LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kiamal

Kiamal ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waamal. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiamal imehesabiwa kuwa watu 830. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiamal iko katika kundi la Kiiwam.

Viungo vya nje
lugha ya Kiamal kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiamal 
lugha ya Kiamal katika Glottolog
lugha ya Kiamal kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiambulas

Kiambulas ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waambulas. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiambulas imehesabiwa kuwa watu 44,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiambulas iko katika kundi la Kindu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiambulas kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiambulas 
lugha ya Kiambulas katika Glottolog
lugha ya Kiambulas kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiawtuw

Kiawtuw ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waawtuw. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiawtuw imehesabiwa kuwa watu 510. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiawtuw iko katika kundi la Kiram.

Viungo vya nje
lugha ya Kiawtuw kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiawtuw 
lugha ya Kiawtuw katika Glottolog
lugha ya Kiawtuw kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiawun

Kiawun ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waawun. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiawun imehesabiwa kuwa watu 400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiawun iko katika kundi la “Yellow River”.

Viungo vya nje
lugha ya Kiawun kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiawun 
lugha ya Kiawun katika Glottolog
lugha ya Kiawun kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiayi

Kiayi ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waayi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiayi imehesabiwa kuwa watu 430. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiayi iko katika kundi la Kitama.

Viungo vya nje
lugha ya Kiayi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiayi 
lugha ya Kiayi katika Glottolog
lugha ya Kiayi kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kibahinemo

Kibahinemo ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabahinemo. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kibahinemo imehesabiwa kuwa watu 550. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibahinemo iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kibahinemo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibahinemo 
lugha ya Kibahinemo katika Glottolog
lugha ya Kibahinemo kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiberinomo

Kiberinomo ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waberinomo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiberinomo imehesabiwa kuwa watu 350. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiberinomo iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kiberinomo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiberinomo 
lugha ya Kiberinomo katika Glottolog
lugha ya Kiberinomo kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kibikaru

Kibikaru (pia Kipikaru) ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabikaru. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kibikaru imehesabiwa kuwa watu 100 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibikaru iko katika kundi la “Sepik Hill”. Wataalamu wengine hufikiri kuwa Kibikaru ni sawasawa na Kinete; tena wengine huiangalia kama lahaja ya Kibisorio.

Viungo vya nje
lugha ya Kibikaru kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibikaru 
lugha ya Kibikaru katika Glottolog
lugha ya Kibikaru kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kibisis

Kibisis ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabisis. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibisis imehesabiwa kuwa watu 450. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibisis iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kibisis kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibisis 
lugha ya Kibisis katika Glottolog
lugha ya Kibisis kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiboikin

Kiboikin ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waboikin. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiboikin imehesabiwa kuwa watu 31,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiboikin iko katika kundi la Kindu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiboikin kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiboikin 
lugha ya Kiboikin katika Glottolog
lugha ya Kiboikin kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiburui

Kiburui ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waburui. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiburui imehesabiwa kuwa watu 260. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiburui iko katika kundi la Kindu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiburui kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiburui 
lugha ya Kiburui katika Glottolog
lugha ya Kiburui kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kichenapian

Kichenapian (au Kichenap) ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wachenap. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kichenapian imehesabiwa kuwa watu 180. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichenapian iko katika kundi la Kiwogamusin-Chenapian.

Viungo vya nje
lugha ya Kichenapian kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichenapian 
lugha ya Kichenapian katika Glottolog
lugha ya Kichenapian kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kigaikundi

Kigaikundi ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wagaikundi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kigaikundi imehesabiwa kuwa watu 1200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigaikundi iko katika kundi la Kindu.

Viungo vya nje
lugha ya Kigaikundi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigaikundi 
lugha ya Kigaikundi katika Glottolog
lugha ya Kigaikundi kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kihanga-Hundi

Kihanga-Hundi (pia Kikwasengen) ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wahanga-Hundi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kihanga-Hundi imehesabiwa kuwa watu 7200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihanga-Hundi iko katika kundi la Kindu.

Viungo vya nje
lugha ya Kihanga-Hundi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihanga-Hundi 
lugha ya Kihanga-Hundi katika Glottolog
lugha ya Kihanga-Hundi kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kihewa

Kihewa ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wahewa. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kihewa imehesabiwa kuwa watu 2150. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihewa iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kihewa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihewa 
lugha ya Kihewa katika Glottolog
lugha ya Kihewa kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiiatmul

Kiiatmul ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waiatmul. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiiatmul imehesabiwa kuwa watu 8440. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiatmul iko katika kundi la Kindu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiiatmul kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiiatmul 
lugha ya Kiiatmul katika Glottolog
lugha ya Kiiatmul kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiiwam

Kiiwam ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waiwam. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kiiwam imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiwam iko katika kundi lake lenyewe la Kiiwam.

Viungo vya nje
lugha ya Kiiwam kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiiwam 
lugha ya Kiiwam katika Glottolog
lugha ya Kiiwam kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiiwam cha Sepik

Kiiwam ya Sepik ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waiwam. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiiwam ya Sepik imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiwam ya Sepik iko katika kundi la Kiiwam.

Viungo vya nje
lugha ya Kiiwam ya Sepik kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiiwam ya Sepik 
lugha ya Kiiwam ya Sepik katika Glottolog
lugha ya Kiiwam ya Sepik kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kikalou

Kikalou ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakalou. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikalou imehesabiwa kuwa watu 1370. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalou iko katika kundi la Kitama.

Viungo vya nje
lugha ya Kikalou kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikalou 
lugha ya Kikalou katika Glottolog
lugha ya Kikalou kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kikaningra

Kikaningra ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakaningra. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikaningra imehesabiwa kuwa watu 300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikaningra iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kikaningra kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikaningra 
lugha ya Kikaningra katika Glottolog
lugha ya Kikaningra kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kikapriman

Kikapriman ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakapriman. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikapriman imehesabiwa kuwa watu 1640. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikapriman iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kikapriman kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikapriman 
lugha ya Kikapriman katika Glottolog
lugha ya Kikapriman kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kikarawa

Kikarawa ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakarawa. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikarawa imehesabiwa kuwa watu 63 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikarawa iko katika kundi la Kiram.

Viungo vya nje
lugha ya Kikarawa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikarawa 
lugha ya Kikarawa katika Glottolog
lugha ya Kikarawa kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kikeak

Kikeak ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakeak. Idadi ya wasemaji wa Kikeak haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikeak iko katika kundi la Kindu.

Viungo vya nje
lugha ya Kikeak kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikeak 
lugha ya Kikeak katika Glottolog
lugha ya Kikeak kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kikoiwat

Kikoiwat ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakoiwat. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikoiwat imehesabiwa kuwa watu 800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoiwat iko katika kundi la Kindu.

Viungo vya nje
lugha ya Kikoiwat kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikoiwat 
lugha ya Kikoiwat katika Glottolog
lugha ya Kikoiwat kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kikwanga

Kikwanga ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakwanga. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kikwanga imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikwanga iko katika kundi la Kinukuma.

Viungo vya nje
lugha ya Kikwanga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikwanga 
lugha ya Kikwanga katika Glottolog
lugha ya Kikwanga kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kikwoma

Kikwoma ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakwoma. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikwoma imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikwoma iko katika kundi la Kinukuma.

Viungo vya nje
lugha ya Kikwoma kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikwoma 
lugha ya Kikwoma katika Glottolog
lugha ya Kikwoma kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kimanambu

Kimanambu ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamanambu. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimanambu imehesabiwa kuwa watu 2110. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanambu iko katika kundi la Kindu.

Viungo vya nje
lugha ya Kimanambu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimanambu 
lugha ya Kimanambu katika Glottolog
lugha ya Kimanambu kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kimari (Sepik)

Kimari ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamari. Isichanganywe na Kimari nchini palepale ambayo ni lugha ya Kiaustronesia. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimari imehesabiwa kuwa watu 80 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimari iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kimari kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimari 
lugha ya Kimari katika Glottolog
lugha ya Kimari kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kimehek

Kimehek ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamehek. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kimehek imehesabiwa kuwa watu 6300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimehek iko katika kundi la Kitama.

Viungo vya nje
lugha ya Kimehek kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimehek 
lugha ya Kimehek katika Glottolog
lugha ya Kimehek kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kimende (Papua)

Kimende (au Kiseim) ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamende. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimende imehesabiwa kuwa watu 5700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimende iko katika kundi la Kinukuma.

Viungo vya nje
lugha ya Kimende kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimende 
lugha ya Kimende katika Glottolog
lugha ya Kimende kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kinamia

Kinamia ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanamia. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinamia imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinamia iko katika kundi la “Yellow River”.

Viungo vya nje
lugha ya Kinamia kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinamia
lugha ya Kinamia katika Glottolog
lugha ya Kinamia kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kingala (Papua)

Kingala ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wangala. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kingala imehesabiwa kuwa watu 180. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingala iko katika kundi la Kindu.

Viungo vya nje
lugha ya Kingala kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kingala 
lugha ya Kingala katika Glottolog
lugha ya Kingala kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiniksek

Kiniksek ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waniksek. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiniksek imehesabiwa kuwa watu 930. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiniksek iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kiniksek kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiniksek
lugha ya Kiniksek katika Glottolog
lugha ya Kiniksek kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipahi

Kipahi ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapahi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipahi imehesabiwa kuwa watu 840. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipahi iko katika kundi la Kitama.

Viungo vya nje
lugha ya Kipahi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipahi
lugha ya Kipahi katika Glottolog
lugha ya Kipahi kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipapi

Kipapi ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapapi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipapi imehesabiwa kuwa watu 70 tu, na lugha iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipapi iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kipapi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipapi
lugha ya Kipapi katika Glottolog
lugha ya Kipapi kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipasi

Kipasi ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapasi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipasi imehesabiwa kuwa watu 360. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipasi iko katika kundi la Kitama.

Viungo vya nje
lugha ya Kipasi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipasi
lugha ya Kipasi katika Glottolog
lugha ya Kipasi kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipei

Kipei ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapei. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipei imehesabiwa kuwa watu 50 tu. Uainishaji wa Kipei kwa ndani zaidi haujakubaliwa ila wengine huiangalia kama lugha isiyo ya Kisepik bali ya Kiwalio.

Viungo vya nje
lugha ya Kipei kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipei
lugha ya Kipei katika Glottolog
lugha ya Kipei kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipiame

Kipiame ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapiame. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kipiame imehesabiwa kuwa watu 100 tu, na lugha iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipiame iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kipiame kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipiame
lugha ya Kipiame katika Glottolog
lugha ya Kipiame kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipouye

Kipouye ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapouye. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kipouye imehesabiwa kuwa watu 960. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipouye iko katika kundi la Kiram.

Viungo vya nje
lugha ya Kipouye kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipouye
lugha ya Kipouye katika Glottolog
lugha ya Kipouye kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisaniyo-Hiyewe

Kisaniyo-Hiyewe ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasaniyo na Wahiyewe. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisaniyo-Hiyewe imehesabiwa kuwa watu 1300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaniyo-Hiyewe iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kisaniyo-Hiyewe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisaniyo-Hiyewe
lugha ya Kisaniyo-Hiyewe katika Glottolog
lugha ya Kisaniyo-Hiyewe kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisengo

Kisengo ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasengo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kisengo imehesabiwa kuwa watu 520. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisengo iko katika kundi la Kindu.

Viungo vya nje
lugha ya Kisengo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisengo
lugha ya Kisengo katika Glottolog
lugha ya Kisengo kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisos-Kundi

Kisos-Kundi ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasos-Kundi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisos-Kundi imehesabiwa kuwa watu 2850. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisos-Kundi iko katika kundi la Kindu.

Viungo vya nje
lugha ya Kisos-Kundi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisos-Kundi
lugha ya Kisos-Kundi katika Glottolog
lugha ya Kisos-Kundi kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisuarmin

Kisuarmin ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasuarmin. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisuarmin imehesabiwa kuwa watu 140. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisuarmin iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kisuarmin kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisuarmin
lugha ya Kisuarmin katika Glottolog
lugha ya Kisuarmin kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisumariup

Kisumariup ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasumariup. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kisumariup imehesabiwa kuwa watu 80 tu, na lugha iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisumariup iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kisumariup kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisumariup
lugha ya Kisumariup katika Glottolog
lugha ya Kisumariup kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kituwari

Kituwari ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watuwari. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kituwari imehesabiwa kuwa watu 360. Uainishaji wa Kituwari kwa ndani zaidi haujakubaliwa ila wengine huiangalia kuwa lugha ya Kiwalio, na siyo lugha ya Kisepik.

Viungo vya nje
lugha ya Kituwari kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kituwari
lugha ya Kituwari katika Glottolog
lugha ya Kituwari kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiwalio

Kiwalio ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawalio. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiwalio imehesabiwa kuwa watu 230. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwalio iko katika kundi lake lenyewe la Kiwalio. Wengine huangalia Kiwalio na lugha za karibu nayo kuwa familia ndogo yenyewe ya lugha nje ya lugha za Kisepik.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwalio kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwalio
lugha ya Kiwalio katika Glottolog
lugha ya Kiwalio kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiwatakataui

Kiwatakataui ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawatakataui. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kiwatakataui imehesabiwa kuwa watu 350. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwatakataui iko katika kundi la “Sepik Hill”.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwatakataui kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwatakataui
lugha ya Kiwatakataui katika Glottolog
lugha ya Kiwatakataui kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiwogamusin

Kiwogamusin ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawogamusin. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kiwogamusin imehesabiwa kuwa watu 700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwogamusin iko katika kundi la Kiwogamusin-Chenapian.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwogamusin kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwogamusin
lugha ya Kiwogamusin katika Glottolog
lugha ya Kiwogamusin kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiyawiyo

Kiyawiyo ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayawiyo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiyawiyo imehesabiwa kuwa watu 66 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyawiyo iko katika kundi la Kiwalio.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyawiyo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyawiyo
lugha ya Kiyawiyo katika Glottolog
lugha ya Kiyawiyo kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiyelogu

Kiyelogu ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayelogu. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiyelogu imehesabiwa kuwa watu 160. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyelogu iko katika kundi la Kindu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyelogu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyelogu
lugha ya Kiyelogu katika Glottolog
lugha ya Kiyelogu kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiyerakai

Kiyerakai ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayerakai. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiyerakai imehesabiwa kuwa watu 380. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyerakai iko katika kundi lake lenyewe la Kiyerakai.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyerakai kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyerakai
lugha ya Kiyerakai katika Glottolog
lugha ya Kiyerakai kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiyessan-Mayo

Kiyessan-Mayo ni lugha ya Kisepik nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayessan-Mayo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiyessan-Mayo imehesabiwa kuwa watu 1990. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyessan-Mayo iko katika kundi la Kitama.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyessan-Mayo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyessan-Mayo
lugha ya Kiyessan-Mayo katika Glottolog
lugha ya Kiyessan-Mayo kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiabu

Kiabu (pia Kiadjora) ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waabu. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiabu imehesabiwa kuwa watu 4200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiabu iko katika kundi la “Grass”.

Viungo vya nje
lugha ya Kiabu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiabu 
lugha ya Kiabu katika Glottolog
lugha ya Kiabu kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Ramu (mto)

Ramu ni mto upande wa kaskazini wa Papua Guinea Mpya. Urefu wake ni takriban kilomita 640. Unaelekea Kaskazini-Magharibi kuanzia chanzo chake katika milima ya Kratke hadi Bahari ya Bismarck. Wakati wa mvua, mto wa Ramu huunganika na mto wa Sepik kwa mafuriko.

Mito ya Papua Guinea Mpya
Sepik (mto)

Sepik ni mto mrefu kabisa nchini Papua Guinea Mpya. Urefu wake ni kilomita 1126. Unaelekea Magharibi kuanzia chanzo chake katika milima ya Victor Emanuel hadi Bahari ya Bismarck. Wakati wa mvua, mto wa Sepik huunganika na mto wa Ramu kwa mafuriko.

Mito ya Papua Guinea Mpya
Mkalatusi

Mikalatusi au mikalitusi (kwa Kiing. gum tree) ni miti na vichaka ya jenasi Eucalyptus katika familia Myrtaceae.

Miti hii kiasili inatokea Australia na maeneo jirani ya Australasia. Kuna spishi zaidi ya 700 katika jenasi hii. Spishi 15 pekee ziko nje ya Australia. Siku hizi zinapatikana kote duniani kwa sababu zimepandwa kote katika maeneo tropiki na nusutropiki pamoja na Amerika, Afrika, nchi kando la Mediteranea, Mashariki ya Kati, China na Uhindi. Spishi zilizo nyingi haziwezi kustawi katika maeneo penye jalidi (kama halijoto inashuka chini ya sentigredi 0) maana mikalatusi haziwezi kukauka wakati wa baridi na kama halijoto inashuka mno maji katika matawi na shina inaganda na kuharibu seli zake.

Spishi mbalimbali zimeenezwa duniani kutokana na tabia zao za kukua haraka na hivyo kuwa chanzo cha ubao, kuwa na mafuta ndani yake yenye manufaa mbalimbali na wezo wao wa kukausha kinamasi na hivyo kupunza hatari ya malaria. Hivyo kuna pia upinzani dhidi ya kupanda mikalatusi kwa sababu zinatumia maji mengi.

Ukubwa na makazi
Mikalatusi inapatikana kama vichaka au miti mikubwa hata mikubwa sana. 

Mikalatusi za msituni huwa na shina moja ndefu na kilele cha matawi kisicho kirefu sana. Mkalatusi jitu (Eucalyptus regnans) ni mti wa majani mrefu kabisa; mmoja ulipatikana huko Tasmania mwenye urefu wa mita 97 na mzingo wa mita 20.

Vichaka vya mikalatusi vinafikia kimo cha chini ya mita 10.

Kimo cha miti yao hupangwa kuwa
 midogo  — hadimita 10
 wastani — mita 10–30
 mirefu — mita 30–60
 mirefu sana - mita zaidi ya 60

Majani
Karibu spishi zote huwa na majani mwaka wote lakini chache zinatupa majani wakati wa kiangazi. Kama spishi nyingi za familia ya myrtaceae majani huwa na tezi za mafuta. 

Hata miti mikubwa mara nyingi hutoa kivuli kidogo tu kwa sababu majani yanatazama chini kwa kusudi la kupunguza athira ya nuru ya jua kwenye kanda la tropiki.

Majani mapya na majani yenye umri mrefu zaidi mara nyingi huonekana tofauti kwa rangi na umbo.

Ganda la miti
Ganda inaonekana kulingana na umri wa mti. Kama miti yote mkalatusi unaongeza tabaka mpya ya ganda kila mwaka na hivyo kuongeza unene wa shina. 

Kwenye spishi mbalimbali tabaka ya nje ya ganda inakauka na kuachana na shina kwa kanda ndefu au kwa vipande-vipande. Spishi nyingine zinashika ganda lililokauka kwenye sehemu ya chini ya shina pekee (kwa Kiingereza inaitwa "black butts" au "half bark"), sehemu ya juu ya shina huwa na ganda nyororo.

Mikalatusi na moto
Mikalatusi huwa na aina ya mafuta ndani ya majani na ubao yanayoweza kuwaka. Kuna taarifa ya kwamba miti ililipuka wakati wa moto ya msituni. Moto zinaweza kuenea haraka kwenye misitu ya mikalatusi kwa sababu ndimi za moto zinaruka katika vilele vya matawi; katika hali ya joto mafuta kwenye majani huyeyuka kuwa mvuke ambako moto inaenea haraka mno. Miti ya mikalatusi zinaweza kudumisha moto kwa sababu baaada ya kuangamizwa nje kuna sehemu za kuotesha majanai na matwi zinzofichwa ndani ya ganda au kwenye sehemu ya mizizi yao. Pia mbegu ni ngumu haiharibiki haraka na kuota baada ya moto kupita.

Picha

Miti
Kiakukem

Kiakukem (pia Kisepen) ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waakukem. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiakukem imehesabiwa kuwa watu 650. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiakukem iko katika kundi la Kimikarew.

Viungo vya nje
lugha ya Kiakukem kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiakukem 
lugha ya Kiakukem katika Glottolog
lugha ya Kiakukem kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiambakich

Kiambakich ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waambakich. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiambakich imehesabiwa kuwa watu 770. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiambakich iko katika kundi la “Grass”.

Viungo vya nje
lugha ya Kiambakich kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiambakich 
lugha ya Kiambakich katika Glottolog
lugha ya Kiambakich kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiandarum

Kiandarum ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waandarum. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiandarum imehesabiwa kuwa watu 1080. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiandarum iko katika kundi la Kitanggu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiandarum kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiandarum 
lugha ya Kiandarum katika Glottolog
lugha ya Kiandarum kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiangoram

Kiangoram ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waangoram. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiangoram imehesabiwa kuwa watu 8220. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiangoram iko katika kundi lake lenyewe la Kiangoram.

Viungo vya nje
lugha ya Kiangoram kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiangoram 
lugha ya Kiangoram katika Glottolog
lugha ya Kiangoram kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kianor

Kianor ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waanor. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kianor imehesabiwa kuwa watu 980. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kianor iko katika kundi la Kiramu ya Kati.

Viungo vya nje
lugha ya Kianor kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kianor 
lugha ya Kianor katika Glottolog
lugha ya Kianor kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiap-Ma

Kiap-Ma ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waap-Ma. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiap-Ma imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiap-Ma iko katika kundi la Kikambot. Wengine huiangalia kuwa lugha pekee, na siyo lugha ya familia ya Kiramu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiap-Ma kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiap-Ma 
lugha ya Kiap-Ma katika Glottolog
lugha ya Kiap-Ma kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiaruamu

Kiaruamu ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waaruamu. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiaruamu imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaruamu iko katika kundi la Kimikarew.

Viungo vya nje
lugha ya Kiaruamu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiaruamu
lugha ya Kiaruamu katika Glottolog
lugha ya Kiaruamu kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiawar

Kiawar ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waawar. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiawar imehesabiwa kuwa watu 1090. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiawar iko katika kundi la Kiottilien.

Viungo vya nje
lugha ya Kiawar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiawar 
lugha ya Kiawar katika Glottolog
lugha ya Kiawar kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kibanaro

Kibanaro ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabanaro. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kibanaro imehesabiwa kuwa watu 2480. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibanaro iko katika kundi la “Grass”. Wengine huiangalia kuwa lugha pekee, na siyo ndani ya familia ya Kiramu.

Viungo vya nje
lugha ya Kibanaro kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibanaro 
lugha ya Kibanaro katika Glottolog
lugha ya Kibanaro kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kibosmun

Kibosmun (au Kibosngun) ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabosmun. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kibosmun imehesabiwa kuwa watu 1300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibosmun iko katika kundi la Kiottilien.

Viungo vya nje
lugha ya Kibosmun kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibosmun 
lugha ya Kibosmun katika Glottolog
lugha ya Kibosmun kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kibreri

Kibreri ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wabreri. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kibreri imehesabiwa kuwa watu 1100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibreri iko katika kundi la Kitamolan.

Viungo vya nje
lugha ya Kibreri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibreri 
lugha ya Kibreri katika Glottolog
lugha ya Kibreri kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiaiome

Kiaiome (au Kiayom) ni lugha ya Kiramu na Kisepik cha Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waaiome. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaiome iko katika kundi la Kiramu cha Kati.

Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiaiome ilihesabiwa kuwa watu 750.

Viungo vya nje
lugha ya Kiaiome kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiaiome 
lugha ya Kiaiome katika Glottolog
lugha ya Kiaiome kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kichambri

Kichambri ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wachambri. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kichambri imehesabiwa kuwa watu 1700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichambri iko katika kundi lake lenyewe la Kichambri.

Viungo vya nje
lugha ya Kichambri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichambri 
lugha ya Kichambri katika Glottolog
lugha ya Kichambri kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kichini

Kichini (pia Kiakrukay) ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wachini. Mwaka wa 2013 idadi ya wasemaji wa Kichini imehesabiwa kuwa watu 75 tu, na lugha imo hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichini iko katika kundi la Kitamolan.

Viungo vya nje
lugha ya Kichini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichini
lugha ya Kichini katika Glottolog
lugha ya Kichini kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kigorovu

Kigorovu ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wagorovu. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kigorovu imehesabiwa kuwa watu 15 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigorovu iko katika kundi la “Grass”.

Viungo vya nje
lugha ya Kigorovu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigorovu 
lugha ya Kigorovu katika Glottolog
lugha ya Kigorovu kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiigana

Kiigana ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waigana. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiigana imehesabiwa kuwa watu 200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiigana iko katika kundi la Kitamolan.

Viungo vya nje
lugha ya Kiigana kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiigana 
lugha ya Kiigana katika Glottolog
lugha ya Kiigana kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiinapang

Kiinapang ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wainapang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiinapang imehesabiwa kuwa watu 1830. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiinapang iko katika kundi la Kitamolan.

Viungo vya nje
lugha ya Kiinapang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiinapang 
lugha ya Kiinapang katika Glottolog
lugha ya Kiinapang kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kikanggape

Kikanggape ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakanggape. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kikanggape imehesabiwa kuwa watu 1080. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikanggape iko katika kundi la Kitanggu.

Viungo vya nje
lugha ya Kikanggape kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikanggape 
lugha ya Kikanggape katika Glottolog
lugha ya Kikanggape kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kikayan

Kikayan (au Kikaian) ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakayan. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kikayan imehesabiwa kuwa watu 600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikayan iko katika kundi la Kiottilien.

Viungo vya nje
lugha ya Kikayan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikayan 
lugha ya Kikayan katika Glottolog
lugha ya Kikayan kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kikire

Kikire ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakire. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikire imehesabiwa kuwa watu 2420. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikire iko katika kundi la Kimikarew.

Viungo vya nje
lugha ya Kikire kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikire 
lugha ya Kikire katika Glottolog
lugha ya Kikire kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kikominimung

Kikominimung ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakominimung. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kikominimung imehesabiwa kuwa watu 320. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikominimung iko katika kundi la Kitamolan.

Viungo vya nje
lugha ya Kikominimung kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikominimung 
lugha ya Kikominimung katika Glottolog
lugha ya Kikominimung kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kikopar

Kikopar ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wakopar. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikopar imehesabiwa kuwa watu 540. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikopar iko katika kundi la Kinor.

Viungo vya nje
lugha ya Kikopar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikopar 
lugha ya Kikopar katika Glottolog
lugha ya Kikopar kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kimarangis

Kimarangis (pia Kiwatam) ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamarangis. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimarangis imehesabiwa kuwa watu 590. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimarangis iko katika kundi la Kiottilien.

Viungo vya nje
lugha ya Kimarangis kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimarangis 
lugha ya Kimarangis katika Glottolog
lugha ya Kimarangis kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kimbore

Kimbore (au Kiborei) ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wambore. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimbore imehesabiwa kuwa watu 2090. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimbore iko katika kundi la Kiottilien.

Viungo vya nje
lugha ya Kimbore kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimbore
lugha ya Kimbore katika Glottolog
lugha ya Kimbore kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kimurik (Papua)

Kimurik (pia Kinor) ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wamurik. Isichanganywe na lugha ya Kimurik inayozungumzwa nchini Malaysia. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimurik imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimurik iko katika kundi la Kinor.

Viungo vya nje
lugha ya Kimurik kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimurik 
lugha ya Kimurik katika Glottolog
lugha ya Kimurik kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kirao

Kirao ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Warao. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kirao imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirao iko katika kundi la Kiramu ya Kati.

Viungo vya nje
lugha ya Kirao kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirao
lugha ya Kirao katika Glottolog
lugha ya Kirao kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiromkun

Kiromkun ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waromkun. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiromkun imehesabiwa kuwa watu 630. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiromkun iko katika kundi la Kitamolan.

Viungo vya nje
lugha ya Kiromkun kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiromkun
lugha ya Kiromkun katika Glottolog
lugha ya Kiromkun kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kitabriak

Kitabriak (pia Kikarawari) ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watabriak. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kitabriak imehesabiwa kuwa watu 2080. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitabriak iko katika kundi lake lenyewe la Kikarawari.

Viungo vya nje
lugha ya Kitabriak kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitabriak
lugha ya Kitabriak katika Glottolog
lugha ya Kitabriak kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kitanggu

Kitanggu ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watanggu. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kitanggu imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitanggu iko katika kundi la Kitanggu.

Viungo vya nje
lugha ya Kitanggu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitanggu
lugha ya Kitanggu katika Glottolog
lugha ya Kitanggu kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kitanguat

Kitanguat ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watanguat. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kitanguat imehesabiwa kuwa watu 740. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitanguat iko katika kundi la Kitanggu.

Viungo vya nje
lugha ya Kitanguat kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitanguat
lugha ya Kitanguat katika Glottolog
lugha ya Kitanguat kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiyimas

Kiyimas ni lugha ya Kiramu na Kisepik ya Chini nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayimas. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiyimas imehesabiwa kuwa watu 300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyimas iko katika kundi la Kikarawari.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyimas kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyimas
lugha ya Kiyimas katika Glottolog
lugha ya Kiyimas kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiabaga

Kiabaga ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waabaga. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiabaga imehesabiwa kuwa watu 150 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiabaga iko katika kundi la Kikalam-Kobon.

Viungo vya nje
lugha ya Kiabaga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiabaga 
lugha ya Kiabaga katika Glottolog
lugha ya Kiabaga kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiabom

Kiabom ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waabom. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiabom imehesabiwa kuwa watu 15 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiabom iko katika kundi la Kitirio.

Viungo vya nje
lugha ya Kiabom kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiabom 
lugha ya Kiabom katika Glottolog
lugha ya Kiabom kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiaeka

Kiaeka ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waaeka. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiaeka imehesabiwa kuwa watu 3400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaeka iko katika kundi la Kiorokaivan.

Viungo vya nje
lugha ya Kiaeka kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiaeka 
lugha ya Kiaeka katika Glottolog
lugha ya Kiaeka kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiaekyom

Kiaekyom ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waaekyom. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiaekyom imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaekyom iko katika kundi la Kiawin-Pare.

Viungo vya nje
lugha ya Kiaekyom kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiaekyom 
lugha ya Kiaekyom katika Glottolog
lugha ya Kiaekyom kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiagarabi

Kiagarabi ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waagarabi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiagarabi imehesabiwa kuwa watu 27,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiagarabi iko katika kundi la Kikainantu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiagarabi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiagarabi 
lugha ya Kiagarabi katika Glottolog
lugha ya Kiagarabi kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiaimele

Kiaimele ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waaimele. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiaimele imehesabiwa kuwa watu 140, na lugha iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaimele iko katika kundi la Kibosavi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiaimele kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiaimele 
lugha ya Kiaimele katika Glottolog
lugha ya Kiaimele kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiakoye

Kiakoye ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waakoye. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kiakoye imehesabiwa kuwa watu 800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiakoye iko katika kundi la Kiangan.

Viungo vya nje
lugha ya Kiakoye kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiakoye 
lugha ya Kiakoye katika Glottolog
lugha ya Kiakoye kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kialekano

Kialekano ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waalekano. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kialekano imehesabiwa kuwa watu 25,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kialekano iko katika kundi la Kigorokan.

Viungo vya nje
lugha ya Kialekano kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kialekano 
lugha ya Kialekano katika Glottolog
lugha ya Kialekano kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Uhai

Uhai (kutoka neno la Kiarabu; pia uzima; kwa Kiingereza: life) kwa maana ya biolojia ni jumla ya tabia zinazotofautisha kiumbehai na mata kwa jumla. Hata hivyo kila uhai ulioweza kuchunguzwa na sayansi unapatikana pamoja na mata.

Kati ya tabia hizo kuna uwezo wa kushawishiwa na mazingira, kujipanga, kukua, metaboli na kuzaa. Kila tabia peke yake haifanyi uhai, kwa sababu mojamoja zinaweza kutokea pia kwa mata isiyo hai: fuwele zinakua, ulimi wa moto una umbo maalumu na ndani yake kuna aina ya metaboli inayobadilisha molekuli za nta pamoja na oksijeni ya hewani dioksidi kabonia na maji. Kwa hiyo ni jumla ya tabia zinazothibitisha uwepo wa uhai, lakini hadi leo wataalamu hawajapatana bado ni masharti gani yanayohitajika, kwa sababu kuna tofauti kati ya viumbehai ambazo hazifanani katika tabia zote kwa pamoja.

Uhai unapatikana kwa umbo la viumbehai wanaopangwa katika vikundi vinavyofanana kati yao. Kila kiumbehai hufanywa na vitengo hai ndani yake vinavyoitwa seli.

Dunia kama mahali pa uhai 
Dunia yetu ni sayari pekee inayojulikana mpaka sasa ambapo binadamu na viumbehai vingine wanaweza kuishi. 

Kuna sababu mbili:
 dunia yetu ina umbali na jua unaofaa kwa maisha kwa sababu sayari zilizoko karibu zaidi na jua (k.m. Zuhura) zina joto kubwa mno na sayari zilizoko mbali zaidi kama Mrihi ni baridi mno. 
 dunia yetu ina angahewa yenye asilimia 78 ya naitrojini, asilimia 21 ya oksijini na asilimia 1 ya aina nyinginezo za hewa, na kwa sababu hii uhai na maisha yanamakinika katika ardhi, kinyume na sayari nyinginezo.

Asili ya uhai na uenezi wake
Inakadiriwa kwamba dunia ina miaka bilioni 4.54, na kwamba uhai uliweza kujitokeza juu yake walau miaka bilioni 3.5 iliyopita, baada ya ganda la la nje la dunia ilikauka. Ushahidi wa zamani zaidi ulipatikana huko Greenland (mabaki ya viumbe hai wa miaka bilioni 3.7 iliyopita). Hata hivyo wataalamu wengine wanakadiria miaka bilioni 4.25 na hata 4.4 iliyopita.

Jinsi uhai ulivyoweza kuanza haijajulikana, ingawa zimependekezwa dhana mbalimbali. 

Hakika, baada ya kuanza, uhai umejitokeza kwa namna nyingi sana ambazo zimeainishwa na wanabiolojia. 

Uhai umeweza kustawi au kudumu katika mazingira tofauti sana, lakini zaidi ya 99% za spishi zote zilizowahi kutokea (zaidi ya bilioni 5) kwa sasa zimetoweka. 

Makadirio kuhusu zile zilizopo yanataja spishi milioni 10 hadi 14: kati ya hizo, milioni 1.2 tu zimechunguzwa, wakati zaidi ya asilimia 90 bado.

Tazama pia
 Uzima wa milele

Biolojia
Kiamaimon

Kiamaimon ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waamaimon. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiamaimon imehesabiwa kuwa watu 1780. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiamaimon iko katika kundi la Kipihom.

Viungo vya nje
lugha ya Kiamaimon kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiamaimon 
lugha ya Kiamaimon katika Glottolog
lugha ya Kiamaimon kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya