LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kiqau

Kiqau ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wagelao. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiqau imehesabiwa kuwa watu 2000, na lugha imo hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiqau iko katika kundi la Kikra.

Viungo vya nje
lugha ya Kiqau kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiqau
lugha ya Kiqau katika Glottolog
lugha ya Kiqau kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kiqiang cha Kaskazini

Kiqiang ya Kaskazini ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Waqiang. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiqiang ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 57,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiqiang ya Kaskazini iko katika kundi la Kiqiangiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiqiang ya Kaskazini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiqiang ya Kaskazini
lugha ya Kiqiang ya Kaskazini katika Glottolog
lugha ya Kiqiang ya Kaskazini kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kiqiang cha Kusini

Kiqiang ya Kusini ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Waqiang. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiqiang ya Kusini imehesabiwa kuwa watu 81,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiqiang ya Kusini iko katika kundi la Kiqiangiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiqiang ya Kusini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiqiang ya Kusini
lugha ya Kiqiang ya Kusini katika Glottolog
lugha ya Kiqiang ya Kusini kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kiqueyu

Kiqueyu (pia Kichoyo) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Waqiang. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kiqueyu imehesabiwa kuwa watu 7000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiqueyu iko katika kundi la Kiqiangiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiqueyu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiqueyu
lugha ya Kiqueyu katika Glottolog
lugha ya Kiqueyu kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kisalar

Kisalar ni lugha ya Kiturki nchini Uchina inayozungumzwa na Wasalar. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kisalar imehesabiwa kuwa watu 70,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisalar iko katika kundi la Kiturki ya Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kisalar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisalar
lugha ya Kisalar katika Glottolog
lugha ya Kisalar kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kitatar

Kitatar ni lugha ya Kiturki nchini Urusi, Kazakhstan, Uchina na Uturuki inayozungumzwa na Watatar. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kitatar nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 4,280,000. Pia kuna wasemaji 104,000 nchini Kazakhstan (2009) na 800 nchini Uchina (1999). Idadi ya wasemaji nchini Uturuki haijulikani. Katika kila ya nchi hizo kuna Watatar wengi ambao hawawezi kuongea Kitatar bali huongea Kirusi, Kikazakh au Kiuyghur kama lugha yao ya kwanza. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitatar iko katika kundi la Kiurali.

Viungo vya nje
lugha ya Kitatar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitatar
lugha ya Kitatar katika Glottolog
lugha ya Kitatar kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Lugha za Kazakhstan
Lugha za China
Lugha za Uturuki
Kituva

Kituva ni lugha ya Kiturki nchini Urusi, Mongolia na Uchina inayozungumzwa na Watuva. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kituva nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 254,000. Pia kuna wasemaji 27,000 nchini Mongolia (1993) na 2400 nchini Uchina (1999). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kituva iko katika kundi la Kiturki ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kituva kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kituva
lugha ya Kituva katika Glottolog
lugha ya Kituva kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Lugha za Mongolia
Lugha za China
Yahya Jammeh

Yahya Abdul-Aziz Jemus Junkung Jammeh (* 25 Mei 1965) alikuwa rais wa nchi ya Gambia hadi tarehe 19 Januari 2017. Alichukua madaraka mwaka 1994 alipokuwa luteni wa jeshi mwenye umri wa miaka 29 na kupindua serikali ya mtangulizi wake Dawda Jawara.
 
Baada ya kutawala kama mwenyekiti wa kamati ya kijeshi aliunda chama cha "Alliance for Patriotic Reorientation and Construction" akachaguliwa mara ya kwanza kuwa rais mwaka 1996. Aligombea tena miaka 2001, 2006 na 2011. Alishinda kila mara lakini chaguzi zote zilikosolewa kuwa si halali.

Jammeh alikosolewa mara nyingi kwa kutawala kidikteta, kuvunja haki za kibinadamu, kukandamiza magazeti, kuua wapinzani na kusababisha vifo vya watu walioshtakiwa kuwa wachawi au wahamiaji kutoka nchi jirani.

Alipogombea tena mwaka 2016 alishindwa na Adama Barrow akatambua matokeo haya na kutangaza mwisho wa urais wake.. Kumbe, baada ya viongozi wa upinzani kutangaza ya kwamba Jammeh na viongozi wengine watafanyiwa utafiti kwa jinai dhidi ya haki za kibinadamu Jammeh alibadilisha msimamo na tarehe 9 Desemba 2016 alitangaza kufutwa kwa matokeo akitaka uchaguzi mpya. 

Siku mbili baada ya nchi kuvamiwa na nchi jirani kwa idhini ya Umoja wa Mataifa, tarehe 21 Januari 2017 Jammeh alikubali kuachia.

Maisha
Jammeh alizaliwa 1965 katika familia ya Wajola kwenye kjiji cha Kanilai, kwenye West Coast Region ya Gambia. Baba yake Abdul Aziz James alijipatia ruzuku kama mpigaji mweleka, mama yake Asombi Bojang alitunza nyumba na kuwa na biashara ndogo. 

Alisoma shule ya msingi Kanilai akafaulu vema mtihani wa darasa la sita akaendelea kusoma sekondari Saint Edwards mjini Bwiam akikaa kwa walezi mbalimbali. Inasemakana alibatizwa shuleni iliyokuwa shule ya misioni lakini baadaye alijitambulisha kuwa Mwislamu.  Aliweza kuendelea huko Banjul katika Gambia High School.

Baada ya kumaliza shule mwaka 1983 alijiunga na polisi mwaka 1984 alipopandishwa cheo kuwa sajenti mwaka 1986. Kutoka polisi alihamia jeshi akapewa cheo cha luteni usu mwaka 1989. Alitumwa kwa masomo ya ziada huko Fort McClellan, Alabama (Marekani) akapokea cheti mwaka 1994.  

Alihudumia katika vitengo na vikosi mbalimbali vya jeshi hadi kuwa afisa mkuu wa polisi ya kijeshi kuanzia 1992 hadi uasi wa kijeshi wa 1994 alipompindua rais aliyekuwepo.

Jammeh alifunga ndoa mara ya kwanza baada ya kupindua serikali iliyotangulia kwa kumwoa Tuti Faal. Hawakuwa na watoto na Jammeh alimpa talaka wakati alipoanza mapenzi na Zeinab Souma, binti wa mwanadiplomasia kutoka Guinea.Alimwoa Zeinab Suma mwaka 1999 wakiwa na watoto wawili. 

Mnamo Septemba 2010 Jammeh alitangaza ndoa yake ya nyongeza na Alima Sallah mwenye umri wa miaka 21 aliye binti wa balozi wa Gambia huko Saudi Arabia. Ndoa hii ilishtusha mke wa kwanza akamtenga Zahra Sallah baadaye.

Marejeo

Marais wa Gambia
Adama Barrow

Adama Barrow (*16 Februari 1965) ni rais wa Gambia na mwanasiasa wa chama cha United Democratic Party.

Utoto na shule 
Barrow alizaliwa katika kijiji cha Mankamang Kunda karibu na Basse. Alisoma shule ya msingi Koba Kunda na shule ya sekondari  Crab Island mjini Banjul. Baadaye alipata nafasi kwenye Muslim High School ya Banjul.

Kazi 
Baada ya kufaulu aliajiriwa na kampuni ya Alhagie Musa & Sons na  akapandishwa cheo hadi kuwa muuzaji mkuu. 

Baada ya mwaka 2000 Barrow alihamia London aliposoma uchumi. Wakati huu alifanya kazi ya usiku kama mlinzi wa nyumba kwa kujipatia riziki. 

Baada ya kurudi Gambia mwaka 2006 alianzisha kampuni ya Majum Real Estate akawa meneja mkuu hadi sasa.

Siasa
Mwaka 2016 Barrow alichaguliwa kuwa mgombea wa urais katika mkutano wa vyama 7 vya upinzani.  

Tarehe 2 Desemba 2016 Barrow alishtusha taifa kwa kumshinda Yammeh katika uchaguzi wa urais  kwa kupata kura 263,000 au asilimia 45 za kura zote dhidi ya kura 212,000 au asilimia 36 kwa rais Yahya Jammeh. Mgombea wa tatu Mama Kandeh alipata asilimia 17.

Kwanza Rais Yahya Jammeh alikubali kushindwa hata kabla ya tangazo rasmi la matokeo, lakini siku nane baadaye alianza kung'ang'ania madaraka.

Kufuatana na katiba rais Adama Barrows alitakiwa kuapishwa takribani siku 60 baada ya uchaguzi., lakini tarehe 9 Disemba 2016 rais Jammeh alitangaza ya kwamba hakubali matokeo akitaka uchaguzi mpya.

Tarehe 19 Januari 2017, rais mteule aliapishwa katika ubalozi wa Gambia huko Dakar, halafu wanajeshi wa Senegal, Nigeria na Ghana walivamia nchi ili kumuondoa madarakani kwa idhini ya Umoja wa Mataifa.

Mnamo Novemba 2021, Adama Barrow alitangaza kugombea tena nafasi ya uraisi mwaka 2024.

Marejeo

Waliozaliwa 1965
Watu walio hai
Marais wa Gambia
Kiainu

Kiainu ni lugha ya Kiturki nchini Uchina inayozungumzwa na Wauyghur. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiainu imehesabiwa kuwa watu 6750. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiainu iko katika kundi la Kiturki ya Mashariki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiainu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiainu 
lugha ya Kiainu katika Glottolog
lugha ya Kiainu kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kibiao-Mon

Kibiao-Mon ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Uchina inayozungumzwa na Wayao. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kibiao-Mon imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibiao-Mon iko katika kundi la Kimieniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kibiao-Mon kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibiao-Mon 
lugha ya Kibiao-Mon katika Glottolog
lugha ya Kibiao-Mon kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kibiao-Jiao

Kibiao-Jiao ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Uchina inayozungumzwa na Wayao. Mnamo mwaka 1995 idadi ya wasemaji wa Kibiao-Jiao imehesabiwa kuwa watu 43,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kibiao-Jiao iko katika kundi la Kimieniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kibiao-Jiao kwenye Multitree*makala za OLAC kuhusu Kibiao-Jiao 
lugha ya Kibiao-Jiao katika Glottolog
lugha ya Kibiao-Jiao kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kisamatao

Kisamatao ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisamatao imehesabiwa kuwa watu 400, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisamatao iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kisamatao kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisamatao
lugha ya Kisamatao katika Glottolog
lugha ya Kisamatao kwenye Ethnologue

Lugha za China
Scipio Africanus

Publius Cornelius Scipio Africanus (236–183 KK)  alikuwa kiongozi wa kijeshi wa Jamhuri ya Roma na mwanasiasa wakati wa vita ya pili dhidi ya Karthago. Anakumbukwa hasa kwa uongozi wake katika mapambano ya kumshinda Hanibal wa Karthago. 

Scipio alishinda mapigano ya Zama katika Afrika ya Kaskazini. Jina lake Africanus (Mwafrika) limetokana na mahali pa ushindi wake, si kutokana na kuzaliwa huko, wala kuwa na ukoo wa Kiafrika. Kutokana na ushindi dhidi ya mpinzani aliyekuwa hatari kuu kwa Roma ya Kale Scipio alikuwa kati ya viongozi wa kijeshi mashuhuri zaidi katika historia ya Dola la Roma. Baada ya mapigano ya Zama Karthago ilipaswa kuomba amani ikapewa masharti ya fedheha.

Marejeo

Vitabu

Maandiko ya Kale
 Livius, Ab urbe condita libri xxvi, xxviii, xxix
 Orosius, Historiae adversus paganos libri iv
 Valerius Maximus, Factorum ac dictorum memorabilium libri iii, iv, vii, viii

Vitabu vya wataalamu wa kisasa
 T.R.S. Broughton, The Magistrates of the Roman Republic (American Philological Association, 1951, 1986).
 Theodore Ayrault Dodge, Hannibal, Da Capo Press; Reissue edition, 2004. ISBN 0-306-81362-9
 H. H. Scullard, Scipio Africanus: Soldier and Politician, Thames and Hudson, London, 1970. ISBN 0-500-40012-1
 H. H. Scullard, Scipio Africanus in the Second Punic War Thirlwall Prize Essay (University Press, Cambridge, 1930)
 B.H. Liddell Hart, Scipio Africanus: Greater Than Napoleon, W Blackwood and Sons, London, 1926; Biblio and Tannen, New York, 1976. ISBN 0-306-80583-9.

Viungo vya nje

 
 

Waliozaliwa 236 KK
Waliofariki 183 KK
Scipio Africanus Maior, Publius Cornelius
Kisamei

Kisamei ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisamei imehesabiwa kuwa watu 20,000; hata hivyo lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisamei iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kisamei kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisamei
lugha ya Kisamei katika Glottolog
lugha ya Kisamei kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kisamtao

Kisamtao ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Myanmar, Laos na Uchina inayozungumzwa na Wablang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisamtao nchini Myanmar imehesabiwa kuwa watu 9550. Pia kuna wasemaji 3530 nchini Laos (2005) na 100 nchini Uchina. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisamtao iko katika kundi la Kipalaungiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisamtao kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisamtao
lugha ya Kisamtao katika Glottolog
lugha ya Kisamtao kwenye Ethnologue

Lugha za Myanmar
Lugha za Laos
Lugha za China
Kisangkong

Kisangkong ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wahani. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kisangkong imehesabiwa kuwa watu 1500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisangkong iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kisangkong kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisangkong
lugha ya Kisangkong katika Glottolog
lugha ya Kisangkong kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kisani

Kisani ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisani imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisani iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kisani kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisani
lugha ya Kisani katika Glottolog
lugha ya Kisani kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kisanie

Kisanie ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisanie imehesabiwa kuwa watu 8000, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisanie iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kisanie kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisanie
lugha ya Kisanie katika Glottolog
lugha ya Kisanie kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kisarikoli

Kisarikoli ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uchina inayozungumzwa na Watajiki. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisarikoli imehesabiwa kuwa watu 16,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisarikoli iko katika kundi la Kipamir. Inafanana na Kitajiki nchini Tajikistan lakini ni lugha tofauti.

Viungo vya nje
lugha ya Kisarikoli kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisarikoli
lugha ya Kisarikoli katika Glottolog
lugha ya Kisarikoli kwenye Ethnologue

Lugha za China
Sanamu

Sanamu ni kazi ya sanaa ambayo inatofautiana na picha au mchoro kwa sababu inaonyesha mtu au kitu si kwa urefu na upana, bali pia kwa unene. 

Inaweza kutengenezwa kwa kuchonga au kwa njia nyingine (k.mf. kumimina kiowevu katika muundo uliokusudiwa).

Historia
Sanamu zilitengenezwa tangu zamani za historia ya awali (walau miaka 30,000 hivi iliyopita) na katika utamaduni mbalimbali wa dunia nzima. Ile ndefu zaidi ni sanamu ya Buddha inayopatikana China ikiwa na urefu wa mita 128.

Mara nyingi sanamu inaagizwa kama kumbukumbu ya tukio fulani au mtu maarufu na inawekwa mahali pa hadhara.

Katika dini
Dini mbalimbali, hasa Uyahudi na Uislamu, zimekataza sanamu na picha zote. 

Katika Ukristo suala lilijadiliwa kwa nguvu zote hasa katika karne ya 7 na ya 8 likamalizika katika mtaguso wa pili wa Nisea. Hata hivyo, baadaye lilizuka tena na tena, hivi kwamba msimamo wa madhehebu ni tofauti sana.

Picha

Tanbihi

Viungo vya nje

 UK Public Monument and Sculpture Association 

Uchongaji
Kishe

Kishe ni lugha ya Kihmong-Mien nchini Uchina inayozungumzwa na Washe. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kishe imehesabiwa kuwa watu 910 wakati idadi ya Washe ilikuwa zaidi ya laki saba. Kwa vile Washe wa sasa huongea Kihakka kama lugha yao ya kwanza badala ya Kishe, lugha ya Kishe imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Uainishaji wa lugha ya Kishe kwa ndani zaidi haujulikani.

Viungo vya nje
lugha ya Kishe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kishe
lugha ya Kishe katika Glottolog
lugha ya Kishe kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kishixing

Kishixing ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Washixing. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kishixing imehesabiwa kuwa watu 1800. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kishixing iko katika kundi la Kinaiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kishixing kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kishixing
lugha ya Kishixing katika Glottolog
lugha ya Kishixing kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kisonaga

Kisonaga ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kisonaga imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisonaga iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kisonaga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisonaga
lugha ya Kisonaga katika Glottolog
lugha ya Kisonaga kwenye Ethnologue

Lugha za China
KisTodsde

KisTodsde (au Kishangzhai) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Watodsde. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa KisTodsde imehesabiwa kuwa watu 4100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, KisTodsde iko katika kundi la KirGyalrongiki.

Viungo vya nje
lugha ya KisTodsde kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu KisTodsde
lugha ya KisTodsde katika Glottolog
lugha ya KisTodsde kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kitai-Hongjin

Kitai-Hongjin ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wadai. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitai-Hongjin imehesabiwa kuwa watu 85,000, na lugha imo hatarini mwa kutoweka kwa vile Wadai wengi hubadilisha lugha yao ya kwanza. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitai-Hongjin iko katika kundi la Kitai ya Kusini-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kitai-Hongjin kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitai-Hongjin
lugha ya Kitai-Hongjin katika Glottolog
lugha ya Kitai-Hongjin kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kitalu

Kitalu ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitalu imehesabiwa kuwa watu 13,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitalu iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kitalu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitalu
lugha ya Kitalu katika Glottolog
lugha ya Kitalu kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kitanglang

Kitanglang (pia Kitholo) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitanglang imehesabiwa kuwa watu 950. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitanglang iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kitanglang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitanglang
lugha ya Kitanglang katika Glottolog
lugha ya Kitanglang kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kit'en

Kit'en (au Kithen) ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wabouyei. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kit'en imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kit'en iko katika kundi la Kikam-Sui.

Viungo vya nje
lugha ya Kit'en kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kit'en
lugha ya Kit'en katika Glottolog
lugha ya Kit'en kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizhuang cha Guibei

Kizhuang ya Guibei ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Guibei imehesabiwa kuwa watu milioni moja na nusu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Guibei iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kizhuang ya Guibei kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizhuang ya Guibei
lugha ya Kizhuang ya Guibei katika Glottolog
lugha ya Kizhuang ya Guibei kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizhuang cha Guibian

Kizhuang ya Guibian ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Guibian imehesabiwa kuwa watu milioni moja. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Guibian iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kizhuang ya Guibian kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizhuang ya Guibian
lugha ya Kizhuang ya Guibian katika Glottolog
lugha ya Kizhuang ya Guibian kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizhuang cha Lianshan

Kizhuang ya Lianshan ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Lianshan imehesabiwa kuwa watu 48,000, na lugha imo hatarini mwa kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Lianshan iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kizhuang ya Lianshan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizhuang ya Lianshan
lugha ya Kizhuang ya Lianshan katika Glottolog
lugha ya Kizhuang ya Lianshan kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizhuang cha Liujiang

Kizhuang ya Liujiang ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Liujiang imehesabiwa kuwa watu 1,560,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Liujiang iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kizhuang ya Liujiang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizhuang ya Liujiang
lugha ya Kizhuang ya Liujiang katika Glottolog
lugha ya Kizhuang ya Liujiang kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizhuang cha Liuqian

Kizhuang ya Liuqian ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Liuqian imehesabiwa kuwa watu 370,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Liuqian iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kizhuang ya Liuqian kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizhuang ya Liuqian
lugha ya Kizhuang ya Liuqian katika Glottolog
lugha ya Kizhuang ya Liuqian kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizhuang cha Minz

Kizhuang ya Minz ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Minz imehesabiwa kuwa watu 173,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Minz iko katika kundi la Kitai ya Kati.

Viungo vya nje
lugha ya Kizhuang ya Minz kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizhuang ya Minz
lugha ya Kizhuang ya Minz katika Glottolog
lugha ya Kizhuang ya Minz kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizhuang cha Nong

Kizhuang ya Nong ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Nong imehesabiwa kuwa watu laki tano. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Nong iko katika kundi la Kitai ya Kati.

Viungo vya nje
lugha ya Kizhuang ya Nong kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizhuang ya Nong
lugha ya Kizhuang ya Nong katika Glottolog
lugha ya Kizhuang ya Nong kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizhuang cha Qiubei

Kizhuang ya Qiubei ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Qiubei imehesabiwa kuwa watu 140,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Qiubei iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kizhuang ya Qiubei kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizhuang ya Qiubei
lugha ya Kizhuang ya Qiubei katika Glottolog
lugha ya Kizhuang ya Qiubei kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizhuang cha Yongbei

Kizhuang ya Yongbei ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Yongbei imehesabiwa kuwa watu takriban milioni mbili. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Yongbei iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kizhuang ya Yongbei kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizhuang ya Yongbei
lugha ya Kizhuang ya Yongbei katika Glottolog
lugha ya Kizhuang ya Yongbei kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizhuang cha Youjiang

Kizhuang ya Youjiang ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Youjiang imehesabiwa kuwa watu 870,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Youjiang iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kizhuang ya Youjiang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizhuang ya Youjiang
lugha ya Kizhuang ya Youjiang katika Glottolog
lugha ya Kizhuang ya Youjiang kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizhuang cha Hongshuihe ya Kati

Kizhuang ya Hongshuihe ya Kati ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Hongshuihe ya Kati imehesabiwa kuwa watu 1,080,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Hongshuihe ya Kati iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kizhuang ya Hongshuihe ya Kati kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizhuang ya Hongshuihe ya Kati
lugha ya Kizhuang ya Hongshuihe ya Kati katika Glottolog
lugha ya Kizhuang ya Hongshuihe ya Kati kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizhuang cha Hongshuihe ya Mashariki

Kizhuang ya Hongshuihe ya Mashariki ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhuang. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizhuang ya Hongshuihe ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 1,200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizhuang ya Hongshuihe ya Mashariki iko katika kundi la Kitai ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kizhuang ya Hongshuihe ya Mashariki kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizhuang ya Hongshuihe ya Mashariki
lugha ya Kizhuang ya Hongshuihe ya Mashariki katika Glottolog
lugha ya Kizhuang ya Hongshuihe ya Mashariki kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kithopho

Kithopho ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kithopho imehesabiwa kuwa watu 200 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kithopho iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kithopho kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kithopho
lugha ya Kithopho katika Glottolog
lugha ya Kithopho kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kitsat

Kitsat (au Kihuihui) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Uchina inayozungumzwa na Watsat. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitsat imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitsat iko katika kundi la Kichamiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kitsat kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitsat
lugha ya Kitsat katika Glottolog
lugha ya Kitsat kwenye Ethnologue

Lugha za China
Machafuko ya Darfur

Machafuko ya Darfur yalianza katika eneo la Darfur, Sudan, mnamo Februari mwaka wa 2003 wakati ambapo Jeshi la Ukombozi la Sudan na Harakati ya Haki na Usawa zilichukua silaha na kuanza kushutumu serikali kwa kuwadhulumu wananchi Waafrika huku ikiwapendelea Waarabu.

Wahusika
Upande mmoja, ambao unajumuisha jeshi la Sudan na Janjaweed, kundi la wanamgambo lenye wapiganaji kutoka makabila ya Abbala ambayo ni mchanganyiko wa Waarabu na Waafrika wa kanda ya kaskazini katika eneo la Rizeigat la Sudan. Makabila haya haswa ni wafugaji wa kuhamahama ambao huchunga wanyama kama vile ngamia. 

Upande mwingine ulikuwa wa makundi ya waasi, hasa Jeshi la Ukombozi la Sudan na Harakati ya Haki na Usawa, ambayo yalipata wapiganaji kutoka makabila ambayo si ya Kiarabu wala ya Kiislamu, kama vile Fur, Zaghawa, na Masalit. 

Serikali ya Sudan, ingawa imekana hadharani kuwa haiwasaidii wanamgambo wa Janjaweed, inashutumiwa kwa kuwasaidia kifedha, na kwa kuhusika katika mashambulizi ya pamoja yanayolenga raia. Serikali ya Sudan imelaumiwa kwa kuharibu ushahidi, kama vile kufunika makaburi ambapo watu wengi wamezikwa. Pia serikali hiyo imewakamata na kuwanyanyasa wanahabari, hivyo kufanya ripoti za habari kutoka eneo la Darfur kuwa chache. Nyuma ya serikali, China na Iran zimeunga mkono sana mauaji kwa kutoa silaha nyingi za aina mbalimbali, zikiwemo za kikemia.

Itikio la kimataifa
Ingawa serikali ya Marekani imeufafanua mgogoro katika eneo hilo kama mauaji ya kimbari, Umoja wa Mataifa tarehe 31 Januari 2005 ulitoa ripoti ya kurasa 176 ikisema kuwa, ingawa kulikuwa na mauaji kwa wingi na ubakaji wa raia wa eneo la Darfur, haingeweza kuyatambua mateso hayo kama "mauaji ya kimbari" kwa sababu "nia ya kufanya mauaji ya kimbari haikuwepo".

Wanaharakati wengi, hata hivyo, wanatambua mgogoro katika eneo la Darfur kama mauaji ya kimbari, kama vile mashirika ya Save Darfur Coalition, Aegis Trust na Genocide Intervention Network. Mashirika hayo yanaashiria matamshi ya Katibu Mkuu wa zamani wa Marekani Colin Powell, yaliyotambua mgogoro kama mauaji ya kimbari. Mashirika mengine ya kiharakati, kama vile Amnesty International, ingawa yanaomba hatua ya kimataifa ichukuliwe, wanakataa kutumia maneno mauaji ya kimbari.

Kuna makadirio mbalimbali ya idadi ya watu waliouawa. Serikali inadai ni 10,000 tu, lakini Umoja wa Mataifa unasema ni 300,000. Vilevile waliokimbia eneo lao ni 450,000 tu kadiri ya serikali, bali 2,850,000-3,000,000 kadiri ya UM. 

Mbali ya hayo, ubakaji wa watoto na wanawake umezidi, hasa kutokana na hamu ya serikali ya kufuta uwepo wa wasio Waarabu nchini.

Kwa sababu hiyo, rais wa Sudan, Omar al-Bashir amekuwa rais wa kwanza kufunguliwa kesi katika Mahakama ya Kimataifa ya Makosa ya Jinai akiwa madarakani. Mashtaka ni mauaji wa kimbari, makosa ya jinai ya kivita na makosa ya jinai dhidi ya utu.

Tanbihi

Viungo vya nje
 Photographer's Account - "The Cost of Silence: A Traveling Exhibition"
 Logistic Experiences: The Case of Darfur
 The first military operation between European Union and African Union. The European advisors role in Darfur 
 EU support to the African Union mission in Darfur 

Historia ya Sudan
Vita
Kitseku

Kitseku (au Kitzuku) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitseku imehesabiwa kuwa watu 12,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitseku iko katika kundi la Kibodish.

Viungo vya nje
lugha ya Kitseku kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitseku
lugha ya Kitseku katika Glottolog
lugha ya Kitseku kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kitujia cha Kaskazini

Kitujia ya Kaskazini ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Watujia. Ingawa kuna Watujia zaidi ya watu milioni nane (sensa ya mwaka wa 2000), mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kitujia ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 70,000, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kwa jumla Watujia huongea Kichina ya Mandarin kama lugha yao ya kwanza badala ya Kitujia ya Kaskazini au ya Kusini. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitujia ya Kaskazini iko katika kundi lake lenyewe la Kitujia.

Viungo vya nje
lugha ya Kitujia ya Kaskazini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitujia ya Kaskazini
lugha ya Kitujia ya Kaskazini katika Glottolog
lugha ya Kitujia ya Kaskazini kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kitujia cha Kusini

Kitujia ya Kusini ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Watujia. Ingawa kuna Watujia zaidi ya watu milioni nane (sensa ya mwaka wa 2000), mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kitujia ya Kusini imehesabiwa kuwa watu 1500, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kwa jumla Watujia huongea Kichina ya Mandarin kama lugha yao ya kwanza badala ya Kitujia ya Kusini au ya Kaskazini. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kitujia ya Kusini iko katika kundi lake lenyewe la Kitujia.

Viungo vya nje
lugha ya Kitujia ya Kusini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitujia ya Kusini
lugha ya Kitujia ya Kusini katika Glottolog
lugha ya Kitujia ya Kusini kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kiu (lugha)

Kiu ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uchina inayozungumzwa na Wablang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiu imehesabiwa kuwa watu 40,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiu iko katika kundi la Kipalaungiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiu
lugha ya Kiu katika Glottolog
lugha ya Kiu kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizokhuo

Kizokhuo ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kizokhuo imehesabiwa kuwa watu 13,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kizokhuo iko katika kundi la Kingwi. Wengine hufikiri kwamba lugha huzungumzwa pia nchini Vietnam ambako huitwa Kichoko.

Viungo vya nje
lugha ya Kizokhuo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizokhuo
lugha ya Kizokhuo katika Glottolog
lugha ya Kizokhuo kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizhaba

Kizhaba ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wazhaba. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kizhaba imehesabiwa kuwa watu 7800. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kizhaba iko katika kundi la Kiqiangiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kizhaba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizhaba
lugha ya Kizhaba katika Glottolog
lugha ya Kizhaba kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizauzou

Kizauzou ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wanu. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kizauzou imehesabiwa kuwa watu 2100. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kizauzou iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kizauzou kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizauzou
lugha ya Kizauzou katika Glottolog
lugha ya Kizauzou kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kizaiwa

Kizaiwa ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina na Myanmar inayozungumzwa na Wajingpo. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kizaiwa nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 80,000. Pia kuna wasemaji 30,000 nchini Myanmar (1997). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kizaiwa iko katika kundi la Kiburmiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kizaiwa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizaiwa
lugha ya Kizaiwa katika Glottolog
lugha ya Kizaiwa kwenye Ethnologue

Lugha za China
Lugha za Myanmar
Kiyerong

Kiyerong ni lugha ya Kitai-Kadai nchini Uchina inayozungumzwa na Wayao. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiyerong imehesabiwa kuwa watu 380 tu, na lugha imo hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyerong iko katika kundi la Kikra.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyerong kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyerong
lugha ya Kiyerong katika Glottolog
lugha ya Kiyerong kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kiwaxianghua

Kiwaxianghua ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wahan. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kiwaxianghua imehesabiwa kuwa watu laki tatu. Uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi haujulikani. Wengine huiangalia kuhusiana na Kimiao, wengine na Kichina.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwaxianghua kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwaxianghua
lugha ya Kiwaxianghua katika Glottolog
lugha ya Kiwaxianghua kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kiwakhi

Kiwakhi ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Afghanistan, Pakistan, Tajikistan na Uchina inayozungumzwa na Wawakhi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kiwakhi nchini Afghanistan imehesabiwa kuwa watu 17,000. Pia kuna wasemaji 20,000 nchini Pakistan (2008), 15,000 nchini Tajikistan (2012) na 6000 nchini Uchina (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwakhi iko katika kundi la Kipamir.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwakhi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwakhi
lugha ya Kiwakhi katika Glottolog
lugha ya Kiwakhi kwenye Ethnologue

Lugha za Afghanistan
Lugha za Pakistan
Lugha za Tajikistan
Lugha za China
Orodha ya lugha za Armenia

Orodha hii inaorodhesha lugha za Armenia:

Kiaramu Mpya ya Kiashuru
Kiarmenia
Kiazeri ya Kaskazini
Kierzya
Kikurdi ya Kaskazini
Kilomavren

Tazama pia
Armenia
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/AM

Armenia
Orodha ya lugha za Uturuki

Orodha hii inaorodhesha lugha za Uturuki:

Kiabaza
Kiabkhazi
Kiadyghe
Kialbania cha Gheg
Kialbania cha Tosk
Kiarabu Simulizi cha Mesopotamia
Kiarabu Simulizi cha Mesopotamia Kaskazini
Kiarmenia
Kiazeri-Kusini
Kibulgaria
Kidomari
Kigeorgia
Kigiriki
Kihertevin
Kikabardia
Kikazakh
Kikumyk
Kikurdi-Kaskazini
Kikyrgyz
Kiladino
Kilaz
Kipontiki
Kiromani cha Balkan
Kiserbia
Kisyriaki
Kitatar
Kitatar cha Krimea
Kituruki
Kituruki cha Balkan Gagauz
Kiturkmen
Kituroyo
Kiubykh
Kiuyghur
Kiuzbeki-Kusini
Kizazaki-Kaskazini
Kizazaki-Kusini

Kulingana na Mkataba wa Lausanne, lugha za wachache zinazotambuliwa rasmi ni Kiarmenia, Kigiriki na Kiebrania.

Tazama pia
Uturuki
Lango:Lugha

Tanbihi

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/TR

Uturuki
Orodha ya lugha za Turkmenistan

Orodha hii inaorodhesha lugha za Turkmenistan:

Kibalochi ya Magharibi
Kichagatai
Kikorea
Kikurdi ya Kaskazini
Kiturkmen
Kiuzbek ya Kaskazini

Tazama pia
Turkmenistan
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/TM

Turkmenistan
Orodha ya lugha za Uzbekistan

Orodha hii inaorodhesha lugha za Uzbekistan:

Kiarabu Simulizi ya Kiuzbeki
Kibukhariki
Kikarakalpak
Kikazakh
Kikorea
Kirusi
Kitajiki
Kitatar ya Krimea
Kituruki
Kiuzbek
Kiuzbek ya Kaskazini

Tazama pia
Uzbekistan
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/UZ

Uzbekistan
Orodha ya lugha za Kazakhstan

Orodha hii inaorodhesha lugha za Kazakhstan:

Kidungan
Kiili-Turki
Kiingush
Kijerumani
Kikazakh
Kiplautdietsch
Kiromani ya Sinte
Kirusi
Kitajiki
Kitatar
Kituruki
Kiukraine
Kiuyghur
Kiuzbek ya Kaskazini

Tazama pia
Kazakhstan
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/KZ

Kazakhstan
Orodha ya lugha za Kirgizia

Orodha hii inaorodhesha lugha za Kirgizia:

Kidungan
Kijerumani
Kikirgizi
Kirusi
Kitajiki
Kiuzbek ya Kaskazini

Tazama pia
Kirgizia
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/KG

Kirgizia
Orodha ya lugha za Tajikistan

Orodha hii inaorodhesha lugha za Tajikistan:

Kiarabu Simulizi ya Kitajiki
Kifarsi
Kiishkashimi
Kikirgizi
Kiparya
Kipashto ya Kusini
Kirusi
Kishughni
Kitajiki
Kiuzbek ya Kaskazini
Kiwakhi
Kiyagnobi
Kiyazgulyam

Tazama pia
Tajikistan
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/TJ

Tajikistan
Orodha ya lugha za Urusi

Orodha hii inaorodhesha lugha za Urusi:

Kiabaza
Kiadyghe
Kiaghul
Kiakhvakh
Kialeut
Kialeut ya Mednyj
Kialtai ya Kaskazini
Kialtai ya Kusini
Kialutor
Kiandi
Kiaramu Mpya ya Bohtan
Kiarchi
Kiavar
Kiazeri ya Kaskazini
Kibagvalal
Kibashkort
Kibezhta
Kibotlikh
Kiburiat
Kichamalal
Kichechen
Kichukchi
Kichulym
Kichuvash
Kidargwa
Kidido
Kidolgan
Kidomari
Kienets ya Msituni
Kienets ya Tambarare
Kierzya
Kieven
Kievenki
Kifini
Kighodoberi
Kigilyak
Kihinukh
Kihunzib
Kiingrian
Kiingush
Kiitelmen
Kikabardia
Kikalmyk-Oirat
Kikamas
Kikarachay-Balkar
Kikaragas
Kikarata
Kikareli
Kikerek
Kiket
Kikhakas
Kikhanty
Kikhvarshi
Kikomi
Kikomi-Permyak
Kikomi-Zyri
Kikorea
Kikoryak
Kikumyk
Kilak
Kilezgi
Kilivvi-Kareli
Kiludi
Kimansi
Kimari ya Magharibi
Kimari ya Mashariki
Kimoksha
Kimongoli ya Halh
Kinanai
Kinegidal
Kinenets
Kinganasan
Kinogai
Kioroch
Kiorok
Kiosseti
Kiromani ya Vlax
Kirusi
Kirutul
Kisaami ya Akkala
Kisaami ya Kildin
Kisaami ya Skolt
Kisaami ya Ter
Kiselkup
Kiserbia
Kishor
Kislavoniki
Kitabassaran
Kitat ya Kiislamu
Kitat ya Kiyahudi
Kitatar
Kitatar ya Siberia
Kitindi
Kitsakhur
Kituva
Kiudihe
Kiudmurt
Kiulch
Kiveps
Kivod
Kiyakut
Kiyiddish ya Mashariki
Kiyug
Kiyukaghir ya Kaskazini
Kiyukaghir ya Kusini
Kiyupik ya Naukan
Kiyupik ya Siberia ya Kati
Kiyupik ya Sirenik

Tazama pia
Urusi
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/RU

Urusi
Kiili-Turki

Kiili-Turki ni lugha ya Kiturki nchini Uchina na Kazakhstan inayozungumzwa na Wauzbeki. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kiili-Turki nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 120 tu. Pia kuna wasemaji 120 nchini Kazakhstan (2001). Wasemaji wote ni wazee lakini, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiili-Turki iko katika kundi la Kiturki ya Mashariki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiili-Turki kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiili-Turki 
lugha ya Kiili-Turki katika Glottolog
lugha ya Kiili-Turki kwenye Ethnologue

Lugha za China
Lugha za Kazakhstan
Raúl Alfonsín

Raúl Ricardo Alfonsín Foulkes (12 Machi, 1927 – 31 Machi, 2009) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa kutoka nchi ya Argentina. Kuanzia 1983 hadi 1989 alikuwa rais wa Argentina.

Marais wa Argentina
Waliozaliwa 1927
Waliofariki 2009
Sebastian Vizcaino

Sebastián Vizcaíno (1548 – 1624) alikuwa mwanajeshi na mwanasiasa kutoka nchi ya Hispania. Tangu 1596 alifanya kazi hasa maeneo ya Kalifornia na Mexiko. Kazi zake pia zilimsafirisha nchi za Ufilipino (1586-1589) na Ujapani (1611-1613). Alifariki mjini Mexico City.

Wanasiasa wa Hispania
Waliozaliwa 1548
Waliofariki 1624
Édouard Manet

Édouard Manet (23 Januari, 1832 – 30 Aprili, 1883 mjini Paris) alikuwa mchoraji kutoka nchi ya Ufaransa.

Wasanii wa Ufaransa
Waliozaliwa 1832
Waliofariki 1883
Ubakaji

Ubakaji (kutoka mzizi wa Kiarabu) ni tendo la kumlazimisha mtu afanyiwe asichokubali. Mara nyingi neno hili linatumika kuhusu ngono isiyo ya hiari upande mmojawapo.

Ingawa kwa kawaida unafanyika dhidi ya wanawake, unatokea pia dhidi ya wanaume, mbali ya watoto na walemavu wa akili wasioelewa kinachoendelea.

Unaweza kutumia nguvu ya mwili, lakini pia mamlaka, vitisho n.k.

Ni tukio baya kabisa kwa nafsi ya mhanga na pengine kwa afya yake, linaloweza kumuathiri maisha yake yote kama si kusababisha kifo chake, hasa ukifanywa na watu kadhaa pamoja.

Matukio ya namna hiyo yanazidi kutokea hata ndani ya ukoo na mengi hayaripotiwi kwa polisi, yakiwemo yanayotokea magerezani kati ya watu wa jinsia ileile.

Kwa vyovyote, mara nyingi wanaobaka ni watu wanaojulikana sana na mhanga.

Pengine ubakaji hautokani na tamaa, bali ni mpango uliosukwa na viongozi wa nchi au wa jeshi wanaouagiza kwa lengo la kuathiri maadui. Lakini hata vitani, sheria za kimataifa haziruhusu matendo hayo ya kinyama.

Kesi tofauti tena ni ile ya ushirikina unaoagiza k.mf. kubaka mtoto kama njia ya kupona UKIMWI.

Tanbihi

Marejeo 

 
 
 Freedman, Estelle B. (2013). Redefining Rape: Sexual Violence in the Era of Suffrage and Segregation. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Viungo vya nje 

 Indian Penal Code S.375 & S.376 (Mobile Friendly)
 

Jinsia
Maadili
Sheria
Makosa ya jinai
Utando wa seli

Utando wa seli ni rusu nyembamba kama ngozi inayopakana seli za viumbehai. Majina ya Kiingereza ni cell membrane, plasma membrane au  cytoplasmic membrane. 

Kazi yake ni kutenganisha ndani na nje, yaani yaliyomo ya seli na na yale yalio nje yake.

Kwa kila seli ni muhimu kukinga na kutenganisha plasma iliyopo ndani yake na athira au kemikali za nje. Seli za wanyama zinatenganishwa kati yao na utando wa seli pekee.

Kwenye seli za mimea, fungi na bakteria kuna pia ukuta wa seli nje ya utando. Ukuta wa seli (ing. cell wall) unaimarisha seli, unaongeza kinga na kuwa kama filta dhidi ya molekuli kubwa.

Utando wa seli unafanywa na safu mbili za molekuli zinazoitwa "fosfo-lipidi". Maana yake molekuli hizi zina sehemu ya fosfati upande mmoja na sehemu ya lipidi (mafuta) upande mwingine. Upande wa kifosfati inachanganya na maji lakini sehemu ya kimafuta inakataa maji. Kuna pia proteini nyingine zinazoweza kuongezwa ndani ya utando. Kwa njia hii seli inaweza kutawala ni nini inayoweza kuingia au kutoka.

Marejeo

Biolojia
Kiini cha seli

Kiini cha seli (kwa Kiingereza cell nucleus) ni sehemu ndogo ndani ya seli ya kiumbehai wa aina ya eukaryota inayobeba habari za jenetikia, yaani urithi wa tabia za kiumbehai. Ndani ya kiini kuna nyuzi za kromosomu zenye DNA. Hizi zinapatikana kama mkusanyiko wa nyuzi (nucleolus ~ ka-kiini) ndani ya kiini.

Mwili wa binadamu huwa na seli milioni kadhaa, na nyingi zina viini vya seli. Mfano wa seli ya binadamu isiyo na kiini ni seli nyekundu za damu. 

Kiini chenyewe ndani ya seli hukingwa kwa utando wa kiini cha seli (ing. nuclear envelope au nuclear membrane). Utando huu unazuia molekuli kubwa lakini inaruhusu kupita kwa proteini maalumu kwenye nafasi maalum (nuclear pores).

Seli za mwili zinajigawa muda wote. Wakati wa kujigawa, kromosomu zinajikaza kwa pande mbili halafu kiini kinavunjika; utando wa kiini unayeyushwa, na seli mbili mpya zinatokea. Ndani ya seli mpya kiini kinaundwa upya kwa kutengeeza utando wa kiini mpya.

Biolojia
Kulturkampf

Kulturkampf (kwa Kijerumani "Vita vya utamaduni") ni jina la ushindani kati ya serikali za nchi kadhaa, hasa Dola la Ujerumani chini ya chansela Otto von Bismarck, na Kanisa Katoliki katika karne ya 19.

Serikali nyingi zilitaka kushika mamlaka zote juu ya raia zake, wakati Papa na maaskofu hawakupenda kupotewa na athira zao za muda mrefu juu ya waumini katika masuala ya kijamii. 

Ushindani huo ulipata nguvu ya pekee Ujerumani baada ya nchi hiyo kuunganishwa chini ya Prussia na kutenga Austria. Hapo dola jipya lilijikuta kuwa na asilimia ya Waprotestanti kubwa kuliko awali ambapo Wakatoliki walikuwa wengiwengi. Hasa Prussia iliyoongoza dola hilo ilikuwa ya Kiprotestanti kabisa.

Mgongano ulisababisha serikali ya Prussia na ya Dola lote kutunga mfululizo sheria za kubana Kanisa Katoliki, na pia kufunga maaskofu wake.

Tanbihi

Viungo vya nje
"Bismarck’s Failure: the Kulturkampf" long description
 Founding Manifesto of the Protestant League (1887); Statistics on Membership (1887-1913) (English translation) a German anti-Catholic propaganda organization that became active after the Kulturkampf
Bismarck’s Domestic Polices 1871 -1890 Kulturkampf in the context of Bismarck's entire domestic policies, by a head of history at Catholic University School in Dublin
Kulturkampf Now and Then  13-paged essay in pdf by a Professor of the United States Air Force Academy
Ludwig Windthorst Speaks in the Prussian Parliament (1873) speech of Ludwig Windthorst following its analysis
Bismarck on the purpose of the Kulturkampf Speech in the Prussian House of Lords, March 10, 1873
 Kulturkampf: Bibliography by  LitDok East-Central Europe Herder-Institut (Marburg)

Historia ya Ukristo
Historia ya Ujerumani
Historia ya Ulaya
Kanisa Katoliki
Kikhakas

Kikhakas ni lugha ya Kiturki nchini Urusi na Uchina inayozungumzwa na Wakhakas. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kikhakas nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 42,600 wakati idadi ya Wakhakas ilikuwa 73,000. Pia kuna Wakhakas 880 nchini Uchina lakini wazee kumi tu wanaweza kuongea lugha yao ya Kikhakas wengine wakiongea Kichina au Kimongolia. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikhakas iko katika kundi la Kiturki ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kikhakas kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikhakas 
lugha ya Kikhakas katika Glottolog
lugha ya Kikhakas kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Lugha za China
Kikirgizi

Kikirgizi ni lugha ya Kiturki nchini Kirgizia, Uchina, Afghanistan, Urusi, Uturuki na Uzbekistan inayozungumzwa na Wakirgizi. Kikirgizi ni lugha rasmi katika nchi za Kirgizia. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikirgizi nchini Kirgizistan imehesabiwa kuwa watu 3,830,000. Pia kuna wasemaji 160,000 nchini Uchina (2000), 60,100 nchini Tajikistan (2012) na 750 nchini Afghanistan (2000). Idadi za wasemaji wa Kikirgizi nchini Uturuki, Uzbekistan na Urusi hazijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikirgizi iko katika kundi la Kiturki ya Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikirgizi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikirgizi 
lugha ya Kikirgizi katika Glottolog
lugha ya Kikirgizi kwenye Ethnologue

Lugha za Kirgizia
Lugha za China
Lugha za Tajikistan
Lugha za Afghanistan
Lugha za Uturuki
Lugha za Uzbekistan
Lugha za Urusi
Fotoni

Fotoni (ing. photon, kutoka gir. φῶς, φωτός fos,fotos nuru) ni sehemu ndogo ya chini kabisa ya usafirishaji wa nishati ya nuru (mwanga) kwa njia ya vifurushi au kwanta.

Nadharia ya kwanta inaeleza kwamba aina zote za nishati husafirishwa kutoka eneo moja hadi jingine kwa viwango vidogovidogo (vifurushi/kwanta).

Kwa upande wa nuru kiwango hicho kidogo kabisa huitwa fotoni.

Fizikia
Wanaastronomia

Wanaastronomia ni wataalamu wa masuala ya astronomia (kwa Kiingereza: astronomy) au elimu ya nyota na anga-nje. 

Kihistoria watu hao walitumia muda mwingi kuangalia nyota za anga kwa msaada wa vyombo kama darubini. Leo hii wanaastronomia hutumia hasa kompyuta na data kutokana na vipimo vya paoneaanga, vyombo vya anga-nje na darubini za angani.

Wanaastronomia wamesoma astronomia ambayo ni tawi la pekee la sayansi, mara nyingi pamoja na kusoma matawi mengine ya sayansi kama fizikia, kemia, biolojia na kadhalika.

Wasichanganywe na majusi ambao husomea unajimu (kwa Kiingereza: astrology) na kutoa utabiri kuhusu maisha na tabia za watu kwa kuwa huo si tawi la sayansi yoyote, ingawa unadai kutegemea uchunguzi wa nyota n.k.

Wanaastronomia
Fizikia
Kichapuzi chembe

Kichapuzi chembe (kikamilifu zaidi Kichapuzi cha chembe cha nyuklia: kwa Kiingereza particle accelerator) ni kifaa cha kuongezea mwendo wa chembe za nyuklia, yaani chembe ndogo sana, kama atomu au sehemu za atomu. 

Mfano maarufu ni Kichapuzi chembe kiitwacho CERN kilichojengwa karibu na mji wa Geneva, mpakani kwa Uswisi na Ufaransa.

Kichapuzi chembe kinaharakisha mwendo wa chembe hadi kufikia kasi ya juu na kukaribia kasi ya nuru. Kichapuzi kinatekeleza kazi hii kwa kutumia uga sumakuumeme zinazosukuma chembe kama elektroni, protoni au viini vya atomi. Matumizi ya vichapuzi chembe ni hasa utafiti wa fizikia ya chembe. Lakini mashine hizi zinatumiwa pia kwa tiba ya kansa kwa kulenga nyutroni kwa seli husika.

Vichapuzi chembe vinakuwa kubwa zaidi kadiri chembe zinazochunguliwa zilivyo ndogo zaidi. Mashine kubwa sana kama vile CERN huko Geneva zinatumiwa kwa kutafuta chembe ambazo ni ndogo kuliko atomi. Mashine ndogo hutumiwa kwa utafiti kwa kiini cha atomi au kwa tiba.

Tanbihi

Fizikia
Teknolojia
Tiba