LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Simoni Mshonangozi

Simoni Mshonangozi (aliishi Misri karne ya 10) alikuwa Mkristo anayehusishwa na muujiza wa kuhamisha mlima wakati wa Abrahamu wa Aleksandria.

Ni kwamba chini ya khalifa Al-Muizz serikali ya Kiislamu ilibadilibadili sera zake kuhusu Wakopti. Inasemekana kwamba Al-Muizz alipenda midahalo ya dini. Kwa shauri la waziri Yaqub ibn Killis, Myahudi aliyesilimu, aliitisha mdahalo kati ya Abrahamu na Moses, Myahudi maarufu. Abraham alikwenda na Severus Ibn al-Muqaffa.

Ibn Killis alimuarifu Al-Muizz kwamba Injili (Math 17:20; Mk 11:23) inasema, "Mkiwa na imani kiasi cha chembe ya haradali, mtaweza kuuambia mlima, Sogea toka huko hadi huko, nao utasogea". Hapo akamhimiza khalifa amuagize Abrahamu asogeze Mlima Mokattam, mashariki kwa Kairo kama ana imani hiyo. Hapo Al-Muizz alidai iwe hivyo, la sivyo atawangamiza Wakopti kwa upanga. 

Abrahamu aliomba siku tatu akaagiza maaskofu na mapadri wafunge na kusali wakati yeye anafanya vile kwenye kanisa maarufu la Bikira Maria (kwa Karabu Al Mu'allaqah, kwa Kiingereza "Hanging Church"). Alfajiri ya siku ya tatu, baada ya kuzimia kwa uchovu, alipata njozi ambamo Bikira Maria alimfariji na kumuelekeza kwa mtu chongo mwenye kubeba maji sokoni: ndiye atakayehamisha mlima. 

Alipokwenda, alimkuta Simoni Mshonangozi akisomba maji kwa ajili ya maskini na wazee kabla hajaenda kazini. Ingawa kwanza Simoni alisita, alipoambiwa kuhusu njozi alikubali kutoa maelekezo.

Basi, walikusanya umati wa Wakristo na pamoja na khalifa, waziri wake na Waislamu waliokwishachochewa naye dhidi yao walielekea mlimani. Abrahamu aliadhimisha liturujia ya Kimungu. Walipoimba mara tatu "Bwana utuhurumie" huku wakipiga magoti, yeye alifanya ishara ya msalaba kwa upana wote wa mlima. Mara tatu huo ulitikisika kama kwa tetemeko la ardhi ukaanza kusogea juu pamoja na waumini na kurudi chini kwa kishindo kikubwa walipopiga magoti tena. Katikati miali ya jua ilipita na kuwezesha wote kuona ajabu hilo. Wakati huo Simoni alitoweka, na Al Muizz alisema kwa nguvu, "Allahu Akbar!" 

Kwa hofu, alimuomba Abrahamu ampe zawadi gani, naye akasema ruhusa ya kukarabati makanisa kadhaa. Pia aliagiza siku hizo tatu za kufunga na kusali ziendelezwe kila mwaka. Hivyo Wakopti wanafunga siku arubaini na tatu kabla ya Krismasi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

Waliozaliwa karne ya 10
Waliofariki karne ya 10
Wakopti
Watakatifu wa Misri
Ukurasa (mtandao)

Ukurasa au ukurasa wa mtandao ni taarifa iliyotolewa na tovuti kwa mtumiaji katika kivinjari chake.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Kompyuta
Intaneti
Ukurasa wa nyumbani

Ukurasa wa nyumbani (kwa Kiingereza: "Home page") ni ukurasa wa mtandao wa kwanza katika tovuti. Neno hili linatumika pia kwa ukurasa wa kwanza wa kivinjari.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Kompyuta
Teknolojia
Intaneti
Yusto na Theoklia

Yusto na Theoklia (walifia dini katika karne ya 4) walikuwa mume na mke Wakristo wa Aleksandria (nchini Misri) ambao waliuawa kwa kukatwa kichwa wakati wa dhuluma ya Dola la Roma. Hata hivyo waliuawa sehemu na siku tofauti.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu ya mume huadhimishwa tarehe 17 Februari na ya mke tarehe 19 Mei.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 4
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Nusu yabisi

Nusu yabisi ni neno la kawaida kwa kitu ambacho hali yake iko kati ya yabisi na kiowevu.

Mifano
 Jelly ya mafuta - hydrocarbon C15H15N isiyo na nguvu, inayoitwa petrolatum,
 Guacamole, 
 Grisi, 
 Mayonesiise,
 Siagi ya karanga, 
 Dawa ya meno
 Kitakasa mikono

Angalia pia
 Plastiki (fizikia)
 Mnato

Marejeo

Fizikia
Theodoro I wa Aleksandria

Theodoro I wa Aleksandria (alifariki 14 Februari 742) kuanzia mwaka 730 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 45 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 7
Waliofariki 742
Wamonaki
Maaskofu
Wakopti
Watakatifu wa Misri
Theodosi I wa Aleksandria

Theodosi I wa Aleksandria (alifariki 22 Juni 566) kuanzia mwaka 535 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 33 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Kumbe Waorthodoksi, baada ya muda mfupi wa kumkubali, walimkataa na kumfunga kwa miaka 28. Tangu hapo farakano halijaisha.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
 
 http://st-takla.org/Saints/Coptic-Synaxarium-Orthodox-Saints-Biography-00-Coptic-Orthodox-Popes/Life-of-Coptic-Pope-033-Pope-Theodosius-I_.html 

Waliozaliwa karne ya 5
Waliofariki 566
Maaskofu
Watakatifu wa Misri
Kamasi

Kamasi ni polima. Ni maji yanayoteleza unaotengenezwa na kufunika, ukuta laini wa tezi za kamasi. Kwa kawaida hutolewa katika seli zinazopatikana kwenye tezi za kamasi, ingawa inaweza pia kutokana na mchanganyiko wa tezi, ambazo ni seli za serous na seli za kamasi.

Marejeo

Mwili
Usakinishaji (tarakilishi)

Usakinishaji wa programu ya tarakilishi ni kitendo cha kutayarisha programu inayoweza kutekelezeka. Programu zinahitaji kuwa zimeunganishwa katika tarakilishi ili kufanya kazi.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Kompyuta
Kadi ya sauti

Kadi ya sauti ni sehemu ya tarakilishi inayotoa sauti katika kipazasauti chake.

Kadi za sauti za kwanza ziliundwa mwaka wa 1981.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Kompyuta
Theofilo wa Aleksandria

Theofilo wa Aleksandria (alifariki 15 Oktoba 412) kuanzia mwaka 384 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 23 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Maandishi yaliyotufikia
 Barua kwa Jeromu, Papa Anastasio I na Papa Inosenti I
 Kitabu dhidi ya Yohane Krisostomo
 Hotuba juu ya Yesu Kusulibiwa na Mhalifu Mwema
 Hotuba zilizotafsiriwa na Jeromu (katika mkusanyo wa Migne)
 Hotuba nyingine katika tafsiri ya Kikopti na Ge'ez

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Mababu wa Kanisa

Tanbihi

Viungo vya nje

 Christian Classics Ethereal Library: Theophilus
 Bede's Library: Theophilus
 Order of the Magnificat: St. Cyril
 Cyril of Alexandria
 Nestorian Theology 
 John of Nikiu, Chronicle: the lynching of Hypatia
 Socrates and Sozumenos Ecclesiastical Histories ch. vii

Waliozaliwa karne ya 4
Waliofariki 412
Maaskofu
Watakatifu wa Misri
Mababu wa Kanisa
Thoma wa Shenshif

anakumbukwa kama mkaapweke wa Kikristo nchini Misri.

Anaheshimiwa na Wakopti tangu zamani sana kama mtakatifu, mmoja kati ya wamonaki wa kwanza.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Mababu wa jangwani

Tanbihi

Wamonaki
Wakaapweke
Mababu wa jangwani
Watakatifu wa Misri
Timotheo I wa Aleksandria

Timotheo I wa Aleksandria (alifariki 20 Julai 384) kuanzia mwaka 381 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 22 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Alisimamia Mtaguso wa pili wa Konstantinopoli (381) ulioitishwa na kaisari Theodosius I..

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

Waliozaliwa karne ya 4
Waliofariki 384
Maaskofu
Watakatifu wa Misri
Timotheo II wa Aleksandria

Timotheo II wa Aleksandria (alifariki 31 Julai 477) kuanzia mwaka 457 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 26 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
 
 
 http://st-takla.org/Saints/Coptic-Synaxarium-Orthodox-Saints-Biography-00-Coptic-Orthodox-Popes/Life-of-Coptic-Pope-026-Pope-Timothy-II_.html

Waliofariki 477
Maaskofu
Watakatifu wa Misri
Timotheo IV wa Aleksandria

Timotheo IV wa Aleksandria (alifariki 20 Februari 535) kuanzia mwaka 517 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 32 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu kwa jina la Timotheo III.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
 http://st-takla.org/Saints/Coptic-Synaxarium-Orthodox-Saints-Biography-00-Coptic-Orthodox-Popes/Life-of-Coptic-Pope-032-Pope-Timothy-III_.html

Waliozaliwa karne ya 5
Waliofariki 535
Maaskofu
Watakatifu wa Misri
Verena wa Zurzach

Verena wa Zurzach (Garagos, karibu na Thebe, leo Luxor, Misri, 260 hivi – Bad Zurzach, Uswisi, 14 Septemba 344) alikuwa msichana aliyelelewa Kikristo na familia yake na hatimaye alibatizwa.

Alifuatana na ndugu yake askari wa Kikosi cha Thebe hadi Uswisi alipoishi kwanza kama mkaapweke halafu akawa anasaidia wengi. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Septemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

 Latin Saints of the Orthodox Patriarchate of Rome

Waliozaliwa 260
Waliofariki 344
Wakaapweke
Watakatifu wa Misri
Watakatifu wa Uswisi
Febronia wa Akhmim

Febronia wa Akhmim (alifariki 9 Oktoba 749) alikuwa bikira wa Syria aliyehamia Misri ili kuwa mmonaki.

Baada ya kuwa abesi wa monasteri yake, kwa kukubali kukatwa kichwa aliokoa wenzake kutoka hatari ya kubakwa na kuuawa na Waislamu.

Kanisa la Kikopti linamheshimu kama mtakatifu bikira mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifodini chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 8
Waliofariki 749
Wamonaki
Mabikira
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Siria
Watakatifu wa Misri
Chopikwa Kikapikika

Chopikwa Kikapikika ni diwani ya mashairi iliyotungwa na Audax Kahendaguza Vedasto, mshairi, mwanasheria na mwandishi wa vitabu vya sheria na tungo za mashairi 

Diwani ya Chopikwa Kikapikika  ilianza kuandikwa mwaka 1983 ikachapishwa miaka ishirini na saba baadaye katika mwaka wa 2010 ikiwa imejumuisha mashairi ya aina mbalimbali yaliyo katika lugha ya Kiswahili, huku shairi moja lenye beti moja likiwa limewekwa katika lugha ya Kihaya.

Kitabu hicho kimejumuisha mashairi ya kijamii yaliyolenga siasa, mapenzi, jeshi huku kikizungumzia sana kuhusu Jeshi la Kujenga Taifa na ngonjera moja iliandikwa ikizungumzia kuhusu JKT na michezo.

Mbali na kuzungumzia mambo hayo ya kijamii, diwani hiyo imegusia historia ya matukio yaliyokuwa yanatokea katika wilaya ya Nyakabanga, mkoa wa Kagera.

Tanbihi

Ushairi
Capoeira

Capoeira ni mchezo wa kujihami kwa kutumia mateke wenye asili katika nchi ya Brazili. Ni mchezo ambao huchezwa kwa sarakasi, ngoma na muziki .

Mchezo huo ulianzishwa katika karne ya 16 na watumwa kutoka Afrika ambao wengi wao walikuwa wanatokea katika nchi ya Angola na  katika kipindi cha mwanzo mchezo huo ulikuwa ukionekana kama sarakasi za kawaida ikawa vigumu kwa wakoloni kugundua kuwa watumwa hao walikuwa wakifanya mazoezi ya mapigano.

Tanbihi

Michezo
Kionyeshi (tarakilishi)

Kionyeshi (pia kasa; kwa Kiingereza: text cursor) ni kielekezi kinachoonyesha Kwenye skrini pahali pa maingiliano kati ya mtumiaji na tarakilishi.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Kompyuta
Kupakua (tarakilishi)

Katika mfumo wa tarakilishi , kupakua (kwa Kiingereza : "to download") ni kupokea data toka seva au tarakilishi mama. Kwa kawaida watu wanaipakua jalada.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Kompyuta
Kiwiano

Katika sayansi ya tarakilishi, kiwiano (kwa Kiingereza: modem, kifupi cha "kifaa cha mawasiliano kitumikacho kati ya kompyuta na simu") ni kifaa kinachotohoa data ili iweze kutumwa kwa tarakilishi nyingine. Kiwiano ni chombo kinatumika kati ya tarakilishi mbili.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Kompyuta
intaneti
Ngeli (biolojia)

Ngeli ni ngazi inayotumika katika biolojia kuainisha viumbehai wote katika makundi. Kila ngeli imegawanyika katika makundi. Kuna ngeli nyingi katika kila faila. Kwa mfano mamalia ni moja ya makundi ya ngeli ya viumbe wenye uti wa mgongo, na kundi hilo limegawanyika katika makundi kama Monotremes, Marsupials na Eutheria.

Marejeo

Biolojia
Uainishaji
Maunzingumu

Maunzingumu (pia maunzi ngumu; kwa Kiingereza: hardware) ni sehemu za kompyuta zinazoshikika . Maunzingumu ni vifaa mbalimbali vinavyounda mashine ya kompyuta, navyo vimegawanyika katika sehemu kuu tatu:
 vifaa vya kuingizia data (Input devices), 
 vifaa vya kutolea data (Output devices) na 
 vifaa katika tarakilishi (Kadi ya mtandao, Kadi ya sauti, diski kuu).

Maunzingumu haina kazi bila programu na data za maunzilaini.

Tanbihi

Marejeo 
 Kiputuputi, Omari (2011). Kamusi Sanifu ya Kompyuta, Taasisi ya Taaluma za Kiswahili, Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Toleo la Kwanza 2011, ISBN 978 9987 531 127

Kompyuta
Unyoya

Unyoya ni unywele ambao hutokea katika mwili wa ndege na wanyama wengine. 

Manyoya yanawafunika na kuwasaidia kutunza joto la mwili. Manyoya pia huwalinda kutokana na majeraha. 

Hatimaye katika spishi nyingi za ndege, manyoya huwasaidia kuruka.

Marejeo

Biolojia
Ndege
Kunyonya

Kunyonya (kwa Kiingereza: To suck) ni namna ya kuondoa hewa au kimiminika.

Maarufu ni tendo la mtoto mchanga wa mamalia kunyonya maziwa ya mama.

Biolojia
Wadamun

Wadamun ni jina la mtu wa Misri anayesemekana kuwa alimuamini mtoto Yesu alipoletwa na Yosefu na Bikira Maria kama mkimbizi. Baada ya kumtangaza kwa wengine, hao walimuua kwa upanga.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa la Kikopti kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake ni tarehe 24 Agosti.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Waliozaliwa karne ya 1 KK
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Wanas

Wanas (kwa Kiarabu: القديس ونس; alifariki karne ya 4) ni jina la mtoto wa Misri aliyeuawa kwa kukatwa kichwa kutokana na juhudi zake katika kueneza imani ya Kikristo.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa la Kikopti kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake ni tarehe 25 Novemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 4
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Yusto El-Antony

Yusto El-Antony (1910-1976) alikuwa mmonaki Mkopti. 

Anaheshimiwa na Kanisa la Kikopti kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Desemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje 
 "Film The Silent Monk" (arabic sound + english subtitle)
 Story of Father Yostos in arabic

Waliozaliwa 1910
Waliofariki 1976
Wamonaki
Watakatifu wa Misri
Zakaria wa Aleksandria

Zakaria wa Aleksandria (alifariki 22 Novemba 1032) kuanzia mwaka 1004 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 64 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 10
Waliofariki 1032
Wakopti
Maaskofu
Watakatifu wa Misri
Kabrasha

Katika tarakilishi, kabrasha (kwa Kiingereza : "directory") ni mfumojalada linaloshikilia majalada au makabrasha nyingine. 

Tunatumia maneno mzazi na mtoto kutaja uhusiano kati ya kabrasha na kabrasha nyingine ndani ya kabrasha hilo.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Kompyuta
Mfumojalada

Katika utarakilishi, mfumojalada (kwa Kiingereza: filesystem) unadhibiti vilevile majalada ambayo yanatunzwa na yanapatwa katika tarakilishi. Kwa mfano, makabrasha ndani ya tarakilishi ni mfumojalada.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Kompyuta
Dirisha la amri

Katika utarakilishi, dirisha la amri (kwa Kiingereza : "command-line window") linatekelezea amri kwa programu ya tarakilishi. Mifumo ya uendeshaji yote ina dirisha la amri.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Kompyuta
Utarakilishi

Utarakilishi (kwa Kiingereza : "computing") ni utendaji unaotumia tarakilishi kwa kudhibiti na kuwasilisha taarifa. Vifaa na programu tete ni ndani ya utarakilishi. Utarakilishi ni muhimu katika teknolojia ya leo.

Marejeo 

 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Teknolojia
Kompyuta
Mfumo wa uendeshaji

Katika utarakilishi, mfumo wa uendeshaji (kifupi: MU; kwa Kiingereza : "Operating system") ni programu ya mfumo unaodhibiti vifaa, programu tete, rasilimali ya tarakilishi na unaotoa huduma kwa programu ya tarakilishi.

Kwa mfano, Ubuntu, Windows, Mac OS au Linux ni mifumo ya uendeshaji.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Kompyuta
Mto Sinza (Ng'ombe)

ni kati ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam (Tanzania Mashariki) ambao maji yake yanaishia katika Bahari Hindi kupitia mto Msimbazi. Urefu wake ni kilometa 19.5.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Dar es Salaam
Bahari ya Hindi
Mto Ubungo

ni kati ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam (Tanzania Mashariki) ambao maji yake yanaishia katika Bahari Hindi kupitia mto Msimbazi. Urefu wake ni kilometa 20.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Dar es Salaam
Bahari ya Hindi
Mto Mambizi

ni kati ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam (Tanzania Mashariki) ambao maji yake yanaishia katika Bahari Hindi kupitia mto Msimbazi. Urefu wake ni kilometa 6.5 tu.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Dar es Salaam
Bahari ya Hindi
Mto Kinyenyele

ni kati ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam (Tanzania Mashariki) ambao maji yake yanaishia katika Bahari Hindi kupitia mto Msimbazi. Urefu wake ni kilometa 4.35 tu.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Dar es Salaam
Bahari ya Hindi
Mto Zimbire

ni kati ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam (Tanzania Mashariki) ambao maji yake yanaishia katika Bahari Hindi kupitia mto Msimbazi. Urefu wake ni kilometa 3.6 tu.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Dar es Salaam
Bahari ya Hindi
Mto Kwangula

ni kati ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam (Tanzania Mashariki) ambao maji yake yanaishia katika Bahari Hindi kupitia mto Msimbazi. Urefu wake ni kilometa 2.25 tu.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Dar es Salaam
Bahari ya Hindi
Programu ya mfumo

Katika utarakilishi, programu ya mfumo (kwa Kiingereza : "system software") ni programu inayotoa jukwaa ili programu nyingine ifanye kazi.

Kwa mfano, Ubuntu, Windows, Mac OS au Linux ni programu ya mfumo.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

programu za kompyuta
Aikido

Aikido (katika Kijapani: 合気道) ni mchezo wa mapigano ulioanzishwa na Morihei Ueshiba  ukiwa ni mchezo uliobeba falsafa na imani ndani yake 

Mchezo huu ulianza kuchezwa katika nchi ya Japani mnamo mwaka 1920 kama mchezo wa mbinu za kujihami wenye kumfunza mpiganaji kuhusu maadili ya heshima na imani.

Wachezaji katika mchezo huu wanaamini kabisa katika kuitengeneza jamii bora na si kujihami na kupigana na maadui peke yake .

Tanbihi

Michezo
Morihei Ueshiba

Morihei Ueshiba (14 Desemba 1883 – 26 Aprili 1969)  anajulikana zaidi kama mgunduzi wa mchezo wa mapigano wa kujihami wa Aikido  uliokuwa ukijulikana mwanzo kama Aikibudo ama Aikinomichi 

Alizaliwa katika kijiji cha Nishinotani nchini Japani akiwa ni mtoto pekee wa kiume katika familia ya watoto wanne ya Yoroku Ueshiba.

Tanbihi

Watu wa Japani
Justini wa Chieti

anatajwa kama askofu wa kale wa Chieti, nchini Italiaaliyeonyesha bidii ya pekee na kutetea Wakristo . 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Saints of January 1: Justin of Chieti

Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Italia
Almaki wa Roma

(kwa Kilatini: Almachius, Almachus, pia: Telemachus; alifariki 391/404) alikuwa mmonaki kutoka Mashariki aliyetaka kuzuia mchezo wa kuuana katika uwanja wa michezo wa Roma, Italia, ila umati ulimuua kwa kumpiga mawe. 

Hata hivyo, kaisari Honorius aliguswa na ushujaa na hoja zake akakataza michezo hiyo. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Telemachus: The Monk Who Ended the Coliseum Games
January 1, 404: Telemachus Martyred Attempting to Stop a Gladiator Fight | Church History Timelines 

Waliozaliwa karne ya 4
Wamonaki
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Italia
Eujendo wa Condat

(kwa Kilatini: Eugendus au Augendus; kwa Kifaransa: Oyand au Oyan; 449 - 1 Januari 510) alikuwa mmonaki kutoka Ufaransa aliyepata kuwa abati wa Condat na kustawisha maisha ya kitawa . 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Januari, lakini pia 4 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
Burns, Paul. Butler's Lives of the Saints: New Full Edition.  Collegeville, MN:The Liturgical Press, 1995. ISBN|0-8146-2377-8.

Waliozaliwa 449
Waliofariki 510
Wamonaki
Watakatifu wa Ufaransa
Odilo wa Cluny

(962 hivi - 1 Januari 1049) alikuwa abati wa tano wa monasteri ya Kibenedikto ya Cluny nchini Ufaransa, ambaye aliifanya kuwa muhimu kuliko zote za Ulaya na kuhamasisha urekebisho wa nyingine nyingi.

Mkali kwake mwenyewe, alikuwa mpole na mwenye huruma kwa wengine; kwa jina la Mungu alipatanisha mataifa yaliyokuwa yanapigana, wakati wa njaa alitegemeza kwa hali na mali wanyonge. Pia alianzisha kumbukumbu ya Marehemu Wote siku iliyofuata sikukuu ya Watakatifu Wote. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wamonaki
Wabenedikto
Mapadri
Watakatifu wa Ufaransa
Zdislava

Berka (pia: Zdislava wa Lemberk; 1220 hivi - 1252) alikuwa mke wa mtawala wa Lemberk (Ucheki).

Mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Dominiko, alikuwa maarufu kwa moyo wake wa ibada na wa huruma kwa wahitaji.

Anaheshimiwa na Wakatoliki kama mtakatifu tangu alipotangazwa na Papa Yohane Paulo II tarehe 21 Mei 1995.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wadominiko
Watakatifu wa Ucheki
Arjeo, Narsisi na Marselino

(kwa Kilatini: Argeus, Narcissus na Marcellinus; walifariki 320) walikuwa ndugu askari wa Dola la Roma waliouawa Cori, karibu na Roma, Italia au Tomi (leo Constanta, nchini Romania) kwa ajili ya imani yao ya Kikristo.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 2 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Saints of January 2: Argeus, Narcissus & Marcellinus 
Catholic Forum: Argeus, Narcissus, and Marcellinus 

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 320
Wafiadini Wakristo
Watu wa Roma ya Kale
Watakatifu wa Italia
Watakatifu wa Romania
Yohane Mwema

(641 hivi - 669) anatajwa kama askofu wa kale wa Milano, nchini Italia, ambaye alirudisha makao makuu ya jimbo katika mji huo kutoka Genova yalipokaa miaka 70 kwa sababu ya dhuluma ya Walombardi.

Kutokana na wema na uadilifu wake, tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 2 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Italia
Adalardo wa Corbie

(751 hivi - 2 Januari 827) alikuwa mjukuu wa Karolo Nyundo kama kaisari Karolo Mkuu. 

Alijiunga na monasteri na kuwa abati nchini Ufaransa, lakini kwa muda fulani alitakiwa pia kuwa waziri mkuu wa ufalme wa Italia.

Alijitahidi kila mmoja apate mahitaji yake, yaani kusiwe na mtu mwenye mali ya ziada wala chochote kisichezewe, bali kila kitu kishirikishwe kwa sifa ya Mungu.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 2 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wamonaki
Wanasiasa wa Italia
Watakatifu wa Ufaransa
Watakatifu wa Ubelgiji
Teopempto na Teona

(walifariki 304) ni Wakristo waliofia dini yao huko Nikomedia (leo nchini Uturuki) wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian.

Teotempto alikuwa askofu wa mji huo, Teona alikuwa mchawi aliyeitwa kummaliza baada ya njia nyingine ya kumuua kushindikana. Kumbe, alipoona dawa zake pia hazikumweza, alikubali kubatizwa naye. Hatimaye Teotempto alikatwa kichwa na Teona alizikwa akiwa hai.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Januari au 5 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 304
Maaskofu Wakatoliki
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Uturuki
Gordio wa Kaisarea

(alifariki 304) ni Mkristo aliyefia dini yake huko Kaisarea wa Kapadokia (leo nchini Uturuki) wakati wa dhuluma ya kaisari Dioklesyano.

Gordio alikuwa akida aliyeacha jeshi la Roma ili asifanye dhambi, akaishi mlimani na hatimaye akarudi mjini alipouawa kwa sababu alimkiri Yesu kuwa Mwana wa Mungu.

Basili Mkuu alitoa hotuba juu yake akiripoti ushahidi wa waliokuwepo.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
http://www.santiebeati.it/dettaglio/36160

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 304
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Uturuki
Danieli wa Padua

(alifariki 168) alikuwa shemasi mwenye asili ya Uyahudi ambaye alimsaidia katika uinjilishaji askofu Prosdosimi wa Padua, Italia na hatimaye alifia dini yake.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Saint of the Day, January 3: Daniel of Padua  at SaintPatrickDC.org
Catholic Online: St. Daniel

Waliofariki 168
Mashemasi
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Italia
Anguko la tarakilishi

Katika utarakilishi, anguko au anguko la tarakilishi (kwa Kiingereza: Computer crash) linatokea wakati programu ya tarakilishi kama mifumo ya uendeshaji au programu tete zinaacha kufanya kazi.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Kompyuta
URL

URL (kifupi cha Uniform Resource Locator; pia: anuani ya mtandao) ni marejeleo yanayoonyesha pahali pa rasilimali ya mtandao.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Kompyuta
Intaneti
Rasilimali ya mtandao

Rasilimali ya mtandao (kwa Kiingereza: Web resource) ni vitu vya msingi vinavyoujenga mtandao (World Wide Web). Rasilimali za mtandao zinaorodheshwa katika Resource Description Framework.

Marejeo 
 Petzell, M. (2005). Expanding the Swahili vocabulary. Africa & Asia, 5, 85-107.

Intaneti
Kompyuta
Konyagi

Konyagi ni kinywaji kikali cha kileo kinachotengenezwa nchini Tanzania. Inapatikana kwa kiwango cha alikoholi cha asilimia 35. 

Jina lake limetokana neno la Kifaransa "cognac" lakini, tofauti na hiyo, konyagi hutengenezwa kwa molasi ya miwa inayopatikana wakati wa kutengeneza sukari. Kwa hiyo ina msingi sawa na kileo cha rum ya visiwa vya Karibi lakini ladha si vile.

Tanbihi

Vileo
Barakoa ya kinga

Barakoa za kinga hutumiwa kulinda uso au sehemu zake (macho, pua, n.k.) na viungo vya kupumua dhidi ya athira ya hatari. 

Kuna aina mbalimali za barakoa zinazovaliwa kwa shughuli mbalimbali  

  barakoa za kitiba, zinazovaliwa na matabibu wakati wa upasuaji 
  barakoa za kinga dhidi ya maambukizi, zinazovaliwa na watu wakihudumia wagonjwa au wakihofia maambukizi wakati wa mlipuko wa ugonjwa  
  barakoa za kazi zinazovaliwa na mafundi wakati wa kufanya kazi zinazosababisha moshi au vumbi nyingi, kama vile kufuma, kusaga mbao, kufagia 
  barakoa za oksijeni (kwa wagonjwa au kwa zimamoto) 
  barakoa za gesi, zenye filta zinazokinga dhidi ya gesi sumu kwa matumizi ya kijeshi au huduma za ukoaji katika mazingira ya hatari  

Barakoa za aina hizo zinaweza kulinda moja kwa moja dhidi ya maumizi kutokana na kupigwa kwa vipande vidogo vinavyorushwa hewani, au gesi au mvuke hatari, au vumbi, au harufu mbaya. 

Afya
Chafya

Chafya (kwa Kiingereza: Sneeze) ni hewa inayomtoka kiumbehai ghafla na kwa nguvu, bila hiari yake. Hutoka mapafuni kupitia mdomoni na puani sawia. Sababu inaweza kuwa mafua au kuingiwa na vumbi.

Mapafu
Udhu

Udhu katika lugha ya Waislamu inamaanisha uzuri na usafi.

Sheria inawadai kutumia maji kwenye viungo maalumu kwa nia ya kujitwahirisha.

Ufafanuzi
Kutawadha ama ni lazima ama inapendekezwa.

a. Ni lazima kutawadha kwa mambo matatu:

1. Kuswali: Katika Kurani Mwenyezi Mungu anasema: "Enyi Mlioamini! Mnaposimama kwa ajili ya swala basi osheni nyuso zenu, na mikono yenu mpaka vifundoni, na mpake vichwa vyenu, na osheni miguu yenu mpaka vifundoni" [5: 6]

2. Kutufu Alkaba: Kwa kauli yake Mtume Mohamed kumwambia mwanamke aliye katika hedhi: "Usitufu mpaka utwahirike" (imepokewa na Bukhari).

3. Kushika Msahafu: Kwa neno lake Mwenyezi Mungu: "Hawaigusi isipokuwa wale waliotwahiriwa" [56: 79]

b. Kutawadha kunasuniwa katika mambo mengine yasiyokuwa hayo:

Kwa neno lake Mtume alisema: "Hajilazimishi na udhu isipokuwa mwenye imani" (imepokewa na Ahmad).

Kunapendekezwa zaidi kutawadha wakati wa kujadidisha udhu kwa kila swala, kutawadha kwa kumtaja Mwenyezi Mungu na kuomba, wakati wa kusoma Qur’ani, kabla ya kulala, kabla ya kuoga, na kutokana na kumbeba maiti na baada ya kila tukio la kutangua udhu, hata kama hataki kuswali.

Uislamu
Mlima Ale Bagu

Mlima Ale Bagu Ni mlima wa volikano uliopo katika ukanda wa Afar nchini Ethiopia. Ndio mlima mrefu wa volikano kati ya Erta Ale Range. Kijiji cha El Dom kipo chini ya kitako ya mlima Ale Bagu.

Marejeo 

 Milima ya Ethiopia
 Volkeno
Mlima Aluto

Mlima Aluto  (pia unajulikana kama Alutu) unapatikana katika Bonde la Ufa la Ethiopia kusini mwa mkoa wa Oromia ukiwa na urefu wa mita 2,365 na futi 7,759.

Mlima huu ni mlima wenye Volkano unaopatikana katika nchi ya Ethiopia kati ya Ziwa Langano na Ziwa Ziway katika mitambo ya Langano Geothermal Expansion Gomes

Marejeo 

Milima ya Ethiopia
Volkeno
Amba Aradam

Amba Aradam ni mlima wa meza, kaskazini mwa Ethiopia. Uko katika eneo la Debub Misraqawi (Kusini-mashariki) mwa Mkoa wa Tigray, kati ya Mek'ele na Addis Ababa, ina latidudo na longitudo ya [13 ° 20'N 39 ° 31'E na kimo cha mita 2,756] (futi [9,042]).

Jina kwa Kitigrinya ni Imba Aradom, lakini utumiaji wa kimataifa katika jiolojia (Amba Aradam Formation) na historia (vita katika miaka ya 1930) vimeunda jina Amba Aradam.

Marejeo 

Milima ya Ethiopia
Mlima Ayalu

Mlima Ayalu (ambao pia unaandikwa  Ayelu) ni mlima uliopo mashariki mwa nchi ya Ethiopia, upande wa mashariki wa mto Awash. Mlima huo una latitudo na longitudo za vipimo na mwinuko wa mita 2145.

Watu wa Argobba wana utamaduni kila baada ya kufika Afrika katika eneo la Zeila, hutembelea mlima huo kwa miaka mingi na hutazamia mafanikio katika utajiri, ndoa, harusi hata sherehe za ibada mbalimbali wakati wa mwezi wa  Ramadhan; na bila kufanya hizo ibada inasemekana Allah huleta mapigo na njaa.

Wilfred Thesiger anauelezea mlima huu wa kale wa Ayalu mwaka 1933. Anaeleza kuwa mlima huu ulikuwa na hija kila mwaka na kila mwanajumuia wa Waafar kutoka mbali Daoe na Aussa ili kupanda kileleni unatakiwa kufanya ibada na kuwa na afya njema kuhimili vita. Pia waliweza kufanya hija mlimani hapo na pia kuombea unafuu, ahueni katika balaa ya njaa na pigo pia baada ya ushindi katika vita.

Marejeo 

Milima ya Ethiopia
Volkeno
Mlima Abul Kasim

Mlima Abul Kasim ni mlima unaopatikana kusini mashariki mwa Ethiopia, eneo la Arsi katika ukanda wa Oromia. Mlima huo ndio sehemu yenye mwinuko mrefu zaidi katika Seru woreda, ukiwa na urefu wa mita 2573 juu ya usawa wa bahari. 

Mlima huo umekua na faida nyingi kwa wakazi waliopo karibu nao, hasa watu wa jamii ya Waoromo ambao huutumia kama sehemu yao ya utamaduni na dini (kuhiji), vilevile umekuwa ukitumiwa kama makumbusho ya kaburi la aliyekuwa mfuasi mkubwa wa dini ya Kiislamu nchini Ethiopia Mtakatifu Sheikh Hussein. 

Trimingham huonesha kuwa kaburi limefunikwa kwa shanga za glasi na mapambo ya shaba. Baada ya shughuli za kitamaduni na kidini, mapambo hayo huchukuliwa kama vitu vitakatifu na huwekwa msituni kwenye miti; hivyo  haitakiwi mgeni yeyote kujaribu kuyachukua wala kuyashika.  
"

Marejeo 

Milima ya Ethiopia
jimbo la Oromia
Mlima Alayta

Mlima Alayta ni mlima wa volikano unaopatikana katika mkoa wa Afar nchini Ethiopia. Sehemu ya Pembe tatu ya Afar(Afar Triangle), bonde la Afar ambapo ni ukanda wenye volikano hai pembezoni mwa mlima Afdera, volikano ya Afdera. Volikano hii ina eneo la kilomita za mraba 2700 kusini na magharibi mwa ziwa Afrera.

Marejeo 

Milima ya Ethiopia
Volkeno
Mlima Borawli

Mlima Borawli ni mlima wa volikano wenye nyumba za lava uliopo ukanda wa Afar nchini Ethiopia. Upo juu ya pwani ya mashariki mwa ziwa Afrera.

Marejeo 

Milima ya Ethiopia
Volkeno
Mlima Batu

Mlima Batu ni moja ya milima mirefu ya Milima Bale ya Ethiopia, jimbo la Oromia. Sehemu ya Hifadhi ya Taifa ya Bale, na ipo katika , inafikia mwinuko wa mita 4,307. Unajumuisha vilele viwili, Tinnish Batu ("Batu ndogo"), ambacho ni kirefu kuliko Tilliq Batu ("Batu Kubwa") kwa kusini. 

Sababu ya majina haya imeelezewa na Paul Henze, aliyeripoti kwamba wakati wa kuiangalia, "ilitokea kama vile kilele nyuma ya Tinnish kilikua kirefu."

Mzungu wa kwanza kupanda mlima Batu alikua profesa wa kiFinland, profesa Helmer Smeds, aliyekamilisha hili mwaka 1958.

Marejeo 

Milima ya Ethiopia
Jimbo la Oromia
Amba Alagi

Amba Alagi ni mlima unaopatikana kaskazini mwa nchi ya Ethiopia katika Ukanda wa Debubawi, Jimbo la Tigray ukiwa na urefu wa mita 3949 .

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Jimbo la Tigray
Mlima Adwa

Mlima Adwa (unaojulikana pia kama Aabida, Amoissa au Dabita) ni mlima uliopo ndani ya Ethiopia, unaopatikana kusini mwa kanda ya Afar na una kaldera ya kuanzia kilomita 4 kwa 5. 

Kutokana na eneo la volkano karibu na mpaka kati ya Afar na makabila ya Issa, kidogo inajulikana juu ya tabia ya zamani na ya sasa ya volkano. Walakini tetemeko la ardhi na utafiti wa ndani ulifanywa na Derek Keir na wenzake inaonyesha kwamba uingiliaji wa magma karibu kina cha urefu wa kilomita 5 na urefu wa kilomita 8 kutoka upande wa mashariki wa volcano mnamo Mei 2000.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Volkeno
Mlima Bwahit

Mlima Bwahit (au Buahit, Bachit, Buiheat) ni kilele cha Milima ya Semien katika Mkoa wa Amhara wa Ethiopia. Mwinuko wake unakadiriwa kuwa na urefu wa futi 4430 au 4437, na kuifanya mlima wa tatu wa juu kabisa nchini Ethiopia na mlima wa 13 au 14 wa juu zaidi barani Afrika. 

Iko karibu kilomita 16 magharibi mwa mlima mrefu zaidi wa Ethiopia, Ras Dashen, ambayo imetengwa na kijito kirefu cha mita 1,600. Inayounganisha safu za mlima huenda NNE juu ya Pass (mita 3635 hivi), mashariki juu ya Kidis Yared, kwa mita 4,453 (futi 14,610) mlima mrefu wa pili nchini Ethiopia, na SSE juu ya Pass ya Metelal (mita 3730 hivi) hadi Ras Daishen.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Jimbo la Amhara
Mlima Asavyo

Asavyo (unajulikana pia kama Bara Ale)  ni mlima wenye tindikali nyingi za asili za stratovolikano ndani ya Ethiopia, inayounda sehemu ya Bidu Volcanic complex. 

Iko katika umbali wa kilomita 20 kusini magharibi kwa volikano za Nabro na Mallahle. Asavyo ina upana wa kilomita 12.

Asavyo ni mlima wa tatu kati ya milima mikubwa yenye asili ya silikoni katika maeneo ya Kusini-Magharibi na uliopo Kaskazini-Maghariki-Kusini Magharibi mwa Danaki. Una upana wa kilomita 12, tawi la kilele cha volkano. Lava za Basaltiki zinamwagika katika matawi ya Asavyo, yanayounganisha uwanda wa Mogorros Kusini. Ingawa miaka ya volkano haijulikani kwa uhakika, Asavyo inatambulika kuwa ililipuka katika miaka ya 2000. (Jumuiya ya Kimataifa ya Elimu ya Volkano).

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Volkeno
Mlima Chilalo

Mlima Chilalo ni mlima wa volkeno wa silikoni uliotengwa kusini mashariki mwa Ethiopia. Sehemu ya juu kabisa katika eneo la Arsi la Mkoa wa Oromia, na iko kwenye mpaka kati ya Hitosa na Tiyovaada. Mlima huo una latitudo na longitudo za 07 ° 55'N 39 ° 16'E na urefu wa mita 4,036 (futi 13,241) juu ya usawa wa bahari.

Mlima una msingi wa mviringo (karibu kilomita 30 kwa 20), ambao mhimili wake mkuu uko NNE-SSW au sambamba na mwenendo wa kawaida wa tectonic. Chilalo huinuka na mteremko mpole kwa zaidi ya mita 1500 kutoka juu ya mwambao. Katika mkutano huo wa kilele, kuna eneo kubwa, karibu na eneo la kilomita 6 kwa kipenyo, ambalo mdomo wake wa kusini unachukuliwa kuwa mkutano wa kilele cha mlima. Mlima Chilalo ulilipuka mwisho katika Pleistocene. 

Mamlaka moja inabaini Mlima Chilalo kama volikano ya marehemu ya Mitego. Mtaalamu wa jiografia Erik Nilsson alidai kuwa aligundua athari za kupunguka kwa Chilalo, na pia kwa jirani yake Mlima Kaka hadi karibu mita 3400, ambayo alijidai kama "kipindi cha Mwisho cha Kuenea".  Ingawa mlima huo upo kusini mwa Bonde la Ufa la Afrika Mashariki, pamoja na Mlima Gugu kaskazini na Mlima Kaka upande wa kusini, inazingatiwa, tukizungumza kijiolojia, sehemu ya Nyanda za Juu za Ethiopia.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Jimbo la Oromia
Volkeno
Mlima Gugu

Mlima Gugu ni mlima unaopatikana katikati mwa nchi ya Ethiopia katika mkoa wa Oromia ukiwa na urefu wa mita 3623.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Jimbo la Oromia
Abuye Meda

Abuye Meda ni mlima unaopatikana karibu na mji wa Debre Birha nchini Ethiopia. Mlima Abuye Meda una mwinuko mkali kuliko milima yote ndani ya kanda ya Shewa kaskazini katika mkoa wa Amhara. 

Mlima huu una mwinuko unaokadiriwa kuwa mita 4,012 / futi 13,163, pia ni sehemu ya mgawanyiko kati ya mabeseni ya maji ya Mto Abay na Mto Awash.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Jimbo la Amhara
Mlima Choqa

Mlima Choqa (pia unajulikana kwa Ge'ez kama ጮቄ ተራራ , Ch'ok'e Terara na Mlima Birhan) kwa urefu wake wa mita 4,100 (futi 13,451) ni mmoja kati ya milima ya juu kabisa ya Debay Telategn Gojjam, mkoa wa Ethiopia ulioko kusini mwa Ziwa Tana. 

Mlima na eneo linalozunguka linakosa misitu, na mteremko wake hupandwa hadi mwinuko wa mita 3,000 juu ya usawa wa bahari.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Mlima Dama Ali

Mlima Dama Ali ni mlima wa volkano wenye upana wa km 25 uliopo nchini Ethiopia, kwenye mwambao wa Ziwa Abbe.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
volkeno
Mlima Kundudo

Kundudo au Kondudo (inatamkwa Qundudo) ni mlima unaopatikana katika nchi ya Ethiopia katika ukanda wa Hararghe ukiwa na urefu wa mita 2970 .

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Mlima Guna

Mlima Guna ni mlima wa volikano unaopatikana karibu na miji wa Nefas Mewcha na Debre Tabor kaskazini mwa ukanda wa Amhara, Ethiopia. Ni mlima mrefu zaidi katika ukanda wa Gondar, wenye urefu wa futi 4120 juu ya usawa wa bahari.

Mlima Guna unatengeneza mirefeji ya maji ya bonde la mto Abay na mto Tekezé. Ni chanzo cha Gumara, Rib na mito mingine inayotiririka kwenda katika ziwa Tana na Yikalo, Mebela, Goleye na mito mingine inayotiririka katika ziwa Tekezé.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Jimbo la Amhara
Mlima Sork Ale

Sork Ale (pia inajulikana kama Asdaga au Sorcali) ni volikano iliyoko kwenye Danakil Horst mwishoni mwa kusini mwa Danakil Alps karibu na mpaka wa  nchi ya Ethiopia / Eritrea. Inatengeneza sehemu ya safu ya volkano ya Bidu (na Volkano ya Nabro, Bara Ale na Mallahle). 

Mlima wa volkeno una miiba ya Scoria inayopendekeza milipuko ya Strombolian. Katika kilele cha volkano ni kilomita 1 pana mwinuko wa meta 300 kuna sehemu za setileti kwenye ubao wa kusini mashariki. Volkano iko upande wa magharibi wa uwanja wa lava.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Volkeno
Mlima Dendi

]
 
Mlima Dendi ni volkano iliyoko karibu na mji wa Addis Ababa, nchini Ethiopia. Una eneo la upana wa kilomita 8 (maili 5) na kimo kirefu chake ni Mlima Bodi kwa mita 3,260 (futi 10,700). Inayo Ziwa Dendi kikamilifu. 

Ni volkano ya pili kwa urefu nchini Ethiopia, ni kilomita 13.5 tu (kutoka 8.4 mi) kutoka Wonchi, mlima mkubwa wa Ethiopia.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Volkeno
Mlima Abuna Yosef

Abuna Yosef ni mlima maarufu ulio karibu na mwinuko wa mashariki wa Nyanda za Juu za Ethiopia. Una urefu wa mita 4,260 (futi 13,976) juu ya usawa wa bahari. Ni mlima wa sita kwa urefu nchini Ethiopia na mlima wa 19 kwa urefu barani Afrika.  Unapatikana sehemu inayojulikana kama Lasta Massif katika eneo la Semien Wollo, Mkoa wa Amhara.

Kitu kinachojulikana sana kwenye mlima huo ni Kanisa la Gennete Maryam, kanisa lililochongwa mwambani ambalo liliripotiwa kuwa kanisa la mila lilifutwa wakati wa utawala wa Yekuno Amlak.

Pia makanisa manne yaliyokuwa yakijitegemea yalijengwa ndani ya mapango ya mlima, kanisa kongwe na maarufu zaidi lilikuwa ni Kanisa la Yemrehana Krestos, lililojengwa na mfalme wa Zagwe (Mfalme wa jina moja). Matatu mengine ni Emakina Medhane Alem (linakisiwa huenda lilijengwa na Yekuno Amlak mwishoni mwa karne ya 13), Lidetta Maryam na Zammadu Maryam (nayo yanakisiwa huenda yalijengwa karne ya 15).
 Makanisa ya Lalibela yapo katika sehemu za chini za milima.

Sehemu ya Uhifadhi wa mlima huu hupatikana Jamii ya Abuna Yosef inajumuisha kilomita za mraba 70 za ngome ya Abuna Yosef.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Jimbo la Amhara
Mlima Hay

Mlima Hay unapatikana kaskazini magharibi mwa jimbo la Amhara, nchini Ethiopia. Uko katika Hifadhi ya kitaifa ya Milima ya Semien, karibu na kilele cha juu cha taifa hilo, Ras Dashen. 

Mlima Hay una mwinuko wa mita 4173 juu ya usawa wa bahari.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Jimbo la Amhara
Mlima Gada Ale

Mlima Gada Ale unapatikana katika ukanda wa Afar, Ethiopia. Ni mlima maarufu zaidi wa volkano kaskazini mwa milima ya Erta Ale.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
volkeno
Mlima Ma Alalta

Mlima Ma Alalta ni mlima wa volikano nchini Ethiopia, ukijulikana pia kwa jina la Pierre Pruvost, na Gar Uli. . Volkano hiyo ipo karibu na mji wa Abala.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
Volkeno
Mlima Fentale

Mlima Fentale ni mlima wa volikano unaopatikana ndani ya mkoa wa Oromia nchini Ethiopia. Ni sehemu ya juu sana katika kanda ya Fontale woreda.

Phillip Briggs ameeleza kwamba mlima Fentale una kreta yenye kina cha mita 350.

Marejeo

Milima ya Ethiopia
volkeno
Jimbo la Oromia
Sulwe

Sulwe ni jina la kitabu cha watoto ambacho kiliandikwa na mwigizaji na mshindi wa tuzo ya Academy anayeitwa Lupita Nyong’o. Vashti Harrison ni mchoraji wa kitabu hicho.

Muhtasari 
Kisa hiki kinamfuata msichana ambaye anaitwa Sulwe. Sulwe ana wasiwasi kutokana na rangi ya ngozi yake. Rangi ya ngozi yake ni nyeusi zaidi kuliko wanafamilia wao na wanafunzi wenzake. Sulwe anataka rangi ya ngozi yake isiwe nyeusi. Kwa hivyo, yeye anajaribu kutafuta njia ya kubadilisha rangi ya ngozi yake nyeupe. Kwa hivyo, Sulwe anaanza safari ya kichawi ambayo inabadilisha kila kitu. Katika safari hiyo, Sulwe anajifunza kwamba umuhimu, urembo, na uzuri wa mtu hauhusiani wala hautegemeani na rangi ya ngozi ya mtu. Hatimaye, anajifunza kupenda rangi ya ngozi yake na wasiwasi wake unakoma.

Uhamasishaji 
Wakati Lupita Nyong'o alipokuwa mtoto, yeye alikuwa na wasiwasi kutokana na rangi ya ngozi yake, sawa na Sulwe. Yeye anakumbuka kwamba alikuwa akijitambua katika shule yake, na aliogopa mtazamo wa wanafunzi wenzake juu ya rangi ya ngozi yake. Kama Sulwe, Bi Nyong’o alifikiri kwamba rangi ya ngozi ya aina ya dada yake, ambaye ana rangi ya ngozi yenye kung’aa, ilionekana kuwa “nzuri”. “Kwa kweli, nilikuwa sijisikii vizuri na rangi yangu ya ngozi kwa sababu nilihisi kuwa ulimwengu ambao ulikuwa ukinizunguka uliwapa watu tuzo kwa rangi za ngozi zenye kung’aa zaidi.”

Mwaka wa 2019, Bi Nyong’o alialikwa katika mahojiano na NPR ili kuzungumza juu ya kitabu chake. Katika mahojiano hayo, alikubali kwamba, kama Sulwe, alipokuwa na umri wa miaka mitano tu, alimuomba Mungu kubadilisha rangi ya ngozi yake iwe nyeupe kwa sababu hakutaka rangi ya ngozi yake iwe nyeusi. Pia, wakati alipokuwa katika darasa la pili katika shule ya msingi, mwalimu wake alimwambia kwamba yeye hataolewa kwa sababu ya ngozi yake nyeusi.

"Watu hawatambui wanachofanya wanaposema maneno ya aina hii… Wao wanafikiri kusema vitu vya aina hii si mbaya. Lakini kweli wanachofanya ni hatari sana na msichana mdogo katika ulimwengu ambamo kuna ukumbusho chache sana kwamba yeye ni muhimu kwa jinsi alivyo."

Zaidi ya habari hiyo, kabla ya kuwa na mmoja wa waigizaji maarufu katika dunia, Bi Nyong’o aliambiwa katika mahojiano kwamba yeye hawezi kuwa mwigizaji kwa sababu ya rangi ya ngozi yake.

Tuzo kwa Sulwe 
Muuzaji Bora wa New York Times 

Coretta Scott King Tuzo ya Mchoraji Wa Heshima

Mshindi, Kazi ya Fasihi Inayojitokeza - Watoto 51 NAACP Image Awards 2020

Tanbihi 
Fasihi ya Kiswahili
Teojene wa Pario

Teojene wa Pario (alifariki 320 hivi) alikuwa Mkristo aliyekataa kutumikia kama askari kwa sababu hiyo alifungwa, akateswa akauawa kwa kutoswa majini karibu na mji huo (leo Keder, nchini Uturuki) chini ya kaisari Licinius.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 320
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Uturuki
Fiorenso wa Vienne

Fiorenso wa Vienne (alifariki baada ya mwaka 377) alikuwa askofu wa mji huo (leo nchini Ufaransa) na alishiriki mtaguso wa Valence wa mwaka 374.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 4
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Ufaransa