LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Sesari wa Nazianzo

Sesari wa Nazianzo (Arianzo, leo Güzelyurt, mkoani Kapadokia, katikati ya nchi ambayo leo inaitwa Uturuki, 331 hivi - Nazianzo, 369 hivi) alikuwa mganga wa ikulu.

Tangu zamani anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe 25 Februari.

Maisha 
Alizaliwa katika familia ya kisharifu ya watakatifu. Baba yake aliitwa Gregori mzee na mama yake Nonna. Kaka yake alikuwa Gregori wa Nazienzi.

Baba, aliyekuwa Myahudi, aliongokea Ukristo kwa msaada wa mke wake na hatimaye akawa askofu wa Nazianzo.

Hata hivyo Sesari alibatizwa tu muda mfupi kabla hajafa kwa tauni, baada ya kunusurika kufa katika tetemeko la ardhi lililopata mji wa Nisea alipokuwa afisa wa serikali.

Alikuwa amesoma fani mbalimbali kwanza huko Kaisarea wa Kapadokia, halafu Aleksandria ya Misri, alipowazidi wanafunzi wenzake wote.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Vyanzo 
 McGuckin, John A. St. Gregory of Nazianzus: An Intellectual Biography. Crestwood, NY: 2001, St. Vladimir's Seminar Press.  ISBN|0-88141-222-8
 Migne, J.P. (General Editor). Cursus Completus Patrologiae Graecae. 167 volumes. Paris: 1857-1866.

Waliozaliwa 331
Waliofariki 369
Watakatifu wa Uturuki
Walburga

Walburga (Devonshire, Wessex, Uingereza, 710 hivi – Heidenheim, Ujerumani, 25 Februari 779) alikuwa abesi Mbenedikto wa monasteri mbili, ya kike na ya kiume, katika Ujerumani ya leo, alipofuata kaka zake wamisionari wake wamisionari Wilibaldi na Winibaldi kwa ombi la askofu Bonifas mfiadini..

Anaheshimiwa tangu zamani kama mtakatifu, hasa baada ya kutangazwa na Papa Adriani II tarehe 1 Mei 870. 

Sikukuu yake huadhimishwa katika tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

 Abbey of Saint Walburga 

Waliozaliwa 710
Waliofariki 779
Mabikira
Wamonaki
Wabenedikto
Wamisionari
Watakatifu wa Uingereza
Watakatifu wa Ujerumani
Toribio Romo

Toribio Romo (jina kamili kwa Kihispania Toribio Romo González; Santa Ana de Guadalupe, Jalisco, Mexico, 19 Septemba 1900 - Tequila, Jalisco, 25 Februari 1928) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki nchini Meksiko hadi alipouawa na waliochukia upadri bila kesi wakati wa Vita vya Wakristero.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 22 Novemba 1992 halafu mtakatifu mfiadini tarehe 21 Mei 2000 pamoja na wenzake 24 waliofia dini katika vita hivyo:

Sikukuu yao inaadhimishwa kila tarehe 21 Mei ila ya kwake mwenyewe ni tarehe ya kifodini chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
Gutierrez, Marco A. Garcia. "Toribio Romo: protector de los mojados: es un espejismo del desierto que hace milagros de carne y hueso." Contenido,  June, 2002 
Murphy, James. The Martyrdom of Saint Toribio Romo. Liguori Publications (November 1, 2007)
Thompson, Ginger. "Santa Ana de Guadalupe Journal; A Saint Who Guides Migrants to a Promised Land." The New York Times, August 14, 2002.
Sheehan, Thomas. Dictionary of Patron Saints' Names. Our Sunday Visitor (September 2001)
Chapman, Erica.  Trad. oral.  2016

Viungo vya nje
 Tulsa Oklahoma Diocesan Shrine:  Diocesan Shrine dedicated to Saint Toribio Romo located in Tulsa, Oklahoma.
 Homily of Pope John Paul II from Canonization Mass

Waliozaliwa 1900
Waliofariki 1928
Mapadri
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Meksiko
Faustiniani wa Bologna

Faustiniani wa Bologna (alifariki karne ya 4) alikuwa askofu wa pili wa mji huo, Italia Kaskazini.

Aliimarisha na kustawisha hasa kwa mahubiri yake bora Kanisa la huko wakati wa dhuluma ya serikali ya Dola la Roma.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 26 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki karne ya 4
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Italia
Vikta mkaapweke

Vikta mkaapweke (alifariki Arcis-sur-Aube, Champagne, leo nchini Ufaransa, karne ya 6 hivi) alikuwa mkaapweke aliyesifiwa na Bernardo wa Clairvaux.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 26 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 6
Wakaapweke
Watakatifu wa Ufaransa
Andrea wa Firenze

Andrea wa Firenze (alifariki Firenze, Italia, karne ya 9) alikuwa askofu wa mji huo.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 26 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 9
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Italia
Paula Montal

Paula Montal (Arenys de Mare, Barcelona, Hispania, 11 Oktoba 1799 - Olesa de Montserrat, 26 Februari 1889) alikuwa bikira mwanzilishi wa shirika la Mabinti wa Maria wa Shule za Kikristo ambalo ndani ya Kanisa Katoliki linahudumia wasichana na elimu yao kwa kufuata karama ya Yosefu Calasanz. 

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 18 Aprili 1993 na mtakatifu tarehe 25 Novemba 2001.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
 Hagiography Circle
 Saints SQPN
 The Compass 
 Catholic Ireland

Waliozaliwa 1799
Waliofariki 1889
Mabikira
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Hispania
Baldomero wa Lyon

Baldomero wa Lyon (pia: Waldimer, Garmier, Germier, Gaumier, Galmier, Geaumier; Ouvacou Auditiac, karne ya 7 - Lyon, 27 Februari 660 hivi) alikuwa mhunzi wa mji huo, leo nchini Ufaransa, ambaye alijulikana kwa maadili na ukarimu wake. 

Miaka yake ya mwisho alimfuata abati Vivensioli kwenda kuishi na wamonaki na alipewa daraja ya shemasi mdogo.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 27 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 7
Waliofariki 660
Wamonaki
Watakatifu wa Ufaransa
Basili na Prokopi

Basili na Prokopi (walifariki Konstantinopoli, leo nchini Uturuki, karne ya 8) walikuwa wamonaki walioteswa na kufungwa na kaisari Leo III wa Bizanti kwa sababu ya kutetea heshima kwa picha takatifu. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 27 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
Bibliotheca Sanctorum II, p. 949

Waliofariki karne ya 8
Wamonaki
Watakatifu wa Uturuki
Anna Line

Anna Line (1563 hivi – 27 Februari 1601) alikuwa mwanamke Mwingereza aliyebadilisha imani yake ya dini kutoka Ushirika wa Anglikana kuingia Kanisa Katoliki.

Kwa vile aliwaficha mapadri nyumbani mwake na kuhudhuria Misa zao, alipelekwa mahakamani na kuuawa kwa kunyongwa. 

Mwaka 1929 alitangazwa na Papa Pius XI kuwa mwenyeheri na mwaka 1970 alitangazwa na Papa Paulo VI kuwa mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake ni tarehe 27 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
The Neat-Herd's Daughter (mini-bio)

Waliozaliwa 1563
Waliofariki 1601
Wafiadini Wakatoliki
Watakatifu wa Uingereza
Gabrieli wa Bikira Maria wa Mateso

Gabrieli wa Bikira Maria wa Mateso, C.P. (jina la kuzaliwa: Francesco Possenti; Assisi, Umbria, Italia, 1 Machi 1838 – Isola del Gran Sasso, Abruzzo, Italia, 27 Februari 1862) alikuwa kijana aliyependa starehe lakini aliacha yote akawa frateri Mpasionisti ila alifariki mapema kwa kifua kikuu akiwa akoliti tu, kabla hajafikia upadri. 

Papa Pius X alimtangaza mwenye heri tarehe 31 Mei 1908, na Papa Benedikto XV alimtangaza mtakatifu tarehe 13 Mei 1920.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

Catholic Encyclopedia article: Blessed Gabriel
Saint Gabriel Possenti Society at gunsaint.com
Shrine of St. Gabriel (in Italian)

Wapasionisti
Watakatifu wa Italia
Romano wa Condat

(390 - 463) alikuwa mmonaki nchini Ufaransa aliyekwenda kuishi msituni akapatikana tu miaka michache baadaye. Hapo akaanza kupata wafuasi akawa abati mwanzilishi wa monasteri ya Condat mbali ya kuanzisha nyingine mbili za kiume na nyingine ya kike pamoja na mdogo wake Lupisino wa Condat na dada yao. 

Mwaka 444 alipewa upadirisho na Hilari wa Arles.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Romanus of Condat 
Saints Romanus

Waliozaliwa 390
Waliofariki 463
Wamonaki
Wakaapweke
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Ufaransa
Marana na Sira

Marana na Sira (walifariki 450 hivi) walikuwa mabikira wa Berea, leo Aleppo, Syria, walioishi maisha magumu sana na kimya cha karibu mfululizo katika banda lisilowakinga dhidi ya hali ya hewa, wakitegemea chakula kutoka kwa wahisani waliotembelea makazi yao na kuwapa dirishani.

Theodoreto wa Kuro aliandika juu yao sura XXIX ya kitabu chake "Religiosa Historia" walipokuwa bado hai.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu mabikira.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 28 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 4
Waliofariki 450
Wakaapweke
Mabikira
Watakatifu wa Siria
Oswadi wa York

Oswadi wa York (alifariki 29 Februari 992) alikuwa mmonaki kwanza kanoni, baadaye aliyepata kuwa askofu wa Worcester kuanzia mwaka 971 halafu wa York nchini Uingereza kuanzia mwaka 972 hadi kifo chake.

Msomi mfurahivu na mpole, alichangia urekebisho wa Kanisa na wa umonaki kwa kuingiza kanuni ya Mt. Benedikto katika monasteri mengi.

Alifariki wakati wa kuwaosha miguu maskini kama ilivyokuwa kawaida yake wakati wa Kwaresima.

Tangu kale Paulinus anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waanglikana kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo

Marejeo mengine

Viungo vya nje
 Anonymous life of Oswald (in Latin), pg. 399 ff.
 2 more lives of St. Oswald, plus relevant extracts of the Historia Rameseiensis, pg. 1 ff.
 St. Oswald and the Church of Worcester (1919)

Waliozaliwa karne ya 10
Waliofariki 992
Wamonaki
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Uingereza
Albinus wa Angers

Albinus wa Angers (kwa Kifaransa: Aubin; Vannes, leo nchini Ufaransa, 496 hivi - Angers, 1 Machi 550) alikuwa kwanza mmonaki, halafu abati kwa miaka 25 na hatimaye askofu wa mji huo kuanzia mwaka 529, akijitahidi kurekebisha Kanisa kufuatana na mtaguso wa tatu wa Orleans na kutetea fukara na wafungwa hata kwa kukemea vikali fahari ya matajiri.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
THE LIFE OF ST. AUBIN by Venantius Fortunatus, translated by John Dodd
Author's Prologue
Chapter 1: Aubin the monk (later the abbot) renowned for his miracles
Chapter 2 Aubin is honoured by King Childebert and by many miracles through God's grace.
Chapter 3: More miracles of St Aubin – his death and his translation
Notes on the Text

THE MIRACLES OF ST AUBIN by Nicholas Belfort, translated by John Dodd
Chapter 1 Madmen are healed at St Aubin's Tomb – Sacred Healing of Fever
Chapter II The remarkable case of the paralysis of a certain pious man who after seven years was healed at St Aubin's tomb.
Chapter III Victory over the enemy by the good offices of Saint Aubin – the habit of swearing is rebuked.

THE LIFE OF ST AUBIN – DETAILS ON SOURCES by John Dodd
Chapter I: The Age of St Aubin – his birth and monastic life
Chapter II The Miracles of St Aubin and his Translation

Viungo vya nje

Information about St. Aubin
 Sant' Albino di Angers
"A Life of St. Aubin and His Times" by Rosemary Hampton
Catholic Encyclopedia: Angers

Waliozaliwa 496
Waliofariki 550
Wamonaki
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Ufaransa
Siviardi

(alifariki Le Mans, Neustria, 681) alikuwa mmonaki nchini Ufaransa aliyepata kuwa abati wa Saint-Calais. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 681
Wamonaki
Watakatifu wa Ufaransa
Switbati

Switbati (pia: Suitbert, Suidbert, Suitbertus, Swithbert, au Swidbert; Northumbria, Uingereza, 647 hivi – Kaiserswerth, karibu na Dusseldorf, Ujerumani, 1 Machi 713) alikuwa mmonaki Mbenedikto wa Uingereza aliyepata umaarufu kwa kwenda umisionari pamoja na Wilibrodi kati ya makabila ya Ulaya Kaskazini.

Baada ya kupewa daraja ya juu na Wilfrido, alifanya utume huo kama askofu hasa katika Frisia na Westfalia, kati ya Uholanzi na Ujerumani za leo.

Mwaka 700 hivi alianzisha monasteri alimofariki.

Anaheshimiwa tangu zamani kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa katika tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa 647
Waliofariki 713
Wamonaki
Wabenedikto
Wamisionari
Maaskofu Wakatoliki
watawa waanzilishi
Watakatifu wa Uingereza
Watakatifu wa Ujerumani
Almurabitun

Almurabitun (kutoka Kiarabu: المرابطون‎, kwa Kiingereza: Almoravids) walikuwa nasaba ya Waberberi  kutoka Sahara iliyotawala eneo pana la kaskazini magharibi mwa Afrika na Rasi ya Iberia wakati wa karne ya 11.

Chini ya nasaba hiyo milki yao ilitawala Moroko ya leo, Sahara ya Magharibi, Mauritania, Gibraltar, Tlemcen (leo nchini Algeria) na sehemu kubwa ya nchi ambazo sasa ni Senegal na Mali, pamoja na Hispania na Ureno upande wa Ulaya. Wakati wa kilele chake, milki ilikuwa na upana wa kilomita 3,000 kutoka kaskazini hadi kusini.

Watawala wao walitumia Aghmat (1040-1062) na Marrakech(1062-1147) pamoja na Córdoba kama miji mikuu. 

Uvamizi wa Almurabitun upande wa kusini mwa jangwa la Sahara ulikuwa muhimu kwa uenezaji wa Uislamu ukisababisha watawala kadhaa wa Kiafrika kuwa Waislamu, kwa mfano wafalme wa Mali na Dola la Songhai.

Watawala 
 Abdallah ibn Yasin (1040-1059)
 Yusuf ibn Tashfin (1061-1106)
 Ali ibn Yusuf (1106-42)
 Tashfin ibn Ali (1142-46)
 Ibrahim ibn Tashfin (1146)
 Ishaq ibn Ali (1146–1147)

Tanbihi

Marejeo 
 Historia Kuu ya Afrika, Afrika kutoka Saba hadi Karne ya kumi na moja, Mh. M. Elfasi, Ch. 13 I. Hrbek na J. Devisse, The Almoravids (uk. (336-366), UNESCO, 1988

Madola
Nchi za kihistoria za Afrika
Nchi za kihistoria za Ulaya
Historia ya Moroko
Historia ya Mali
Historia ya Hispania
Historia ya Ureno
Historia ya Senegal
Historia ya Mauritania
Mtapo

Mtapo (wakati mwingine pia mbale; kwa Kiingereza: ore) ni mwamba asilia au mashapo yenye madini ya thamani ndani yake, hasa yenye metali ndani yake.
 
Mtapo hupatikana katika ardhi au chini ya ardhi au ndani ya mlima ukitolewa kwa kuuchimba, mara nyingi katika migodi. Hapo mtapo unapondwa na sehemu kubwa ya ardhi au miamba isiyo na tija hupunguzwa kwa mbinu mbalimbali.Tokeo lake ni makanikia (ore conventrate) yenye kiwango kikubwa cha madini yanayotafutwa. Yanatolewa katika makanikiakwa njia mbalimbali za kuusafisha, kwa mfano kwa kuupasha moto hadi metali ndani yake inayeyuka, au kwa njia za kemikali zinazounda kampaundi na madini inayotafutwa; kampaundi hiyo inasafishwa baadaye tena.

Thamani ya mtapo hutegemea kiwango cha madini yanayotafutwa ndani wake. Hii inategemea na maendeleo ya tekinolojia na bei ya madini yenyewe kwa upande mmoja na gharama za kutoa mtapo ardhini na kuusafisha kwa upande mwingine.  

Madini ambayo mitapo yake hupatikana kwa umbo la oksidi, sulfidi na silikati au tayari kama metali kama vile shaba na dhahabu. Kwa mfano chuma hupatikana kiasili zaidi kama oksidi za Fe3O4 (magnetiti) na Fe2O3 (hematiti).

Marejeo

Madini
Tasnia

Tasnia (kutoka Kiarabu: تصنيع, kwa Kiingereza: industry, manufacturing) ni neno la kutaja matawi mbalimbali ya uchumi wa nchi ambako bidhaa zinatengenezwa au huduma kutolewa.

Kiasili tasnia ilimaanisha hasa shughuli ambako watu wanashirikiana kuzalisha bidhaa wakibadilisha malighafi kuwa vitu vinavyotumika na binadamu, kwa hiyo shughuli za sekta ya pili ya uchumi pamoja na sekta ya viwanda. 

Matumizi ya istilahi imepanuka kufuatana na Kiingereza "industry" kumaanisha pia utoaji wa malighafi (sekta ya msingi) na huduma (sekta ya tatu ya uchumi).

Tasnia ya kisasa hutegemea mgawanyo wa kazi na usanifishaji wa kazi.

Marejeo

Uchumi
Leo wa Bayonne

Leo wa Bayonne (Carentan, Manche, Ufaransa, 856 hivi - 890 hivi) alikuwa askofu mkuu wa Rouen, Ufaransa, halafu askofu wa Bayonne mmisionari kwa Waeuskara kati ya Ufaransa na Hispania za leo ambaye hatimaye aliuawa na Wavikingi kwa kukatwa kichwa. 

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini, pengine pamoja na ndugu zake Filipo na Gervasi.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo 
  Jules Thieury, Armorial des archevêques de Rouen, Imprimerie de F. et A. Lecointe Frères, Rouen, 1864, p. 40.
  Fisquet Honoré, La France pontificale (Gallia Christiana): histoire chronologique et biographique...Metropole de Rouen: Rouen, ed. Etienne Repos, Paris, 1864, pp=50-51 []

Waliozaliwa 856
Waliofariki 890
Maaskofu Wakatoliki
Wamisionari
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Ufaransa
Troadi

Troadi (alifariki Kaisarea Mpya, Ponto, leo nchini Uturuki, 250 hivi) alikuwa Mkristo aliyeuawa katika dhuluma ya kaisari Decius kwa sababu ya imani yake. 

Kifodini chake kilishuhudiwa na askofu Gregori Mtendamiujiza.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 2 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 250
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Uturuki
Marinus na Asteri

Marinus na Asteri (walifariki Kaisarea Baharini, leo nchini Israeli, 262) walikuwa Wakristo ambao walikatwa kichwa kwa sababu ya imani yao chini ya Kaizari Galienus ingawa yeye alikuwa amesimamishwa dhuluma .

Marinus alikuwa akida ambaye aliposhtakiwa na askari mwenzake akaungama wazi imani yake mbele ya hakimu akakatwa kichwa . Basi, Asteri, seneta wa Dola la Roma, alitandaza joho lake chini kupokea maiti kwa heshima; kwa ajili hiyo yeye pia akakatwa kichwa hapohapo.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 3 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 262
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Israeli
Kiyiddish

Kiyiddish (kwa lugha ya wenyewe: יידיש; kwa Kiingereza: Yiddish) ni lugha inayotumiwa na Wayahudi. 

Ilikuwa lugha kuu ya Wayahudi wengi duniani, hasa katika Ulaya ya Kati na Ulaya ya Mashariki hadi maangamizi makuu dhidi ya Wayahudi wa Ulaya. Tangu maangamizi hayo idadi ya wasemaji imepungua sana, leo kuna takriban wasemaji 600,000 duniani. 

Ni tofauti na Kiebrania ambayo ni lugha ya kidini ya Wayahudi na lugha rasmi katika nchi ya Israeli, lakini huandikwa kwa herufi za Kiebrania.

Asili yake ni Kijerumani cha zamani pamoja na Kiebrania. Ilianzishwa na Wayahudi wa Ujerumani takribani miaka 1,000 iliyopita. Wakati wa mateso dhidi yao katika Vita za Misalaba, Wayahudi wengi walianza kuhamia Poland ambako jumuiya kubwa ya Wayahudi duniani ilikuwa. Katika jamii za Wayahudi wa Poland (iliyojumuisha maeneo ya Poland, Lithuania, Ukraine na Belarus za leo) Kijerumani cha wahamiaji Wayahudi kutoka magharibi kilienea kikawa lugha yao ya pamoja; waliita "lugha ya Kiyahudi", kwa matamshi yao: "yiddish".

Asilimia kubwa ya msamiati ni Kijerumani cha Kale; kuna makadirio ya kwamba takriban asilimia 70 ya maneno ni kutoka Kijerumani, asilimia 20 kutoka Kiebrania na asilimia 10 kutoka lugha za Kislavoni, yaani mazingira ya wasemaji wa Kiyiddish.

Katika karne ya 19 maeneo yenye wasemaji wa Kiyiddish yaliwekwa chini ya utawala wa Milki ya Urusi na kutokana na mateso dhidi ya Wayahudi milioni kadhaa walianza kuhamia Marekani walipoendelea kutumia Kiyiddish. Mnamo mwaka 1939, kabla ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia, idadi ya wasemaji ilikadiriwa kuwa mnamo milioni 11. Nusu yao waliuawa katia maangamizi makuu na wengi waliobaki walihamia Israeli, Marekani au nchi nyingine, ambako wengi wao walijifunza lugha ya nchi na kwa njia hiyo utamaduni wa Kiyiddish ilipotea katika familia.

Leo hii wasemaji wako hasa katika Marekani, hasa katika jumuiya ya Wahasidi, na nchini Israeli.

Tanbihi

Uyahudi
Lugha za Kigermanik
Emeteri na Seledoni

Emeteri na Seledoni (walifariki Calahorra, Hispania, 298 hivi) walikuwa askari waliouawa kwa ajili ya imani ya Kikristo mwanzoni mwa dhuluma mpya.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 3 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
  Calahorra (La Rioja)
  

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 298
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Hispania
Sumo

Sumo (相撲, sumō) ni michezo ya miereka kutoka nchini Japani.

Katika Sumo ni wapiganaji wawili (wanaitwa rikishi) wanaoshindana wakiangaliwa na refa. Mashindano hutekelezwa katika mviringo wenye kipenyo cha mita 4.55. 

Kila mpiganaji analenga ama kumsukuma mwenzake nje ya mviringo, au kumlazimisha kugusa sakafu na sehemu yoyote ya mwili wake isipokuwa nyayo.

Kila mwaka kuna mashindano (basho) makubwa yanayotekelezwa katika miji hufanyika Tokyo, Osaka, Nagoya na Fukuoka. Idadi ni mashindano 6 makuu ya kitaalamu (inayojulikana kama honbasho) kwa mwaka, kwenye miezi ya Januari, Machi, Mei, Julai, Septemba na Novemba.

Mashindano kawaida hudumu kwa siku 15 na huonyesha mechi kutoka kwa migawanyiko tofauti. Nafasi 5 za juu zinajulikana kama "Mgawanyiko wa Juu", pia huitwa Makuuchi (幕 内) au Makunouchi (幕 の 内). Kila shindano huwa na rikishi 42.

Mabingwa wakuu 
Wale ambao wamepata kiwango cha juu zaidi ni mabingwa wakuu (yokuzuna). 

 Akashi, karne ya 16 
 Maruyama, (1712-1749) 
 Tanikaze (Kajinosuke, 1750-1795) 
 Onagawa (1758-1805) 
 Ao no Matsu (1791-1851) 

 Chiyonofuji Mitsugu (b. 1955) 
 Takanosato (b. 1952) 
 Futahaguro Koji (b. 1963) 
 Hokuto-umi, (b. 1963) 
 Onokuni (b. 1962) 
 Asahifuji (b. 1960) 
 Akebono (b. 1970)

Marejeo 

Michezo
Michezo ya mapigano
Michezo nchini Japani
Kleoniki na Eutropi

Kleoniki na Eutropi (walifariki Amasea, Ponto, leo nchini Uturuki, mwanzoni mwa karne ya 4) walikuwa Wakristo waliofia dini yao katika dhuluma ya kaisari Maximian).

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 3 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki karne ya 4
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Uturuki
Tisyano wa Brescia

Tisyano wa Brescia (kwa Kiitalia: Tiziano; alifariki mwishoni mwa karne ya 7) alikuwa askofu wa 15 wa mji huo katika mkoa wa Lombardia, Italia Kaskazini.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 7
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Italia
Vinvaleo

Vinvaleo (pia: Gwenole; Guénolé; Winwaloe, Winwallus; Plouguin, 460 hivi - karibu na Brest, Bretagne, 532 hivi) alikuwa mmonaki anayetajwa kama mwanzilishi wa monasteri ya Landévennec nchini Ufaransa, .

Mwanafunzi wa Budok katika kisiwa cha Lavret, aliyapatia sifa maisha ya kimonaki.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu kama kaka zake Jakuto na Gwetnoko.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo

Latouche, Robert (1911). Mélanges d'histoire de Cornouaille (VI-XI siècle). Paris: Honoré Champion. (Bibliothèque de l'école pratique des hautes études, Vol. 192), pp. 2–39. (showing that the documents and the life are forgeries)

Viungo vya nje

 Catholic Encyclopedia article, St. Winwallus
 St Twynnells Parish Church 

Waliozaliwa 460
Waliofariki 532
Wamonaki
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Ufaransa
Teresa Eustoki Verzeri

Teresa Eustoki Verzeri (Bergamo, Lombardia, 31 Julai 1801 – Brescia, 3 Machi 1852) alikuwa mwanamke wa Italia kaskazini ambaye, baada ya kuacha monasteri ya Wabenedikto, alianzisha shirika la Mabinti wa Moyo Mtakatifu wa Yesu kwa ajili ya kulea wasichana. Jina lake la awali lilikuwa Ignazia.

Alitangazwa mwenye heri na Papa Pius XII tarehe 27 Oktoba 1946, halafu mtakatifu na Papa Yohane Paulo II tarehe 10 Juni 2001. 

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Hagiography Circle
Saints SQPN

Waliozaliwa 1801
Waliofariki 1852
Mabikira
Wamonaki
Wabenedikto
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Italia
Tour de France

Tour de France  ni shindano mashuhuri la baisikeli nchini Ufaransa. Lilianzishwa mnamo mwaka 1903 na kuendelea kufanyika kila mwaka katika mwezi wa Julai. 

Jina  Tour de France linamaanisha Ziara ya Ufaransa kwa sababu washiriki wanapitia Ufaransa yote katika muda wa wiki 3, na wakati mwingine sehemu za mbio zinaingia pia katika nchi jirani.

Linatazamwa kama shindano la mbio za baisikeli gumu zaidi duniani. Washiriki ni wanaume pekee.

Marejeo

Michezo kwa baisikeli
Ufaransa
Kituo cha Mabasi cha Mbezi Luis

Kituo cha Mabasi cha Mbezi Luis ni kituo cha mabasi kilichopo Dar es Salaam, Tanzania.  Inapatikana kando ya Barabara ya Morogoro (A7/T1) takribani kilomita 22 kutoka kitovu cha jiji.

Ilianza kufanya kazi mnamo Februari 2021 na itahudumia mabasi zaidi ya 3000 kila siku.

Ujenzi

Awamu ya kwanza
Mradi huo ulibuniwa na Wasanifu wa Y&P.  Mnamo 2016, iliripotiwa kuwa kituo kipya cha basi cha ubungo kitapata sura ya 490m / ukarabati.  Mnamo mwaka wa 2018, baraza la Jiji la Dar es Salaam lilisemekana kuwa katika harakati za kupata mkandarasi mzuri ambaye atakamilisha mradi huo kwa wakati.  Maandalizi ya mradi yalikuwa yamechukua muda mrefu sana kwa sababu ya taratibu ambazo walipaswa kufuata, kuwafidia wakazi ambao waliathiriwa na mradi huo. Walakini jiwe la msingi litawekwa hivi karibuni kuashiria njia ya kazi ya ujenzi.  Mradi huo umegharimu serikali kiasi cha $ 22m ambayo ni takriban Sh50.9 bilioni.  Wakazi ambao waliathiriwa na mradi huo wamelipwa fidia ya Sh8.5 bilioni na serikali.

Mradi ilianza mwezi Januari 2019 na mkandarasi wa kampuni Ujenzi ya Kichina ya Hignan  na kutarajiwa kukamilika mwishoni mwa mwaka 2020.   Mnamo Juni 2020, mradi huo ulikuwa umefikia asilimia 70 na miezi michache baadaye mnamo Novemba 25, basi lilikuwa limeanza majaribio yake ya utendaji.

Vituo
Inajumuisha kituo kikubwa cha mabasi ambacho kimejazwa na mabasi. Mabasi yote ya Upcountry yanayotumia kituo cha basi cha Ubungo wamehamia hapa kwa kituo kipya.

Awamu ya pili
Ujenzi wa Awamu ya II umeanza kuanza mnamo 2021. Eneo hili litajumuisha hoteli na vituo vya ununuzi.

Marejeo 

Usafiri wa Tanzania
Usafiri wa Afrika
Dar es Salaam
Roeperocharis bennettiana

Roeperocharis bennettiana ni spishi ya okidi ya nchi kavu yenye asili ya Afrika Mashariki. Ni moja ya spishi 4 za jenasi Roeperocharis ambazo zinajulikana hadi mwaka 2014.  Aina hii ya okidi imeripotiwa kukua kwenye uoto wa misitu, mbuga na nyanda za nyasi.

Muundo 
Mimea ya spishi hii hukua kutoka kwa mzizi-kiazi yenye umbo la duara kutoka chini ya ardhi na kufikia urefu wa hadi sm 95. Majani yake yana urefu wa sentimita 25 na upana wa sentimita 2.5. Mimea hutoa maua ya manjano inayoelekea kijani au kijani kabisa. 

Maua ya R. bennettiana huchanua mwezi Februari katika Nyanda za Juu za Kusini Tanzania.  Pia, mmea huu umeripotiwa kukua kwenye Mlima Namuli nchini Msumbiji.

Angalia pia 
 Orodha ya jenasi za Orchidaceae

Tanbihi

Okidi
Jordan Riber

Jordan Riber ni mwongozaji, mtayarishaji na mwandishi wa miswada ya filamu wa Kitanzania mwenye asili ya Mzimbabwe.

Maisha ya awali na elimu
Riber alizaliwa katika familia ya son John na Louise Riber ambao wote ni wanafamilia katika mambo ya filamu; alikulia katika mji mkuu wa Zimbabwe, Harare na muda mwingi aliutumia katika kujifunza masuala ya utengenezaji wa filamu. Mwaka 2004 alimaliza masomo yake katika chuo cha Fairhaven College, nchini Marekani alikosomea mambo ya utayarishaji wa filamu.

Taaluma
Mwaka 2012, aliongoza tamthilia ya Siri ya Mtungi, iliyokuwa na nyota kama Cathryn Credo, Beatrice Taisamo, Yvonne Cherrie na wengine. tamthilia ambayo ilichaguliwa kama tamthilia bora katika tuzo za 2014 Africa Magic Viewers Choice Awards (AMVCA).

Mwaka 2017 aliongoza filamu ya Hadithi za Kumekucha: Tunu.

Mwaka 2018 aliongoza filamu nyingine ya Hadithi za Kumekucha:Fatuma aliyoitarisha na kuihariri yeye mwenyewe, ambao nyota wake walikuwa ni Cathryn Credo ,Beatrice Taisamo na Ayoub Bombwe. Mwaka huohuo alitayarisha na kuongoza filamu ya Bahasha, iliyochezwa na Ayoub Bombwe, Godliver Gordian, Omary Mrisho na  Cathryn Credo.

Marejeo

Waigizaji filamu wa Zimbabwe
Tofali bichi

Tofali bichi ni tofali lililokaushwa hewani bila kulichoma. Matofali ya udongo yanajulikana tangu mwaka 9000 KK hivi  ingawa tangu 4000 KK matofali yalichomwa pia kuongeza nguvu na uimara. Ila tu katika mazingira yenye mvua kidogo matofali mabichi hutumiwa hadi leo.

Utengenezaji
Hutengenezwa kwa kutumia udongo mzito kiasi pamoja na maji; mara nyingi huchanganywa na ubua unaolifanya kuwa imara zaidi.
 
Matope yanayotokea yanaweza kupewa umbo maalumu kwa mkono. Nyumba ndogo zinaweza kujengwa kwa kuweka udongo uliopewa umbo kwa mkono mahali pake bila kuukausha kwanza. Ukuta wa aina hiyo hujengwa polepole ili sehemu ya chini ya ukuta ipate nafasi ya kukauka kiasi hadi tabaka jipya linaongezwa juu yake.
 
Vinginevyo vipande vya udongo hupokea maumbo tofauti, mara mviringo, mara silinda, mara kimstatili na kuwekwa chini ili vikauke. 
 
Mbinu inayoruhusu kuharakisha kazi ni matumizi ya kalibu yanayoleta pia matofali ya ukubwa wa pamoja.
 
Wakati mwingine yametumiwa pamoja na matofali ya kuchomwa kwa shabaha ya kupunguza gharama upande mmoja na kuongeza kinga dhidi ya mvua kwa upande mwingine. Njia nyingine ni kutumia lipu.

Historia 

Matumizi ya matofali mabichi yamepatikana tangu miaka elfu kadhaa. Mifano ya mapema ni nyumba mjini Yeriko zilizojengwa miaka 9,000 iliyopita. Inaonekana kwamba tekinolojia hiyo imetambuliwa katika maeneo mbalimbali ya Dunia kwa kujitegemea, kama vile Mashariki ya Kati, Afrika, Amerika na China.
 
Pamoja na matofali mabichi kuna pia maeneo ambako nyumba zimetengenezwa kwa kutumia udongo moja kwa moja. Afrika ya Kaskazini ni maarufu kwa nyumba zake za udongo uliokandamizwa tabaka kwa tabaka.

Adobe 
Katika maeneo yaliyoshawishiwa na Hispania, ujenzi wa matofali mabichi huitwa adobe.
 
Piramidi ya Jua huko Teotihuacan nchini Meksiko na hekalu la Huaca del Sol huko Peru hutajwa kama majengo makubwa za adobe katika mabara ya Amerika.

Matumizi ya kisasa
Mahali pengi duniani matofali mabichi yanaendelea kutumiwa, hasa katika tabianchi yabisi (pasipo mvua nyingi) na pale ambako kuni au fueli ya kuchomea ni haba.
 
Katika miaka ya nyuma nyumba zinajengwa tena pia Marekani na Ulaya kwa kutumia matofali mabichi yasiyochomwa
 
Wakati mwingine mitambo ya kusongolea udongo hutumiwa, pamoja na kuongeza saruji kidogo kwenye udongo mbichi. (linganisha :en:compressed earth block).

Picha

Tanbihi

Marejeo 
 Possehl, Gregory L. (1996). Mehrgarh katika Oxford Companion to Archaeology, iliyohaririwa na Brian Fagan. Chuo Kikuu cha Oxford Press.

Viungo vya nje 
 Earth Architecture, website whose focus is contemporary issues in earth architecture.
 EARTHA: Earth Architecture and Conservation in East Anglia, British organisation that focuses on the proper maintenance and conservation of earth buildings in a region of the UK that has a long history of building with mud. Very experienced experts are contactable and there are regular demonstrations in the area.
 Video showing mud brick making, mud brick building and biolytic sewerage in South Africa.
 CRAterre: Centre de recherche architectural en terre, French university research organisation dedicated to unfired earth construction

Ujenzi
Bomba la mafuta ghafi la Uganda –Tanzania

Bomba la Mafuta Ghafi la Uganda–Tanzania (kwa Kiingereza: Uganda–Tanzania Crude Oil Pipeline, UTCOP), linalojulikana pia kama Bomba la Mafuta Ghafi la Afrika Mashariki (East African Crude Oil Pipeline, EACOP)  linakusudia kusafirisha mafuta yasiyosafishwa kutoka Uganda kwenda Bandari ya Tanga, Tanzania, kwenye Bahari ya Hindi.  Baada ya kukamilika, bomba la mafuta litakuwa bomba refu zaidi duniani linalopashwa moto.

Mahali 
Bomba la mafuta litaanza katika kaunti ndogo ya Buseruka, Wilaya ya Hoima, katika Mkoa wa Magharibi wa Uganda. Litaelekea kusini mashariki kupita Masaka nchini Uganda, Bukoba nchini Tanzania, kuzunguka pwani ya kusini mwa Ziwa Viktoria, kuendelea kupitia Shinyanga na Singida na kuishia Tanga,  umbali wa takriban kilomita.

Mandharinyuma 
Uganda kuna akiba ya mafuta iliyothibitishwa inayozidi mapipa bilioni 6.5, ambayo karibu mapipa bilioni 2.2 yanaweza kutolewa.  Nchi imepanga kujenga kiwanda cha kusafishia mafuta katika Kanda ya Magharibi kukidhi mahitaji ya ndani ya nchi, na kusafirisha mengine kupitia bomba kwenda Tanga na soko la Dunia. 

Uganda hapo awali iliwahi kuwa na mapatano na Kenya kujenga bomba la mafuta ghafi la pamoja la Uganda – Kenya hadi bandari ya Lamu, Kenya.  

Lakini wasiwasi kuhusu usalama na gharama zilisababisha kutafuta njia fupi yenye usalama kupitia Tanzania kwa kushirikiana na kampuni ya Kifaransa ya Total SA.  

Makisio ya ujenzi wa bomba la kilomita 1445 ni USD bilioni 3.5.   Bomba limepangwa kuwa na uwezo wa kupitisha mapipa 216,000 ya mafuta kwa siku. Litakuwa na kipenyo cha sentimita 61. Uganda italipa Tanzania USD 12.20 kwa kila pipa linalopita kwenye bomba.

Ujenzi
Baada ya majadiliano ya miaka kadhaa ujenzi umetangazwa kuanza mwezi wa Machi 2021.

Athari za kijamii na mazingira 
Mradi huo unadaiwa "kuwaondoa maelfu ya wakulima wadogo na kuhatarisha mazingira ya wanyamapori na maji ya pwani."  Mashirika ya kiraia yameomba taasisi za wafadhili kutounga mkono mradi huo, yakitaja mifano ya athari za kijamii na kimazingira ambazo bomba litasababisha.

Marejeo

Viungo vya nje 
 Tovuti rasmi
 Pipeline dreams: Inside the Uganda–Tanzania oil pipeline talks As of 18 March 2019.
 East Africa: DR Congo Shows Interest As Uganda-Tanga Port Oil Pipeline Preps in Top Gear
 Uganda, Tanzania discuss oil pipeline

Uchumi wa Uganda
Uchumi wa Tanzania
Nefertiti

Neferneferuaten Nefertiti (pia: Nofretete; mnamo 1370 KK   1330 KK) alikuwa malkia wa Misri ya Kale na mke mkuu wa Farao Akhenaten. Nefertiti na mumewe wanajulikana kwa mapinduzi ya kidini ambapo waliaanzisha ibada ya mmoja tu wakimwabudu Aten au Jua badala ya miungu mingi ya dini ya nchi. Wataalamu wengine wanaamini kwamba Nefertiti alitawala kama mfalme kwa muda mfupi baada ya kifo cha Akhenaten akitumia jina la Neferneferuaten na kabla ya utawala wa Tutankhamun.  

Wakati wa uhai wa mumewe alitawala pamoja naye, hali ambayo haikuwa kawaida kwa wake wa mafarao.

Nefertiti amekuwa maarufu kutokana na sanamu ya kichwa chake kilichopo sasa katika makumbusho mpya ya Berlin, Ujerumani. Sanamu hiyo ni kati ya kazi za sanaa ya Kimisri zilizonakiliwa zaidi. Ilichongwa na mchongaji Thutmose ikapatikana katika karakana yake.

Marejeo

Viungo vya nje 
 Staatliche Museen zu Berlin: Egyptian Museum and Papyrus Collection 
 C. Nicholas Reeves: The Burial of Nefertiti?
 Habicht M. et al: Who else might be in Pharaoh Tutankhamun's tomb (KV 62, c. 1325 BC)?
 A 3D model of a bust of Nefertiti

Mafarao wa Misri ya Kale
Wanawake wa Misri
Bashiru Ally

Bashiru Ally Kakurwa (alizaliwa Wilaya ya Bukoba Vijijini, 1 Januari 1968) ni mwanasiasa nchini Tanzania. 

Alichaguliwa kuwa katibu mkuu wa Chama cha Mapinduzi tarehe 31 Mei 2018. 

Kabla ya kuwa katibu mkuu wa Chama cha Mapinduzi, Bashiru alikuwa mhadhiri katika Chuo kikuu cha Dar es Salaam.

Tarehe 26 Februari 2021 aliteuliwa na rais John Pombe Magufuli kuwa katibu mkuu kiongozi , lakini tarehe 31 Machi 2021 aliteuliwa na rais mpya Mama Samia Suluhu Hassan kuwa mbunge wa Jamuhuri ya Muungano wa Tanzania .

Marejeo

Wanasiasa wa Tanzania
Wabunge wa Tanzania
Akhenaten

Akhenaten (tamka akhen-aten, pia Echnaton) alikuwa farao (mfalme) wa nasaba ya kumi na nane ya Misri ya Kale.  Utawala wake ulikuwa 1353 KK - 1336 KK au 1351 KK - 1334 KK. Alitawala pamoja na mke wake, malkia Nefertiti.

Akhenaten ni mmoja wa mafarao maarufu zaidi wa Misri. Alianza kutawala akitumia jina Amenhotep linalomaanisha "mungu Amun ameridhika" kuwa "Akhen-Aten" inayomaanisha ama "mtumishi wa Aten" au "Nuru ya Aten". Jina jipya lilisababishwa na mabadiliko yake ya kidini na kisiasa ambako alihamia kumwabudu pekee mungu wa Jua aliyemwita Aten. Kwa hiyo alianzisha dini ya kumwabudu Mungu mmoja, hata kama ibada za miungu mingine ziliendelea. Lakini kulikuwa pia na kipindi ambapo jina la Amun aliyewahi kuabudiwa kama mungu mkuu liliondolewa katika majengo mengi kwa amri ya mfalme. Wataalamu wanaamini Akhenaton alipambana pia na makuhani wa Amun waliomiliki utajiri wa mahekalu makubwa,  

Baada ya kifo chake mafarao waliofuata hawakuendelea na siasa na mwelekeo wake wa kidini. Mwanawe aliyekuwa na jina Tutankhaten alibadilisha jina kuwa Tutankhamun na kurudisha ibada za awali zilizokuwa zilisimamishwa na baba yake. Mafarao waliofuata hata walijaribu kufuta kumbukumbu ya Akenaten kwa kuondoa jina lake kwenye majengo lilipoandikwa. Wanaakiolojia walitambiua maandishi katika miamba ambamo alama ya jina lake lilikatwa au kubadilishwa.  Hasa farao Horemheb aliharibu majengo na sanamu nyingi za Akhenaten. 

Akhenaten alikuwa amesahauliwa kwenye historia hadi kugunduliwa kwa mji Amarna alioujenga kama mji mkuu wake kwa ajili ya ibada ya Aten. Ugunduzi wake na uchunguzi wa maghofu yake uliofanywa na profesa Mwingereza Flinders Petrie katika miaka baada ya 1892 ulivuta watalii waliotaka kuona mji huo ukasababisha farao na malkia wake Nefertiti kujulikana na watu wengi. Watu walivutwa na habari za dini mpya aliyoanzisha na sanaa mpya inayoonekana katika taswira za ukutani kwenye majengo ya Amarna. Baadaye ugunduzi wa kaburi la Farao Tutankhamun aliyekuwa mwana wa Anekhaten uliongeza umaarufu wake.

Marejeo

Viungo vya nje

 The City of Akhetaten
 The Great Hymn to the Aten
 M.A. Mansoor Amarna Collection
 Grim secrets of Pharaoh's city BBC
 Ancestry and Pathology in King Tutankhamun's Family Hawass
 The Long Coregency Revisited: the Tomb of Kheruef  by Peter Dorman, University of Chicago
 Royal Relations, Tut's father is very likely Akhenaten. National Geographic 09. 2010 

Waliofariki karne ya 14 KK
Viongozi wa dini
Mafarao wa Misri ya Kale
Aten

Aten (pia Aton) ni jina la Jua lililoabudiwa kama mmoja kati ya miungu mingi nchini Misri, hasa wakati wa Farao Akhenaten. Mungu aliyeabudiwa kwa umbo la Jua nchini Misri tangu kale alikuwa Ra. Kiasili Aten alikuwa duara ya Jua tu inayoonekana angani, ikachukuliwa kama ishara ya Ra au sura yake mojawapo. Aten aliitwa mwanzoni "jicho la Ra" na baadaye "kiti cha Ra". Aten alichorwa kama duara pamoja na miale iliyoishia katika mikono.

Polepole wakati ibada za Aten yenyewe zilipoanza na chini ya Farao Amenhotep III (1386 KK hadi 1349 KK) Aten aliabudiwa akionyeshwa kama binadamu mwenye kichwa cha ndege kozi, sawa na picha za Ra. Mwanawe Amenhotep IV, aliyebadilisha jina lake baadaye kuwa Akhenaten, alikuwa mungu pekee aliyeabudiwa na mfalme na kwa niaba ya serikali yake. Akhenaten alibadilisha pia namna ya kumwonyesha akitumia duara yenye miale pekee. 

Kuna shairi lililotambuliwa katika kaburi moja la nyakati zile ambamo Akhenaten anamsifu Aten kama muumbaji, na asili ya uhai. 

Ibada ya Aten ilifutwa na Farao Horemheb.

Marejeo 
 Collier, Mark na Manley, Bill. Jinsi ya kusoma hieroglyphs za Misri . 2nd ed, Berkeley: Chuo Kikuu cha California Press, 1998.
Freed, Rita E; D'Auria, Sue; Markowitz, Yvonne J; Museum of Fine Arts, Boston; Pharaohs of the sun : Akhenaten, Nefertiti, Tutankhamen, kupitia archive.org
Aten, god of Egypt, tovuti ya Ancient Gods of Egypt for Kids, iliangaliwa Februari 2021
Aten, tovuti ya historyenbalmed.orf, iliangaliwa Februari 2021

Viungo vya Nje 
 

Miungu ya Misri ya Kale
Amun

Amun alikuwa mmoja wa miungu wakuu katika dini ya Misri ya Kale. Aliabudiwa pamoja na mke wake Ament ( Amaunet ). 

Ushuhuda wake Amun unapatikana tangu Himaya ya Kale ya Misri. Wakati wa nasaba ya 11 (karne ya 21 KK) Amun alikuwa mungu mkuu wa mji mkuu wa Thebi.

Kuunganishwa na miungu mingine
Katika utawala wa Farao Ahmose (karne ya 16 KK) Amun alikuwa mungu wa kitaifa ilhali ibada yake iliunganishwa na ibada ya Ra akaabudiwa kwa jina la Amun-Ra.

Mwazoni aliabudiwa pale Thebi kama mungu wa upepo na mungu wa kuzaa akaendelea kutazamiwa kama mkuu wa miungu yote.  na kumalizia mungu mkuu, na utajiri mwingi wa Misri uliowekwa wakfu kwa hekalu lake. Karibu na milenia ya pili KK, Thebi na ibada ya Amun ilikuwa na nguvu sana. Kadri utawala wa mafarao wa Thebi uliimarika pia katika maeneo mengine ya Misri, ibada za miungu iliyoabudiwa pale kuwa miungi mikuu iliunganishwa na ibada ya Amun. KWa njia Amun aliunganishwa mara nyingi na mungu wa Jua Ra na kuitwa Amun-Ra. Amun-Ra alisifiwa kama mungu wa kitaifa, muumbaji wa ulimwengu, mlinzi wa kibinafsi wa farao, na mungu wa vita.

Muumbaji 
Ilifikiriwa kuwa amejiumba mwenyewe na kisha akaumba kila kitu kingine akibaki mbali na ulimwengu wote. Kwa maana hiyo, alikuwa muumba asilia asiyeweza asiyegawanyika .

Amun alionyeshwa kwa umbo la kibinadamu, mara nyingi akiketi juu ya kiti cha enzi, na kuvaa kichwani taji nzito ambako linatoka manyoya mawili yaliyonyooka.

Marejeo 

 David Klotz, Kuabudiwa kwa Ram: nyimbo tano kwa Amun-Re kutoka Hibis Temple (New Haven, 2006therweb Anint gypt: th Myth Clasical Dictionary: 
Miungu ya Misri ya Kale
Kipanya-kinamasi

Kipanya-kinamasi (Delanymys brooksi) ni mnyama mgugunaji mdogo na spishi pekee ya nusufamilia Delanymyinae katika familia Nesomyidae. Anatokea vinamasi na maeneo manyevu mengine ya mwinuko mkubwa katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Rwanda na Uganda.

Maelezo
Huyu ni kipanya mdogo sana. Ana urefu wa sm 5-6 tu na uzito wa g 5-7. Mkia wake ni mrefu sana kuwiana na ukuwba wake na ni sm 9-11. Una manyoya machache sana lakini una vigamba katika ruwaza ya miviringo. Manyoya ni marefu (mm 8-10), kahawianyekundu au hudhurungi juu na njano iliyofifia chini. Manyoya meusi marefu zaidi yamesambaa katikati ya mengine. Kuna manyoya meupe yaliyozunguka kitundu cha kukojoa na kuzaa, na baka jeupe kwenye koo. Manyoya meusi mafupi yanazunguka macho na kuna baka jeusi kati ya macho na ncha ya pua. Kuna sekini za manyoya meupe kwenye kila kifundo cha mkono ambazo hufikiriwa kuwa na kazi ya kugusa.

Nyayo za nyuma ni ndefu pia (zaidi ya sm 1) na vidole 2-5 vya miguu yote ni virefu, 3 na 4 zaidi kuliko 2 na 5. Vinabeba kucha ndefu zilizopindika. Vidole vya kwanza vya miguu ya mbele ni vidogo sana na vinabeba kucha ndogo tu. Chini ya nyayo na ya vidole kuna vinundu vingi. Hiyo yote inazaidia vipanya kupanda nyasi na mimea ingine. Vidole vinaweza kutandwa vipana ili kupanda juu na kubanwa ili kuzuia kuteleza chini kwa mmea. Mkia mrefu wenye uwezo wa kushikilia hutumiwa kupea usawaziko wakati wa kupanda na ncha inaweza kuviringania shina ili kupea egemeo.

Kipanya huyo hula mbegu hasa.

Panya na jamaa
Anubis

Anubis alikuwa mmoja kati ya miungu katika dini ya Misri ya Kale. Alitazamwa kuwa mlinzi wa milango ya ahera. Awali aliabudiwa pia kama mungu aliyehusika na wafu, lakini baadaye Osiris alichukua nafasi hiyo. Anubis alionekana kama mtu mwenye kichwa cha mbweha.

Imani ya Anubis ilibadilika katika historia ndefu ya Misri ya Kale. Wakati wa nasaba ya kwanza (mnamo 3000 KK) alitazamwa kama mlinzi wa makaburi, alitazamwa pia kuhusika na shughuli za kuandaa maiti kwa mazishi. Wakati wa Himaya ya Kati kazi yake ya kusimamia ahera ilihamishwa kwenda Osiris. Anubis alibaki na kazi ya kuongoza roho za wafu kufikia ahera.

Wamisri waliamini pia kwamba alihusika kuamua hatima ya wafu katika maisha ya baadaye. Moyo wa wafu ulipimwa dhidi ya manyoya ya ukweli, kuona ikiwa marehemu anastahili kuingia katika maisha ya baadaye. Ikiwa mtu huyo angeishi maisha mabaya, moyo wake ungejaa uovu na kuwa mzito. Ikiwa mtu alikuwa mwema na mzuri, moyo ungekuwa mwepesi, angeweza kuendelea na maisha ya baadaye na kukutana salama na Osiris. 

Baadaye wakati wa nasaba ya Ptolemaio Anubis alikuja kutambuliwa ni sawa na mungu wa Kigiriki Hermes akaitwa Hermanubis.

Marejeo

Kujisomea

Viungo vya nje

Miungu ya Misri ya Kale
Hathor

Hathor alikuwa mmoja wa miungu katika dini ya Misri ya Kale. Alikuwa mungu wa kike aliyepewa nafasi mbalimbali katika imani ya watu. Wakati wa nasaba ya kwanza aliabudiwa kwa umbo la ng'ombe. Baadaye aliaminiwa kuhusika na anga akaabudiwa kama mama wa miungu mingine, hasa mungu Ra aliyekuwa Jua. Alikusika pia na mapenzi, amani, uzuri, sanaa na muziki.

Mwonekano 
Hathor alioneshwa katika maumbo manne tofauti. Kwa sura ya kibinadamu, Hathor alikuwa na kichwa cha ng'ombe na pembe mbili za ng'ombe, kwa sababu ng'ombe walikuwa wanyama wenye thamani kubwa. 

Katika moja ya maumbo yake ya kinyama, alikuwa ng'ombe mwenye ankh. Ankh ilikuwa ishara ya uhai. 

Umbo lingine la kinyama la Hathor lilikuwa simba mkali. 

Ishara ya Hathor ilikuwa ng'ombe anayebeba duara ya Jua kati ya pembe zake. Wamisri waliwaza kwamba Hathor anamzaa Ra, mungu wa Jua, kila asubuhi akiendelea kumbeba angani kati ya pembe zake.

Marejeo 
 John Coleman Darnell:Hathor Returns to Medamud, Studien zur altägyptischen Kultur 22 (1995): 47-94
 Robin Gillam:Priestesses of Hathor: Their Function, Decline and Disappearance, 1995, Journal of the American Research Center in Egypt 
 Carolyn Graves Brown, Dancing for Hathor-women in ancient Egypt,  Continuum. ISBN 978-1847250544
 Lesko, Barbara S.: The great goddesses of Egypt, University of Oklahoma Press. ISBN 978-0806132020, kupitia archive.org 
 Hathor Article by Caroline Seawright 
 Domain of Het-Hert (Hathor) 

Miungu ya Misri ya Kale