LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
1642 KK

Makala hii inahusu mwaka 1642 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1643 KK

Makala hii inahusu mwaka 1643 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1644 KK

Makala hii inahusu mwaka 1644 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1645 KK

Makala hii inahusu mwaka 1645 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1646 KK

Makala hii inahusu mwaka 1646 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1647 KK

Makala hii inahusu mwaka 1647 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
Kihmong-Daw

Kihmong-Daw ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Vietnam, Uchina, Uthai na Laos inayozungumzwa na Wahmong. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kihmong-Daw nchini Vietnam imehesabiwa kuwa watu 1,068,000. Pia kuna wasemaji 233,000 nchini Uchina (2004), 170,000 nchini Laos (1995) na 32,400 nchini Uthai (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihmong-Daw iko katika kundi la Kichuanqiandian.

Viungo vya nje
lugha ya Kihmong-Daw kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihmong-Daw 
lugha ya Kihmong-Daw katika Glottolog
lugha ya Kihmong-Daw kwenye Ethnologue

Lugha za Vietnam
Lugha za China
Lugha za Laos
Lugha za Uthai
1648 KK

Makala hii inahusu mwaka 1648 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1649 KK

Makala hii inahusu mwaka 1649 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1630 KK

Makala hii inahusu mwaka 1630 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1631 KK

Makala hii inahusu mwaka 1631 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1632 KK

Makala hii inahusu mwaka 1632 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1633 KK

Makala hii inahusu mwaka 1633 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1634 KK

Makala hii inahusu mwaka 1634 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1635 KK

Makala hii inahusu mwaka 1635 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1636 KK

Makala hii inahusu mwaka 1636 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1637 KK

Makala hii inahusu mwaka 1637 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
Kihmong-Dô

Kihmong-Dô ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Vietnam inayozungumzwa na Wahmong. Idadi ya wasemaji wa Kihmong-Dô haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihmong-Dô iko katika kundi la Kichuanqiandian. Wengine huianglia kama lahaja ya Kihmong-Daw.

Viungo vya nje
lugha ya Kihmong-Dô kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihmong-Dô 
lugha ya Kihmong-Dô katika Glottolog
lugha ya Kihmong-Dô kwenye Ethnologue

Lugha za Vietnam
1600 KK

Makala hii inahusu mwaka 1600 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1638 KK

Makala hii inahusu mwaka 1638 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1639 KK

Makala hii inahusu mwaka 1639 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1601 KK

Makala hii inahusu mwaka 1601 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1602 KK

Makala hii inahusu mwaka 1602 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1603 KK

Makala hii inahusu mwaka 1603 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
Kihmong-Don

Kihmong-Don ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Vietnam inayozungumzwa na Wahmong. Idadi ya wasemaji wa Kihmong-Don haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihmong-Don iko katika kundi la Kichuanqiandian. Wengine huianglia kama lahaja ya Kihmong-Daw.

Viungo vya nje
lugha ya Kihmong-Don kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihmong-Don 
lugha ya Kihmong-Don katika Glottolog
lugha ya Kihmong-Don kwenye Ethnologue

Lugha za Vietnam
1604 KK

Makala hii inahusu mwaka 1604 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1605 KK

Makala hii inahusu mwaka 1605 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1620 KK

Makala hii inahusu mwaka 1620 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1606 KK

Makala hii inahusu mwaka 1606 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1607 KK

Makala hii inahusu mwaka 1607 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1621 KK

Makala hii inahusu mwaka 1621 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1608 KK

Makala hii inahusu mwaka 1608 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1609 KK

Makala hii inahusu mwaka 1609 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1622 KK

Makala hii inahusu mwaka 1622 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1623 KK

Makala hii inahusu mwaka 1623 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1626 KK

Makala hii inahusu mwaka 1626 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
Kihmong-Njua

Kihmong-Njua ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Vietnam, Myanmar, Uchina, Uthai na Laos inayozungumzwa na Wahmong. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kihmong-Njua imehesabiwa kuwa watu 100,000 nchini Laos, 40,000 nchini Uchina, 60,000 nchini Uthai na 10,000 nchini Myanmar. Idadi ya wasemaji nchini Vietnam haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihmong-Njua iko katika kundi la Kichuanqiandian.

Viungo vya nje
lugha ya Kihmong-Njua kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihmong-Njua 
lugha ya Kihmong-Njua katika Glottolog
lugha ya Kihmong-Njua kwenye Ethnologue

Lugha za Vietnam
Lugha za China
Lugha za Laos
Lugha za Uthai
Lugha za Myanmar
1624 KK

Makala hii inahusu mwaka 1624 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1627 KK

Makala hii inahusu mwaka 1627 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1625 KK

Makala hii inahusu mwaka 1625 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1628 KK

Makala hii inahusu mwaka 1628 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1629 KK

Makala hii inahusu mwaka 1629 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1610 KK

Makala hii inahusu mwaka 1610 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1611 KK

Makala hii inahusu mwaka 1611 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1612 KK

Makala hii inahusu mwaka 1612 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1613 KK

Makala hii inahusu mwaka 1613 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1614 KK

Makala hii inahusu mwaka 1614 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1615 KK

Makala hii inahusu mwaka 1615 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1616 KK

Makala hii inahusu mwaka 1616 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1617 KK

Makala hii inahusu mwaka 1617 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1618 KK

Makala hii inahusu mwaka 1618 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1619 KK

Makala hii inahusu mwaka 1619 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1790 KK

Makala hii inahusu mwaka 1790 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1791 KK

Makala hii inahusu mwaka 1791 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1700 KK

Makala hii inahusu mwaka 1700 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
Miaka ya 1790 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1799 - 1790 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
1739 KK

Makala hii inahusu mwaka 1739 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1792 KK

Makala hii inahusu mwaka 1792 KK (kabla ya Kristo).

Matukio
 Hammurabi kuanza kutawala Mesopotamia (hadi 1750 KK hivi)

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1701 KK

Makala hii inahusu mwaka 1701 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
Miaka ya 1780 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1789 - 1780 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
1793 KK

Makala hii inahusu mwaka 1793 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1794 KK

Makala hii inahusu mwaka 1794 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1702 KK

Makala hii inahusu mwaka 1702 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
Miaka ya 1770 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1779 - 1770 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
1795 KK

Makala hii inahusu mwaka 1795 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1703 KK

Makala hii inahusu mwaka 1703 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1796 KK

Makala hii inahusu mwaka 1796 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1704 KK

Makala hii inahusu mwaka 1704 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1705 KK

Makala hii inahusu mwaka 1705 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1706 KK

Makala hii inahusu mwaka 1706 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1707 KK

Makala hii inahusu mwaka 1707 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1708 KK

Makala hii inahusu mwaka 1708 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1709 KK

Makala hii inahusu mwaka 1709 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1710 KK

Makala hii inahusu mwaka 1710 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
Tezi

Tezi ni ogani za mwili zinazotoa dutu za pekee ambazo ni muhimu kwa kazi ya mwili kwa jumla na hasa kwa ogani nyingine. Zinapatikana katika wanyama pamoja na wanadamu na pia katika mimea.

Kimsingi kuna aina mbili za tezi:
tezi eksokrini zinazotoa kiowevu chenye kazi ya pekee, kwa mfano tezi za jasho, tezi za mate au tezi za nyongo ya utumbo. Tezi hizi zinaunganishwa na kichirizi ambacho ni njia ya kupeleka kiowevu pale kinapohitajika, kwa mfano mdomoni, kwenye utumbo na kadhalika.
tezi endokrini zinazotoa homoni na kuzimwaga katika mzunguko wa damu. Homoni zinazunguka kote mwilini lakini zinaathiri ogani pekee ambazo zina molekuli za kupokea homoni fulani.

mwili
Ogani

Ogani ni sehemu ya mwili au mmea inayofanya kazi fulani ya pekee. 

Ogani huundwa na seli maalumu zilizopo kwa ajili ya kufanya kazi hiyo maalumu ya ogani husika.

Mifano ya ogani za binadamu (pamoja na wanyama wengi kwa jumla) ni moyo, mapafu, ini na kadhalika.

Ogani za binadamu 
Idadi zinatajwa kwa binadamu mwenye umri wa miaka 20-30, urefu wa sentimita 170, uzani wa kilogramu 70.

anatomia
mwili
Mfumo wa homoni

Mfumo wa homoni (kwa Kiingereza endocrine system) ni jumla ya tezi za mwili zinazomwaga homoni kwenye mzunguko wa damu pamoja na ogani zilizo tayari kupokea homoni hizo. Mfumo kwa jumla unaendesha kazi ya ogani za mwili.

Homoni ni kemikali yaani molekuli za pekee zinazowasilisha ujumbe kwa ogani za mwili na kushawishi utekelezaji wa shughuli mbalimbali katika mwili wa binadamu. 

Mfumo kwa jumla unafanywa hasa na tezi za kumwaga homoni katika mzunguko wa damu lakini pia na seli kadhaa za pekee zinazotoa homoni kupitia kuta za seli kwa ogani husika moja kwa moja, kwa mfano kwa moyo, ini, utumbo na nyingine.

Jina la kitaalamu
Mfumo wa homoni kwa lugha ya kitaalamu unaitwa "endokrini", yaani "mfumo unaomwaga ndani" kwa maana ya ndani ya mzunguko wa damu. Hii ni tofauti na tezi "exokrini" ("kumwaga nje") zinazotoa homoni au kiowevu cha pekee nje yake kupitia kichirizi hadi pale kinapotakiwa, kwa mfano tezi za jasho (kwenda ngozi ya nje). 

Utaalamu wa mfumo wa homoni huitwa "endocrinology" ambayo ni tawi la elimu ya tiba ya ndani. Mfumo wote husimamiwa na kuongozwa na sehemu ya ubongo inayoitwa hypothalamus.  

Mwili
Ugonjwa wa kuambukiza

Ugonjwa wa kuambukiza (kwa Kiingereza infectious disease)  ni ugonjwa wowote unaosababishwa na ambukizo, yaani kuingia na kuenea kwa pathojeni kama bakteria, virusi au fungi katika mwili. Wanadamu, wanyama na pia mimea wanaweza kuambukizwa na pathojeni hizi.

Njia za maambukizo
Baadhi ya magonjwa hayo yanaweza kupitishwa na mgonjwa mmoja kwenda kiumbehai mwingine. Njia za kuambukizwa (yaani njia ya kufika kwa pathojeni mwilini) ni nyingi, zikiwa pamoja na kugusana, maji, chakula, damu au hata hewani.

Pathojeni kama visababishi
Pathojeni ni jina kwa bakteria, virusi au fungi zinazoweza kusababisha ugonjwa. Si kila bakteria au fungi inasababisha ugonjwa, kinyume chake tunaishi kwa kuwa na mamilioni ya bakteria katika utumbo ambazo ni lazima kuwepo kwa afya yetu. Vidubini hivyo vyote ni vidogo mno, havionekani kwa macho.

Dalili za magonjwa
Magonjwa ya kuambukizwa huwa na dalili tofauti sana. Mara nyingi dalili za ugonjwa hutegemeana na pathojeni iliyosababisha ugonjwa. Dalili zinaweza kuonekana siku chache baada ya kuambukizwa au kuendelea kusambaa polepole katika kipindi cha wiki, miezi hata miaka.

Kingamwili na maambukizo
Kwa kawaida mgonjwa anapona mwenyewe na mfumo wa kinga mwilini unajifunza kupambana na pathojeni husika. Kama inarudi mwili unaijua tayari, hivyo si kawaida mtu kugonjeka mara mbili na ambukizo lilelile. 

Kwa mtu mwenye kingamwili nzuri maambukizo yanaweza kupita kwa kuonyesha dalili chache tu au hata bila dalili yoyote. Kwa watu wengine dalili za ugonjwa zinaweza kuwa nzito mno na kuhatarisha maisha. 

Suala muhimu ni uwezo wa mfumo wa kinga kutambua na kuondoa kisababaishi cha ugonjwa yaani pathojeni. Leo hii sayansi ya tiba imekuta madawa dhidi ya pathojeni kama vile antibiotika dhidi ya bakteria, antimykotika dhidi ya fungi na virostatika dhidi ya virusi.

Kuna pia uwezekano wa kupiga chanjo dhidi ya virusi kadhaa. Lakini magonjwa ya kuambukizwa mengine hayana tiba hadi leo na magonjwa mapya yanaweza kutokea.

Makadirio ya vifo duniani kutokana na magonjwa ya kuambukiza kadiri ya WHO 

Tiba
Maradhi ya kuambukiza
Pathojeni

Pathojeni (au kiambukizi; kwa Kiingereza: pathogen, kutoka Kigiriki: πάθος pathos “mateso” na -γενής -genēs “kuzaa”) ni kile kinachosababisha ugonjwa. Kwa kawaida ni vidubini kama vile bakteria, virusi, fungi au vimelea vinavyoweza kusababisha maradhi. Vidubini hivyo vyote ni vidogo mno, havionekani na macho.

Hata hivyo, si kila bakteria au fungi anasababisha ugonjwa, kinyume chake tunaishi kwa kuwa na mamilioni ya bakteria katika utumbo ambao ni lazima kuwepo kwa afya yetu.

Hasara kutokana na pathojeni
Athira hatari ya vidubini ni hasa tatu zifuatazo:
 vinaharibu tishu kwa kula seli za mwili (phagocytosis) 
 vinasababisha mjibizo mkali wa kingamwili, hasa homa ya juu inayoweza kuhatarisha uhai
 vinatoa dutu ambazo ni sumu na zinazosababisha uharibifu mwilini

Kingamwili dhidi ya pathojeni
Mwili una mbinu mbalimbali za kujitetea dhidi za pathojeni. Hasa mfumo wa kingamwili unatambua na kuondoa pathojeni. Kuna pia bakteria kadhaa zinazoishi mwilini (kwa mfano tumboni) zinazoweza kupigana na pathojeni kadhaa. Lakini kama mfumo wa kingamwili umedhoofishwa kwa mfano kwa ambukizo la UKIMWI au kwa kutibiwa kwa dawa za antibiotiki bakteria wa kigeni wanaweza wakaongezeka na kuleta hasara. 

magonjwa
Afya
Uraibu

Uraibu (kutoka neno la Kiarabu; kwa Kiingereza: addiction) ni hali inayopatikana wakati roho au mwili unataka mno kuwa na hisia fulani kiasi cha kuwa na matatizo kutekeleza shughuli hadi kufikia tena hisia inayolengwa.

Hisia za aina hii zinaweza kupatikana kutokana
 kusikia matokeo ya kuingiza pombe au dawa fulani kwenye mwili
 kusikia matokeo ya kuvuta sigara, bangi au madawa mengine
 kujishughulisha mno na michezo ya kompyuta, michezo ya fedha, simu ya mkononi, kutazama televisheni n.k.
 au matendo mengine ya kurudiarudia ambayo yanaweza kuwa tofauti sana, kama vile kununua vitu au kuiba

Uraibu hutazamwa kama ugonjwa au utumwa wa ndani. Katika jamii inaeleweka kwa kawaida kama uraibu wa dawa yaani dutu zinazomfanya mtu kurudia matumizi hata kama inaharibu afya, hali yake katika jamii na hata kuvunja sheria. Hapo ni hasa dawa za kulevya zinazojulikana kuwa zinaunda uraibu.

Lakini matumizi ya kiraibu ya dawa inakuja pamoja na hali ya kiroho inayofanana kabisa na hali ya uraibu wa vitu au matendo mengine.

Tovuti za nje 
 Addiction Citizendium

saikolojia
magonjwa
Maadili
1798 KK

Makala hii inahusu mwaka 1798 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1797 KK

Makala hii inahusu mwaka 1797 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1799 KK

Makala hii inahusu mwaka 1799 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1712 KK

Makala hii inahusu mwaka 1712 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1711 KK

Makala hii inahusu mwaka 1711 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1713 KK

Makala hii inahusu mwaka 1713 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1714 KK

Makala hii inahusu mwaka 1714 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1715 KK

Makala hii inahusu mwaka 1715 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1716 KK

Makala hii inahusu mwaka 1716 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1717 KK

Makala hii inahusu mwaka 1717 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1781 KK

Makala hii inahusu mwaka 1781 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1718 KK

Makala hii inahusu mwaka 1718 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1780 KK

Makala hii inahusu mwaka 1780 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1719 KK

Makala hii inahusu mwaka 1719 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1720 KK

Makala hii inahusu mwaka 1720 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1771 KK

Makala hii inahusu mwaka 1771 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1721 KK

Makala hii inahusu mwaka 1721 KK (kabla ya Kristo).

Matukio
Ushuhuda wa kale wa makarafuu (yenye asili kwenye visiwa vya Indonesia) ulitambuliwa katika chombo kilichopatikana Syria .

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1782 KK

Makala hii inahusu mwaka 1782 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1722 KK

Makala hii inahusu mwaka 1722 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1723 KK

Makala hii inahusu mwaka 1723 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1724 KK

Makala hii inahusu mwaka 1724 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1725 KK

Makala hii inahusu mwaka 1725 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1783 KK

Makala hii inahusu mwaka 1783 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1726 KK

Makala hii inahusu mwaka 1726 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1784 KK

Makala hii inahusu mwaka 1784 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1727 KK

Makala hii inahusu mwaka 1727 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1785 KK

Makala hii inahusu mwaka 1785 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1728 KK

Makala hii inahusu mwaka 1728 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1786 KK

Makala hii inahusu mwaka 1786 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1729 KK

Makala hii inahusu mwaka 1729 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1787 KK

Makala hii inahusu mwaka 1787 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1788 KK

Makala hii inahusu mwaka 1788 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
Miaka ya 1700 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1709 - 1700 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
1789 KK

Makala hii inahusu mwaka 1789 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1738 KK

Makala hii inahusu mwaka 1738 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1770 KK

Makala hii inahusu mwaka 1770 KK (kabla ya Kristo).

Matukio
Babeli kupata mji mkubwa kuliko yote duniani kwa muda wa miaka 100.

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1737 KK

Makala hii inahusu mwaka 1737 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1772 KK

Makala hii inahusu mwaka 1772 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1773 KK

Makala hii inahusu mwaka 1773 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1736 KK

Makala hii inahusu mwaka 1736 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1735 KK

Makala hii inahusu mwaka 1735 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1730 KK

Makala hii inahusu mwaka 1730 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1774 KK

Makala hii inahusu mwaka 1774 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1731 KK

Makala hii inahusu mwaka 1731 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1775 KK

Makala hii inahusu mwaka 1775 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1732 KK

Makala hii inahusu mwaka 1732 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1776 KK

Makala hii inahusu mwaka 1776 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1733 KK

Makala hii inahusu mwaka 1733 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1777 KK

Makala hii inahusu mwaka 1777 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1734 KK

Makala hii inahusu mwaka 1734 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1778 KK

Makala hii inahusu mwaka 1778 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1779 KK

Makala hii inahusu mwaka 1779 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1760 KK

Makala hii inahusu mwaka 1760 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1761 KK

Makala hii inahusu mwaka 1761 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1762 KK

Makala hii inahusu mwaka 1762 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1763 KK

Makala hii inahusu mwaka 1763 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1764 KK

Makala hii inahusu mwaka 1764 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1769 KK

Makala hii inahusu mwaka 1769 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1768 KK

Makala hii inahusu mwaka 1768 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1767 KK

Makala hii inahusu mwaka 1767 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1766 KK

Makala hii inahusu mwaka 1766 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1765 KK

Makala hii inahusu mwaka 1765 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1750 KK

Makala hii inahusu mwaka 1750 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1751 KK

Makala hii inahusu mwaka 1751 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1759 KK

Makala hii inahusu mwaka 1759 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1758 KK

Makala hii inahusu mwaka 1758 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1757 KK

Makala hii inahusu mwaka 1757 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1756 KK

Makala hii inahusu mwaka 1756 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1752 KK

Makala hii inahusu mwaka 1752 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1753 KK

Makala hii inahusu mwaka 1753 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1754 KK

Makala hii inahusu mwaka 1754 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1755 KK

Makala hii inahusu mwaka 1755 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1740 KK

Makala hii inahusu mwaka 1740 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1749 KK

Makala hii inahusu mwaka 1749 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1748 KK

Makala hii inahusu mwaka 1748 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1747 KK

Makala hii inahusu mwaka 1747 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1743 KK

Makala hii inahusu mwaka 1743 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1746 KK

Makala hii inahusu mwaka 1746 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1741 KK

Makala hii inahusu mwaka 1741 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1742 KK

Makala hii inahusu mwaka 1742 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1744 KK

Makala hii inahusu mwaka 1744 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
1745 KK

Makala hii inahusu mwaka 1745 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 18 KK
Miaka ya 1710 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1719 - 1710 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
1890 KK

Makala hii inahusu mwaka 1890 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1891 KK

Makala hii inahusu mwaka 1891 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1809 KK

Makala hii inahusu mwaka 1809 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1808 KK

Makala hii inahusu mwaka 1808 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1806 KK

Makala hii inahusu mwaka 1806 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1807 KK

Makala hii inahusu mwaka 1807 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1804 KK

Makala hii inahusu mwaka 1804 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1800 KK

Makala hii inahusu mwaka 1800 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1802 KK

Makala hii inahusu mwaka 1802 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1841 KK

Makala hii inahusu mwaka 1841 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1803 KK

Makala hii inahusu mwaka 1803 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1801 KK

Makala hii inahusu mwaka 1801 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1805 KK

Makala hii inahusu mwaka 1805 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1819 KK

Makala hii inahusu mwaka 1819 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1810 KK

Makala hii inahusu mwaka 1810 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1813 KK

Makala hii inahusu mwaka 1813 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1811 KK

Makala hii inahusu mwaka 1811 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1812 KK

Makala hii inahusu mwaka 1812 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1815 KK

Makala hii inahusu mwaka 1815 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1814 KK

Makala hii inahusu mwaka 1814 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1816 KK

Makala hii inahusu mwaka 1816 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1842 KK

Makala hii inahusu mwaka 1842 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1817 KK

Makala hii inahusu mwaka 1817 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1818 KK

Makala hii inahusu mwaka 1818 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1840 KK

Makala hii inahusu mwaka 1840 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1829 KK

Makala hii inahusu mwaka 1829 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1843 KK

Makala hii inahusu mwaka 1843 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1828 KK

Makala hii inahusu mwaka 1828 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1827 KK

Makala hii inahusu mwaka 1827 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1826 KK

Makala hii inahusu mwaka 1826 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1825 KK

Makala hii inahusu mwaka 1825 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1844 KK

Makala hii inahusu mwaka 1844 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
Kihung

Kihung ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Vietnam inayozungumzwa na Wahung. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kihung imehesabiwa kuwa watu 2000 nchini Laos na 700 nchini Vietnam. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihung iko katika kundi la Kicuoi.

Viungo vya nje
lugha ya Kihung kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihung 
lugha ya Kihung katika Glottolog
lugha ya Kihung kwenye Ethnologue

Lugha za Laos
Lugha za Vietnam
Kiiu-Mien

Kiiu-Mien ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Vietnam, Uchina, Uthai na Laos inayozungumzwa na Wamien. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiiu-Mien imehesabiwa kuwa watu 350,000 nchini Vietnam na 40,000 nchini Uthai. Pia kuna wasemaji 383,000 nchini Uchina (1995) na 20,300 nchini Laos (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiiu-Mien iko katika kundi la Kimian-Jin.

Viungo vya nje
lugha ya Kiiu-Mien kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiiu-Mien 
lugha ya Kiiu-Mien katika Glottolog
lugha ya Kiiu-Mien kwenye Ethnologue

Lugha za Vietnam
Lugha za China
Lugha za Laos
Lugha za Uthai
Kijeh

Kijeh ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam na Laos inayozungumzwa na Wajeh. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kijeh nchini Vietnam imehesabiwa kuwa watu 15,200. Pia kuna wasemaji 10,600 nchini Laos (2005). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kijeh iko katika kundi la Kibahnariki.

Viungo vya nje
lugha ya Kijeh kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kijeh 
lugha ya Kijeh katika Glottolog
lugha ya Kijeh kwenye Ethnologue

Lugha za Vietnam
Lugha za Laos
Kikhua

Kikhua ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Laos na Vietnam inayozungumzwa na Wakhua. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kikhua imehesabiwa kuwa watu 2000 nchini Laos na 3000 nchini Vietnam. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikhua iko katika kundi la Kikatuiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikhua kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikhua 
lugha ya Kikhua katika Glottolog
lugha ya Kikhua kwenye Ethnologue

Lugha za Laos
Lugha za Vietnam
Mkoa wa Songwe

Mkoa wa Songwe ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania yenye postikodi namba  54100 ukiwa umemegwa kutoka ule wa Mbeya mwaka 2016.

Jina la mkoa limetokana na lile la mto Songwe.

Wakati wa sensa ya mwaka 2022 walihesabika wakazi 1,344,687 

Makao makuu yako Vwawa.

Mkoa huu una halmashauri za
 Tunduma
 Ileje
 Mbozi
 Momba
 Songwe

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Songwe

Marejeo

Viungo vya nje
Mbeya Region Socioeconomic Profile katika TZOnline  

S
Walongo

Walongo ni kundi dogo la kabila la Wahaya, mchanganyiko na Wanyambo, Wanyankole, Wahima na Watutsi, linaloshabihiana sana na Wazinza. Lugha yao ya Kilongo ni lahaja ya Kihaya. 

Wanakaa katika Mkoa wa Geita. Walihamia Geita na Sengerema miaka mingi iliyopita, kutokana na vita, mauaji ya mapacha, utawala wa mabavu na uchawi uliokuwa ukiendelea katika maeneo yao wakati huo.

Omulongo (ikimaanisha pacha) na Abalongo (ikimaanisha mapacha) pamoja na wazazi wao na ndugu zao baadhi waliamua kuhama kwenda sehemu salama ambapo waliita (longooka), na hapo ndipo ikawa mwanzo wa jamii ya Walongo katika mkoa wa Geita na wilaya ya Sengerema. 

Kuhama kwao walipitia ziwani na kutokezea sehemu ambayo panaitwa Kamuhanga (ikimaanisha Bondeni "Creator") au kwa Kinyankole Nyamuhanga, walipita pia kwenye mlima mrefu uliokuwa unawaua sana kutokana na urefu wake ambao walikuwa wanauita "Akabanga Keita Abantu" ikimaanisha mlima unaoua watu na hapo ndio ikawa mwanzo wa jina la Geita. Jina Geita lilitokana na kushindwa Wazungu kulitamka neno "Akabanga Keita Abantu" wakachukua neno "Keita" nalo pia walilitamka kama "Geita".
 
Wengine walifika hadi kaskazini mwa mkoa wa Kigoma ambako kuna ukoo wa Kiha ambao wanaitwa Wabanga au Abhabhanga: hao ni Walongo waliohamia Kigoma kutokea Geita, wakapita Biharamulo, hadi Kakonko Kigoma na wamekuwa wakifuata mila zao za Walongo hadi sasa ingawa kwa sasa wamechanganyika na Waha.

Wengine walipitia ziwani wakitokezea sehemu panaitwa Akabaare (Nyakabaare) ikimaanisha jiwe jeusi linalonyonya sumu ya nyoka, na wengine walipitia sehemu kama Muleba, Biharamulo, Chato hadi Geita mjini na wengine Muleba, Biharamulo, Kahama na mwisho wakakaa Msalala (Geita). 

Kazi walizokuwa wakizifanya ni uvuvi, ufugaji, uwindaji, uhunzi wa vyuma na kilimo hasahasa cha mihogo, mpunga na ndizi. 

Kwa sasa Walongo wamechanganyikana sana na Wasukuma kutokana na kuoana sana baada ya Wasukuma wengi kuhamia Geita.

Baadhi ya maeneo ya Geita yenye majina ya Kilongo
 Nkome - inamaanisha ng'ombe mwenye mapembe yaliyonyooka mbele.
 Kamena - inamaanisha mwezi wa tisa.
 Lubanga au Ebbanga - inamaanisha umbali, muda au kipindi fulani katika kufikia kitu.
 Senga au Ssenga - inamaanisha shangazi.
 Bwanga au Obwanga - ikimaanisha tumbaku.

Baadhi ya majina ya kilongo
 Gogomoka(Kugomoka)- ikimaanisha anaenenepa
 Mwegi- ikimaanisha mwanafunzi
 Leekwa- ikimaanisha mtoto alieachwa mkiwa
 Huuru(ehuuru)- ikimaanisha mtu mfupi mwenye umbo dogo( Dwarf)
 Bugomora(Kugomora)- ikimaanisha anaenenepesha mtu au wanyama. Au anaetatua matatizo
 Sengeka- ikimaanisha kupanga au kuweka kitu katika mpangirio mzuri
 Buguma- kuwa wa moto
 Ziba- ikimaanisha kuziba au kuzuia kitu kwa kitendo wanasema(zibye)
 Tuula- inamaanisha kukaa
 Ngoto (engoto)- ikimaanisha Shingo

Viungo vya nje
Tovuti ya lugha ya Kihaya inayotaja lahaja ya Kilongo

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Geita
Shingo ya nchi

Shingo ya nchi (ing./gir. isthmus) ni kanda nyembamba ya nchi kavu yenye maji kila upande inayounganisha sehemu mbili kubwa zaidi ya nchi. 

Mfano bora ni shingo ya nchi ya Panama inayounganisha Amerika ya Kati na Amerika ya Kusini. Mifano mengine mashihuri ni shingo ya nchi ya Suez baina Afrika (Misri) na Asia halafu shingo ya nchi ya Korintho kati ya rasi ya Peloponesi na Ugiriki bara.

Mara nyingi shingo ni mahali panapofaa kwa kujenga mfereji kwa sababu hapo umbali kati ya magimba mawili ya maji ni ndogo zaidi.
Kwa hiyo shingo za nchi zilizotajwa juu huwa na mifereji yao:
  Mfereji wa Panama kati ya Atlantiki na Pasifiki
 Mfereji wa Suez kati ya Mediteranea na Bahari ya Shamu (Bahari Hindi)
 Mfereji wa Korintho kati ya Bahari ya Adria na Bahari ya Aegean

Kwa namna ya kinyume shingo la nchi huligana na mlangobahari ambayo ni sehemu nyembamba ya bahari kati ya bara na kisiwa, kwa mfano mlango wa Gibraltar.

Jiografia
Shingo ya nchi
Andrea Dung-Lac

Andrea Dũng-Lạc, kwa Kivietnam Anrê Trần An Dũng Lạc, (1795 – 21 Desemba 1839) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki nchini Vietnam hadi alipokatwa kichwa chini ya utawala wa Minh Mạng. 

Alitangazwa na Papa Leo XIII kuwa mwenye heri tarehe 24 Novemba 1900, halafu na Papa Yohane Paulo II kuwa mtakatifu mfiadini tarehe 19 Juni 1988.

Sikukuu yake huadhimishwa kila tarehe 24 Novemba pamoja na kundi la wenzake 116 linalojumlisha Wafiadini wa Vietnam wa karne ya 17, 18 na 19 (dhuluma zilidumu miaka 1625–1886).

Maisha
Trần An Dũng alizaliwa katika familia ya wakulima fukara sana, kiasi kwamba ilimuuza akiwa mtoto wa kambo kwa katekista Mkatoliki. 

Huyo alimlea vizuri na kumsomesha. Wakati wa kubatizwa alichukua jina la Anrê (Andrea). 

Alipata upadrisho tarehe 15 Machi 1823 akafanywa paroko. 

Wakati wa dhuluma ya kidini alitumia jina la Lạc ili kuendelea na utume wake, lakini hatimaye alikamatwa na kufungwa.

Mara kadhaa alikombolewa na waumini wake kwa pesa akakamatwa tena sehemu nyingine.

Hatimaye aliuawa pamoja na padri aliyemkaribisha, Petro Trương Văn Thi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

St. Andrew Dung-Lac and his 116 companions, martyrs
St. Andrew Dung-Lac An Tran

Waliozaliwa 1795
Waliofariki 1839
Mapadri
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Vietnam
Bamba la Amerika ya Kusini

Bamba la Amerika ya Kusini ni moja ya mabamba ya gandunia ya dunia yetu. Lipo chini ya bara la Amerika ya Kusini na chini ya sehemu kubwa za bahari Atlantiki zinazopakana nalo yaani tako la bara. Ni kati ya mabamba makubwa zaidi duniani.
 
Bamba hili limepakana na bamba la Karibi, bamba la Amerika ya Kaskazini, bamba la Afrika, bamba la Antaktika, bamba la Scotia na bamba la Nasca. Inawezekana ya kwamba limepakana na mabamba madogo mengine yasiyoeleweka bado.

Amerika ya Kusini
Gandunia
Rasi Hoorn

Rasi Hoorn (kwa Kihispania Cabo de Hornos, kwa Kiingereza Cape Horn) ni rasi katika Chile kwenye sehemu ya kusini kabisa ya Amerika Kusini. Ni mahali ambako maji ya Pasifiki na maji ya Atlantiki hukutana. 

Jina linatokana na mji wa Hoorn katika Uholanzi, kwa sababu walikuwa mabaharia kutoka mji ule waliochora rasi hii kwenye ramani mara ya kwanza na kuiteulia jina.

Rasi Hoorn ni ncha ya kusini ya funguvisiwa la Tierra de Fuegos (kwa Kiingereza fireland) ambavyo ni kundi la visiwa linalozunguka sehemu ya kusini ya Amerika Kusini bara.

Kabla ya kujengwa kwa Mfereji wa Panama njia ya rasi Hoorn ilikuwa njia muhimu kwa meli kati ya bahari mbili. Mizigo mingi iliyoelekea Kalifornia, Chile au Peru ilipita huko au kwenye mlangobahari wa Magellan uliopo takriban kilomita 120 upande wa kaskazini. 

Rasi Hoorn ilitazamwa kuwa hatari kutokana na baridi, dhoruba kali, ukungu wa mara kwa mara, mkondo wa bahari na kutokea kwa siwa barafu kutoka Antaktiki. Zaidi ya meli na jahazi kubwa 800 ziliharibika huko kwa kuzama au kugonga miamba, na watu zaidi ya 10,000 walikufa katika ajali hizo. Ndiyo sababu ikaitwa "makaburi ya mabaharia".
 
Leo hii usafiri wa mizigo unapita katika mfereji wa Panama.

Viungo vya nje 

 Taarifa ya safari ya Jacob Le Maires mnamo 1621 pamoja na ramani na picha
 Ramani na wakazi asilia (National Library of Australia)
 Ramani ya bahari iliyotengenezwa na HMS Beagle, 1830–1834; National Maritime Museum, Greenwich 
 International Association of Cape Horners
 Chilean Brotherhood of Cape Horn Captains (Caphorniers)
 Adventurer George Kourounis' expedition to Cape Horn
 A monument at the end of the world —Chilean sculptor José Balcells' article (Spanish)
 Robert FitzRoy's commemorative plaque in Horn Island (image) 
 Cape Horn, Tierra Del Fuego, Antarctica and South Georgia —antique charts of the Cape Horn region
 Sailing Way Down South – Ellen MacArthur's rendezvous at Cabo de Hornos
Satellite image and infopoints  on BlooSee

Jiografia ya Chile
Rasi
Atlantiki
Pasifiki
1892 KK

Makala hii inahusu mwaka 1892 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1893 KK

Makala hii inahusu mwaka 1893 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1894 KK

Makala hii inahusu mwaka 1894 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1895 KK

Makala hii inahusu mwaka 1895 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1896 KK

Makala hii inahusu mwaka 1896 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1897 KK

Makala hii inahusu mwaka 1897 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1898 KK

Makala hii inahusu mwaka 1898 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1899 KK

Makala hii inahusu mwaka 1899 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1880 KK

Makala hii inahusu mwaka 1880 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1881 KK

Makala hii inahusu mwaka 1881 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1882 KK

Makala hii inahusu mwaka 1882 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1883 KK

Makala hii inahusu mwaka 1883 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1884 KK

Makala hii inahusu mwaka 1884 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1885 KK

Makala hii inahusu mwaka 1885 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1886 KK

Makala hii inahusu mwaka 1886 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1887 KK

Makala hii inahusu mwaka 1887 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
Yosefu Benedikto Cottolengo

Yosefu Benedikto Cottolengo (Bra, 3 Mei 1786 - Chieri, 30 Aprili 1842) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki huko Piemonte, leo nchini Italia, aliyetegemea kabisa Maongozi ya Mungu katika huduma zake kwa maskini, wagonjwa na wakiwa wa kila aina alizozitoa katika Nyumba Ndogo ya Maongozi ya Mungu pia kupitia mashirika matatu aliyoyaanzisha ili kuendeleza huduma hizo. Wafuasi wake wanatoa huduma hizo hata Dar es Salaam, Tanzania.

Alitangazwa na Papa Benedikto XV kuwa mwenye heri tarehe 29 Aprili 1917, halafu na Papa Pius XI kuwa mtakatifu tarehe 19 Machi 1934.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Aprili.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Viungo vya nje
 Saint Joseph Benedict Cottolengo  at Patron Saints Index
 Cottolengo Official Website (Italian)

Waliozaliwa 1786
Waliofariki 1842
Mapadri
Wafransisko
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Italia
Hoorn

Hoorn ni mji wa mkoa Noord-Holland (Uholanzi wa Kaskazini) nchini Uholanzi. Mwaka 2014 kulikuwa na wakazi 71,699 walioishi kwenye eneo la km² 52 . Zaidi ya nusu ya eneo ni maji.

Hoorn iliundwa wakati wa karne ya 12 BK. Jina la mji humaanisha "pembe" linatokana na umbo la rasi ndogo inayoingia katika bahari na hapo mji ulianzishwa.

Shirika la Kiholanzi la Uhindi ya Mashariki lililoundwa kwa biashara ya viungo vya Asia lilikuwa na makao hapa Hoorn. 

Mabaharia wengi na wavumbuzi muhimu walitoka mjini Hoorn. Kati yao alikuwa nahodha  Willem Cornelisz Schouten aliyezunguka Amerika ya Kusini kwa jahazi na kuteua jina la Rasi Hoorn kwa heshima ya mji wake wa nyumbani.

Miji ya Uholanzi
Misri baada ya mwaka 1882

Misri kwa karne nyingi ilikuwa rasmi sehemu ya Milki ya Osmani lakini katika karne ya 19 hali halisi ilisimamiwa na Uingereza hasa kwa shabaha ya kutawala mfereji wa Suez. 

Mwaka 1914 ilitangazwa kuwa nchi lindwa chini ya Uingereza; tangazo la uhuru la mwaka 1922 bado liliacha athira kubwa kwa Uingereza. 

Tangu mwaka 1952 Misri imepata uhuru kamili, na tangu hapo ilitawala pia mfereji wa Suez.

Historia ya Misri
Elzeari wa Sabran

Elzeari wa Sabran, T.O.S.F. (alizaliwa katika ngome ya Saint-Jean-de-Robians, karibu na Cabrières-d'Aigues, Provence, Ufaransa Kusini, 1285 - alifariki Paris, 27 Septemba 1323) alikuwa mtawala wa Ansouis na Ariano.

Maisha
Ujanani Elzeari alipewa malezi bora ya Kikristo na katika sayansi chini ya usimamizi wa abati William wa Sabran, ndugu wa baba yake, kwenye Abasia ya Mt. Viktori, huko Marseille.

Alipofikia umri wa kuoa, alikubali pendekezo la  mfalme Charles II wa Napoli akamuoa Delfina wa Glandèves (1284–1358). 

Usiku wa kwanza baada ya arusi, Delfina alimuarifu kuwa aliweka nadhiri ya useja. Ingawa sheria za Kanisa zilikuwa zinampa mume haki ya kumdai asifuate nadhiri hiyo, Elzeari aliamua kuiheshimu na kukubali mwenyewe pia kuweka nadhiri kama hiyo na kuishi naye kama kaka na dada. Hapo walijiunga na Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko. 

Elzeari na Delfina waliishi kwa sala, malipizi na matendo ya huruma kwa maskini. 

Alipofikia umri wa miaka 20, walihamia Puimichel ili kufaidika na upweke mkubwa zaidi, na aliwapangia watumishi wake taratibu zilizofanya nyumba yake kielelezo cha maadili ya Kikristo. 
 
Baba yake alipofariki mwaka 1309, alikwenda kutamalaki maeneo yake mapya nchini Italia. Huko wema wake ulimvutia heshima na uaminifu wa wenyeji waliokuwa wamedharau kwanza watawala wao wa kabila la Wanormani. 

Mwaka 1312 alielekea Roma kama kiongozi wa jeshi la mfalme Roberto wa Napoli ili kusaidia kumfukuza Kaisari Henry VII kutoka mji huo wa Papa. 

Baada ya vita alirudi Provence, alipoanzisha tena nyumba ulimofuatwa uadilifu wa hali ya juu.

Mwaka 1317 Elzéar alikwenda Napoli awe mlezi wa Charles wa Calabria, mtoto wa mfalme Roberto. Akazidi kumsaidia huyo mtoto alipopata kuwa makamu wa baba yake katika Ufalme wa Sicilia. 

Mwaka 1323 alitumwa kama balozi kwa mfalme wa Ufaransa ili kumuomba binti yake Maria wa Valois (1309-1332) aolewe na Charles. Kwenye ikulu alijenga wote kwa maadili yake ya kishujaa. Kisha kufanikisha mpango huo alifariki hukohuko.

Heshima baada ya kifo
Alitangazwa mtakatifu kwa hati ya Papa Urban V (ambaye Elzeari alikuwa amemsimamia kwenye sakramenti), na kwa utekelezaji wa Papa Gregori XI mwaka 1371 hivi. 

Wakati huohuo mke wake Delfina alitangazwa na papa Urban V kuwa mwenye heri.

Sikukuu yao ya pamoja inaadhimishwa tarehe 27 Septemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
 

Waliozaliwa 1285
Waliofariki 1323
Wafransisko
Watakatifu wa Ufaransa
Yosefu Oriol

Yosefu Oriol  (kwa Kikatalunya Sant Josep Oriol; kwa Kihispania José Orioli) (Barcelona, 23 Novemba 1650 – Barcelona 23 Machi 1702) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki na mwanachama wa Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko nchini Hispania.  

Tangu wakati wa uhai wake amejulikana kama "Mtendamiujiza wa Barcelona"  

Papa Pius VII alimtangaza mwenye heri tarehe 5 Septemba 1806, halafu Papa Pius X alimfanya mtakatifu tarehe 20 Mei 1909.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 23 Machi

Maisha
Mzaliwa wa Barcelona, alisoma katika chuo kikuu cha mji huo, akapata udaktari wa teolojia tarehe 1 Agosti 1674.

Alipewa upadrisho tarehe 30 Mei 1676.  

Alitembelea Roma mwaka 1686 akapewa cheo katika kanisa la Santa Maria del Pi mjini Barcelona, ambapo amezikwa.

Akitamani kuwa mfiadini, alisafiri kwenda Roma mnamo Aprili 1698 ili ajitolee kwenda umisionari, lakini akaugua huko Marseille akarudi Barcelona. 

Alijulikana kwa maisha ya kujitesa, ufukara na sala ya kudumu akiwa amejaa furaha ya Kimungu akasemekana kuwa na karama za unabii na uponyaji wa mara moja.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

Joseph Oriol at the Catholic Encyclopedia
Joseph Oriol

Waliozaliwa 1650
Waliofariki 1702
Mapadri
Wafransisko
Watakatifu wa Hispania