LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
70

Makala hii inahusu mwaka 70 (Baada ya Kristo).

Matukio
4 Agosti - Anguko la Yerusalemu katika vita ya Uyahudi dhidi Roma; Titus atakayekuwa Kaisari ateka mji na kubomoa hekalu

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:70er#Johr 70
69

Makala hii inahusu mwaka 69 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 

Dola la Roma
Mwaka wa 69 ni mwaka wa Makaisari wanne: Baada ya kifo cha Nero, kulikuwa na Makaisari watatu waliotawala kwa miezi michache tu, yaani Galba, Otho na Vitellius kabla ya Vespasian kushika mamlaka.

Waliozaliwa 

bila tarehe
Polikarpo Mtakatifu, askofu wa mji wa Smirna

Waliofariki 
15 Januari - Galba, Kaisari wa Dola la Roma
15 Aprili - Otho, Kaisari wa Dola la Roma
22 Desemba - Vitellius, Kaisari wa Dola la Roma

Karne ya 1

als:60er#69
67

Makala hii inahusu mwaka 67 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:60er#67
66

Makala hii inahusu mwaka 66 (Baada ya Kristo).

Matukio
 Yerusalemu - mwanzo wa upinzani wa Wayahudi dhidi ya Dola la Roma katika vita ya Uyahudi dhidi Roma

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:60er#66
65

Makala hii inahusu mwaka 65 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:60er#65
64

Makala hii inahusu mwaka 64 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:60er#64
63

Makala hii inahusu mwaka 63 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:60er#63
62

Makala hii inahusu mwaka 62 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:60er#62
61

Makala hii inahusu mwaka 61 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:60er#61
60

Makala hii inahusu mwaka 60 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:60er#60
59

Makala hii inahusu mwaka 59 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:50er#59
58

Makala hii inahusu mwaka 58 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:50er#58
57

Makala hii inahusu mwaka 57 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:50er#57
56

Makala hii inahusu mwaka 56 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:50er#56
55

Makala hii inahusu mwaka 55 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:50er#55
54

Makala hii inahusu mwaka 54 (Baada ya Kristo).

Matukio
Mtume Paulo aanza safari yake ya kitume ya tatu.

Waliozaliwa

Waliofariki 
13 Oktoba - Claudius, Kaisari wa Roma (tangu 41)

karne ya 1

als:50er#54
53

Makala hii inahusu mwaka 53 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

18 Septemba - Traian, Kaisari wa Roma (98-117)

Waliofariki 

Karne ya 1

als:50er#53
52

Makala hii inahusu mwaka 52 (Baada ya Kristo).

Matukio 
Dola la Roma
 Plinius Mkubwa anaandika kitabu kuhusu vita za Ujerumani.

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:50er#52
51

Makala hii inahusu mwaka 51 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

24 Oktoba - Domitian, Kaisari wa Roma (hadi 96)

Waliofariki 

karne ya 1

als:50er#51
Baden-Württemberg

Baden-Württemberg ni moja ya majimbo 16 ya kujitawala ya Ujerumani lenye wakazi milioni 10.7 kwenye eneo la 35 752 km². Mji mkuu ni Stuttgart. Waziri mkuu ni Winfried Kretschmann (B90/Die Grünen). Jimbo liko katika kusini magharibi ya nchi likipakana na Ufaransa na Uswisi.

Historia 
Baden-Württemberg imeanzishwa 1952 baada ya vita kuu ya pili ya dunia kutokana na majimbo ya kihistoria ya Baden, Württemberg na Hohenzollern. Yaliungana baada ya kura ya wananchi wote.

Historia ya kuandikwa ilianza miaka 2,000 iliyopita wakati sehemu kubwa ya jimbo lilikuwa sehemu ya Dola la Roma. Chanzo cha miji mingi ni mji wa Kiroma au kambi la jeshi la Roma.

Jiografia 

Jimbo lapakana na Uswisi upande wa kusini, Ufaransa upande wa magharibi na majimbo ya Kijerumani ya Rhine-Palatino, Hesse na Bavaria.

Miji mikubwa ni pamoja na Stuttgart, Mannheim, Karlsruhe, Freiburg, Heidelberg, Heilbronn, Ludwigsburg, Ulm, Tübingen, Pforzheim na Reutlingen.

Bonde la mto Rhine pamoja na ziwa la Konstanz ni mpaka wa kusini na magharibi. Kuna safu mbili za milima ya Msitu Mweusi na Safu ya Swabonia. 

Rhine, Neckar na Danubi ni mito muhimu zaidi.
  
Hali ya hewa hutegemea na mahali kama ni mlimani au bondeni. Mabonde ya Baden-Württemberg hasa bonde la Rhine yaona halijoto ya juu kulingana na maeneo mengine ya Ujerumani. Hii ni sababu muhimu kwa kilimo cha mizabibu na sifa nzuri ya divai la jimbo

Uchumi 
Jimbo lasifiwa kwa ubuni za kiteknolojia. Idadi ya watu wanaoandikisha ubuni mpya ni kubwa kulingana na majimbo mengine yote ya Ujerumani. Sifa hii imesababisha jimbo kuwa na uchumi imara kushinda penginepo. Mapato ni makubwa na idadi ya watu wasio na ajira ni ndogo. Kuna makampuni mengi madogo na ya wastani yanayouza bidhaa zao kote Ulaya na kimataifa.

Kati ya makampuni makubwa ni hasa Daimler watengenezaji y magari aina Mercedes-Benz.

Utamaduni 
Baden-Württemberg imetunza desturi nyingi. Lahaja za Kijerumani ni tofauti-tofauti katika wilaya mbalimbali. Chakula na divai ina tabia za pekee. 

Kwa wenyeji tofauti kati ya "Swabia" na "Baden" ni muhimu - kwa jumla tofauti kati ya watu wa bonde la Rhine na wale wa milimani. 

Historia imeacha magofu mengi ya maboma ya makabaila waliotawala maeneo madogo-madogo.

Picha za Baden-Württemberg

Tovuti za Nje 
 Baden-Württemberg - Official Website (also in English)
 Webportal Baden-Württemberg 

!
Baden-Wurttemberg
Ziwa la Konstanz

Ziwa la Konstanz (Kijerumani: Bodensee) ni ziwa mpakani mwa Austria, Uswisi na Ujerumani lenye eno la km² 564. Kimo kikubwa cha ziwa hufikia mita 254. Jina la ziwa linatokana na mji mkubwa uliopo kando yake.

Mto Rhine unapita katika ziwa ukiingia upande wa mashariki na kutoka magharibi.

Sehemu kubwa ya mwambao ni upande wa Ujerumani, theluthi moja upande wa Uswisi na sehemu inayobaki upande wa Austria.

Miji muhimu ziwani

Ujerumani 
 Konstanz
 Friedrichshafen
 Lindau

Uswisi 
 Stein am Rhein
 Kreuzlingen

Austria 
 Bregenz

Maziwa ya Ulaya
Maziwa ya Austria
Maziwa ya Ujerumani
Maziwa ya Uswisi
Mto Rhine
Korintho

Korintho (kwa Kigiriki: Κόρινθος, Kórinthos) ni mji wa Ugiriki wa Kusini. Uko kwenye shingo ya nchi ya Korintho inayounganisha rasi ya Peloponesi na sehemu kubwa ya Ugiriki bara.

Siku hizi ni mji mdogo tu, wenye wakazi 36,555, lakini ina historia kubwa na ndefu. 

Kimataifa Korintho inajulikana kutokana na mfereji wa Korintho unaokata shingo ya nchi kwa urefu wa kilomita sita na kufupisha safari kutoka bahari ya Adria kuingia Mediteranea ya mashariki kwa meli ndogo na za wastani. 

Kihistoria jina la mji linajulikana zaidi kutoka Biblia ya Kikristo, na hasa barua za Mtume Paulo kwa Wakristo mjini zinazopatikana katika Agano Jipya kama Waraka wa kwanza kwa Wakorinto (1Kor) na Waraka wa pili kwa Wakorinto (2Kor).

Kitovu cha biashara zamani za Ugiriki wa Kale 
Zamani za Ugiriki wa Kale Korintho ilikuwa bandari muhimu. Mji ulitajirika kutokana na biashara iliyopita kwenye shingo ya nchi. Biashara yote kwa majahazi kati ya Italia na Asia Ndogo ilipitia humo; bidhaa zilitolewa Korintho na kubebwa na wapagazi njia ya shingo ya nchi hadi kuendelea kwa jahazi nyingine upande wa mashariki. 

Kwa uwezo wake wa kiuchumi na wa kisiasa ulishindana na Athene na Thebe.

Mji wa Kiroma
Mji uliharibiwa kabisa na Waroma mwaka 146 KK na kuundwa upya na Julius Caesar mwaka 44 KK kama koloni la Kiroma. Ulikua haraka na kuwa na mchanganyiko wa watu kutoka Italia, Ugiriki na Wayahudi. 

Wakati Paulo wa Tarso alipofika mwaka 51/52 (taz. Mdo 18:1-18) alikutana na Akwila na mke wake Priska na kuunda pamoja nao ushirika wa Kikristo mjini huko. 

Alirudi tena mwaka 58 akikaa miezi mitatu. Waraka kwa Waroma uliandikwa huko mwaka huo wakati akisubiri kuabiri kwenda Yerusalemu ili kuwasilisha michango kwa ajili ya Wakristo fukara.

Korintho
Miji ya Ugiriki
Miji ya Biblia
Mtume Paulo
44 KK

Makala hii inahusu mwaka 44 KK (kabla ya Kristo).

Matukio 
 Julius Caesar apewa madaraka ya dikteta wa Roma kwa muda wa maisha yake
 Korintho - mji waundwa upya kama koloni ya Kiroma kwa amri ya Caesar

Waliozaliwa

Waliofariki 
 15 Machi - Julius Caesar auawa kwenye bunge la Senati mjini Roma

Karne ya 1 KK
100 KK



Matukio

Waliozaliwa 
 13 Julai - Julius Caesar atakayekuwa mwanasiasa na mwanajeshi wa Roma ya Kale

Waliofariki
                             
Karne ya 1 KK
660 KK

Makala hii inahusu mwaka 660 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 7 KK
2008

Mwaka wa 2008 umetangazwa kuwa Mwaka wa Lugha wa Kimataifa.

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 
 1 Januari - Lucas Sang, mwanariadha wa Kenya
 11 Januari - Edmund Hillary, mpelelezi kutoka New Zealand na mtu wa kwanza kufika kileleni Mount Everest
 27 Januari - Suharto, Rais wa pili wa Indonesia (1967-1998)
 17 Aprili - Aime Cesaire, mwandishi kutoka Martinique
 15 Mei - Willis Lamb, mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia mwaka wa 1955
 26 Mei - Sydney Pollack, mwigizaji na mwongozaji wa filamu kutoka Marekani
 1 Juni - Yves Saint Laurent, msanii wa nguo kutoka Ufaransa
 10 Juni - Kipkalya Kones, mwanasiasa wa Kenya
 10 Juni - Lorna Laboso, mwanasiasa wa Kenya
 15 Juni - Stan Winston, mwongozaji wa filamu kutoka Marekani
 19 Juni - Noni Jabavu, mwandishi wa Afrika Kusini
 23 Juni - Arthur Chung, Rais wa Guyana (1970-1980)
 3 Julai - Levy Mwanawasa, Rais wa tatu wa Zambia (2001-2008)
 27 Julai - Chacha Zakayo Wangwe, mwanasiasa wa Tanzania
 28 Julai - Wendo Kolosoy, mwanamuziki kutoka Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
 3 Agosti - Aleksandr Solzhenitsyn (mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi, mwaka wa 1970)
 24 Agosti - Tad Mosel, mwandishi kutoka Marekani
 26 Septemba - Paul Newman, mwigizaji wa filamu kutoka nchini Marekani
 27 Oktoba - Ezekiel Mphahlele, mwandishi kutoka Afrika Kusini
 10 Novemba - Miriam Makeba, mwanamuziki kutoka Afrika Kusini
 29 Novemba - Jørn Utzon, msanifu majengo kutoka Denmark

Viungo vya nje

Karne ya 21
49

Makala hii inahusu mwaka 49 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:40er#49
48

Makala hii inahusu mwaka 48 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:40er#48
47

Makala hii inahusu mwaka 47 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

karne ya 1

als:40er#47
46

Makala hii inahusu mwaka 46 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:40er#46
45

Makala hii inahusu mwaka 45 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:40er#45
44

Makala hii inahusu mwaka 44 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:40er#44
43

Makala hii inahusu mwaka 43 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:40er#43
42

Makala hii inahusu mwaka 42 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 Dola la Roma: Kaisari Claudius aingiza Afrika ya kaskazini-mashariki katika milki kwa kuunda majimbo ya Mauretania Tingitana (leo:Moroko) na Mauretania Caesariensis (leo: Algeria)

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:40er#42
41

Makala hii inahusu mwaka 41 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:40er#41
40



Matukio 
 Dola la Roma: Kaisari Claudius aingiza Afrika ya kaskazini-mashariki katika milki kwa kuunda majimbo ya Mauretania Tingitana (leo:Moroko) na Mauretania Caesariensis (leo: Algeria)

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:40er#40
39

Makala hii inahusu mwaka 39 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:30er#39
38

Makala hii inahusu mwaka 38 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:30er#38
37

Makala hii inahusu mwaka 37 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:30er#37
36

Makala hii inahusu mwaka 36 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:30er#36
35

Makala hii inahusu mwaka 35 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:30er#35
34

Makala hii inahusu mwaka 34 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:30er#34
33

Makala hii inahusu mwaka 33 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:30er#33
32

Makala hii inahusu mwaka 32 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:30er#32
31

Makala hii inahusu mwaka 31 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:30er#31
30

Makala hii inahusu mwaka 30 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:30er#30
29

Makala hii inahusu mwaka 29 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:20er#29
28

Makala hii inahusu mwaka 28 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:20er#28
27

Makala hii inahusu mwaka 27 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:20er#27
26

Makala hii inahusu mwaka 26 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:20er#26
25

Makala hii inahusu mwaka 25 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:20er#25
24

Makala hii inahusu mwaka 24 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:20er#24
23

Makala hii inahusu mwaka 23 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:20er#23
22

Makala hii inahusu mwaka 22 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:20er#22
21

Makala hii inahusu mwaka 21 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 1

als:20er#21
Lyublyana

Lyublyana ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Slovenia mwenye wakazi 265,000 (2002). 

Iko kati ya milima ya Alpi na Bahari ya Mediteranea. Lyublyana ni kitovu cha kijiografia na ya uchumi, utamaduni na siasa ya Slovenia. 

Mji ulianzishwa zamani za Dola la Roma kwa jina la Emona lakini kuharibiwa na Wahunni wa Attila mwaka 452. 
Mji uliundwa upya na walowezi Wajerumani kutoka Bavaria kaw jina la Laibach katika zama za kati mnamo mwaka 1144. Tangu 1335 ilifikia chini ya utawala wa Austria ikabaki pale hadi 1918. 

1918 mji pamoja na Slovenia uliingia katika Ufalme wa Waserbia, Wakroatia na Waslovenia uliokuwa baada ya Yugoslavia.
Baada ya 1946 Lyublyana ilikuwa mji mkuu wa Jamhuri ya kisoshalisti ya Slovenia ndani ya Shirikisho la Yugoslavia. 

Tangi uhuru wa nchi 1992 mju umekuwa mji mkuu wa Slovenia huru.

Tovuti za Nje 
 The official Ljubljana page, (Kislovenia na Kiingereza)
 

Miji Mikuu Ulaya
Miji ya Slovenia
Miji ya Dola la Roma
Alpi

Alpi (kwa Kijerumani: Alpen; kwa Kifaransa: Alpes; kwa Kiitalia: Alpi; kwa Kislovenia: Alpe) ni safu ya milima kunjamano katika Ulaya inayotenganisha Ulaya ya Kati na Ulaya ya Kusini, hususan rasi ya Italia.

Jina
Asili ya jina "Alpi" ni neno la Kilatini "Alpes". Mwandishi wa Roma ya Kale Maurus Servius Honoratus aliandika mnamo mwaka 400 BK ya kwamba Wakelti waliita milima mirefu yote "Alpi". Kuna pia jina "Alp" au "Alpe" katika lahaja za Kijerumani cha Kusini zinazomaanisha machungani ya mlimani. 

Lina uhusiano na jina "Albania" kwa nchi za mlimani, kama nchi Albania ya leo au Albania ya nyakati za kale katika Kaukazi. 

Hata nchi ya mlimani Uskoti iliwahi kuitwa "Albania" zamani.

Jiografia
Alpi ni safu ya milima yenye umbo la hilali yenye urefu wa kilomita 800 na upana wa takriban kilomita 200. 
Alpi zinaanza upande wa mashariki katika Austria na Slovenia, zikipita Italia ya kaskazini, Uswisi, Liechtenstein na Ujerumani hadi ufuko wa bahari ya Mediteranea nchini Ufaransa upande wa magharibi. Katika Austria na Uswisi Alpi zinafunika sehemu kubwa ya eneo la nchi.

Nchi zenye maeneo makubwa ya Alpi ni Uswisi, Ufaransa, Austria na Italia. Pande za kati na magharibi zinafikia juu kuliko pande za mashariki. Kimo cha wastani ni mita 2500 juu ya UB. 

Mlima wa juu kwa urefu ni Mont Blanc (kwa Kifaransa "mlima mweupe") mpakani mwa Ufaransa na Italia wenye kimo cha mita 4,808 juu ya UB.

Vilele vya juu vina theluji na barafu za kudumu yaani mwaka mzima, isipokuwa ukubwa wa barafuto za Alpi hupungua haraka kutokana na mabadiliko ya hali ya hewa.

Alpi ni safu yenye umri mdogo kijiolojia wa miaka milioni 30-35. Safu ilijikunja na kupaaa juu kwa sababu bamba la Afrika linagongana na bamba la Ulaya, hivyo Alpi zaendelea kujikunja na kukua milimita 1-2 kila mwaka.

Safu hii inatenganisha tabianchi ya Mediteranea upande wa kusini na tabianchi ya kibara upande wa kaskazini.

Tazama pia
 Orodha ya milima
 Orodha ya milima ya Alpi

Tanbihi

Milima ya Ulaya
Milima ya Ufaransa
Milima ya Italia
Milima ya Uswisi
Liechtenstein
Milima ya Austria
Milima ya Slovenia
Milima ya Ujerumani
Papa Yohane XII

Papa Yohane XII (takriban 937 – 14 Mei 964) alikuwa Papa kuanzia tarehe 16 Desemba 955 hadi kifo chake. Alitokea Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Octavian, akiwa mzao wa Karolo Mkuu, vizazi saba kutoka kwake. 

Alikuwa akihusiana na ukoo wa Tusculum na mwanachama wa familia mashuhuri ya Teofilatto ambayo ilikuwa imesimamia siasa za Mapapa kwa zaidi ya nusu karne. Upapa wake ukawa mbaya kwa madai ya udhalimu na maadili mabovu.  

Alimfuata Papa Agapeto II akafuatwa na Papa Benedikto V.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Yohane XII katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa 937
Waliofariki 964
Watu wa Italia
Papa Agapeto II

Papa Agapeto II alikuwa Papa kuanzia tarehe 10 Mei 946 hadi kifo chake mnamo Desemba 955. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa halijulikani. 

Alimfuata Papa Marinus II akafuatwa na Papa Yohane XII.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Agapeto II katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 955
Watu wa Italia
Papa Marinus II

Papa Marinus II alikuwa Papa kuanzia tarehe 30 Oktoba au Novemba 942 hadi kifo chake mnamo Mei 946. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa halijulikani. 

Alimfuata Papa Stefano VIII akafuatwa na Papa Agapeto II.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Marino II katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 946
Watu wa Italia
Papa Stefano VIII

Papa Stefano VIII alikuwa Papa kuanzia tarehe 14 Julai 939 hadi kifo chake mwisho wa Oktoba 942. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa halijulikani. 

Alimfuata Papa Leo VII akafuatwa na Papa Marinus II.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Stefano VIII katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 942
Watu wa Italia
Papa Leo VII

Papa Leo VII, O.S.B. alikuwa Papa kuanzia mwezi Januari 936 hadi kifo chake tarehe 13 Julai 939. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Yohane XI akafuatwa na Papa Stefano VIII.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Leo VII katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Waliofariki 939
Wabenedikto
Papa
Watu wa Italia
Papa Yohane XI

Papa Yohane XI alikuwa Papa kuanzia Machi 931 hadi kifo chake mwezi wa Januari 936. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Yohane (labda alizaliwa mwaka 910). 

Alimfuata Papa Stefano VII akafuatwa na Papa Leo VII.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Yohane XI katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa 910
Waliofariki 936
Watu wa Italia
Papa Stefano VII

Papa Stefano VII alikuwa Papa kuanzia mwezi wa Januari 929 hadi kifo chake mwezi wa Februari 931. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Stefano de Gabrielli.

Alimfuata Papa Leo VI akafuatwa na Papa Yohane XI. 

Stefano VII alikuwa Papa huku Papa Yohane X akiwa bado hai kifungoni.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Stefano VII katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 931
Watu wa Italia
Papa Leo VI

Papa Leo VI alikuwa Papa kuanzia mwezi wa Mei au Juni 928 hadi kifo chake mwezi wa Desemba 928 au Januari 929. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Leo. 

Alimfuata Papa Yohane X akafuatwa na Papa Stefano VII. 

Leo VI alikuwa Papa huku Yohane X akiwa bado hai kifungoni.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Leo VI katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 928
Watu wa Italia
Papa Yohane X

Papa Yohane X alikuwa Papa kuanzia Machi/Aprili 914 hadi Mei/Juni 928 alipofungwa na watawala wa mji wa Roma. Alifariki kifungoni mwaka uleule au 929. Alitokea Tossignano, Imola, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Yohane.

Alimfuata Papa Lando akafuatwa na Papa Leo VI.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Maandishi yake
Opera Omnia kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Yohane X katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa karne ya 9
Waliofariki 928
Watu wa Italia
Pirenei

Pirenei (Kifaransa: Pyrénées; Kihispania: Pirineos) ni safu ya milima katika Ulaya ya kusini-magharibi inayotenganisha nchi za Ufaransa na Hispania. Zina urefu wa kilomita 430 kati ya bahari ya Atlantiki na bahari ya Mediteranea.

Pirenei za kati ni sehemu ya juu kuna milima 200 yenye kimo cha zaidi ya mita 3000. Mingi ina barafu na theluji ya kudumu hata kama barafuto zinarudi nyuma. Milima mikubwa ni hasa
 Pico d'Aneto au Pic de Néthou yenye mita 3,404
 Mont Posets yenye mita 3,375 
 Mont Perdu au Monte Perdido au Mont Perdut ("mlima uliopotea") 3,355 m (11,007 ft).

Katika historia Pirenei zilikuwa kizuizi cha usafiri hivyo pia mpaka muhimu wa kisiasa. Mipito ni michache tena mikali. Katikati ya milima iko utemi wa Andorra iliyobaki kama nchi ya pekee kwa sababu ya tabia ya milima iliyozuia nchi kubwa jirani zisiimeze.

Tovuti za Nje 

 Great Routes: Pirineos , from a website of the Instituto de Turismo de España
 Official website  of France's Pyrenees National Park
 Photos of Pyrenees  from a geodynamics researcher at the University of Washington
 Cycling the French High Pyrenees and Ariege Pyrenees photos and video by steephill.tv bike travelogue
 The Aude and Pyrénées-Orientales  Online resource for the Aude & Pyrénées-Orientales departments of the Languedoc-Roussillon.

Hispania
Milima ya Ulaya
Andorra
Mont Blanc

Mont Blanc (yaani "Mlima Mweupe" kwa Kifaransa; kwa Kiitalia: Monte Bianco) ni mlima mkubwa wa Alpi wenye kimo cha mita 4,810 juu ya usawa wa bahari. Iko kwenye mpaka wa Italia na Ufaransa ikiwa nchi hizo mbili hazikubaliani kilele kiko upande gani.

Mont Blanc hutajwa mara nyingi kama mlima mkubwa wa Ulaya lakini hii inategemea kama Elbrus katika Kaukazi inahesabiwa upande wa Asia au upande wa Ulaya.

Jina la mlima limetokana na theluji na barafu za kudumu zilizopo juu yake. Mitelemko ya mlima imefunikwa na barafu yenye unene wa mita 28. Barafuto za Mont Blac zafikia chini pande zote mbili katika Ufaransa na Italia katika mabonde yenye makazi ya watu.

Viungo vya nje

Milima ya Ulaya
Milima ya Italia
Milima ya Ufaransa
Rhône-Alpes
Valle d'Aosta
Alpi
Papa Lando

Papa Lando alikuwa Papa kuanzia mwezi wa Julai/Novemba 913 hadi kifo chake mnamo Machi 914. Alitokea Sabina, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Lando. Alikuwa Papa wa mwisho (kabla ya Papa Fransisko) aliyetumia jina la kipapa lisilowahi kutumiwa na Papa yeyote.

Alimfuata Papa Anastasio III akafuatwa na Papa Yohane X.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Lando katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa karne ya 9
Waliofariki 914
Watu wa Italia
Papa Anastasio III

Papa Anastasio III alikuwa Papa kuanzia Juni/Septemba 911 hadi kifo chake mwezi wa Juni/Oktoba 913. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Anastasius. 

Alimfuata Papa Sergio III akafuatwa na Papa Lando.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Maandishi yake
Opera Omnia kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Anastasio III katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa karne ya 9
Waliofariki 913
Watu wa Italia
Papa Sergio III

Papa Sergio III alikuwa Papa kuanzia tarehe 29 Januari 904 hadi kifo chake tarehe 14 Aprili 911. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Sergius. 

Alimfuata Papa Leo V akafuatwa na Papa Anastasio III.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Sergio III katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa karne ya 9
Waliofariki 911
Watu wa Italia
Papa Leo V

Papa Leo V alikuwa Papa kuanzia Julai 903 hadi kifo chake mwezi wa Septemba 903. Alitokea Ardea, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa halijulikani. 

Alimfuata Papa Benedikto IV akafuatwa na Papa Sergio III.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Marejeo
 Norwich, John Julius, The Popes: A History (2011)
 Mann, Horace K., The Lives of the Popes in the Early Middle Ages, Vol. IV: The Popes in the Days of Feudal Anarchy, 891-999 (1910)
 DeCormenin, Louis Marie; Gihon, James L., A Complete History of the Popes of Rome, from Saint Peter, the First Bishop to Pius the Ninth (1857)

Viungo vya nje 
Papa Leo V katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa karne ya 9
Waliofariki 903
Watu wa Italia
Papa Benedikto IV

Papa Benedikto IV alikuwa Papa kuanzia Januari/Mei, 900 hadi kifo chake mwezi wa Julai 903. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Yohane IX akafuatwa na Papa Leo V.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Maandishi yake
Opera Omnia kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa

Tanbihi

Marejeo
 Norwich, John Julius, The Popes: A History (2011)
 Mann, Horace K., The Lives of the Popes in the Early Middle Ages, Vol. IV: The Popes in the Days of Feudal Anarchy, 891-999 (1910)
 DeCormenin, Louis Marie; Gihon, James L., A Complete History of the Popes of Rome, from Saint Peter, the First Bishop to Pius the Ninth (1857)

Viungo vya nje 
Papa Benedikto IV katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki
Encyclopædia Britannica

Papa
Waliozaliwa karne ya 9
Waliofariki 903
Watu wa Italia
Papa Yohane IX

Papa Yohane IX, O.S.B. alikuwa Papa kuanzia Desemba 897 au Januari 898 hadi kifo chake mnamo Januari/Mei 900. Alitokea Tivoli, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Theodori II akafuatwa na Papa Benedikto IV.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Maandishi yake
Opera Omnia kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Yohane IX katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Wabenedikto
Papa
Waliozaliwa karne ya 9
Waliofariki 900
Watu wa Italia
Papa Theodor II

Papa Theodor II alikuwa Papa kwa siku ishirini tu hadi kifo chake mwezi wa Desemba 897 au Januari 898. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa pia lilikuwa Theodorus. 

Alimfuata Papa Romanus akafuatwa na Papa Yohane IX.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Theodor II katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 897
Watu wa Italia
Papa Romanus

Papa Romanus alikuwa Papa kuanzia Julai/Agosti hadi Novemba 897. Alitokea Gallese, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Stefano VI. Baada ya miezi michache tu aliondoshwa madarakani akafuatwa na Papa Theodor II. 

Tarehe kamili ya kufariki kwake haijulikani.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Maandishi yake
Opera Omnia kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Romanus katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa karne ya 9
Waliofariki 897
Watu wa Italia
Papa Stefano VI

Papa Stefano VI alikuwa Papa kuanzia Mei/Juni 896 hadi kifo chake mnamo Julai/Agosti 897. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Bonifasi VI akafuatwa na Papa Romanus. 

Anajulikana hasa kwa kuchimbua na kunajisi maiti ya Papa Formosus. Mwenyewe aliuawa kwa tendo hilo.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Stefano VI katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 897
Watu wa Italia
Papa Boniface VI

Papa Boniface VI alikuwa Papa kwa siku 15 (tarehe 11 hadi 26 Aprili 896) hadi kifo chake. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Formosus akafuatwa na Papa Stefano VI.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Boniface VI katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 896
Watu wa Italia
Papa Formosus

Papa Formosus (takriban 816 – 4 Aprili 896) alikuwa Papa kuanzia tarehe 6 Oktoba, 891 hadi kifo chake. Kabla ya hapo alikuwa askofu wa jimbo la Porto, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Stefano V akafuatwa na Papa Boniface VI. 

Maiti yake ilichimbuliwa na kunajisiwa na Papa Stefano VI katika Sinodi ya Maiti kwa sababu za kisiasa.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Marejeo

 
 
 
  This article incorporates text from this public-domain publication.

Marejeo mengine

Viungo vya nje 
Papa Formosus katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa 816
Waliofariki 896
Watu wa Italia
Papa Stefano V

Papa Stefano V alikuwa Papa kuanzia Septemba 885 hadi kifo chake tarehe 14 Septemba 891. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Adriano III akafuatwa na Papa Formosus.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Maandishi yake
 Opera Omnia kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Stefano V katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 891
Watu wa Italia
Papa Adrian III

Papa Adrian III alikuwa Papa kuanzia tarehe 17 Mei 884 hadi kifo chake mnamo Agosti/Septemba 885. Alitokea Roma, Lazio, Italia . 

Alimfuata Papa Marinus I akafuatwa na Papa Stefano V. 

Katika mwaka wa Upapa wake alijitahidi kusaidia watu wa Italia walioteseka kwa vita na njaa.

Alitangazwa na Papa Leo XIII kuwa mtakatifu tarehe 2 Juni 1891. 

Sikukuu yake ni 8 Julai.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Orodha ya Mapapa

Maandishi
 Opera Omnia katika Patrologia Latina ya Migne pamoja na faharasa

Tanbihi

Marejeo

Viungo vya nje 
Papa Adrian III katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 885
Watakatifu wa Italia
Papa Marinus I

Papa Marinus I alikuwa Papa kuanzia Desemba 882 hadi kifo chake tarehe 15 Mei 884. Alitokea Gallese, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Yohane VIII akafuatwa na Papa Adriano III.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Maandishi yake
 Opera Omnia kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Marino I katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 884
Watu wa Italia
Papa Yohane VIII

Papa Yohane VIII alikuwa Papa kuanzia tarehe 14 Desemba 872 hadi kifo chake tarehe 16 Desemba 882. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Adriano II akafuatwa na Papa Marinus I.

Anatazamwa kama mmoja kati ya Mapapa bora wa karne ya 9.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Yohane VIII katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki
 Fred E. Engreen, "Pope John the Eighth and the Arabs," Speculum, 20 (1945), pp. 318–330

Papa
Waliofariki 882
Watu wa Italia
Papa Adrian II

Papa Adrian II (792 – Novemba/Desemba 872) alikuwa Papa kuanzia tarehe 14 Desemba 867 hadi kifo chake. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Alimfuata Papa Nikolasi I akafuatwa na Papa Yohane VIII.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Maandishi yake
Opera Omnia kadiri ya Migne katika Patrologia Latina pamoja na faharasa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Adrian II katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa 792
Waliofariki 872
Watu wa Italia
Papa Nikolasi I

Papa Nikolasi I au Nikolasi Mkuu (takriban 820 – 13 Novemba 867) alikuwa Papa kuanzia tarehe 24 Aprili 858 hadi kifo chake. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Benedikto III akafuatwa na Papa Adriano II.

Anakumbukwa kwa kuimarisha mamlaka ya Papa wa Roma, akichangia ustawi wa cheo hicho, hasa katika Ulaya Magharibi. Alisisitiza kuwa mamlaka hiyo iko juu ya watawala pia katika masuala ya imani na maadili. 

Alikataa kutangaza ubatili wa ndoa ya mfalme Lothari II wa Lotharingia na mke wake, ingawa mfalme aliudai ili kumuoa Waldrada, mtaguso fulani uliukubali na jeshi la Wafaranki lilizingira Roma. 

Mahusiano na Dola la Roma Mashariki yaliharibika kwa sababu aliunga mkono Patriarki Ignasi wa Konstantinopoli aliyekuwa ameondolewa madarakani ili kumpisha Fosyo.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 13 Novemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Orodha ya Mapapa

Maandishi
Opera Omnia katika Patrologia Latina ya Migne pamoja na faharasa

Tanbihi

Marejeo=

Viungo vya nje 
Papa Nikolasi I katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa 820
Waliofariki 867
Watakatifu wa Italia
Papa Benedikto III

Papa Benedikto III alikuwa Papa kuanzia mwezi Julai au tarehe 29 Septemba 855 hadi kifo chake tarehe 17 Aprili 858. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Leo IV akafuatwa na Papa Nikolasi I.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Benedikto III katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 858
Watu wa Italia
Papa Leo IV

Papa Leo IV, O.S.B. alikuwa Papa kuanzia mwezi Januari au tarehe 10 Mei 847 hadi kifo chake tarehe 17 Julai 855. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Sergio II akafuatwa na Papa Benedikto III.

Kutokana na uvamizi na uharibifu wa Roma uliofanywa na Waarabu, aliimarisha boma la mji na kulipanua hadi kandokando ya Vatikano, alikarabati makanisa kadhaa, yakiwemo Basilika la Mt. Petro na Basilika la Mt. Paulo, halafu alihamasisha falme za Kikristo kupambana nao.

Mwaka 849, meli za Kiislamu zilipokaribia pwani ya Italia ya Kati, alihamasisha jamhuri za kibahari za Napoli, Gaeta na Amalfi kuungana dhidi ya hatari hiyo mpya. Mapigano ya Ostia yalileta ushindi mkubwa. 

Kanisa Katoliki linamheshimu kama mtakatifu. 

Sikukuu yake ni tarehe 17 Julai.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Orodha ya Mapapa

Maandishi yake
Opera Omnia katika Patrologia Latina iliyotolewa na Migne pamoja na faharasa

Tanbihi

Marejeo
Cheetham, Nicolas, Keepers of the Keys, New York: Charles Scribner's Sons, 1983. ISBN 0-684-17863-X

Viungo vya nje 
Papa Leo IV katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki
 Colonnade Statue in St Peter's Square

Waliozaliwa 790
Waliofariki 855
Wamonaki
Wabenedikto
Papa
Watakatifu wa Italia
Shaba

Shaba  au shaba nyekundu (pia: Kupri au Cupri kama jina la kisayansi) ni elementi yenye namba atomia 29 kwenye mfumo radidia, uzani atomia ni 65.54. Alama yake ni Cu.

Katika mazingira ya kawaida ni metali yenye rangi ya kahawia nyekundu. Kiwango chake cha kuyeyuka ni 1,083 C°. 

Ni kati ya metali za kwanza wanadamu walizotumia baada ya kutoka katika zama za mawe. Si metali ngumu sana, hivyo ilikuwa nyepesi kushughulikiwa na wanadamu wa kale.

Ikichanganywa na stani kunatokea aloi ya bronzi ambayo ni ngumu zaidi. Aloi nyingine ni shaba nyeupe, mchanganyo wa shaba nyekundu na zinki.

Wakati mwingine shaba hupatikana kama metali tupu lakini mara nyingi zaidi kama mtapo.

Tabia muhimu ya shaba ni uwezo wake wa kupitisha umeme. Hivyo imekuwa msingi wa teknolojia yote ya umeme hasa nyaya za kila aina.

Siku hizi shaba huchimbwa hasa katika nchi za Chile (Chuquicamata), Marekani, Urusi, Afrika ya Kati ("Copperbelt" - kanda la shaba), Congo-Zaire, Zambia, Kanada na Peru.

Picha

Metali adimu
Elementi
Metali
Aloi

Aloi ni mchanganyiko wa elementi mbili au zaidi wenye tabia ya kimetali; angalau elementi moja ndani yake ni metali pia.

Zatengenezwa kwa njia ya: 
1) Kuyeyusha metali 
2) Kuichanganya katika hali ya kiowevu pamoja nyongeza zote
3) Kupoza yote hadi imekuwa imara 

Mifano ya aloi zinazotumiwa sana ni kama vile:
 shaba nyeupe kutokana na 35% zinki na 65% shaba - yatumiwa kwa vyombo vya muziki na mapambo mengi
 bronzi kutokana na 87% shaba na 13% stani - yatumiwa kwa parafujo, vyuma vya mashua
 feleji kutokana na chuma pamoja na bati, nikeli na kaboni

Kemia
Bata-maji

Mabata-maji ni ndege wakubwa wa maji wa jenasi Cygnus katika familia ya Anatidae. Wanaainishwa katika nusufamilia Anserinae pamoja na mabata bukini. Mabata-maji ni ndege wakubwa kabisa wa familia yao wenye shingo ndefu na domo pana. Spishi za nusudunia ya kaskazini zina rangi nyeupe tu, lakini spishi za nusudunia ya kusini ni nyeupe na nyeusi. Hula mimea ya maji hasa lakini manyasi mafupi na wadudu pia. Tago lao limejengwa kwa matete na mimea ya maji juu ya nchi kavu lakini karibu sana ya maji.

Ndege hawa huzaana kwa kanda za kaskazini na kusini za dunia. Wakati wa majira ya baridi au ukavu huhama kanda za moto zaidi au ambapo mvua unanyesha. Spishi kadha, hususa Bata-maji Domo-fundo na Bata-maji Mweusi, zimewasilishwa nje ya eneo lao la usambazaji, k.m. Afrika ya Kusini.

Spishi za Afrika 
 Cygnus atratus, Bata-maji Mweusi (Black Swan) imewasilishwa katika Afrika ya Kusini
 Cygnus olor, Bata-maji Domo-fundo (Mute Swan) inapatikana kwa kawaida katika Afrika ya Kaskazini, lakini imewasilishwa katika Afrika ya Kusini

Spishi za mabara mengine 
 Coscoroba coscoroba (Coscoroba Swan)
 Cygnus buccinator (Trumpeter Swan)
 Cygnus columbianus (Tundra Swan)
 C.c. columbianus (Whistling Swan)
 C. c. bewickii (Bewick's Swan)
 Cygnus cygnus (Whooper Swan)
 Cygnus melancoryphus (Black-necked Swan)

Picha 

Mabata
Chuma cha pua

Chuma cha pua (pia: chumapua, feleji) ni aloi wa chuma pamoja na gredi mbalimbali za kaboni ambayo imekuwa uti wa mgongo wa mapinduzi ya viwandani. Hadi leo ni msingi wa mashine na vifaa vingi, pia silaha zinazounda uwezo wa kijeshi wa mataifa. Pia ujenzi wa kisasa hauwezekani bila chuma cha pua. 

Chuma cha pua ni ngumu kushinda chuma tupu isiyo na kaboni. Siku hizi kuna pia aloi za chumapua ambamo dutu tofauti na kaboni hutumiwa.

Historia ya chumapua 
Kutengenezwa kwa chumapua kulikuwa sanaa ya pekee kwa karne nyingi. Silaha kama panga za chumapua zilikuwa bora kushinda panga za chuma cha kawaida. Vilevile vifaa kama visu hata majembe vilidumu kama vilitengenezwa kwa chumapua. Wahunzi walipeana mbinu za kutengeneza chumapua kama siri, kwa mfano kati ya wahunzi wa jadi wa Wahaya wa maeneo karibu na Ziwa Viktoria.

Tangu mwaka 1610 viwanda katika Uingereza vilianza kutengeneza chumapua kwa vingi ikaboreshwa katika miaka 100 iliyofuata. Mbinu hiyo ilikuwa msingi wa maendeleo ya Uingereza juu ya mataifa mengine mengi katika mapinduzi wa viwandani. Mashine zote zilitengenezwa kwa chumapua.

Mnara wa Eiffel ulikuwa jengo kubwa la kwanza lililoundwa kwa chumapua pekee. Meli za chumapua zilichukua nafasi ya jahazi za awali za ubao.

Tabia za chumapua 
Tabia za chumapua hutegemea na kiasi cha kaboni ndani yake. Kiasi kikubwa cha kaboni husabibisha aloi kuwa ngumu zaidi lakini inavunjika kwa urahisi pia. Kiasi kidogo cha kaboni husababisha chumapua kuwa laini zaidi lakini inanapukia zaidi.

Chumapua cha kawaida huhitaji kinga dhidi ya kutu kama vile rangi au kupakwa kwa zinki.

Nyongeza za kromi zababisha chumapua kutoshika kutu. Hivyo vyombo vya chakula kama vile nyuma, visu au vijiko hutengenezwa na aloi hiyo, pia vifaa vya madaktari kama vile visu vya upasuaji.

Tanbihi

Viungo vya nje

Kemia
Aloi
Kaboni

Kaboni (kutoka Kilatini carbo, kwa kupitia Kiingereza carbon) ni elementi yenye namba atomia 6 na uzani atomia 12 kwenye mfumo radidia. Alama yake ni C.

Inapatikana peke yake kwa maumbo mbalimbali, kama vile makaa au almasi, lakini mara nyingi zaidi katika michanganyiko ya kikemia. Inapatikana kwa umbo la isotopi tatu; kati ya hizi 12C na 13C ni thabiti, lakini 14C ni nururifu. 

Moja ya tabia za kaboni ni uwezo wake wa kuungana na elementi nyingi, na hivyo kuunda molekuli kubwa. 

Kaboni, pamoja na oksijeni, ni elementi muhimu zaidi katika viumbe hai wote, wakiwa pamoja na mimea na wanyama. Iko katika idadi kubwa ya kampaundi ogania yaani kaboni ni sehemu ya kampaundi hizo zote. 

Katika teknolojia kaboni ni muhimu kwa sababu ni msingi wa aloi zote za chumapua na hivyo teknolojia ya kisasa. Kwa upande mwingine kaboni iko pia katika aina zote za plastiki.

Nyuzi nyembamba za kaboni zinatumiwa pamoja na rezini ya plastiki katika utengenezaji wa sehemu za bodi za ndege, motokaa au vifaa vya kijeshi ambapo uzito mdogo pamoja na uthabiti ni muhimu. Nyuzi za kaboni zinapitisha vizuri joto na umeme. Kwenye mwelekeo wa urefu ni imara sana na pia nyepesi kuliko nyuzi nyingine, kama vile nyuzi za kioo, metali au plastiki. Hivyo zinafaa kuunda dutu thabiti yenye uzito mdogo.    

Katika teknolojia ya nano mabomba membamba mno ya kaboni yameanza kutumiwa kwa kutengeneza vifaa imara na vyepesi sana. 

Fani ya akiolojia hutumia mbunguo nururifu wa 14C kutambua umri wa dutu ogania. Mbinu ya rediokaboni inaruhusu kujua umri wa ubao, mifupa na mabaki mengine ya viumbehai hadi muda wa miaka 60,000 iliyopita.

Picha

Marejeo

Simetali
Elementi
Papa Sergio II

Papa Sergio II alikuwa Papa kuanzia tarehe 25 Januari 844 hadi kifo chake tarehe 27 Januari 847. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Gregori IV akafuatwa na Papa Leo IV.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Sergio II katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 847
Watu wa Italia
Papa Gregori IV

Papa Gregori IV alikuwa Papa kuanzia mnamo Septemba 827 au tarehe 29 Machi 828 hadi kifo chake tarehe 25 Januari 844. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Valentino akafuatwa na Papa Sergio II.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Gregori IV katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 844
Watu wa Italia
Papa Valentino

Papa Valentino alikuwa Papa kwa wiki chache tu kuanzia mwezi Agosti 827 hadi kifo chake mnamo Septemba 827. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Eugenio II akafuatwa na Papa Gregori IV.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Kuhusu Papa Valentino katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa karne ya 8
Waliofariki 827
Watu wa Italia
Papa Eugenio II

Papa Eugenio II alikuwa Papa kuanzia Februari/Mei 824 hadi kifo chake mnamo Agosti 827. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Alimfuata Papa Paskali I akafuatwa na Papa Valentino.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Eugenio II katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa karne ya 8
Waliofariki 827
Watu wa Italia
Papa Paskali I

Papa Paskali I alikuwa Papa kuanzia tarehe 25 Januari 817 hadi kifo chake mnamo Februari/Mei 824. Alitokea Roma, Lazio, Italia. 

Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Paskali Massimi, mwana wa Bonosus. 

Alimfuata Papa Stefano IV akafuatwa na Papa Eugenio II.

Kabla ya kuchaguliwa Papa alikuwa abati wa monasteri iliyohudumia waliofika mjini Roma kwa hija. Kwa kuwa hakusubiri kupata uthibitisho wa kaisari Pius Mtawa, alimtuma balozi kwake naye akarudi na hati Pactum cum Paschali pontifice, ambamo kaisari alimpongeza, alithibitisha mamlaka ya Papa juu ya Dola la Papa, na kuhakikisha siku za mbele uchaguzi wa Mapapa hautaingiliwa na serikali tena. Wanahistoria wana wasiwasi kuhusu hati hiyo kuwa halisi. Kwa vyovyote, baada ya Papa Paskali I kumtia taji la kifalme Lotari I, mwana wa Pius, mahusiano yalizidi kuharibika.

Papa Paskali I alipokea wamonaki wengi kutoka Dola la Roma Mashariki waliokimbia dhuluma ya serikali kuhusu picha takatifu, akawapa kazi ya kupamba makanisa aliyoyajenga au kuyakarabati pamoja na kuwatetea kwa maandishi yake.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu, hasa tarehe 11 Februari au 14 Mei.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Orodha ya Mapapa

Maandishi 
Opera Omnia by Migne Patrologia Latina with analytical indexes

Tanbihi

Marejeo
Goodson, Caroline J. 2010.  The Rome of Pope Paschal I: Papal Power, Urban Renovation, Church Rebuilding and Relic Translation, 817–824.  Cambridge University Press.
John N.D. Kelly, Gran Dizionario Illustrato dei Papi, Edizioni Piemme S.p.A., 1989, Casale Monferrato (AL), ISBN 88-384-1326-6
Claudio Rendina, I papi, Ed. Newton Compton, Roma, 1990

Viungo vya nje 

Papa Paskali I katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa karne ya 8
Waliofariki 824
Wamonaki
Watakatifu wa Italia
Papa Stefano IV

Papa Stefano IV alikuwa Papa kuanzia tarehe 22 Juni 816 hadi kifo chake tarehe 24 Januari 817. Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Jina la baba yake lilikuwa Marinus (ambaye asichanganywe na Papa Marinus I aliyetawala 882-884). 

Stefano IV alimfuata Papa Leo III akafuatwa na Papa Paskali I.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Kuhusu Papa Stefano IV katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa karne ya 8
Waliofariki 817
Watu wa Italia
Papa Adrian I

Papa Adrian I alikuwa Papa kuanzia tarehe 1/9 Februari 772 hadi kifo chake tarehe 25 Desemba 795.  Alitokea Roma, Lazio, Italia.

Jina la baba yake lilikuwa Theodorus. 

Alimfuata Papa Stefano III akafuatwa na Papa Leo III.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Papa Adriano I katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliofariki 795
Watu wa Italia
Papa Stefano III

Papa Stefano III (720 – 24 Januari 772) alikuwa Papa kuanzia tarehe 1/7 Agosti 768 hadi kifo chake. Alitokea Sicilia, Italia.

Jina la baba yake lilikuwa Olivus. 

Alimfuata Papa Paulo I akafuatwa na Papa Adriano I.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Marejeo
 Partner, Peter, The Lands of St. Peter: The Papal State in the Middle Ages and the Early Renaissance (1972)
 Mann, Horace K., The Lives of the Popes in the Early Middle Ages, Vol. I: The Popes Under the Lombard Rule, Part 2, 657-795 (1903)
 DeCormenin, Louis Marie; Gihon, James L., A Complete History of the Popes of Rome, from Saint Peter, the First Bishop to Pius the Ninth (1857)

Viungo vya nje 

Kuhusu Papa Stefano III katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa 720
Waliofariki 772
Watu wa Italia
Papa Paulo I

Papa Paulo I alikuwa Papa kuanzia mwezi Aprili au tarehe 29 Mei 757 hadi kifo chake tarehe 28 Juni 767. Alitokea Roma, Lazio, Italia katika familia Orsini . 

Alimfuata Papa Stefano II ambaye alikuwa kaka yake, akafuatwa na Papa Stefano III.

Kabla ya kuteuliwa Papa alikuwa shemasi na kutumwa na kaka yake kupatana na Walombardi waliotawala sehemu kubwa ya Italia. Alichaguliwa ili kuendeleza sera hiyo, naye alijitahidi kutetea haki za Kanisa kwa msaada wa mfalme wa Wafaranki, Pipino Mfupi, ingawa kwa kufanya hivyo alimchukiza kaisari wa Dola la Roma Mashariki.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa kwenye tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje 
Kuhusu Papa Paulo I katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa karne ya 8
Waliofariki 767
Watakatifu wa Italia
Papa Stefano II

Papa Stefano II alikuwa Papa kuanzia tarehe 26 Machi 752 hadi kifo chake tarehe 26 Aprili 757. Alitokea Roma, Lazio, Italia katika familia Orsini.

Alimfuata Papa Zakaria akafuatwa na Papa Paulo I.

Tazama pia
Orodha ya Mapapa

Tanbihi

Viungo vya nje
Kuhusu Papa Stefano II katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki
Catholic Encyclopedia: Papal States, section 3: Collapse of the Byzantine Power in Central Italy
Medieval Sourcebook: Annals of Lorsch

Papa
Waliozaliwa 714
Waliofariki 757
Watu wa Italia
Papa Zakaria

Papa Zakaria alikuwa Papa kuanzia tarehe 3 Desemba 741 hadi kifo chake tarehe 15 Machi 752. Alitokea Ugiriki au Santa Severina, Calabria, Italia, labda akiwa na asili ya Balkani.

Jina la baba yake lilikuwa Polichronios. 

Alimfuata Papa Gregori III akafuatwa na Papa Stefano II. 

Anasifiwa sana na wanahistoria mbalimbali kwa jinsi alivyokabili vizuri mazingira magumu na ya hatari,   akiongoza familia ya Mungu kwa umakinifu na busara ya hali ya juu.

Alifaulu kupatana na Walombardi walioteka sehemu kubwa ya Italia au kupunguza ukali wao, aliwaelekeza Wafaranki namna ya kutawala kwa haki na kumhimiza Pipino Mfupi kujifanya rasmi mfalme wao, alifanya makabila ya Kijerumani yawe na makanisa zaidi, aliunga mkono umisionari wa Bonifas huko Ujerumani, alidumisha umoja na Kanisa la Mashariki, alipinga sera ya kaisari Konstantino V dhidi ya picha takatifu, alidhibiti mwelekeo wa kutunga majina kwa malaika na alikataza biashara ya watumwa mjini Roma akiwakomboa waliokwisha kuletwa.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 15 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Orodha ya Mapapa

Maandishi yake
Barua na hati zake zilitolewa na Jacques Paul Migne katika Patrologia Latina lxxxix. p. 917–960.

Tanbihi

Marejeo

Delogu, Paolo (2000). "Zaccaria, santo",  Enciclopedia dei papi Treccani. 
Duchesne, Louis, [https://archive.org/details/duchesne01 Le Liber Pontificalis]: texte, introduction et commentaire par L. Duchesne Tome I (Paris: E. Thorin 1886), pp. 426–439. (in Latin)

Viungo vya nje 

Kuhusu Papa Zakaria katika Kamusi Elezo ya Kikatoliki

Papa
Waliozaliwa 679
Waliofariki 752
Watakatifu wa Ugiriki
Watakatifu wa Italia