pia
 Orodha ya milima
 Orodha ya milima ya Urusi

Milima ya Georgia
Milima ya Urusi
Milima ya Ulaya
Milima ya Asia
Shkhara

ni mlima mrefu mmojawapo kati ya milima ya Urusi na Georgia ukiwa na kimo cha mita 5,201.

Tazama pia
 Orodha ya milima
 Orodha ya milima ya Urusi

Milima ya Georgia
Milima ya Urusi
Milima ya Ulaya
Milima ya Asia
Kazbek

Kazbek (jina la Kirusi likiandikwa Казбек; kwa Kigeorgia: Mqinvartsveri) ni mlima mrefu mmojawapo kati ya milima ya Urusi na Georgia ukiwa na kimo cha mita 5,047.

Tazama pia
 Orodha ya milima
 Orodha ya milima ya Urusi

Milima ya Georgia
Milima ya Urusi
Milima ya Ulaya
Milima ya Asia
Ararat

Ararat (kwa Kituruki Ağrı Dağı; kwa Kiarmenia Մասիս, Masis na Արարատ, Ararat) ni mlima mrefu (m 5,137) wa Uturuki wa leo.

Ni maarufu kwa sababu kadiri ya kitabu cha Mwanzo (Biblia) ndipo safina ya Nuhu ilipotua baada ya gharika kuu.

Milima ya Uturuki
Milima ya Biblia
Kayaki

Kayaki ni chombo kidogo cha majini kinachoendeshwa kwa kasia kama ile ya maboti ya kawaida. 

Jina la Kiingereza "kayak" limetokana na lugha ya Greenland ambapo watu hukiita chombo hiki qajaq.

Historia ya kayaki 
Kayaki ya kwanza ilitengenezwa na makabila ya Inuit, Yupik na Aleut. Walizitumia maboti hayo kwa kuvua samaki katika bahari za Aktiki, Atlantiki ya Kaskazini, Bahari ya Bering na Pasifiki ya Kaskazini. 

Kayaki za kwanza zilitengenezwa kwa kutumia ngozi za wanyama. Kayaki za zamani kabisa zinakadiriwa kuwa na umri usiopungua miaka elfu nne na zinaweza kupatikana huko Amerika Kaskazini na katika State Museum of Enthnology, Munich.

Matumizi ya kayaki za leo 
Ingawa kayaki za hapo kitambo zilitumiwa kwa kuvua na kutafuta riziki, leo hii kayaki zinatumiwa kwa michezo, kwa kuvua samaki pia na kwa kupiga picha za baharini.

Katika karne ya 20 maboti ya muundo wa kayaki yalianza kutengenezwa pia Ulaya kwa matumizi ya burudani na michezo. Kayaki hizi zinaiga umbo la kayaki ya asili lakini zinatengenezwa kwa plastiki au ubao. Kuna pia aina za kayaki zenye kiunzi cha ubao au metali nyepesi kama alumini inayofunikwa na ngozi ya kitambaa na hizi zinaweza kukunjwa kwa madhumuni ya kuisafirisha kirahisi.

Uundaji wa kayaki 
Katika kutengeneza kayaki, mambo kama urefu na upana huzingatiwa sana. Kwa kawaida, kayaki ndefu huwa na spidi ya juu zaidi ikilinganishwa na kayaki fupi.

Vile vile upana wa kayaki utazingatiwa ili kukidhi mahitaji ya anayesafiri kwa ile kayaki. Ukiwa mwenye mwili mdogo, hutahitaji kayaki pana. Hata hivyo, watu wanene wanahitaji kayaki pana ili waweze kutoshelea vizuri.

Viungo vya nje 
 https://en.oxforddictionaries.com/definition/kayak 

Vyombo vya majini
Tredimili

Tredimili (kutoka Kiingereza "treadmill") ni kifaa kinachopatikana katika chumba cha kufanyia mazoezi (kwa Kiingereza: gym) ambacho hutumiwa kupunguza kilo mwilini. 

Tredimili hutengenezwa kwa kutumia kamba au uzio ambao huzungukazunguka huku mtu akitembea juu yake. Kwa hali hii, mtu huhisi kana kwamba ametembea maili nyingi na kutokwa na jasho jingi ilhali yupo palepale.

Tredimili hutumia nishati ya stima ili iweze kuzungushazungusha ule uzio.

Historia ya tredimili 
Kwa asili tredimili ilikuwa kinu cha kuendeshwa kwa miguu; kwa kawaida gurudumu kubwa ambalo binadamu alilikanyaga kwa miguu na kwa nguvu yake kuzungusha gurudumu. Mzunguko huu uliendelea kupitia mhimili wa gurudumu na kuendesha mashine, kwa mfano mashine ya kusaga ngano na mahindi ambapo nguvu zile za kukanyagia ule uzio zilitumika kuzungusha kisiagi na kwa hiyo kufanya mahindi au mtama viwe unga. Vifaa vya aina hii vilitumiwa pia kuendesha pampu ya kutolea maji kwenye migodi au winchi ya kuinulia na kushusha mizigo kwenye ghala au bandari.

Kulikuwa pia na tredimili kubwa zaidi zilizoendeshwa kwa mwendo wa wanyama waliozungusha gurudumu, kama vile farasi, punda au maksai.

Kabla ya kupatikana kwa injini za mafuta na umeme ilitokea ya kwamba wafungwa walipaswa kuendesha tredimili.

Matumizi ya tredimili leo 

Hivi leo, tredimili imekuwepo katika kila chumba cha mazoezi. Takwimu zinaonyesha kwamba tredimili zinanunuliwa kwa wingi sana.

Tredimili zina uzani tofauti. Kuna zile ambazo hufai kuzitumia kama wewe umefikisha uzani wa paundi mia nne kwenda juu. Kuna nyingine za uzani wa paundi mia tatu hamsini kwenda juu. Hivyo kuna tredimili tofauti kulingana na watumiaji. Walio na uzani wa wastani, watatumia tredimili ya wastani huku walio na uzito mwingi watatumia tredimili za watu wakubwa.

Mambo mengine ya kuzingatia ni mwendo wa tredimili (kwa maana tredimilli zina mwendo tofauti), ukubwa wake, na mwinuko wake.

Hata hivyo, wanaotaka kupunguza uzani wamekuwa wakitumia vitu vingine kama vile kamba za kurukia, baiskeli ya kwendeshea, madawa na mazoezi ukitumia benchi.

Vifaa katika tredimili 
Kadiri teknolojia inavyoendelea ndivyo tredimili zinavyopata vifaa tofauti vya kuziboresha kama:

 Feni ya kupepea ili mwenye kutumia asipatwe na joto jingi
 Mahala pa kuwekelea pajatarakilishi ili mtumizi aweze kufanya kazi huku akitembea kwa tredimili
 Mahala pa kuweka chaji kwa simu
 Spika ili mtembeaji aweze kusikiza muziki anapofanya mazoezi.

Usalama ukitumia tredimili
Uzio wa tredimili huenda ukakuangusha ukaumia vibaya. Pindi tredimili inapozunguka, inafaa ukimbie. Vitu kama utumizi wa simu ya rununu, unywaji wa kahawa huenda zikakufanya usahau kwamba upo juu ya tredimili, ukaenda pole na kuumia vibaya maana uzio wa mashine huu hautasimama.

Viatu vya tredimili inafaa viwe vya kispoti; huwezi ukatumia tredimili na viatu vya ofisini kufanyia mazoezi.

Tanbihi

Viungo vya nje 

Tiba
Vifaa
Kiyagara

Kiyagara kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayagara katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyagara, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyagara kiko katika kundi la Kidurubuliki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyagara kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyagara
lugha ya Kiyagara katika Glottolog
lugha ya Kiyagara katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiyangman

Kiyangman kilikuwa lugha ya Kigunwingguan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayangman katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyangman, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyangman kiko katika kundi lake lenyewe la Kiyangman. Wengine huiangalia kama lahaja ya Kiwardaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyangman kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyangman
lugha ya Kiyangman katika Glottolog
lugha ya Kiyangman katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiyanyuwa

Kiyanyuwa ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wayanyuwa katika majimbo ya Northern Territory na Queensland. Katika sensa ya mwaka 2006, idadi ya wasemaji wa Kiyanyuwa ilihesabiwa kuwa watu 120. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyanyuwa kiko katika kundi lake lenyewe la Kiyanyuwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyanyuwa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyanyuwa
lugha ya Kiyanyuwa katika Glottolog
lugha ya Kiyanyuwa katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiyardliyawarra

Kiyardliyawarra kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayardliyawarra katika jimbo la Australia Kusini na New South Wales. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyardliyawarra, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyardliyawarra kiko katika kundi la Kiyarli.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyardliyawarra kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyardliyawarra
lugha ya Kiyardliyawarra katika Glottolog
lugha ya Kiyardliyawarra katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kronos

Kronos alikuwa mungu mmojawapo katika dini ya Ugiriki ya Kale aliyekuwa mkuu wa miungu wa nasaba ya Watitani na mtawala wa ulimwengu katika kipindi kabla ya Zeus na miungu ya Olimpi.

Kadiri ya hadithi, Kronos alikuwa mwana wa mwisho wa Uranos na Gaia na kwa kufuata ushauri wa mama yake Gaia alimhatinisha baba yake Uranos kwa mundu. Baadaye aliogopa ya kwamba mmoja wa watoto wake angempindua pia, hivyo alimeza watoto wake aliyezaa na dada yake na mke Rhea. Mwishoni Rhea alifaulu kumficha mwana wake wa mwisho Zeus maana wakati Kronos alitaka kummeza Zeus alipewa jiwe lililoviringishwa katika vitambaa vya mtoto na kuimeza.
 
Zeus alimpindua baba yake baadaye akamfunga na kumfukuza mbinguni akamtuma kutawala juu ya kisiwa cha heri.

Baadaye Waroma wa Kale walimtazama kama jina tofauti la mungu wao Saturnus wakaendelea kusimulia hadithi za Kronos juu yake.

Miungu wa Kigiriki
Athari ya Doppler

Athari ya Doppler ni badiliko la marudio na masafa ya mawimbi kutokana na mwendo wa chanzo cha mawimbi au mwendo wa mtazamaji. 

Inatokana na badiliko la kasi ya chanzo cha wimbi na mpokeaji wa wimbi, yaani mtazamaji wa wimbi, au kifaa cha kupimia mawimbi.

Inasababishwa na mabadiliko ya umbali kati ya chanzo cha wimbi na mpokeaji wa wimbi, yaani mtazamaji au kifaa cha kupimia mawimbi.

Jina linatokana na mwanafizikia Mwaustria Christian Doppler aliyetambua mara ya kwanza ya kwamba mapimo ya marudio ya wimbi hutegemea kasi husianifu wa chanzo chake na mtazamaji. Alitaka kueleza kwa njia hiyo tofauti ya rangi kati ya sehemu mbili za nyota maradufu.

Mawimbi ya sauti
Mfano wa msingi ni sauti ya gari linalopita. Mtazamaji atasikia sauti ya gari itakuwa tofauti wakati gari linamkaribia na pia atasikia sauti nyigine wakati imekwishampita na kwenda mbali naye. Wakati gari linakaribia kiimbo kinapanda na kusikika kuwa juu lakini wakati limepita na kwenda mbali kiimbo kinashuka. Lakini ndani ya gari sauti inayosikika ni ileile. 

Kwa mtazamo wa fizikia sababu yake ni kwamba masafa ya mawimbi huwa mafupi wakati wa kukaribia na kuwa marefu wakati wa kwenda mbali.

Mawimbi ya nuru
Kwenye nuru athari ya Doppler husababisha mabadiliko ya rangi kuelekea upande wa buluu au upande wa nyekundu kwenye spektra (huitwa msogeo buluu au msogeo mwekundu). Chanzo cha nuru kikikaribia, msogeo buluu huwa mkubwa zaidi. Kinyume chake kama chanzo cha nuru kinaelekea mbali nasi tunaona msogeo mwekundu katika spektra yake na msogeo huo unaongezeka kutegemeana na kasi yake.

Athari ya Doppler na giza la usiku
Athari ya Doppler inaeleza giza la usiku. Tukitazama anga wakati wa usiku tungepaswa kuona mwanga maana kuna nyota nyingi mno. Kwa macho tunaona takriban nyota 6000 lakini kwa darubini kubwa idadi ya nyota ni mabilioni kwa hiyo kila sehemu tunapotazama kuna nyota kadhaa ila tu hatuoni nuru yake. Sababu ni upanuzi wa ulimwengu tangu mlipuko mkuu. Nafasi yote ya anga-nje inazidi kupanuka. Kwa hiyo sehemu zote ziko katika mwendo wa kuwa mbali zaidi kati yao. Mwendo huo unaleta athari ya Doppler, yaani nuru kutoka vyanzo vya kwenda mbali inapata msogeo mwekundu; mnururisho katika anga unaelekea kuwa na mawimbi marefu zaidi. Nishati ya mawimbi imeshapoa. Sehemu kubwa sana ya nuru yote iliyowahi kutokea tangu mwanzo wa ulimwengu haiko tena katika masafa ya nuru inayoonekana kwa hiyo haiwezi kuchangia kwenye mwangaza wa anga la usiku.

Fizikia
K2

K2 ni mlima mkubwa wa pili duniani, wenye kimo cha m 8,611 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Karakoram.

Uko katika mpaka wa Pakistan na China.

Milima
Milima ya Asia
Karakoram
Milima ya Pakistan
Milima ya Uchina
Gasherbrum I

ni mlima wenye kimo cha m 8,080 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Karakoram.

Uko katika mpaka wa Pakistan na China.

Milima
Milima ya Asia
Karakoram
Milima ya Pakistan
Milima ya Uchina
Kangchenjunga

ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,586 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Kilele chake kipo katika mpaka wa Nepal na India.

Tazamia pia
 Orodha ya milima

Milima
Milima ya Asia
Himalaya
Milima ya Nepal
Milima ya Uhindi
Lhotse

ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,511 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Kilele chake kipo katika mpaka wa Nepal na Uchina.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima
Milima ya Asia
Himalaya
Milima ya Nepal
Milima ya Uchina
Makalu

ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,463 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Kilele chake kipo katika mpaka wa Nepal na Tibet (Uchina).

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima
Milima ya Asia
Himalaya
Milima ya Nepal
Milima ya Uchina
Javier Pastore

Javier Matías Pastore (alizaliwa Córdoba, Argentina, 20 Juni 1989) ni mchezaji wa soka wa Argentina ambaye anacheza kama kiungo wa kushambulia. Klabu yake ni Paris Saint-Germain na timu yake ya taifa ni Argentina.

Pastore alianza kazi yake katika timu yaTalleres na kisha akaenda Huracán katika timu yake ya Taifa ya Argentina yak kabla ya kuhamia timu ya kundi A mwaka 2009 kwa alisajiliwa kwa€ 4.7 milioniMwaka 2011, alisajiliwa kwenda Paris Saint-Germain kwa 39.8 milioni.

Wachezaji mpira wa Argentina
Cho Oyu

ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,188 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Kilele chake kipo katika mpaka wa Nepal na Uchina.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima
Milima ya Asia
Himalaya
Milima ya Nepal
Milima ya Uchina
Dhaulagiri

ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,167 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Kilele chake kipo katika nchi ya Nepal.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima
Milima ya Asia
Himalaya
Milima ya Nepal
Manaslu

ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,163 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Kilele chake kipo katika nchi ya Nepal.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima
Milima ya Asia
Himalaya
Milima ya Nepal
Annapurna

ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,091 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Kilele chake kipo katika nchi ya Nepal.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima
Milima ya Asia
Himalaya
Milima ya Nepal

Picha
Nanga Parbat

ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,125 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Kilele chake kipo katika nchi ya Pakistan.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima
Milima ya Asia
Himalaya
Milima ya Pakistan
Shishapangma

ni mlima mrefu, wenye kimo cha m 8,012 juu ya usawa wa bahari. Ni sehemu ya safu ya milima ya Himalaya.

Kilele chake kipo katika nchi ya Tibet (Uchina).

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima
Milima ya Asia
Himalaya
Milima ya Uchina
Vinson Massif

ni mlima mrefu kuliko yote ya bara la Antaktiki, wenye kimo cha mita 4,892 juu ya usawa wa bahari.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima ya Antaktiki
Javier Mascherano

Javier Alejandro Mascherano (alizaliwa 8 Juni 1984) ni mchezaji wa kitaalamu wa soka wa Argentina ambaye anacheza kama kiungo wa klabu ya Barcelona F.C na timu ya taifa ya Argentina.

Mascherano alianza kazi yake katika timu ya Mto Plate ambapo alipata heshima yake ya kwanza mwaka 2003-04. Alihamia upande wa Brazil huko Korne mwaka 2005, alishinda Brazili kundi A katika msimu wake wa kwanza. Mascherano alisajiliwa  kwenda Ulaya, akiwa saini kwa klabu ya  West Ham United, kwa muda  mfupi katika klabu hiyo ulikuwa na   mkataba na Mashirika  Mwanzoni mwa 2007, alijiunga kwa mkopo kwenda Liverpool, akifikia mwisho wa Ligi ya Mabingwa ya ulaya kabla ya kusaini na klabu kwa £ 18.7 milioni. 

Baada ya miaka mitatu alichezea Liverpool, Mascherano alijiunga na Barcelona mwaka 2010, ambapo alibadilisha msimamo wake wa kiungo na kuwa mlinzi wa kati. Pamoja na Barcelona ameshinda michuano nne ya La Liga, mataji mawili ya Ligi ya Mabingwa ya UEFA na vikombe viwili vya FIFA ya Dunia ya Klabu. Mascherano imefanya maonyesho zaidi ya 135 kwa timu ya kitaifa ya Argentina na kumfanya kuwa mchezaji wa pili aliyepigwa kichwani historia ya nchi baada ya Javier Zanetti. 

Tangu mwanzoni mwa mwaka 2003, amesimamishwa katika michuano mitano ya Copa América na kumalizika  mwaka 2004, 2007, 2015 na 2016, na vikombe vitatu vya Dunia FIFA kufikia mwisho wa 2014. Mara mbili alishinda medali ya dhahabu katika michezo ya Olimpiki ya Majira ya joto mwaka 2004 na 2008, kuwa mchezaji wa kwanza wa kiume ili kufikia hii mara mbili tangu mwaka 1968. Kati ya 2008 na 2011, Mascherano aliwahi kuwa nahodha wa Argentina.

Waliozaliwa 1984
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Argentina
Dele Alli

Bamidele Jermaine Alli (alizaliwa 11 Aprili 1996) ni mchezaji wa soka wa Uingereza ambaye anacheza kama kiungo wa klabu ya Ligi Kuu ya Tottenham Hotspur na timu ya taifa ya England.

Alizaliwa na kukulia huko Milton Keynes, alijiunga na mfumo wa vijana wa Milton Keynes Dons mwenye umri wa miaka 11 na akacheza timu yake ya kwanza miaka mitano baadaye, wakati wa msimu wa 2012-13. Zaidi ya miaka miwili na nusu ijayo alifanya maonyesho 88 rasmi kwa timu hiyo, akifunga mabao 24. Alisaini Tottenham Hotspur mwezi Februari 2015 kwa ada ya awali ya £ 5 milioni, . Katika kampeni yake ya kwanza kamili katika White Hart Lane, Alli alipiga kura PFA Mchezaji wa Mwaka, na alishinda tena mwaka wa pili. Mnamo Januari 2016 alikuwa nafasi ya 8 katika gazzetta dello Sport orodha ya 50 bora U20 soka na Oktoba mwaka huo huo alikuwa ranked kama bora U21 talanta katika soka ya dunia na FourFourTwo.

Alli alicheza kwa timu ya England U17, U18 na U19. Alifanya mwanzo wake mkuu mwaka 2015 na alichaguliwa kwa UEFA Euro 2016.

Waliozaliwa 1996
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Uingereza
Alexandre Lacazette

Alexandre Lacazette (amezaliwa 21 Mei 1991 ) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa kimataifa wa Ufaransa ambaye anacheza kama mshambuliaji wa klabu ya Premier League Arsenal na timu ya taifa ya Ufaransa.

Mchezaji huyu ambaye kachezea ligi tofauti, ligi hizo ni ya Ufaransa na ligi ya Uingereza. Mpaka sasa mchezaji huyu alihamishwa kutoka Lyon ya Ufaransa kwenda timu ya ligi kuu ya England ya Arsenal.

Lacazette alijitokeza kama mwanachama wa taasisi huko Lyon, ambako alifanya mwanzo wake wa kitaaluma akiwa na miaka 19. Alisaidia klabu kushinda Coupe de France na Tropheée des Champions mwaka 2012, na aliitwa  kama mchezaji bora wa mwaka 2014-15 wa Ligue 1.  Wakati wa Ufaransa, Lacazette alikuza sifa kama mchezaji  mkubwa, kuweka rekodi misimu mingi ya mabao ishirini, ambayo iilifanya Arsenal kwa rekodi ya klabu hiyo £ 46.5 milioni (€ 53,000,000) mwaka 2017. 

Tangu kuanza kwa upande wa kitaifa, Lacazette amewakilisha Ufaransa katika ngazi zote za vijana. Alikuwa mchezaji muhimu katika ushindi wa Ufaransa katika michuano ya Umoja wa Ulaya wa  2010, ambapo alifunga lengo la kushinda mechi dhidi ya Hispania akifunga bao lake la kwanza Machi 2015.

Inajulikana kwa kutembea kwa kasi na uwezo wa miguu miwili,  Lacazette amekuwa akilinganishwa na mbele ya Arsenal mbele ya Ian Wright na Gérard Houllier.

Marejeo 

Waliozaliwa 1991
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Ufaransa
Javier Hernandez

Javier Hernández Balcázar (hujulikana kwa jina lake la utani, Chicharito; alizaliwa 1 Juni 1988) ni mchezaji wa soka wa Mexico ambaye anacheza kama mshambuliaji wa klabu ya West Ham United na timu ya taifa ya Mexico.
 
Alianza kazi yake mwaka 2006, akicheza klabu ya Mexican Guadalajara, kabla ya kuwa mchezaji wa kwanza wa Mexiko alijiunga na Manchester United mwezi Julai 2010. Baada ya kuanguka chini ya mamlaka chini ya mameneja David Moyes na Louis van Gaal, alitumia msimu wa 2014-15 juu ya mkopo kwa Real Madrid, kisha akahamia klabu ya  Bayer Leverkusen 

Hernández ni mchezaji wakuongoza wakati wote. Alifanya kwanza kwa Mexico huko Septemba 2009 katika mechi dhidi ya Colombia. Amewakilisha Mexico katika Kombe la Dunia ya FIFA 2010, Kombe la CONCACAF dhahabu 2011, Kombe la FIFA la 2013, Kombe la Dunia la FIFA ya 2014, Copa América Centenario na Kombe la 2017 FIFA Confederations. Alikuwa mchezaji bora wa Kombe la dhahabu wa 2011 akiwa na malengo saba na aliitwa jina la mchezaji muhimu zaidi wa mashindano.

Waliozaliwa 1988
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Mexiko
John Stones

John Stones (alizaliwa 28 Mei 1994) ni mchezaji wa soka ambaye anacheza klabu ya Ligi Kuu ya Manchester City na timu ya taifa ya Uingereza. 

Anaweza pia kucheza kama kurudi nyuma.

Alianza kazi yake na Barnsley, akifanya kazi timu yake ya kwanza katika michuano ya Machi 2012 akiwa na umri wa miaka 17. Alijiunga na klabu ya Ligi Kuu ya Everton kwa karibu £ 3,000,000 mwezi Januari 2013 na alikusanya maonyesho 95 kwa klabu ya Merseyside juu ya misimu minne. 

Mnamo Agosti 2016, alijiunga na Manchester City kwa £ milioni 47.5 na ziada.

Waliozaliwa 1994
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Uingereza
Insha

Insha ni kifungu cha maneno kilichopangwa kwa mpangilio maalumu wenye kueleza kuhusu jambo fulani uliopangwa katika aya.

Insha huwa inaelezea jambo fulani, kwa mfano: matukio ya mauaji, ugonjwa fulani, mmea fulani, mnyama na kadhalika.

Sehemu za insha 
Kwa kawaida insha ina sehemu kuu nne ambazo ni,
 Kichwa cha habari.
 Utangulizi wa insha.
 Kiini cha insha.
 Mwisho wa insha.

Kichwa cha habari
Hii ni sehemu ya kwanza ya insha ambayo huandikwa kitu kinachotaka kuzungumzwa kwenye insha hiyo. Sehemu hii huandikwa kwa herufi kubwa na kupigiwa mstari mfano, MATUMIZI YA MADAWA YA KULEVYA.

Utangulizi wa insha
Hii ni sehemu ya pili ya insha ambapo mwandishi hueleza kwa ufupi kile ambacho angependa kwenda kukiongelea kwenye insha yake. Katika sehemu hii mwandishi huandika kwa ufupi tu kile anachotaka kukielezea.

Kiini cha insha
Hii ni sehemu ya tatu katika insha. Sehemu hii mwandishi huelezea kwa undani zaidi kile kitu ambacho alipanga kukiongelea kwenye utangulizi na kwenye kichwa cha habari yake. Katika sehemu hii mwandishi hupanga mawazo yake katika aya, Kila wazo huwa na aya yake.

Mwisho wa insha
Sehemu hii mwandishi huandika hitimisho la insha yake. Kwa kawaida sehemu hii huwa ni fupi na hupangwa katika aya nyingine.

Insha za vyuo vikuu
Wanafunzi wa vyuo vikuu pia huhitajika kuandika mitungo ya insha ambayo ni tofauti na ya wale walio kwa shule za misingi na sekondari. Kwa walio shule za sekondari, wao hutoa mitungo yao kwa akili, yaani hubuni. Katika vyuo vikuu, mambo hubadilika ambako wafaa kunukuu vipengee vya vitabu tofauti na mitungo ya wengine ili uandike insha yako. 

Kwa kawaida, insha hizi huitwa essays kwa lugha ya Kiingereza. Pia zinafuata kanuni fulani kama inavyoelezwa hapa.

Tazama pia
 Insha zisizo za kisanaa
 Insha ya wasifu
 Insha za hoja
 Insha ya kisanaa

Fasihi
Benjamin Mendy

Benjamin Mendy (alizaliwa 17 Julai 1994) ni mchezaji wa soka wa Ufaransa ambaye anacheza kushoto kwa klabu ya Ligi Kuu Manchester City na timu ya taifa ya Ufaransa. 

Mendy alitumia msimu wa nne katika ndege ya juu ya Ufaransa, Ligue 1, kushinda michuano ya ndani na Monaco kabla ya kuhamia England kwenye ada ya uhamisho wa rekodi ya dunia kwa mlinzi.

Waliozaliwa 1994
Watu walio hai
Wachezaji Mpira wa Ufaransa
Mario Mandzukic

Mario Mandžukić (alizaliwa 21 Mei 1986) ni mchezaji wa soka wa Korasya ambaye anacheza mbele ya klabu ya Italia Juventus na timu ya taifa ya Croatia. Mbali na kuwa mkamilifu, anajulikana kwa mchango wake mkubwa wa kujihami na nguvu za anga.

Alianza kazi yake katika klabu yake ya jiji la Marsonia kutoka ambako alihamia klabu mbili za klabu ya mji mkuu wa Kroatia, akijiunga na NK Zagreb na kisha kusainiana na Dinamo Zagreb mwaka 2007, ambapo alikuwa Prva HNL mchezaji bora katika msimu wa 2008-09. Kocha lake kubwa lilimfanya uhamisho wa VfL Wolfsburg mwaka 2010. Baada ya maonyesho kadhaa ya ajabu katika UEFA Euro 2012, ambapo alikuwa mchezaji mkuu wa pamoja na malengo matatu, alisainiwa na Bayern Munich. Katika msimu wake wa kwanza na klabu alishinda nyara tatu; Bundesliga, DFB-Pokal, na Ligi ya Mabingwa, wakati pia kuwawa kwanza kuingia katika mwisho wa Ligi ya Mabingwa.

Aliondoka Bayern kwa Atlético Madrid mwaka 2014, na msimu baadaye ulisainiwa na Juventus kwa euro milioni 19, ambapo alishinda mara mbili ya nyumbani ndani ya msimu wake wa kwanza. Katika mechi ya mwisho ya Ligi ya Mabingwa ya 2017 dhidi ya Real Madrid, alifunga bao lake la pili katika fainali ya Ligi ya Mabingwa, mchezaji huyo alipigia mchezaji huyo mchezaji ambaye alimpa tuzo ya UEFA Lengo la msimu Katika ngazi ya kimataifa, Mandžukić alipewa nafasi ya kwanza kwa Croatia mwaka Novemba 2007 chini ya msimamizi  Kwa sasa amehusika katika mashindano makuu matatu, Euro 2012, Kombe la Dunia 2014 na Euro 2016, na kufanya maonyesho zaidi ya 70 ya kimataifa. Na malengo 29, amefungwa na Eduardo da Silva kama mchezaji wake wa pili wa timu ya kimataifa ya wakati wote, nyuma ya Davor Šuker. Aliitwa Mchezaji wa Kroatia wa Mwaka mwaka 2012 na 2013.

Waliozaliwa 1986
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Kroatia
Denali

Denali (jina la zamani "Mlima McKinley") ni mlima mrefu kuliko yote ya Amerika Kaskazini, ukiwa na kimo cha mita 6,190 juu ya usawa wa bahari.

Unapatikana katika jimbo la Alaska (Marekani).

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima ya Marekani
Milima
Puncak Jaya

Puncak Jaya (pia "Carstensz Pyramid") ni mlima mrefu kuliko yote ya Indonesia na ya kisiwa cha Guinea Mpya, ukiwa na kimo cha mita 4,884 juu ya usawa wa bahari. Baadhi wanauhesabu kuwa wa kwanza katika bara la Oceania.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima ya Indonesia
Milima
Mlima Kosciuszko

Mlima Kosciuszko ni mlima mrefu kuliko yote ya Australia, ukiwa na kimo cha mita 2,228 juu ya usawa wa bahari. Baadhi wanauhesabu kuwa wa kwanza katika bara la Oceania.

Tazama pia
 Orodha ya milima
 Orodha ya milima ya Australia

Milima ya Australia
Milima
Mlima Wilhelm

Mlima Wilhelm (kwa Kiing. Mount Wilhelm) ni mlima mrefu kuliko yote ya Papua Guinea Mpya, ukiwa na kimo cha mita 4,509 juu ya usawa wa bahari. Baadhi wanauhesabu kuwa wa kwanza katika bara la Oceania kwa vile kisiwa cha Guinea Mpya kimegawanyika: upande wa Magharibi ni sehemu ya bara la Asia (Indonesia), na upande wa Mashariki ni sehemu ya bara la Oceania.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima ya Papua Guinea Mpya
Milima
Kiyatay

Kiyatay kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayatay katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyatay, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyatay kiko katika kundi la Kipama. Wengine hukiangalia kama lahaja ya Kigudang.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyatay kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyatay
lugha ya Kiyatay katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiyaygir

Kiyaygir kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayaygir katika jimbo la New South Wales. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyaygir, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyaygir kiko katika kundi la Kigumbaynggiriki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyaygir kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyaygir
lugha ya Kiyaygir katika Glottolog
lugha ya Kiyaygir katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiyindjilandji

Kiyindjilandji kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayindjilandji katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyindjilandji, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyindjilandji kiko katika kundi la Kiwarluwariki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyindjilandji kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyindjilandji
lugha ya Kiyindjilandji katika Glottolog
lugha ya Kiyindjilandji katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiyinwum

Kiyinwum kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayinwum katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyinwum, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyinwum kiko katika kundi la Kiuradhi. Wengine hukiangalia kama lahaja tu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyinwum kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyinwum
lugha ya Kiyinwum katika Glottolog
lugha ya Kiyinwum katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kinyawaygi

Kinyawaygi kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wanyawaygi katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kinyawaygi, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinyawaygi kiko katika kundi la Kidyirbaliki.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyawaygi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyawaygi
lugha ya Kinyawaygi katika Glottolog
lugha ya Kinyawaygi katika Ethnologue

Lugha za Australia
Christian Doppler

Christian Andreas Doppler (* 29 Novemba 1803 mjini Salzburg, Austria; † 17 Machi 1853 huko Venisi) alikuwa mwanahisabati na mwanafizikia Mwaustria.

Amekuwa maarufu kutokana na utambuzi wa athari ya Doppler iiyopokea jina lake.

Doppler alizaliwa Salzburg katika familia ya wachongaji wa mawe. Ilhali alikuwa mtoto mdhaifu hakujiunga na biashara ya familia bali aliruhusiwa kusoma. Alisoma kwenye chuo cha politekniki cha Salzburg akawa profesa msaidizi huko Prague iliyokuwa sehemu ya milki ya Austria wakati ule. 1836 alifunga ndoa na Mathilde Sturm. 1840 alipokelewa katika Shirika ya Sayansi ya Kifalme ya Bohemia na mwaka uliofuata alipewa nafasi ya kuwa profesa kamili kwenye Chuo cha Uhandisi Prague.

Alitunga kitabu kuhusu nuru yenye rangi ya nyota maradufu. Nadharia tete yake haikuthebitishwa lakini aliweza kuona athari ya Doppler kwenye mawimbi ya sauti; wakati wake reli za kwanza zilimwezesha kuonyesha mabadiliko ya sauti ya chanzo chenye kasi fulani.

Wakati wa mapinduzi ya 1848 alihamia Vienna akawa mkurugenzi wa taasisi ya fizikia ya Chuo Kukuu cha Vienna.

Baada ya kugonjeka kwenye mapavu alihamia Venisi (leo Italia) ka sababu ya tabianchi. Hapa aliaga dunia mwaka 1853.

Viungo vya Nje

  Habari za kaburi lake, tovuti ya Find a grave, iliangaliwa Novemba 2017
   Christian Andreas Doppler, biografia yake kwenye tovuti ya  MacTutor History of Mathematics archive, University of St Andrews, iliangaliwa Novemba 2017

Wanafizikia wa Austria
Cheusi Mtungi

Cheusi Mtungi ni jina la uhusika kutoka katika tamthilia ya Siri ya Mtungi kutoka nchini Tanzania. Uhusika umechezwa na Godliver Gordian. Cheusi ni mke halali wa Cheche Mtungi. Anapitia magumu mengi kwenye ndoa yake lakini anayatatua kwa aina yake. Sifa kuu ya Cheusi ni uvumilivu wake katika ndoa - hasa ukizingatia mumewe ni mtu wa wanawake sana. Sifa nyengine aliyonayo ni pamoja na upole na unyenyekevu kwa mume na mama yake mzazi Bi. Mwanaidi. Hapendi kuyumbishwa kwa ndoa yake na mtu yeyote yule hata kama ni mama yake mzazi ndiye myumbishaji. Kwa upande wa familia aliyozaliwa, yeye ni mtoto wa kwanza wa Bi. Mwanaidi ambaye ni mke wa pili wa Mzee Kizito. Cheusi ni dada wa Shoti, ambaye anaonekana kidogo kuwa na kautahira.

Tazama pia
Cheche Mtungi
Bi. Mwanaidi
Bi. Farida
Mzee Kizito

Marejeo

Wahusika wa Siri ya Mtungi
Mlima Logan

ni mlima mrefu zaidi wa Kanada, ukiwa na kimo cha mita 5956 juu ya usawa wa bahari.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima ya Kanada
Mlima Saint Elias

ni mlima mrefu wa pili nchini Kanada, ukiwa na kimo cha mita 5,489 juu ya usawa wa bahari.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima ya Kanada
Mlima Lucania

ni mlima mrefu wa tatu nchini Kanada, ukiwa na kimo cha mita 5,260 juu ya usawa wa bahari.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima ya Kanada
King Peak

ni mlima wa Kanada wenye kimo cha mita 5,173 juu ya usawa wa bahari.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima ya Kanada
Mlima Wood

ni mlima wa Kanada wenye kimo cha mita 4,860 juu ya usawa wa bahari.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima ya Kanada
Mlima Vancouver

ni mlima wa Kanada wenye kimo cha mita 4,812 juu ya usawa wa bahari.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima ya Kanada
Mlima Fairweather

ni mlima wa Kanada na wa Marekani wenye kimo cha mita 4,671 juu ya usawa wa bahari.

Tazama pia
 Orodha ya milima
 Orodha ya milima ya Kanada
 Orodha ya milima ya Marekani

Milima ya Kanada
Milima ya Marekani
Mlima Hubbard

ni mlima wa Kanada na wa Marekani wenye kimo cha mita 4,557 juu ya usawa wa bahari.

Tazama pia
 Orodha ya milima

Milima ya Kanada
Milima ya Marekani
Egidio Miragoli

Egidio Miragoli (amezaliwa Gradella, 20 Julai 1955) ni askofu Mkatoliki nchini Italia. 

Alipata upadrisho tarehe 23 Juni 1979.

Tarehe 29 Septemba 2017 ametangazwa kuwa askofu wa Jimbo la Mondovì.

Picha

Viungo vya nje
 Ukurasa wa Askofu Miragoli katika Catholic Hierarchy

Waliozaliwa 1955
Maaskofu Wakatoliki
Watu walio hai
Shoti

Shoti Kizito ni jina la uhusika kutoka katika tamthilia ya Siri ya Mtungi kutoka nchini Tanzania. Uhusika umechezwa na Suleiman Mambo. Shoti ni mtoto wa pili wa Bi. Mwanaidi na Mzee Kizito. Hajazalizwa tumbo moja na Cheusi Mtungi ambaye ni mke wa Cheche Mtungi. Kiuhalisia, Shoti ni mtoto wa Bi. Farida, lakini kutokana na kupata tabu wakati wa ujauzito wake, Bi. Farida alimkataa na hatimaye kuja kulelewa na Bi. Mwanaidi kama mtoto wake wa kumzaa. Hali hii inapelekea kuonekana Shoti kama mtoto wa Mwanaidi. Ukweli unakuja kujulikana baadaye kabisa sehemu ya 24 wakati Sabrina Kizito akihadithia mama yake wa kufikia Nusura juu ya hadithi ya Shoti. Sabrina nae alihadithiwa na mama yake Bi. Vingawaje. Shoti na Cheche ni mtu na shemeji yake. Amecheza kama hamnazo kidogo, japo anaonekana kudhibiti shughuli zake alizokabidhiwa. Mara chache sana anaingiza mkenge yale aliyotumwa. Mfano katika sehemu ambayo walikuwa wakipitia mitaani wakitangaza picha za promosheni, ukipiga picha zaidi ya moja unongeza moja bure. 

Yeye alikuwa akisikika akisema kupiga picha bure kwa ajili ya promosheni maalumu. Jambo hili lilileta taharuki kubwa pale studio hasa kwa kufuatia rundo la watu waliokuja kupiga picha bure kwa gharama za Cheche. Shoti ni mtoto anayependwa sana na wazazi wake, hasa mama yake asiyependa kuona mtoto wake anapatwa na shida zozote. Hata kuna kipindi Cheche alimwacha anazagaazagaa peke yake sehemu fulani, yeye akaenda zake kwa Lulu. Huku nyuma Shoti anazishiwa zengwe lililopelekea kupigwa, lakini bahati nzuri anasaidiwa na Bonge aliyekuwa meneja wa Sharo Milionea. Bonge anachukuana na Shoti hadi baa, kanywa vya kutosha, bahati nzuri waliolewesha ndio waliomrudisha nyumbani kwao.

Jambo hili lilimhuzunisha sana mama yake Shoti, Bi. Mwanaidi, hadi kupelekea kupigwa marufu kwa Shoti kwenda kushinda studioni kwa Cheche. Ilichukua muda hadi hapo Mzee Kizito alipomruhusu Shoti arudi tena studio. Tangu hapo akawa mwangalifu sana Cheche kwa Shoti. Pamoja na kuonekana kama taahira, Shoti ni mdadisi sana wa mambo. Japo haonekani kupewa furasa ya kuyajua mambo mengi na wale wanaomzunguka. Mama yake anamlinda Shoti kupita maelezo.

Tazama pia
Sabrina Kizito
Cheche Mtungi
Bi. Mwanaidi
Bi. Farida
Mzee Kizito

Marejeo

Wahusika wa Siri ya Mtungi
Salvatore Riina

Salvatore "Totò" Riina (/ riːnə /; 16 Novemba 1930 - 17 Novemba 2017), ambaye pia aliitwa Totò 'u Curtu (Kisisiliani: Totò Mfupi; Totò ni jina jingine la utani la "Salvatore"), alikuwa jangili wa Kiitaliano na mkuu wa kundi la Mafia la Sisilia, lililojulikana kwa kampeni ya mauaji ya ukatili ambayo yalifikia kilele katika miaka ya 90, wakati vifo vya waendesha mashitaka wa Tume ya Kupinga Mafia Giovanni Falcone na Paolo Borsellino vilisababisha chuki ya umma na msako mkali. Alijulikana pia kwa jina la utani la belva ("mnyama") na il capo dei capi ("bosi wa mabosi").

Riina alikufa Novemba 17, 2017 akiwa na umri wa miaka 87 akiwa gerezani huko Parma.

Viungo vya nje
 Makala kuhusu kifo chake toka BBC
 Makala kuhusu kifo chake toka The Guardian
Kiminjungbal

Kiminjungbal kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Waminjungbal katika jimbo la New South Wales. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiminjungbal, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiminjungbal kiko katika kundi la Kibandjalangiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiminjungbal kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiminjungbal 
lugha ya Kiminjungbal katika Glottolog
lugha ya Kiminjungbal katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimpalitjanh

Kimpalitjanh kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wampalitjanh katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kimpalitjanh, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimpalitjanh kiko katika kundi la Kipama cha Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kimpalitjanh kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimpalitjanh 
lugha ya Kimpalitjanh katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimuluridyi

Kimuluridyi kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wamuluridyi katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kimuluridyi, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimuluridyi kiko katika kundi la Kiyalandyiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kimuluridyi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimuluridyi 
lugha ya Kimuluridyi katika Glottolog
lugha ya Kimuluridyi katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kinarrinyeri

Kinarrinyeri ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wanarrinyeri katika jimbo la Australia Kusini. Katika sensa ya mwaka 2006, idadi ya wasemaji wa Kinarrinyeri ilihesabiwa kuwa watu 160, na lugha imo hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinarrinyeri kiko katika kundi lake lenyewe la Kinarrinyeri.

Viungo vya nje
lugha ya Kinarrinyeri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinarrinyeri 
lugha ya Kinarrinyeri katika Glottolog
lugha ya Kinarrinyeri katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kindra'ngith

Kindra'ngith kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wandra'ngith katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kindra'ngith, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kindra'ngith kiko katika kundi la Kipama cha Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kindra'ngith kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kindra'ngith 
lugha ya Kindra'ngith katika Glottolog
lugha ya Kindra'ngith katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kingalakan

Kingalakan ilikuwa lugha ya Kigunwinyguan nchini Australia iliyozungumzwa na Wangalakan katika jimbo la Northern Territory. Hakuna Wangalakan waliobaki kuzungumza lugha ya Kingalakan, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingalakan kiko katika kundi la Kirembargiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kingalakan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kingalakan 
lugha ya Kingalakan katika Glottolog
lugha ya Kingalakan katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kingarigu

Kingarigu ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wangarigu katika jimbo la New South Wales. Mwaka wa 2004, idadi ya wasemaji wa Kingarigu ilihesabiwa kuwa watu watano tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingarigu kiko katika kundi la Kiyuin.

Viungo vya nje
lugha ya Kingarigu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kingarigu 
lugha ya Kingarigu katika Glottolog
lugha ya Kingarigu katika Ethnologue

Lugha za Australia
Tairi (nyota)

Kuhusu kifaa kinachotumiwa kwenye gari angalia hapa tairi

Tairi (kwa Kiingereza na Kilatini Altair al-tair, pia α Alpha Aquilae, kifupi Alpha Aqu, α Aqu) ni nyota angavu zaidi katika kundinyota la Ukabu (Aquila). Ni pia nyota angavu ya 12 kabisa kwenye anga la usiku. Mwangaza unaoonekana ni mag 0.77. Tairi ni sehemu ya Pembetatu ya Kiangazi kwenye angakaskazi.

Jina
Tairi ilijulikana kwa mabaharia Waswahili tangu miaka mingi wakifuata njia yao baharini wakati wa usiku kwa msaada wa nyota. . Walipokea jina hili kutoka kwa Waarabu wanaosema  النسر الطائر  an-nasr al-tair ambalo linamaanisha “ndege aina ya tai anayepuruka” wakitaja ama kundinyota lote au hasa nyota tatu za a = Tairi, b na g. Hii ilikuwa namna yao ya kutafsiri jina la Kigiriki Ἀετός a-e-tos yaani tai walilolikuta kwa Ptolemaio katika kitabu chake cha Almagesti. Wagiriki waliwahi kupokea kundinyota hili kutoka Wababeli ambao waliona hapa pia ndege mkubwa kwenye anga.

Wataalamu wa Ulaya walipokea jina la Kiarabu kwa ajili ya nyota angavu zaidi na hapa walitumia sehemu ya jina “al-tair” pekee. Kwa Kiarabu neno hili linamaanisha “mwenye kurupuka” na kwa kundinyota walitumia tafsiri ya jina la Kigiriki lenyewe kwa Kilatini “Aquila”.

Tabia
Tairi - Altair ni nyota ya jamii A kwenye safu kuu. Mwangaza unaoonekana ni mag 0.77 na mwangaza halisi ni 2.22. . Umbali wake na Dunia ni miaka nuru 16.7  .

Masi yake ni M☉ 1.79 na nusukipenyo chake R☉ 1.58 (vizio vya kulinganisha na Jua letu) . 

Tairi ni nyota inayozunguka haraka kwenye mhimili wake. Mzunguko mmoja una muda wa saa 9 pekee (kwa kulinganisha: Jua letu linazunguka kwenye mhimili wake katika muda wa siku 25). Kasi kubwa ya mzunguko inabadilisha umbo la Tairi kufanana na mpira unaokazwa, si tufe. Maana kipenyo kwenye ikweta yake iko 20% kuliko kipenyo kwenye ncha zake.

Tanbihi

Marejeo
 Allen, Richard Hinckley: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 59 (online kwenye archive.org)
 Buzasi, D. L.; Bruntt, H.; Bedding, T. R.; Retter, A.; Kjeldsen, H.; Preston, H. L.; Mandeville, W. J.; Suarez, J. C.; Catanzarite, J.; Conrow, T.; Laher, R. (2005). "Altair: The Brightest δ Scuti Star". The Astrophysical Journal. 619 (2): 1072–1076 ( Online hapa)
Knappert, Jan: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
 Monnier, J. D.; Zhao, M; Pedretti, E; Thureau, N; Ireland, M; Muirhead, P; Berger, J. P.; Millan-Gabet, R; Van Belle, G; Ten Brummelaar, T; McAlister, H; Ridgway, S; Turner, N; Sturmann, L; Sturmann, J; Berger, D (2007). "Imaging the surface of Altair". Science. 317 (5836): 342–345. (Online hapa)

Viungo vya Nje
 Constellation Guide: Altair
Altair (Alpha Aquilae), "Stars", kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017
 Star Tales – Gemini, tovuti ya Ian Ridpath, iliangaliwa Oktoba 2017
 The Deep Photographic Guide to the Constellations: Gemini

Nyota
Nusukipenyo ya Jua

Nusukipenyo ya Jua (ing. solar radius) ni nusu ya kipenyo cha Jua letu na hivyo sawa na umbali wa kilomita 696.342 au mara 109 nusukipenyo cha Dunia.

Umbali huu hutumiwa kama kizio katika sayansi ya astronomia kwa kutaja ukubwa wa magimba kwenye anga-nje hasa nyota. 

Mfano wa matumizi yake ni mfumo wa Dunia na Mwezi: umbali kati ya Dunia na Mwezi ni takriban kilomita 384.400 au asilimia 55 za nusukipenyo ya Jua. Kama Jua lingechukua nafasi ya Dunia njia ya obiti ya Mwezi ingekuwa ndani ya Jua lenyewe. 

Kipenyo na nusukipenyo ya Jua  hubadilika kidogo kufuatana na sehemu ya kukipima kwa sababu Jua si tufe kamili. Kwa sababu hiyo kuna ufafanuzi wa Umoja wa Kimataifa wa Astronomia wa kuhesabu nusukipenyo ya Jua kuwa na mita 6.957×108 au kilomita 695.700 .

Alama yake ni R☉ ambapo "R" inamaanisha "radius" na ☉ ni ishara ya Jua.

Marejeo

vizio vya elimuanga
Tungamo ya Jua

Tungamo ya Jua (ing. Solar mass) inataja tungamo ya Jua letu ambayo ni takriban kilogramu 1.99 × 1030 . Hii inalingana na tungamo ya Dunia yetu mara 332,946.

Kiwango hiki hutumiwa kama kizio katika sayansi ya astronomia kwa kutaja tungamo ya magimba kwenye anga ya nje hasa nyota, fungunyota na galaksi. 

Nyota nyingi huwa na tungamo baina ya x0.1 na x10 ya tungamo ya Jua. Mara chache kuna nyota kubwa sana yenye tungamo x250 za Jua. Hivyo Jua letu liko kwenye wastani wa tungamo za nyota kati ya nyota za safu kuu.

Ilhali tungamo ya Jua inaendelea kupungua polepole kutokana na mnururisho na upepo wa Jua kuna ufafanuzi wa Umoja wa Kimataifa wa Astronomia wa kuhesabu tungamo ya Jua kuwa kilogramu 1.9891×1030.

Alama yake ni M☉ ambako "M" inamaanisha "tungamo" na ☉ ni ishara ya Jua.

Vizio vinavyolingana 
Tungamo moja ya Jua inalingana na 

 27,068,510 x tungamo ya Mwezi M☽
    332,946 x tungamo ya Dunia M♁
      1,048 x tungamo ya Mshtarii M♃.

Njia Nyeupe (galaksi yetu) ina takriban milioni 180 tungamo za Jua ambayo inalingana na kilogramu 3.6 · 1041.

Marejeo

vizio vya elimuanga