Ardhi adimu

Ardhi adimu (pia: metali za ardhi adimu; kwa Kiingereza: rare earth elements, rare earth metals) ni jumla ya elementi 17 za kikemia zikiwa lanthanidi 15 pamoja na Skandi na Ytri.  Skandi na Ytri zinahesabiwa kati ya ardhi adimu ka sababu mara nyingi hupatikana katika amana za mbale zilezile pamoja na lanthanidi, pia zina tabia za kufanana.  

Ardhi adimu zote ni metali.

Matumizi
Ardhi adimu hazikujulikana zamani hivyo hazikuwa na matumizi. Tangu kutambuliwa kuna njia nyingi za kuzitumia katika teknolojia ya kisasa, hasa vifaa elektroniki kama kompyuta, simu za mkononi, vyombo vya tiba na silaha za kisasa. Tabia zake za kupitisha umeme zimeruhusu kuunda sumaku ndogo zenye nguvu, jambo lililowezesha kuunda vifaa vidogo kama kompyuta ndani ya simu zetu.

Kutokana na upanuzi wa vifaa vya elektroniki umuhimu wa ardhi adimu huongezeka. Kwa mfano Europi inahitajika kwa kuonyesha rangi nyekundu katika skrini za runinga na kompyuta. Neodimi ni lazima kwa sumaku ndogo za kudumu katika kompyuta, injini za umeme na jenereta za rafadha. 

Uthabiti wake ni muhimu katika aloi za metali zinazowezesha kutengeneza injini zenye mwendo mkubwa. 

Zinatumiwa katika betri za kuchajisha upya na hivyo mahitaji yake ni makubwa kutokana na upanuzi za magari ya umeme na simu za mkononi, lakini pia jitihada za kuhifadhi umeme jua na umeme upepo.

Upatikanaji
Hata kama zinaitwa "ardhi adimu", hakuna uhaba wa elementi hizi duniani. Zilipokea jina la ardhi kwa sababu mwanzoni zilitambuliwa tu kwa umbo la oksidi ambazo kwa jumla zilitajwa pia kama "ardhi" katika miaka ya kwanza ya kemia ya kisasa. Zilitwa adimu au haba, kwa sababu ziliweza kutambuliwa mwanzoni kwa viwango vidogo tu, tena kwa matatizo. Seri, moja ya elementi hizo, ina nafasi ya 25 ukipanga elementi zote kufuatana na wingi wa akiba zake katika ganda la Dunia. 

Lakini ardhi adimu hupatikana tu kwa hali ya mchanganyiko na elementi nyingine za aina hiyo, zinazofanana zote kikemia na kwa hiyo huhitaji jitihada kubwa za kuzitenganisha na kuzisafisha. 

Siku hizi mzalishaji mkubwa duniani ni China iliyotoa asilimia 80 za mahitaji ya Dunia , ikifuatwa na Australia na 15% .  

Serikali mbalimbali zimeona tatizo la kutegemea nchi 1 tu kwa malighafi muhimu kwa vifaa vya elektroniki, pia kulikuwa na hofu ya mahitaji kupita uzalishaji wa sasa, hivyo jitihada za kugundua akiba mbadala zilikaziwa.

Changamoto na hatari za kimazingira
Njia ya kawaida ni matumizi ya asidi mbalimbali zinazoacha matope ya sumu kwa viumbehai. Michakato hiyo ni ghali na kama haisimamiwi ipasavyo inaweza pia kuleta hatari kwa mazingira na afya. 

Mara nyingi ardhi adimu hupatikana pamoja na elementi nururifu kama urani na thori; mchakato wa kuzichimba ardhini, kuzisafisha na kukoleza unaongeza mnururisho katika mazingira ya shughuli hizo pamoja na hatari kwa afya ya wafanyakazi na watu walio jirani.

Nchini Kenya akiba kubwa ya Neodimi imetambuliwa katika Kilima cha Mrima.

Orodha ya ardhi adimu 
Jedwali linaorodhesha elementi 17 za ardhi adimu, namba atomia, ishara ya kikemia, asili ya majina yake, na mifano ya matumizi yake. Baadhi ya ardhi adimu zilipokea majina kutokana na wataalamu waliozigundua, na nyingine zilitajwa kwa kutegemea mahali zilipogunduliwa.

{| class="wikitable sortable"
|-
!  Z
! Alama
! Jina
! class="unsortable"|Asili ya jina
! class="unsortable"|Mifano ya matumizi
|-
| 21
| Sc
| Skandi
| kutoka Skandinavia, ambapo mtapo wake uligunduliwa mara ya  kwanza 
| Aloi nyepesi ya alumini-skandi inatumika kwa vijenzi vya eropleni. Pia ni nyongeza katika balbu za taa fulani. <Ref name = "CRC_ed89_elements"> C. R. Hammond, "Sehemu ya 4; Vipengele", katika  CRC Handbook of Chemistry and Fizikia, 89th Edition (Internet Version 2009), David R. Lide, ed., CRC Press / Taylor na Francis, Boca Raton, FL. </ref>
|-
| 39
| Y
| Ytri
| kufuatana na kijiji cha Ytterby, Uswidi, ambapo iligunduliwa.
| Yttrium hutumiwa katika leza fulani na runinga. Pia kwa kipitishi bora vya joto, na mikrowevu, na balbu zinazotumia nishati kidogo sana </ref>
|-
| 57
| La
| Lanthani
| kutoka kwa Kigiriki "lanthanein", ikimaanisha  kufichwa.
| glasi za kipeo mchepuko, utunzaji wa hidrojeni, elektrodi za beteri, lenzi za kamera, vichocheo kwa mwatuko wa mafuta ya petroli.
|-
| 58
| Ce
| Ceri
| kufuatana na sayari kibete  Ceres, iliyopewa jina la mungu wa Kiroma wa kilimo.
[dawa la kuoksidisha,  unga wa kusafishia, rangi ya njano katika glasi na kauri, kichocheo cha kujisafishia oveni, vichocheo kwa mwatuko wa mafuta ya petroli. 
|-
| 59
| Pr
| Praseodimi
| kutoka kwa Kigiriki "prasios" kijani , na "didymos"   mapacha .
| sumaku  za ardhi adimu,  leza, inahitajika kwa taa za aki, rangi, nyongeza katika glasi miwani kwa kuchomelea vyuma 
|-
| 60
| Nd
| Neodimi
| kutoka kwa Kigiriki "neos"  mpya , na "didymos"  mapacha .
| Sumaku za ardhi adimu, leza, rangi ya hudhurungi kwenye glasi na kauri, vijazi vya kauri 
|-
| 61
| Pm
| Promethi
| kutoka kwa Prometheus wa mitholjia ya Kigiriki, ambaye alileta moto kwa wanadamu.
|  beteri nyuklia
|-
| 62
| Sm
| Samari
| kutokana na Vasili Samarsky-Bykhovets, aliyegundua mtapo wake
| Sumaku za ardhi adimu, leza,
|-
| 63
| Eu
| Europi
| kutokana na  bara la Ulaya (Europe), 
| leza, taa za zebaki,
|-
| 64
| Gd
| Gadolini
| kutokana na  Johan Gadolin (1760-1852), kuheshimu uchunguzi wake wa ardhi adimu.
| Sumaku za ardhi adimu, glasi za pekee, leza, machine za eksirei, kumbukumbu ya kompyuta, teknolojia ya neutroni , MRI 
|-
| 65
| Tb
| Terbi
| kutokana na  kijiji cha Ytterby, Uswidi.
| Fosifori kijani, leza, taa mulikaji
|-
| 66
| Dy
| Dysprosi
| kutoka kwa Kigiriki "dysprositos" kwa maana  vigumu kupatikana .
| Sumaku za ardhi adimu, leza
|-
| 67
| Ho
| Holmi
| kutokana na  Stockholm, mji muuwa Uswidi na  mji wa asili wa mmoja wa wagunduzi wake.
| Leza
|-
| 68
| Er
| Erbi
| kutokana na  kijiji cha Ytterby, Uswidi.
| Leza, feleji ya vanadi
|-
| 69
| Tm
| Thuli
| kutokana na  nchi ya [Thule]] katika mitholojia ya Skandinavia.
| mashine za  eksirei 
|-
| 70
| Yb
| Ytterbi
| kutokana na  kijiji cha Ytterby, Uswidi.
| leza za infraredi, wakala nakisishi katika kemia
|-
| 71
| Lu
| Luteti
| kutokana na  Lutetia, jina la kale la Paris (Ufaransa).
| Vifaa vya tiba, glasi za kipeo mchepuko
|}

Tanbihi

Viungo vya Nje

Rare earths mining: China's 21st Century gold rush, BBC News June 2010 infographic examining China's role in the rare earths market.
Rare Earth Elements in National Defense: Background, Oversight Issues, and Options for Congress Congressional Research Service, March 31, 2011.
Digging for rare earths: The mines where iPhones are born | Apple – CNET News, September 26, 2012
Khan, Malek; Lundmark, Martin; Hellström, Jerker "Rare Earth Elements and Europe’s Dependence on China" in Strategic Outlook 2013, Swedish Defence Research Agency (FOI), June 2013, pp. 93–98.
Terra Rara: The strange story of some political elements  Prof Andrea Sella, Royal Institution filmed event, 31 May 2013
BBC feature
Rare-earth Metals
Редкоземельные металлы список редкоземельных металлов с изображениями и описанием в переводе
Moon exploration will reduce the shortage of rare earth metals
The dystopian lake filled by the world’s tech lust (April 2015), BBC Future''

Metali
Elementi