LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Shirika la Utalii Duniani

Shirika la Utalii Duniani (kwa Kiingereza: World Tourism Organization; kifupi: UNWTO) ni wakala maalum wa Umoja wa Mataifa mwenye majukumu ya kukuza uwajibikaji, uendelevu na upatikanaji wa utalii (tourism). Ni shirika linaloongoza duniani kwenye sekta ya utalii ambalo linakuza utalii kama nyenzo ya kukua kwa uchumi, maendeleo jumuishi pamoja na mazingira endelevu na pia inatoa uongozi na msaada kwa sekta katika kukuza maarifa na sera za utalii duniani. Inahamasisha utekelezaji wa kanuni za kimataifa za maadili ya utalii.  ili kuongeza mchango wa utalii katika maendeleo ya kiuchumi na kijamii huku ikipunguza athari hasi za utalii (impacts of tourism|impacts), pia kuwezesha utalii kama chombo cha kufanikisha utekelezaji wa malengo ya maendeleo endelevu ya Umoja wa Mataifa (Sustainable Development Goals), ili kuondosha umaskini na kukuza amani duniani.

Marejeo

Umoja wa Mataifa
Mashirika ya kimataifa
1Lib1Ref2020 Tanzania
Utenzi wa Mwanakupona

Utenzi wa Mwanakupona ni kati ya tenzi za Kiswahili zilizohifadhiwa tangu karne ya 19. Ilitungwa mnamo mwaka 1858/1860 na Mwanakupona binti Mshamu Nabhany, mke wa sultani wa Siu, akimuandikia mtoto wake wa kike aliyekuwa akiitwa Mwana Hashima bint Shee aliyeishi kati ya mwaka 1841 hadi 1931   . Utenzi huo uliandikwa kwa mwandiko wa Kiarabu, jinsi iliyokuwa kawaida kwa Kiswahili wakati ule.

Kuanzia miaka ya 1890 utenzi huu ulianza kuchapishwa huko Ulaya katika hati za Kirumi, lakini matoleo ambayo yaliweza kuhifadhika ni kuanzia yale ya mwaka 1930 hadi leo.

Mwaka 1962 Lyndon Harries alichapisha toleo jingine la utenzi huu.

Utenzi huu ni wa mawaidha kwa msichana ukimfunza namna ya kuishi katika maisha ya kinyumba na ya kijamii na una jumla ya beti zipatazo mia moja na mbili, ukiwa ni utenzi unaofanana kidogo kimawaidha na utenzi wa Howani Mwana Howani ulioandikwa mwaka 1983 na Zaynab Himid Mohamed ambazo tenzi zote mbili zinazungumzia sana maisha ya mtoto wa kike, kijamii na kidini 

Katika utenzi huu, mtunzi anaanza kumuita binti yake akaribie akiwa na wino na karatasi ili asikilize wosia, anamueleza binti yake kuwa yeye ni mgonjwa na alikuwa hajapata nafasi ya kumpa mawaidha. Anamwambia binti yake apende kumtukuza Mungu na kumuomba rehema zake, baada ya hapo anamwambia anataka kumpa hirizi ili iwe kinga yake na hirizi yenyewe ndiyo utenzi.

Marejeo

Maandiko kuhusu Utenzi wa Mwanakupona
 Muhamed Seif Khatib: Utenzi wa Mwanakupona, makala katika Mulika Na. q7-1985, Jarida la Taasisi ya Taaluma ya  Kiswahili, Dar es Salaam , pdf hapa 
 Simiyu Dennis Munyole: Usomaji na Ufasiri Sasa wa Utenzi wa Mwanakupona, Tasnifu ya uzamili, Chuo Kikuu cha Kenyatta, Juni 2017, pdf hapa 
 Uchambuzi wa Utenzi wa Mwanakupona: mawaidha katika tendi, blogu ya Mwalimu wa Kiswahili ,  November 21, 2017  online hapa 

Fasihi ya Kiswahili
Materuni

Materuni ni jina la sehemu huko Moshi katika kijiji cha Kishumundu. Jina hili lilitokana na makazi ya watu wa ukoo wa Materu.

Tazama pia
 Maporomoko ya Maji Materuni

Marejeo

Wilaya ya Moshi Vijijini
1Lib1Ref2020 Tanzania
Ahmad Basheikh Husein

Ahmad Basheikh Husein (Mombasa, 1909 - Mombasa, 11 Desemba 1961) alikuwa mshairi na mwandishi katika usultani wa Mombasa. Aliandika ushairi na hadithi zake kwa Kiswahili. Aliandika vitabu vyake kwa sultani wa Mombasa.

Alijulikana kutunga na kuandika mashairi mengi kama Kunena nawe sikomi, Mbasi, Wanawake, Ila kafati shuarai au Tumi Nakutuma. Ustadh Ahmad Basheikh Bin Hussein alikua pia mwalimu wa Quran na msomi mkubwa wa dini uhodari wake katika usomaji wa Quran pamoja na sauti yake nyororo ulivutia wasikilizaji wake nchini Kenya,Tanzania na hata Afrika ya kati ikiwemo nchi za Congo

Alikuwa mwana wa Basheikh Hussein na Bibi wa Mwinyi Matano. Alikuwa mjomba wa mshairi Ahmad Nassir Juma Bhalo ambaye ndiye aliyeandika mistari na mashairi yake pamoja na Msomi na mwanasiasa maarufu mombasa sheikh Abdullah Nassir Juma Bhalo.

Ahmad Basheikh Hussein alijulikana kwa jina la (Kibwana)jina alilopewa kwa heshima aliyokuwa nayo wakati huo.

Ustadh Ahmad Basheikh Bin Hussein alimuowa Sharriffa Haji Fazil Murad na kujaliwa nae watoto ambao ni malenga maarufu Maalim Basheikh Ahmad Basheikh Bin Hussein pamoja na Fadhil Ahmad Basheikh Bin Hussein, Shufaa Ahmad Basheikh Bin Hussein na wengine Ustadh Ahmad Basheikh Bin Hussein pia ni babu wa Awadh Basheikh maarufu kama Mwana wa Kanga.

Ahmad Basheikh Bin Hussein ni Mlezi wa Mtunzi wa Sauti ya Dhiki Mwalimu Abdulatif Abdalla ambaye ni Babu yake.

Ustadh Basheikh alivuta pumzi zake za mwisho wakati akisoma Quran tukufu Disemba 11 mwaka 1961 katika Kituo cha redio cha Sauti ya Mvita

Mashairi yake 
 Kunena nawe sikomi
 Mbasi 
 Wanawake 
 Ila kafati shuarai
 Tumi Nakutuma
 Mahaba Matungu
 Mahaba si tamu
 Wake kwa waume
 Usia kwa mke mwana
 Asiyetaka kufunzwa
 Taa yetu ya thureya imezimika ghafula kifo cha Mbarak Ali Hinawi
 Mimi sina neno huba zimekwisha

Mistari ya Mimi sina neno huba zimekwisha 
Lipi kuu mno ~ la kunionesha.

Ni mangi maneno ~ na kuhakikisha

Mimi sina neno ~ huba zimekwisha.

Hiyo siyo ndiya ~ ya kuridhi moyo

Watu wakutaya ~ kwa uyafanyayo

Walaje pamoya ~ na mume mwenziyo.

Marejeo 
 Knappert, J. (1982). Four Centuries of Swahili Verse.
 Frankl, P. J. (1991). Mombasa under the BuSaʿidi A Leaf from the Taylor Papers (SOAS MS 47757, folio 50). Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, 141(1), 131-138.

Fasihi ya Kiswahili
Waandishi wa Kenya
Python (Lugha ya programu)

Python ni lugha ya programu ambayo iliundwa na Guido van Rossum na ilianzishwa tarehe 20 Februari 1991. Leo tunatumia Python 3.0.

Python ni lugha ya programu ya kiwango cha juu yenye matumizi mbalimbali. Falsafa yake ya kubuni inasisitiza usomaji wa nambari kwa kutumia muundo wa kuashiria nafasi ya kujenga sehemu ya nambari.

Python ni lugha ya aina mbadala na inafanya ukusanyaji wa takataka. Inasaidia mifano mingi ya programu, ikiwa ni pamoja na ile ya muundo (haswa utaratibu), inayolenga vitu, na inayofanya kazi. Mara nyingi huitwa lugha yenye "betri zilizojumuishwa" kutokana na maktaba yake kamili ya kiwango cha juu.

Historia 
Ilianzishwa 20 Februari 1991 nchini Marekani. Lakini Guido Van Rossum alianza kufanya kazi pekee yangu kuhusu Python mwaka wa 1988.

Falsafa 
Namna ya Python ni namna ya utaratibu na inaozingatiwa kuhusu kipengee kinyume cha lugha za programu nyingi.

Sintaksia 
Sintaksia ya Python ni rahisi sana kinyume cha lugha za programu nyingine kama Java, C sharp au C++. Python Ilivutwa na sintaksia ya Ada, lugha ya programu nyingine.

Mfano wa programu ya Python 
Programu kwa kuchapa "Jambo ulimwengu !".print('Jambo ulimwengu !')Programu kwa kuhesabu factoria ya nambari moja.n = int(input('Andika nambari moja, kisha factoria yake itachapwa : '))

if n < 0:
    raise ValueError('Lazima andika nambari hasi')

fact = 1
i = 2
while i <= n:
    fact = fact * i
    i += 1

print(fact)

Marejeo 
 Downey, Allen B. (May 2012). Think Python: How to Think Like a Computer Scientist (Version 1.6.6 ed.). ISBN 978-0-521-72596-5.
 Hamilton, Naomi (5 August 2008). "The A-Z of Programming Languages: Python". Computerworld. Archived from the original on 29 December 2008. Retrieved 31 March 2010.
 Lutz, Mark (2013). Learning Python (5th ed.). O'Reilly Media. ISBN 978-0-596-15806-4.
 Pilgrim, Mark (2004). Dive Into Python. Apress. ISBN 978-1-59059-356-1.
 Pilgrim, Mark (2009). Dive Into Python 3. Apress. ISBN 978-1-4302-2415-0.
 Summerfield, Mark (2009). Programming in Python 3 (2nd ed.). Addison-Wesley Professional. ISBN 978-0-321-68056-3.

Kompyuta
Lugha za programu
Howani Mwana Howani

Howani Mwana Howani ni moja kati ya tenzi maarufu za Kiswahili zilizoandikwa na mwandishi mwanamke ajulikanaye kama Zaynab Himid Mohammed, mzaliwa wa Malindi katika kisiwa cha Zanzibar nchini Tanzania. 

Utenzi huu ni utenzi unaozungumzia sana kuhusu utamaduni wa Mzanzibari. Utenzi huu umezungumzia mambo mbalimbali katika jamii ya Zanzibar, kuanzia masuala ya dini, hasa ya dini ya Kiislamu, pamoja na mila na desturi za Wazanzibari kwa upande wa mwanamke au mtoto wa kike.

Kwa kiasi kikubwa utenzi huu umemlenga mtoto wa kike na kumfunza ni namna gani aishi katika maisha ya ndoa na jamii itakayokuwa inamzunguka.
Mtunzi ameanza kwa kumuambia mwanae ayasikilize maneno yake na kuyatia maanani kwa sababu tayari yeye amekua na ana uwezo wa kutambua jambo lipi baya na lipi zuri na kumsisitiza kuhusu kujiepuesha na dunia huku akimkumbusha mtoto wake huyo wa kike kuhusu safari yake ya kuja duniani ambayo ilianzia katika tumbo la mama yake na mama huyo aliweza kuilea mimba hiyo hadi ikakua na kumzaa mwanae japo katika hali ya tabu sana.

Utenzi huu umeelezea mambo mbalimbali katika maisha ya Mzanzibari kwa kipindi kile, ikigusia suala la huduma za matibabu kuwa hafifu sana kiasi cha kuwatia tabu na misukosuko wanawake hasa linapofika suala mwanamke kuhitaji huduma ya kujifungua.

Mtunzi anaelezea pia kupitia utenzi huu kuhusu mambo ambayo yalikuwa yanafanyika katika kipindi kile, hasa wakati wa mwanamke kupata uchungu na muda mfupi anapojifungua mtoto, pia utenzi unaendelea kuelezea kuhusiana na arobaini ya mtoto inapofanyika mara tu baada ya kuzaliwa.

Kupitia utenzi huu, mtunzi anamgusia mwane kuhusu pepo na kumuusia zaidi kumheshimu mama yake kwani pepo inapatikana chini ya miguu ya mama yake, hivyo azingatie sana katika kuheshimu wanawake.

Utenzi unamalizika kwa mtunzi kujitaja jina lake na sehemu aliyotokea.

Utenzi huu umekusanya jumla ya beti mia tatu tisini na nane.

Tanbihi

Fasihi ya Kiswahili
Zaynab Himid Mohammed

Zaynab Himid Mohammed (Forodhani, mtaa wa Malindi, mjini Zanzibar, 12 Februari 1918 - 31 Desemba 2002) ni miongoni wa wasichana wachache waliobahatika kupata elimu katika kipindi hicho huku msukumo mkubwa wa kusoma ukiwa umetoka kwa baba yake ambaye alikuwa amesafiri sehemu nyingi na kujua umuhimu wa elimu .

Katika zama za Zaynabu Himid Mohammed hali ya ubaguzi katika elimu katika kisiwa cha Zanzibar ilikuwa imetawala sana na hivyo wazazi wake waliamua kubadili jina katika cheti cha kuzaliwa ili aonekane na jina la Kiarabu na aweze kwenda shule.

Katika miezi ya mwanzo ya Bi Zaynabu kwenda shule alikutana na changamoto nyingi ikiwemo za kurushiwa mawe kwani watu waliamini kuwa elimu haina manufaa yoyote kwa mtoto wa kike.

Zaynabu Himid alianza kupata uzoefu zaidi wa kuandika akiwa shuleni kama mwalimu ambapo alikuwa akiandika michezo ya kuigiza na hotuba.

Muda mfupi baada ya Mapinduzi ya Zanzibar rais wa kwanza wa Zanzibar Abeid Amani Karume alimpa kazi ya kuandika mchezo wa kuigiza ulioitwa Unguja ya leo si ya jana, mchezo ambao ulikuja kuonyeshwa mbele ya Mwalimu Julius  Kambarage Nyerere. Mbali na kuandika mchezo huo, pia aliwahi kuitwa na waziri mmoja na kupewa kazi ya kuandika shairi kumuhusu Julius Nyerere na shairi hilo liliitwa "Nyerere raisi mwema mwenye busara na hima".  

Zaynab Himid Mohammed alifariki dunia akiwa na umri wa miaka themanini na nne.

Tanbihi

Waandishi wa Tanzania
Watu wa Zanzibar
Wanawake wa Tanzania
Shirika la Posta Duniani

Shirika la Posta Duniani (kwa Kiingereza: Universal Postal Union), lililoanzishwa na Mkataba wa Bern mwaka 1874, ni miongoni mwa mawakala wa Umoja wa Mataifa unaohusika na sera za posta kati ya mataifa wanachama na dunia nzima. 

Shirika hilo linajumuisha bodi mbalimbali kama mkutano, Baraza la Utawala, Baraza la Kazi la Posta, na Ofisi za Kimataifa.

Marejeo

Mashirika ya kimataifa
Umoja wa Mataifa
Hassan Mwakinyo

Halfan Hythani Hamza (maarufu kama Hassan Mwakinyo; alizaliwa 15 Machi 1995 mkoani Tanga) ni mtaalamu wa mchezo wa masumbwi na ngumi za kulipwa kutoka nchini Tanzania. Ni mwanamasumbwi wa uzito wa kati. Mpaka mwaka 2018 Mwakinyo alikuwa anashika namba 235 kidunia na namba 1 barani Afrika katika ndondi za uzito wake.

Amekuwa akijihusisha na mchezo wa masumbwi tangu mwaka 2015 akiwa na umri wa miaka 20. Ana kimo cha futi 5 na inchi 8.

Marejeo

Wanamichezo wa Tanzania
Msitu wa Magoroto

Magoroto ni msitu maarufu wa Kitropiki unaopatikana katika wilaya ya Muheza, mkoa wa Tanga. Awali msitu wa Magoroto ulikuwa mashamba ya watawala wa Kijerumani na baadaye ukahifadhiwa kama sehemu muhimu yenye uoto wa asili. Upekee wake ni kuwepo kwa ziwa lililotengenezwa na binadamu lenye viumbehai mbalimbali, wakiwemo samaki.

Historia
Msitu huo, wenye ukubwa wa ekari 591 na ziwa la maji safi, ulifunguliwa mwaka 1896 na watalawa wa Kijerumani kama shamba la kwanza la kibiashara Afrika Mashariki. Kwa mara ya kwanza shamba hilo lililima zao la mpira baada ya kushindwa kulima kahawa na chai na baadaye kulimwa michikichi mwaka 1921.

Eneo hilo lilichukuliwa na wazawa “kundi la Amboni” mwaka 1940 na kilimo cha michikichi kilisitishwa baada ya kuwepo ushindani kati ya Malaysia na Indonesia. Baada ya hapo, Msitu wa Magoroto ulihifadhiwa mpaka leo kwa kuzingatia upekee na uzuri wake.

Pamoja na kupakana na msitu wa Mlinga, Magoroto inatengeneza vipande vya milima ya Usambara ambayo inafahamika kwa uzuri na upekee wa uoto wa asili. Unafahamika zaidi kwa uwepo wa ndege wa pekee ambapo Shirika la Umoja wa Mataifa la Elimu, Sayansi na Utamaduni (UNESCO) na Chama cha Uhifadhi Wanyamapori wanahusika katika uhifadhi wa misitu hiyo nchini.

Tanbihi

Wilaya ya Muheza
Daraja la Mungu

Daraja la Mungu ni daraja kubwa la asili linalounganisha kingo mbili za mto Kiwira kwenye Wilaya ya Rungwe, takriban km 10 upande wa magharibi wa Tukuyu.

Lina upana wa zaidi ya njia moja ya daraja na urefu wa mita 50.

Daraja hili lina uwezo wa kustahimili mizigo mikubwa kama mifugo. 

Inaaminika kwamba daraja hili limetokea miaka mingi iliyopita kutokana na maji ya mto Kiwira yaliyokuwa yanatiririka kutoka Milima ya Uporoto yalipokutana na lava ya moto ya Mlima Rungwe.

Marejeo

Wilaya ya Rungwe
Madaraja
jiolojia
Shirika la Mpango wa Chakula Duniani

Shirika la Mpango wa Chakula la  Umoja wa Mataifa (kwa Kiingereza: World Food Programme) ni tawi la kutoa msaada wa chakula la Umoja wa Mataifa na shirika kubwa zaidi la kibinadamu ulimwenguni kushughulikia njaa na kukuza usalama wa chakula. 

Kulingana na WFP, inatoa msaada wa chakula kwa wastani wa watu milioni 91.4 katika nchi 83 kila mwaka. Kutoka makao makuu yake huko Roma na kutoka ofisi zaidi ya 80 za nchi kote ulimwenguni, WFP inafanya kazi kuwasaidia watu ambao hawawezi kuzalisha au kupata chakula cha kutosha kwa ajili yao wenyewe na ya familia zao. Ni mwanachama wa Kikundi cha Maendeleo ya Umoja wa Mataifa na kamati kuu yake.

Marejeo

Viungo vya nje

  Shirika la Mpango wa Chakula la  Umoja wa Mataifa
Umoja wa Mataifa
Mashirika ya kimataifa
1Lib1Ref2020 Tanzania
Roma
Shirika la Maendeleo ya Viwanda la Umoja wa Mataifa

Shirika la Maendeleo ya Viwanda la Umoja wa Mataifa (kwa Kiingereza: United Nations Industrial Development Organization; kifupi: UNIDO; kwa Kifaransa/Kihispania kifupi ni ONUDI) ni wakala maalum ndani ya mfumo wa Umoja wa Mataifa-

Makao yake makuu yako Vienna, Austria. Mpango wa UNIDO, kama Ulivyoelezwa katika tamko la Lima lililopitishwa katika kikao cha kumi na tano cha mkutano mkuu wa UNIDO mwaka 2013, ni kukuza na chapuza umoja wa maendeleo endelevu ya viwanda (ISID) katika nchi wanachama. Pia ni mwanachama wa kikundi cha maendeleo cha Umoja wa Mataifa.

Marejeo

Mashirika ya kimataifa
Umoja wa Mataifa
Vienna
1Lib1Ref2020 Tanzania
Kundi la Benki ya Dunia

Kundi la Benki ya Dunia (WBG) ni familia ya mashirika matano ya kimataifa ambayo hutoa mikopo kwa nchi zinazoendelea. Ni benki kubwa na inayojulikana zaidi ya maendeleo ulimwenguni na ni mwangalizi katika Kikundi cha Maendeleo cha Umoja wa Mataifa.

Makao makuu ya Benki hiyo yapo Washington, D.C. huko Marekani. Ilitoa karibu dola bilioni 61 kwa mikopo na msaada kwa nchi zinazoendelea na nchi za mpito katika mwaka wa fedha wa 2014. Ujumbe uliotajwa wa benki hiyo ni kufikia malengo pacha ya kumaliza umaskini uliokithiri na kujenga ustawi wa pamoja. Jumla ya mikopo kama ya mwaka 2015 kwa miaka 10 iliyopita kupitia Fedha ya Maendeleo ya sera ilikuwa takriban dola bilioni 117. 

Asasi zake tano ni Benki ya Kimataifa ya Kuijenga na Kuendeleza (IBRD), Jumuiya ya Maendeleo ya Kimataifa (IDA), Shirika la Fedha la Kimataifa (IFC), Wakala wa Udhamini wa Uwekezaji wa kimataifa (MIGA) na Kituo cha Kimataifa cha Usuluhishi wa Migogoro ya Uwekezaji (ICSID ). Mbili za kwanza wakati mwingine zinajulikana kama Benki ya Dunia.

Marejeo

1Lib1Ref2020 Tanzania
Mashirika ya kimataifa
Washington, DC
Ziwa Ngosi

Ziwa Ngosi (pia Ngozi) linapatikana kwenye milima ya Uporoto, Mkoa wa Mbeya nyanda za juu kusini mwa Tanzania. Ziwa hili limetokana na mlipuko wa volkeno, hivyo ni tofauti na maziwa mengine kama Ziwa Viktoria au Ziwa Nyasa. Upekee wa ziwa hili ni kwamba liko ndani ya kasoko ya mlima Ngozi na katikati ya misitu na lina urefu wa km 2.5, upana wake ni km 1.5, kina chake ni mita 74 na lina ukubwa wa hektari 9332.

Maajabu mengine katika ziwa hili ni kwamba maji ya Ziwa Ngozi huwa lina muonekano wa rangi tofauti tofauti kila wakati, kuna wakati ukifika unakuta ziwa lina rangi ya samawati, kijani au nyeusi. Ni kwamba uwepo wa misitu husababisha rangi ya maji kubadilika na upande wa jua linapowaka.

Ndege hupendelea kuogelea pamoja na aina fulani ya bata huwa wanaogelea humo kwa wingi na kufanya ziwa kuwa na muonekano wa kupendeza zaidi.

Licha ya kuwa ziwa hilo linavutia kuangalia lakini halina samaki kama ilivyo katika maziwa mengine wala kuwa na historia ya uwepo wake na vilevile si rafiki kwa kuogelea.

Pia ziwa Ngosi lina maajabu ya kushangaza kwani mwonekano wake ni kama ramani ya bara la Afrika pamoja na visiwa vilivyopo Afrika mashariki ambavyo ni Pemba na Unguja.

Tazama pia
Mlima Ngozi

Marejeo

1Lib1Ref2020 Tanzania
Mkoa wa Mbeya
Maziwa ya Tanzania
Tanzania Daima

Tanzania Daima ni gazeti kutoka Dar es Salaam, nchini Tanzania. Linatolewa kila siku kwa lugha ya Kiswahili na kampuni ya Free Media Limited inayotoa pia gazeti la FreeMedia.

Magazeti dada 

 Taifa Leo
 Dar Leo
 Habari Leo
 Majira
 Mzalendo
 Nipashe
 Saturday Nation
 Sunday Nation
 Business Daily Africa
 Daily nation Kenya
 Daily Monitor Uganda
 The Citizen (Tanzania)
 Mwananchi Tanzania

Marejeo 

 Sanga, A. N. (2018). Mkengeuko wa ujumi wa kiafrika katika hadithi fupi andishi za kiswahili kipindi cha utandawazi: Mifano kutoka magazeti ya Habari Leo, Nipashe na Mwananchi (Doctoral dissertation, Chuo Kikuu cha Dodoma
 Sturmer, M. (1998). The media history of Tanzania (p. 32). Ndanda: Ndanda Mission Press.

Magazeti ya Tanzania
Magazeti ya Afrika
Spoti Starehe

Spoti Starehe ni gazeti kutoka Dar es Salaam, nchini Tanzania. 

Linatolewa kila siku kwa lugha ya Kiswahili na kampuni ya Business Times Limited inayotoa pia magazeti ya Dar Leo au Majira.

Magazeti ndugu
 Taifa Leo
 Dar Leo
 Habari Leo
 Majira
 Mzalendo
 Nipashe
 Saturday Nation
 Sunday Nation
 Business Daily Africa
 Daily Nation Kenya
 Daily Monitor Uganda
 The Citizen (Tanzania)
 Mwananchi (Tanzania)

Marejeo 
 Sanga, A. N. (2018). Mkengeuko wa ujumi wa kiafrika katika hadithi fupi andishi za kiswahili kipindi cha utandawazi: Mifano kutoka magazeti ya Habari Leo, Nipashe na Mwananchi (Doctoral dissertation, Chuo Kikuu cha Dodoma
 Sturmer, M. (1998). The media history of Tanzania (p. 32). Ndanda: Ndanda Mission Press.

Magazeti ya Tanzania
Magazeti ya Afrika
Mali kwa mali

Mali kwa mali (kwa Kiingereza: barter) ni biashara ya kubadilishana bidhaa kwa bidhaa bila kutumia hela.  Kawaida bidhaa zinazobadilishwa zinatakiwa kuwa na thamani sawa. Umbo tofauti la biashari hii ni kulipa kwa bidhaa, yaani kubadilisha huduma kwa bidhaa.   

Mali kwa mali ilikuwa njia ya kawaida ya biashara baina ya jamii tofauti kabla ya kusambaa kwa hela. Katika jamii za kisasa si kawaida, isipokuwa katika mazingira ambapo thamani ya pesa imeshuka mno, yaani hali ya mfumukobei mkali.  

Biashara ya mali kwa mali inafaa kama watu wawili ambao wana vitu ambavyo vinahitajiwa na mwingine. Ilitokea hasa katika mazingira ya vijijini ambako mazao mbalimbali na bidhaa zilizotengenezwa na wahunzi au wafinyanzi zinaweza kubadilishwa. Ilikuwa kawaida katika Afrika ya Mashariki wakati wa biashara ya misafara hadi karne ya 19 ambako vitu kutoka nje kama vitambaa, ushanga (gololi za kioo), waya, silaha za moto au pombe kali zilibadilishwa kwa pembe za ndovu au watumwa.     

Katika mazingira ya biashara ya kubadilishana vinaweza kutokea vitu kadhaa vinavyofanya kazi kama pesa. Mara nyingi ni mifugo; katika Kenya kwenye mwanzo wa karne ya 20 ilikuwa kawaida kukadiria ng'ombe 1 sawa na kondoo au mbuzi 10; viwango hivyo vilikuwa kawaida hadi miaka ya 1930 hivi, pamoja na ushanga (uliitwa "ukuta" pale) na kombe za kauri kwa manunuzi madogo.

Marejeo 

Pesa
Biashara
1Lib1Ref2020 Tanzania
Paul Makonda

Paul Makonda (alizaliwa 15 Februari 1982) alikuwa Mkuu wa mkoa wa Dar es Salaam, Tanzania. Alipata umaarufu wakati wa kura ya maoni ya marekebisho ya katiba, ambapo alikuwa miongoni mwa wanachama wachache wa kikao maalum cha bunge, waliotumwa kuandaa rasimu ya Katiba mpya.  

Baadaye alipata umaarufu katika siasa za Tanzania, kwanza akiwa mkuu wa Wilaya ya Kinondoni kabla ya kuteuliwa kuwa Mkuu wa Mkoa na aliekuwa Rais wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania awamu ya tano, John Pombe Magufuli. Makonda alikuwa mwanasiasa mwenye utata katika siasa za jiji, mara nyingi akikosoa upinzani, na kupiga vita dhidi ya vitendo vya ushoga na ukahaba jijini Dar es Salaam. Pia amekuwa mstari wa mbele katika kukuza uboreshaji na kuchukua hatua mbali mbali za kuboresha taswira ya jiji na kupambana na umaskini.

Mnamo Januari 2020 Marekani ilitangaza kwamba Makonda na wanafamilia yake watapigwa marufuku kuingia Marekani  kwa tuhuma ya kukandamiza haki za binadamu.

Marejeo

Wanasiasa wa Tanzania
Peter Bwimbo

Peter D. Bwimbo alikuwa mlinzi mkuu wa kwanza wa mwalimu Julius Nyerere katika kipindi cha kabla ya uhuru na baada ya uhuru na miongozi mwa watu wa mwanzo walioasisi taasisi ya usalama wa taifa Tanzania.

Kuzaliwa 
Peter Bwimbo alizaliwa tarehe 4 Machi 1929 katika kijiji cha Bulamba ndani ya kisiwa cha Wilaya ya Ukerewe, baba yake akijulikana kama Bwimbo bin Ekara na mama yake akiitwa Karyanja binti Mugheta.

Wakati Bwimbo anazaliwa ulikuwa ni msimu wa kupalilia magugu katika mashamba ya mazao ya chakula, hivyo alipewa jina la Mabagara huku akiendelea kupewa majina mengine mbalimbali likiwemo jina la Ekara ambalo ni jina la babu yake mzaa baba na jina lingine ambalo aliwahi kuipewa ni Magurira na kulingana na tamaduni za majina yao,inasemekana majina hayo yalikumkubali na kama yasingemkubali basi angekubana na tatizo la kusumbuliwa na mizimu

Elimu 
Katika kipindi hicho cha ukuaji wa Peter Bwimbo, upatikanaji wa elimu ulikuwa mgumu sana lakini baba yake Peter ndiye aliyekuwa mtu wa mwanzo aliyeanza kumfundisha Peter kusoma katika chumba kidogo walichokuwa wakisoma nyakati za usiku huku wamewasha taa ya chemli, yeye pamoja na dada zake walianza kwa pamoja lakini baadae baba yao aliamua kuacha kufundisha watoto wengine kwa sababu walikuwa hawaelewi na aliendelea kumfundisha Peter peke yake.

Siku moja katika mwaka 1942 wakati Peter Bwimbo anauza miwa nje ya nyumba yao,alikuja kijana mmoja aitwae  Masamaki Bin Kabisi na kuomba maji ya kunywa, kijana huyo alikuwa amevalia mavazi ya shule na Peter alipomuona alivutiwa na mavazi hayo na kumuuliza ni wapi anasoma na kijana yule alijibu kuwa anasoma native adminstration Bwiru Mwanza.

Baada ya Peter kuvutiwa na kusoma,alimuomba baba yake ampeleke shule na bahati nzuri baba yake alikubali na kuamua kumpeleka katika shule aliyoelekezwa na Masamaki. Alipofika shuleni alihojiwa kama aliwahi kusoma shule yoyote lakini alisema kuwa hajawahi kusoma, ndipo walimu walimfanyia usaili na kukubali aanze na darasa la kwanza, Peter alianza shule akiwa na umri wa miaka 14.

Mwaka 1949 alijiunga na chuo cha ualimu cha Pasiansi Mwanza na mwaka uliofuatia baada ya likizo ya kwanza Peter Bwimbo alianza rasmi mchakato wa kujiunga na jeshi la polisi na mnamo tarehe 2 Machi alipatiwa namba ya polisi A 518 na kuanza kulipwa mshahara wa shilingi sabini na tano.

Kwa wakati huo katika idara za jeshi walikuwa wanaajiriwa wanaume pekee yako lakini kufikia mwaka 1962 baada ya uhuru ndipo askari wakike walianza kujiunga na idara za polisi, Mwalimu Julius Nyerere aliomba serikali ya ilete maafisa wa kike ili kutoa mafunzo kwa askari wa wanawake, na serikali ya Uingereza ilikubali na kumleta Doreen Ann Prissick ambae alianza kufundisha askari wa kike kwa wakati huo Peter Bwimbo alikuwa yupo katika kikosi cha Special Branch.

Vitabu 
Peter Bwimbo mbali na taaluma za kiaskari na usalama  alizipitia lakini pia ni muandishi, na kitabu alichokiandika kinaitwa Mlinzi Mkuu wa Mwalimu Nyerere kilichochapishwa na Mkuki na Nyota mwaka 2016.

Tanbihi

Waandishi wa Tanzania
Mlinzi Mkuu wa Mwalimu Nyerere

Mlinzi Mkuu wa Mwalimu Nyerere ni kitabu kilichoandikwa na Peter Bwimbo aliyekuwa mlinzi mkuu wa Mwalimu Julius Nyerere katika kipindi cha kabla ya uhuru na baada ya uhuru 

Kitabu hiki kimetoka kwa mara ya kwanza mwaka wa 2016, kikiwa kinaelezea wasifu wa aliyekuwa mlinzi mkuu wa kwanza wa Baba wa taifa la Tanzania, historia yake kuhusu maisha yake binafsi na maisha ya utumishi kama Bodyguard mkuu wa Kikosi cha ulinzi cha raisi.

Ni kitabu kilichobeba historia ya taifa la Tanzania kikitazama hali iliyokuwepo kabla na baada ya uhuru katika idara za polisi na jinsi ambavyo yeye na wenzake waliweza kushirikiana katika kuhakikisha rais anakuwa salama muda wote.

Katika kitabu hiki mwandishi amejitahidi kuelezea changamoto ambazo walikuwa wanapitia kama walinzi wa rais huku changamoto mojawapo ikiwa ni ile ya kumtoa rais ikulu wakati wa maasi ya Tanganyika Rifles  na namna alivyoweza kufanikisha kuifanya Oparesheni magogoni na kumtoa rais ikulu kabla ya wanajeshi kufika ikulu.

Tanbihi

Julius Nyerere
Historia ya Tanzania
Operesheni Magogoni

Operesheni Magogoni ni jina la jitihada za kumficha rais wa Tanganyika, Julius Nyerere wakati wa uasi wa jeshi la Tanganyika Rifles kwenye mwezi wa Januari 1964.

Operesheni hiyo ilifanyika mapema asubuhi wa tarehe 20 Januari 1964 wakati wanajeshi kutoka katika kambi ya Colito Barracks, walielekea ikulu ya Tanganyika ili kupeleka malalamiko na madai yao kwa rais.

Wakati wanajeshi walipofika ikulu, Nyerere hakuwepo, hivyo walinzi wake walioongozwa na Peter Bwimbo waliamua kutomrudisha ikulu bali kumtunza sehemu ya usalama.

Nyerere alisafirishwa na walinzi wake kwenda Kigamboni, na kufichwa katika eneo la Magogoni katika nyumba ya Mkristo.

Tanbihi

Historia ya Tanzania
Julius Nyerere
Utenzi wa inkishafi

Utenzi wa inkishafi ni moja kati ya tungo za kale sana ambazo zimeweza kuhifadhiwa na kuonekana hadi leo. Ni tungo ambayo imejadiliwa katika makongamano mengi ya Kiswahili kutokana na mtindo na maudhui yaliyotumika katika utenzi huu.

Kuna madai ambayo hayajathibitishwa kuwa kikamilifu kuwa inkishafi ulitokana na tungo za Kiswahili za zamani ziitwazo shairi la Qala al Muhadhar 

Utenzi huu ulitungwa mwaka 1853 na nakala hii iliweza kupatikana katika milki ya Sayyed Munsab ambaye alihusiana kinasaba na mtunzi wa utenzi huu, Sayyed Abdallah Bin Ally. Watafiti wengi wa lugha ya Kiswahili wamekuwa wakitumia utenzi huo katika kuchunguza mambo mbalimbali yanayohusu lugha na fasihi ya Kiswahili.

Tanbihi

Fasihi ya Kiswahili
Rufo wa Misri

Rufo wa Misri (aliishi katika karne ya 5) alikuwa mkaapweke wa Misri

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na madhehebu mengine mbalimbali ya Ukristo kama mtakatifu. 

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 22 Oktoba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Mababu wa jangwani

Tanbihi 

Waliozaliwa karne ya 5
Waliofariki karne ya 5
Wamonaki
Wakaapweke
Mababu wa jangwani
Watakatifu wa Misri
Kambi ya jeshi Lugalo

Kambi ya jeshi Lugalo ni kambi kubwa ya Jeshi la Ulinzi la Wananchi wa Tanzania iliyoko jijini Dar es Salaam kwenye barabara ya Bagamoyo.

Ilianzishwa wakati wa ukoloni wa Uingereza kama kambi ya King's African Rifles.

Ilipewa jina la "Colito Barracks" baada ya ushindi wa kikosi kutoka Tanganyika juu ya Waitalia katika mapigano ya Alaba Kulito huko Ethiopia tarehe 19 Mei 1941, wakati wa Vita Kuu ya Pili.

Uasi wa jeshi la Tanganyika Rifles wa mwaka 1964 ulianza hapo kwa njia ya mgomo wa wanajeshi.

Baada ya uhuru jina la kambi lilibadilishwa ili kukumbuka ushindi wa Wahehe chini ya mtemi Mkwawa juu ya jeshi la Kijerumani la Schutztruppe huko Lugalo uliotokea tarehe 17 Agosti 1891.

Ndani ya kambi iko  Hospitali ya Lugalo ambayo ni hospitali ya rufaa kwa huduma za afya kwenye jeshi la Tanzania.

Marejeo

Jeshi la Tanzania
Dar es Salaam
Yusto wa Aleksandria (mfiadini)

Yusto wa Aleksandria (alifia dini 250 hivi) alikuwa Mkristo wa mji huo (nchini Misri) ambaye aliuawa kikatili wakati wa dhuluma ya kaisari Decius. Inasemekana alikatwa kichwa.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Oktoba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 250
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Makari wa Aleksandria (mfiadini)

Makari wa Aleksandria (alifia dini 250 hivi) alikuwa Mkristo wa mji huo (nchini Misri) ambaye aliuawa kikatili wakati wa dhuluma ya kaisari Decius. Inasemekana alikatwa kichwa au kwa hakika zaidi alichomwa moto.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 8 Desemba, lakini pia 30 Oktoba, kama si watu wawili tofauti.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 250
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Wafiadini wa Afrika Kaskazini (30 Oktoba)

ni Wakristo 100-200 waliofia imani ya Kikristo huko Afrika Kaskazini katika dhuluma za kwanza za Dola la Roma.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini, ingawa majina yao hayajulikani.

Sikukuu yao ya pamoja huadhimishwa tarehe 30 Oktoba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Shule ya Wavulana Tabora

Shule ya Wavulana Tabora (maarufu kama Tabora boys au Tabora school) ni mojawapo ya shule kongwe nchini Tanzania. 

Shule hii ilianzishwa mnamo mwaka 1922. Ilikuwa moja ya shule 3 za serikali ya kikoloni kwa ajili ya wavulana Waafrika, hasa kwa watoto wa machifu. Hadi miaka ya 1950 hivi ilikuwa shule ya pekee ya serikali kwa ajili ya Waafrika iliyoendelea hadi mwisho wa sillabasi ya sekondari yaani dara sa la 12. 
Leo ni miongoni mwa shule za watoto wenye vipaji maalumu.

Miongoni mwa watu maarufu waliosoma katika shule hii ni Rashidi Kawawa, Kaluta Amri Abeid pamoja na baba wa taifa la Tanzania, Mwalimu Julius Nyerere. Kupata orodha fupi angalia hapa

Marejeo

Shule
Utenzi wa Hati na Adili

Utenzi wa Hati na Adili ni mfululizo wa tenzi mbili alizoziandika Shaaban Robert kwa watoto wake wawili Mwanjaa na Suleyman baada ya kifo cha mama yao Amina Bint Kihere kilichotokea mwaka 1942 

Mwanjaa alitungiwa utenzi unaoitwa Hati na Suleyman alitungiwa utenzi unaoitwa Adili 

Katika tenzi hizo mbili Shaaban Robert alisisitiza watoto wake wasome sana elimu. Kama inavyojulikana, Shaaban Robert alikuwa akipenda sana watoto wake wasome na hata mwaka 1959 alishindwa kuhudhuria mkutano wa washairi ulioitishwa na Kaluta Amri Abeid na ulioshirikisha washairi maarufu wa Tanganyika.

Katika kuonyesha umuhimu wa elimu kwa watoto wake, mwaka 1945 Shaaban Robert aliamua kuomba uhamisho wa kazi kutoka Mpwapwa hadi Tanga ili kumtafutia mwanae wa kike sehemu salama ya kusoma, baada ya binti yake huyo kuwa miongoni mwa wasichana watano walofaulu mtihani wa darasa la nne na kufanikiwa kuingia darasa la tano.

Katika moja ya kusisitiza elimu kwa mwanawe, katika utenzi wa Hati, Shaaban Robert alitoa beti hizi:

30. Jifunze pata elimu,

Uwe mtu taalamu,

Halali na haramu,

Uweze kupambanua.

31. Elimu kitu kizuri,

Kuwa nayo ni fahari,

Sababu humshauri,

Mtu la kutumia.

Tanbihi

Fasihi ya Kiswahili
Mdhamini

Mdhamini ni riwaya ya kipepelezi iliyoandikwa na Japhet Nyang'oro Sudi mwaka 2019 ikizungumzia kisa cha watoto watano waliopewa mafunzo mazito na kuhitimu kwa kiwango cha juu hadi kuiogopesha idara ya usalama wa taifa .

Watoto hao pacha wanakusudiwa kuingiza katika idara ya usalama wa taifa tayari wakiwa na kiwango cha juu cha mafunzo lakini muda mfupi kabla hawajatimiza lengo mpelelezi mahari na mhusika mkuu katika riwaya hii, Jacob Matata, anashutukia mchezo huo baada ya kupewa kazi na mkuu wake wa kitengo Bi Anita afuatilie sakata la watoto waliopotea miaka mingi iliyopita wakiwa hospitali tofautitofauti na kuwaacha pacha wenzao.

Kwa umahiri mkubwa, huku akishirikiana na baadhi ya majasusi wenzake na polisi, Jacob Matata anafanikiwa kuzima ndoto za mtu aitwaye Mdhamini aliejitolea kuwandaa watoto hao waliotishia usalama wa taifa.

Tanbihi

Fasihi ya Kiswahili
Patapotea

Patapotea ni riwaya ya kipelelezi iliyoandikwa na Japhet Nyang'oro Sudi inayozungumzia mkasa wa muandishi wa kitabu cha Saa 72 anaejiingiza matatizoni baada ya kuwa ametoka mkoani Arusha kwenda Kigoma kumfuatilia  Mwendawazimu mmoja aliejitolea kufa wakati akiokoa kitabu kisiungue ndani ya kijumba chake kilichokuwa kinaungua moto.

Mwendawazimu huyo alifanya tukio la kuingia ndani ya nyumba inayowaka moto baada ya kuichomwa moto na watu wa manispaa ua mji wa Kigoma.

Tukio hilo lina washangaza wengi na ndipo mtunzi wa kitabu hicho anapoamua kufunga safari ya kutoka Arusha kwenda kumtafuta mwenda wazimu huyo bila ya kufahamu matatizo anayokwenda kukumbana nayo huko mbele na baadae kujikuta akiangukia nchini Congo katika mikono ya waasi.

Marejeo

Fasihi ya Kiswahili
Paoneaanga Meyer–Womble

Paoneaanga Meyer-Womble (kifupi: MWO) ni paoneaanga pa mlima Evans, Colorado, Marekani. Panamilikiwa na kuendeshwa na Chuo Kikuu cha Denver. 

Pako karibu na mlima Evans katika Msitu wa Kitaifa wa Arapaho takriban kilomita 60 magharibi mwa Denver, Colorado (USA), katika mwinuko wa mita 326 (futi 14,193).

Tazama pia 
 Paoneaanga pa Griffith
 Paoneaanga pa Tartu

Viungo vya nje 

 Friends of the Observatory
 Collection of articles on the observatory  at the LA Times
 Live Lecturers sent into a Black Hole by Danny King at Bloomberg News
 Make Astronomers the Stars Op/Ed by Margaret Wertheim in the LA Times
 Light Pollution in L.A. Area

Colorado
Paoneaanga
Mwanasheria

Mwanasheria ni mtaalamu wa fani ya sheria. Mara nyingi huingia katika kazi ya wakili, lakini anaweza vilevile kufundisha sheria katika vyuo, kuwa mshauri wa kampuni n.k.

Ili kufahamu vizuri kuhusu kazi za mwanasheria ni vema ujiulize maswali haya, ‘Ni nini asili ya Sheria? Sheria inatoka wapi? au chanzo cha sheria ni nini?' 

Kwa ufupi ni kwamba zipo dhana nyingi na tofautitofauti sana zinazoelezea asili ya sheria ambazo zimeelezewa na wasomi wa sheria wa karne zilizopita. Hata hivyo wasomi hawa wa sheria wanakubaliana kuwa asili ya sheria inaweza kufuatiliwa tangu kuanza kuishi kwa mwanadamu hapa ulimwenguni. Hivyo msimamo wa wasomi wa sheria wengi ni kuwa sheria ilianza pale watu walipoanza kuishi kama jamii. 

Kazi
Wanyoro

Wanyoro (kwa Kinyoro au Runyoro: Banyoro (umoja: Munyoro)) ni kabila la mashariki mwa Uganda linaloongozwa na mfalme (omukama), kwa sasa Solomon Iguru I, ambaye ni wa 27 kwa Bunyoro-Kitara. Ufalme wa Bunyoro uliwahi kuwa na nguvu sana katika Afrika Mashariki na ya Kati kuanzia karne ya 13 hadi ile ya 19. It is ruled by the Omukama of Bunyoro. 

Zamani uchumi ulitegemea uwindaji wa tembo, simba, chui na mamba. Siku hizi Wanyoro ni hasa wakulima wanaozalisha ndizi, mtama, mhogo, yam, pamba, tumbaku, kahawa na mpunga. 

Wanakadiriwa kuwa 1,400,000. Wengi wao ni Wakristo.

Tanbihi

Viungo vya nje
The National University of Bunyoro-Kitara Kingdom
Bunyoro-Kitara Kingdom
Bunyoro-Kitara Kingdom NGO.
Royal Coat of Arms of Bunyoro-Kitara 
More on the Bunyoro Culture

Mkoa wa Magharibi (Uganda)
Makabila ya Uganda
Msiba

Msiba (kutoka neno la Kiarabu: مصيبة) ni hali au tukio lolote la kusikitisha au la kuleta majonzi linalompata mtu binafsi au jamii, kama vile kifo cha ndugu, ajali, kufilisika n.k.

Dini mbalimbali zinasaidia kukabili misiba inayoweza ikatokea maishani.

Mara nyingi utamaduni kuhusu misiba unategemea dini ya wahusika.

Utamaduni
Dini
Ufalme wa Bunyoro

Ufalme wa Bunyoro linapatikana mashariki mwa Uganda na linaongozwa na mfalme (omukama), kwa sasa Solomon Iguru I, ambaye ni wa 27 kwa Bunyoro-Kitara. 

Ufalme wa Bunyoro uliwahi kuwa na nguvu sana katika Afrika Mashariki na ya Kati kuanzia karne ya 13 hadi ile ya 19. 

Zamani uchumi ulitegemea uwindaji wa tembo, simba, chui na mamba. Siku hizi Wanyoro ni hasa wakulima wanaozalisha ndizi, mtama, mhogo, yam, pamba, tumbaku, kahawa na mpunga. 

Leo Wanyoro wanakadiriwa kuwa 1,400,000. Wengi wao ni Wakristo.

Tanbihi

Viungo vya nje
The National University of Bunyoro-Kitara Kingdom
Bunyoro-Kitara Kingdom
Bunyoro-Kitara Kingdom NGO.
Royal Coat of Arms of Bunyoro-Kitara 
More on the Bunyoro Culture

Mkoa wa Magharibi (Uganda)
Historia ya Uganda
Wamasaba

Wamasaba (kwa Kimasaba: Bamasaaba) ni kabila la Kibantu linaloishi mashariki mwa Uganda, katika wilaya za Sironko, Manafwa, Bududa, Mbale na Bulambuli. 

Wanahusiana sana na Wabukusu na Waluhya wa Kenya magharibi. 

Wanakadiriwa kuwa 2,700,000.

Wengi wao ni wakulima wanaozalisha hasa mtama, mahindi na ndizi.

Tanbihi

Makabila ya Uganda
Mkoa wa Mashariki (Uganda)
Wilaya ya Sironko
Wilaya ya Manafwa
Wilaya ya Bududa
Wilaya ya Mbale 
Wilaya ya Bulambuli
Mto Gongola

Mto Gongola ni mto unaopatikana nchini Nigeria. Chanzo chake Huanzia kwenye mteremko wa Jos na kuangukia kwenye bonde la Gongola. Mkondo wake ni mita za ujazo 1420. Mto huu unapita katika miji ya Numan na Gombe.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Marejeo
Reuben K. Udo (1970). Geographical regions of Nigeria. University of California Press. p. 150 "Gongola River". Encyclopædia Britannica. Retrieved 2010-05-21.

Mito ya Nigeria
Watooro

Watooro (kwa Kitooro au Rutooro: Abatooro) ni kabila la Kibantu linaloishi magharibi mwa Uganda, katika wilaya za Kabarole, Kamwenge, Kyegegwa na Kyenjojo ambazo kwa jumla zina wakazi 1,000,000. 

Wanahusiana sana na Wanyoro.

Tanbihi

Viungo vya nje
 Toro People

Makabila ya Uganda
Mkoa wa Magharibi (Uganda)
Wilaya ya Kabarole
Wilaya ya Kamwenge
Wilaya ya Kyegegwa
Wilaya ya Kyenjojo
Mto Donga

Mto Donga ni mto uliopo katika nchi ya Nigeria na Kameruni. 

Mto huo chanzo chake kinapatikana katika Mambilla Plateau huko Nigeria Mashariki, ndiyo sehemu ya mpaka wa kimataifa kati ya nchi ya Nigeria na Kameruni, na unapita kaskazini magharibi, baadaye unaishia katika Mto Benue huko Nigeria. 

Beseni la Donga ni la kilomita za mraba 20,000 (7,700 sq mi) katika eneo hilo. Katika kilele chake, unapita karibu na Mto Benue huo hutoa mita za ujazo 1,800 (futi 64,000) ya maji kwa sekunde. 

Katika Jimbo la Taraba nchini Nigeria, kuna hifadhi tatu (3) za misitu ambao niːBaissa, Amboi na Mto Bissaula, kwenye bonde la mto Donga. ambao unaishia kwenye mteremko chini ya Plateau ya Mambilla, kusini-magharibi mwa Hifadhi ya Kitaifa ya Gashaka Gumti.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Orodha ya mito ya Kamerun
Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Mito ya Afrika
Mito ya Nigeria
Mito ya Kamerun
Mto Niger
Atlantiki
Jimbo la Taraba
Mto Wase

Mto Wase ni mto unaopatikana katika mji wa Wase, jimbo la Plateau nchini Nigeria. Mto huu unaunganika na Mto Benue jijini Dampar huko kitongoji cha Ibi 

Mto huu umbali wake ni km 132 (mi 82)

Mahindi, magimbi, maembe na mboga za majani ni mazao yanayooteshwa pembezoni mwa mto huu.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

W
Jimbo la Plateau
Mto Faro

Mto Faro ni mto uliopo nchini Nigeria. 

Chanzo chake kinapatikana kwenye uwanda wa juu wa  Adamawa(kwa kiingereza: Adamawa Plateau) ambao unapatikana kusini-mashariki mwa mji wa  Ngaoudere. Ni mto wa pembeni wa mto Benue.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 

Mto Niger
Mito ya Nigeria
Mto Rima

Mto Rima ni mto unaopatikana kaskazini mwa nchi ya Nigeria. Upande wa kaskazini zaidi, mto huo unaungana na mto Goulbi de Maradi. Mto huu unaelekea kusini magharibi na kuungana na mto Sokoto karibu kabisa na Sokoto, kisha unaelekea mpaka kusini kuingia mto Niger.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo

Viungo vya nje
https://www.geonames.org/2324484/river-rima.html

Mito ya Nigeria
Mto Niger
Jimbo la Sokoto
Watwa

Watwa (pia: Batwa, Cwa) ni kundi la wabilikimo wa Afrika ya Kati (Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Burundi, Rwanda, Uganda), lakini pia Zambia, Angola, Namibia na Botswana ambao wanaishi kwa kushirikiana na majirani wao wa makabila ya Kibantu.

Kihistoria inafikiriwa kwamba ndio wakazi asili ya misitu ya eneo hilo kabla ya uvamizi wa wakulima

Kwa kiasi kikubwa Watwa wamemezwa na makabila hayo ya Kibantu, kwa mfano katika Tanzania ya leo.

Tanbihi

Marejeo

 
 
 

Historia ya Afrika
T
T
T
T
T
T
T
Mto Awbana

Mto Awbana ni mto unaopatikana nchini Nigeria. 

Chanzo cha mto Awbana kinapatikana jimbo la Imo. Mto Awbana unaishia kwenye ziwa la Oguta.

Marejeo 
< references/>
 https://www.geonames.org/2348794/awbana-river.html

Jimbo la Imo
A
Mto Akwayafe

Mto Akwayafe (pia unafahamika kama Mto Akpakorum) ni mto nchini Nigeria barani Afrika ambao humwaga maji yake katika Ghuba ya Guinea. 

Mto huo ni sehemu ya mpaka kati ya nchi ya Kamerun na Nigeria.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo

A
A
A
Mto Zamfara

Mto Zamfara ni mto ulioko kaskazini mwa Nigeria. Kuna majina tofauti katika majimbo ambayo unapitia, baadhi ni baadhi ya majimbo hayo ni Gulbi Gindi, Gulbi Zamfara, Mto Zamfara na Mto Gindi. 

Unatokea katika Jimbo la Zamfara. Una urefu wa kilomita 250 katika Jimbo la Kebbi ambapo unaungana na Mto Sokoto umbali wa kilomita 50 kusini magharibi mwa Birnin Kebbi.

Mto wa Zamfara unaanza katika eneo ambalo ni mita 188 juu ya usawa wa bahari.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Jimbo la Zamfara
Jimbo la Kebbi
Mito ya Nigeria
Mto Anambra

Mto Anambra ni mto nchini Nigeria ambao chanzo chake ni mto Niger na huishia katika bahari ya Atlantiki. pia uliitwa na Wazungu Anam kama tawi la Mto Niger. Na jina hili baadaye likafupishwa kama Anam bra (Anambra), jina ambalo linajulikana rasmi hadi leo. Watu wa Anam, ambao wamezungukwa pande zote na mto, wanaiita "Ọnwụbala", ingawa miji mingine ya jirani kama Umuleri (mwaeri) na Aguleri huitaja kama "Omambala".

Mto Anambra una mtiririko wa kilomita 210 (mi 130) ndani ya Mto wa Niger na hupatikana Anambra, Nigeria. Mto huo ndio tawimto muhimu zaidi la Mto Niger baada ya Lokoja. Mtiririko wa mto wa Anambra unatolewa katika Bahari ya Atlantiki kupitia maduka mengi ya kutengeneza eneo la kilomita za mraba 25,000 (sq mi 9,700) mkoa wa Niger Delta.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Marejeo 

A
Mto Goulbi de Maradi

Mto Goulbi de Maradi ni mto unaopatikana kusini ya kati ya Niger na kaskazini ya kati ya Nigeria. 

Chanzo chake huanzia karibu na Katsina nchini Nigeria na kuishia kwenye mto Rima. Mto huo umbali wake hauzidi kilomita 48 kutoka Niger hadi kwenye mipaka ya Nigeria.

Mto huo ni muhimu sana sababu unatumika kwa kilimo pamoja na umwagiliaji. Mto hupita katika miji ya Niger ambayo ni Maradi, Goudan Roumdji na Madarounfa. 

Mto Goulbi de Maradi ni mto wa msimu na unapatikana sana kipindi cha mvua nyingi.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 
 Goulbi De Maradi river readings at Madarounfa, 1954-1977, UNESCO.
 Suttie, J.M., The agro-pastoral potential of the Goulbi de Maradi and the El Fadama River Basins (Niger). FAO - AGO;ESP. Maradi (Niger), Jan 1985
 Schembri, H., Measurement of the pressure and conductivity of the waters of the phreatic system of the upper cretaceous and quaternary water tables in the Goulbi de Maradi and El Fadama basins. FAO - AGO;ESP. Maradi (Niger), Jan 1985

G
G
G
Mto Imo

Mto Imo ni mto nchini Nigeria. 

Chanzo chake kinapatikana Okigwe kwenye jimbo la Imo. Unaishia kwenye bahari ya Atlantiki. Mto huu unalisha eneo la kinamasi lenye ukubwa wa heka 26,000 na ujazo wa kilomita za ujazo 4 za maji ya mvua kwa mwaka.

Jamii zinazokaa pembezoni mwa mto zinaamini kuna mungu wa kike anayeitwa Imo Mmiri  ndiye anayemiliki mto huo.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 

I
Jimbo la Imo
Mto Osun

Mto Osun ni mto nchini Nigeria ambao chanzo chake kinapatikana jimbo la Ekiti na umepita kusini mwa Yorubaland ya kusini magharibi mwa Nigeria kuingia mjini Lagos Lagoon na kuishia Ghuba ya Guinea katika ya Atlantiki. 

Ni mojawapo ya mito kadhaa iliyoainishwa katika hadithi za kienyeji kuwa wanawake ambao waligeuka kuwa maji yanayotiririka baada ya tukio fulani lenye kuogofya kuwaogopa au kuwakasirisha.

Mto Osun una urefu wa kilometa 267. Mto huo ulipewa jina la Oṣun, jina lililotokana na jina la miungu la Osun au Oshun iliyokuwa maarufu katika jamii ya Wayoruba. 

Ibada ya jadi katika Shimoni la Ọṣun karibu na mto wa Ọṣun huko Osogbo imekuwa maarufu kama Hija na kivutio muhimu cha watalii, ikivuta watu kutoka kote nchini Nigeria na nje ya nchi kwa sherehe ya kila mwaka mwezi Agosti.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 

Jimbo la Ekiti
O
Mto Aba

Mto Aba ni mto nchini Nigeria. Mto huo upo ukanda wa kusini mwa Nigeria. Chanzo chake kipo upande wa kaskazini wa mji wa Aba, na ukipita katika mji unapokea uchafu mwingi, hasa kutokana na majitaka na damu ya machinjo ya Aba. 

Mto huo unaishia kwenye mto Imo. Njia yake huwa na urefu wa km 50.

Marejeo 

Jimbo la Abia
A
Operesheni Panama

Operesheni Panama ni riwaya ya kipelelezi ilioandikwa na Japhet Nyang'oro Sudi na kutoka mwaka 2019  Ni riwaya inayozungumzia sana utakatishaji fedha unavyofanyika na jinsi fedha hizo zinavyoweza kutoroshwa katika nchi husika, zikaenda nchi nyingine na baadaye kurejea tena katika nchi ya kwanza na kuonekana ni fedha halali.

Katika riwaya hii mhusika mkuu Mike Dagas anarejea nchini akitoka katika mafunzo ya ujasusi aliyyachukua kwa takribani miaka zaidi ya kumi, lakini kabla hata ya kufika nyumbani kwake anajikuta akiaanza kufuatiliwa na jasusi mmoja mbobezi na mtunza siri mkuu wa jeshi aitwaye mtaalamu wa fundi na kupewa kazi nzito ya kufuatilia watakatishaji wa fedha. Safari ya kufuatilia watakatisha fedha inaanza katika mazingira magumu ambayo Mike Dagas analazimika kuwa kichaa ili kufahamu mengi yaliyopo katika biashara hiyo. 

Mwisho, Mike Dagas anajikuta akifika nchini Panama na kufanikiwa kukomboa kiasi kikubwa cha fedha lakini ikiwa tayari maisha ya watu wengi yamepotea.

Tanbihi

Fasihi ya Kiswahili
Barua za Shaaban Robert 1931-1958

Barua za Shaaban Robert 1931-1958 ni mkusanyo wa barua zipatazo kama mia moja ambazo zilihifadhiwa na Yusuph Ulenge kwa zaidi ya miaka sitini kabla ya kuja kukabidhiwa kwa Taasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili mnamo mwaka 1993 wakati wataalamu toka katika taasisi hiyo walipokuwa wakifanya utafiti. 

Kitabu hiki ni zawadi nzuri kwa waandishi na watunzi wa mashairi kwa sababu kimeelezea mambo ambayo yalikuwa hayafahamiki na wengi kuhusu Shaaban Robert na ukoo wake 

Katika kitabu hiki, kimedhihirisha pia uwezo mwingine wa Shaaban Robert wa kuzungumza na kuandika lugha ya kigeni ya Kiingereza, jambo ambalo wengi walikuwa hawafahamu kama mtaalamu huyo wa Kiswahili alikuwa anafahamu hadi lugha za kigeni na hata kusoma kwa njia ya posta.

Ndani ya kitabu hiki, msomaji ataweza kufahamu zaidi kuhusu imani aliyokuwa nayo Shaaban Robert katika suala la elimu hadi kumsisitizia ndugu yake Yusuoh Ulenge asimame katika elimu.

Tanbihi

Fasihi ya Kiswahili
Maisha Yangu na Baada ya Miaka Hamsini

Maisha Yangu Baada ya Miaka Hamsini ni kitabu kilichoandikwa na Shaaban Robert mwenyewe akielezea historia na matukio yaliyotokea katika maisha yake na changamoto mbalimbali alizozipitia katika maisha yake ya kikazi kama muajiriwa wa Serikali na baadae kama muandishi wa mashairi.

Kitabu hiki kitawasaidia sana wasomi, wataalamu na waandishi wa fasihi ya Kiswahili katika kufanya utafiti wa masuala mbalimbali yanayohusu fasihi kwa ujumla na wanafasihi wake. 

Ndani ya kitabu hiki zinapatikana zile tenzi mbili maarufu za Utenzi wa Hati na Adili ambazo aliwaandikia watoto wake wawili Mwanjaa na Suleyman  

Japokuwa ametumia lugha ya kifasihi sana katika kitabu hiki, lakini Shaaban Robert ameweza kueleza mambo mbalimbali aliyowahi yapitia kama vile ubaguzi wa rangi aliowahi fanyiwa wakati anasafiri kikazi ndani ya Tanganyika wakati wa ukoloni tukio ambalo lilitokea 13 Julai 1944 wakati anatoka Korogwe, mkoa wa Tanga, kuelekea Mpwapwa.

Tanbihi

Fasihi ya Kiswahili