LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Mto Nasaia

unapatikana nchini Kenya.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Natir

ni korongo linalopatikana kaskazini mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika ziwa Turkana.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Ziwa Turkana
Mto Natira (Kenya)

unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika ziwa Turkana.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Ziwa Turkana
Mto Naukot

(pia: Naakot) unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, lakini unaanza nchini Uganda.

Maji yake yanaishia katika ziwa Turkana.

Tazama pia
 Mito ya Kenya
 Orodha ya mito ya Uganda
 Orodha ya mito ya wilaya ya Kaabong

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mito ya Uganda
Wilaya ya Kaabong
Ziwa Turkana
Mto Naunyet

unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, lakini unaanza nchini Uganda.

Maji yake yanaishia katika ziwa Turkana.

Tazama pia
 Mito ya Kenya
 Orodha ya mito ya Uganda
 Orodha ya mito ya wilaya ya Kaabong

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mito ya Uganda
Wilaya ya Kaabong
Ziwa Turkana
Mto Nauyagum

(pia: Nadyagum) unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, lakini unaanza nchini Uganda.

Maji yake yanaishia katika ziwa Turkana.

Tazama pia
 Mito ya Kenya
 Orodha ya mito ya Uganda
 Orodha ya mito ya wilaya ya Kaabong

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mito ya Uganda
Wilaya ya Kaabong
Ziwa Turkana
Mto Ndiara

unapatikana katikati ya Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Galana
Bahari ya Hindi
Mto Ndikir Nanyukue

unapatikana kaskazini mwa Kenya, karibu na ziwa Turkana.

Maji yake yanaishia katika mto Jubba, na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
mto Jubba
Bahari ya Hindi
Mto Ndumoto

unapatikana kusini mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Galana
Bahari ya Hindi
Mto Ngaila

unapatikana magharibi mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Ngelilia

unapatikana katikati ya Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Tana na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Tana
Bahari ya Hindi
Mto Ngendambora

unapatikana katikati ya Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Tana na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Tana
Bahari ya Hindi
Mto Ngire

ni korongo linalopatikana kaskazini mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Jubba na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Jubba
Bahari ya Hindi
Mto Ngusishi

unapatikana katikati ya Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Jubba na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Jubba
Bahari ya Hindi
Mto Ngutoto Ombaar

unapatikana kusini mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Galana
Bahari ya Hindi
Mto Niongani

unapatikana kusini mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Galana
Bahari ya Hindi
Mto Njugini

unapatikana kusini mwa Kenya, mpakani mwa Tanzania.

Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Galana
Bahari ya Hindi
Mto Sigong Kaskazini

unapatikana magharibi mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Nyahururu

unapatikana katikati ya Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Jubba na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Jubba
Bahari ya Hindi
Mto Nyaidho

unapatikana magharibi mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Nyalbiego

unapatikana magharibi mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Nyamasogota

ni korongo linalopatikana katikati ya Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Nyando (ziwa Nyanza)

unapatikana magharibi mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika ziwa Nyanza, halafu katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Ziwa Viktoria
Nile
Mediteranea
Mto Nyangi

unapatikana katikati ya Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Tana na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Tana
Bahari ya Hindi
Mto Nyangora

unapatikana magharibi mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Nyangutu (ziwa Nyanza)

unapatikana magharibi mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Nyongoni

unapatikana kusini mwa Kenya.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Olchorro Lobormotoni

unapatikana magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Tanzania.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Ofula

unapatikana magharibi mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Oleolobar

unapatikana katikati ya Kenya.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Oleolondo

unapatikana katikati ya Kenya.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Olooloitikoishi

unapatikana kusini mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Galana
Bahari ya Hindi
Mto Ongoche

unapatikana magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Tanzania.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Oropoi

unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

Maji yake yanaishia katika ziwa Turkana.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Ziwa Turkana
Mto Peleta

unapatikana katikati ya Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Jubba na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Jubba
Bahari ya Hindi
Mto Pesik

unapatikana kaskazini-magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

Maji yake yanaishia katika ziwa Turkana.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Ziwa Turkana
Mto Ragana (ziwa Nyanza)

unapatikana magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Tanzania.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Rahole

ni korongo linalopatikana mashariki mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Tana na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
mto Tana
Bahari ya Hindi
Mto Ramosha

unapatikana magharibi mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Riara

unapatikana kusini mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Galana
Bahari ya Hindi
Mto Riwa

unapatikana magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Ronkai

unapatikana katikati ya Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Jubba na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Jubba
Bahari ya Hindi
Mto Ruiruaka

(pia: Ruui Rua Aka na Ruirwaka) unapatikana kusini mwa Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Athi-Galana-Sabaki na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
mto Galana
Bahari ya Hindi
Mto Rumindi

unapatikana katikati ya Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Tana na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Tana
Bahari ya Hindi
Mto Rupigashi

unapatikana katikati ya Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Tana na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Tana
Bahari ya Hindi
Tondi

Tondi, mitonzi au mitozi ni samaki wa baharini na maji baridi wa familia Plotosidae katika oda Siluriformes wanaofanana na mikunga lakini kuwa na sharubu kama kambale. Huitwa ngogo pia lakini jina hili tafadhali litumike kwa jenasi Synodontis.

Maelezo
Tondi wana mwili kama mkunga. Mkia wao una ncha kali au butu. Takriban spishi zote zina jozi nne za sharubu. Pezi lenye shahamu halipo. Pezi la mkia limeundwa kwa kujiunga kwa pezimgongo la pili, pezimkia na pezimkundu katika pezi moja bila pengo. Baadhi ya samaki hawa huweza kusababisha vidonda vinavyoumia; kudungwa na tondi milia kunaweza kupelekea kifo. Hujilisha kwa sakafu ya maji na kutumia sharubu pande zote za kinywa chao ili kugundua chakula.

Msambao
Tondi wanaoishi baharini wanatokea Bahari ya Hindi kutoka pwani ya Afrika ya Mashariki mpaka Australia, Japani na Fiji katika Bahari ya Pasifiki. Takriban nusu ya spishi zote hutokea maji baridi katika Australia na Nyugini.

Spishi za Afrika
 Plotosus fisadoha, Tondi wa Madagaska (Madagascar eel catfish)
 Plotosus limbatus, Tondi Mapezi-meusi au Msilimu (Darkfin eel catfish)
 Plotosus lineatus, Tondi Milia (Striped eel catfish)
 Plotosus nkunga, Tondi Dunga (Stinging eel catfish)

Picha

Marejeo
 Rashid Anam & Edoardo Mostarda (2012) Field identification guide for the living marine resources of Kenya. FAO, Rome.
 Gabriella Bianchi (1985) Field guide to the commercial marine brackish-water species of Tanzania. FAO, Rome.

Samaki
Flora Mbasha

Flora Mbasha (pia anajulikana kwa majina Flora J. Mayalah; alizaliwa katika Hospitali ya Hindu Mandhal Mwanza, 1 Juni 1983) ni mwimbaji na mwandishi wa nyimbo za Injili kutoka  nchini Tanzania. Baba yake aliitwa Henry Joseph Mayalah ambaye kwa sasa ni Marehemu na mama yake anaitwa Calorin Moses Kulola.

Historia fupi
Flora Mbasha ni Msukuma wa wilaya ya Sengerema katika mkoa wa Mwanza. 

Flora ni mtoto wa pili kuzaliwa katika familia ya watano ambao wanne ni wa kike (Dorcus, Suzan, Esther na Flora) na mmoja ni wa kiume (anaitwa Benjamin). 

Pia amekulia katika maadili ya dini ya Kikristo, wakati huo baba yake akiwa Askofu mkuu wa kanisa la Evangelistic Assemblies of God. Babu yake na bibi yake ndio waliomlea wakishirikiana na mama yake. 

Flora Mbasha alianza kuimba akiwa darasa la tatu wakati huo akienda na mama zake wadogo kwaya hadi alipokuwa na miaka kumi na tatu alipoanza kushiriki kuimba kwaya kanisani na kuimbisha baadhi ya nyimbo.

Flora alifunga ndoa tarehe 22 Septemba 2002. Baada ya ndoa Flora na mume wake walianza kushirikiana kuimba nyimbo za Injili wakiwa katika Word Alive Band. 

Mwaka 2003 mwezi juni walipata mtoto wao wa kwanza wa kike waliomuita Elizabeth.
Na mnamo mwaka 2014 aliachana na aliyekuwa mume wake Emmanuel Mbasha na kuolewa na mfanyabiashara Mr Daudi Kusekwa 30 Aprili 2017 na kufanikiwa kupata watoto watatu 

Carlobeth Daudi Kusekwa

Estherbeth Daudi Kusekwa

Marybeth Daudi Kusekwa 

Nje ya muziki sasa anaaduka kubwa la Nguo za harusi lijulikanalo kama Madam Flora Bridal 
Na pia alibadili Jina lake baada ya kuolewa na sasa anajulikana kama Madam Flora

Album alizonazo
Mwaka 2004 Flora alirekodi albamu yake ya kwanza aliyoita Jipe Moyo iliyokuwa na nyimbo 10, ambazo zote walishirikiana na mume wake Emmanuel Mbasha. Ni: Jipe Moyo, Aliteseka, Maisha ya ndoa, Hakuna tatizo kuu, Ukimwi, Tunaye Bwana, Majaribu, Ahsante Yesu, Kila Jambo). 

Baadaye walifanikiwa kutoa album nyingine ya pili ilyojulikana kwa jina la Unifiche ambayo nayo ilikuwa na nyimbo 8: Tanzania, Unifiche, Faida gani, Twende kwa Yesu, Yatima Tuwasaidie, Kwa kupigwa Kwake, Alale kwa Amani, Tupendane).

Flora pia ana album ya tatu inayojulikana kama Furaha Yako yenye nyimbo 12 ambazo ni: Furaha yako nini, Kaza mwendo, Siku hiyo, Bwana ni mchungaji wangu, Mambo yote Peupe, Bwana Yesu alipokuwa, Mwanafunzi mmoja, Maovu yenu.. 
Flora Mbasha  album ya Kwanza inaitwa JIPE MOYO ambayo ina nyimbo kumi  (10)

Marejeo

Waliozaliwa 1983
Filamu za Tanzania
Watengeneza Filamu wa Tanzania
Waandaaji Filamu za Tanzania
Waongozaji filamu wa Tanzania
Wiki Loves Women Tanzania
Jennifer Mgendi

Jennifer Mgendi (alizaliwa katika hospitali ya Ocean Road jijini Dar es Salaam, Tanzania, 2 Mei 1972) ni mwimbaji wa nyimbo za Injili na pia ni mwigizaji.

Baba yake anaitwa Fanuel Mgendi na mama yake anaitwa Mwendapelu Nalaila. Pia ana ndugu zake wa damu watatu ambao ni Mao, Mlenge na Noel. Amefunga ndoa na Dr. Job Chaula mwaka 1998 na wamebarikiwa kupata watoto watatu ambao ni Jotham, Jefta na Joan.

Elimu yake
Alianza elimu yake ya msingi katika shule ya msingi Mgulani, baada hapo aliendelea na masomo ya sekondari katika shule ya wasichana ya Kisutu. Pia amepata elimu yake ya juu katika chuo cha ualimu cha Korogwe na Chuo Kikuu cha Dar es Salaam (UDSM).

Kazi zake
Baadhi ya kazi alizowahi kufanya katika tasnia ya uigizaji na uimbaji ni pamoja na:
 Nini - 1995
 Ukarimu wake - 2000
 Nikiona fahari - 2001
 Yesu nakupenda - 2004
 Mchimba mashimo - 2006
 Kiu ya nafsi - 2009
 Hongera yesu - 2013
 Pigo la faraja
 Teke la mama
 Chai moto

Marejeo

Waimbaji wa Tanzania
Wanawake wa Tanzania
Watunzi wa Filamu Tanzania
Wiki Loves Women Tanzania
Martha Mwaipaja

Martha Mwaipaja (pia anajulikana kwa jina Martha Esau Mwaipaja; amezaliwa 1980) ni msanii, mwanamuziki na mwandishi wa nyimbo za Injili kutoka nchini Tanzania ambaye anajulikana sana Afrika Mashariki.

Albamu
Albamu ya Martha Mwaipaja ambayo inajulikana zaidi ni Ombi Langu Kwa Mungu 

 1. Jaribu Kwa Mtu
 2. Ombi Langu Kwa Mungu
 3. Adui Wa Mtu
 4. Yesu Ni Mzuri
 5. Kweli Nimetambua
 6. Kaa Nami Tena
 7. Nani Ajuae
 8. Sifa Zivume

Marejeo

Wanamuziki wa Tanzania
Watengeneza Filamu wa Tanzania
Waongozaji filamu wa Tanzania
Watunzi wa Filamu Tanzania
Wiki Loves Women Tanzania
Grace Mapunda

Grace Mapunda (maarufu kama Mama Kawele) ni mwigizaji wa filamu za Tanzania (Swahiliwood), anayesifika kwa uwezo wake mkubwa wa  kuigiza filamu za hisia na hii ni kutokana na kuwa makini katika kuwakilisha uhusika halisi japo anaonekana kuzipatia filamu za aina hiyo.

Familia
Grace Mapunda amebarikiwa kuwa na watoto wawili (Happiness pamoja na Ritha) ambao baba yao alifariki siku za nyuma. Happiness huiigiza na kuimba, aliwahi kuigiza na mama yake katika filamu ya Fake Smile. Ritha naye ni mwanamuziki wa muziki wa kizazi kipya.

Kazi
Filamu alizoigiza ni pamoja na House of death, hard price, nilindiwe, Kichupa, Majuto, Mwaka wa Hasara, chloroquine love, Chungu ya Nafsi, poor Minds, Jibu la ndoto, Back to life na zingine nyingi

Tanbihi

Watu walio hai
Watu wa Tanzania
Wanawake wa Tanzania
Waigizaji filamu wa Tanzania
Leah Mwendamseka

Leah Richard Mwendamseke (maarufu kama Lamata; alizaliwa jijini Mbeya) ni mwigizaji  mwongozaji na mwandishi wa filamu pamoja na tamthilia kutoka nchini Tanzania.

Lamata amejipatia umaarufu kutokana na kazi zake akifanya kazi na nyota wa filamu kama vile Jackline Wolper na Jennifer Kyaka. Huku tamthilia ya Kapuni na Jua Kali ikimpa umaarufu zaidi.

Maisha ya awali
Lamata alipata elimu yake katika shule ya msingi Ikuti kuanzia darasa la kwanza hadi la tano. Alimaliza elimu yake ya msingi katika shule iitwayo Kalobe shule ya Msingi ambapo alisoma kuanzia darasa la sita mpaka darasa la saba.

Alisoma elimu yake ya sekondari katika shule ya Arage kuanzia kidato cha kwanza mpaka kidato cha pili, na kuhamishiwa katika shule ya Wanging’ombe Mkoani Iringa. Alimaliza masomo yake ya kidato cha tano na sita katika shule ya Perfect vision.

Maisha yake kwenye filamu
2008 Lamata alianza rasmi maisha ya uigizaji mwaka 2008, akianzia kikundi cha sanaa kilichojulikana kama Amka . Akiwa na kundi hilo alianza kama muigizaji katika mchezo wa kuigiza wa Ndoano, uliorushwa na kituo cha Televisheni cha ITV 
Mwaka huo huo alianza kuandika miswada ya filamu.

2009 Mwaka huu alianza kazi katika kampuni ya RJ chini ya uongozi wa Mwongozaji Ray Kigosi kama meneja wa uzalishaji. Alianza kujifunza kazi ya Uongozaji wa filamu akiwa na kampuni hiyo ya RJ. Amewahi kukiri kusaidiwa na watu katika kujifunza kazi hiyo ya Uongozaji filamu; watu hao ni pamoja na Vicent Kigosi,Selles Mapunda na Adam Kuambiana, lakini Vicent Kigosi ndiye alikua msaada mkubwa.

Mwaka 2023 alizindua rasmi kampuni yake iitwayo Lamata village of Entertainment

Tamthilia alizotayarisha

1: Kapuni  2018-2019

2:Jua Kali  2021 hadi sasa

Baadhi ya filamu alizoongoza
Kigodoro
Gumzo
Figo
Majuto
Shaymaa
Nesi Selena
Stella
After Death
My Princess
Tikisa
Mr & Mrs Sajuki
Poor Minds
Pain Killer
Mr.Nobody
Jelousy
Witch Doctor
I am Lost
Lonely
Pusi na Paku
Family War
Kashfa
Chocolate
Time After Time
House Maid
Mke Mwema
Rude
Loreen
Mens Day Out
Dunia Nyingine
Confusion
Aching Heart
All About Love
Life 2 Life
The Avenger
Last Minutes

Marejeo

Watu walio hai
Waigizaji filamu wa Tanzania
Wanawake wa Tanzania
Wiki Loves Women Tanzania
Snura Anton Mushi

Snura Anton Mushi (alizaliwa katika Hospitali ya Ocean Road jijini Dar es Salaam mwaka 1984 ni mwigizaji wa filamu kutoka Tanzania.

Elimu
Mwaka 1991 alianza safari yake ya masomo katika Shule ya Msingi Yombo Vituka jijini Dar es Salaam.

Alipomaliza darasa la saba hakuendelea kutokana na sababu zilizokuwa nje ya uwezo wake.

Shughuli
Mwaka 2006 aliaanza kazi ya usanii katika filamu ya Mfalme Seuta iliyo directiwa na Director’ wa Mwananchi Production anayeitwa Gumbo Kihorota na baadaye alicheza filamu kama Zinduna na Hitimisho. 

Mwaka 2007 alijiunga na Tuesday Kihangala ‘Mr. Chuzi’ ndipo akajiunga na Jumba la Dhahabu na nyinginezo. 

Pia baadae alianza rasmi kuingia kwenye Tasnia ya Muziki wa kizazi kipya

Baadhi ya filamu alizoigiza
1. Mfalme Seuta
2. Zinduna
3. Hitimisho
4. Jumba la Dhahabu

Baadhi ya nyimbo alizoimba
1. Majanga
2. Shindu
3. Vumbi la mguu
4. Ushaharibu
5. NANI
6. Nionee wivu

Tanbihi

   

Wanawake wa Tanzania
Waigizaji filamu wa Tanzania
waandaaji Filamu za Tanzania
Wiki Loves Women Tanzania
Angel Bernard

Angel Bernard (alizaliwa tarehe 29 Juni mwaka 1989) ni mwimbaji kutoka Tanzania.

Maisha
Angel ni mtoto wa tatu katika familia ya watoto sita. Ameanza kupenda uimbaji tangu akiwa na umri mdogo na alianza kuimba akiwa na  umri wa miaka 6 katika Kanisa Katoliki la Tabata magengeni, akiwa mshirika wa kwaya kuu.

Angel alisoma shule ya msingi Kisutu. Alifanikiwa kujiunga na shule ya Sekondari Zanaki ambapo alisoma Kidato cha kwanza hadi cha nne na pia aliweza kuendelea na kidato cha tano na cha sita katika shule hiyo hiyo. 

Kabla ya mwaka 2007 Angel alikuwa akiimba mchanganyiko wa nyimbo za dini na za kawaida; aliamua rasmi kuimba nyimbo za dini tu tarehe 26 Septemba mwaka 2007 katika kanisa la Mito ya Baraka jijini Dar es Salaam.

Mwaka 2008 alirekodi albamu ya kwanza iitwayo Yote yalikwisha. Mwaka 2010 alirekodi albamu nyingine iliyoitwa Nitakuabudu milele. 

Angel amekua akijihusisha na vikundi mbalimbali vya muziki kama vile Messengers band, Whispers Band, Glorious Celebration (GWT) na Pure Mission. 

Pamoja na kuimba, Angel pia ni mzungumzaji katika maeneo mbalimbali, ni mshauri wa vijana, hasa wasichana, ni mwalimu wa sauti na pia mwandishi wa nyimbo.

Tarehe 21 Mei 2015 Angel alichumbiwa na Godsave Sakafu na kufunga naye ndoa mwezi Julai 2015. Sasa wanaishi pamoja Arusha.

Tazama pia 
 Wanamuziki wa Tanzania

Viungo vya nje 
Angel Bernad YouTube channel

Marejeo

Waliozaliwa 1989
Watu walio hai
Wanamuziki wa Tanzania
Wanawake wa Tanzania
Wiki Loves Women Tanzania
Fatuma Makongoro

Fatuma Makongoro (maarufu kama Bi Mwenda; alizaliwa kijiji cha Ikwizu Nyamuswa, Wilaya ya Bunda, mkoa wa Mara) ni mtoto wa Mtemi Makongoro, ambaye alikuwa rafiki na ndugu wa yamini na Mwalimu Julius Kambarage Nyerere .

Elimu na maisha yake ya awali
Bi Mwenda alijiingiza kwenye michezo mbalimbali akiwa darasa la nne. Katika Shule ya Msingi Ikwizu alijihusisha na michezo mbalimbali kama ngoma za asili, netiboli na mbio za kijiti. Alipofika darasa la tano aliamishiwa shule ya Msingi Kinondoni na kwa kipindi chote icho alikuwa akiishi Ikulu.

“Chanzo kinaeleza Bi mwenda alikuwa akijitole, kwa kuwa michezo ilikuwa ndani ya damu”. Bi Mwenda alipomaliza elimu ya msingi, kwa kuwa alikuwa hana kazi nyingine ya kufanya ndipo akaolewa, akiwa ndani ya ndoa alikuwa hajihusishi na jambo lolote zaidi ya kukaa nyumbani kama mama wa familia .
Hata hivyo ilipofika mwaka 1998 ndipo alipotamani tena kurudi kwenye michezo hasa na zaidi alivutiwa na uigizaji. Anasema watu ambao kwa kipindi hicho walimvutia sana katika kuigiza alikuwa Mzee Onyango, Mzee Bashir na Mwita Maranya waliokuwa wakiunda kundi la Tausi na wasanii Warid, Richirich, Bishanga ambao walikuwa wakiunda kundi la Mambo Hayo .

Kazi yake/Kipaji chake
Bi Mwenda alianza kazi yake ya sanaa rasmi kupitia kundi liitwalo "Kaole Sanaa Group" katika miaka kumi iliyopita. Kutokana na umahili wake na kipaji alichonacho Bi Mwenda akaweza kudumu kwa miaka mingi katika tasnia hiyo ya filamu.

Filamu/michezo aliyowahi kuigiza
Mchezo wa kwanza kuigiza na kurushwa uliitwa Kabla Hujafa Hujaumbika ambao Bi Mwenda aliigiza kama mama yake Dk. Cheni. Igizo hilo lilimpatia umaarufu mkubwa, hasa alipoigiza kama mama mchawi, akishirikiana na muigizaji mwenzake mfupi Mlopelo kuwaloga watu na kuwageuza paka.

Chanzo kinaeleza kwenye igizo hilo aliweza kuuva uhusika, ambao ulimpelekea kila mmoja kuwa na mawazo tofauti juu ya uhalisi na uigizaji wake wa uchawi. ilihali hakuwa na lengo lolote zaidi ya kuelimisha jamii kwamba matukio kama hayo yapo. Lakini waandishi na jamii ikaanza kumjadili tofauti,”.

Tangu hapo Bi Mwenda akaanza kupata mialiko ya filamu za nje, wakitaka aigize uhusika wa mama mchawi au mwenye roho mbaya, sababu aliweza kuuvaa uhusika huo vizuri.

Filamu nyingine alizowahi kuigiza na kumpatia umaarufu kutokana na umahiri wake ni kama: Wageni Wangu, Hukumu ya ndoa yangu, Bibi Yangu, Mkono wa Mungu, Binti Mfalme, Kiranga Changu, Subiri Mama, Jungu la Urithi, Witch Doctor, Dendeko, Lupepo Village, Detective, Chozi la Zinaa, Deni la Haki, True Love, Ukungu, From China With Love

Marejeo

Watu walio hai
Watu wa Tanzania
Wanawake wa Tanzania
Wiki Loves Women Tanzania
Zamaradi Mketema

Zamaradi Mketema alizaliwa tarehe 4 Oktoba mnamo mwaka 1985.Ni mtangazaji wa redio na televisheni kutoka Tanzania aliyepata umaarufu kwa utangazaji wake kwenye kipindi cha Take One kilichokuwa kikirushwa na kituo cha televisheni cha Clouds. .

Maisha na elimu
Zamaradi Mketema alizaliwa Mkoa wa Dar es Salaam na baadaye kuanza shule ya msingi Muhimbili. Alianza masomo ya Sekondari katika Shule ya Kiislam ya Wasichana huko Kunduchi, kisha kujiunga na Shule ya (St Mary’s International Mbezi Beach) ambapo alimaliza kidato cha nne. Badaye alijiunga na Green Acres kwa elimu ya Kidato cha Tano na Sita, hata hivyo hakuweza kumaliza shuleni hapo, alihama na kujiunga na Shule ya (Hillside High International School) iliyopo Bunamwaya, Uganda na baadae kurudi Tanzania alipomaliza kidato cha sita. 

Alijiunga na Chuo Kikuu cha Mt. Augustino tawi la Mwanza alipokuwa akichukua Shahada ya kwanza ya Uhusiano wa kijamii. Chuoni aliweza kushiriki mashindano ya Miss Mwanza mwaka 2007 na kuweza kushika nafasi ya kwanza lakini hakuweza kuendelea na mashindano hayo ya urembo baada ya kukatazwa na Baba yake mzazi kwa sababu za kidini. .

Kazi
Zamaradi Mketema alianza kuwa mtangazaji kwenye kituo cha Televisheni cha C2C kipindi cha mwaka 2007 hadi 2008.  

Mbali na utangazaji pia alitoa filamu ya kwanza iliyoitwa Nzowa, kisha mwaka 2014 alifanikiwa kutoa filamu yake ya Kigodoro aliyowashirikisha wasanii wengi wa Tanzania na kufanikiwa kushinda kwenye tuzo za watu kama filamu bora ya mwaka, lakini pia alitengeneza documentary inayofahamika kama neno la mwisho inayohusu maisha ya marehemu Steven Kanumba ambayealikuwa muigizaji mkubwa Tanzania. .

Mahusiano
Zamaradi ana watoto watatu, kati ya hao wawili aliwapata kabla hajafunga ndoa na Ruge Mutahaba, na mmoja alimpata kwenye ndoa iliyofungwa mwaka 2017 na Mpwa wa Waziri Mkuu Kassim Majaliwa, jijini Dar es Salaam. .

Marejeo 

Waliozaliwa 1985
Watu walio hai
Wanawake wa Tanzania
Watunzi wa Filamu Tanzania
Arusha Translation-a-thon
Tumaini Bigilimana

Tumaini Bigilimana (pia: Aunt Fifi, Aunty Fifi) ni mwigizaji na mtayarishaji wa filamu nchini Tanzania. Ndiye mtunzi wa filamu ya Senior bachelor, filamu iliyomletea tuzo kadhaa msanii Jacob Stephen ‘JB’ kupitia filamu hiyo ambayo, pia alipata kutayarisha filamu yake aliyoipa jina la Kizungumkuti na kufanya vizuri.

Kama hiyo haitoshi Fifi alipata kutamba katika filamu mbalimbali zikiwemo Copy, Sound of Death, Senior Bachelor, I Deserve It, Kaburi la Mapenzi, Fake Smile, Daddy, Cross My Sin na nyinginezo.

Marejeo

Watu walio hai
Wanawake wa Tanzania
Waigizaji filamu wa Tanzania
Watengeneza Filamu wa Tanzania
Waandaaji Filamu za Tanzania
Waongozaji filamu wa Tanzania
Wiki Loves Women Tanzania
Christina Shusho

Christina Shusho (alizaliwa Novemba mkoani Kigoma) ni mwanamuziki wa nyimbo za Injili kutoka Tanzania.

Maisha
Christina Shusho amezaliwa na kukua katika malezi mazuri ya dini ya Kikristo mkoani Kigoma.

Amesoma Shule ya Msingi na Sekondari hukohuko. 

Aliolewa jijini Dar es Salaam na kujaliwa kupata watoto watatu.

Alianza kama mfanya usafi kanisani. Katika kazi yake ya usafishaji wa kanisa alifanikiwa kujiunga na kwaya, ndipo alipotumia kipaji chake cha kusifu. Miaka michache baadae aliamua kurekodi muziki wake mwenyewe. 

Albamu yake ya kwanza ilikuwa ‘Kitu gani kinitenge na upendo wa Bwana’, ambayo ilimfanya ajiamini katika kuimba. 

Albamu iliyofuata ni ‘Unikumbuke’ na ‘Nipe Macho’ ambayo imejulikana Afrika Mashariki.

Watu walio hai
Wanawake wa Tanzania
Waimbaji wa Tanzania
Mbofu

Mbofu au mbuvu ni samaki wa maji baridi wa jenasi Bagrus katika familia Bagridae na oda Siluriformes ambao wanatokea Afrika tu. Bagrus tucumanus ameelezwa kutoka Argentina lakini huenda jina hili ni kisawe cha Luciopimelodus pati.

Maelezo
Miongoni mwa samaki kama kambale mbofu ni wakubwa, hadi m 1.5. Mwili ni uchi kabisa yaani hawana magamba. Pezimgongo linatanguliwa na mwiba. Pezi lenye shahamu liko na linaweza kuwa na msingi mrefu kiasi katika spishi fulani. Miiba wa mapeziubavu inaweza kuwa na meno. Samaki hawa wana jozi nne za sharubu ambazo zimefunikwa kwa tabaka la epitelio lenye matumba mengi ya uonjaji.

Spishi za Afrika
 Bagrus bajad, Mbofu Bayadi (Bayad)
 Bagrus caeruleus, Mbofu Buluu (Blue catfish)
 Bagrus degeni, Mbofu wa Viktoria (Lake Victoria bagrus)
 Bagrus docmak, Kibogobogo au Semutundu (Semutundu)
 Bagrus filamentosus, Mbofu wa Mto Nijeri (Niger River bagrus)
 Bagrus lubosicus, Mbofu wa Mto Lubosi (Lubosi River bagrus)
 Bagrus meridionalis, Mbofu wa Malawi (Kampango au Kampoyo)
 Bagrus orientalis, Kitoga au Mbofu Mashariki (Eastern bagrus)
 Bagrus tucumanus, Mbofu wa Argentina (Argentinian bagrus) - labda kisawe cha Luciopimelodus pati
 Bagrus ubangensis, Mbofu wa Kongo (Congo bagrus)
 Bagrus urostigma, Mbofu wa Mto Juba (Somalia catfish)

Marejeo
 Rashid Anam & Edoardo Mostarda (2012) Field identification guide for the living marine resources of Kenya. FAO, Rome.
 Gabriella Bianchi (1985) Field guide to the commercial marine brackish-water species of Tanzania. FAO, Rome.

Samaki
Mto Safu (Kenya)

ni korongo linalopatikana magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Sango (Kenya)

unapatikana magharibi mwa Kenya, mpakani mwa Uganda.

Maji yake yanaishia katika mto Naili na hatimaye katika Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Nile
Mediteranea
Mto Segara

unapatikana katikati ya Kenya.

Maji yake yanaishia katika mto Jubba na hatimaye katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Kenya

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mto Jubba
Bahari ya Hindi
Goromwe

Goromwe au spika ni samaki wa baharini wa familia Synodontidae katika oda Aulopiformes wanaoishi sakafu ya bahari hadi kina cha m 400 katika kanda za tropiki na nusutropiki. Spishi nyingine huitwa bumbo, (m)bumbura au jumbereru.

Maelezo
Kwa kawaida goromwe ni wadogo, ingawa spishi kubwa zaidi ina urefu wa sm 60. Wana mwili mwembamba wa umbo kama mcheduara na kichwa kinachofanana na kile cha mijusi. Pezimgongo liko katikati ya mgongo na linaongozwa na pezi dogo lenye shahamu karibu na mkia. Wana kinywa kinachojaa na meno makali, hata kwa ulimi.

Ekolojia
Goromwe ni samaki wa sakafu ya bahari wanaoishi katika maji kame ya pwani; hata spishi za goromwe zinazokaa kwa kina kikubwa huishi katika maji si zaidi ya kina cha m 400. Spishi fulani za jenasi Harpadon huishi katika milango ya mito yenye maji ya chumvi kidogo. Wanapendelea mazingira ya mchanga na huwa na rangi za mwili ambazo zinawasaidia kuwanyerereza katika mazingira kama hayo.

Lava wa goromwe huogelea huria. Wanajulikana kwa uwepo wa mabaka meusi katika matumbo yao yanayoonekana wazi kupitia ngozi yao nyangavu isiyo na magamba.

Spishi za Afrika
 Harpadon nehereus, Bumbura au Jumbereru (Bombay duck)
 Saurida gracilis, Goromwe Mwembamba (Gracile lizardfish)
 Saurida lessepsianus, Goromwe wa Lesseps (Lessepsian lizardfish)
 Saurida longimanus, Goromwe Mapezi-marefu au Semutundu (Longfin lizardfish)
 Saurida macrolepis, Goromwe Magamba-makubwa (Large-scaled lizardfish)
 Saurida tumbil, Goromwe Mkubwa au Bumbo (Greater lizardfish)
 Saurida undosquamis, Goromwe Meno-brashi au Bumbo (Brushtooth lizardfish)
 Synodus binotatus, Goromwe Madoa-mawili (Two-spot lizardfish)
 Synodus dermatogenys, Goromwe-mchanga (Sand lizardfish)
 Synodus indicus, Goromwe Hindi (Indian lizardfish)
 Synodus jaculum, Goromwe Mrukaji (Lighthouse lizardfish)
 Synodus macrops, Goromwe Misalaba-mitatu (Triplecross lizardfish)
 Synodus mascarensis, Goromwe wa Maskarena (Mascarene lizardfish)
 Synodus randalli, Goromwe wa Randall (Randall's lizardfish)
 Synodus saurus, Goromwe wa Atlantiki (Atlantic lizardfish)
 Synodus synodus, Goromwe Almasi (Diamond lizardfish)
 Synodus variegatus, Goromwe Madoadoa (Variegated lizardfish)
 Synodus vityazi, Goromwe wa Madagaska (Synodus vityazi)
 Trachinocephalus myops, Goromwe pua-butu wa Atlantiki (Blunt-nose lizardfish)
 Trachinocephalus trachinus, Goromwe pua-butu wa Indo-Pasifiki (Indo-Pacific blunt-nose lizardfish)

Picha

Marejeo
 Rashid Anam & Edoardo Mostarda (2012) Field identification guide for the living marine resources of Kenya. FAO, Rome.
 Gabriella Bianchi (1985) Field guide to the commercial marine brackish-water species of Tanzania. FAO, Rome.

Viungo vya nje
 Goromwe kwenye hifadhidata ya samaki

Samaki
Ukubwa

Ukubwa (kwa Kiingereza: "size") ni hali ya mwonekano wa kitu au vitu ambapo huenda ikawa ni mwonekano wake katika umbo, urefu, upana, kipenyo, mzunguko, eneo, kiasi, au molekuli. 

Ukubwa hupimwa kwa vifaa mbalimbali vikiwa ni pamoja na rula, mizani na vipimo vingine.

Tanbihi

Fizikia
Arijanet Muric

Arijanet Anan Muric (alizaliwa 7 Novemba 1998) ni mchezaji wa soka ambaye anacheza kama golikipa wa klabu ya Uingereza Manchester City na timu ya taifa.

waliozaliwa 1998
watu walio hai
Wachezaji mpira wa Uingereza
Nozeli

Nozeli (kutoka Kiingereza: nozzle) ni kifaa kilichobuniwa na kutengenezwa kwa madhumuni ya kuelekeza na kubadilisha tabia ya kimiminika au gesi inayopita ndani yake.

Marejeo

Vifaa
Mwakanuru

Mwakanuru (kwa Kiingereza: "Light year" ) ni kizio cha umbali kinachotumiwa katika fani ya astronomia. Ni kipimo cha umbali ambao mwanga umeusafiri kwa mwaka mmoja wa dunia yaani siku 365.25.. 

Msingi wa kipimo hiki ni kasi ya nuru. Nuru inatembea takriban kilomita 300,000 kwa sekunde. Idadi kamili ni mita 299,792,458 kwa sekunde moja. Mwezi wa Dunia yetu una umbali na Dunia kama sekunde moja ya nuru au kilomita lakhi tatu na dunia.

Katika mwaka mmoja umbali huo unafika mita 9.461  × 1015. 

Kipimo hiki kinahitajika kutaja umbali kati ya nyota za angani. Umbali huu umepimwa kuwa miakanuru mia, elfu au hata milioni kadhaa. Kutokana na ukubwa wa ulimwengu umbali katika anga-nje ni kubwa sana. 

Hali halisi hatuoni nyota jinsi zilivyo "sasa" lakini jinsi zilivyokuwa wakati uliopita kutegemeana na umbali wao. Nyota jirani kabisa na jua letu inaitwa Alpha Centauri umbali wake ni 4.2 mwakanuru maana yake nuru yake inahitaji zaidi ya miaka minne hadi imefika kwetu. Kwa maana nyingine tunaiona nyota hii jinsi ilivyoonekana miaka minne iliyopita.

Tukiangalia nyota ambazo ziko mbali sana, nuru yake imesafiri miaka elfu kadhaa. Kwa darubini tunaona nyota ambazo nuru yake imeshapita miaka milioni kadhaa. Inawezekana kwamba nyota kadhaa tunazoona hazipo tena. Hasa tukizingatia nyota kubwa sana zilizo mbali uwezekano ni mkubwa kwamba zimelipuka tayari.

Vizio vingine katika astronomia
Wataalamu wengi wa astronomia hupendelea kutumia kizio cha parsek kinacholingana na miakanuru 3.26; inafafanuliwa kama umbali ambako pande mbili za obiti ya Dunia yetu ya kulizunguka Jua zinaonekana kwa pembe ya sekunde ya tao 1. Kwa umbali ndani ya mfumo wa Jua kuna pia "kizio astronomia" (ing. astronomical unit) ambayo ni sawa na umbali wa wastani kati ya Dunia na Jua.

Angalia pia
Kizio astronomia - kipimo cha kutaja umbali kati ya Dunia na Jua
Parsek - kipimo cha kutaja umbali mkubwa katika anga-nje

Tanbihi

vizio vya elimuanga
Vipimo
Majiranukta

Majiranukta (pia: mfumo majiranukta; mfumo majira katesia kufuatana na Rene Descartes) ni mbinu ya hisabati unaoeleza nafasi ya kila nukta katika seti ya namba.

Majiranukta ya kawaida hueleza nafasi ya nukta katika tambarare. 

Nafasi zote zinapangwa kwa njia ya majira (majiranukta) 2 yanaoitwa 
jira-x jiramlalo
jira-y au jirawima

Majiranukta hupatikana kwa kueleza mistari miwili sulubi, moja ukipita kwenye jira-y na mwingine kwenye jira-x. Inapokutana ni nafasi ya nukta inayoelezwa.

Majiranukta kama anwani ya kijiografia
Mfumo wa majiranukta hutumiwa kutaja mahali duniani kwa kutumia longitudo na latitudo.

Tazama pia
 Majiranukta ya astronomia

jiometria
Inesha

Inesha (kutoka Kilatini inertia) ya gimba fulani ni tabia ya masi kubaki katika hali yake ya kutulia au kuwa na mwendo fulani hadi iathiriwe na nguvu ya nje. 

Masi kubwa zaidi huwa na inesha kubwa zaidi na inahitaji nguvu kubwa zaidi kwa kubadilisha mwendo wake. Tunaiona kwa urahisi tukijaribu kusukuma baisikeli, gari au lori: masi zake ni tofauti, hivyo nguvu inayohitajika kuzisukuma au kuzisimamisha inatofautiana.

Fizikia
Majiranukta ya anga

Majiranukta ni namna ya kuonyesha nafasi. Kila majiranukta ni kipimo kinachopimwa kutoka mwanzo wa mstari fulani, inayoitwa mhimili wa majiranukta. Katika astronomia, kuna mifumo minne ya msingi ya majiranukta za astronomia. Mifumo hii ni mfumo wa majiranukta wa ikweta, mfumo wa majiranukta wa Altazimuth, mfumo wa majiranukta wa mbingu au wa jua na mfumo wa majiranukta wa galactic.

Marejeo

Majiranukta ya anga
Dutu

Dutu (kwa Kiingereza substance) ni kitu chochote katika dhati yake.

Tanbihi

Sayansi
Paoneaanga

Paoneaanga (pia: kituo cha nyota, kituo cha astronomia; kwa Kiingereza: astronomical observatory) ni taasisi ya kuangalilia anga na magimba yake kama vile jua, mwezi, nyota, sayari, kometi au galaksi. 

Kwa kawaida ni jengo lenye darubini kubwa. Mara nyingi hujengwa juu ya mlima au mbali na miji kwa kusudi la kupunguza athari za machafuko wa hewa au wa nuru za makazi. Ni muhimu kupunguza athari zinazoleta ugumu wa kuona vema mwanga hafifu wa nyota.

Kabla ya kugunduliwa kwa darubini, kulikuwa na majengo maalumu ya kuangalia hasa mahali ambako Jua au nyota fulani iliweza kutazamiwa kuonekana siku maalumu na hii ilikuwa muhimu kwa kukadiria kalenda.

Siku hizi kazi ya paoneanga duniani inasaidiwa na kupanushwa na darubini kwenye anga-nje.

astronomia
Kipimio

Kipimio ni dhana, kifaa au utaratibu uliotumiwa katika kupanga, kupima, au kutangaza matukio, vitu, au uzushi katika mlolongo wowote.

Marejeo

Fizikia
Taasisi

Taasisi (kutoka neno la Kiarabu) ni muundo au shirika la kudumu lililoanzishwa kwa madhumuni fulani. Mfano chuo, kituo cha utafiti n.k.

Marejeo

Sheria
Usafiri wa anga-nje

Usafiri wa anga-nje ni kila aina za safari au usafiri inayofikia nje za angahewa ya Dunia kwenye anga-nje. Ilhali hakuna mpaka kamili baina ya angahewa na anga-nje kuna mapatano ya kutazama umbali wa kilomita 100 kama chanzo cha anga-nje
Chombo cha kwanza kilichofikia juu ya km 100 kilikuwa roketi ya Kijerumani aina ya V-2 katika majaribio ya mwaka 1944. 

Chanzo cha usafiri wa anga-nje kilikuwa kuruka kwa chombo cha angani cha Kisovyieti Sputnik 1 mnamo 4 Oktoba 1957 iliyokuwa satelaiti ya kwanza iliyozunguka Dunia angani.

Kiumbehai wa kwanza aliyefikishwa hadi anga-nje alikuwa mbwa Laika kwa njia ya satelaiti ya Sputnik 2. Mtu wa kwanza katika anga-nje alikuwa Mrusi Yuri Gagarin aliyezunguka Dunia mara moja tarehe 12 Aprili 1961 kwa Vostok 1. 

Marekani ilifaulu kupeleka watu wa kwanza hadi uso wa mwezi tarehe 20 Julai 1969: hao walikuwa Neil Armstrong na Buzz Aldrin.

Tangu mwaka 1986 Umoja wa Kisovyeti ilianza kujenga kituo cha angani MIR kilichofuatwa na Kituo cha Anga cha Kimataifa ISS tangu 1998. Katika vituo hivyo wanaanga na wanasayansi kutoka nchi mbalimbali waliweza kukaa angani kwa miezi na kufanya utafiti wa mazingira ya anga-nje.

Usafiri waanga-nje umeendelea kwa kupeleka vyombo vya angani hadi sayari nyingine. Shabaha ya safari hizi ni upelelezi na utafiti wa kisayansi. Voyager 1 ni chombo cha kwanza kilichotoka katika mfumo wa jua letu mnamo mwaka 2012.

Katika mazingira ya karibu zaidi ya Dunia kuna satelaiti nyingi zinazozunguka sayari yetu na kutekeleza kazi hata za kibiashara kama vile upimaji wa hali ya hewa, kurusha programu za runinga na redio, kutuma data za GPS au za simu.

Marejeo

 
Teknolojia
Anga-nje

Anga-nje (kwa Kiingereza outer space) ni eneo la ulimwengu. Tofauti na anga ya dunia yetu inayojazwa na angahewa ni yote nje yake. Sehemu kubwa za anga za nje ni nafasi ambayo inakaribia hali yaombwe. Katika tupu hii kuna magimba ya angani kama sayari, nyota, galaksi, nebula na mawingu.

Wanasayansi hawaoni ya kwamba nafasi kati ya magimba ya angani ni hali ya ombwe au tupu kabisa lakini kuna kiasi kidogo cha utegili wa hidrojeni pamoja na mnururisho wa sumakuumeme na nyutrino. Katika nadharia ya fizikia kuna pia mata nyeusi na nishati nyeusi ambazo hazikuthibitishwa bado.

Mipaka ya Anga-nje 
Si rahisi kutaja kikamilifu mpaka baina ya angahewa na anga-nje la Dunia. Kuna majaribio mbalimbali kufafanulia mpaka huo. Wengine wanaona inaanza katika kanda la tabakanje ya angahewa. Shirika la Federation Aeronautique Internationale linataja kimo cha kilomita 100 na NASA inataja kimo cha kilomita 80 ambazo ni takriban sawa na mpaka baina tabakakati na tabakajoto. Hata hivyo, satelaiti zinazotumia obiti za karibu hadi km 500 juu ya uso wa ardhi, bado zinaathiriwa na viwango vidogo vya hewa vinavyoenea hadi kimo kile.

Kwa upande mwingine mipaka ya nje ya anga haijulikani kabisa. Nadharia mbalimbali zinadai ama anga za nje halina mwisho,  au kuwa anga za nje inaendelea kupanuka ilhali imefikia umbali wa takriban miaka nuru bilioni 13 -14. 

Kufuatana na nadharia ya mlipuko mkuu anga lilianza kama nukta likaendelea kupanuka hadi leo na kwa wakati ujao. Kufuatana na nadharia hii umbali kati dunia yetu na nyota inaendelea kuongezeka.

Upelelezi wa Anga-nje 
Utafiti kamili wa anga-nje ni vigumu kutokana na ukubwa wake. Nadharia zote zinategemea vipimo vya nuru na mnururisho zinazofika duniani au karibu nayo. Njia nyingine ni kutuma vyombo vya angani kwenda safari ya anga za nje lakini kutokana na umbali mkubwa mno haziwezi kufika mbali kweli. Chombo cha angani kilishosafiri mbali hadi sasa ni Voyager 1 iliyoondoka duniani mwaka 1977 na hadi sasa imepita sayari za Uranus na Neptuni. Chombo cha New Horizon kiliondoka dunaini mwaka 2006 kiliipita Pluto mwaka 2015 na kuendelea hadi ndani ya kanda la Kuiper.

Hali ya kisheria ya Anga-nje 
Nchi za  Umoja wa Mataifa ziliunda mkataba wa kimataifa juu ya anga za nje kwa azimio la mkutano mkuu wa UM mwaka 1963. 1967 Umoja wa Kisovyeti, Marekani na Ufalme wa Maungano (Uingereza) zilitia sahihi mkataba huu kama madola ya kwanza. Hadi 2008 nchi 98 zimeikubali kisheria na nchi 27 za ziada zimetia sahihi.

Katika mkataba huu zinapatana ya kwamba nchi zote zinaweza kupeleleza anga za nje lakini hakuna haki ya nchi yeyote juu yake. Inakataliwa upeleka silaha za nyuklia angani. 

Mkata uliofuata wa 1979 juu ya mwezi unadai ya kwamba mamlaka juu ya magimba yote ya angani yawe mkononi wa jumuiya ya kimataifa. Lakini hadi sasa nchi zilizopeleka wanaanga nje ya angahewa hakuitilia sahihi.

Viungo vya Nje 
 The Known Universe created by the American Museum of Natural History

Ulimwengu
anga-nje
Stellarium (programu)

Stellarium ni programu ya bure yenye leseni ya matumizi ya bure kwa umma. Ni programu nzuri na mahususi kwa kuona anganje kupitia kompyuta au simu ya mkononi. 

Programu hii inasaidia katika mambo ya astronomia na unajimu.

Marejeo

sayansi
Maunzilaini ya elimuanga
Mpito wa sayari

Mpito wa sayari (ing. planetary transit) unamaanisha hali ya sayari kupita kati ya Jua na Dunia na hivyo kufunika sehemu ya Jua. Tofauti haionekani kwa macho lakini inaweza kutazamwa kwa kutumia darubini. 

Kuna sayari mbili zinazoweza kupita mbele ya Jua kwa macho ya mtazamaji duniani: Utaridi (Mercury) na Zuhura (Venus).

Nje ya mfumo wa Jua mpito wa sayari-nje isiyoonekana kwa darubini (kutokana na umbali wake) mbele ya nyota inasababisha mabadiliko ya mng’aro wa nyota ile na hayo yanathibitisha kuwepo kwa sayari-nje na pia kukadiria obiti na tabia nyingine.

Tazama pia
 Mpito wa Utaridi
 Mpito wa Zuhura

Marejeo 

Sayari
Sayari-nje
Joyce Mhavile

Joyce Mhavile (alizaliwa tar.....) ni Mkurugenzi mtendaji wa ITV, Radio One na Capital One nchini Tanzania. Pia ni mmoja wa wajumbe wa bodi ya T-MARC Tanzania.

Amepata tuzo ya heshima ambayo hujulikana kama tuzo ya Malkia wa nguvu. katika kukuza, kusimamia,kuendeleza na kutetea tansia ya habari nchini Tanzania mwaka 2018. Tuzo hiyo ilitolewa na Clouds Media Group iliyopo jijini Dar-es-Salaam.

Marejeo

Watu walio hai
Wanawake wa Tanzania
Wiki Loves Women Tanzania(2)
Mpito wa Utaridi

Mpito wa Utaridi mbele ya Jua  (kwa Kiingereza transit of Mercury) unatokea wakati sayari Utaridi (Mercury) inapita katika mstari baina ya jua na dunia. 

Hii inalingana na kupatwa kwa jua kiasi. Ilihali Utaridi iko mbali inaonekana ndogo na kufunika sehemu ndogo ya jua tu kwa mtazamaji duniani.

Sayari ya Utaridi wakati huu inaonekana kama duara dogo jeusi linalopita polepole kwenye jua. Kwa kawaida mpito mmoja hudumu saa kadhaa.

Tazama pia
 Mpito wa sayari
 Mpito wa Zuhura

Marejeo

Viungo vya nje 

NASA: Transits of Mercury, Seven Century Catalog: 1601 CE to 2300 CE 

Shadow & Substance.com: Transit of Mercury Animated for November 8, 2006
Transits of Mercury – Fourteen century catalog: 1 601 AD – 3 000 AD
Transits of Mercury on Earth – Fifteen millennium catalog: 5 000 BC – 10 000 AD
Scroll a little bit down and then click on 40540. You will get then a table from −125,000 till +125,000.
Time Lapse of the 9th May 2016 Transit of Mercury
Links to high-resolution video from a major solar telescope and more about several transits

Mfumo wa jua
Angakusi

Angakusi (anga ya kusini, kwa Kiingereza southern sky) ni sehemu za anga zinazoonekana kwa mtazamaji kwenye nusutufe ya kusini ya Dunia yetu. Ufafanuzi wake ni "sehemu ya anga upande wa kusini wa ikweta ya anga".

Iko kinyume cha angakaskazi.

Angakusi, angakaskazi
Kusudi la kugawa anga nusu mbili za kusini na kaskazini ni tofauti kati ya nyota zinazoonekana kwa mtazamaji akiwa kwenye upande wa kusini au upande wa kaskazini wa Dunia. Tofauti hii huwa kubwa zaidi kadri mtazamaji yupo karibu na ncha za Dunia. Tofauti inapungua kadri mtazamaji yuko karibu na ikweta.

Mtu anayeangalia nyota akiwa upande wa kusini wa ikweta ya Dunia hawezi kuona sehemu za nyota zote zinazoonekana vema upande wa kaskazini. Kwa hiyo hawezi kuona kamwe nyota ya Kutubu (Polaris) iliyopo kwenye ncha-anga ya kaskazini. Kinyume chake watu wengi waliopo Ulaya au Marekani hawawezi kuona kamwe kundinyota la Salibu (Southern Cross)

Mtazamaji aliyeko Afrika ya Mashariki yupo karibu na ikweta, kwa hiyo anaweza kuona nyota nyingi za sehemu mbili zote za anga. Hata hivyo Kutubu haionekani Tanzania (iliyopo upande wa kusini wa ikweta) ikiweza kutazamwa kaskazini mwa Kenya.

Tabia za angakusi
Katika mazingira yasiyo na machafuko ya hewa (ukungu, vumbi) au machafuko ya nuru kuna takriban nyota 2000 zinazoonekana vema kwa macho matupu.  Mjini penye mianga mingi idadi inapungua kuwa 500 - 100 pekee.

Nyota angavu zaidi ni Shira (Sirius) yenye uangavu wa mag -1.5 iliyopo katika umbali wa miakanuru 8 ikifuatwa na Suheli (Canopus) yenye mag -0.74 na Rijili Kantori (α Centauri) yenye mag 0. Ilhali angakaskazi ina nyota angavu ya Kutubu kama "nyota ya ncha" upande wa angakusi hakuna nyota ya ncha iliyo angavu kweli; Sigma Octantis (σ Oct) kwenye Thumni iliyopo karibu na ncha-anga ya kusini ina mag 5.7 pekee kwa hiyo ni vigumu kuiona kwa macho matupu.

Nyota za Salibu zinasaidia kuona upande wa kusini, mstari kati ya nyota zake za Alfa na Gamma unaelekea hadi ncha-anga ya kusini. 

Makundinyota yanayoweza kuangaliwa vema kwenye angakusi ni pamoja na Kantarusi (Centaur), Salibu, Nge (Scorpio) na Mkuku (Carina). Kuna pia galaksi ndogo mbili zilizopo karibu nasi ambazo ni Mawingu ya Magellan.

majiranukta ya anga