LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Mali (kipindi cha runinga)

Mali ni kipindi cha runinga kinachorushwa na stesheni ya NTV (Kenya). Wito wake kwa Kiingereza ni "United by Blood: Divided by Greed" (Kuunganishwa kwa damu; kutenganishwa kwa tamaa). Mali ilianza kurushwa nchini Kenya halafu nchini Uganda. Kipindi kilirushwa miaka 2011-2015. Ki kipindi cha aina yake, huoneshwa mara tatu kwa wiki

Hadithi
"Mali" inafuatilia maisha ya jamaa tajiri kabisa lakini inayosumbuliwa na mambo ya ndani. Mzee wa nyumba meoa wanawake zaidi ya mmoja na anaendesha nyumba yake kama kambi ya kijeshi.

Ndugu hao wanatofautiana kitabia, kitamaduni, kijamii na hali ya kimaisha lakini wote wanazo hadithi motomoto kuhusu mapenzi, pesa, nguvu, kutongozana na mafanikio.

Hadithi inachacha pale ambapo mzee wa nyumba, Bw. G Mali, anaanguka na kuaga dunia kabla ya kuwacha wasia. Anawacha jamaa mbili katika tamaa, ubatilifu, kugawanyika na pia kugunduliwa kwa siri nzitonzito za kijamaa na za kibinafsi.

Mali ni hadithi ya tamaa ya kufanya kinachofaa na mambo yote yanayohusu mwendo huo.  MALI  inapeleka mtazamaji katika mwendo wa kuonyesha dubwana za jamii hiyo, jamaa na umbali mtu anaweza kuenda katika kutafuta mapenzi, pesa na furaha iliyoje.

Mali inaonyesha upande mwingine wa utajiri pasi na ukweli wa jamaa waliotengana na njia tofauti kila ndugu anafanya ili kuiunganisha ilhali kuna tofauti nyingi.

Wahusika

Wahusika Wakuu

G Mali	          -George Ohawa

Mabel Mali	  -Mary Gacheri

Usha  Mali	  -Mkamzee Mwatela

Bella	          -Carolyne Midimo

Nandi Mali	  -Mumbi Maina

Lulu Mali	  -Brenda Wairimu

Richard Mali	  -Kevin Samuel

Arthur Mali	  -Daniel Peter

Wahusika wadogo

Mwambu	       -Abel Amunga

Tony	       -Tonie Mwangi

Lucia          -Kate Khasoa-Kole

Fadhili	       -Conrad Makeni

Don	       -Gerald Langiri

Bishop	       -David Gitika

Clara	       -Natasha Likimani

Zolo	       -Hamza Omar

Ron	       -Nic Wang’ondu

Nikita	       -Marilyn Perez

Miriam	       -Joan Arigi

Selena	       -Carolyne Ngorobi

Marejeo

Viungo vya nje
Feature article on Nation Media 
Variety International
Kenyan Actors

Filamu za 2011
Filamu za Kenya
Rasi

Rasi (pia: peninsula, neno la Kiingereza lenye asili ya Kilatini na maana ya nusukisiwa) ni sehemu ya nchi inayoelekea katika maji ya bahari au ziwa na kuzungukwa na maji pande tatu. Ni kama kisiwa kinachounganishwa na bara upande mmoja tu. 

Rasi inaweza kuwa ndogo au kubwa. Mifano ya rasi kubwa ni nchi za Italia na Korea au Bara Hindi.

Rasi kubwa barani Afrika ni Pembe ya Afrika. 

Rasi ndogo zaidi mara nyingi zina umaarufu fulani kwa sababu zilikuwa alama muhimu kwa kutambua njia ya baharini zamani za usafiri kwa jahazi (meli za tanga). 
Mifano mashuhuri ni Rasi ya Tumaini Jema na Rasi Agulhas kwenye ncha ya kusini ya Afrika, Rasi Delgado iliyokuwa alama ya mpaka kati ya utawala wa kikoloni wa Wareno na Wajerumani katika Afrika ya Mashariki na hivyo hadi leo mwisho wa mpaka kati ya Msumbiji na Tanzania.

Rasi hizo ndogo ziliweza kuhofiwa na mabaharia wa jahazi kwa sababu mara nyingi mikondo ya maji ndani ya bahari iliathirika ghafla na rasi hizo na jahazi zilizosafiri karibu na pwani ziliweza kusukumwa kwenye miamba.

 
Bahari
Krim

Krim (kwa Kirusi Крым Krym; kwa Kiukraina Крим Krim; kwa Kitartari Qırım; kwa Kiingereza Crimea) ni rasi upande wa kaskazini wa Bahari Nyeusi yenye eneo la km² 26.100.  

Kisiasa ni jimbo la kujitawala ndani ya nchi ya Ukraine na jina rasmi ni "Jamhuri ya kujitawala ya Krim". Tangu mwaka 2014 ilivamiwa na kutekwa na jeshi la Urusi na kutangazwa kuwa sehemu ya Urusi, hatua isiyotambuliwa na umma wa kimataifa. Zaidi ya nusu ya wakazi 1.994.300 (mwaka 2005) ni Warusi (58,5 %), takriban robo Waukraine (24,4 %) halafu kuna pia Watartari 243.400 (12,1 %).

Historia
Rasi hii ina historia ndefu iliyoona mabadiliko mengi kiasi kwamba haiwezekani kusema ni nani wanaoweza kuitwa "wakazi asilia" wa nchi hii. 

Katika historia inayojulikana Krim ilitawaliwa na Waskithi, Wagiriki wa Kale, Roma ya Kale, Wagothi, Bizanti, Wahunni, Wakhazari, Wamongolia, Waitalia kutoka Venezia na Genua, Watartari, Waosmani, Urusi na tangu 1991 nchi huru ya Ukraine.

Kwa muda mrefu lugha ya mawasiliano ilikuwa Kigiriki hadi kuingia kwa Watartari Waislamu mnamo karne ya 15 walioleta lugha yao ya Kiturki. 

Tangu mwaka 1783 Krim ilikuwa sehemu ya Milki ya Urusi na Warusi walileta walowezi wengi kutoka kwao. Sehemu ya Watartari walihamia Uturuki. Chini ya utawala wa Kirusi muundo wa wakazi ulibadilika hadi Warusi walikuwa kundi kubwa.

Katika miaka 1853 hadi 1856 rasi iliathiriwa vibaya na vita ya Krim ambako jeshi la Waturuki Waosmani pamoja na Uingereza na Ufaransa lilishambulia ngome ya Kirusi ya Sevastopol.

Baada ya kuporomoka kwa Milki ya Urusi mwaka 1917 Watartari walitangaza jamhuri ya kujitegemea kwa muda mfupi. Tangu 1918 Krim ilirudishwa Urusi kwa nguvu ya kijeshi na kuwa sehemu ya Shirikisho la Jamhuri ya Kisovyiet ya Kijamii ya Kirusi ndani ya Umoja wa Kisovyeti. Hapo Krim ilikuwa eneo la kujitawala chini ya Urusi. Mwaka 1944, wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia Watartari wote walifukuzwa katika Krim kwa amri ya Stalin na kupelekwa sehemu za Asia ya Kati, hasa Uzbekistan.

Mwaka 1954 serikali ya Umoja wa Kisovyieti iliamua kuhamisha eneo lote la Krim kutoka jamhuri ya Urusi kwenda Jamhuri ya Kisovyeti ya Kijamii ya Kiukraine. Tangu miaka ya 1980 Watartari walianza kurudi Krim kutoka sehemu za Asia ya Kati. Leo hii wako tena, na lugha yao inakubalika kama lugha rasmi kimkoa pamoja na Kirusi.

Wakati Umoja wa Kisovyeti ulipoporomoka na Ukraine kuwa nchi huru mwaka 1991 rasi ya Krim ilikuwa ndani ya Ukraine kwa hali ya "Jamhuri ya kujitawala ya Krim". 

Baada ya mapinduzi ya Ukraine ya mwaka 2014 sehemu ya wakazi wa Krim walikataa mwelekeo mpya wa serikali ya Kiev. Rais wa Urusi Vladimir Putin alitumia nafasi hiyo kutuma wanajeshi wa Urusi wasiovaa sare rasmi ndani ya Krim na baada ya kura ya maoni wananchi wengi walipiga kura ya kujiunga na Urusi. Mwezi wa Machi Urusi ilitangaya eneo la Krim kuwa sehemu ya Shirikisho la Urusi.

 
K
Rasi za Ulaya
Blake Clark

Blake Clark (amezaliwa tar. 2 Februari 1946) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.

 The Greatest American Hero (1981) (TV)
 Remington Steele (1982–89) (TV)
 M*A*S*H (1983) (TV)
 Hot Flashes (1984) (TV)
 Wieners (2008)
 Get Smart (2008)
 Bedtime Stories (2008)
 American Cowslip (2009)
 Son of Mourning (2009)
 Toy Story 3 (2010)
 Grown Ups (2010)
 Good Luck Charlie (2010) (TV)
 Community (2010) (TV)
 Rango (2011)
 Hawaiian Vacation (2011)
 Toy Story Toons (2011)

Marejeo

Viungo vya Nje
Dana Snyder

Dana Snyder (alizaliwa tarehe 14 Novemba 1973) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.

Marejeo

Viungo vya Nje
Mick Wingert

Mick Wingert (amezaliwa tar. 4 Julai 1974) ni mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.

 Dalton's Reward (2005)
 The Princess and the Frog (2009)
 Kung Fu Panda: Legends of Awesomeness (2011)
 Finding Hope Now (2011)

Marejeo

Viungo vya Nje 
 
  The Mick Wingert Website!
Waalevi

Waalevi ni jina kwa jumuiya ya kidini na kiutamaduni katika nchi ya Uturuki. Jina latokana na Ali aliyetazamiwa kuwa na tabia za kimungu katika mikondo mbalimbali ya Washia. Asili yao ni Uislamu wa Kishia jinsi ulivyoenea kati ya makabila ya Kiturki wakati walipohamia katika Anatolia (Uturuki wa leo) kuanzia karne ya 13. Idadi ya Waalevi hukadiriwa kuwa kati ya milioni 10 hadi 25. Wengi wao ni Waturuki au Waturki, wengine Wakurdi.

Sehemu ya Waalevi wanajitazama kama jumuiya ya Kiislamu- Kishia, wengine kama jumuiya ya kiutamaduni au kidini isiyo kiislamu tena.

Hawana msikiti bali hukutana katika "cem-evi" (nyumba ya cem = jamii) kwa ibada inayoitwa "cem". Katika "cem" kuna masoma ya sala na mashairi na pia aina ya ngoma ya kidini ambako wote wanacheza chini ya usimamizi wa "dede" (=baba) yaani mzee au kiongozi mwenye elimu ya kidini. Wanawake na wanaume hushiriki na kucheza pamoja. Sehemu ya ibada hii ni pia kushiriki pamoja kunywa divai au maji ya matunda. 

Wanawake na wanaume hutazamiwa kuwa na haki sawa na wanawale hawatakiwi kuvaa hijabu.

Menginevyo kila Mwalawi husali jinsi anavyoona mwenyewe maana wanasisitiza ni wajibu wa kila mtu kuwasiliana na Mungu na kutafuta njia yake.

Katika imani yao huamni ya kwamba Mungu (=allah) alijionyesha hasa katika Muhamad na Ali na nguvu ya kumungu ilionekana ndani ya hao wawili. 

Wana pia imani kubwa katika maimamu 12 (sawa na jina kaa maimamu 12 wa Shia) lakini wanaamini tofauti na Ithnasheri wakiamini kila imamu ni umbo la Ali aliyerudi ndani yao. Imamu wa mwisho amefichwa -sawa na imani ya Ithanasheri- atarudi.

Katika maadili wanafundisha kuelekea kufikia hali ya mwanadamu kamili bila makosa atakayeshinda tamaa zake zote na kutawala mikono yake, ulimi wake na kiuno chake, kuwatendea watu wote haki bila ubaguzi na kuwasaidia katika mahitaji yao.

Marejeo 

 
Uislamu
Uturuki
Kindi-miamba

Kindi-miamba (Petromus typicus) ni mnyama mgugunaji mdogo na spishi pekee ya familia Petromuridae. Kinyume na jina lake mnyama huyu si kindi lakini jamaa ya nungunungu. Spishi hii inatokea Namibia na sehemu za Angola na Afrika Kusini katika maeneo yenye miamba. Jina la “Petromus” linatoka kwa Kilatini petra = mwamba na mus = kipanya.

Tabia
Kindi-miamba wanafanana na kindi lakini mkia wao mrefu si mnono kama ule wa kindi. Mwili wao una urefu wa sm 13-18 na mkia ni sm 14 kadiri. Wana miguu mifupi yenye vidole vinne mbele na vitano nyuma. Nyayo zao ni tupu kabisa na zina mafumba. Kichwa chao ni chembamba juu-chini na masikio ni madogo na ya duara. Rangi yao ni kahawia, kijivu au takriban nyeusi ili kuchukuana na rangi ya miamba, lakini pua ni njano na ijitokeza. Hawana malaika. Chuchu zipo mbavuni ili kunyonyesha watoto kutoka upande wakati wamesongamana katika mwanya wa mwamba.

Usambazaji na mwenendo
Kindi-miamba wanatokea miamba ya Namibia, ya kusi ya Angola na ya kaskazi-magharibi ya Afrika Kusini. Wanyama hawa hujulikana kwa uwezo wao wa kujibanza katika mianya myembamba sana. Hii inafanikishwa kwa sababu ya fuvu lao jembamba juu-chini na mbavu yao kinamo.

Hula manyasi hasa lakini pengine matunda, mbegu na majani pia. Wana meno yenye kichwa kirefu na mizizi mirefu. Jike huzaa jozi ya watoto mara moja kwa mwaka, kiwango kidogo cha kuzaa kisicho kawaida baina ya wagugunaji. Watoto hulikizwa baada ya wiki tatu lakini waendelea kutegemea wazazi wao muda wa miezi tisa.

Jamaa
Kindi-miamba ni mwana abakiye peke yake wa familia ya spishi nyingi ambayo ilionekana wakati wa Oligocene ya Afrika. Uchunguzi wa mofolojia na filojenetiki unadokeza kwamba ndezi ni jamaa wa karibu kabisa wa kindi-miamba. Familia hizi mbili, pamoja na familia Phiomyidae iliyokwisha sasa, ni mfano wa mtawanyiko mapema wa wagugunaji katika Afrika.

Marejeo

Soma pia
Kingdon, J. 1997. The Kingdon Field Guide to African Mammals. Academic Press Limited, London.
McKenna, Malcolm C., and Bell, Susan K. 1997. Classification of Mammals Above the Species Level. Columbia University Press, New York, 631 pp. ISBN 0-231-11013-8
Nowak, R. M. 1999. Walker's Mammals of the World, Vol. 2. Johns Hopkins University Press, London.

Viungo vya nje
Sahifa ya Bioanuwai ya Wanyama kuhusu kindi-miamba

Nungunungu na jamaa
Wanyama wa Afrika
Amol

Sari (Kitapuri: Amol ) ni makao makuu ya mkoa wa Mazandaran katika Uajemi. 
Idadi ya wakazi inakadiriwa kuwa takriban nusu milioni. mt.Damavand in Amol

Miji ya Uajemi
Liturujia ya Kimungu

Liturujia ya Kimungu ni adhimisho la ekaristi kwa jina linalotumiwa hasa na Waorthodoksi na Wakatoliki wa Mashariki wanaofuata madhehebu ya Kigiriki.

Ina sehemu kuu mbili: moja ambayo inaruhusu wakatekumeni kuhudhuria, ya pili ni kwa ajili ya waamini waliobatizwa tu.

Liturujia ya wakatekumeni
Inaleta hasa Neno la Mungu kutoka Biblia ya Kikristo

Liturujia ya waamini
Ndiyo adhimisho la ekaristi yenyewe kwa uwezo wa Roho Mtakatifu.

Viungo vya nje 

 Eastern Rites: A family tree 

Makanisa ya Kiorthodoksi
 The liturgy of St John Chrysostom - as used in a parish in Great Britain
 The Divine Liturgies Music Project  Byzantine music in English for the Liturgies of St. John, St. Basil, St. James and the Presanctified
 The Divine Liturgy  Text with Bible References and line-by-line Greek to English translations
 The Divine Liturgy of the Russian Orthodox Church  in English/Church Slavonic, including music (midi, mp3)
 Photos of Divine Liturgy  from Russia
 The Divine Liturgy of St. John Chrysostomus of the Greek Eastern Orthodox Church - In Hellenistic New Testament Greek (Koine) and Modern Demotic Greek
Makanisa ya Kiorthodoksi ya Mashariki
 The Divine Liturgy of the Syriac Orthodox Church
 Download Coptic/Arabic Holy Liturgies in mp3 format from St-Takla.org
 Coptic Liturgy of St. Basil Full text with explanations and commentary
 Coptic Liturgy of St. Mark (also known as the Liturgy of St. Cyril) Full text
 Coptic Liturgy of St. Gregory Full text with footnotes
 Ethiopian Divine Liturgy 
 Armenian Divine
Kanisa Katoliki la Kimelkiti
 The Divine Liturgy of the Melkite Greek Catholic Church 
Kanisa Katoliki la Armenia
 The Beauty and Wisdom of the Armenian Divine Liturgy 
 "In Remembrance of the Lord  
Arak29 Badarak (Armenian Divine Liturgy) 
 Armenian Badarak  Commentary
 Analysis of the Armenian Divine Liturgy Abp. Tiran Nersoyan

Liturujia
Kiga'anda

Kiga'anda ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Waga'anda. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kiga'anda imehesabiwa kuwa watu 43,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiga'anda iko katika kundi la Kichadiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiga'anda kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiga'anda 
lugha ya Kiga'anda katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gqa

Lugha za Nigeria
Kigade

Kigade ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagade. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kigade imehesabiwa kuwa watu 72,100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigade iko katika kundi la Kinupoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kigade kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigade 
lugha ya Kigade katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ged

Lugha za Nigeria
Kigalambu

Kigalambu ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagalambu. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kigalambu imehesabiwa kuwa watu 25,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigalambu iko katika kundi la Kichadiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kigalambu kwenye Multitree
ramani ya Kigalambu *makala za OLAC kuhusu Kigalambu 
lugha ya Kigalambu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/glo

Lugha za Nigeria
Kigamo-Ningi

Kigamo-Ningi ilikuwa lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria iliyozungumzwa na Wagamo-Ningi. Ingawa idadi ya Wagamo-Ningi imehesabiwa kuwa watu 15,000 mwaka wa 1992, watu wote waliacha kuongea lugha yao ya asili na kuzungumza Kihausa tu. Maana yake ni lugha ya Kigamo-Ningi imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigamo-Ningi iko katika kundi la Kikainji.

Viungo vya nje
lugha ya Kigamo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigamo 
lugha ya Kigamo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bte

Lugha za Nigeria
Kiganang

Kiganang ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waganang. Wataalamu wengine huiangalia kuwa lahaja ya Kiizere. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiganang imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiganang iko katika kundi la Plateau.

Viungo vya nje
lugha ya Kiganang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiganang 
lugha ya Kiganang katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gne

Lugha za Nigeria
Kigbagyi

Kigbagyi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagbagyi. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kigbagyi imehesabiwa kuwa watu 700,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigbagyi iko katika kundi la Kinupoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kigbagyi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigbagyi 
lugha ya Kigbagyi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gbr

Lugha za Nigeria
Kigbari

Kigbari ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagbari. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kigbari imehesabiwa kuwa watu 350,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigbari iko katika kundi la Kinupoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kigbari kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigbari 
lugha ya Kigbari katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gby

Lugha za Nigeria
Kigbiri-Niragu

Kigbiri-Niragu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagbiri-Niragu. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kigbiri-Niragu imehesabiwa kuwa watu 25,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigbiri-Niragu iko katika kundi la Kikainji.

Viungo vya nje
lugha ya Kigbiri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigbiri 
lugha ya Kigbiri katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/grh

Lugha za Nigeria
Kigeji

Kigeji ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Wageji. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kigeji imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigeji iko katika kundi la Kichadiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kigeji kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigeji 
lugha ya Kigeji katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gji

Lugha za Nigeria
Kigengle

Kigengle ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagengle. Idadi ya wasemaji wa Kigengle imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigengle iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kigengle kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigengle 
lugha ya Kigengle katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/geg

Lugha za Nigeria
Kigera

Kigera ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagera. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kigera imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigera iko katika kundi la Kichadiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kigera kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigera 
lugha ya Kigera katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gew

Lugha za Nigeria
Kigeruma

Kigeruma ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Wageruma. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kigeruma imehesabiwa kuwa watu 9030. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigeruma iko katika kundi la Kichadiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kigeruma kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigeruma 
lugha ya Kigeruma katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gea

Lugha za Nigeria
Kighotuo

Kighotuo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waghotuo. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kighotuo imehesabiwa kuwa watu 9000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kighotuo iko katika kundi la Kiedoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kighotuo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kighotuo 
lugha ya Kighotuo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/aaa

Lugha za Nigeria
Kigibanawa

Kigibanawa ni lugha ya pijini nchini Nigeria iliyotokana na Kihausa. Idadi ya wasemaji wa Kigibanawa haijulikani, na kwa vyovyote, inaongelewa kama lugha ya pili tu, yaani hakuna wanaoiongea kama lugha ya mama.

Viungo vya nje
lugha ya Kigibanawa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigibanawa 
lugha ya Kigibanawa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gib

Lugha za Nigeria
Kigiiwo

Kigiiwo ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagiiwo. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kigiiwo imehesabiwa kuwa watu 14,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigiiwo iko katika kundi la Kichadiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kigiiwo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigiiwo 
lugha ya Kigiiwo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kks

Lugha za Nigeria
Kigoemai

Kigoemai (pia Kiankwe) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagoemai. Lugha ya Kigoemai huandikwa na alfabeti ya Kilatini. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kigoemai imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigoemai iko katika kundi la Kichadiki.

Sarufi
Lugha ya Kigoemai kwa jumla ni lugha tenganishi, na mpangilio maneno ni kiima-kitenzi-yambwa.

Matumizi
Kigoemai hutumika katika programu za redio.

Viungo vya nje
lugha ya Kigoemai kwenye Multitree
ramani ya Kigoemai
makala za OLAC kuhusu Kigoemai 
lugha ya Kigoemai katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ank

Lugha za Nigeria
Kigokana

Kigokana ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagokana. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kigokana imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigokana iko katika kundi la Cross River.

Viungo vya nje
lugha ya Kigokana kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigokana 
lugha ya Kigokana katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gkn

Lugha za Nigeria
Kigudu

Kigudu ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagudu. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kigudu imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigudu iko katika kundi la Kichadiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kigudu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigudu 
lugha ya Kigudu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gdu

Lugha za Nigeria
Kiguduf-Gava

Kiguduf-Gava ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Waguduf-Gava. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiguduf-Gava imehesabiwa kuwa watu 55,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiguduf-Gava iko katika kundi la Kichadiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiguduf kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiguduf 
lugha ya Kiguduf katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gdf

Lugha za Nigeria
Kigupa-Abawa

Kigupa-Abawa ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagupa-Abawa. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kigupa-Abawa imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigupa-Abawa iko katika kundi la Kinupoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kigupa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigupa
lugha ya Kigupa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gpa

Lugha za Nigeria
Waindio

Waindio au Wahindi wekundu ni watu wanaotokana moja kwa moja na waliokuwa wenyeji wa Amerika kabla ya bara hilo kufikiwa na Christopher Columbus kutoka Ulaya (1492).

Asili

Utafiti uliofanywa kwa muda mrefu na kwa njia mbalimbali umekadiria kwamba mababu wao walioenea katika Amerika yote wakitokea Asia kaskazini mashariki miaka 14,500 BK.

Inadhaniwa kwamba hao mababu waliishi muda mrefu na kuzaliana bila mawasiliano na binadamu wengine, labda katika eneo ambalo leo limefunikwa na maji kwenye mlangobahari wa Bering. Inakadiriwa DNA yao ilitokana na ile ya Waasia mashariki (2/3) na Waeurasia (1/3).

Baada ya kuingia bara hilo, ambalo ni la mwisho kukaliwa na watu (tukiacha Antaktiki), kwa karne chache walienea hadi kusini kabisa, kwenye Chile na Argentina ya leo. Katika kusambaa kwao, lugha na utamaduni vilizidi kutofautiana.

Hali ya sasa
Idadi yao inaweza kuwa milioni 60, wengi wao wakiishi Meksiko, Peru, Bolivia na Guatemala.

Hesabu hii haijumlishi machotara.

Tanbihi

Vyanzo

Woodhead, M. (1998). Children's perspectives on their working lives: A participatory study in Bangladesh, Ethiopia, the Philippines, Guatemala, El Salvador and Nicaragua.

Gaskins, S. (2006). 13 The Cultural Organization of Yucatec Mayan Children's Social Interactions. Peer relationships in cultural context, 283.

Marejeo

Marejeo mengine
Hamilton, Charles (ed) (1950). Cry of the Thunderbird; the American Indian's own story. New York: Macmillan Company

Viungo vya nje

 The Peopling of the American Continents, Early California History
 Indigenous Peoples in Brazil. Instituto Socioambiental (ISA)
 America's Stone Age explorers, PBS Nova
 A history of Native people of Canada - The Canadian Museum of Civilization''

Amerika
Mzungu Kichaa

Mzungu Kichaa (pia anajulikana kama Espen Sørensen) ni mwimbaji na vilevile mwanamuziki kutoka nchini  Denmark. Alizaliwa nchini Denmark, lakini kakulia nchini Tanzania, ambapo wazazi wake walikuwa wakifanya kazi katika masuala ya Maendeleo ya Ushirika. Walikwenda nchini Tanzania akiwa na umri wa miaka sita.

Huko Tanzania amejifunza Kiswahili fasaha na baadaye kujihusisha na masuala ya muziki hasa katika utayarishaji wa muziki wa Bongo Flava katika studio ya Bongo Records. Matokeo ya hivi karibuni katika kujihusisha kwake na muziki huko Afrika ya Mashariki ni albamu yake ya kwanza ya kujitegemea iliyokwenda kwa jina la "Tuko Pamoja".

Shughuli za Muziki 
Mwishoni mwa miaka ya 1990 Espen Sørensen alikuwa miongoni mwa wasanii wa mwanzo kabisa kurekodi katika Studio ya Bongo Records huko mjini Dar Es Salaam. Wengineo walikuwepo kina Juma Nature, TID, Mangwair, Ferooz na Professor Jay. Wakati huo ilikuwa pia, ndipo alipopata jina lake la kisanii la Mzungu Kichaa. Kwa bahati mbaya hakuonekana katika orodha ya wasanii chipukizi wa Tanzania kwa kipindi hicho, lakini pia alifanikiwa kufanya viitikio kadha wa kadha katika nyimbo kibao kwa kipindi cha mwaka wa 2001.

Baadaye akaenda zake nchini Uingereza kusomea masuala ya Utamaduni wa Muziki na Anthropolojia. Baada ya kumaliza elimu ya masomo ya Kiafrika, akarudi tena katika shughuli zake za muziki, na kuanzisha kundi lililoitwa Effigong mnamo 2006. Mwaka wa 2008, kaamua kuwa msanii wa kujitegemea hadi kufanikiwa kutoa albamu yake ya kwanza kunako mwaka wa 2009 katika studio ya kujitegemea iliyoitwa Caravan Records.

Albamu ilitolewa kwa mara ya kwanza Afrika Mashariki, lakini baada ya kupata kupigwa sana katika baadhi ya vituo vya maredio kadhaa nchi za Ulaya, basi ikapelekea albamu pia kutolewa Ulaya mnamo mwezi Mei 2009. Baadhi ya nyimbo kutoka katika albamu ni pamoja na "Jitolee" (akiwa na Professor Jay) na "Wajanja" ambazo zote zimeimbwa kwa Kiswahilii, lugha ambayo inatumika sana katika Bongo Flava Afrika Mashariki.

Mashairi ya nyimbo zake yanalenga hasa matatizo ya kijamii huko nchini Tanzania, hasa umaskini. Sørensen ametumia wiki tatu kufanya ziara ya kuitangaza albamu yake kuanzia mwezi wa Februari  2009, hasa nchini Tanzania na Kenya, lakini pia alipata kutumbuiza nchini Denmark akiwa na msaada wa kundi la ReCulture. Kibao cha Jitolee imepata kuwika sana nchini Tanzania na Kenya.

Diskografia 
 Tuko Pamoja (2009)
 Hustle (2012)
 Relax (2014)

Marejeo

Viungo vya Nje
 African HipHop
 Kongoi
 Mzungu Kichaa to Launch Debut Album
 Inside World Music - CD-Review

Watu walio hai
Wanamuziki wa Tanzania
Wanamuziki wa Denmark
Kigurmana

Kigurmana ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagurmana. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kigurmana imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigurmana iko katika kundi la Kikainji.

Viungo vya nje
lugha ya Kigurmana kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigurmana 
lugha ya Kigurmana katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gvm

Lugha za Nigeria
Kiguruntum-Mbaaru

Kiguruntum-Mbaaru ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Waguruntum na Wambaaru. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiguruntum-Mbaaru imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiguruntum-Mbaaru iko katika kundi la Kichadiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiguruntum kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiguruntum 
lugha ya Kiguruntum katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/grd

Lugha za Nigeria
Kigwa

Kigwa ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagwa. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kigwa imehesabiwa kuwa watu 980. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigwa iko katika kundi la Kijarawan linalofanana na lugha za Kibantu.

Viungo vya nje
lugha ya Kigwa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigwa 
lugha ya Kigwa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gwb

Lugha za Nigeria
Kigwamhi-wuri

Kigwamhi-wuri ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagwamhi na Wawuri. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kigwamhi-wuri imehesabiwa kuwa watu 16,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigwamhi-wuri iko katika kundi la Kikainji.

Viungo vya nje
lugha ya Kigwamhi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigwamhi 
lugha ya Kigwamhi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bga

Lugha za Nigeria
Kigwandara

Kigwandara ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagwandara. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kigwandara imehesabiwa kuwa watu 27,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigwandara iko katika kundi la Kichadiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kigwandara kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigwandara
lugha ya Kigwandara katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gwn

Lugha za Nigeria
Kigyem

Kigyem ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wagyem. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kigyem imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Ki iko katika kundi la Kikainji.

Viungo vya nje
lugha ya Kigyem kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigyem
lugha ya Kigyem katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gye

Lugha za Nigeria
Kihasha

Kihasha ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wahasha. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kihasha imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihasha iko katika kundi la Plateau.

Viungo vya nje
lugha ya Kihasha kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihasha 
lugha ya Kihasha katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ybj

Lugha za Nigeria
Kiholma

Kiholma ilikuwa lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria iliyozungumzwa na Waholma. Hakuna wasemaji wa Kiholma wabakio kwa vile wote wamebadili lugha yao kuwa Kifulfulde siku hizi. Maana yake, lugha ya Kiholma imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiholma iko katika kundi la Kichadiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiholma kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiholma 
lugha ya Kiholma katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/hod

Lugha za Nigeria
Kihone

Kihone ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wahone. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kihone imehesabiwa kuwa watu 7000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihone iko katika kundi la Kijukunoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kihone kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihone 
lugha ya Kihone katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/juh

Lugha za Nigeria
Kihorom

Kihorom ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wahorom. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kihorom imehesabiwa kuwa watu 1500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihorom iko katika kundi la Plateau.

Viungo vya nje
lugha ya Kihorom kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihorom 
lugha ya Kihorom katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/hoe

Lugha za Nigeria
Kihuba

Kihuba ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Wahuba. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kihuba imehesabiwa kuwa watu 175,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihuba iko katika kundi la Kichadiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kihuba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihuba 
lugha ya Kihuba katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/hbb

Lugha za Nigeria
Kihungworo

Kihungworo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wahungworo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kihungworo imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihungworo iko katika kundi la Kikainji.

Viungo vya nje
lugha ya Kihungworo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihungworo 
lugha ya Kihungworo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nat

Lugha za Nigeria
Kihun-Saare

Kihun-Saare (au Kiduka) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wasaare. Mwaka wa 1985 idadi ya wasemaji wa Kihun-Saare imehesabiwa kuwa watu 73,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihun-Saare iko katika kundi la Kikainji.

Viungo vya nje
lugha ya Kihun kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihun 
lugha ya Kihun katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/dud

Lugha za Nigeria
Kihwana

Kihwana ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Nigeria inayozungumzwa na Wahwana. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kihwana imehesabiwa kuwa watu 32,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihwana iko katika kundi la Kichadiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kihwana kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihwana 
lugha ya Kihwana katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/hwo

Lugha za Nigeria
Kihyam

Kihyam (au Kijabba) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wahyam. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kihyam imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihyam iko katika kundi la Plateau.

Viungo vya nje
lugha ya Kihyam kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihyam 
lugha ya Kihyam katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/jab

Lugha za Nigeria
Kiibani

Kiibani ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waibani. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kiibani imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiibani iko katika kundi la Kiijoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiibani kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiibani 
lugha ya Kiibani katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/iby

Lugha za Nigeria
Kiibibio

Kiibibio ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waibibio. Lugha ya Kiibibio hutumiwa kama lugha ya kibiashara katika Jimbo la Akwa Ibom ambapo hata chuo kikuu hutoa masomo ya Kiibibio. Idadi ya wasemaji wa Kiibibio haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiibibio iko katika kundi la Cross River.

Viungo vya nje
lugha ya Kiibibio kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiibibio 
lugha ya Kiibibio katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ibb

Lugha za Nigeria
Kiibilo

Kiibilo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waibilo. Idadi ya wasemaji wa Kiibilo imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Ki iko katika kundi la Kiedoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiibilo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiibilo
lugha ya Kiibilo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ibi

Lugha za Nigeria
Kiibino

Kiibino ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waibino. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kiibino imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiibino iko katika kundi la Cross River.

Viungo vya nje
lugha ya Kiibino kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiibino
lugha ya Kiibino katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ibn

Lugha za Nigeria
Kiibuoro

Kiibuoro ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waibuoro. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kiibuoro imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiibuoro iko katika kundi la Cross River.

Viungo vya nje
lugha ya Kiibuoro kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiibuoro
lugha ya Kiibuoro katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ibr

Lugha za Nigeria
Kiidere

Kiidere ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waidere. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kiidere imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiidere iko katika kundi la Cross River.

Viungo vya nje
lugha ya Kiidere kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiidere 
lugha ya Kiidere katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ide

Lugha za Nigeria
Kiidesa

Kiidesa ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waidesa. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiidesa imehesabiwa kuwa watu 5690. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiidesa iko katika kundi la Kiedoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiidesa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiidesa 
lugha ya Kiidesa katika Glottolog 
http://www.ethnologue.com/language/ids

Lugha za Nigeria
Kiidoma

Kiidoma ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waidoma. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiidoma imehesabiwa kuwa watu 600,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiidoma iko katika kundi la Kiidomoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiidoma kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiidoma 
lugha ya Kiidoma katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/idu

Lugha za Nigeria
Kiidon

Kiidon ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waidon. Idadi ya wasemaji wa Kiidon imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiidon iko katika kundi la Plateau.

Viungo vya nje
lugha ya Kiidon kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiidon 
lugha ya Kiidon katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/idc

Lugha za Nigeria
Kiidun

Kiidun ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waidun. Mwaka wa 1972 idadi ya wasemaji wa Kiidun imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiidun iko katika kundi la Plateau.

Viungo vya nje
lugha ya Kiidun kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiidun 
lugha ya Kiidun katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ldb

Lugha za Nigeria
Kiigala

Kiigala ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waigala. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kiigala imehesabiwa kuwa watu 800,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiigala iko katika kundi la Kidefoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiigala kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiigala 
lugha ya Kiigala katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/igl

Lugha za Nigeria
Kiigbo

Kiigbo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waigbo. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiigbo imehesabiwa kuwa watu milioni 18. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiigbo iko katika kundi la Kiigboidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiigbo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiigbo 
lugha ya Kiigbo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ibo
 

Lugha za Nigeria
Kiigede

Kiigede ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waigede. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiigede imehesabiwa kuwa watu 250,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiigede iko katika kundi la Kiidomoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiigede kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiigede 
lugha ya Kiigede katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ige

Lugha za Nigeria
Kiiguta

Kiiguta ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waiguta. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiiguta imehesabiwa kuwa watu 6120. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiguta iko katika kundi la Kikainji.

Viungo vya nje
lugha ya Kiiguta kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiiguta 
lugha ya Kiiguta katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nar

Lugha za Nigeria
Kiigwe

Kiigwe ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waigwe. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiigwe imehesabiwa kuwa watu 47,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiigwe iko katika kundi la Kiedoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiigwe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiigwe 
lugha ya Kiigwe katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/igw

Lugha za Nigeria
Kiihievbe

Kiihievbe ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waihievbe. Idadi ya wasemaji wa Kiihievbe haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiihievbe iko katika kundi la Kiedoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiihievbe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiihievbe 
lugha ya Kiihievbe katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ihi

Lugha za Nigeria
Kiija-Zuba

Kiija-Zuba ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waija na Wazuba upande wa Kusini wa Abuja. Idadi ya wasemaji wa Kiija-Zuba haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, lugha ya Kiija-Zuba haijaainishwa zaidi ya kuwa ndani ya kundi la Kibenue-Kongo.

Viungo vya nje
lugha ya Kiija kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiija 
lugha ya Kiija katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/vki

Lugha za Nigeria
Kiijo-Mashariki

Kiijo-Mashariki (pia Kinembe) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wanembe na Waakassa. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kiijo-Mashariki imehesabiwa kuwa watu 71,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiijo-Mashariki iko katika kundi la Kiijoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiijo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiijo 
lugha ya Kiijo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ijs

Lugha za Nigeria
Kiika

Kiika ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waika. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiika imehesabiwa kuwa watu 22,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiika iko katika kundi la Kiigboidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiika kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiika 
lugha ya Kiika katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ikk

Lugha za Nigeria
Kiiko

Kiiko ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waiko katika vijiji vitatu vya Jimbo la Akwa Ibom. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kiiko imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiko iko katika kundi la Cross River.

Viungo vya nje
lugha ya Kiiko kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiiko 
lugha ya Kiiko katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/iki

Lugha za Nigeria
Kiikpeshi

Kiikpeshi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waikpeshi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiikpeshi imehesabiwa kuwa watu 5320. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiikpeshi iko katika kundi la Kiedoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiikpeshi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiikpeshi 
lugha ya Kiikpeshi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ikp

Lugha za Nigeria
Kiiku-Gora-Ankwa

Kiiku-Gora-Ankwa (au Kiiku kwa kifupi) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waiku, Wagora na Waankwa. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kiiku-Gora-Ankwa imehesabiwa kuwa watu 13,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiku-Gora-Ankwa iko katika kundi la Plateau.

Viungo vya nje
lugha ya Kiiku kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiiku 
lugha ya Kiiku katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ikv

Lugha za Nigeria
Kiikulu

Kiikulu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waikulu. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kiikulu imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiikulu iko katika kundi la Plateau.

Viungo vya nje
lugha ya Kiikulu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiikulu 
lugha ya Kiikulu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ikl

Lugha za Nigeria
Kiikwere

Kiikwere ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waikwere. Mwaka wa 1973 idadi ya wasemaji wa Kiikwere imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiikwere iko katika kundi la Kiigboidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiikwere kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiikwere 
lugha ya Kiikwere katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ikw

Lugha za Nigeria
Kiilue

Kiilue ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wailue. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kiilue imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiilue iko katika kundi la Cross River.

Viungo vya nje
lugha ya Kiilue kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiilue 
lugha ya Kiilue katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ilv

Lugha za Nigeria
Koypu

Koypu (kutoka Kimapuche: koypu) au panya-mito (kutoka Kiingereza: river rat) ni mnyama mgugunaji mkubwa kiasi na spishi pekee ya familia Myocastoridae. Kinyume na jina lake “panya-mito” mnyama huyu si panya wa kweli, kwa sababu panya ni wana wa familia Muridae. Koypu wanatokea Amerika ya Kusini kwa asili lakini wamewasilishwa sasa katika Amerika ya Kaskazini, Ulaya, Asia na Afrika, na wafugaji wa wanyama-sufu hasa. Sikuhizi Kenya ni nchi pekee katika Afrika ambapo wanaendelea kuishi porini. Hata kama wanaendelea kutathminiwa kwa ajili ya sufu yao, katika nchi nyingi wanafikiriwa kama spishi mvamizi kwa sababu ya mwenendo wake mharibifu wa kula na kuchimba.

Koypu anafanana na biva mdogo lakini mkia wake si mpana. Urefu wake ni sm 40-60 na mkia wa sm 30-45. Uzito ni kg 5-9. Wana meno ya mbele makubwa yenye rangi ya machungwa. Manyoya yake ni mazito na magumu yenye rangi ya kahawia lakini malaika yake meupe ni laini. Ana doa jeupe puani. Miguu ya nyuma ina ngozi kati ya vidole. Chuchu za jike zipo mbavuni ili kunyonyesha watoto wakati jike yupo majini. Wanyama hawa huishi katika matundu kando ya maji na hula mimea ya maji. Humeza chakula sawa na 25% ya uzito wao lakini hupoteza takriban 90% ya uoto wakila.

Marejeo

Soma pia
Sandro Bertolino, Aurelio Perrone, and Laura Gola (2005) Effectiveness of coypu control in small Italian wetland areas. Wildlife Society Bulletin 33 (2): 714–72.
Carter, Jacoby and Billy P. Leonard (2002) A Review of the Literature on the Worldwide Distribution, Spread of, and Efforts to Eradicate the Coypu (Myocastor coypus). Wildlife Society Bulletin 30 (1): 162–175.
Carter, J., A.L. Foote, and L.A. Johnson-Randall (1999) Modeling the effects of nutria (Myocastor coypus) on wetland loss. Wetlands 19(1): 209-219.
Lauren E. Nolfo-Clements (2006) Seasonal variations in habitat availability, habitat selection, and movement patterns of Myocastor coypus on a subtropical freshwater floating marsh. (Dissertation) Tulane University. New Orleans. ISBN 0-542-60916-9
Sheffels, Trevor and Mark Systma (2007) Report on Nutria Management and Research in the Pacific Northwest Center for Lakes and Reservoir Environmental Sciences and Resources, Portland State University.  Available on-line:

Viungo vya nje

Historia, usambazaji na chamko ya uwasilisho wa koypu ulimwenguni; jitihada za kumkomesha yenye viungo kuelekea tovuti nyingine za koypu
Athari ya koypu juu ya upotezaji wa vinamasi katika pwaa ya mashariki ya chini ya Maryland ripoti ya USGS bila tarehe
Chuo Kikuu cha Dola la Portland  Ripoti kuhusu koypu katika Magharibi-kaskazi ya Pasifiki ya Amerika ya Kaskazini.
 Maelezo mafupi ya spishi - Koypu (Myocastor coypus)  Kituo cha Taifa cha Maelezo kuhusu Spishi Wavamizi Maktaba ya Taifa ya Kilimo ya Muungano ya Madola ya Amerika. Maelezo ya ujumla na habari kuhusu koypu.

Nungunungu na jamaa
Kiirigwe

Kiirigwe ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Wairigwe. Mwaka wa 1985 idadi ya wasemaji wa Kiirigwe imehesabiwa kuwa watu 40,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiirigwe iko katika kundi la Plateau.

Viungo vya nje
lugha ya Kiirigwe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiirigwe 
lugha ya Kiirigwe katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/iri

Lugha za Nigeria
Kiisekiri

Kiisekiri ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waisekiri. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiisekiri imehesabiwa kuwa watu 510,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiisekiri iko katika kundi la Kidefoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiisekiri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiisekiri 
lugha ya Kiisekiri katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/its

Lugha za Nigeria
Kiisoko

Kiisoko ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waisoko. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiisoko imehesabiwa kuwa watu 423,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiisoko iko katika kundi la Kiedoidi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiisoko kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiisoko 
lugha ya Kiisoko katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/iso

Lugha za Nigeria
Kiito

Kiito ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria ambayo huzungumzwa na Waito. Mnamo mwaka 1988 idadi ya wazungumzaji wa lugha ya Kiito ilifikia watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiito iko katika kundi la Cross River.

Viungo vya nje
lugha ya Kiito kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiito 
lugha ya Kiito katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/itw

Lugha za Nigeria
Kiitu-Mbon-Uzo

Kiitu-Mbon-Uzo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Nigeria inayozungumzwa na Waitu-Mbon. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kiitu-Mbon-Uzo imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiitu-Mbon-Uzo iko katika kundi la Cross River.

Viungo vya nje
lugha ya Kiitu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiitu 
lugha ya Kiitu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/itm

Lugha za Nigeria