LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Tesistosteroni

Tesistosteroni ni aina ya homoni yenye maana sana katika maisha ya mwanamume katika kukua kwa pumbu pamoja na kibofu (prostate). Tofauti ya homoni ya tesistosteroni ni homoni ya estrogeni ambayo inapatikana haswa kwa wamama. 

Homoni hii pia husaidia katika kubalehe kwa wavulana ili wawe wanaume katika ukuzi wa mwili, kuwanda kwa mabega, kukua ndevu, kuwa na sauti nzito na pia kuweza kuzaa wanapojamiana na wanawake. 

Homoni ya tesistosteroni hupatikana kwa watu wote, waume kwa wake. Hata hivyo kiwango cha homoni hii kwa wanaume huwa mara saba ikilinganishwa na wanawake. Kiwango cha kawaida cha homoni hii huwa kati ya 150 hadi 850 ng/. Vivyo hivyo, wanaume wana homoni ya estrogeni chache ikilinganishwa na wamama.

Mwisho wa uzazi kwa wanaume  
Tesistosteroni hutengenezwa na pumbu na pia katika ubongo wa mwanadamu. Ndio maana wanawake pia huwa na kiwango fulani cha tesistosteroni hata kama hawana pumbu. 

Utengenezaji wa homoni hii hupungua pindi mtu anapozeeka. Wanaume wengi walio na umri wa miaka arobaini kwenda juu hupata kwamba kiwango chao chaendelea kudidimia. Hali hii hufanya wasiweze kupata ngono na wake zao maana viungo vyao vya mwili haziwezi kazi hiyo. Kando na hilo, mwananume mwenye upungufu wa homoni hii huwa hana raha, nguvu za kufanya kazi na huonekana kana kwamba ni mlegevu akilinganishwa na mwanaume mwenye tesistosteroni kwa wingi.         

Kwa sababu hii, wao huona heri waende kwa daktari ili wajazwe kiwango fulani cha homoni ama wanywe tembe zinazouzwa na makampuni ya. Dawa hizi hujulikana kama steroidi anaboliki. Hata hivyo idara za madawa katika nchi nyingi zimeonya watu wasinywe madawa hayo ya steroidi anaboliki bila idhini ya daktari maana yamepatikana kuwa na madhara baada ya matumizi ya muda mrefu. Hata hivyo, kampuni za madawa ya steroidi zimepitisha steroidi nzuri zilizoidhinishwa na idara ya FDA.  

Tesistosteroni husaidia mwanamume awe na uchu wa ngono, awe na misuli iliyotitimka na pia awe mwenye raha akifanya kazi zake .

Wanasayansi wamegundua kwamba mwanamume akiwa na kiwango kingi cha homoni hii na kiwango kidogo cha kotisoli (stress hormone) huwa ana uwezo wa kuongoza watu wakimfuata bila pingamizi yoyote.

Kuongeza tesistosteroni mwilini 
Tesistosteroni huongezewa kwa mwili haswa kwa lishe bora yenye madini ya zinki, magnesium na boron.Chakula kama samaki, oysters na matunda kama ndizi, maembe na parachichi yamesemekana kuongezea madini haya mwilini. Utafiti waonyesha kuwa matawi na mizizi ya stinging nettle husaidia kuongezea homoni ya tesistosteroni.

Madhara ya tesistosteroni nyingi 
Kiwango cha tesistosteroni kikiwa kingi pia huwa na madhara kama vile:
 kupungua kwa saizi ya pumbu
 kupata kipara kichwani au nywele kuanguka anguka.
 wanaume kupata matiti, jambo linalojulikana kama jinekomastia
 kuwa mwingi wa hasira.
 chunusi
 huweza kuzidisha saratani ya kibofu (prostate cancer). Hata hivyo jambo hili halijathibithishwa kwa uhakika.

Tanbihi

Viungo ya nje 
 http://www.pnas.org/content/113/35/9774.full 

Homoni
Jinsia
Nguo

Nguo ni kitambaa ambacho kinaweza kutumika kufunikia meza, kitanda n.k. lakini hasa kutengenezea mavazi mbalimbali yanayovaliwa na mtu kwa ajili ya kujisitiri, kwa sababu ya kutunza heshima yake na kujikinga dhidi ya baridi, jua, mvua n.k. Ndiyo sababu mara nyingi neno "nguo" linamaanisha mavazi yenyewe.

Nguo huvaliwa kulingana na hali ya hewa na mazingira fulani, lakini pia kulingana na mitindo inayobadilikabadilika kadiri ya nyakati.

Historia ya nguo 
Kulingana na wanaakiolojia na wanaanthropolojia, nguo za kwanza zilikuwa manyoya, ngozi za wanyama, majani na nyasi. Uvaaji wa nguo hizi uliwasaidia binadamu haswa katika kujikinga na hewa baya, kujikinga na vumbi pamoja na dhoruba kali.

Tanbihi

Marejeo 

 Introduction by Teresa Archuleta-Sagel. 196 pages with 125 black and white as well as colour plates. Fisher is Curator Emirta, Textiles & Costumes of the Museum of International Folk Art.

Arai, Masanao (Textile Industry Research Institute of Gunma). "From Kitsch to Art Moderne: Popular Textiles for Women in the First Half of Twentieth-Century Japan" ( ). Textile Society of America Symposium Proceedings. Textile Society of America, January 1, 1998.

Utamaduni
Mavazi
Maliasili

Maliasili ni vitu ambavyo watu au taifa hawajatengeneza, ila vipo nao huvitegemea kwa ajili ya kuendeleza uchumi wa taifa husika. 

Kwa mfano Tanzania ni nchi yenye maliasili nyingi ambazo ni kama mbuga za wanyama, madini na mengine mengi. Suala ni hizo maliasili zinatumikaje katika kuendeleza uchumi wa nchi. Ingewekeza katika uendelezaji wa maliasili, nchi ingekuwa na uchumi wa hali ya juu. Pia wananchi wanatakiwa kuzitunza na kuzijali ili zitumike vyema katika ukuaji wa uchumi wetu.

Uchumi
Hifadhi ya mazingira
Nanasi

Nanasi ni aina ya matunda yaliyo na mifano ya miiba pia hutoa maji matamu yanayotumika kutengenezea juisi. Linatokana na mnanasi (Ananas comosus).

Nanasi hutumika kuimarisha uwezo wa ubongo kufikiria.
  

Matunda
Jinekomastia

Jinekomastia (:en:gynecomastia kutoka Kigiriki γυνή, ginē = mwanamke na μαστός mastos = titi) ni tatizo la kiafya ambalo hukumba wanaume na kuwafanya waote matiti makubwa kuliko kawaida ya jinsia yao. Tatizo hili hutokea iwapo kuna shida ya mfumo wa vichocheo unaojulikana kwa Kiingereza kama estrogen-testosterone balance.

Uwiano wa tesistosteroni na estrogeni 
Kwa mwanaume, homoni ya tesistosteroni inafaa kuwa kwa kiwango cha juu kuliko homoni ya estrojeni. Jinekomastia hutokea sanasana kwa watoto wachanga, wavulana wanapobalehe na pia kwa wazee wenye umri mkubwa. 

Watoto wachanga huwa na matiti makubwa wawe wasichana au wavulana. Hili husababishwa na mvuko wa homoni ya estrojeni kutoka kwa mama mzazi hadi kwa mtoto alipo tumboni mwa mamaye. Hata hivyo, tatizo hili huisha baada ya wiki kadhaa anapozaliwa mtoto.  

Wazee wanapovuka umri wa miaka arobaini kwenda juu hupawa na jinekomastia kwa sababu kiwango chao cha tesistosteroni kimepungua na kubatilishwa kuwa estrojeni. Mzee anapokuwa na shida kama hiyo hushauriwa aone daktari ili apewe mawaidha kuhusu steroidi anaboliki anazoweza kutumia ili kuongeza testosteroni.

Walioko katika hatari ya jinekomastia 
Wanywaji pombe 

Wanene kupindukia (obesity) 

Wagonjwa wa figo au ini 

Wenye ndugu walio na tatizo hili katika familia.

Tiba 
Wanywaji wa pombe huombwa kuacha tabia hiyo maana inawafanya wawe na tishu nyingi za mafuta mwilini. Pombe huwezesha mwili kuhifadhi mafuta kwa wingi. 

Walio na unene wa kupindukia hushauriwa wafanye mazoezi kwa wingi na pia wale lishe bora isiyo na mafuta mengi. Mazoezi haswa ya kifua husaidia katika kuyeyusha ule ufuta ulioko kwa kifua. 

Kwa wazee, tiba njema ni kuongezea homoni ya tesistosteroni mwilini kwa kutumia steroidi anaboliki.

Uchunguzi wa jinekomastia 
Jinekomastia yaweza kupimwa kwa njia zifuatazo:

1. Eksirei ya matiti. Hii hufanywa kuchunguza tishu za kawaida za matiti na kuzichanganua na zile zisizo za kawaida kama cysts, saratani na calcifications kwenye matiti.

2. Kipimo cha damu. Hicho hufanywa kuangalia wingi wa damu, chembechembe zilizoko na uwepo wa maambukizi ya bakteria.

3. Kipimo cha damu kuangalia wingi wa homoni ya tesistosteroni. Hicho hufanywa haswa asubuhi. Kiwango sawa cha homoni ya tesistosteroni huwa 300 hadi 1000 ng/dl. Hupungua kwa alama 13 wakati wa mchana.

Marejeo

Viungo vya nje
 Sababu za wanaume kuota matiti

Jinsia
Magonjwa
Homoni
Kebra Negast

Kebra Negast (kwa Kiswahili: Hadithi za Wafalme) ni kitabu kilichoandikwa mnamo karne ya 14 kwenye lugha ya Giiza. 

Ni taarifa inayoeleza urithi wa Mfalme Sulemani katika Ukristo wa Kihabeshi.

Inaeleza jinsi Malkia Makeda (ajulikanaye kama malkia wa Sheba) alivyokutana na Mfalme Suleimani.

Marejeo

Fasihi ya Kige'ez
Hifadhi ya Taifa ya Amboseli

Hifadhi ya Taifa ya Amboseli, ambayo zamani ilikuwa inaitwa hifadhi ya wanyama ya Maasai Amboseli, iko katika Kaunti ya Kajiado (hapo awali tarafa ya Loitoktok, Wilaya ya Kajiado, Mkoa wa Bonde la Ufa), nchini Kenya. 

Mbuga hii ina ukubwa wa hekta 39,206 au eneo la km2 392. Hifadhi ya Taifa ya Amboseli ni katika eneo linaloenea mpakani mwa Kenya na Tanzania. 

Jina "Amboseli" linatokana na lugha ya Kimasai likimaanisha vumbi lenye ladha ya chumvi.

Wenyeji wa sehemu hii ni Wamasai, lakini watu kutoka maeneo mengine ya Kenya ni wakazi kutokana na mvuto wa kiuchumi. Uchumi wa Kajiado umenawiri kutokana na utalii wa wanaotembelea mbuga hiyo na kilimo kabambe kandokando ya mifumo ya mabwawa. Mabwawa hayo pia yanafanya eneo hili lenye mvua kidogo (wastani wa milimita 350 kwa mwaka) kuwa mojawapo ya sehemu bora duniani kuwatazama wanyamapori. Mbuga hiyo hulinda mabwawa mawili kwa matano ambayo yako, na inahusisha ziwa lililokauka la zamani za Pleistocene na mimea ya nusu-ukame.

Viungo vya njə 
Tovuti rasmi ya Amboseli

Amboseli
Kaunti ya Kajiado
Hifadhi ya Taifa ya Aberdare

Hifadhi ya Taifa ya Aberdare ni hifadhi ya taifa la Kenya na iko kati ya kusini-magharibi kwa Mlima Kenya (Kaunti ya Nyandarua na Kaunti ya Nyeri) takriban kilomita 100 kaskazini kwa Nairobi. 

Ilianzishwa rasmi mnamo Mei 1950 kama hifadhi ya misitu ya nchi, na kwa sasa ina eneo la km2 766 chini ya Huduma ya Wanyamapori ya Kenya, KWS Kenya, ili kuhakikisha mfumo wake wa ekolojia unasimamiwa ipasavyo.

Hifadhi hiyo ina hewa safi iliyo tulivu na yenye mazingira murua na mvua kubwa inayonyesha mara kwa mara ndani ya mwaka mzima.

Kwa kuwa mwinuko wa mbuga hiyo ni kati ya mita 2100 hadi 4300 juu ya usawa wa bahari, Hifadhi hiyo ina sifa ya aina nyingi za mandhari - kutoka vilele vya milima hadi mabonde yenye umbo la V yenye vijito, mito na maporomoko ya maji.

Wanyamapori 
Wanyama wanaoishi katika mbuga hiyo ni: chui, tembo wa Kiafrika, fisi, nguruwe mkubwa wa msitu, bushbuck, swala wa milimani, mende wa kawaida, nyati wa Afrika, swala wa suni, bweha mwenye mistari, eland, duiker, anubis boon, guerets na tumbili mwenye koo nyeupe. Mara kwa mara, unaweza kuona paka dhahabu na swala wa bongo, swala wa msituni anayeishi katika msitu wa mianzi.

Hifadhi ya Kitaifa ya Aberdare pia ina idadi kubwa ya vifaru weusi, zaidi ya aina 250 za ndege, wakiwa ni pamoja na wale walio hatarini kutoweka: Aberdar cisticola, Kenyan francolin, spar hawk, African goshawk, tai, sunbirds na plovers.

Baadhi ya Wakikuyu wanaamini bado kwamba Safu ya Aberdare ni mojawapo ya nyumba za mungu wao, Ngai.

Utalii 
Wageni kwenye bustani wanaweza kupata aina mbalimbali za malazi ili kukidhi matakwa yao, kuanzia jumba la miti (Treetops) hadi nyumba ya kulala wageni yenye umbo la Safina ya Nuhu (Safina). Hifadhi hiyo pia ina viwanja viwili vya ndege vya Mweiga na Nyeri. Hifadhi hiyo inafunguliwa kila siku kutoka 6:00 asubuhi hadi 7:00 jioni. Kutembea ni marufuku.

Tanbihi

Aberdare
Kaunti ya Nyandarua
Kaunti ya Nyeri
Hifadhi ya Taifa ya Mlima Kenya

Mbuga ya Taifa ya Mlima Kenya , iliyoanzisha mwaka wa 1949, hulinda kanda inayozunguka Mlima Kenya. Awali ilikuwa ni hifadhi ya misitu kabla ya kutangazwa kama mbuga ya kitaifa. Hivi sasa ni mbuga ya taifa ndani ya hifadhi ya misitu ambayo imeizunguka.Mnamo Aprili mwaka wa 1978 eneo hilo lilifanywa hifadhi ya Biosphere ya UNESCO.  Mbuga ya taifa na hifadhi ya misitu ziliunganishwa zikawa katika orodha ya Urithi wa Dunia wa UNESCO mwaka wa 1997.

Tazama pia
 Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

Tanbihi

Hifadhi za Taifa za Kenya
Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Hifadhi ya Taifa ya Nairobi

Hifadhi ya Taifa ya Nairobi ilikuwa mbuga ya kwanza nchini Kenya ilipoanzishwa mwaka wa 1946. Iko takriban kilomita 7 kusini mwa katikati ya Nairobi, mji mkuu wa Kenya, na ni ndogo ikilinganishwa na mbuga nyingine za wanyama barani Afrika. Majumba marefu jijini Nairobi yaweza kuonekana kutoka kwenye mbuga. 

Mbuga hii ina wanyamapori wengi tofauti. Ni ugo tu unaotenganisha mbuga hii ya wanyama kutoka mji mkuu. Wanyama walao mimea hujaa sana katika mbuga hii wakati wa kiangazi. Ni mojawapo kati ya makimbilio ya vifaru yaliyofanikiwa sana nchini Kenya. 

Kwamba mbuga hii ipo karibu na jiji la Nairobi husababisha mgogoro baina ya wanyama na wananchi na pia hutishia uhamaji wa wanyama.

Tanbihi

Hifadhi za Taifa za Kenya
Nairobi
Hifadhi ya Taifa ya Meru

Hifadhi ya Taifa ya Meru imekuwa yenye shughuli kabambe na yenye watalii chungu nzima waliofurika furifuri ili kujionea maajabu ya Mlima Kenya. 

Huku kuna wanyama si haba ambao hutokea misitu iliyokaribia Mlima Kenya. 

Huku watalii huzuru ili kuikwea milima na kuipata hewa safi.

Tanbihi

Hifadhi za Taifa za Kenya
Bunifu antivirus

Bunifu Antivirus ni programu kingavirusi ya tarakilishi.

Toleo lake la kwanza ilikuwa Mei 16, 2014 (ingawa wasanidi walipata ufikivu wa mapema mnamo Januari 2014) baada ya kuundwa kwa miaka miwili na nusu.

Iliundwa kutumia lugha ya C#.

Imetengezwa na kampuni ya Kenya ya Bunifu Technologies.

Programu yenyewe ni bure kutumia kwa muda wa mwezi mmoja. Baada ya muda huo kuyoyoma, bei yake hulingana na idadi ya watumizi.

Marejeo

Kompyuta
Lobengula

Lobengula Khumalo (Septemba 1845 - Januari 1894) alikuwa mfalme wa pili na wa mwisho wa Wandebele (tawi la Wazulu katika nchi ambayo leo inaitwa Zimbabwe)

Jina "Lobengula" linamaanisha "Aliyekuwa mgonjwa".

Wazazi
Baba yake alikuwa Mzilikazi, ambaye alimtangulia Lobengula kama mfalme wa Wandebele. 

Mama yake Lobengula alikuwa mke mdogo kwenye boma ya Mzilikazi, na Lobengula aliweza kumrithi baba yake kwa umaarufu wake katika vita.

Tanbihi

Marejeo

Viungo vya nje
 Texts of the Moffat Treaty and Rudd Concession, signed by Lobengula, which gave Britain and the British South Africa Company rights over his land 
 History of Lobengula: Last King of the Matebele

Waliozaliwa 1845
Waliofariki 1894
Historia ya Zimbabwe
Kipirriya

Kipirriya kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wapirriya katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kipirriya ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipirriya kiko katika kundi la Kikarniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kipirriya kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipirriya
lugha ya Kipirriya katika Glottolog
lugha ya Kipirriya katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kipitta-Pitta

Kipitta-Pitta kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wapitta-Pitta katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kipitta-Pitta ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipitta-Pitta kiko katika kundi la Kikarniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kipitta-Pitta kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipitta-Pitta
lugha ya Kipitta-Pitta katika Glottolog
lugha ya Kipitta-Pitta katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kipunthamara

Kipunthamara kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wapunthamara katika jimbo la Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kipunthamara ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipunthamara kiko katika kundi la Kikarniki. Wengine hukiangalia kuwa lahaja ya lugha ya Kingura.

Viungo vya nje
lugha ya Kipunthamara kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipunthamara
lugha ya Kipunthamara katika Glottolog
lugha ya Kipunthamara katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiwanggamala

Kiwanggamala kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wawanggamala katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kiwanggamala ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwanggamala kiko katika kundi la Kikarniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwanggamala kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwanggamala
lugha ya Kiwanggamala katika Glottolog
lugha ya Kiwanggamala katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiwangganguru

Kiwangganguru kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wawangganguru katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kiwangganguru ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwangganguru kiko katika kundi la Kikarniki. Wengine hukiangalia kuwa lahaja ya Kiarabana.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwangganguru kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwangganguru
lugha ya Kiwangganguru katika Glottolog
lugha ya Kiwangganguru katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiwangkayutyuru

Kiwangkayutyuru kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wawangkayutyuru katika jimbo la Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kiwangkayutyuru ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwangkayutyuru kiko katika kundi la Kikarniki. Wengine hukiangalia kuwa lahaja ya Kiwanggamala.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwangkayutyuru kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwangkayutyuru
lugha ya Kiwangkayutyuru katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiwangkumara

Kiwangkumara ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wawangkumara katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2004, shirika la AUSTLANG lilitoa ripoti kudai kwamba idadi ya wasemaji wa Kiwangkumara ni watu 100, wote wazee, yaani lugha ya Kiwangkumara imekaribia kutoweka. Wengine husema kwamba ilitoweka tayari. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwangkumara kiko katika kundi la Kikarniki. Wengine hukiangalia kuwa lahaja ya Kingura.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwangkumara kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwangkumara
lugha ya Kiwangkumara katika Glottolog
lugha ya Kiwangkumara katika Ethnologue

Lugha za Australia
Hifadhi ya Samburu

Hifadhi ya Samburu inapatikana katika kaunti ya Samburu nchini Kenya. 

Ndiyo "nchi huru" ambapo Joy Adamson alikasirishwa mno na simba. Hii imeifanya mbuga hii kuwa maarufu sana na kuvuta watalii wengi kutaka kuizuru. 

Watalii pia huvutiwa mno na utamaduni wa Wasamburu pamoja na mavazi na mienendo yao.

Tanbihi

Hifadhi za Taifa za Kenya
Kaunti ya Samburu
Susan B.Anthony

Susan Brownell Anthony (15 Februari 1820 - 13 Machi 1906) alikuwa kiongozi wa kutetea haki za wanawake nchini Marekani.

Katika umri wa miaka 17 alikuwa mwalimu wa shule, lakini muda mfupi baadaye alijihusisha na mambo ya utumwa na unywaji pombe.

Mnamo miaka ya 1850, alikuwa akifanya kazi kwa ukaribu na Elizabeth Cady Stanton kwa ajili ya kutetea haki za wanawake, ikiwemo haki ya wanawake kupiga kura.

Kwa miaka kadhaa alikuwa mhariri wa gazeti lililoitwa The Revolution. Mnamo mwaka 1872 alikamatwa kwa kosa la kujaribu kupiga kura.

Kwa miaka mingi, alikuwa kiongozi wa chama cha kitaifa cha kutetea haki ya upigaji kura kwa wanawake kilichoitwa National Women's Suffrage Association, ambacho kilijikita katika kuhakikisha wanawake wanapata haki ya kupiga kura nchini Marekani kwa kipindi hicho. 

Mnamo mwaka 1920 mabadiliko ya 19 ya katiba ya Marekani yalipitishwa, ambapo ilikuwa ni miaka 14 tokea kifo cha Susan B. Anthony kilichotokea 13 Machi 1906.

Susan B. Anthony alikuwa mwanamke wa kwanza kuwa kwenye sarafu ya Marekani, dola.

References

Viungo vya nje

Waliozaliwa 1820
Waliofariki 1906
Wanaharakati wa Marekani
Kiyandruwandha

Kiyandruwandha kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayandruwandha katika majimbo ya Australia Kusini na Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kiyandruwandha ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyandruwandha kiko katika kundi la Kikarniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyandruwandha kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyandruwandha
lugha ya Kiyandruwandha katika Glottolog
lugha ya Kiyandruwandha katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiyarluyandi

Kiyarluyandi kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayarluyandi katika jimbo la Australia Kusini. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kiyarluyandi ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyarluyandi kiko katika kundi la Kikarniki. Wengine hukiangalia kuwa lahaja ya Kingamini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyarluyandi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyarluyandi
lugha ya Kiyarluyandi katika Glottolog
lugha ya Kiyarluyandi katika Ethnologue

Lugha za Australia
Hifadhi ya Saadani

Hifadhi ya Saadani ni mojawapo kati ya hifadhi za taifa la Tanzania, ya 13 kutangazwa (2005) na ya pekee kupatikana kwenye Bahari ya Hindi

Inaenea katika km2 1062 za Mkoa wa Tanga.

Picha

Tazama pia
 Orodha ya milima ya Tanzania
 Mbuga za Taifa la Tanzania
 Orodha ya milima ya mkoa wa Tanga

Tanbihi

Viungo vya nje 
 http://www.saadanipark.org

Hifadhi za Taifa za Tanzania
Mkoa wa Tanga
Kiyawarawarga

Kiyawarawarga kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayawarawarga katika majimbo ya Australia Kusini na Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kiyawarawarga ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyawarawarga kiko katika kundi la Kikarniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyawarawarga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyawarawarga
lugha ya Kiyawarawarga katika Glottolog
lugha ya Kiyawarawarga katika Ethnologue

Lugha za Australia
Watoto wa mitaani

Watoto wa mitaani ni watoto ambao wamekosa makazi bora, malazi na mavazi kutoka kwa wazazi au walezi wao. Jambo hilo limesababisha kutokuwa na mahali maalumu pa kuishi. 

Idadi yao duniani hukadiriwa kuwa milioni mia moja hivi.

Sababu
Kuwa mtoto wa mitaani husababishwa na ugomvi wa wazazi ambao hatimaye hutengana; hapo mtoto hukosa haki na mahitaji yake ya msingi. Mtoto huona bora akaishi mtaani ili aweze kufanya japo kazi ndogo aweze kupata mahitaji yake.

Pengine hutokana na vifo vya wazazi wote wawili, ambapo baadhi yao hutengwa na ndugu na kukosa mahali pa kwenda.

Kuna wakati watoto hao hukosa chakula, hivyo huona bora aibe ili apate kula. Wengine huingia kwenye makundi ya uuzaji wa madawa ya kulevya na ujambazi.

Majukumu
Jamii inatakiwa ichukue jukumu la kuwasaidia watoto haO ili kuwaepusha na mambo hayo. Sisi sote kama jamii tunatakiwa tuliangalie suala hilo kwa umakini kwa usaidizi wa serikali; jukumu hili ni la kila mtu. 

Ingawa serikali nyingine zimetekeleza mipango ya kukabiliana na matatizo ya watoto wa mitaani, mpaka sasa suluhisho la jumla linahusisha kuwaweka katika makazi ya mayatima, nyumba za vijana, au taasisi za marekebisho.
 
Huko Kolombia, serikali imejaribu kutekeleza mipango ya kuweka watoto hawa katika nyumba zinazoendeshwa na serikali, lakini jitihada hizo zimeshindwa kwa kiasi kikubwa, na watoto wa mitaani wamekuwa kundi la watu walioathiriwa na ukatili wa Polisi na Usalama wa Taifa, kwa sababu, wanadhani ni watumiaji wa madawa ya kulevya na wahalifu. 

Katika Australia, majibu ya msingi kwa wasio na makazi ni Programu ya Usaidizi wa Makazi ya Usaidizi (SAAP). Mpango huo ni mdogo kwa ufanisi wake. Inakadiriwa moja kati ya vijana wawili ambao wanatafuta kitanda kutoka SAAP hugeuzwa kwa sababu huduma zimejaa.

Jitihada za kufaa zaidi zimefanywa na serikali mbalimbali kusaidia au kushirikiana na mashirika yasiyo ya serikali.

Marejeo

Viungo vya nje 

 Street Child: is a UK charity, that aims to create educational opportunity for some of the most vulnerable children in West Africa.
 The Hope Foundation: Offering protection, education and healthcare to street children in Kolkata, India
 Street Children in Gimbi, Ethiopia, including documentary of a specific boy
 Streetconnect.org : A clearing house of information for and about homeless youth
 Hummingbird: a documentary about two NGOs in Brazil that work with street kids
 The Goodman Project : A foundation set up to help the street kids in India and Asia
 Street Children: Article on the Children's Rights Portal
 Street Children's Day - 31 January (in German): Day to highlight the situation of these children and young people.

Elimu jamii
Umri
Haki za binadamu
Waniloti

Waniloti ni watu wenye asili ya bonde la mto Nile ambao wanatumia lugha za Kiniloti, kama vile Wajaluo, Wasara, Wamasai, Wakalenjin, Wadinka, Wanuer, Washilluk, Waateker n.k.

Wanajulikana kwa urefu na weusi wao.

Pamoja na kuwa wengi kati ya wakazi wa Sudan Kusini, wanapatikana pia Ethiopia, Uganda, Kenya na Tanzania.

Waserer wa Afrika Magharibi pia wana asili hiyo.

Upande wa dini, siku hizi walio wengi wanafuata Ukristo, wakizidi kuacha Dini asilia za Kiafrika.

Tanbihi

Marejeo
 Lienhardt, Godfrey, Divinity and Experience: The Religion of the Dinka, Oxford University Press (1988),    (Retrieved : 9 June 2012)

Makabila ya Afrika
Makabila ya Ethiopia
Makabila ya Kenya
Makabila ya Sudan Kusini
Makabila ya Tanzania
Makabila ya Uganda
Uoto asilia

Uoto asilia (auUoto wa asili) ni mimea yote inayoota kiasili, tofauti na ile inayooteshwa na binadamu. Kwa hali hiyo uoto wa asili huhusiana moja kwa moja na tabia ya nchi, kwa mfano nyasi, msitu, vichaka na mbuga.

Msitu ni mkusanyiko wa miti mirefu na mikubwa ambayo huota sehemu kubwa kwa kukaribiana na vichaka ambavyo ni miti midogomidogo na mifupi iliyokusanyika kwa pamoja sana na mbuga ni uoto wa kisavana ambao ni kama nyasi.

Uoto wa asili ni matokeo ya athari za hali ya hewa, ambayo nayo huhusiana na kuathiriwa na sura ya nchi. Kwa mfano misitu minene hustawi katika sehemu za milima zenye mvua nyingi.

Aina na kiasi cha uoto wa asili hubadilika kadiri mvua inavyobadilika. WUtunzaji wa uoto wa asilia ni njia bora ya kuwezesha maisha ya afya katika jamii kwa maana kupitia njia mbalimbali za uoto wa asili kuna mvua, hewa nzuri, makazi ya wanyama. na kama utunzaji wetu wa uoto wa asilia utakuwa bora, basi utatusaidia sisi pamoja na vizazi vijavyo mbeleni. 

Mimea
Uji

Uji ni kinywaji kinachopikwa kwa kuchemsha unga na maji ukawa laini. 

Mara nyingi hupendwa asubuhi na kwa ajili ya watoto na wagonjwa.

Unga unaotumika unaweza kuwa wa mahindi, lakini pia mtama, ulezi, uwele n.k.

Maandalizi ya uji 
 1. Weka maji kiasi kwenye sufuria au chungu.
 2. Weka jikoni.
 3. Weka unga kiasi.
 4. Acha kwa muda wa dakika moja kisha ukikorogea hivyo hivyo mpaka utakapoona mabuja yametoweka.
 5. Acha kwa muda uji uchemke dakika. 
 6. Epua uji wako, kisha uache upoe.

Uji wako utakuwa tayari kwa kunywa.

Vinywaji
Chakula
Kigurinji

Kigurinji ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wagurinji katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kigurinji 590, hata hivyo lugha imo hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigurinji kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kigurinji kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigurinji 
lugha ya Kigurinji katika Glottolog
lugha ya Kigurinji katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiguyani

Kiguyani kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Waguyani katika jimbo la Australia Kusini. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kiguyani ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiguyani kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiguyani kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiguyani 
lugha ya Kiguyani katika Glottolog
lugha ya Kiguyani katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kijaru

Kijaru (au Kidjaru) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wajaru katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kijaru 360, hata hivyo lugha imo hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijaru kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kijaru kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kijaru 
lugha ya Kijaru katika Glottolog
lugha ya Kijaru katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikalaamaya

Kikalaamaya kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakalaamaya katika jimbo la Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kikalaamaya ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalaamaya kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikalaamaya kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikalaamaya 
lugha ya Kikalaamaya katika Glottolog
lugha ya Kikalaamaya katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikalarko

Kikalarko (au Kigalaagu) kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakalarko katika jimbo la Australia Magharibi. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kikalarko ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalarko kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikalarko kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikalarko 
lugha ya Kikalarko katika Glottolog
lugha ya Kikalarko katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikaradjeri

Kikaradjeri (au Kigaradjari) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakaradjeri katika jimbo la Australia Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kikaradjeri 26 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikaradjeri kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikaradjeri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikaradjeri 
lugha ya Kikaradjeri katika Glottolog
lugha ya Kikaradjeri katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikariyarra

Kikariyarra kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakariyarra katika jimbo la Australia Magharibi. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kikariyarra ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikariyarra kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikariyarra kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikariyarra 
lugha ya Kikariyarra katika Glottolog
lugha ya Kikariyarra katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikaurna

Kikaurna kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakaurna katika jimbo la Australia Kusini. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kikaurna ilitoweka. Hata hivyo, kuna watu ambao wameanza kujufunza lugha ya Kikaurna tena kwa ajili ya kuihuisha. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikaurna kiko katika kundi la Kiyura.

Viungo vya nje
lugha ya Kikaurna kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikaurna 
lugha ya Kikaurna katika Glottolog
lugha ya Kikaurna katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikokata

Kikokata (au Kikukarta) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakokata katika jimbo la Australia Kusini. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kikokata 19 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikokata kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikokata kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikokata 
lugha ya Kikokata katika Glottolog
lugha ya Kikokata katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikukatja

Kikukatja ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakukatja katika jimbo la Australia Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kikukatja 440. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikukatja kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikukatja kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikukatja 
lugha ya Kikukatja katika Glottolog
lugha ya Kikukatja katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikurrama

Kikurrama ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakurrama katika jimbo la Australia Magharibi. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kikurrama kumi tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikurrama kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikurrama kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikurrama 
lugha ya Kikurrama katika Glottolog
lugha ya Kikurrama katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimalgana

Kimalgana kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wamalgana katika jimbo la Australia Magharibi. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kimalgana ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimalgana kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kimalgana kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimalgana 
lugha ya Kimalgana katika Glottolog
lugha ya Kimalgana katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimangala

Kimangala (au Kimangarla) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wamangala katika jimbo la Australia Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kimangala 61 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimangala kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kimangala kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimangala 
lugha ya Kimangala katika Glottolog
lugha ya Kimangala katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimartu-Wangka

Kimartu-Wangka ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wamartu-Wangka katika jimbo la Australia Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kimartu-Wangka 880. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimartu-Wangka kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kimartu-Wangka kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimartu-Wangka
lugha ya Kimartu-Wangka katika Glottolog
lugha ya Kimartu-Wangka katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimartuyhunira

Kimartuyhunira (au Kimartuthunira) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wamartuyhunira katika jimbo la Australia Magharibi. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kimartuyhunira watano tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimartuyhunira kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kimartuyhunira kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimartuyhunira 
lugha ya Kimartuyhunira katika Glottolog
lugha ya Kimartuyhunira katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiminang

Kiminang (au Kimirnong) kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Waminang katika jimbo la Australia Magharibi. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kiminang ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiminang kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi. Wengine hukiangalia kuwa lahaja ya Kinyunga.

Viungo vya nje
lugha ya Kiminang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiminang 
lugha ya Kiminang katika Ethnologue

Lugha za Australia
Madaraka

Madaraka ni uwezo ambao mtu hupewa ili kuongoza kundi fulani la watu. Madaraka hayo huweza kufikia kuwa ya kuongoza kundi kubwa la watu au hata nchi nzima.Uongozi unaweza kuwa ni wa mtu mmoja mmoja au wa kundi kubwa la watu. 

Madaraka hutolewa kwa njia mbili ambazo ni kuteuliwa au kuchaguliwa. Uongozi wa kuchaguliwa hupatikana kwa kupiga kura huku uongozi wa kuteuliwa ukipatikana kwa kuteuliwa.

Faida za uongozi
Husaidia kufanya kazi kwa ufanisi kwasababu kiongozi anakuwa chini ya mamlaka.
Husaidia kufanya kazi kwa umoja na kwa urahisi.

Sifa za kiongozi bora
Huwa mchapa kazi.
Huwa mkweli.
Huwa mwaminifu.

Serikali
Elimu jamii
Mia tisa sitini na tano

Mia tisa sitini na tano ni namba inayoandikwa 965 kwa tarakimu za kawaida na CMLXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 964 na kutangulia 966.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 193.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 965 KK na 965 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sitini na sita

Mia tisa sitini na sita ni namba inayoandikwa 966 kwa tarakimu za kawaida na CMLXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 965 na kutangulia 967.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 7 x 23.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 967 KK na 967 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sitini na saba

Mia tisa sitini na saba ni namba inayoandikwa 967 kwa tarakimu za kawaida na CMLXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 966 na kutangulia 968.

967 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 967 KK na 967 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sitini na nane

Mia tisa sitini na nane ni namba inayoandikwa 968 kwa tarakimu za kawaida na CMLXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 967 na kutangulia 969.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 11 x 11.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 968 KK na 968 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sitini na tisa

Mia tisa sitini na tisa ni namba inayoandikwa 969 kwa tarakimu za kawaida na CMLXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 968 na kutangulia 970.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 17 x 19.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 969 KK na 969 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sabini

Mia tisa sabini ni namba inayoandikwa 970 kwa tarakimu za kawaida na CMLXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 969 na kutangulia 971.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 97.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 970 KK na 970 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sabini na moja

Mia tisa sabini na moja ni namba inayoandikwa 971 kwa tarakimu za kawaida na CMLXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 970 na kutangulia 972.

971 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 971 KK na 971 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sabini na tatu

Mia tisa sabini na tatu ni namba inayoandikwa 973 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 972 na kutangulia 974.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 139.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 973 KK na 973 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sabini na mbili

Mia tisa sabini na mbili ni namba inayoandikwa 972 kwa tarakimu za kawaida na CMLXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 971 na kutangulia 973.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 3 x 3 x 3 x 3.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 972 KK na 972 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sabini na nne

Mia tisa sabini na nne ni namba inayoandikwa 974 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 973 na kutangulia 975.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 487.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 974 KK na 974 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sabini na tano

Mia tisa sabini na tano ni namba inayoandikwa 975 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 974 na kutangulia 976.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 5 x 5 x 13.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 975 KK na 975 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sabini na sita

Mia tisa sabini na sita ni namba inayoandikwa 976 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 975 na kutangulia 977.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 61.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 976 KK na 976 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sabini na saba

Mia tisa sabini na saba ni namba inayoandikwa 977 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 976 na kutangulia 978.

977 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 977 KK na 977 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sabini na nane

Mia tisa sabini na nane ni namba inayoandikwa 978 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 977 na kutangulia 979.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 163.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 978 KK na 978 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa sabini na tisa

Mia tisa sabini na tisa ni namba inayoandikwa 979 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 978 na kutangulia 980.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 11 x 89.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 979 KK na 979 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mlemavu

Mlemavu ni mtu mwenye upungufu wa kiungo au viungo fulani vya mwili. Pia kuna ulemavu wa ngozi (taz. albino). Si ugonjwa wa muda tu, bali hali ya kudumu.

Mara nyingi hali hiyo husababishwa na ajali au kuzaliwa hivyo hivyo. 

Baadhi yao huishia kuombaomba barabarani na kuwa tegemezi kwa jamii inayowazunguka. Lakini wanaweza kufundishwa elimu au ufundi fulani ili wajipatie riziki zao.

Elimu jamii
Ulemavu
Mia tisa themanini

Mia tisa themanini ni namba inayoandikwa 980 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 979 na kutangulia 981.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 5 x 7 x 7.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 980 KK na 980 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa themanini na moja

Mia tisa themanini na moja ni namba inayoandikwa 981 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 980 na kutangulia 962.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 109.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 981 KK na 981 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa themanini na mbili

Mia tisa themanini na mbili ni namba inayoandikwa 982 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 981 na kutangulia 983.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 491.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 982 KK na 982 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa themanini na tatu

Mia tisa themanini na tatu ni namba inayoandikwa 983 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 982 na kutangulia 984.

983 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 983 KK na 983 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa themanini na nne

Mia tisa themanini na nne ni namba inayoandikwa 984 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 983 na kutangulia 985.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 3 x 41.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 984 KK na 984 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa themanini na tano

Mia tisa themanini na tano ni namba inayoandikwa 985 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 984 na kutangulia 986.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 197.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 985 KK na 985 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa themanini na sita

Mia tisa themanini na sita ni namba inayoandikwa 986 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 985 na kutangulia 987.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 17 x 29.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 986 KK na 986 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Nyongo

Nyongo ni kimiminika cha njano chenye ukijani ambacho husaidia kumeng'enya mafuta. Kwa wanyama wengi wenye uti wa mgongo kinazalishwa kwenye ini na hutunzwa kwenye kifuko cha nyongo. Pia nyongo hutunzwa kwenye mirija ya nyongo. 

Vitu vinavyounda nyongo ni:
 Maji
 Kolestro
 Rangi ya nyongo
 Chumvi za nyongo

Mara nyingi baada ya kupandikiza ini, nyongo hutoka nje ya mwili.

Marejeo
 
 
 

Ini
Mia tisa themanini na saba

Mia tisa themanini na saba ni namba inayoandikwa 987 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 986 na kutangulia 988.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 7 x 47.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 987 KK na 987 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa themanini na nane

Mia tisa themanini na nane ni namba inayoandikwa 988 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 987 na kutangulia 989.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 13 x 19.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 988 KK na 988 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa themanini na tisa

Mia tisa themanini na tisa ni namba inayoandikwa 989 kwa tarakimu za kawaida na CMLXXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 988 na kutangulia 990.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 23 x 43.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 989 KK na 989 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa tisini

Mia tisa tisini ni namba inayoandikwa 990 kwa tarakimu za kawaida na CMXC kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 989 na kutangulia 991.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 5 x 11.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 990 KK na 990 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa tisini na moja

Mia tisa tisini na moja ni namba inayoandikwa 991 kwa tarakimu za kawaida na CMXCI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 990 na kutangulia 992.

991 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 991 KK na 991 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa tisini na mbili

Mia tisa tisini na mbili ni namba inayoandikwa 992 kwa tarakimu za kawaida na CMXCII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 991 na kutangulia 993.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 31 (au 25 x 31).

Matumizi
 Namba hurejea miaka 992 KK na 992 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa tisini na tatu

Mia tisa tisini na tatu ni namba inayoandikwa 993 kwa tarakimu za kawaida na CMXCIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 992 na kutangulia 994.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 331.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 993 KK na 993 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa tisini na nne

Mia tisa tisini na nne ni namba inayoandikwa 994 kwa tarakimu za kawaida na CMXCIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 993 na kutangulia 995.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 7 x 71.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 994 KK na 994 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa tisini na tano

Mia tisa tisini na tano ni namba inayoandikwa 995 kwa tarakimu za kawaida na CMXCV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 994 na kutangulia 996.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 199.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 995 KK na 995 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa tisini na sita

Mia tisa tisini na sita ni namba inayoandikwa 996 kwa tarakimu za kawaida na CMXCVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 995 na kutangulia 997.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 83.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 996 KK na 996 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa tisini na saba

Mia tisa tisini na saba ni namba inayoandikwa 997 kwa tarakimu za kawaida na CMXCVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 996 na kutangulia 988.

997 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 997 KK na 997 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa tisini na nane

Mia tisa tisini na nane ni namba inayoandikwa 998 kwa tarakimu za kawaida na CMXCVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 997 na kutangulia 999.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 499.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 998 KK na 998 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Kiatu

Kiatu ni bidhaa yenye lengo la kulinda na kustarehesha mguu wa binadamu wakati wa kufanya shughuli mbalimbali. Pia kutumika kama bidhaa ya mapambo na mitindo, hasa kutokana na aina mbalimbali sana, tena tofauti kati ya utamaduni mmoja na utamaduni mwingine. 

Zaidi ya hayo, mitindo mara nyingi imefanya wengi kubuni mambo, kama vile viatu vya visigino virefu au tambarare. Tofauti ya gharama yake inatumika pia kujenga matabaka kati ya watu. Viatu viliiyotolewa na wabunifu maarufu vinaweza kuwa vya vifaa ghali, na kuuzwa kwa mamia au hata maelfu ya dola za Marekani. 

Baadhi ya viatu vinaundwa kwa madhumuni maalum, kama vile buti iliyoundwa mahsusi kwa ajili ya kupanda milima au kuteleza juu ya theluji. 

Kwa kawaida, viatu vimefanywa kutoka ngozi, mbao au turubai, lakini pia vinazidi kufanywa kutoka mpira, plastiki n.k. 

Mavazi
Mia tisa tisini na tisa

Mia tisa tisini na tisa ni namba inayoandikwa 999 kwa tarakimu za kawaida na CMXCIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 998 na kutangulia 1000.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 3 x 37.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 999 KK na 999 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Kimudburra

Kimudburra (au Kimudbura) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wamudburra katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kimudburra 47 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimudburra kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kimudburra kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimudburra
lugha ya Kimudburra katika Glottolog
lugha ya Kimudburra katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kinarungga

Kinarungga (au Kinarangga) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wanarungga katika jimbo la Australia Kusini. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kinarungga 24 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinarungga kiko katika kundi la Kipama-Nyungan cha Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kinarungga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinarungga 
lugha ya Kinarungga katika Glottolog
lugha ya Kinarungga katika Ethnologue

Lugha za Australia