Nyuki wasiodunga

Nyuki wasiodunga (pia huitwa nyuki wadogo; kwa Kiingereza: "stingless bees") ni kundi kubwa la nyuki (kama spishi 550 zilizoelezewa) kwenye kabila la Meliponini.  Waandishi wengine huwaweka kwenye nusukabila Meliponina. Nyuki wasiodunga wapo kwenye familia ya Apidae, na wanahusiana kwa karibu na aina nyingine za nyuki wakiwemo nyuki-asali, nyuki-bungu pamoja na nyuki wa jenasi za Bombus na Euglossini (nyuki-okidi). 

Nyuki wa kabila Meliponini wana msumari au kichomaji japokua ni mdogo sana na hautumiki kwenye kujilinda kama nyuki wengine mfano nyuki wa jenasi ya Apis. Badala yake wanatumia mbinu nyingine za kujilinda. Nyuki wa kabila la Meliponini sio aina pekee ya nyuki wasiodunga; nyuki wote wa kiume na nyuki wa kike wa  wa baadhi ya familia nyininge kama Andrenidae pia hawadungi.  Baadhi ya nyuki wasiodunga wanaweza kung'ata kwa nguvu.

Nyuki wasiodunga ni aina ya wadudu wa kijamii ambao huishi kwa makundi yenye mgawanyo wa kazi ndani yake.

Jiografia
Nyuki wasiodunga wanapatikana maeneo mengi ya kitropiki duniani kote ikiwemo maeneo ya Afrika, Australia, Asia na Amerika.  Inasemekana asili ya nyuki wasiodunga ni Amerika ya kusini kwa sababu mbalimbali ikiwemo wingi wa spishi kulinganisha na maeneo mengine, uwepo wa spishi za zamani na uwepo wa spishi zenye utofauti mkubwa.

Nyuki wasiodunga wa Afrika
Kutoka Afrika spishi 34 za nyuki wasiodunga zimeelezwa, ambazo zimegawanyika katika jenasi 10. Utafiti wa uanishaji wa kisayansi wa nyuki wasiodunga bado unaendelea.  Afrika ya kati na Afrika Mashariki kuna spishi aina tofauti nyingi zaidi kushinda maeneo mengine ya Afrika ambapo jumla ya spishi 17 hupatikana kwenye kila moja ya maeneo hayo. Afrika Magharibi spishi 14, na Kusini mwa Afrika spishi 10. Spishi ya Meliponula roubiki inapatikana nchini Gabon pekee . Spishi za nyuki wasiodunga wapatikanao Afrika ni:

 Apotrigona nebulata (Smith, 1854)
 Axestotrigona cameroonensis (Friese, 1900)
 Axestotrigona erythra (Schletterer, 1891) 
 Axestotrigona ferruginea (Lepeletier, 1836)
 Axestotrigona richardsi (Darchen, 1981) 
 Axestotrigona simpsoni Moure,1961 
 Axestotrigona togoensis (Stadelmann, 1895) 
 Cleptotrigona cubiceps (Friese, 1912)
 Dactylurina schmidti (Stadelmann, 1895)
 Dactylurina staudingeri (Gribodo, 1893)
 Hypotrigona araujoi (Michener, 1959)
 Hypotrigona gribodoi (Magretti, 1884)
 Hypotrigona ruspolii (Magretti, 1898)
 Hypotrigona squamuligera (Benoist, 1937)
 Liotrigona baleensis Pauly & Hora, 2013
 Liotrigona betsimisaraka Pauly, 2001
 Liotrigona bitika Brooks & Michener, 1988
 Liotrigona bottegoi (Magretti, 1895)
 Liotrigona chromensis Pauly, 2001
 Liotrigona gabonensis Pauly & Fabre Anguilet
 Liotrigona kinzelbachi Koch, 2010
 Liotrigona madecassa (Saussure, 1890)
 Liotrigona mahafalya Brooks & Michener, 1988
 Liotrigona nilssoni Michener, 1990
 Liotrigona parvula Darchen, 1971
 Liotrigona voeltzkovi (Friese, 1900)
 Meliplebeia beccarii (Gribodo, 1879) 
 Meliplebeia gambiana Moure, 1961 
 Meliplebeia roubiki (Eardley, 2004)
 Meliponula bocandei (Spinola, 1853)
 Plebeiella griswoldorum (Eardley, 2004)
 Plebeiella lendliana] (Friese, 1900)
 Plebeina armata (Magretti, 1895)

Nyuki wasiodunga hupatikana zaidi kwenye misitu na kwa kiasi kidogo kwenye savana. Hujenga makazi yao na kuishi maeneo mbalimali ikiwemo kwenye miti, maeneo ya wazi ya ndani ya miti, ardhini au kwenye vichuguu.

Umuhimu na matumizi
Nyuki wasiodunga wana umuhimu mkubwa kwenye ikolojia na hata uchumi. Wanatoa huduma za uchavushaji wa mimea na mazao mbalimbali, hivyo kuchaninga kwenye kutunza bionuwai na uzalishaji wa mazao ya kilimo.

Baadhi ya spishi za nyuki wasiodunga hufugwa kwa ajili ya asali ambayo ina thamani kubwa na inasemekana kua tiba ya magonjwa mbalimbali.

Jenasi za nyuki wasiodunga wanaotengeneza asali
Austroplebeia spp.
A. australis
A. cassiae
A. cincta
A. essingtoni
A. magna
Cephalotrigona
C. capitata
Frieseomelitta
F. doederleini
F. varia
Heterotrigona
H. itama
 Melipona
M. asilvai
M. beecheii
M. bicolor
M. capixaba
M. compressipes
M. costaricensis
M. crinita
M. eburnea
M. fasciata
M. fasciculata
M. favosa
M. flavolineata
M. fuliginosa
M. marginata
M. panamica
M. quadrifasciata
M. rufiventris
M. scutellaris
M. seminigra
M. subnitida
M. yucatanica
 Meliponula spp.
M. bocandei
Paratrigona
P. subnuda
Partamona
P. seridoensis
P. helleri
Scaptotrigona
S. bipunctata
S. polysticta
S. postica
S. tubiba
S. mexicana
Schwarziana
S. quadripunctata
Tetragona
T. clavipes
T. quadrangula
Tetragonisca
T. angustula
Tetragonula
T. carbonaria
T. hockingsi
Trigona (genus)
T. iridipennis (Tetragonula iridipennis)

Tanbihi

Nyuki na jamaa