LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Mto Rutamo

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

R
Mkoa wa Bururi
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Ruvyironza (Bururi)

ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

R
Mkoa wa Bururi
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Ruzunga

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

R
Mkoa wa Bururi
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Rwanyosha

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

R
Mkoa wa Bururi
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Rwasuma

ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

R
Mkoa wa Bururi
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Sama (Burundi)

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

S
Mkoa wa Bururi
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Sambwe (Bururi)

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

S
Mkoa wa Bururi
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Shanga (Bururi)

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

S
Mkoa wa Bururi
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Siguvyaye

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

S
Mkoa wa Bururi
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Sumba (Burundi)

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

S
Mkoa wa Bururi
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Uwimpene

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

U
Mkoa wa Bururi
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Yove (Burundi)

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Y
Mkoa wa Bururi
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Ziba

ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Z
Mkoa wa Bururi
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Bumba (Bururi)

ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

B
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Buzirabuye

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

B
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Gasenyi (Bururi)

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

G
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Gasimbiko

ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

G
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Gatare (Bururi)

ni jina la mto na la korongo vinavyopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji ya mto huelekea ziwa Tanganyika, mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki, kumbe yale ya korongo huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

G
Mkoa wa Bururi
Mto Kongo
Atlantiki
Nile
Mediteranea
Mto Kamira (Bururi)

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

B
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Kamiranzogera (Bururi)

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

K
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Karinzi

ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

B
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Kibazwa

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

B
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Kigira

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

B
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Kishubi

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

B
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Kiyengo

ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Ziwa Tanganyika, Mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

K
Mkoa wa Bururi
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Musasa (Bururi)

ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

M
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Nahufunzwe

ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

N
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Nonya

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

N
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Nyabuyugi

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

B
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Nyagikanga

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

N
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Nyakabugu

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

B
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Nyakagozi (Burundi)

ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

B
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Nyanjabaga

unapatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

N
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Mto Rushoka (Bururi)

ni korongo linalopatikana kusini mwa Burundi (mkoa wa Bururi).

Maji yake huelekea Mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Bururi
 Orodha ya mito ya Burundi
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

R
Mkoa wa Bururi
Nile
Mediteranea
Makumbusho ya Mutare

Makumbusho ya Mutare ni makumbusho yanayopatikana katika jiji la Mutare nchini Zimbabwe, ni moja ya makumbusho manne ya Zimbabwe, na yalianzishwa mwaka 1959 .

Marejeo

Makumbusho ya Zimbabwe
Kioromo

Kioromo ni lugha ya Waafrika milioni 34 hivi. Ndiyo lugha kubwa nchini Ethiopia, na inatumika hata Kenya na Somalia, ikiwa ya nne barani Afrika kwa wingi wa watumiaji. Kati ya lugha za Kikushi ndiyo ya kwanza.

Inagawanyika hasa kati ya Kioromo-Mashariki, Kioromo-Mashariki na Kioromo-Kusini.

Tanbihi

Lugha za Kikushi
Lugha za Ethiopia
Lugha za Kenya
Lugha za Somalia
Nyumba ya Utopia

Nyumba ya Utopia (kwa Kiingereza: Utopia House) ni nyumba ya makumbusho ya kihistoria yanayopatikana katika jiji la Zimbabwe yakiwa ni jumba la kwanza la kisasa kujengwa mwaka 1897. 

Hapo awali ilikuwa nyumba ya Rhys Fairbridge, mmoja wa walowezi Wazungu wa mapema katika eneo hilo. Vitu vya ndani ya nyumba hiyo vina muonekano wa miaka ya 1910, zikiwemo samani za ndani ambazo zilikuwa zikitumiwa na Rhys, Utopia ni moja kati ya majumba mawili ya makumbusho yanayopatikana katika jiji la Mutare.

Historia
Nyumba ya Utopia ilijengwa mwaka 1897 kama makazi ya Rhys na Rosalie Fairbridge, Rhys Fairbridge aliwasili Manicaland mapema katika miaka ya 1890 kwa ajili ya kazi za utafiti chini ya kampuni ya Uingereza. Alichunguza ardhi ya Mutare na maeneo ya jirani. Alijenga nyumba kwa ajili yake na mke wake. 

Utopia ilikuwa ni moja ya nyumba nzuri zilizojengwa kwa ajili yake wakati akifanya uchunguzi. Hii ilikuwa nyumba ya kwanza kujengwa kwa mawe ikiwa na ukuta mrefu ila kwa bahati mbaya ujenzi wake ulisimama kwa sababu ya matatizo ya kifedha na muingiliano wa hali ya hewa na mvua. Katika kuta ambazo zilikuwa hazijakamilika alijenga kwa miti ya mianzi na vitu vya asili vilivyokuwa vikipatikana katika eneo hilo. Ilikuwa nyumba ya kwanza kuwa na muonekano wa mtindo wa nyumba za Ulaya katika jiji la Mutare.

Marejeo

Makumbusho ya Zimbabwe
Makumbusho ya Copperbelt

Makumbusho ya Copperbelt ni makumbusho ya viumbehai yanayopatikana Ndola, mkoa wa Copperbelt, nchini Zambia.

Tazama Pia
Makumbusho ya Reli (Zambia)
Makumbusho ya Victoria (Maporomoko)
Nyumba ya Chilenje 394
Makumbusho ya Nayuma
Makumbusho ya Taifa ya Lusaka

Marejeo

Mkoa wa Copperbelt
Makumbusho ya Zambia
Makumbusho ya Nayuma

Makumbusho ya Nayuma ni makumbusho yanayopatikana katika jiji la Mongu, mkoa wa Magharibi, nchini Zambia.

Makumbusho hayo ni kwa ajili ya kukuza sanaa na kazi za kisanii ya Balotseland hasa.

Tazama Pia
Makumbusho ya Reli (Zambia)
Makumbusho ya Victoria (Maporomoko)
Nyumba ya Chilenje 394
Makumbusho ya Livingstone
Makumbusho ya Taifa ya Lusaka
Nyumba ya Chilenje 394

Marejeo

Mkoa wa Magharibi (Zambia)
Makumbusho ya Zambia
Makumbusho ya Taifa ya Lusaka

Makumbusho ya Taifa ya Lusaka ni makumbusho yanayopatikana katika jiji la Lusaka nchini Zambia yakiwa yanabeba historia na utamaduni wa taifa hilo.

Historia
Ujenzi wa makumbusho hayo ulianza mwaka 1980, nayo yalifunguliwa rasmi mwezi Oktoba mwaka 1996. Malengo ya mwanzo yalikuwa ni kuelezea historia ya vita baridi vya uhuru wa Zambia lakini baadaye, wakati wa kufunguliwa kwa makumbusho hayo, mawazo yalibadilika na kuwa sehemu ya kuelezea uhuru na utamaduni .

Marejeo

Lusaka
Makumbusho ya Zambia
Makumbusho ya Livingstone

Makumbusho ya Livingstone ndiyo makumbusho makubwa zaidi katika nchi ya Zambia.

Yanapatikana katika katika jiji la Livingstone, kusini mwa nchi ya Zambia.

Makumbusho hayo huelezea kazi za sanaa na picha, historia, ala za muziki, upelelezi wa David Livingstone na safari za wamisionari wengine.

Historia
Makumbusho ya Livingstone ni makumbusho makubwa na ya kale zaidi katika nchi ya Zambia, kwa kuwa yalianzishwa mwaka 1934 kama jumba la makumbusho la David Livingstone. 

Mwaka 1948, kapteni A.W. Whittington alijitolea kuuza mabaki ya kale ya binadamu, lakini makumbusho yalikataa kununua mabaki hayo. 

Mwaka 1951 jengo lilijengwa katika mtindo wa koloni la Wahispania na kufunguliwa.

Jock Millar, meya wa zamani wa Livingstone, alimuomba Harry Susman wa kampuni ya Susman Brothers kujitolea saa iliyokuwa na pande nne kwa ajili ya makumbusho haya lakini kabla ya saa hiyo kutolewa, Susman aliaga dunia.

Jiografia
Makumbusho ya Livingstone yanapatikana katikati ya jiji la Livingstone, katika barabara ya Mosi-o-Tunya, umbali wa kilometa 10 kutoka maporomoko ya Victoria, kutoka upande wa Zambia, barabara inapatikana katika njia tatu, kilometa 11 kwa kuvuka mpaka wa maporomoko ya Victoria na kuvuka daraja maarufu la Victoria, njia ya pili ni kilometa 60 kutoka mpaka wa Kazungula nchini na kilometa 40 kutoka katika mji mkuu wa Lusaka. Upande wa Botswana, kwa kufuata mto Kafue ni kuvuka daraja kuelekea Mazabuka.

Marejeo

Mkoa wa Kusini (Zambia)
Makumbusho ya Zambia
Makumbusho ya Reli (Zambia)

Makumbusho ya Reli ni makumbusho yaliyoko Livingstone, Zambia.

Ni jumba la kumbukumbu lililotoleWa kuhifadhi urithi wa reli ya Zambia, na vilevile kufanya maonyesho juu ya historia ya mbio za Kiyahudi huko Zambia.

Tazama Pia
Nyumba ya Chilenje 394
Makumbusho ya Victoria (Maporomoko)
Makumbusho ya Copperbelt
Makumbusho ya Nayuma
Makumbusho ya Taifa ya Lusaka

Viungo vya Nje

Railway Museum Livingstone Zambia  – unofficial web page

Marejeo

Makumbusho ya Zambia
Mkoa wa Kusini (Zambia)
Makumbusho ya Victoria (Maporomoko)

Makumbusho ya Victoria Falls Field Museum (kwa Kiingereza: Victoria Falls Field Museum) ni makumbusho yanayopatikana kando mwa mto Zambezi katika maporomoko ya Victoria.

Ni makumbusho yanayoelezea mahusiano ya mji na uundikaji wa maporomoko.

Marejeo

Mkoa wa Kusini (Zambia)
Makumbusho ya Zambia
Nyumba ya Chilenje 394

Nyumba ya Chilenje 394 ni makumbusho yanayopatikana katika eneo la Chilenje, Lusaka nchini Zambia.

Nyumba hiyo ilikuwa makazi ya Kenneth Kaunda aliyeishi hapo kuanzia Januari 1960 hadi Disemba 1962, na baadaye kuja kuwa rais wa kwanza wa nchi ya Zambia. Harakati za ukombozi wa uhuru nchini humo zilianzia katika nyumba hiyo hadi mafanikio ya taifa huru yalipopatikana tarehe 24 Oktoba 1964.

Ni nyumba iliyogawanyika katika vyumba viwili vya kulala, sebule ndogo pamoja na jiko. Ni nyumba inayopatikana katika eneo ambalo miti yake inaonekana kustawi vizuri

Tazama Pia
Makumbusho ya Reli (Zambia)
Makumbusho ya Victoria (Maporomoko)
Makumbusho ya Copperbelt
Makumbusho ya Nayuma
Makumbusho ya Taifa ya Lusaka

Marejeo

Lusaka
Makumbusho ya Zambia
Mbuyu wa Ombalantu

Mbuyu wa Ombalantu (pia unajulikana kama Omukwa waaMbalantu, yaani Mti wa Uzima) ni aina ya mti mkubwa wa mbuyu unaopatikana mjini Outapi kaskazini mashariki mwa nchi ya Namibia katika barabara kuu ya Tsandi.

Ni mti wenye ukubwa wa mita 28 na futi 92 ukiwa na zaidi ya miaka 800.

Ndani ya shina la mbuyu huo wanaweza kuingia watu 35. Ni mbuyu ambao uliwahi kutumika kama kanisa, kituo cha polisi, nyumba na sehemu ya kujificha katika matukio tofautitofauti kulingana na historia ya Namibia.

Kwa sasa ni kivutio na tangu mwaka 2004 mbuyu huo umekuwa ukitambulika kama sehemu ya urithi 

Sehemu za mbuyu huo zinaelezea kuhusu jamii ya Waovambo na pia historia ya mapambano ya uhuru wa Namibia

Marejeo

Miti
Makumbusho ya Namibia
Makumbusho ya Jeshi (Ghana)

Makumbusho ya Jeshi ni makumbusho ya historia ya jeshi yanayopatikana  Kumasi nchini Ghana,yalianzishwa mwaka  1953.

Tazama Pia
Ikulu ya Manhyia
Makumbusho ya Taifa ya Ghana
Makumbusho ya Nurom Hat

Marejeo

Historia ya Ghana
Makumbusho ya Ghana
Mkoa wa Ashanti
Ikulu ya Manhyia

Ikulu ya Manhyia ni makazi rasmi ya Asantehene, kiongozi wa Waashanti..

Ikulu hiyo inapatikana Kumasi, mji mkuu wa ufalme wa Ashanti katika mkoa wa Ashanti; ndiyo ikulu ya kwanza, ila kwa sasa ni makumbusho yanayopatikana katika nchi ya Ghana.

Historia 
Ikulu hii ilijengwa na Waingereza mwaka 1925 baada ya vita vya Ashanti mwaka 1874. Hii ni baada ya Waingereza kuharibu jengo la asili la Waashanti. Waingereza walisema walivutiwa na muonekano wa jengo hilo na jinsi lilivyopangika ikiwemo safu yake ya vitabu vya lugha mbalimbali, ila jengo liliharibiwa kwa mabomu  . 

Asantehene Nana, baada ya kurudi kutoka uhamishoni kwenye visiwa vya Shelisheli, alikabidhiwa nyumba hiyo ikawa makazi yake rasmi, hii ni kwa sababu ya nyumba yake kuharibiwa mara ya kwanza vita vilipopiganwa kati ya Waingereza na jamii ya Waashanti. Chanzo cha vita hivyo kilikuwa kwamba viongozi wa Ashanti waligomea kutoa dhahabu kwa Waingereza Prempeh I alikubaliana na matakwa ya Waingereza baada ya kulipwa gharama za ujenzi wa jengo la kwanza la wafalme wawili waliishi katika jengo hili.

Ikulu ya zamani ilibadilishwa kuwa makumbusho mwaka 1995 baada ya kujengwa kwa ikulu mpya, Opoku Ware II alikuwa wa kwanza kuishi katika ikulu mpya hadi alipofariki mwaka 1999. Hadi sasa makazi haya yanatumika na Osei Tutu II.

Tazama Pia
Makumbusho ya Jeshi (Ghana)

Marejeo

Historia ya Ghana
Makumbusho ya Ghana
Masumbuko Lamwai

Masumbuko Mahunga Selasini Lamwai (alifariki Dar es Salaam, 4 Mei 2020) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa mkongwe nchini Tanzania. Aliwahi kuwa mbunge wa Ubungo kwa tiketi ya NCCR-Mageuzi (1995-2000), halafu kwa kuteuliwa na rais akiwa amerudi CCM. 

Wanasiasa wa Tanzania
Benedikta wa Roma

Benedikta wa Roma (alifariki Roma, Italia, 546 hivi) alikuwa bikira Mkristo wa mji huo ambaye alijiunga na Galla katika monasteri aliyoianzisha karibu na Basilika la Mt. Petro akawa kipenzi chake.

Alifariki siku 30 baada yake kama alivyoomba na kutabiriwa katika njozi.

Sifa zake zinajulikana kupitia kitabu cha Majadiliano cha Gregori Mkuu.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 6 Mei.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 546
Watu wa Roma ya Kale
Mabikira
Wamonaki
Watakatifu wa Italia
Galla wa Roma

Galla wa Roma (alifariki Roma, Italia, 546 hivi) alikuwa mwanamke Mkristo wa mmoja kati ya koo bora za mji huo.

Baada ya kifo cha mume wake, aliyeishi naye mwaka mmoja, alianzisha monasteri na hospitali karibu na Basilika la Mt. Petro, alipojitosa katika sala na katika huduma kwa wahitaji pamoja na kufunga chakula na kutenda mema mengine.

Sifa zake zinajulikana kupitia kitabu cha Majadiliano cha Papa Gregori Mkuu.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 6 Aprili.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Colonnade Statue in St Peter's Square

Watu wa Roma ya Kale
Waliofariki 546
Wamonaki
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Italia
Veneri wa Milano

Veneri wa Milano (kwa Kilatini: Venerius; alifariki Milano, Italia, 408 hivi) alikuwa Askofu wa mji huo tangu mwaka 400 (au 401) hadi kifo chake.

Alipokuwa shemasi wa Ambrosi wa Milano, alihudhuria kifo chake.

Kama askofu alituma wakleri kusaidia Kanisa la Afrika Kaskazini, mmojawao akiwa mwanahistoria Paulino Shemasi aliyeandika habari zake.

Pia alimtetea na kumtunza Yohane Krisostomo alipokuwa uhamishoni.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Mei.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

Waliozaliwa karne ya 4
Waliofariki 408
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Italia
Makumbusho ya Nurom Hat

Nurom Hat ni makumbusho yenye kofia zilizokusanywa kutoka karibu pande zote za dunia.

Yanapatikana katika nchi ya Ghana yalipoanzishwa mwaka 1960.

Tazama Pia
Ikulu ya Manhyia
Makumbusho ya Jeshi (Ghana)
Makumbusho ya Taifa ya Ghana

Marejeo

Historia ya Ghana
Makumbusho ya Ghana
Edbati wa Lindisfarne

Edbati wa Lindisfarne (jina asili: Eadberht; alifariki 6 Mei 698) alikuwa mmonaki, halafu askofu wa Lindisfarne kuanzia mwaka 688 hadi kifo chake.

Mwanafunzi wa Cuthbert wa Lindisfarne, alikuwa maarufu kwa ujuzi wa Biblia, utekelezaji wa amri za Mungu na hasa kwa ukarimu wake kwa maskini.

Hata baada ya kupewa uaskofu alitumia muda wa kutosha katika kimya na sala pamoja na kushika ufukara.

Tangu kale anaadhimishwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu, hasa tarehe aliyofariki dunia.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo

Viungo vya nje
 Patron Saints Index
 Catholic Online Saints and Angels

Waliozaliwa karne ya 7
Waliofariki 698
Wamonaki
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Uingereza
Makumbusho ya Taifa ya Ghana

Makumbusho ya Taifa ya Ghana ni makumbusho yanayopatikana nchini Ghana katika mji mkuu wa Accra.

Kwa mujibu ya mamlaka ya usimamizi wa vifaa na vitu vya kitamaduni vya Ghana (Ghana Museums and Monuments Board), makumbusho hayo ni kati ya makumbusho sita makubwa na ya zamani zaidi.

Makumbusho hayo yalijengwa na kufunguliwa tarehe 5 Machi 1957 kama sehemu ya kusherehekea uhuru wa Ghana, na mkurugenzi wake wa kwanza alikuwa A.W. Lawrence.

Tazama Pia
Ikulu ya Manhyia
Makumbusho ya Jeshi (Ghana)
Makumbusho ya Nurom Hat

Marejeo

Historia ya Ghana
Makumbusho ya Ghana
Accra
Makumbusho ya Prempeh

Makumbusho ya Prempeh (kwa Kiingereza: Prempeh Jubilee Museum) yanapatikana katika mji wa Kumasi, mkoa wa Ashanti, nchini Ghana. 

Makumbusho hayo yalianzishwa mwaka 1954.

Tazama Pia
Ikulu ya Manhyia
Makumbusho ya Jeshi (Ghana)
Makumbusho ya Nurom Hat
Makumbusho ya Taifa ya Ghana

Marejeo

Historia ya Ghana
Makumbusho ya Ghana
Makumbusho ya Esiẹ

Makumbusho ya Esiẹ ni makumbusho yanayopatikana katika mji wa Esiẹ, jimbo la Kwara, nchini Nigeria. 
Hayo ni makumbusho ya kwanza kuanzishwa nchini Nigeria na kufunguliwa mwaka 1945.

Makumbusho yana sanamu nyingi za mawe zikijumuisha binadamu. 

Yanajulikana zaidi kuwa ndiyo sehemu yenye mkusanyo wa sanamu nyingi za mawesabuni (Soapstone). 

Yanajulikana pia kuwa kama kitovu cha sherehe nyingi za kidini ambazo zimekuwa zikifanyika hapo katika mwezi Aprili kila mwaka.

Tazama Pia
Nyumba ya Arewa

Marejeo

Historia ya Nigeria
Makumbusho ya Nigeria
Jimbo la Kwara
Kifungo

Kifungo (kutoka kitenzi "kufunga"; kwa Kiingereza: lockdown) ni itifaki ya kisheria inayohusu kuzuia watu wasitoke eneo la gereza.

Inaweza kutumika pia kuhusu taarifa.

Maambukizi ya Korona 
Mwaka 2020 wakati wa maambukizi ya Virusi vya Corona (Covid-19) nchi nyingi zilitumia kifungo ili kupunguza maambukizi.

Marejeo 
 Kwanza, T. (2001). Kamusi Ya Kiswahili-Kiingereza. Taasisi Ya Uchunguzi Wa Kiswahili Chuo Kikuu.

Sheria
Afya
Nyumba ya Arewa

Nyumba ya Arewa ni kituo cha utafiti na historia kilichopo chini ya chuo kikuu "Ahmadu Bello University", nchini Nigeria. 

Makumbusho hayo yapo katika mji wa Kaduna

Historia
Nyumba ya makumbusho ya Arewa ilijengwa mwaka 1950 na kufanywa kuwa makumbusho mwaka 1970 wakati kikosi kazi kilipotaka kuandika historia ya Nigeria ya kaskazini. 

Mkurugenzi wa kwanza wa kituo hicho alikuwa profesa Abdullahi Smith, muanzilishi wa kitengo cha historia katika chuo kikuu cha Ahmadu Bello Zaria. Profesa Idris Shaaba Jimada ndiye mkurugenzi wa sasa wa kituo hicho.

Tazama Pia
Makumbusho ya Esiẹ

Marejeo

Historia ya Nigeria
Makumbusho ya Nigeria
Jimbo la Kaduna
Pamfilia

Pamfilia (kwa Kigiriki: Παμφυλία, Pamphylía  kwa maana ya mchanganyiko wa watu ) lilikuwa eneo kusini mwa Asia Ndogo, katikati ya Lycia na Kilikia. Kaskazini kulikuwa na Pisidia, ambayo chini ya Warumi ilihesabiwa kama sehemu ya Pamfilia kutokana na wakazi kuwa na asili moja.

Eneo hilo la rasi ya Anatolia (leo nchini Uturuki) lilikuwa kati ya bahari ya Mediteranea na Milima ya Taurus kama mkoa wa Antalya leo. 

Ni kati ya maeneo yaliyojinjilishwa na Mtume Paulo pamoja na Barnaba.

Tanbihi

Viungo vya nje 

 Livius.org: Pamphylia 
 Asia Minor Coins: Pamphylia  ancient Greek and Roman coins from Pamphylia

Ugiriki ya Kale
Maeneo ya Biblia
Jiografia ya Uturuki
Historia ya Uturuki
Ponto

Ponto (kwa Kigiriki: Πόντος, Pontos) ilikuwa eneo la kaskazini mashariki mwa rasi ya Anatolia (leo nchini Uturuki) kwenye Bahari Nyeusi.

Inatajwa na Biblia ya Kikristo katika Waraka wa kwanza wa Petro 1:1 na katika Matendo ya Mitume 2:9 na 18.2.

Marejeo 
 
Ramsay MacMullen, 2000. Romanization in the Time of Augustus (Yale University Press)

Viungo vya nje

History of Pontus
The term Euxinus Pontus 
Where East meets West

Maeneo ya Biblia
Historia ya Uturuki
Misia

Misia (kwa Kigiriki: Μυσία, Mysía; kwa Kituruki: Misya) ilikuwa eneo la Asia Ndogo ya zamani, kaskazini magharibi mwa rasi ya Anatolia (leo nchini Uturuki). 

Ilipakana na Bahari ya Marmara, Bitinia, Frigia, Lydia, Eolia, Troa na Proponto, ingawa mipaka yake ilibadilikabadilika.

Kati ya miji yake, muhimu zaidi ulikuwa Pergamo.

Inatajwa na Matendo ya Mitume (16:7-8) katika kusimulia safari ya pili ya kimisionari ya Mtume Paulo.

Tanbihi

Maeneo ya Biblia
Ugiriki ya Kale
Historia ya Uturuki
Mtume Paulo
Nge-maji

Nge-maji ni wadudu wa familia Nepidae katika oda ya chini Nepomorpha ya oda Hemiptera na nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Wanafanana na nge kwa sababu ya miguu yao ya mbele yenye nguvu na mkia mrefu (bila tezi ya sumu) ambayo kwa kweli ni mrija wa kupumua. Wadudu hao huishi ndani ya maji. Spishi za nusufamilia Ranatrinae huitwa wadudu-sindano pia.

Maelezo
Nge-maji ni wadudu kahawia ingawa wachache ni weusi au kijivu na spishi nyingine zina fumbatio nyekundu kali ambayo inaweza kuonekana wakati mabawa yamefunguliwa. Mwili wao ni mpana na bapa (nusufamilia Nepinae) au mrefu na mwembamba (nusufamilia Ranatrinae). Hawaogelei vizuri sana na kwa kawaida hutambaa juu ya mimea ya majini. Wanaweza kuruka angani, lakini hii inaonekana mara chache tu. Kwa takriban spishi zote urefu wa mwili ni kati ya sm 1.5 na 4.5, ingawa zile kubwa kabisa, kama Ranatra chinensis wa Asia ya Mashariki na R. magna wa Amerika ya Kusini, zinaweza kukaribia sm 6.

Upumuaji kwa wapevu hupatikana kwa njia ya mrija wa kupumua kwenye fumbatio, ambao una jozi ya nusu-mirija inayoweza kufungwa pamoja ili kuunda mrija mzima. Hewa inafyonzwa kupitia hiyo kuelekea makoromeo kwenye ncha ya fumbatio wakati ncha ya mrija inasukumwa juu ya uso wa maji (sawa na kipumulio au snorkel). Kwa spishi fulani mrija ni mrefu kuliko mwili, lakini kwa nyingine ni mfupi zaidi, kwa chache hata chini ya moja kwa kumi ya urefu wa mwili. Kwa hatua za kichanga mrija haujakua vizuri mara nyingi na upumuaji hufanyika kupitia jozi sita za matunduhewa kwenye fumbatio.

Miguu yao ya mbele imebadilika kuwa viungo vya kimbuai ambavyo hutumiwa kukamata mbuawa wao. Wadudu hao hujilisha hasa kwa invertebrata wa majini kama vile wadudu wengine, lakini mara kwa mara huchukua samaki wadogo au viluwiluwi. Mayai, yanayotagwa juu ya usawa wa maji katika matope, mimea inayooza, mashina ya mimea au mbao zinazooza, hutolewa kwa hewa kupitia matokezo kama nyuzi ambayo hutofautiana kwa idadi baina ya jenasi.

Ingawa nge-maji hawaumi kwa mkia wao, kung'ata kwao kuna uchungu (kusema ukweli ni kuumwa kwa mdomo wenye ncha kali), lakini hii haina madhara sana kwa wanadamu kuliko kuumwa na nge wa kweli.

Spishi za Afrika ya Mashariki
 Borborophilus afzelii
 Laccotrephes annulipes check
 Laccotrephes ater
 Laccotrephes breddini
 Laccotrephes calcaratus
 Laccotrephes dissimulatus
 Laccotrephes ellipticus
 Laccotrephes fabricii
 Laccotrephes fuscus
 Laccotrephes gomai
 Laccotrephes vicinus
 Paranepa primitiva
 Ranatra cinnamomea
 Ranatra denticulipes
 Ranatra fuscoannulata
 Ranatra grandocula
 Ranatra nodiceps
 Ranatra parvipes
 Ranatra varicolor
 Ranatra vicina

Picha

Wadudu mabawa-nusu
Kitakasa

Kitakasa (kutoka vitenzi vya Kibantu kutakata, kutakasa; kwa Kiingereza: disinfectant) ni misombo ya kemikali inayotumika ili kuharibu vimelea.

Marejeo 
 Kwanza, T. (2001). Kamusi Ya Kiswahili-Kiingereza. Taasisi YA Uchunguzi Wa Kiswahili Chuo Kikuu.

Afya
Usafi
Usawazisho

Katika uchapaji, usawazisho (kutoka kitenzi cha Kibantu kusawazisha kinachotokana na neno sawa; kwa Kiingereza: justification au typographic alignment) ni mchakato au utaratibu wa kusawazisha matini ili upande wa kulia kila mstari uishie katika umbali uleule kutoka ukingo wa ukurasa.

Marejeo 
 Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. Kioo cha Lugha, 5(1)

Vitabu
Kompyuta
Ubambanyaji

Katika uchapaji, ubambanyaji (kutoka vitenzi vya Kibantu kubambanya; kwa Kiingereza: kerning) ni urekebisho wa umbali kati ya herufi kulingana na umbo la kila moja lilivyo.

Marejeo 
 Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. Kioo cha Lugha, 5(1)

Vitabu
Kompyuta
Seva pepe binafsi

Katika utarakilishi, seva pepe binafsi (kwa Kiingereza: virtual private server) ni seva inayouzwa na mtoa huduma za tovuti. Watu wanaweza wakatumia seva pepe binafsi juu ya seva yao. Kwa kweli seva pepe binafsi ni nakala ya seva yenye nakala mfumo wa uendeshaji.

Marejeo 
 Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. Kioo cha Lugha, 5(1)

Kompyuta
Mawasiliano
Intaneti
Mtandao pepe binafsi

Katika utarakilishi, mtandao pepe binafsi (kifupi: MPB; kwa Kiingereza: virtual private network) ni mtandao unaouzwa na mtoa huduma za tovuti. Kwa kweli, mtandao pepe binafsi unatumika ili kutumia mtandao kwa kuficha anuani IP ya mtumiaji.

Marejeo
 Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. Kioo cha Lugha, 5(1)

Intaneti
Kompyuta
Mawasiliano
Wilaya za Botswana

Botswana imegawanyika katika wilaya 17: 10 za vijijini na 7 za mijini.

Tanbihi
Kesi

Kesi (kutoka Kiingereza: case kwa maana ya trial) ni utaratibu wa kuamua kisheria kati ya pande mbili zinazogombana au zinazoshindania kitu. Kwa ajili hiyo kuna mamlaka inayotumia ushahidi.

Siku hizi kesi nyingi zinaendeshwa na hakimu katika mahakama.

Kati ya kesi maarufu zaidi katika historia, ipo ile ya Yesu ambayo ilikuwa pacha: kwanza ya kidini mbele ya kuhani mkuu na baraza la Israeli, halafu ya kisiasa mbele ya liwali Ponsyo Pilato wa Dola la Roma. Hatimaye alipewa adhabu ya kifo.

Tanbihi

Viungo vya nje
 Famous trials by the UMKC

Sheria
Binti

Binti (kutoka Kiarabu) ni mtoto wa kike. 

Hata mwanamke aliyekua anaweza kutajwa au kujitaja hivyo kati ya jina lake na lile la baba yake. 

Familia
Jinsia
Hotuba

Hotuba (kutoka Kiarabu; kwa Kiingereza: discourse) ni aina rasmi ya mawasiliano inayotumia lugha kwa namna maalumu ya dini, siasa, sayansi n.k. kadiri ya mazingira na walengwa 

Katika Injili, ni maarufu Hotuba ya mlimani ya Yesu.

Tanbihi

Mawasiliano
Fasihi
hotuba
Amri

Amri (kutoka Kiarabu) ni agizo au katazo linalotolewa na mamlaka yoyote kwa watu walio chini yake kwa namna moja au nyingine.

Katika Biblia ni maarufu Amri Kumi za Mungu.

Sheria
Mchungaji mwema

Mchungaji mwema (kwa Kigiriki: ποιμήν ο καλός, poimḗn o kalós) ni namna mojawapo ya Yesu kuwaeleza wafuasi wake yeye ni nani kwao. Ufafanuzi wake unapatikana katika Yoh 10:1-21, anapojitofautisha na wachungaji (yaani viongozi) wabaya, kwa kusema yeye yuko tayari kutoa uhai wake kwa ajili ya kondoo (watu) wake. 

Lugha hiyo inategemea Zaburi 23 na sehemu nyingine ya Agano la Kale. Pia inatumika katika Injili nyingine, Waraka kwa Waebrania, Waraka wa kwanza wa Petro na kitabu cha Ufunuo].

Mfano huo uligusa sana Wakristo na kuchochea usanii wao tangu mwanzo.

Picha

Tanbihi

Viungo vya nje

Holman Bible Dictionary – "Shepherd" for other Biblical references.

Yesu Kristo
Sanaa za Kikristo
Miaka ya 1850 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1850 - 1850 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1860 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1860 - 1860 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1840 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1840 - 1849 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1830 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1830 - 1839 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1820 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1820 - 1829 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1810 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1810 - 1819 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1800 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1800 - 1809 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1950 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1950 - 1959 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1940 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1940 - 1949 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1930 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1930 - 1939 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1920 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1920 - 1929 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1910 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1910 - 1919 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1900 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1900 - 1909 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1970 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1970 - 1979 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1960 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1960 - 1969 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1990 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1990 - 1999 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1980 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1980 - 1989 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 2060 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 2060 - 2069 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 2070 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 2070 - 2079 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Lugha za Kieskimo-Kialeuti

Lugha za Kieskimo-Kialeuti ni kundi la lugha zinazotumiwa hasa Greenland, Kanada Kaskazini, Marekani Kaskazini na Urusi Mashariki.

Ni lugha ambishi bainishi kama Kiswahili.

Lugha za Kanada
Lugha za Marekani
Lugha za Urusi
Metacha Mnata

Metacha Boniphace Mnata (amezaliwa 25 Novemba 1998) ni mchezaji wa kandanda au mpira wa miguu akiichezea klabu ya Yanga Sc ya Tanzania kwa mkopo kutokea klabu ya Singida Big Stars na timu ya taifa ya Tanzania Taifa Stars.
Metacha mnata amewahi kuzichezea klabu za Azam Fc, Mbao Fc na Yanga Sc yenyewe kabla ya kujiunga na Polisi Tz na baadae kuitumikia Singida Big Stars

Metacha Boniphace Mnata anacheza nafasi ya mlinda mlango.

Wachezaji mpira wa Tanzania
Seleukia

Seleukia (pia: Suedia; Seleukia Baharini; kwa Kigiriki: Σελεύκεια ἐν Πιερίᾳ) ulikuwa mji wenye bandari ya Antiokia, karibu na kijiji cha leo cha Çevlik, wilaya ya Hatay kusini-mashariki mwa Uturuki.

Seleukia Pieria ulianzishwa mwaka 330 KK hivi na Seleuko I Nikatori, mmoja kati ya waandamizi wa Aleksanda Mkuu. Ndiyo asili ya jina.

Mtume Paulo na Barnaba walianza huko safari zao za kimisionari mwaka 45 hivi (Mdo 13:4). Baadaye Paulo alihitaji kupita huko mara mbili tena.

Tanbihi

Miji ya Uturuki
Wilaya ya Hatay
Miji ya Biblia
Mtume Paulo
Salami

Salami (kwa Kigiriki cha zamani: Σαλαμίς, cha kisasa: Σαλαμίνα) ulikuwa mji-dola la Wagiriki mashariki mwa kisiwa cha Cyprus, kwenye mdomo wa mto Pedieos, km 6 kaskazini kwa Famagusta ya leo. 

Salami ilikuwa shabaha ya kwanza ya umisionari wa Mtume Paulo na Barnaba mwaka 45 hivi (Mdo 13:1-5).

Mapokeo yanasema Barnaba, baada ya kuinjilisha nchi nyingine, aliuawa huko kwa kupigwa mawe mwaka 61.

Tanbihi

Marejeo
 Vassos Karageorghis, Salamis in Cyprus, Homeric, Hellenistic and Roman (1969), ISBN 0-500-39006-1.
 Walter Burkert, 1992. The Orientalizing Revolution:  Near Eastern Influence on Greek Culture in the Early Archaic Age (Harvard University Press)

Viungo vya nje

The ancient ruins of Salamis

Miji ya Kupro
Miji ya Biblia
Mtume Paulo
Pafo

Pafo (kwa Kigiriki cha zamani: Πάφος [ˈpafos]; kwa Kituruki: Baf) ulikuwa mji mkuu wa kisiwa cha Cyprus wakati wa Dola la Roma. Kwa sasa ni makao makuu ya wilaya ya Pafo. 

Pafo ilifikiwa na wamisionari Mtume Paulo na Barnaba mwaka 45 hivi (Mdo 13:4-12). Katika nafasi hiyo, liwali Sergius Paulus aliongokea Ukristo.

Mji huo umeorodheshwa na UNESCO kati ya mahali pa Urithi wa Dunia.

Tanbihi

Viungo vya nje

 Municipality of Paphos – official website
 Official Cyprus Government Web Site – Towns and Population 
 Visit Paphos – Paphos regional board of tourism
 Panoramic views of Paphos
 Ancient Cyprus in the Ashmolean Museum 
 Paphos Travel directions
 ''The University of Sydney Archaeological excavations of the Paphos Theatre Site 
 
 Paphos Chamber of Commerce and Industry website
Paphos Life Blog Lifestyle Blog for expats and locals
 About Paphos

Miji ya Kupro
Miji ya Biblia
Mtume Paulo
Urithi wa Dunia
Perge

Perge (kwa Kigiriki: Πέργη, Perge, kwa Kituruki: Perge) ulikuwa mji wa Wagiriki wa Kale katika rasi ya Anatolia, uliowahi kuwa makao makuu ya Pamphylia Secunda, sasa katika wilaya ya Antalya, kusini-magharibi mwa pwani ya Mediteranea ya Uturuki. 

Kwa sasa ni maghofu tu yanayopatikana km 15 mashariki kwa Antalya. Baadhi ni ya Zama za Shaba.

Mwaka 46 Mtume Paulo na Barnaba walifika mara mbili kuinjilisha huko (Mdo 13:13-14 na 14:25).

Tanbihi

Viungo vya nje

Perge Guide and Photo Album 
Over 500 pictures including 2013 excavations
Perge photo

Miji ya Uturuki
Ugiriki ya Kale
Miji ya Biblia
Mtume Paulo
Derbe

Derbe (kwa Kigiriki: Δέρβη, Derbe, pia Δέρβεια, Derbeia) ulikuwa mji wa Wagiriki wa Kale katika rasi ya Anatolia, kusini-magharibi mwa Uturuki wa leo. 

Kwa sasa ni maghofu tu yanayopatikana km 15 kaskazini-mashariki kwa Karaman.

Kuanzia mwaka 46 Mtume Paulo alifika mara kadhaa kuinjilisha huko (Mdo 14:6, 14:20, 16:1, 20:4).

Tanbihi

Miji ya Uturuki
Miji ya Biblia
Mtume Paulo
Listra

Listra (kwa Kigiriki: Λύστρα, Lyustra) ulikuwa mji wa rasi ya Anatolia, katika Uturuki wa leo.

Kwa sasa ni kijiji tu kinachoitwa Klistra, km 30 kusini kwa Konya.

Mji huo unatajwa mara sita katika Biblia ya Kikristo (Mdo 14:6,8,21; 16:1, 2Tim 3:11) kwa sababu kuanzia mwaka 46 Mtume Paulo alifika huko mara kadhaa kuinjilisha akiwa mara na Barnaba, mara na Sila. Ndipo alipomkuta Timotheo ambaye akawa mshirika na hatimaye mwandamizi wake.

Tanbihi

Viungo vyanje
Map of Asia Minor (modern Turkey) which shows Lystra in the province of Lycaonia
Photos from Lystra
Satellite-based map of First Missionary Journey
BIAA – Site.638 'Hatunsaray (Lystra)'
Coins of the Ancient city of Lystra

Miji ya Uturuki
Miji ya Biblia
Mtume Paulo
Antiokia wa Pisidia

Antiokia wa Pisidia (kwa Kigiriki:  Ἀντιόχεια τῆς Πισιδίας, Antiokeia tes Pisidias) ulikuwa mji wa Wagiriki wa Kale katika rasi ya Anatolia, sasa katika wilaya ya Isparta, nchini Uturuki. 

Kwa sasa ni maghofu tu yanayopatikana km 1 kaskazini-mashariki kwa Yalvaç.

Mwaka 46 Mtume Paulo na Barnaba walifika mara mbili kuinjilisha huko (Mdo 13:13-52 na 14:21-23). Paulo alirudi tena katika maeneo hayo wakati wa safari yake ya pili (16:1) na ya tatu (18:23) ingawa alipatwa na dhuluma (2 Tim 3:11).

Tanbihi

Marejeo
 Mitchell, Stephen. Pisidian Antioch : the site and its monuments / by Stephen Mitchell and Marc Waelkens ; with contributions by Jean Burdy ... [et al.]. London : Duckworth with The Classical Press of Wales, 1998.

Viungo vya nje
 Richard Stillwell, ed. Princeton Encyclopedia of Classical Sites, 1976: "Antioch, Phrygia, Turkey"
 Building a New Rome - The Imperial Colony of Pisidian Antioch - online exhibit of the Kelsey Museum of Archeology at the University of Michigan
 Over 120 pictures of the site

Miji ya Uturuki
Ugiriki ya Kale
Miji ya Biblia
Mtume Paulo
Kenkre

Kenkre (kwa Kigiriki: Κεγχρεαί, Kenkhreai, leo: Κεχριές, Kekhries) ilikuwa bandari ya Wagiriki wa Kale km 8 kusini-mashariki kwa Korintho nchini Ugiriki.

Mwaka 58 Mtume Paulo alikaa huko akisubiri meli aende Yerusalemu (Mdo 18:8). Katika waraka kwa Warumi anataja mahali hapo na Febe.

Tanbihi

Viungo vya nje

Reference Guides - Cenchreae
GTP - Kechries

Korintho
Miji ya Ugiriki
Miji ya Biblia
Mtume Paulo
Siku ya Mama

Siku ya Mama ni sikukuu ya maadhimisho ya kuonyesha heshima na thamani ya akina mama katika familia kutokana na mchango na ushawishi wao mkubwa katika jamii. Siku hii husherehekewa katika tarehe tofauti tofauti duniani lakini miezi maarufu zaidi ni ile ya Machi na Mei.

Siku ya Mama ya kisasa ilianza kusherehekewa nchini Marekani mapema kabisa katika karne ya 20. 

Siku hiyo haihusiani moja kwa moja na siku ya Mama iliyokuwepo katika jamii nyingine kwa miaka mingi iliyopita hata maelfu ya miaka iliyopita. Kwa mfano katika tamaduni za Wagiriki kulikuwa na siku inayofanana na siku ya mama inayoadhimishwa katika miaka hii ya karibuni, na huko Roma walikuwa na siku yao iliyojulikana kama Hilaria.

Baadaye katika baadhi ya nchi ya Ulaya (hasa Visiwa vya Britania) Wakristo walianzisha Jumapili ya Mama Kanisa iliyokuwa ikiadhimishwa kwa ajili ya kutukuza na kupa heshima Kanisa kama mama wa waumini lakini baadaye ikaelekea kuheshimu akina mama pia Hata hivyo, katika nchi hizo, siku ya mama bado inategemea desturi hizo za kale.

Marejeo

Sikukuu
Utamaduni
Familia
Wahinda

Wahinda ni ukoo au tabaka (kuliko kuwa kabila) katika Afrika Mashariki, hasa Uganda, Tanzania, Rwanda na Burundi, waliposhika mara nyingi nafasi za uongozi juu ya makabila mbalimbali

Wahinda walitokea kaskazini, ilivyoonyesha sura yao kama watu warefu weupe.

Wahinda waliamini ngoma ni takatifu, hivyo haikutakiwa kuonekana na mmojawao isipokuwa sultani.

Sam Magara, kiongozi wa kijeshi wa Uganda, alikuwa Muhinda wa kabila la Wahima.

Tanbihi

Makabila ya Burundi
Makabila ya Tanzania
Makabila ya Uganda
Makabila ya Rwanda
Nusufamilia

Nusufamilia (kwa Kilatini: subfamilia, wingi subfamiliae) katika uainishaji wa kisayansi ni ngazi ya kati chini ya familia lakini juu ya jenasi. Majina sanifu ya kundi hilo yanaishia "-oideae" katika mimea, na "-inae" katika wanyama.

Vyanzo
Winga

Winga (kutoka Kiingereza winger) ni nafasi ya mchezaji katika mpira wa miguu, hockey, mpira wa mikono, rugby n.k. Nafasi hiyo iko upande wa mbele, ama kulia ama kushoto. 

Michezo
Uzalishaji

Uzalishaji (kutoka kitenzi kuzaa, kilichonyambulishwa kuwa kuzalisha) ni mchakato wa kutumia akili, ujuzi n.k. ili kufanya mali na vitu kwa jumla viongezeke kulingana na mahitaji ya binadamu, kuanzia chakula The area of economics that focuses on production is referred to as production theory, which in many respects is similar to the consumption (or consumer) theory in economics., badala ya kutarajia viwatoshe daima kama ilivyo katika maisha ya wawindaji-wakusanyaji wanaoendeleza utamaduni wa watu wa kale hadi miaka 10,000 hivi iliyopita. 

Ndipo wengine walipoanza shughuli za ufugaji na kilimo zilizosababisha ustaarabu uliozidi kustawi na kuenea duniani kote pamoja na namna nyingi za uchumi.

Tanbihi

Marejeo

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 Sickles, R., and Zelenyuk, V. (2019). Measurement of Productivity and Efficiency: Theory and Practice. Cambridge: Cambridge University Press.  https://assets.cambridge.org/97811070/36161/frontmatter/9781107036161_frontmatter.pdf

Marejeo mengine
Moroney, J. R. (1967) Cobb-Douglass production functions and returns to scale in US manufacturing industry, Western Economic Journal, vol 6, no 1, December 1967, pp 39–51.
Pearl, D. and Enos, J. (1975) Engineering production functions and technological progress, The Journal of Industrial Economics, vol 24, September 1975, pp 55–72.
Robinson, J. (1953) The production function and the theory of capital, Review of Economic Studies, vol XXI, 1953, pp. 81–106
Anwar Shaikh, "Laws of Production and Laws of Algebra: The Humbug Production Function", in The Review of Economics and Statistics, Volume 56(1), February 1974, p. 115-120. http://homepage.newschool.edu/~AShaikh/humbug.pdf 
Anwar Shaikh, "Laws of Production and Laws of Algebra—Humbug II", in Growth, Profits and Property ed. by Edward J. Nell. Cambridge, Cambridge University Press, 1980. http://homepage.newschool.edu/~AShaikh/humbug2.pdf 
Anwar Shaikh, "Nonlinear Dynamics and Pseudo-Production Functions", published?, 2008. https://web.archive.org/web/20120603132106/http://homepage.newschool.edu/~AShaikh/Nonlinear%20Dynamics%20and%20Pseudo-Production%20Functions.pdf
Shephard, R (1970) Theory of cost and production functions, Princeton University Press, Princeton NJ.
Sickles, R., and Zelenyuk, V. (2019). Measurement of Productivity and Efficiency: Theory and Practice. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781139565981 https://assets.cambridge.org/97811070/36161/frontmatter/9781107036161_frontmatter.pdf 
Thompson, A. (1981) Economics of the firm, Theory and practice, 3rd edition, Prentice Hall, Englewood Cliffs. ISBN|0-13-231423-1

Viungo vya nje
Elmer G. Wiens: Production Functions - Models of the Cobb-Douglas, C.E.S., Trans-Log, and Diewert Production Functions.

Uchumi
Kazi
Samotrake

Samotrake (kwa Kigiriki: Σαμοθράκη, samoˈθraci) ni kisiwa cha Ugiriki kilichoko kaskazini mwa Bahari ya Aegean.  

Kina wakazi 2,859 (2011) wanaotegemea zaidi uvuvi na utalii.  

Kinatajwa na Biblia ya Kikristo kwa kuwa mwaka 49 au 50 Mtume Paulo, katika safari yake ya pili ya kimisionari, aliabiri kutoka Troas hadi Samotrake akielekea Makedonia kutokana na njozi aliyoipata ikiwa na himizo la kuingia Ulaya ili kuwaletea Injili Wamakedonia.

Matendo ya Mitume 16:11 kinasimulia hivi: "Basi tukang’oa nanga kutoka Troa, tukafika Samothrake kwa tanga moja, na siku ya pili tukafika Neapoli".

Tanbihi

Marejeo

 Michel Mourre, Dictionnaire Encyclopédique d'Histoire, article "Samothrace", Bordas, 1996
 Marcel Dunan, Histoire Universelle, Larousse, 1960

Viungo vya nje

 Official Samothrace webpage (in Greek)
 Samothraki Visitor Information Website (in English)

Visiwa vya Mediteranea
Visiwa vya Ugiriki
Maeneo ya Biblia
Mtume Paulo