LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kiuyghur

Kiuyghur ni lugha ya Kiturki nchini Uchina, Kazakhstan, Uzbekistan, Mongolia na Uturuki inayozungumzwa na Wauyghur. Ni lugha rasmi katika jimbo la Xinjiang, nchini Uchina. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiuyghur nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni kumi. Pia kuna wasemaji 191,000 nchini Kazakhstan (2009) na 1000 nchini Mongolia (1982). Idadi ya wasemaji nchini Uturuki na Uzbekistan haujulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuyghur iko katika kundi la Kiturki ya Mashariki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiuyghur kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiuyghur
lugha ya Kiuyghur katika Glottolog
lugha ya Kiuyghur kwenye Ethnologue

Lugha za China
Lugha za Kazakhstan
Lugha za Mongolia
Lugha za Uzbekistan
Lugha za Uturuki
Kiwa cha Vo

Kiwa-Vo ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Uchina na Myanmar inayozungumzwa na Wawa. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kiwa-Vo nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 40,000. Pia kuna wasemaji 700 nchini Myanmar (2012). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwa-Vo iko katika kundi la Kipalaungiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwa-Vo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwa-Vo
lugha ya Kiwa-Vo katika Glottolog
lugha ya Kiwa-Vo kwenye Ethnologue

Lugha za Myanmar
Lugha za China
Mkiwi

Mikiwi ni mimea ya jenasi Actinidia katika familia Actinidiaceae. Mimea hii ni vichaka vyenye urefu wa hadi m 6 au mitambazi ya hadi m 30. Inazaa matunda yalikayo ambayo huitwa kiwi. Asili ya mimea hii ni Asia ya Mashariki lakini spishi kadhaa hukuzwa katika nchi nyingine, mkiwi wa kawaida (Actinidia deliciosa) hasa katika Italia na Nyuzilandi.

Spishi zinazoliwa sana
 Actinidia arguta, Mkiwi Mvumilivu (Hardy kiwi au arctic kiwi)
 Actinidia chinensis, Mkiwi Njano (Golden kiwi)
 Actinidia coriacea, Mkiwi Matunda-mayai (Chinese egg gooseberry)
 Actinidia deliciosa, Mkiwi Matunda-manyoya, Mkiwi wa Kawaida au Mkiwi kwa kifupi (Fuzzy kiwi)
 Actinidia kolomikta, Mkiwi Rangirangi (Variegated kiwi vine)
 Actinidia melanandra, Mkiwi Zambarau (Red kiwi)
 Actinidia polygama, Mkiwi Fedha (Silver vine)
 Actinidia purpurea, Mkiwi Zambarau (Purple kiwi)

Picha

Mdambi na jamaa
Mimea ya mazao
Lugha za Kitungusi

Lugha za Kitungusi ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa nchini Urusi na Uchina. Idadi ya lugha katika familia hiyo ni kumi na mbili tu. Wengine hufikiri kwamba lugha za Kitungusi ni tawi moja la lugha za Kialtai pamoja na lugha za Kiturki.

Viungo vya nje
lugha za Kitungusi katika Glottolog

Lugha za China
Lugha za Urusi
Makundi ya lugha
Kiyugur cha Magharibi

Kiyugur ya Magharibi ni lugha ya Kiturki nchini Uchina inayozungumzwa na Wayugur. Isichanganywe na lugha ya Kiyugur ya Mashariki ambayo ni lugha ya Kimongoli. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiyugur ya Magharibi imehesabiwa kuwa watu 4600, na lugha imo hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyugur ya Magharibi iko katika kundi la Kiturki ya Mashariki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyugur ya Magharibi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyugur ya Magharibi
lugha ya Kiyugur ya Magharibi katika Glottolog
lugha ya Kiyugur ya Magharibi kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kixibe

Kixibe ni lugha ya Kitungusi nchini Uchina inayozungumzwa na Waxibe. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kixibe imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kixibe iko katika kundi la Kitungusi ya Kusini. Inafanana sana na Kimanchu.

Viungo vya nje
lugha ya Kixibe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kixibe
lugha ya Kixibe katika Glottolog
lugha ya Kixibe kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kievenki

Kievenki ni lugha ya Kitungusi nchini Uchina, Urusi na Mongolia inayozungumzwa na Waevenki. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kievenki nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 11,000. Pia kuna wasemaji 4800 nchini Urusi (2010) na 1000 nchini Mongolia (1992). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kievenki iko katika kundi la Kitungusi ya Kaskazini. Nchini uchina Kievenki huandikwa na alfabeti ya Kimongoli. Nchini Urusi, Kievenki imeandikwa na alfabeti ya Kikirili tangu 1937.

Viungo vya nje
lugha ya Kievenki kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kievenki 
lugha ya Kievenki katika Glottolog
lugha ya Kievenki kwenye Ethnologue

Lugha za China
Lugha za Urusi
Lugha za Mongolia
Alfabeti ya Kimongoli

Alfabeti ya Kimongoli ni aina ya mwandiko unaotumiwa kuandika lugha chache nchini Uchina na Mongolia kama vile Kimongoli, Kimanchu au Kievenki. Ni alfabeti kweli kwa sababu hutumia herufi tofauti kwa irabu na konsonanti.

Alfabeti
Kimanchu

Kimanchu ni lugha ya Kitungusi nchini Uchina inayozungumzwa na Wamanchu. Ingawa idadi ya Wamanchu ni zaidi ya milioni kumi (kufuatana na sensa ya 2000), mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimanchu imehesabiwa kuwa watu ishirini tu. Karibu Wamanchu wote huzungumza Kichina cha Mandarin, na lugha yao ya asili imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimanchu kipo katika kundi la Kitungusi cha Kusini. Kimanchu huandikwa kwa alfabeti ya Kimongoli, na kuna fasihi andishi kwa karne kadhaa. Kimanchu kilikuwa lugha rasmi wakati wa nasaba ya Qing.

Viungo vya nje
lugha ya Kimanchu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimanchu 
lugha ya Kimanchu katika Glottolog
lugha ya Kimanchu kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kinanai

Kinanai ni lugha ya Kitungusi nchini Urusi na Uchina inayozungumzwa na Wananai. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kinanai nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 1350. Pia kuna wasemaji 40 nchini Uchina (2007). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinanai iko katika kundi la Kitungusi ya Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kinanai kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinanai 
lugha ya Kinanai katika Glottolog
lugha ya Kinanai kwenye Ethnologue

Lugha za China
Lugha za Urusi
Kioroqen

Kioroqen ni lugha ya Kitungusi nchini Uchina inayozungumzwa na Waoroqen. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kioroqen imehesabiwa kuwa watu 1200, lakini wengi wao ni wazee na kulikuwa na wazee kumi na wawili tu ambao wangeweza kuzungumza Kioroqen bila shida. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kioroqen iko katika kundi la Kitungusi ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kioroqen kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kioroqen
lugha ya Kioroqen katika Glottolog
lugha ya Kioroqen kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kieven

Kieven ni lugha ya Kitungusi nchini Urusi inayozungumzwa na Waeven. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kieven imehesabiwa kuwa watu 5660. Waeven wengi wamebadilisha lugha kutumia Kirusi tu, yaani lugha yao ya asili imo hatarini kutoweka. Kuna lahaja nyingi za Kieven. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kieven iko katika kundi la Kitungusi ya Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kieven kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kieven 
lugha ya Kieven katika Glottolog
lugha ya Kieven kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Niš

Niš ni mji nchini Serbia.  Idadi ya wakazi wake ni takriban 183,164.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Serbia

Miji ya Serbia
Orodha ya miji ya Serbia

Hii ni orodha ya miji ya Serbia yenye angalau idada ya wakazi 100,000.

Orodha

Marejeo 

!
Serbia
Novi Sad

Novi Sad ni mji nchini Serbia. Idadi ya wakazi wake ni takriban 250,439. Ni mji mkuu wa wa jimbo la Voivodina.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Serbia

Miji ya Serbia
Kragujevac

Kragujevac ni mji nchini Serbia. Idadi ya wakazi wake ni takriban 150,835.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Serbia

Miji ya Serbia
Prishtina

Priština ni mji mkuu wa Kosovo ambayo kwa wenyeji wengi na kwa nchi mbalimbali kwa sasa ni jamhuri huru.

Serbia na nchi nyingine kadhaa zinaouona mji huo kuwa makao makuu ya jimbo la kujitegemea la Kosovo ndani ya Serbia. 

Idadi ya wakazi wake ni takriban 211,129.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Kosovo
 Orodha ya miji ya Serbia

Viungo vya nje

Miji ya Serbia
Kosovo
Kinegidal

Kinegidal ni lugha ya Kitungusi nchini Urusi inayozungumzwa na Wanegidal. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kinegidal imehesabiwa kuwa watu 74 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinegidal iko katika kundi la Kitungusi ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kinegidal kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinegidal 
lugha ya Kinegidal katika Glottolog
lugha ya Kinegidal kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kioroch

Kioroch ni lugha ya Kitungusi nchini Urusi inayozungumzwa na Waoroch. Isichanganywe na lugha ya Kiorok ambayo ni karibu sana lakini tofauti. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kioroch imehesabiwa kuwa watu wanane tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kioroch iko katika kundi la Kitungusi ya Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kioroch kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kioroch
lugha ya Kioroch katika Glottolog
lugha ya Kioroch kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kiorok

Kiorok ni lugha ya Kitungusi nchini Urusi inayozungumzwa na Waorok. Isichanganywe na lugha ya Kioroch ambayo ni karibu sana lakini tofauti. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiorok imehesabiwa kuwa watu 47 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiorok iko katika kundi la Kitungusi ya Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiorok kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiorok
lugha ya Kiorok katika Glottolog
lugha ya Kiorok kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kiudihe

Kiudihe (au Kiudege) ni lugha ya Kitungusi nchini Urusi inayozungumzwa na Waudihe. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiudihe imehesabiwa kuwa watu 100 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiudihe iko katika kundi la Kitungusi ya Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiudihe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiudihe
lugha ya Kiudihe katika Glottolog
lugha ya Kiudihe kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kiulch

Kiulch ni lugha ya Kitungusi nchini Urusi inayozungumzwa na Waulch. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiulch imehesabiwa kuwa watu 150 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiulch iko katika kundi la Kitungusi ya Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiulch kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiulch 
lugha ya Kiulch katika Glottolog
lugha ya Kiulch kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Gustavo Cerati

Gustavo Adrián Cerati Clark (Buenos Aires 11 Agosti 1959 - 4 Septemba 2014), anayejulikana sana kwa jina la kisanii Gustavo Cerati, alikuwa mmojawapo wa wanamuziki wanne wa bendi hodari iliyoitwa "Soda Stereo".

Viungo vya nje 
 Cerati.com

Waliozaliwa 1940
Waliofariki 2014
Waimbaji wa Argentina
Nana Akufo-Addo

Nana Addo Dankwa Akufo-Addo (* Swalaba, Accra, 29 Machi 1944) ni  mwanasheria na mwanasiasa wa chama cha NPP nchini Ghana. 

Tangu tarehe 7 Januari 2017 ni rais wa nchi baada ya kushinda mara mbili uchaguzi mkuu. Mwaka 2016 Akufo-Addo alikuwa anagombea urais wa Ghana dhidi ya rais mtendaji John Dramani Mahama ikiwa ni mara ya tatu baada ya majaribio ya awali miaka 2008 na 2012.

Familia na elimu
Nana Addo Dankwa Akufo-Addo alizaliwa mjini Accra katika familia ya wanasiasa. Baba yake Edward Akufo-Addo alikuwa jaji mkuu wa Ghana na baadaye rais wa taifa kati ya miaka 1969 na 1972. Mjomba wake Joseph Boakye Danquah alikuwa kiongozi wa upinzani dhidi ya rais Kwame Nkrumah na mjomba mwingine, William Ofori Atta, alikuwa waziri wa mambo ya nje. 

Baada ya kusoma shule ya msingi Accra alikwenda kwa masomo ya O- na A-level huko Lancing College, Sussex, Uingereza. Alianza masomo ya Falsafa, Siasa na Uchumi kwenye Chuo Kikuu cha Oxford bila kumaliza. 

Baada ya kurudi Ghana alisoma uchumi kwenye Chuo Kikuu cha Ghana akapata cheti cha kwanza mwaka 1967. Akaenda tena Uingereza kusoma sheria akipata kibali cha kufanya kazi ya mwanasheria mwaka 1971. Alifanya kazi hiyo mjini Paris, Ufaransa, hadi mwaka 1975 aliporudi Ghana.

Hapa Accra alijiunga na kampuni ya sheria hadi kuanzisha kampuni yake mwenyewe mwaka 1979.

Siasa ya Ghana
Tangu kurudi Ghana alishiriki katika harakati ya kidemokrasia ya "People’s Movement for Freedom and Justice" iliyolenga kumaliza serikali ya kijeshi iliyokuwepo Ghana hadi kurudi kwenye siasa ya vyama vingi kwa miaka michache kuanzia 1979.

Mwishoni mwa utawala wa kijeshi wa Jerry Rawlings alianza tena kuandaa chama kipya cha NPP kuanzia mwaka 1992.   
 
Kuanzia mwaka 1996 hadi 2008 alichaguliwa mara tatu kuwa mbunge. Mwaka 1998 alijaribu kuwa mgombea wa urais kwa niaba ya chama cha NPP lakini hakufaulu. Aliendelea kumfanyia kampeni mgombea mshindi John Kufuor. Baina ya 2001 na 2007 alikuwa waziri katika serikali ya rais huyo, kwanza kama waziri wa Sheria na Mwanasheria Mkuu, halafu kama Waziri wa Mambo ya Nje ya Ghana.

Alipokuwa Mwanasheria Mkuu alihusika na ufutaji wa sheria kuhusu kashfa za kijinai iliyowahi kukandamiza uhuru wa magazeti na uhuru wa kutoa maoni kwa jumla.

Mgombea wa Urais
Alijiuzulu kutoka serikali baada ya kuamua kuwa mgombea katika uchaguzi wa rais wa mwaka 2008 upande wa NPP lakini alishindwa na John Atta Mills. Akufo-Addo alipata kura 4,480,446 au asilimia 49.77, hivyo tofauti ilikuwa ndogo sana na Akufo-Addo alisifiwa kwa kukubali ushindi wa mpinzani wake na hivyo kuepukana na ghasia iliyohofiwa.

Mwaka 2012 aligombea pia lakini alishindwa tena kwa kura chache na John Dramani Mahama aliyewahi kuwa makamu wa rais Atta Mills. 

Akufo-Addo alipewa nafasi ya kugombea kwa niaba ya NPP mara ya tatu katika uchaguzi wa rais wa tarehe 7 Desemba 2016 dhidi ya Mahama aliyejaribu kurudishwa. Tume ya uchaguzi ilitangaza matokeo ya kuwa

Marejeo

Viungo vya nje
 GhanaWeb: Nana Addo Dankwa Akufo-Addo biography.
 EIN News: Nana Addo Dankwa Akufo-Addo 
 Ghpage: Nana Addo Dankwa Akuffo Addo family and biography 

Marais wa Ghana
Mtakatifu Mauro

Mtakatifu Mauro, O.S.B. (Roma, Italia, 512 - Glanfeuil, Ufaransa, 584) alikuwa mfuasi mpenzi wa Benedikto wa Nursia, kama inavyoelezwa na Gregori Mkuu katika masimulizi manne juu yake ambayo yalitumika sana baadaye katika malezi ya Wabenedikto. 

Humo tunasikia kwamba wazazi wake walikuwa wa koo bora za Roma wakamtoa bado mtoto monasterini ili afuate maisha ya kitawa. 

Baadaye alijitokeza kwa utiifu wake kwa abati wake na hata kwa miujiza mbalimbali.

Mauro alikuwa mwandamizi wa kwanza wa Benedikto kama abati wa Subiaco.

Habari nyingi zaidi zilitungwa katika karne ya 9 lakini si za kuaminika.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu tarehe 15 Januari, au, pamoja na mwenzake Plasido, tarehe 5 Oktoba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Vyanzo
 
Rosa Giorgi; Stefano Zuffi (ed.), Saints in Art (Los Angeles: Getty Publications, 2003), 272.
John B. Wickstrom:  "Text and Image in the Making of a Holy Man: An Illustrated Life of Saint Maurus of Glanfeuil (MS Vat. Lat. 1202)," Studies in Iconography 14(1994), 53-85.
Ibid. The Life and Miracles of St. Maurus: Disciple of Benedict, Apostle to France (Kalamazoo, Cistercian Publications, 2008).

Viungo vya nje

 St. Maurus - Biography at Catholic Online
 St. Benedict's Abbey - Benedictine Brothers and Fathers in America's Heartland
 The Holy Rule of St. Benedict  - Online translation by Rev. Boniface Verheyen, OSB, of St. Benedict's Abbey
 Benedictine College - Dynamically Catholic, Benedictine, Liberal Arts, and Residential

Waliozaliwa 512
Waliofariki 584
Wamonaki
Wabenedikto
Watakatifu wa Italia
Margit wa Hungaria

Margit wa Hungaria (1175-baada ya 1223) alikuwa malkia wa Bizanti kwa kuolewa na Kaisari Isaka II.

Binti wa kwanza wa mfalme Bela III wa Hungaria, aliolewa mara tatu na watawala mbalimbali ambao alizaliana na kila mmojawao watoto kadhaa, ambao baadhi yao wakawa wafalme vilevile.

Tanbihi

Waliozaliwa 1175
Waliofariki karne ya 13
Watu wa Hungaria
Margareta wa Hungaria

Margareta wa Hungaria, O.P. (Ngome Klis, Korasya, 27 Januari 1242 - Budapest 18 Januari 1271) alikuwa binti wa mwisho wa mfalme Bela IV wa Hungaria, kaka wa Elizabeti wa Hungaria.

Kama shangazi yao huyo, yeye na dada yake Kinga pia wanaheshimiwa kama mtakatifu, mbali ya dada mwingine, Yolanda, anayeheshimiwa kama mwenye heri.

Utakatifu wake ulikubaliwa tangu zamani ukatangazwa rasmi na Papa Pius XII tarehe 19 Novemba 1943.

Sikukuu yake huadhimishwa kila mwaka katika tarehe ya kifo chake, 18 Januari.

Maisha
Margareta alizaliwa uhamishoni kwa sababu Wamongolia walikuwa wameteka Hungaria. Basi, wazazi wake walitoa nadhiri kwa Mungu kwamba hao wavamizi wakiondoka, wao watamtolea binti yao utawani.

Kweli Wamongolia walifukuzwa mwaka uleule, na baada ya miaka michache Margareta alikabidhiwa kwa masista Wadominiko kwa malezi.

Mwaka 1254, akiwa na umri wa miaka 12 tu, aliweka nadhiri za kitawa na mwaka 1261 alivaa shela akitamani kuungana na Yesu msulubiwa.

Hakupata elimu sana, lakini alipenda kusomewa Biblia akasali sana, akiheshimu hasa mateso ya Yesu na ekaristi.

Alishika sana ufukara na maisha ya malipizi akajaliwa njozi mbalimbali.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

English article on the homepage of the Catholic Church in Hungary 
St. Vincent Ferrer Parish 
Catholic Exchange 

Waliozaliwa 1242
Waliofariki 1271
Mabikira
Wadominiko
Watakatifu wa Hungaria
Makari Mkuu

Makari Mkuu (300 hivi - 391) alikuwa mkaapweke na padri wa Misri.

Tangu kale anaheshimiwa na Waorthodoksi wa Mashariki, Waorthodoksi na Wakatoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 15 Januari, 19 Januari na 4 Aprili kadiri ya madhehebu.

Maisha

Mzaliwa wa Misri Kusini, aliwahi kufanya biashara ya chumvi, akaoa, lakini mke wake akafa mapema.

Mwaka 330 hivi akawa mfuasi wa Antoni Mkuu jangwani.

Huko alikataa upadrisho akahamia pengine aliposingiziwa vibaya.

Hapo alihamia kwenye jumuia ya bonde la Sketes (leo Wadi El Natrun) alipokubali kupewa upadri na kuwa kiongozi wa kiroho wa wamonaki. Kati ya wanafunzi wake wa miaka 356-384 kuna Sisoe, Isaya, Aio, Mose Mwethiopia, Pafnusi, Zakaria, Teodoro wa Ferme.

Hivyo monasteri yake ilichangia sana ustawi wa umonaki ikadumu hai hadi leo.

Miaka 373-375 askofu Mwario Lusio wa Aleksandria alimpeleka uhamishoni kwa imani yake. 

Kama alivyowafundisha wengine, aliishi kwa Mungu tu katika sala, akajulikana kwa hekima yake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Mababu wa jangwani

Tanbihi

Marejeo kwa Kiswahili
 Misemo ya Mababa wa Jangwani (Apophthegmata Patrum) – tafsiri ya W. Ngowi, O.F.M.Cap. – ed. Salvatorianum – Morogoro 2000 – ISBN 0-264-66350-0

Marejeo mengine
 Maloney, GA, SJ (trans.), 1992, Pseudo-Macarius. The Fifty Spiritual Homilies and the Great Letter, CWS, New York: Paulist Press
 Mason, AJ (trans.), 1921, Fifty Spiritual Homilies of St Macarius the Egyptian, London: SPCK 
 Plested, Marcus, 2004. The Macarian Legacy: The Place of Macarius-Symeon in the Eastern Christian Tradition. Oxford: OUP

Viungo vya nje

Spiritual Homilies 1-5, 6-11, 12-22
Macarius the Great Select Resources, Bilingual Anthology
Schaff-Herzog Encyclopedia of Religious Knowledge, 1914: "Macarius the Egyptian"
Wesley Center Online  
Volume 38, Wesleyan Theological Journal, Academic Article on Macarius of Egypt, pp. 103 – 123  
Greek Opera Omnia by Migne Patrologia Graeca with Analytical Indexes

Waliozaliwa 300
Waliofariki 391
Wamonaki
Wakaapweke
Mapadri
Mababu wa jangwani
Watakatifu wa Misri
Kialtai-Kaskazini

Kialtai-Kaskazini ni lugha ya Kiturki nchini Urusi inayozungumzwa na Waaltai. Ni tofauti na lahaja za Kialtai-Kusini. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa lugha hizo mbili za Kialtai imehesabiwa kuwa watu 57,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kialtai za Kaskazini iko katika kundi la Kiturki ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kialtai za Kaskazini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kialtai za Kaskazini 
lugha ya Kialtai za Kaskazini katika Glottolog
lugha ya Kialtai za Kaskazini kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kialtai-Kusini

Kialtai-Kusini ni lugha ya Kiturki nchini Urusi inayozungumzwa na Waaltai. Ni tofauti na lahaja za Kialtai-Kaskazini. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa lugha hizo mbili za Kialtai imehesabiwa kuwa watu 57,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kialtai-Kusini iko katika kundi la Kiturki ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kialtai za Kusini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kialtai za Kusini 
lugha ya Kialtai za Kusini katika Glottolog
lugha ya Kialtai za Kusini kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kiazeri-Kaskazini

Kiazeri-Kaskazini ni lugha ya Kiturki nchini Azerbaijan, Urusi, Georgia na Armenia inayozungumzwa na Waazeri. Ni lugha rasmi nchini Azerbaijan. Ni lugha tofauti na Kiazeri-Kusini nchini Uajemi. Hata hivyo wengine huangalia hizo lugha mbili kuwa lugha moja tu, yaani Kiazeri. 

Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiazeri-Kaskazini nchini Azerbaijan imehesabiwa kuwa watu milioni nane na robo. Pia kuna wasemaji 473,000 nchini Urusi (2010), 360,000 nchini Georgia (2007) na 161,000 nchini Armenia (1993). 

Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiazeri-Kaskazini iko katika kundi la Kiturki cha Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiazeri za Kaskazini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiazeri za Kaskazini
lugha ya Kiazeri za Kaskazini katika Glottolog
lugha ya Kiazeri za Kaskazini kwenye Ethnologue

Lugha za Azerbaijan
Lugha za Urusi
Lugha za Georgia
Lugha za Armenia
Kiazeri-Kusini

Kiazeri-Kusini ni lugha ya Kiturki nchini Azerbaijan, Uajemi, Uturuki, Iraq na Syria inayozungumzwa na Waazeri. Ni lugha tofauti na Kiazeri-Kaskazini ambayo ni lugha rasmi nchini Azerbaijan. 

Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiazeri-Kusini nchini Uajemi imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni kumi na mbili. Pia kuna wasemaji milioni mbili nchini Iraq (2014), 248,000 nchini Azerbaijan, 540,000 nchini Uturuki (2014) na 44,000 nchini Syria (2014). 

Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiazeri-Kusini iko katika kundi la Kiturki ya Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiazeri-Kusini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiazeri-Kusini 
lugha ya Kiazeri-Kusini katika Glottolog
lugha ya Kiazeri-Kusini kwenye Ethnologue

Lugha za Azerbaijan
Lugha za Uajemi
Lugha za Syria
Lugha za Iraq
Lugha za Uturuki
Kibashkiri

Kibashkiri ni lugha ya Kiturki nchini Urusi na Kazakhstan inayozungumzwa na Wabashkiri. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kibashkiri nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 1,150,000. Pia kuna wasemaji 3670 nchini Ukraine, na idadi ya wasemaji nchini Kazakhstan haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibashkiri iko katika kundi la Kiurali.

Viungo vya nje
lugha ya Kibashkiri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibashkiri 
lugha ya Kibashkiri katika Glottolog
lugha ya Kibashkiri kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Lugha za Kazakhstan
Lugha za Ukraine
Kichulym

Kichulym ni lugha ya Kiturki nchini Urusi inayozungumzwa na Wachulym. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kichulym imehesabiwa kuwa watu 44 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichulym iko katika kundi la Kiurali.

Viungo vya nje
lugha ya Kichulym kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichulym 
lugha ya Kichulym katika Glottolog
lugha ya Kichulym kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Mharagwe-viazi

Mharagwe-viazi (Apios americana) ni jina la mmea katika familia Fabaceae. Mbegu zake huitwa maharagwe-viazi. Asili ya mmea huu ni Amerika ya Kaskazini ambapo Waindio amekula viazi vyake kama chakula kikuu. Hawakukuza viazi hivi kama aina ya kilimo lakini walivipanda karibu na makazi yao. Siku hizi mharagwe-viazi hukuzwa huko Japani hasa na pia katika Korea ya Kusini. Maharagwe yake huliwa pia lakini siyo kama viazi.

Picha

Mharagwe na jamaa
Mimea ya mazao
Leopold Sedar Senghor

Léopold Sédar Senghor (9 Oktoba 1906 – 20 Desemba 2001) alikuwa mshairi, mwanasiasa na hatimaye rais wa kwanza wa Senegal kati ya miaka 1960 na 1980.

Senghor alikuwa Mwafrika wa kwanza aliyechaguliwa kuwa mwanachama wa Académie française. Kabla ya uhuru wa nchi yake aliunda chama cha Umoja wa Kidemokrasia wa Senegal (kwa Kifaransa: Bloc démocratique sénégalais; kwa Kiingereza: Senegalese Democratic Bloc). Wengi wanamhesabu kati ya wataalamu Waafrika muhimu zaidi katika karne ya 20.

Maisha
Senghor alizaliwa katika kijiji cha Joal kilichowahi kuwa kati ya vituo vya kwanza vya wafanyabiashara kutoka Ulaya na pia kitovu cha misheni Za Kanisa Katoliki kwenye pwani ya Senegal. Baba yake alikuwa mfanyabiashara mzalendo, mama yake mke wa tatu wa baba na Muislamu.

Alipokuwa na umri wa miaka 8 alianza kusoma shule ya mapadre akaendelea kwenye seminari ya mapadri wa Roho Mtakatifu na baada ya kushauriwa asiendelee na masomo ya upadre alisoma shule ya kawaida. 

Alimaliza vema hasa kwa masomo ya Kifaransa na Kilatini akapewa nafasi ya kusoma chuo Ufaransa .

Mwaka 1928 Senghor alikwenda Ufaransa aliposoma lugha  na baadaye sarufi ya Kifaransa kwenye Chuo Kikuu cha Paris. Baada ya masomo alipewa nafasi ya kufundisha kwenye vyuo vya Tours na Paris. Mwaka 1932 alipata uraia wa Ufaransa. 

Tangu siku zake masomoni alikuwa na urafiki na Aime Cesaire na pamoja naye alibuni hoja ya "negritude" walipotetea kuwepo kwa utamaduni wa "Watu Weusi" kama utamaduni wa pekee na muhimu, tofauti na utamaduni wa Kizungu.

Mwaka 1945, baada ya vita vikuu vya pili na ushindi wa Ufaransa, alijiunga na chama cha kisoshalisti akachaguliwa kuwa mbunge. 

Mwaka 1960 alichaguliwa kuwa rais wa kwanza wa Senegal akaendela kushika nafasi hiyo hadi mwaka 1980 alipong'atuka kwa hiari.

Marejeo

Waandishi wa Senegal
Wanasiasa wa Senegal
Marais wa Senegal
Elimu ya sekondari

Elimu ya sekondari (shule za upili), katika mifumo ya kisasa ya elimu ulimwenguni, huchukua kipindi cha pili cha elimu rasmi ambayo hutokea wakati wa ujana wa wanafunzi. 

Mfumo huu hutofautiana na masomo ya msingi ambayo ni ya lazima, ni ya jumla na yanayofanana. Yale ya shule za upili ni teule na ya hiari. Shule hizi hujulikana kama sekondari, shule za upili, shule za kati, vyuo au shule za ujuzi wa kitaalamu kulingana na kipindi au mfumo unaofuatwa. 

Maana ya dhana hizi hutofautiana kutoka mfumo mmoja hadi mwingine. Mpaka kamili kati ya elimu ya msingi na ya upili hutofautiana kutoka nchi moja hadi nyingine. Tofauti hizi zipo hata katika nchi, lakini kwa jumla hutokea kati ya mwaka wa saba na wa kumi wa kusoma. 

Elimu ya sekondari hutokea katika umri wa ujana. Nchini Marekani na Kanada, elimu ya msingi na sekondari kwa pamoja hurejelewa kama elimu ya K-12 na nchini Nyuzilandi, elimu hii hurejelewa kama elimu ya miaka 1-13. Azma ya elimu ya sekondari ni kutoa maarifa ya kawaida, kutayarisha wanafunzi kwa elimu ya juu au kuwafunza kazi moja kwa moja.

Tunapaswa kujitahidi katika kuhamasisha elimu ya sekondari kwani huwezesha kufikia chuo kikuu.

Historia
Barani Ulaya, shule za sarufi au akademia zilikuwepo hata katika miaka ya 1500. Shule za umma au zile za kulipa karo au hata shule za ufadhili na za wakfu zina historia ndefu zaidi.

Elimu ya sekondari iliibuka nchini Marekani mwaka 1910 na ilisababishwa na kuwepo kwa biashara kubwa na maendeleo ya teknolojia viwandani. Ili kuafikia mahitaji ya kazi, shule za upili zilijengwa na mtaala uliolenga maarifa ya kazi za ofisi na za sulubu ukazinduliwa. Hii ilibainika kuwa njia ya manufaa kwa mwajiri kwani uimarishaji wa huduma za kibinadamu uliwafanya waajiriwa kuwa madhubuti kazini na kushusha gharama kwa waajiri, huku waajiriwa wakinufaika na mishahara minono ikilinganishwa na waliokuwa na elimu ya msingi pekee.

Elimu
Elimu ya watu wazima

Elimu ya watu wazima (au ya ngumbaru) huchukua maumbo mengi, yakiwemo elimu rasmi darasani, elimu ya binafsi na masomo ya mtandao. 

Idadi fulani ya kozi za kazi maalumu, kama vile elimu ya mifugo, masuala ya madawa, uwekezaji, uhasibu na kozi nyinginezo kwa sasa hupatikana mtandaoni. 

Elimu hii imekuwa kawaida katika nchi nyingi. Kwa muda mrefu Tanzania ilikuwa kielelezo kwa Afrika nzima.

Elimu
Elimu ya juu

Elimu ya juu, yaani ile ya baada ya shule ya upili au elimu ya awamu ya tatu, si ya lazima. Elimu hii kwa kawaida hujumulisha viwango vya shahada pamoja na elimu ya ujuzi wa kitaalamu. 

Kwa jumla elimu ya juu hutolewa na vyuo na vyuo vikuu na huambatana na kutolewa kwa vyeti, stashahada za diploma na shahada za digrii kitaaluma.

Masomo ya juu hujumuisha elimu, utafiti na huduma za jamii na katika uwanja wa elimu, hujumulisha viwango vya shahada ya kwanza na nyingine za juu. Elimu ya juu aghalabu huhusu kufuzu katika kiwango cha shahada ya kwanza, ya uzamili na ya uzamifu. 

Idadi kubwa ya watu katika nchi zilizoendelea (hadi kufikia asilimia 50) wameweza kupata elimu ya juu wakati fulani maishani mwao. Kwa hiyo, elimu ya juu ni muhimu kwa uchumi wa taifa, ni kiwanda cha pekee ambacho huzalisha wafanyakazi walioelimika.

Katika nchi maskini serikali zinatakiwa kuongeza mikopo kwa wanafunzi wa vyuoni ili waweze kupata elimu hiyo na kusonga mbele, kwa kuwa elimu ni ufunguo wa maisha.

Elimu
Elimu mbadala

Elimu mbadala, ambayo pia hujulikana kama elimu isiyo rasmi, ni dhana yenye maana pana na inayoweza kutumiwa kurejelea aina zote za elimu zilizo nje ya elimu ya kawaida (kwa watu wote na viwango vyote vya elimu). 

Hujumuisha si tu mitindo ya elimu inayokusudiwa wanafunzi wenye mahitaji ya pekee lakini pia mitindo inayolenga hadhira ya jumla na kutumia mitindo na falsafa badala ya elimu.

Elimu mbadala mara nyingi huwa matokeo ya mabadiliko katika elimu yaliyotokea katika misingi mbalimbali ya falsafa ambayo kwa kawaida ni tofauti na elimu ya jadi ya lazima. Mabadiliko mengine yana misingi ya kisasa, kiutafiti au kifalsafa, ilhali mengine ni miungano isiyo rasmi kati ya walimu na wanafunzi wasioridhika na masuala fulani ya elimu hiyo ya jadi. 

Elimu mbadala hii ambayo ni pamoja na shule za tabia, shule badala, shule zinazojitegemea na masomo ya nyumbani hutofautiana pakubwa, lakini zote hutilia maanani umuhimu wa idadi ndogo ya wanafunzi darasani na mahusiano ya karibu kati ya wanafunzi na walimu. Vilevile husababisha hali ya umoja.

Elimu
Falsafa ya elimu

Falsafa ya elimu ni utafiti wa kifalsafa juu ya kusudi, utaratibu na ubora wa elimu, kwa kuchunguza ufafanuzi, malengo na maana ya elimu kwa jumla au ya mtazamo mmojawapo juu yake. 

Falsafa ya elimu kwa kawaida huonwa kama tawi la falsafa na la elimu vilevile.

Tanbihi

Marejeo
Classic and Contemporary Readings in the Philosophy of Education, by Steven M. Cahn, 1997, ISBN 978-0-07-009619-6
A Companion to the Philosophy of Education (Blackwell Companions to Philosophy), ed. by Randall Curren, Paperback edition, 2006, ISBN 1-4051-4051-8
The Blackwell Guide to the Philosophy of Education, ed. by Nigel Blake, Paul Smeyers, Richard Smith, and Paul Standish, Paperback edition, 2003, ISBN 0-631-22119-0
Philosophy of Education (Westview Press, Dimension of Philosophy Series), by Nel Noddings, Paperback edition, 1995, ISBN 0-8133-8430-3
 The quarterly review of comparative education: Aristotle  
 Andre Kraak,Michael Young Education in Retrospect: Policy And Implementation Since 1990
 Freire, UNESCO publication

Viungo vya nje 
 "Philosophy of Education". In Stanford Encyclopedia of Philosophy
  Encyclopedia of Philosophy of Education 
 Thinkers of Education. UNESCO-International Bureau of Education website 
 International Society for Philosophy of Music Education 
 International Network of Philosophers of Education
 Philosophy of Education Society
 Philosophy of Education Society of Great Britain 
 Philosophy of Education Society of Australia
 Canadian Philosophy of Education Society (CPES)
 The Nordic Society for Philosophy of Education 
 Society for the Philosophical Study of Education 
 The Ohio Valley Philosophy of Education Society
 Humanities Research Network; Te Whatunga Rangahau Aronu
 Leaders Educational Advise
kwa kuchunguza ufafanuzi, malengo na maana ya elimu kwa jumla au ya mtazamo mmojawapo juu yake. 

Falsafa
Elimu
Saikolojia ya elimu

Saikolojia ya elimu ni uchunguzi wa jinsi watu hujifunza katika mandhari ya elimu, ufanisi wa maingiliano ya elimu, saikolojia ya kufunza na saikolojia jamii za shule.  

Saikolojia ya elimu inajishughulisha na utaratibu wa kutoa elimu kwa watu na umma kwa jumla na jamii ndogo ndani yake, kama vile watoto wenye vipaji na wale wenye ulemavu.

Saikolojia ya elimu inaweza kueleweka kwa sehemu kupitia masomo mengine. Saikolojia ya elimu vilevile huarifiwa na saikolojia, ikileta uhusiano baina ya utabibu na biolojia. Saikolojia ya elimu pia huarifu masafa mapana ya masomo maalum yakiwemo mpango wa mafunzo, teknolojia ya elimu, mtaala uliokuzwa, masomo yaliyopangwa, masomo maalumu, sayansi tambuzi na sayansi masomo. 

Katika vyuo vikuu, idara za elimu ya saikolojia zimehifadhiwa katika vitivo vya elimu. Hii ni kwa sababu ya uwezekano wa ukosefu wa uwakilishaji wa maudhui ya saikolojia ya elimu katika utangulizi wa vitabu vya saikolojia.

Tanbihi

Saikolojia
Elimu
Kichuvash

Kichuvash ni lugha ya Kiturki nchini Urusi inayozungumzwa na Wachuvash. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kichuvash imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni moja. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichuvash iko katika kundi la Kibolgar.

Viungo vya nje
lugha ya Kichuvash kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichuvash 
lugha ya Kichuvash katika Glottolog
lugha ya Kichuvash kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kidolgan

Kidolgan ni lugha ya Kiturki nchini Urusi inayozungumzwa na Wadolgan. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kidolgan imehesabiwa kuwa watu 1050. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidolgan iko katika kundi la Kiturki ya Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kidolgan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidolgan 
lugha ya Kidolgan katika Glottolog
lugha ya Kidolgan kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kitat cha Kiyahudi

Kitat ya Kiyahudi ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Israel, Urusi na Azerbaijan inayozungumzwa na Watat. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kitat ya Kiyahudi nchini Israel imehesabiwa kuwa watu 70,000. Pia kuna wasemaji 8490 nchini Azerbaijan (2011) na 2010 nchini Urusi (2010). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitat ya Kiyahudi iko katika kundi la Kiajemi ya Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kitat ya Kiyahudi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitat ya Kiyahudi
lugha ya Kitat ya Kiyahudi katika Glottolog
lugha ya Kitat ya Kiyahudi kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Lugha za Israel
Lugha za Azerbaijan
Lugha za Kikaukazi ya Kaskazini

Lugha za Kikaukazi ya Kaskazini ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa katika eneo la Kaukazi hasa nchini Urusi. Idadi ya lugha katika familia hiyo ni takriban 35.

Viungo vya nje
Lugha za Kikaukazi ya Kaskazini katika Ethnologue

Lugha za Urusi
Makundi ya lugha
Lugha za Kikaukazi ya Kusini

Lugha za Kikaukazi ya Kusini (pia Lugha za Kikartveli) ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa katika eneo la Kaukazi hasa nchini Georgia na Uturuki. Idadi ya lugha katika familia hiyo ni nne tu. Watu zaidi ya milioni tano huzungumza moja ya lugha za Kikartveli kama lugha yao ya kwanza.

Viungo vya nje
Lugha za Kikaukazi ya Kusini katika Glottolog

Lugha za Georgia
Makundi ya lugha
Kiabaza

Kiabaza ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi na Uturuki inayozungumzwa na Waabaza. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiabaza nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 37,800. Pia kuna wasemaji 12,000 nchini Uturuki (2014). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiabaza iko katika kundi la Abkhazi-Abazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiabaza kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiabaza 
lugha ya Kiabaza katika Glottolog
lugha ya Kiabaza kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Lugha za Uturuki
Kiadyghe

Kiadyghe ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi, Uturuki, Yordani, Syria, Iraq na Israel inayozungumzwa na Waadyghe. 

Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiadyghe nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 117,500. Pia kuna wasemaji 316,000 nchini Uturuki (2014), 78,000 nchini Yordani (2013), 35,000 nchini Syria (2014), 34,000 nchini Iraq (2014) na 3,000 nchini Israel (2005). 

Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiadyghe kiko katika kundi la Kikirkasi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiadyghe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiadyghe 
lugha ya Kiadyghe katika Glottolog
lugha ya Kiadyghe kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Lugha za Uturuki
Lugha za Yordani
Lugha za Syria
Lugha za Iraq
Lugha za Israel
Kiaghul

Kiaghul ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi inayozungumzwa na Waaghul. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiaghul imehesabiwa kuwa watu 29,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaghul iko katika kundi la Kilezgiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiaghul kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiaghul 
lugha ya Kiaghul katika Glottolog
lugha ya Kiaghul kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kiakhvakh

Kiakhvakh ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi na Azerbaijan inayozungumzwa na Waakhvakh. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiakhvakh nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 210 tu. Waakhvakh nchini Azerbaijan hawatumii Kiakhvakh kama lugha ya kwanza. Maana wakati nchini Urusi lugha imo hatarini mwa kutoweka, nchini Azerbaijani imeshasahauliwa kiasi. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiakhvakh iko katika kundi la Kiandiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiakhvakh kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiakhvakh 
lugha ya Kiakhvakh katika Glottolog
lugha ya Kiakhvakh kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Lugha za Azerbaijan
Milton Obote

Apollo Milton Obote (28 Desemba 1925 - 10 Oktoba 2005) alikuwa mwanasiasa wa Uganda aliyepigania uhuru wa nchi yake uliofikiwa mwaka 1962.

Kati ya miaka 1962 na 1966 Obote alikuwa waziri mkuu wa Uganda. Aliendelea kutawala kama rais wa Jamhuri ya Uganda tangu 1966 hadi 1971 akarudia baadaye, tangu mwaka 1980 hadi 1985.

Obote alipinduliwa na Idi Amin mwaka 1971 lakini alirudishwa baada ya Amin kufukuzwa na jeshi la Tanzania mwaka 1979. Uchaguzi wa kirais wa 1980 haukukubaliwa na vyama vya upinzani na hapo Yoweri Museveni alianza harakati za National Resistance Army (NRA) na vita ya msituni dhidi ya Obote. Katika vita hii serikali na jeshi la Obote vilishtakiwa kwa makosa ya jinai dhidi ya haki za kibinadamu zilizogharamu uhai wa watu elfu kadhaa.  Vita ya msituni wa Uganda ilisababisha vifo vya watu 100,000 hadi 500,000.

Tarehe 27 Julai 1985 Obote alipinduliwa tena na wakuu wa jeshi chini ya jenerali Tito Okello. Obote alikimbilia Tanzania na baadaye Zambia. 

Tarehe 10 Oktoba 2005 Obote aliaga dunia kwenye hospitali moja mjini Johannesburg, Afrika Kusini kwenye umri wa miaka 79.

Marejeo

Viungo vya nje

Waliozaliwa 1925
Waliofariki 2005
Wanasiasa wa Uganda
Marais wa Uganda
Homo neanderthalensis

Homo neanderthalensis alikuwa kiumbehai wa jamii ya binadamu (Hominidae). Pengine spishi hii inachukuliwa kama nususpishi (kwa jina la Homo sapiens neanderthalensis). Utafiti wa DNA umeonyesha walifanana na binadamu wa leo kwa asilimia 99.7.

Walienea katika Mashariki ya Kati, Ulaya Magharibi na kusini hadi Asia ya Kati.

Kabla hawajatoweka miaka 40,000 iliyopita, waliweza kuzaliana na Homo sapiens baada ya huyo kutoka nje ya Afrika na hivi kurithisha sehemu ya jeni zao kwa binadamu wasio wa Kusini kwa Sahara.

Akiolojia
Binadamu
Kiandi

Kiandi ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi inayozungumzwa na Waandi. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiandi imehesabiwa kuwa watu 5800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiandi iko katika kundi la Kiandiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiandi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiandi 
lugha ya Kiandi katika Glottolog
lugha ya Kiandi kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kiarchi

Kiarchi ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi inayozungumzwa na Waarchi. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiarchi imehesabiwa kuwa watu 970. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiarchi iko katika kundi la Kilezgiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiarchi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiarchi 
lugha ya Kiarchi katika Glottolog
lugha ya Kiarchi kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kiavar

Kiavar ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi, Azerbaijan na Georgia inayozungumzwa na Waavar. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiavar nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 715,000. Pia kuna wasemaji 46,600 nchini Azerbaijan (2011) na 2000 nchini Georgia (2002). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiavar iko katika kundi la Kiandiki-Avar.

Viungo vya nje
lugha ya Kiavar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiavar 
lugha ya Kiavar katika Glottolog
lugha ya Kiavar kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Lugha za Azerbaijan
Lugha za Georgia
Kibagvalal

Kibagvalal ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi inayozungumzwa na Wabagvalal. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kibagvalal imehesabiwa kuwa watu 1450. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibagvalal iko katika kundi la Kiandiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kibagvalal kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibagvalal 
lugha ya Kibagvalal katika Glottolog
lugha ya Kibagvalal kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kibezhta

Kibezhta ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi na Georgia inayozungumzwa na Wabezhta. Mwaka wa 2010 idadi ya wazungumzaji wa Kibezhta nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 6100. Pia kuna wasemaji 700 nchini Georgia (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibezhta iko katika kundi la Kitseziki.

Viungo vya nje
lugha ya Kibezhta kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibezhta 
lugha ya Kibezhta katika Glottolog
lugha ya Kibezhta kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Lugha za Georgia
Kibotlikh

Kibotlikh ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi inayozungumzwa na Wabotlikh. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kibotlikh imehesabiwa kuwa watu 210 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibotlikh iko katika kundi la Kiandiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kibotlikh kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibotlikh 
lugha ya Kibotlikh katika Glottolog
lugha ya Kibotlikh kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kichamalal

Kichamalal ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi inayozungumzwa na Wachamalal. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kichamalal imehesabiwa kuwa watu 500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichamalal iko katika kundi la Kiandiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kichamalal kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichamalal 
lugha ya Kichamalal katika Glottolog
lugha ya Kichamalal kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kichechen

Kichechen ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi inayozungumzwa na Wachechen. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kichechen nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 1,350,000. Wachechen wengi, takriban laki moja, wamekimbia nchi yao na kuishi katika nchi za Kazakhstan, Kirgizia, Georgia na nyingine za Asia ya Kati, Mashariki ya Kati au Ulaya. Idadi ya wasemaji katika nchi hizo hazijulikani, ila mwaka wa 2013, wasemaji 3200 walihesabiwa nchini Yordani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichechen iko katika kundi la Kinakh.

Viungo vya nje
lugha ya Kichechen kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichechen 
lugha ya Kichechen katika Glottolog
lugha ya Kichechen kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Lugha za Kazakhstan
Lugha za Kirgizia
Lugha za Georgia
Lugha za Yordani
Kidargwa

Kidargwa ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi inayozungumzwa na Wadargwa. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kidargwa imehesabiwa kuwa watu 486,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidargwa iko katika kundi la Kidargi.

Viungo vya nje
lugha ya Kidargwa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidargwa 
lugha ya Kidargwa katika Glottolog
lugha ya Kidargwa kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kidido

Kidido ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi inayozungumzwa na Wadido. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kidido imehesabiwa kuwa watu 12,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidido iko katika kundi la Kitseziki.

Viungo vya nje
lugha ya Kidido kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidido 
lugha ya Kidido katika Glottolog
lugha ya Kidido kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kighodoberi

Kighodoberi ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi inayozungumzwa na Waghodoberi. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kighodoberi imehesabiwa kuwa watu 130 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kighodoberi iko katika kundi la Kiandiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kighodoberi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kighodoberi 
lugha ya Kighodoberi katika Glottolog
lugha ya Kighodoberi kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kigilyak

Kigilyak (au Kinivkh) ni lugha nchini Urusi inayozungumzwa na Wagilyak. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kigilyak imehesabiwa kuwa watu 200 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kigilyak hailingani na lugha nyingine yoyote.

Viungo vya nje
lugha ya Kigilyak kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigilyak 
lugha ya Kigilyak katika Glottolog
lugha ya Kigilyak kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kihinukh

Kihinukh ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi inayozungumzwa na Wahinukh. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kihinukh imehesabiwa kuwa watu watano tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihinukh iko katika kundi la Kitseziki.

Viungo vya nje
lugha ya Kihinukh kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihinukh 
lugha ya Kihinukh katika Glottolog
lugha ya Kihinukh kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Kihunzib

Kihunzib ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi na Georgia inayozungumzwa na Wahunzib. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kihunzib nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 1010. Pia kuna wasemaji 410 nchini Georgia (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihunzib iko katika kundi la Kitseziki.

Viungo vya nje
lugha ya Kihunzib kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihunzib 
lugha ya Kihunzib katika Glottolog
lugha ya Kihunzib kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Lugha za Georgia
Kiingush

Kiingush ni lugha ya Kikaukazi ya Kaskazini nchini Urusi na Kazakhstan inayozungumzwa na Waingush. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiingush nchini Urusi imehesabiwa kuwa watu 306,000. Pia kuna wasemaji 16,900 nchini Kazakhstan (1999). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiingush iko katika kundi la Kinakh.

Viungo vya nje
lugha ya Kiingush kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiingush 
lugha ya Kiingush katika Glottolog
lugha ya Kiingush kwenye Ethnologue

Lugha za Urusi
Lugha za Kazakhstan
Casablanca

Casablanca (Kihispania "nyumba nyeupe",tamka kasablanka, ar.| ad-Dār al-Bayḍā’) ni mji mkubwa zaidi nchini Moroko. Ni mji wa bandari uliopo kwenye magharibi ya nchi mwambaoni wa Bahari Atlantiki. Pia ni mju mkubwa kabisa wa nchi za Maghrib na kati ya miji muhimu zaidi kwenye bara la Afrika.

Casablanca ina bandari kubwa ya Moroko ikiwa ni pia kitovu cha benki kubwa za nchi hii. Kufuatana na sensa ya 2012 idadi ya wakazi ilizidi milioni nne katika wilaya yake. Hivyo inatazamiwa kama mji mkuu wa kiuchumi ilhali mji mkuu wa kisiasa ni Rabat.

Jina
Jina asilia la mahali lilikuwa Anfa kwa lugha ya Kiberber. Wakati wa karne ya 15 Wareno walitwaa eneo hili wakaita mji "Casa Branca" iliyobadilika baadaye kuwa Casa Blanca tangu Wahispania walitawala sehemu hii. Baada ya kuharibika na tetemeko la ardhi mnamo mwaka 1755 na kuondoka kwa Wahispania ni Sultani wa Moroko aliyejenga mji upya na kuuita "A-ddar Al Baidaa" ilhali wenyeji wengi waliendelea kutumia pia jina la Kizungu kwa kuliandika kwa herufi za Kiarabu كازابلانكا (kāzāblānkā) au kwa kifupi "Kaza".

Filamu
Casablanca ni jina la filamu iliyopigwa mwaka 1942 huko Hollywood. Inasimulia hadithi ya wakimbizi kutoka nchi za Ulaya wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia na utawala wa ufashisti wa Kijerumani katika nchi nyingi waliokutana mjini Casablanca wakitumaini kupata njia kukimbilia Ureno iliyokuwa bado nchi  huru. Waigizaji wakuu walikuwa Humphrey Bogart na Ingrid Bergman na filamu ikapata tuzo tatu za Academy Awards.

Marejeo

Viungo vya Nje 

 Tovuti rasmi ya Casablanca

Miji ya Moroko
Ursula Karven

Ursula Karven (amezaliwa tarehe 17 Septemba 1964) ni mwigizaji wa filamu kutoka nchini Ujerumani.

Waliozaliwa 1964
Waigizaji filamu wa Ujerumani
Waongozaji Filamu wa Ujerumani
Watu walio hai