LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Lviv

Lviv (kwa Kiukraine: Львів) ni makao makuu ya Lviv Oblast nchini Ukraine. Jiji hilo lina wakazi 860,000 , ilhali asilimia 88 ya watu wanaoishi huko ni Waukraine asilia, % 8 ni Warusi, na % 1 ni Wapoland.

Historia
Katika historia yake, jiji hilo lilikuwa sehemu ya milki na nchi mbalimbali. Liko mahali ambako tamaduni za Poland na Ukraine zinakutana. Kwa muda mrefu lilikuwa mji wa Kipoland kwa jina la "Lvov" wenye wakazi wengi kiasi wa Kiyahudi, ilhali Waukraine waliishi katika maeneo ya vijijini ya mazingira ya mji. Hadi mwaka 1772 ilikuwa sehemu ya milki ya Poland. 

Wakati wa kugawiwa kwa Poland sehemu hii iliwekwa chini ya utawala wa Austria ulioleta Wajerumani, hasa watumishi wa serikali, kuhamia Lvov. Serikali ya Austria ilitumia jina la Kijerumani "Lemberg". 

Mwaka 1918 utawala wa Austria ulikwisha na Lvov ilikuwa tena mji wa Poland. Wayahudi walikuwa takriban theluthi moja ya wakazi. 

Mwaka 1939 Poland ilishambuliwa na Ujerumani, na Jeshi Jekundu la Umoja wa Kisovyeti iliteka mashariki ya Poland, pamoja na Lvov. 

Mwaka 1941 Ujerumani ilishambulia Umoja wa Kisovyeti na kuteka Lvov hadi 1944. Wajerumani walianza mara moja kukusanya Wayahudi na kuwaua. Wayahudi wachache tu waliishi kuona mwisho wa vita na uhuru mpya. 

Mwaka 1944 jeshi la Kisovyeti lilirudi mjini, na tangu mwisho wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia 1945 mji ulikuwa sehemu ya Jamhuri ya Kisovyeti ya Kijamii ya Kiukraine kwa jina la Kiukraine "Lviv". Hii ilifanya Wapoland wengi kuondoka mjini na kuhamia Poland yenyewe.  

Tangu kuporomoka kwa Umoja wa Kisovyeti Lviv ni mji wa nchi huru ya Ukraine. Wakazi wengi kabisa ni Waukraine. 

Leo hii Lviv ni mji unaovuta watalii wengi ambao wanapenda kutembelea kitovu cha kihistoria cha mji chenye majengo mengi ya zamani za Milki ya Austria ambayo yametengenezwa na kukarabatiwa vizuri.

Marejeo 

Miji ya Ukraine
Zahanati

Zahanati (kutoka neno la Kiarabu; pia dispensari kutoka neno la Kiingereza dispensary lenye asili ya Kilatini dispensaria yaani mahali pa ugawaji wa dawa) ni mahali ambapo huduma za tiba hutolewa kwa magonjwa yasiyo makubwa, lakini pia chanjo, uzazi wa mpango n.k. Vile vile huduma nyingine zitolewazo kwenye Zahanati ni pamoja na Huduma ya kwanza. 

Kwa upande wa mazingira zahanati inaweza kupatikana shuleni, viwandani na hata kwenye taasisi mbalimbali zenye uhitaji wa huduma hiyo pindi tu ihitajikapo.

Tanbihi

Hospitali
Wafiadini wa Sufetula

Wafiadini wa Sufetula (leo Sbeitla, nchini Tunisia) walikuwa Wakristo sitini waliouawa kwa ajili ya imani yao baada ya kubomoa sanamu ya mungu Mercurius.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Agosti.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Shiloleli

Shiloleni ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30148.

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Nyawilimilwa

Nyawilimilwa  ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30141.  Wakati wa uchaguzi mkuu wa mwaka 2015, idadi ya wakazi wa kata ilikadiriwa kuwa watu 12,443 .

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Nyaruyeye

Nyaruyeye ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30137.

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Nyankumbu

Nyankumbu ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30145.

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Nyamwilolelwa

Nyamwilolelwa ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30138.

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Nyalwanzaja

Nyamboge ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30143.

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Nyamboge

Nyamboge ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30143.

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Mgusu

Mgusu ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30146.

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Magenge

Magenge ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30139.

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Ludete

Ludete ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30149.

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Kanyala

Kanyala ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30147.

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Izumacheli

Izumacheli ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30142.

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Buhalahala

Buhalahala ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30144.

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Butundwe

Butundwe ni kata ya Wilaya ya Geita katika Mkoa wa Geita, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 30140.

Marejeo
 

Wilaya ya Geita
Mkoa wa Geita
Chamwino (Morogoro mjini)

Kwa matumizi tofauti ya jina hilo angalia Chamwino (maana)

Chamwino ni kata ya Wilaya ya Morogoro Mjini katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 67127.

Marejeo
 

 Wilaya ya Morogoro Mjini
Mkoa wa Morogoro
Kauzeni

Kauzeni ni kata ya Wilaya ya Morogoro Mjini katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 67123.

Marejeo
 

 Wilaya ya Morogoro Mjini
Mkoa wa Morogoro
Kihonda Maghorofani

Kihonda Maghorofani ni kata ya Wilaya ya Morogoro Mjini katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 67128.

Marejeo
 

 Wilaya ya Morogoro Mjini
Mkoa wa Morogoro
Luhungo

Luhungo ni kata ya Wilaya ya Morogoro Mjini katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 67124.

Marejeo
 

 Wilaya ya Morogoro Mjini
Mkoa wa Morogoro
Mafisa

Mafisa ni kata ya Wilaya ya Morogoro Mjini katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 67121.

Marejeo
 

 Wilaya ya Morogoro Mjini
Mkoa wa Morogoro
Magadu

Magadu ni kata ya Wilaya ya Morogoro Mjini katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 67125.

Marejeo
 

 Wilaya ya Morogoro Mjini
Mkoa wa Morogoro
Mindu (Morogoro)

Mindu ni kata ya Wilaya ya Morogoro Mjini katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 67129.

Marejeo
 

 Wilaya ya Morogoro Mjini
Mkoa wa Morogoro
Mkundi (Morogoro)

Mkundi ni kata ya Wilaya ya Morogoro Mjini katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012. Msimbo wa posta ni 67126.

Marejeo
 

 Wilaya ya Morogoro Mjini
Mkoa wa Morogoro
Tungi (Morogoro)

Tungi ni kata ya Wilaya ya Morogoro Mjini katika Mkoa wa Morogoro, Tanzania. Ilianzishwa baada ya sensa ya mwaka 2012 kwa kumega kata ya Kingolwira. 

Msimbo wa posta ni 67122.

Marejeo
 

 Wilaya ya Morogoro Mjini
Mkoa wa Morogoro
Watu wazima

Watu wazima Kibiolojia linaweza kumaanisha watu wale walio hai, hasa wakiwa na afya njema, tofauti na wafu na wagonjwa. Lakini kwa kawaida linatumika kutofautisha wale waliofikisha umri au kuwa na uwezo wa kuzaa  na watoto. 

Kwa kwenda mbali zaidi, maneno hayo yanatofautisha waliokomaa kiutu na vijana pia ambao, ingawa wameshabalehe, hawana ukomavu ule unaohitajika kukabili majukumu yote katika jamii, hasa chini ya miaka 18. 

Kwa msingi huo, sheria zinawapangia haki na wajibu kadiri ya nchi.

Kwa nchi kama Tanzania pengine utu uzima unahesabika kuanza miaka 40, wakati utoto ni kuanzia miaka 0 hadi 17 na ujana ni kuanzia miaka 18 mpaka miaka 40.

Tanbihi

Viungo vya nje

Umri
Biolojia
Saikolojia
Sheria
Festus Ezeli

Ifeanyi Festus Ezeli-Ndulue (amezaliwa 21 Oktoba 1989) alikuwa mchezaji maarufu wa mpira wa kikapu kutoka Nigeria.

Maisha
Festus ni mmoja kati ya watoto watano.  Alijihusisha na masomo akaweza kumaliza elimu ya sekondari ya juu akiwa na umri wa miaka 14. 

Aliweza kuendelea na masomo huko jijini Yuba, California mwaka 2014. 

Alicheza misimu mitano katika Chama cha taifa cha mpira wa kikapu. Alicheza kwenye Chuo cha Vanderbilt Kabla ya kuchaguliwa kama chaguo la 30 kwenye machaguzi ya Chama cha taifa cha mpira wa kikapu kwenye timu ya Golden State Warriors. Ezeli alishinda katika fainali ya mwaka 2015 katika mashindano ya Chama cha taifa cha mpira wa kikapu. 

Mara ya mwisho alionekana katika fainali ya mwaka 2016, alistaafu baada ya kufanyiwa upasuaji wa goti katika msimu wa 2017.

Tanbihi

Wachezaji wa Nigeria
Gani Oladimeji Lawal Jr

Gani Oladimeji Lawal Jr. (alizaliwa Novemba 7, 1988) ni mtaalamu wa mpira wa kikapu mwenye asili ya Marekani na Nigeria mpira wa kikapu anayeichezea timu ya Krka tokea Slovenian League. Pia aliwahi kuchezea timu ya chuo cha Georgia Tech.

Tanbihi

Wachezaji wa Nigeria
Wachezaji wa Marekani
Peter Aluma

Peter Aluma (alizaliwa Lagos, 23 Aprili 1973) ni nguli wa mchezo wa mpira wa kikapu. 

Baada ya mafunzo yake ya elimu ya sekondari katika shule ya Okota Grammar School iliopo Isolo, Nigeria, mchezaji huyu mwenye urefu wa mita mbili anaechezea safu ya kati alipata umaarufu katika chuo cha Liberty kilichopo Marekani.

Aliongoza katika ufungaji akiwa na Big South all Conference mwaka 1996 na 1997 ambapo alikua katika safu ya ulinzi.

Alitajwa kama mchezaji mwenye mafanikio bora katika miaka ya 1994 mpaka 1997 akiwa katka timu ya Conference all rookie.

Marejeo 

Wachezaji wa Nigeria
Solomon Makfan Alabi

Solomon Makfan Alabi (amezaliwa Machi 21, 1988) ni mchezaji nguli wa mpira wa kikapu kutoka Nigeria anayechezea timu ya Fukushima Firebonds ligi B. 

Amesoma Florida State University ambapo aliisaidia kushika nafasi ya tatu katika msimamo wa ACC na katika safari ya mashindano ya NCAA ambapo walishindwa na Gonzaga katika mzunguko wa kwanza. Akiwa na futi 7’1 alikua ni mara mbili ya ACC safu ya ulinzi katika uchaguzi wa timu zote akiwa katika mwaka wake wa kwanza na miaka ya kuendelea. Amecheza soka kabla ya kuanza kucheza mpira wa kikapu akiwa na umri wa miaka 15.

Tanbihi

Wachezaji wa Nigeria
Ike Diogu

Ikechukwu Somtochukwu Diogu (alizaliwa Septemba 11, 1983) ni mchezaji wa Marekani mwenye asili ya Nigeria na mtaalamu wa mchezo wa kikapu basketball akichezea timu ya Shimane Susanoo Magic ya ligi B.

Familia na maisha ya Awali
Wazazi wa Diogu ni Wanigeria, waliohamia nchini Marekani mwaka 1980 kwa ajili ya masuala ya kielimu. Baadae walihamia katika mji wa Buffalo, New York, na kisha mji aliozaliwa wa Garland, Texas. Ike alihudhuria Austin Academy, na kisha kuandikishwa katika shule ya upili ya Garland High School. 

Diogu ni mwanachama wa kabila la Waigbo.

Tanbihi

Wachezaji wa Nigeria
Wachezaji wa Marekani
Kelenna David Azubuike

Kelenna David Azubuike (alizaliwa 16 Desemba 1983)  ni mchezaji wa zamani wa mpira wa kikapu wa Marekani. 

Kwa sasa yuko Golden State Warriors kama mchambuzi wa rangi kwenye runinga ya NBC Sports Bay Area.

Tanbihi

Wachezaji wa Marekani
Joshua Akognon

Joshua Akognon (alizaliwa Februari 10, 1986) ni mchezaji nguli kutoka Nigeria ambaye alichezea Montakit ya ACB. Aliichezea timu ya chuo cha Washington State Cougars men's basketball, Washington State na Cal State Fullerton. 

Joshua ana urefu wa futi 5 na inchi 11.

Marejeo

Wachezaji wa Nigeria
Al-Farouq Aminu

Al-Farouq Ajiede Aminu (amezaliwa Septemba 21, 1990 ) ni mchezaji wa mpira wa kikapu mwenye asili ya mchanganyiko katika ya Mmarekani na Mnigeria. Al-Farouq anachezea timu ya Orlando Magic ya Chama cha taifa cha mpira wa kikapu. Kimataifa anachezea timu ya taifa Nigeria. Aminu alichaguliwa katika timu ya Los Angeles Clippers katika machaguzi ya wachezaji mnamo mwaka 2010 kama chagua la nane. Pia alifanikiwa kuzichezea timu za New Orleans, Dallas Mavericks na Portland Trail Blazers.

Tanbihi

Wachezaji wa Nigeria
Yinka Dare

Yinka Dare (Oktoba 10, 1972 – Januari 9, 2004) alikuwa mchezaji wa mpira wa kikapu wa Nigeria. Alicheza misimu minne katika Chama cha taifa cha mpira wa kikapu.

Maisha ya Mwanzo
Yinka alizaliwa Kano. Mnamo mwaka 1991 mwanasheria wa kinigeria alimuona Yinka akiwa amekaa kwenye kiti anakula. Mwanasheria huyu alimuuliza Yinka kama anajua ana urefu gani lakini Yinka hakuwa anafahamu.  Alikuwa na urefu wa futi 7 na nusu.

Tanbihi

Wachezaji wa Nigeria
Obinna Ekezie

Obinna Ralph Ekezie (amezaliwa Agosti 22, 1975) alikuwa mchezaji wa mpira wa kikapu wa Nigeria katika Chama cha taifa cha mpira wa kikapu. 

Amezaliwa katika familia ya askari Waigbo. Jina lake Obinna lina maana ya "Moyo wa baba".

Tanbihi

Wachezaji wa Nigeria
Masimiani wa Bagai

Masimiani wa Bagai alikuwa askofu wa mji huo (leo nchini Algeria) hadi mwanzoni mwa karne ya 5. 
 
Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Oktoba.

Maisha
Kwanza askofu wa madhehebu ya Wadonato, mwaka 401 alijiunga na Kanisa Katoliki na kuteswa sana kwa imani hiyo mpya, kiasi cha kuchukuliwa kama kielelezo cha ukali wa ushindani kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini. Mara mbili alinusurika kuuawa kwa mapigo ya Wadonato hata Augustino wa Hippo alisema juu yake: Ana madonda mengi kuliko viungo.

Katika jaribio la kwanza alishambuliwa na umati ndani ya kanisa kuu, akaokolewa na Wakatoliki baada ya kupata majeraha mengi.

Mara ya pili alishambuliwa na vikosi vya kijeshi vya Wadonato alipokwenda kutamalaki kikanisa kilichopiganiwa na pande hizo mbili hata mahakamani. Alitupwa chini kutoka mnarani lakini aliangukia rundu la mboji. Hivyo hakufa walivyodhani maadui wake, bali alisaidiwa na wapitanjia akaendelea na juhudi zake.

Mwaka 404 alimlalamikia kaisari wa Dola la Roma Honorius, naye alirudisha hali ya kisheria dhidi ya Wadonato.

Augustino katika barua ya mwaka 402 aliandika kuwa Masimiani alijiuzulu. akamhimiza Kastori kushika nafasi ya ndugu yake ikawa hivyo.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 4
Waliofariki karne ya 5
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Algeria
Michael Gbinije

Michael Patrick Gbinije (amezaliwa 5 Juni, 1992) ni mchezaji wa mpira wa kikapu mwenye asili ya mchanganyiko kati ya Marekani na Nigeria. 

Michael ni mchezaji wa timu ya Mitteldeutscher BC katika ligi ya Bundesliga ya mpira wa kikapu. Alicheza kwenye msimu mmoja katika mashindano ya mpira wa kikapu chuoni alichezea Duke kabla ya kuhamia Syracuse mnamo mwaka 2012. Alichaguliwa kama chaguo la 49 na timu ya Pistons katika machaguzi ya wachezaji ya Chama cha taifa cha mpira wa kikapu mwaka 2012. Michael ameweza kuiwakilisha timu ya taifa ya Nigeria.

Tanbihi

Wachezaji wa Nigeria
Chimezie Metu

Chimezie Chukwudum Metu (amezaliwa 22 Machi, 1997) ni mchezaji wa mpira wa kikapu mwenye asili mchanganyiko wa Nigeria na Marekani. 

Chimezie anaichezea timu ya Chama cha taifa cha mpira wa kikapu iitwayo San Antonio Spurs. Alichezea timu ya chuo cha USC Trojans.

Tanbihi 

Wachezaji wa Nigeria
Wachezaji wa Marekani
Julius Nwosu

Obinna Julius Nwosu (amezaliwa 1 Mei 1971), ni Mnigeria aliyekua mchezaji wa mpira wa kikapu katika chama cha taifa cha mpira wa kikapu akiwa anachezea timu ya San Antonio Spurs. 

Julius ana urefu wa futi 6 na inchi 10. Julius alisoma katika shule ya Imo State huko Imo, Nigeria.

Tanbihi

Wachezaji wa Nigeria
Daniel Ochefu

Daniel Ochefu (amezaliwa 15 Disemba 1993) ni mchezaji wa mpira wa kikapu mwenye asili ya mchanganyiko wa kinigeria aliyezaliwa nchini Marekani. 

Anacheza katika ligi B huku akiichezea timu ya Ibaraki Robots. Daniel aliichezea timu ya Villanova Wildcats kipindi alipokua chuo.

Tanbihi

Wachezaji wa Nigeria
Dikembe Mutombo

Dikembe Mutombo Mpolondo Mukamba Jean-Jacques Wamutombo (amezaliwa 25 Juni 1966) ni Mmarekani mwenye asili ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo mchezaji mstaafu wa mpira wa kikapu. Mutombo alicheza misimu 18 katika chama cha mpira wa kikapu cha kitaifa (NBA). Nje ya mpira wa kikapu, amejulikana sana kwa kazi yake ya kibinadamu. 

Alianza kazi yake na Georgetown Hoyas ya mpira wa kikapu, kwa kawaida kama mmoja wa wachezaji anayetetea wakati wote. Alishinda tuzo ya mchezaji na mkabaji kwa mwaka mara nne, pia aliweza kufuzu mara nane katika timu ya wachezaji mastaa. .

Mechi ya mwisho kucheza ya chama cha kitaifa cha mpira wa kikapu ya mwaka 2009, Mutombo alitangaza kustaafu. Tarehe 11 Septemba 2015 aliingizwa kwenye ukumbi wa umaarufu wa mpira wa kikapu wa Naismith.

Tanbihi

Wachezaji wa Marekani
Hifadhi ya Manovo-Gounda St. Floris

Hifadhi ya Manovo-Gounda St. Floris ni mbuga ya kitaifa iliyopo katika Jamhuri ya Afrika ya Kati, karibu na mpaka wa Chad. 

Ilipokewa katika orodha ya Urithi wa Dunia ya UNESCO mnamo 1988 kutokana na wingi wa bioanwai iliyomo ndani yake. Spishi zinazojulikana kuwamo ni pamoja na vifaru weusi, ndovu, Duma wa Sudani, Chui, Twiga, Nyati na Simba.

Hifadhi hii inatishiwa na uwindaji haramu.  

Vifaru weusi wa magharibi ambao walikuwa wanyama asilia wa Jamhuri ya Afrika ya Kati wameshakoma mnamo 2011. Mnamo 1976 idadi ya Tembo ilikadiriwa kuwa kati ya 80,000 hadi 100,000, na mnamo mwaka 1985 walibaki kati ya 10,000 hadi 15,000 pekee. Tangu siku zile namba zimepungua tena ambapo mnamo mwaka 2005 ni Tembo chini ya 500 waliotazamwa kwa kutumia picha zilizochukuliwa kwa kutumia eropleni.   

Hifadhi za Taifa za Jamhuri ya Afrika ya Kati
Urithi wa Dunia
Chanjo ya Kifaduro

Chanjo ya Kifaduro ni chanjo ambayo hulinda dhidi ya kifaduro. 

Kuna aina mbili kuu: chanjo za chembe-nzima na chanjo isiyo ya chembe. Chanjo ya chembe-nzima hufanya kazi kwa karibu 78% huku chanjo isiyo ya chembe hufanya kazi kwa karibu 71% hadi 85%. Ufaafu wa chanjo unaonekana kupungua kwa kati ya 2% na 10% kila mwaka na upungufu wa haraka zaidi kwa chanjo zisizo za chembe. Kutoa chanjo wakati wa ujauzito unaweza kumlinda mtoto. Chanjo hiyo inakadiriwa kwamba imeokoa maisha zaidi ya nusu mwaka wa 2002. 

Shirika la Afya Duniani na Kituo cha Udhibiti na Kinga dhidi ya Magonjwa kinapendekeza kwamba watoto wote wapewe chanjo ya kifaduro na ijumuishwe kwenye chanjo za mara kwa mara. Hii ni pamoja na watu walio na virusi vya UKIMWI. Vipimo vitatu kuanzia umri wa wiki sita vinapendekezwa kwa watoto wachanga. Vipimo vya ziada vinaweza kutolewa kwa watoto wakubwa na watu wazima. Chanjo hii inapatikana tu kwa mchanganyiko na chanjo nyingine. 

Chanjo zisizo za chembe zinatumika sana katika nchi zilizoendelea kwa sababu ya madhara machache. Kati ya 10% na 50% ya watu waliopewa chanjo ya chembe-nzima huwa na wekundu katika sehemu zilizodungwa sindano na homa. Kifafa homa na vipindi virefu vya kulia hutokea kwa chini ya asilimia moja. Kwa chanjo zisizo za chembe, kipindi kifupi cha uvimbe usio hatari kwenye mkono kinaweza kutokea. Madhara kwa aina zote mbili za chanjo, hasa chanjo ya chembe-nzima ni chache kadri mtoto bado ni mchanga. Chanjo za chembe-nzima hazifai kutumika baada ya umri wa miaka sita. Shida hatari za nyurolojia kwa kipindi kirefu hazihusiani na aina yoyote ya chanjo hii.

Chanjo ya kifaduro ilianzishwa mwaka wa 1926. Ipo kwenye Orodha ya Dawa Muhimu ya Shirika La Afya Duniani, dawa muhimu zaidi inayohitajika kwenye mfumo wa kimsingi wa afya. Toleo ambalo pia linajumuisha chanjo ya pepopunda, diptheria, polio na Hib hugharimu dola 15.41 kwa kila kipimo mwaka wa 2014.

Tanbihi

Chanjo
Chanjo ya Homa ya Manjano A

Chanjo ya Homa ya Manjano A ni chanjo ambayo huzuia Homa ya Manjano A. Ni faafu kwa karibu 95% ya hali na hudumu kwa angalau miaka kumi na mitano na ikiwezekana kwa maisha yote ya mtu. Ikitolewa, vipimo viwili vinapendekezwa kuanzia baada ya umri wa mwaka mmoja. Hutolewa kwa kudunga sindano kwenye misuli. 

Shirika la Afya Duniani (WHO) linapendekeza chanjo ya ulimwenguni katika maeneo ambayo ugonjwa huo ni wa kawaida. Mahali ambapo ugonjwa huu ni kawaida sana, chanjo ya kuenea kila pahali haipendekezwi kwani watu wote hupata kingamwili kupitia kwa uambukizi wakiwa watoto. Kituo cha Udhibiti na Kinga dhidi ya Magonjwa (CDC) kinapendekeza kuwapa chanjo watu wazima walio kwenye hatari sana na watoto wote. 

Athari kuu ni nadra sana. Uchungu katika sehemu iliyodungwa sindano hutokea kwa karibu 15% ya watoto na nusu ya watu wazima. Chanjo nyingi za Homa ya Manjano A huwa na virusi visivyo tendaji huku chache huwa na virusi hafifu. Zile zenye virusi hafifu hazipendekezwi wakati wa ujauzito au kwa wale walio na kinga duni mwilini. Uundaji chache huunganisha homa ya manjano A na ama chanjo ya homa ya manjano B au ya homa ya matumbo. 

Chanjo ya kwanza ya Homa ya manjano A iliidhinishwa Ulaya mwaka wa 1991 na Marekani mwaka wa 1995. Ipo kwenye Orodha ya Dawa Muhimu ya Shirika la Afya Duniani, dawa muhimu zaidi inayohitajika kwenye mfumo wa kimsingi wa afya. Gharama yake Marekani ni kati ya dola 50 na dola 100.

Tanbihi

Chanjo
Maradhi ya kuambukiza
Chanjo ya Homa ya Manjano B

Chanjo ya Homa ya Manjano B ni chanjo ambayo huzuia homa ya manjano B. Kiwango cha kwanza kinapendekezwa kuwa ndani ya saa 24 baada ya kuzaliwa na kisha viwango viwili au vitatu kutolewa baada ya hicho. Hii inajumuisha wale ambao wana kinga duni mwilini kama vile kutokana na virusi vya UKIMWI na wale waliozaliwa kabla ya siku ya kuzaliwa kufika. Kwa watu walio na afya nzuri, chanjo ya mara kwa mara hufanya watu zaidi ya 95% kukingwa dhidi ya ugonjwa huo.

Kupima damu ili kuthibitisha kwamba chanjo hiyo imefanya kazi kunapendekezwa kwa wale walio katika hatari ya juu. Viwango vya ziada vinaweza kuhitajika kwa watu walio na kinga duni japo si muhimu kwa watu wengi. Kwa wale ambao wamekuwa kwenye hatari ya homa ya manjano ya B japo hawajapewa chanjo, wanafaa kupewa kinga ya homa ya manjano ya B ya protini za damu juu ya chanjo. Chanjo hii hutolewa kwa kudunga sindano kwenye misuli. 

Madhara hatari yanayotokana na chanjo ya homa ya manjano ya B si kawaida sana. Uchungu unaweza kutokea katika sehemu iliyodungwa sindano. Ni salama kwa matumizi wakati wa ujauzito au unaponyonyesha. Haijahusishwa na dalili ya Guillain-Barre. Chanjo za sasa zimetengenezwa kwa ufundi wa viumbe vya msimbo-jeni vinavyoungana tena. Zinapatikana peke yao na kwa mchanganyiko na chanjo nyingine.

Chanjo ya kwanza ya Homa ya manjano B iliidhinishwa Marekani mwaka wa 1981. Toleo salama lilikuja sokoni mwaka wa 1986. Ipo kwenye Orodha ya Dawa Muhimu ya Shirika La Afya Duniani, dawa muhimu zaidi inayohitajika kwenye mfumo wa kimsingi wa afya. Gharama ya jumla ni kati ya dola 0.58 na 13.20 kwa kila kiwango mwaka wa 2014. Gharama yake Marekani ni kati ya dola 50 na dola 100.

Tanbihi

Chanjo
Maradhi ya kuambukiza
Chanjo ya homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na kuvu

Chanjo ya homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na kuvu hurejelea chanjo yoyote ambayo hutumika kuzuia maambukizi ya Neisseria meningitidis. Toleo mbalimbali ni faafu dhidi ya baadhi ya au aina zote zifuatazo za homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na kuvu: A, C, W135, na Y. Chanjo hizo hufanya kazi kwa kati ya 85% na 100% kwa angalau miaka miwili. Husababisha upungufu wa homa ya uti wa mgongo na sepsis miongoni mwa idadi ya watu wanazozitumia sana. Hutolewa ama kwa kudungwa sindano kwenye misuli au chini ya ngozi tu. 

Shirika la Afya Duniani linapendekeza kwamba nchi zilizo na kiwango cha wastani au cha juu cha ugonjwa huo au na maambukizi ya mara kwa mara zinafaa kutoa chanjo kila mara. Katika nchi zenye hatari ya chini ya ugonjwa huo, wanapendekeza kwamba makundi yenye hatari ya juu yanafaa kupewa chanjo. Katika maeneo yenye hatari ya homa ya uti wa mgongo, juhudi za kuwapa chanjo watu wote kati ya umri wa mwaka mmoja na miaka thelathini wenye homa ya uti wa mgongo A zinaendelea. Katika Kanada na Marekani chanjo zinazofanya kazi kwa aina zote nne zinapendekezwa mara kwa mara kwa vijana na wengine walio kwenye hatari ya juu. Zinahitajika pia kwa watu wanaosafiri kwenda Mecca kwa ajili ya Hajj. 

Usalama kwa ujumla ni nzuri. Wengine huwa na uchungu na wekundu katika sehemu zilizodungwa sindano. Matumizi wakati wa ujauzito ni salama. Athari kali za mzio hutokea kwa chini ya kiwango kimoja kwa viwango milioni moja. 

Chanjo ya kwanza ya homa ya uti wa mgongo inayosababishwa na kuvu ilibuniwa miaka ya 1970. Ipo kwenye Orodha ya Dawa Muhimu ya Shirika La Afya Duniani, dawa muhimu zaidi inayohitajika kwenye mfumo wa afya. Bei ya ununuzi wa jumla ni kati ya dola 3.23 na dola 10.77 kwa kila kipimo mnamo 2014. Gharama yake Marekani ni kati ya dola 100 na 200.

Tanbihi

Chanjo
Maradhi ya kuambukiza
Jangwa Kubwa la Victoria

Jangwa Kubwa la Victoria (Great Victoria Desert) ni jangwa kubwa zaidi nchini Australia.   Linaenea kwa km² 348,750 katika kusini magharibi ya bara hili. Uso wake ni mchanganyiko wa matuta ya mchanga, vilima vidogo, tambarare za nyasi, maeneo makubwa ya changarawe, na maziwa ya chumvi.  

Jangwa hilo linapatikana katika majimbo ya Australia Magharibi na Australia Kusini.  Urefu wake kutoka mashariki hadi magharibi ni kama km 700.     

Tabianchi ni yabisi sana, usimbishaji wa mwaka ni kati ya milimita 200 hadi 250 za mvua kila mwaka.   

Lilipewa jina lake kwa heshima ya Malkia Victoria wa Uingereza.   

Wakazi asili wa Australia bado wanaishi katika sehemu ya jangwa wanapokalia eneo kubwa la kujitawala.

Marejeo

Viungo vya Nje
Online natural history of Great Victoria Desert 

Jiografia ya Australia
jangwa
Atacama

Jangwa la Atacama ni jangwa lililoko kaskazini mwa Chile. Linaenea kwenye kanda yenye urefu wa kilomita 1,000 kwenye pwani ya Chile, upande wa magharibi wa milima ya Andes. Eneo lake ni kilomita za mraba 105,000.

Atacama hutazamwa kuwa kati ya maeneo yabisi yaani makavu zaidi duniani. Kuna sehemu zinazopokea chini ya milimita 25 za mvua kila baada ya miaka 10. Katika maeneo mengine, chini ya inchi (25 mm) ya mvua inanyesha kila miaka kumi. Moja tu ya mito inayotelemka kutoka milima ya Andes hufikia baharini kupitia jangwa. Mingine hupotea ndani ya ardhi kavu. 

Sababu ya ukame wa Atacama ni mkondo baridi wa bahari unaotoka kwenye Bahari ya Kusini ukipita kwenye pwani ya Chile. Baridi ya maji hairuhusu hewa juu yake kushika unyevu, kwa hiyo mvua kidogo sana unafika barani, lakini kuna ukungu. Wakazi wa pwani ya Chile wamejifunza kuvuna maji kutoka ukungu. Katika sehemu za jangwa hili haijanyesha kwa zaidi ya miaka 400. Ingawa Atacama ndio mahali pakavu zaidi ulimwenguni hiyo haimaanishi ndio mahali pa joto zaidi. Jangwa la Atacama kweli ni mahali pa baridi sana na hali ya joto kuanzia nyuzi 0 hadi 30. 

Katika karne ya 19 chumvi ya nitrati mbalimbali ilichimbwa kwenye jangwa na utajiri huo ulisababisha vita ya shura baina ya Bolivia, Peru na Chile kati ya miaka 1879 - 1884. Chile ilishinda. 

Ukavu wa hewa pamoja na uhaba wa makazi ya binadamu na wa mianga yao unarahisisha utazamaji wa nyota. Nchi za Ulaya zimejenga paoneanga patatu katika Atacama, na kituo kikubwa ni Atacama Large Millimeter Array inayounganisha viakisi parabola 66.

Picha za Atacama

Marejeo

Viungo vya nje 

 "Mars-like Soils in the Atacama Desert, Chile, and the Dry Limit of Microbial Life", NASA press release
 "Roving robot finds desert life", article in Nature
 "A Lady in the Atacama Desert", from the travel blog A Lady in London
 Detailed article issued by the Geological Society of America on the history of aridity of the Atacama Desert
 Atacama Desert Photo Gallery, photos of many different landscapes, flora and fauna of the Atacama Desert
TECHNICAL SPECIFICATIONS of the E-ELT (acronym for European Extremely Large Telescope)

Jangwa
Jiografia ya Chile
Vita vya shura

Vita vya shura (pia: Vita vya Pasifiki) vilitokea kati ya miaka 1879 - 1884 baina ya Bolivia, Peru na Chile. 

Nchi hizo tatu zilipigania jangwa la Atacama baada ya shura (chumvi ya nitrati mbalimbali) kupatikana na kuanza kuchimbwa kwenye jangwa hilo katika karne ya 19. Utajiri huo ulisababisha vita vilivyoshindwa na Chile.

Marejeo 

 
 
 
 Boyd. Robert N. Chili: Sketches of Chili and the Chilians During the War 1879-1880. (1881)
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Historia ya Chile 
Historia ya Bolivia 
Historia ya Peru
vita
Markulo wa Numidia

Markulo wa Numidia (alifariki 347) alikuwa askofu huko Numidia (leo nchini Algeria) aliyeuawa kwa ajili ya imani yake. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.
  
Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 25 Novemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 347
Maaskofu Wakatoliki
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Algeria
Shura

Shura (kwa Kiingereza: saltpeter) ni kundi la chumvi za nitrati zinazotokea kiasili. 

Kikemia ni nitrati zifuatazo zilizoitwa shura au saltpeter:
 Nitrati ya kalisi KNO3
 Nitrati ya sodiamu NaNO3
 Nitrati ya kalisi Ca(NO3)

Matumizi kwa baruti
Shura ilikuwa sehemu ya lazima ya mchanganyiko wa dutu unaounda baruti. Tangu kugunduliwa na kuenea kwa baruti na silaha za moto katika karne ya 12 shura ilitafutwa kwa madhumuni ya kijeshi. 

Shura hiyo ilikuwa kwa kawaida nitrati ya kali KNO3 iliyopatikana katika aina za ardhi, katika mavi ya ndege au katika mipango ambako iliweza kuonekana kama chumvi juu ya mwamba . Katika nchi ambako haikupatikana katika mazingira, wataalamu walibuni njia za kuitengeneza kwa kukusanya mkojo wa wanyama, hata ya watu.

Mbolea wa chumvichumvi
Elimu ya kemia ya kisasa ilitambua elementi ndani ya shura; kuanzia mwaka 1840 mwanakemia Justus Liebig alifundisha kwamba ustawi wa mimea shambani unahitaji kurudishwa kwa madini kwenye ardhi ambayo yanatolewa na mimea yenyewe inapokua. Hapo aliweka msingi wa matumizi ya mbolea za chumvichumvi yaliyokuwa msingi wa kuongezeka kwa mavuno duniani yanayolisha idadi kubwa ya watu .

Shura za aina mbalimbali zilionekana kuwa na virutubisho vya msingi vinavyohitajika na mimea yaani naitrojeni (N) na potasiamu (K). 

Shura ya NaNO3 inapatikana kwa viwango vikubwa katika Amerika Kusini, hasa katika jangwa la Atacama. Tangu kugunduliwa kwa umuhimu wa mbolea za chumvichumvi shura hiyo ilitafutwa sana na kufanyiwa biashara kimataifa; utajiri huo ulisababisha "vita ya shura" ya karne ya 19 baina ya Chile, Peru na Bolivia kuhusu utawala wa maeneo ynye shura nyingi.

Tanbihi

kemia
malighafi
Akuto, Anastasia na wenzao

Kandidi, Selifloria, Felisi, Honori, Januaria, Jukundi, Lusiani, Marko, Petro, Sekundi, Severi na Telesfori ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa yanajulikana majina yao tu, si mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 5 Januari..

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Artakse na wenzake

Epikteto, Felisita, Felisi, Fortunati, Jukundi, Pikti, Kwieto, Kwinto, Rustiko, Sekundi, Silo, Vinsenti, Vitali na wenzao saba (walifariki 250 hivi) ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Decius. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 250
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Eufrasi na Klarus

(walifariki karne ya 5) ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao ya Kikatoliki katika dhuluma ya wafalme Wavandali. 

Eufrasi alikuwa askofu na Klarus shemasi wake.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 14 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 5
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Saturnini, Faustini na Nafiani

ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 16 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Oronsi, Vinsenti na Vikta

(walifariki Puigcerda, Catalonia, Hispania, 304 hivi) ni kati ya Wakristo waliouawa kwa ajili ya imani ya walioieneza kwa bidii katika dhuluma ya kaisari Diokletian. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 22 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 304
Wamisionari
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Ufaransa
Watakatifu wa Hispania
Paulo, Suksesi na wenzao

Viktorini, Saturi, Misor, Geronsi, Lukresya, Januari, Agapiti, Krusesi, Eufra, Floridi na Teokosi ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 14 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Akwilini, Jemini na wenzao

Augeni, Marsiano, Kwinto, Theodoto na Trifoni (walifariki 484 hivi) ni kati ya Wakristo wa Moroko waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya mfalme Huneriki wa Wavandali. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 4 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 484
Wafiadini Wakristo
Wafiadini Wakatoliki
Watakatifu wa Moroko
Kato, Jermana na wenzao

Geronsi, Januari, Julius, Paulo, Pia, Saturnini, Suksesi na wenzao ni kati ya Wakristo wa Algeria ya leo waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 19 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Algeria
Viktori, Felisi, Narsisi na Argirus

ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 1 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Petro, Severus na Leucho

(walifariki 309 hivi) ni kati ya Wakristo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 11 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 309
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Kastuli, Modesti na wenzao

arubaini au hamsini hivi, wakiwemo Rogato na Zotiko, (walifariki 309 hivi) ni kati ya Wakristo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 12 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Agatho na wenzake

thelathini na sita (Amoni, Arato, Bastamoni, Bastami, Besamoni, Didimo, Dionisi, Dioskoro, Ekomei, Hero, Hipeas, Horpresi, Horus, Koluti, Orioni, Pantheri, Papas, Papias, Paulo, Petheko, Pinuti, Plesi, Potamoni, Protea, Rekombi, Rekumbi, Romano, Sarmata, Saturnini, Serapioni, Siriaki,  Theonas, Thioni na Zotiko) ni kati ya Wakristo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao . 

Kabla ya hapo walikuwa wamejitahidi kueneza Ukristo katika nchi nzima.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 18 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Chanjo ya BCG

Chanjo ya Bacillus Calmette–Guérin (BCG) ni chanjo ambayo kimsingi hutumika dhidi ya kifua kikuu. 

Katika nchi ambazo kifua kikuu ni kawaida, kipimo kimoja cha dawa kinapendekezwa kwa watoto walio na afya nzuri sawa na afya yao wakati wa kuzaliwa. Watoto walio na virusi vya UKIMWI wanafaa kupewa chanjo. Katika maeneo ambayo kifua kikuu si kawaida, watoto tu wenye hatari kubwa ya kuambukizwa ugonjwa huo hupewa chanjo na sehemu zinazoshukiwa kupimwa na kutibiwa. Watu wazima ambao hawana ugonjwa wa kifua kikuu na hawakupewa chanjo lakini mara kwa mara miili yao hukataa kutumia dawa, kifua kikuu kinaweza pia kupewa chanjo. 

Viwango vya kinga hutofautiana sana na hudumu kwa kati ya miaka kumi na ishirini. Miongoni mwa watoto, chanjo hii huzuia karibu 20% dhidi ya kupata ugonjwa na miongoni mwa wale ambao huathiriwa husaidia nusu yao dhidi ya kupata ugonjwa huo. Chanjo hii hutolewa kwa kudungwa sindano mwilini. Vipimo vya ziada haviungwi mkono kwa ushahidi. Pia, inaweza kutumika katika matibabu ya baadhi ya aina nyingine ya saratani ya kibofu cha mkojo. 

Athari kuu ni nadra. Mara nyingi kuna wekundu, kuvimba, na uchungu mkali kwenye sehemu iliyodungwa sindano. Kidonda kidogo pia kinaweza kujiunda na kuacha kovu baada ya kupona. Madhara ni ya kawaida sana na yanaweza kuwa makali sana kwa wale ambao wana kinga duni. Si salama kwa matumizi wakati wa ujauzito. Chanjo hii iliasisiwa kutoka kwa Mycobacterium bovis ambayo hupatikana sana kwa ng'ombe. Huku ishafanywa kuwa hafifu bado ipo na inafanya kazi. 

Chanjo ya BCG ilitumika mara ya kwanza mwaka wa 1921. Ipo kwenye Orodha ya Dawa Muhimu ya Shirika La Afya Duniani, dawa muhimu zaidi inayohitajika kwenye mfumo wa afya. Bei ya jumla ni dola 0.16 kwa kila kipimo mnamo 2014. Gharama yake Marekani ni kati ya dola 100 na 200. Kila mwaka chanjo hii hutolewa kwa watoto karibu milioni 100.

Tazama pia

Chanjo
Publio, Saturnini, Mauriani, Libosi na Vinsensia

ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 1 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Viktori, Marinus, Perpetua, Julia, Honori, Urbani na Privatula

ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 2 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Simfroni na Ipoliti

ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 3 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Revokati, Saturi, Felisi, Saturnini na Gelasi

ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 5 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Emiliani, Lasi, Didimo, Poemi, Amoni na Prima

pamojana wenzao 38 ni kati ya Wakristo wa Membresa (katika Tunisia ya leo) waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Apolo, Protei, Orioni na Plausi

ni kati ya Wakristo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 10 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Modesti, Juliani na Posina

ni kati ya Wakristo wa Tunisia ya leo waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 12 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Modesti na Amoni

ni watoto Wakristo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 12 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Tuliani, Antia, Siriaki na Amoni

ni kati ya Wakristo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 13 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Juliani wa Misri na wenzake

na wenzake ni kati ya Wakristo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 16 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Silvani, Rutuli, Klasiki, Sekundi, Fruktuli, Masimo, Damasi, Paulo na Marsiali

ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 18 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Publio, Juliani, Marseli, Marubi, Juliani, Barasea, Tulius, Lampasi, Majoli, Julius, Paulo, Maksimila, Publio na Juliani

ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 19 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Veruli, Sekundini, Sirisi, Felisi, Servuli, Saturnini na Fortunati

na wenzao kumi na tisa (walifariki Susa, katika Tunisia ya leo, 434 hivi) ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa na Wavandali Waario kwa ajili ya imani yao ya Kikatoliki.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 21 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 434
Wafiadini Wakatoliki
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Abili wa Aleksandria

(pia: Avili, Abiti, Mili, Meli au Sabeli) alikuwa askofu wa tatu wa mji huo wa Misri (86 hivi - 11 Septemba 95).

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 22 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
Holweck, F. G., A Biographical Dictionary of the Saints. St. Louis, MO: B. Herder Book Co. 1924.
Atiya, Aziz S. The Coptic Encyclopedia. New York: Macmillan Publishing Co., 1991. 

Waliozaliwa karne ya 1
Waliofariki 96
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Misri
Kreskoni, Zeno, Menandri, Karini, Arioni, Ipoliti, Diodoro, Menelanti, Atora, Petro, Lambese, Lusiani na Felisi

ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 23 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Viktorini, Vikta, Nisefori, Klaudiani, Dioskoro, Serapioni na Papias

(walifariki Diospolis, leo Hu, 283) ni kati ya Wakristo wa Misri waliouawa kwa kukatwa kichwa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Numerian.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 25 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 283
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Donati, Justus na Herenas

ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 25 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini