Ubaguzi jinsia

Ubaguzi jinsia (Kiing. Sexism) ni chuki au ubaguzi kulingana na jinsia ya mtu. Ubaguzi wa kijinsia unaweza kumuathiri mtu yeyote, lakini mara nyingi unaathiri wanawake na wasichana.  Imehusishwa na dhana potofu na majukumu ya kijinsia,   na inaweza kuhusisha imani kwamba jinsia au jinsi moja ni bora zaidi ya nyingine.  

Ubaguzi wa kijinsia uliokithiri unaweza kuchochea unyanyasaji wa kingono, unyanyasaji wa kijinsia, ubakaji na aina nyinginezo za ukatili wa kijinsia.   

Ubaguzi wa kijinsia unafafanuliwa kama ubaguzi kwa watu kulingana na utambulisho wao wa kijinsia  au tofauti zao za kijinsia au kijinsi.  Ubaguzi wa kijinsia unafafanuliwa hasa katika suala la ukosefu wa usawa mahali pa kazi .  Unaweza kutokana na mila na desturi za kijamii au kitamaduni.

Etimolojia na ufafanuzi 
Kulingana na Fred R. Shapiro, neno "ubaguzi wa kijinsia" liliwezekana kuuundwa mnamo Novemba 18, 1965, na Pauline M. Leet wakati wa "Jukwaa la Kitivo cha Wanafunzi" huko Franklin and Marshall College . Hasa, neno sexism linaonekana katika mchango wa jukwaa la Leet "Women and the Undergraduate", na anafafanua kwa kulinganisha na ubaguzi wa rangi, akisema kwa sehemu (kwenye ukurasa 3): "Mnapogombana ... kwamba kwa kuwa wanawake wachache huandika mashairi mazuri hii inahalalisha kutengwa kwao kabisa, unachukua msimamo unaofanana na ule wa mbaguzi wa rangi—naweza kukuita, katika kesi hii, 'sexist (mbaguzi wa jinsia)' . . . Wote wenye ubaguzi wa rangi na jinsia wanafanya kana kwamba yote yaliyotokea hayajawahi kutokea, na wote wawili wanafanya maamuzi na kufikia hitimisho kuhusu thamani ya mtu kwa kurejelea mambo ambayo katika hali zote mbili hayana umuhimu." 

Pia, kulingana na Shapiro, mara ya kwanza neno "sexism (ubaguzi wa kijinsia)" lilitokea kwenye chapisho la hotuba ya Caroline Bird "On Being Born Female (Juu ya Kuzaliwa Mwanamke)", iliyochapishwa mnamo Novemba 15, 1968, katika Hotuba Muhimu za Siku (uk. 6). Katika hotuba hii alisema kwa sehemu: "Kuna utambuzi nje ya nchi kwamba kwa njia nyingi sisi ni nchi ya ubaguzi wa kijinsia. Ubaguzi wa kijinsia (Sexism) ni kuwahukumu watu kwa jinsia zao wakati jinsia haijalishi. Ubaguzi wa kijinsia unakusudiwa kuendana na ubaguzi wa rangi." 

Ubaguzi wa kijinsia unaweza kufafanuliwa kuwa itikadi inayotokana na imani kwamba jinsia moja ni bora kuliko nyingine.    Ni ubaguzi, chuki, au dhana potofu kulingana na jinsia, na mara nyingi huonyeshwa kwa wanawake na wasichana. 

Sosholojia imechunguza ubaguzi wa kijinsia kuwa unajidhihirisha katika ngazi ya mtu binafsi na taasisi .  Kulingana na Richard Schaefer, ubaguzi wa kijinsia unaendelezwa na taasisi zote kuu za kijamii .  Wanasosholojia wanaelezea ulinganifu miongoni mwa mifumo mingine ya kiitikadi ya ukandamizaji kama vile ubaguzi wa rangi, ambao pia unafanya kazi katika ngazi ya mtu binafsi na taasisi.  Wanasosholojia wa kike wa awali Charlotte Perkins Gilman, Ida B. Wells, na Harriet Martineau walielezea mifumo ya ukosefu wa usawa wa kijinsia, lakini hawakutumia neno ubaguzi wa kijinsia, ambalo lilibuniwa baadaye. Wanasosholojia waliopitisha dhana ya uamilifu, kwa mfano Talcott Parsons, alielewa kukosekana kwa usawa wa kijinsia kama tokeo la asili la muundo wa jinsia usiobadilika. 

Wanasaikolojia Mary Crawford na Rhoda Unger wanafafanua ubaguzi wa kijinsia kama chuki inayoshikiliwa na watu binafsi ambayo inajumuisha "mitazamo na maadili hasi kuhusu wanawake kama kikundi."  Peter Glick na Susan Fiske walibuni neno ubaguzi wa kijinsia ili kuelezea jinsi dhana potofu kuhusu wanawake zinavyoweza kuwa chanya na hasi, na kwamba watu binafsi hutenganisha mila potofu wanayoshikilia katika ubaguzi wa kijinsia wenye uadui au upendeleo wa kijinsia. 

Mwandishi wa kike Bell Hooks anafafanua ubaguzi wa kijinsia kama mfumo wa ukandamizaji unaosababisha hasara kwa wanawake.  Mwanafalsafa na metetezi wa haki za wan awake Marilyn Frye anafafanua ubaguzi wa jinsia kuwa "changamani ya kimtazamo-dhana-utambuzi-mwelekeo" wa ukuu wa kiume, ubinafsi wa kiume na chuki dhidi ya wanawake. 

Mwanafalsafa Kate Manne anafafanua ubaguzi wa kijinsia kama tawi moja la mfumo dume . Katika ufafanuzi wake, ubaguzi wa kijinsia hotoa sababu na kuhalalisha kanuni za mfumo dume, tofauti na chuki dhidi ya wanawake, tawi linalosimamia na kutekeleza kanuni za mfumo dume. Manne anasema kwamba ubaguzi wa kijinsia mara nyingi hujaribu kufanya mipangilio ya kijamii ya mfumo dume ionekane ya asili, nzuri, au isiyoepukika ili ionekane hakuna sababu ya kuipinga.

Marejeo 

sheria
jinsia
Wiki in Activism