LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Achilas wa Skete

(alifariki karne ya 4) ni kati ya Wakristo wa Misri walioishi vizuri imani yao jangwani.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 4
Wamonaki
Watakatifu wa Misri
Amoes wa Skete

(alifariki karne ya 4) ni kati ya Wakristo wa Misri walioishi vizuri imani yao jangwani.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 4
Wamonaki
Watakatifu wa Misri
Feleji isiopatadoa

Feleji isiopatadoa (kwa Kiingereza: stainless steel) ni aloi ya feleji yenye kiwango cha chromi ambayo ni kinga dhidi ya kutu inayosaidia kutoshika kutu haraka.

Ufafanuzi
Feleji isiopatadoa haithiriwi na madoa, kutu, asidi na ulikaji kirahisi kama chuma au feleji ya kawaida.  

Tabia hii inapatikana kama aloi ya feleji ina kiwango cha angalau asilimia 11 za kromi, pia kiwango cha kaboni katika masi yake isizidi % 1.2.

Utendanaji wa kromi
Ilhali feleji ya kawaida inatendana na maji na oksijeni kuunda kutu ambayo ni tabaka usoni isiyo imara inayoelekea kuachana na feleji na hivyo kuendelea kuipunguza, kromi inatendana na oksjeni kuunda tabaka jembamba sana ya oksidi ya chromi ambayo ni ngumu ilhali haiachani na feleji yenyewe. Hivyo inaunda tabaka imara inayozuia sehemu za feleji chini yake kuathiriwa. 

Kuna aina tofautitofauti za feleji isiopatadoa; inawezekana kuunga madini mengine katika aloi; nyongeza za nikeli au molibdeni katika aloi zinaweza kuongeza uwezo wa kudumu katika mazingira penye asidi fulani au chumvi nyingi.    

Namna ya kuongeza au kupunguza viungo katika aloi inabadilisha pia tabia nyingine kama uthabiti dhidi ya aina tofauti za shinikizo, ugumu, kiwango cha kuvunjika

Historia
Feleji isiopatadoa ilianza kutambuliwa katika karne ya 19 lakini wakati ule teknolojia haikupatikana bado kwa uzalishaji wake; tangu mwanzo wa karne ya 20 ilianza kutengenezwa katika viwanda.   

Uzalishaji wake duniani kote kwenye mwaka 2018 ulikuwa tani milioni 50.7

Matumizi
Feleji isiopatadoa ina faida nyingi hivyo matumizi yake yameenea sana.
nyumbani visu, umma, vijiko, bakuli na bilula za maji hupatikana vilivyotengenezwa kwa feleji hii
katika shughuli za tiba vifaa vya matabibu hutumia feleji hii kwa sababu vinaumu na vinaweza kusafishwa kwa joto kubwa (lazima kwa kuua viini) bila kulika. 
 katika tasnia ya vyakula vyombo vya feleji isiyopatadoa ni muhimu, hasa pale ambako viowevu kama maziwa na vinywaji hushughulikiwa
 ni muhimu katika tasnia ya kutegeneza madawa ambako usafi wa vyombo na dawa ni muhimu mno, vivyo hivyo kwa jumla katika shughuli za kikemia.

Feleji hiyo haiwezi kutumiwa kwa shughuli zote kwa sababu inavunjika rahisi zaidi kuliko feleji ya kawaida pia haivumilii aina mbalimbali za shinikizo.

Marejeo

Viungo vya nje 
 Makala kuhusu feleji isopata doa , kwenye tovuti ya International Stainless Steel Forum 
 Je! Ni nini chuma cha pua  na BSSA 
 Euro Inox (Lango la lugha nyingi) 
 Habari kamili juu ya chuma cha pua na Kituo cha Habari cha pua 
 Habari kamili juu ya madini ya chuma cha pua na Chuo Kikuu cha Cambridge 
 Mzunguko wa maisha ugharimu chuma cha pua  
 Utangulizi wa chuma cha pua na KOSA

Kemia
Avitus mfiadini

Avitus mfiadini alikuwa Mkristo wa Afrika Kaskazini aliyeuawa kwa ajili ya imani yake.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 27 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Donati wa Afrika

ni jina la Wakristo wasiopungua 6 waliofia dini yao kaskazini mwa Afrika katiKA karne za kwanza BK.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu zao huadhimishwa tarehe 27 Januari, 1 Machi (Donati wa Karthago), 3 Juni, 14 Julai (Papias na Donati), 16 Novemba, 25 Novemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Dasi, Juliani, Reatri, Vinsenti na wenzao

ishirini na sita (walifariki 500 hivi) ni kati ya Wakristo Wakatoliki wa Afrika Kaskazini waliouawa na Waario Wavandali kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 27 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 500
Wafiadini Wakristo
Wafiadini Wakatoliki
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Leonides wa Thebe

pamoja na wenzake kadhaa (walifariki 300 hivi) ni kati ya Wakristo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 28 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 300
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Wafiadini wa imani sahihi wa Aleksandria (356)

(walifariki 356) walikuwa Wakristo wengi wa Misri, ambao walifia imani sahihi kanisani wakati wa liturujia kutokana na dhuluma ya Waario dhidi yao. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Januari,

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 356
Wafiadini Wakatoliki
Watakatifu wa Misri
Enoch Sontonga

Enoch Mankayi Sontonga (1873 hivi – 18 Aprili 1905) alikuwa mtunzi wa nyimbo nchini Afrika ya Kusini.

Wimbo wake maarufu zaidi alioandika ni "Nkosi Sikelel' iAfrika" (1897) au Mungu ibariki Afrika katika lugha ya Kiswahili.

Maisha ya awali
Enoch Sontonga alitokea katika kabila maarufu la Waxhosa na alizwaliwa katika mji wa Uitenhage, mashariki mwa jimbo la Cape Colony, ambako pia ni nyumbani kwa Nelson Mandela. 

Alikuwa akifanya kazi ya ualimu na baadaye alikuwa kiongozi wa kwaya.

Sontonga alioana na Diana Mngqibisa na mke wake huyo alifariki mwaka 1929.

Nkosi Sikelel' iAfrika
Nyimbo nyingi za Enoch Sontonga zilikuwa nyimbo za huzuni kuhusu maisha magumu ya Wafrika chini ya utawala wa Wazungu waliokuwa wanawakandamiza Wafrika katika bara lote. Wimbo wake, Nkosi Sikelel' iAfrika, ulitokana na maumivu hayo ya Wafrika ingawa pia ulikuwa wimbo wa kuwapa tumaini kwamba hawako peke yao. Mungu yuko nao, au yuko nasi, ingawa tunaumia na tunateswa na wanaotutawala kwa mabavu.

Alitunga wimbo huo kama wimbo wa Kanisa katika lugha yake ya Kixhosa kama ni wimbo wa bara lote. Ndiyo maana alisema Nkosi Sikelel' iAfrika, God Bless Africa, si God Bless South Africa.

Alipotunga wimbo huo mwaka wa 1897, haukuimbwa hadharani mpaka mwaka wa 1899. Uliimbwa kanisani kwa mara ya kwanza mwaka huo. Halafu, baada ya miaka kumi na tatu, uliimbwa kwenye mkutano wa kwanza wa South African Native Congress mwaka wa 1912 uliofanyika Bloemfontein kuanzisha chama hicho kugombea haki za Wafrika.

Kuanzia mwaka 1925 wimbo wake ulikuwa ukitumika kama wimbo wa wapigania uhuru wa chama cha African National Congress kilipokuwa kinapambana na ukandamizaji wa Makaburu, na kufikia mwaka 1994 wimbo huo ulianza kutumika rasmi kama wimbo wa taifa la Afrika ya Kusini.

Katika nyimbo za mataifa ya Afrika, hakuna wimbo mwingine unaojulikana kama wimbo huo. Umeimbwa pia katika nchi nyingine, kwa mfano Zambia, Zimbabwe na Namibia, na labda hata Botswana, Lesotho, Eswatini na Malawi kwa miaka mingi. Hata katika nchi za Afrika Magharibi, watu wengi wanajua Nkosi Sikelel' iAfrika ni wimbo gani na unamaanisha nini. Ukienda Misri, Algeria na nchi nyingine huko, utawakuta watu wengi wanaojua kuhusu Nkosi Sikelel' iAfrika.

Katika kipindi cha kuelekea kupata uhuru, inasemekana Padre Stanslaus, mmisionari wa Kanisa Katoliki kutoka Tanganyika kipindi hicho, aliKWenda Afrika Kusini kwa shughuli za kitume, ndipo alipokuta Wazulu wanauimba wimbo huo na hivyo kuvutiwa na maudhui yake. Aliporejea Tanganyika alikuja na nota za wimbo huo. Aidha, alipokutana na Mwalimu J. K. Nyerere kumshirikisha na kumshawishi kuichukuwa "rhythm" hiyo na kutafuta wataalamu wa kubuni na kuhariri maneno ili kuendana na maudhui ya Tanganyika. Wimbo huo uliimbwa wakati wa Uhuru wa Tanganyika na baada ya Muungano (Tanganyika na Zanzibar - 26 Aprili 1964). Wimbo huo ulihaririwa na kuthibitishwa kama Wimbo wa Taifa la Tanzania.

Marejeo

Wanamuziki wa Afrika Kusini
Kilongo

Kilongo ni lugha ya Kibantu inayotumiwa na Walongo wanaopatikana katika Mkoa wa Geita. Kilongo hutazamwa kama lahaja ya Kihaya.

Ni lugha inayofanana sana na Kinyambo, Kihaya, Kiganda, Kinyankole, Kizinza, Kikara na Kisubi: hii ni kwa sababu Walongo asili yao ni Wahaya, Wanyambo, Watutsi, Wanyankole na Waganda waliohamia Geita kukwepa vita na mauaji ya mapacha yaliyokuwa yakifanyika katika tamaduni za himaya ya Bunyoro ambapo mapacha waliitwa Abalongo na pacha aliitwa Omulongo. Kazi zao zilikuwa uhunzi wa vyuma, ufugaji, uwindaji na kilimo.

Walihamia Geita miaka mingi iliyopita na kuunda jamii ya Walongo ambao kwa sasa wamechanganyikana sana na Wasukuma kutokana na uhamiaji wa Wasukuma wengi katika mji wa Geita.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Shaba nyeupe

Shaba nyeupe (kwa Kiingereza: brass) ni aloi ya shaba na zinki.  

Kiwango cha zinki kinaweza kufikia hadi % 40 lakini hii inaweza kubadilishwa kwa kupata tabia zinazotakiwa. 

Rangi ya stani inategemea kiwango cha zinki. Hadi asilimia 20 za stani rangi yake ni kahawia hadi kahawia-nyekundu. Aina hii inaweza kuonekana kama bronzi (shaba nyeusi). Juu ya asilimia 36 za stani huwa njano-nyeupe na kufanana na dhahabu.  

Tabia za kimetali zinategemea viwango vya stani pamoja na plumbi na nikeli ambazo zinaungwa pia. Nikeli inaboresha kinga dhidi ya ulikaji.

Matumizi  
Zamani ilikuwa ngumu kiasi kutengeneza shaba nyeupe kwa sababu stani safi haikupatikana kwa urahisi, kwa hiyo kazi ilikuwa ngumu na ghali kiasi. Kwa hiyo katika karne zilizopita ilitumiwa zaidi kwa mapambo na vyombo vilivyotakiwa kuonekana vema bila kuwa na gharama za dhahabu halisi. 

Siku hizi kuna matumizi mengi katika teknolojia ya kisasa. Ni kipitishi umeme kizuri lakini imara kuliko shaba tupu. Antena na nyaya za shaba nyeupe zinatumiwa katika vifaa vingi. Shaba nyeupe yenye kiwango cha juu cha stani pamoja na asilimia 1-2 za alumini hufaa kwa beringi.   

Ilhali ni nyepesi ya kufulika na hailiki haraka inapendwa kwa kutengeneza ala za musiki kama tarumbeta, tromboni , gunda au saksofoni ambapo husifiwa namna ya sauti inayotokea.

Ramia za bunduki hutengenezwa pia kwa shaba nyeupe.

Katika Afrika ya Magharibi, mafundi na wasanii wa Ufalme wa Benin walitumia bronzi kwa vinyago na sanamu zao na mara kadhaa walichezea aloi hadi kufikia pia shaba nyeupe.

Viungo ya Nje
Brass.org
Brass

Aloi
Mkunjo (jiolojia)

Mkunjo (kwa Kiingereza: fold) kwa maana ya jiolojia unatokea pale ambako tabaka la mwamba lililokaa kibapa linaathiriwa na miendo katika ganda la Dunia na kupindwa kutokana na shinikizo na jotoridi kubwa. Kwa kawaida sababu ni miendo ya gandunia yaani pale ambako mabamba (vipande vya ganda la Dunia) husukumana. 

Mikunjo hutokea mara nyingi katika matabaka ya mwamba mashapo lakini inatokea pia katika miamba ya volkeno.    

Kiwango cha kukunjwa hutofautiana kwa ukubwa kuanzia mikunjo midogo sana inayotambuliwa katika hadubini tu, hadi kutokea kwa safu za milima zinazoweza kuitwa milima kunjamano kama vile Himalaya, Alpi, Andes au Rocky Mountains.

Kujisomea

 
 
 Donath, F.A., and Parker, R.B., 1964, Folds and Folding: Geological Society of America Bulletin, v. 75, p. 45-62
 
 Ramsay, J.G., 1967, Folding and fracturing of rocks: McGraw-Hill Book Company, New York, 560p.

Jiolojia
Saturnini (2 Februari)

ni kati ya Wakristo waliouawa kwa ajili ya imani yao katika karne za kwanza BK.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 2 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Felisi mfiadini (3 Februari)

ni kati ya Wakristo waliouawa Afrika Kaskazini kwa ajili ya imani yao katika karne za kwanza BK.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Hipoliti wa Afrika

ni kati ya Wakristo waliouawa Afrika Kaskazini kwa ajili ya imani yao katika karne za kwanza BK.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Semproni wa Afrika

ni kati ya Wakristo waliouawa Afrika Kaskazini kwa ajili ya imani yao katika karne za kwanza BK.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Saturnini (6 Februari)

ni kati ya Wakristo waliouawa kwa ajili ya imani yao katika karne za kwanza BK.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu Wakristo
Revokata (6 Februari)

ni kati ya Wakristo waliouawa kwa ajili ya imani yao katika karne za kwanza BK.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu Wakristo
Siriaki, Ekomini, Peleoniki, Zotiki na mwenzao

ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 11 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Ampeli wa Afrika

(alifariki 303) ni kati ya Wakristo wa Karthago (katika Tunisia ya leo) waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Diokletian. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Saturnini wa Karthago (padri)

(alifariki 303 hivi) ni kati ya mapadri wa Karthago (katika Tunisia ya leo) waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Diokletian. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 303
Mapadri
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Viktoria wa Karthago

(alifariki 304 hivi) ni kati ya Wakristo wa Karthago (katika Tunisia ya leo) waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Diokletian baada ya kukataa kuolewa ili aishi kitawa. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 304
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Amoni wa Aleksandria

ni kati ya Wakristo wa mji huo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Diokletian. Alikuwa mtoto tu.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 12 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Juliani wa Aleksandria (mfiadini)

(alifariki 160) ni kati ya Wakristo wa mji huo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 12 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 160
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Modesti wa Aleksandria

ni kati ya Wakristo wa mji huo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Diokletian. Alikuwa mtoto tu.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 12 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Modesti wa Karthago

(alifariki 160) ni kati ya Wakristo wa mji huo wa Tunisia ya leo waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 12 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 160
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Faustini na wenzake 44

ni kati ya Wakristo wa karne za kwanza BK waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 17 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu Wakristo
Juliani wa Afrika

alikuwa Mkristo wa Afrika Kaskazini katika karne za kwanza.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Februari.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Marseli wa Afrika

alikuwa Mkristo wa Afrika Kaskazini katika karne za kwanza.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Februari.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Publi wa Afrika

alikuwa Mkristo wa Afrika Kaskazini katika karne za kwanza.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Februari.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Tabakamwamba

Tabakamwamba (kwa Kiingereza lithosphere) ni sehemu thabiti ya nje ya sayari ya Dunia. Hiyo inamaanisha ganda la Dunia, pamoja na chini yake sehemu ya juu ya  "koti la dunia". Tabakamwamba linakaa juu ya sehemu moto na laini ya ndani zaidi ya koti la Dunia.  

Kwenye mpaka kati ya tabakamwamba na koti lenyewe liko tabaka kasiduni (ing. asthenosphere) ambayo ni nyumbufu kiasi.   

Tabakamwamba linafanywa na miamba imara, tofauti na sehemu za ndani zaidi ya Dunia ambako mwamba na madini yote vinapatikana kwa hali nyumbufu au giligili kutokana na joto kali na shinikizo kubwa. 

Eneo la tabakamwamba linagawiwa kwa vipande vikubwa ambavyo vinaelea juu ya sehemu moto za ndani. Vipande hivyo ni mabamba ya ganda la Dunia au kwa kifupi mabamba gandunia.

Aina za tabakamwamba 
Kuna aina mbili za tabakamwamba: 

 Tabakamwamba chini ya bahari; mabamba gandunia huachana katika vilindi vya bahari na hapo magma joto inapanda juu na kujenga hivyo miamba mipya ikipoa na kuganda. Hivyo ganda la Dunia chini ya bahari ina umri mdogo zaidi na unene mdogo wa kilomita 50-100.
 Tabakamwamba la bara. Hapa tunakuta miamba ya kale zaidi na unene wake ni km 100 hadi 200.

Mzunguko wa tabakamwamba
Sehemu kubwa za tabakamwamba ziko katika mwendo wa kutokea na kupotea tena. Kenye vilindi vya bahari ambako mabamba gandunia yanaachana, magma inapanda na kuunda miamba mipya. Mchakato endelevu unasukuma mabamba jirani mbali kutoka mistari hii. Kwa upande mwingine kuna sehemu ambako mabamba yanasukumana na hapa bamba moja husukumwa chini ya bamba jingine na kwa namna hiyo kuunda mifereji ya bahari. Kadiri miamba inavyozama chini na kuingia katika vilindi vyenye joto kubwa inayeyushwa tena na kujiunga na magma ya koti la Dunia.

Marejeo

Marejeo mengine 
 Barrell J. 1914a, b & c. Nguvu ya ukoko wa Dunia. Jarida la Jiolojia. 22, 425-433; 441-468; 655-683. 
 Daly, R. 1940 Nguvu na muundo wa Dunia. New York: Jumba la Prentice. 
 Chernicoff, Stanley na Whitney, Donna. 2007. Jiolojia. utangulizi wa jiolojia ya mwili, 4th, Pearson 2007

Viungo vya nje 
 Ukoko wa ardhi, litholojia na anga  
 Ukoko na Lithosphere 
 Links for Middle School students on the Earth's composition

Jiolojia
Yusto na wenzake

(walifariki 250 hivi) ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Decius.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 25 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 250
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Herme wa Numidia

(alifariki 290 hivi) ni kati ya Wakristo wa Numidia (Afrika Kaskazini) waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Maximian. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 290
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Abundanti na wenzake

Adrasti, Agapius, Karisi, Donatila, Donati, Fortuni, Leo, Nisefori, Polokroni na wengine watatu ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 1 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Artilai na wenzake

Antoni, Asklipi, Asteksi, Basili, Bosimi, Donata, Emeriti, Emeteri, Eutiko, Felisi, Fortunati, Fosyo, Frunumi, Gajola, Georgi, Gorgoni, Hemeteri, Isiko, Janula, Julius, Karisimi, Kasti, Klaudiani, Lusiola, Marcha, Marinus, Meteri, Nisefori, Papias, Risini, Sabiani, Saviniani, Seledoni, Siriko na Soli ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 3 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Revokati, Saturnini, Saturi na Sekunduli

(walifariki Karthago, 7 Machi 203) ni kati ya Wakristo wa Tunisia ya leo waliokatwa kichwa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 7 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 2
Waliofariki 203
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Theotiko wa Aleksandria

ni kati ya Wakristo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 8 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Maaskofu Wakatoliki
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Santa

Santa ni neno lenye asili ya Kilatini linalotumika katika lugha nyingi kama sehemu ya majina ya watu au mahali. Maana yake ni "mtakatifu", kiasili zaidi mtakatifu wa kike. Neno mama kwa Kilatini ni "Sancta", lililoendelea katika lugha za Kirumi mbalimbali (kama Kiitalia, Kihispania, Kireno) kwa umbo la "Santa".

Miaka ya nyuma neno "santa" limejulikana hasa kama kifupi cha "Santa Claus" ambaye ni jina la mhusika katika desturi za Krismasi za Marekani akifanana na masimulizi mengine katika tamaduni za Ulaya zinazojulikana kiasi kama Baba Krismasi kwa Kiswahili, jina ambalo ni tafsiri ya Kiingereza "Father Christmas".   

Vinginevyo neno "santa" ni sehemu ya majina ya miji au vijiji vilivyopokea jina kwa heshima ya mtakatifu wa kike fulani, mifano ni Santa Ana, Santa Barbara, Santa Clara, Santa Maria. "Santa" inapatikana pia kama jina linalodokeza jambo linalotazamwa kuwa takatifu kama Santa Fe (imani takatifu) kama jambo hili linaainishwa kuwa la kike kisarufi.

Angalia pia 
 Kutasa zote zinazoanza kwa neno "Santa" kwenye Wikipedia ya Kiingereza
Kandidi na wenzake

ishirini na mmoja (walifariki 257 hivi) ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 11 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 257
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Martyrologium Romanum

Martyrologium Romanum (kwa Kilatini: Kitabu cha Wafiadini cha Roma) ni kitabu rasmi cha liturujia ya Roma kwa kufanya siku kwa siku ukumbusho wa watakatifu wanaoheshimiwa na Kanisa Katoliki. Ni msingi wa kalenda ya watakatifu katika mwaka wa liturujia.

Kinatunza orodha rasmi lakini isiyodai kuwa kamili, hivi kwamba majimbo, nchi na mashirika vinaweza kuwa na nyongeza maalumu za kwao.

Toka zamani jina Martyrologium lilitumika kwa orodha za watakatifu na wenye heri waliopangwa kadiri ya tarehe ya sikukuu zao. Polepole vitabu vya mahali tofauti viliongezewa majina kutoka vitabu vingine na hatimaye mikusanyo ilifikia kiwango cha kimataifa.

Katika Kanisa la Kiorthodoksi, kitabu cha namna hiyo kinaitwa Synaxarion, na toleo refu zaidi Menologion.

Toleo rasmi la Kanisa la Roma liliidhinishwa mara ya kwanza na Papa Gregori XIII mwaka 1584. Limetolewa upya mwaka 2001 halafu 2004 kwa kuzingatia zaidi ushahidi wa historia kama ulivyoagiza Mtaguso wa pili wa Vatikano . Toleo hilo linaorodhesha watu 7,000 hivi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya Nje
 Martirologio Romano toleo rasmi kwa lugha ya Kiitalia

 Martirologio-Romano ya 1784, toleo la Papa Benedikto XIV

Watakatifu Wakristo
Liturujia
Bungo-lengelenge

Bungo-lengelenge ni mbawakawa wa familia Meloidae katika familia ya juu Tenebrionoidea ya oda Coleoptera ambao wanaweza kusababisha malengelenge ngozini wakishikwa.

Bungo-lengelenge ni wororo kulika mbawakawa wengine. Miguu ni mirefu na kichwa kikubwa chenye shingo nyembamba. Pronoto (kidari) ni nyembamba mbele kuliko nyuma. Urefu wao ni sm 0.5-5. Idadi ya hatua za lava wao inatofautiana kulingana na spishi na hali za mazingira. Hatua ya kwanza (triungulini) ni nyembamba yenye miguu mirefu kiasi na hutembea sana ili kutafuta chakula. Hatua za pili hadi tano au sita ni aina ya buu wenye miguu mifupi. Hatua ya sita au saba ni sawa na hiyo lakini ngozi inakuwa ngumu. Pia misuli inazorota na upumuaji unapungua mpaka kiwango cha chini sana (diaposi au usinziaji). Hatua hii huokoka majira ya baridi au ya ukame mara nyingi na inaweza kukaa hai kwa muda wa zaidi ya mwaka mmoja. Spishi nyingine huokoka kama mayai, triungulini au wapevu.

Wakifikiri kwamba wanatishwa bungo hawa hutoa kiowevu chenye kemikali inayosababisha malengelenge (cantharidin). Wanyama wanaowakula au kuwameza kwa nasibu huugua mara nyingi na hata wanaweza kufa, k.m. farasi wanaokula nyasi kavu yenye bungo-lengelenge. Malengelenge ngozini hupona katika siku kadhaa kwa kawaida.

Wapevu wa bungo hawa hula maua kwa kawaida lakini wengine hula majani pia. Kinyume na hii lava wa spishi nyingi zaidi hula majana ya nyuki na wale wa spishi nyingine hula mayai ya panzi. Bungo-lengelenge hutaga mayai yao juu ya au karibu na maua na kwa hivyo lazima triungulini wapate njia ya kuingia ndani ya koloni ya nyuki. Basi wanaingia katika ua na wanangoja mpaka nyuki anafika ili kula mbochi. Halafu wanashika manyoya ya nyuki na akirudi koloni yake triungulini wanatafuta mahali wanapokaa majana na wanaanza kujilisha nao. Lava wanaokula mayai ya panzi wanatafuta vizibo vya povu juu ya vibumba vya mayai, kisha wanaingia ili kula mayai hayo.

Spishi zilizochaguliwa za Afrika ya Mashariki
 Cyaneolytta granulipennis
 Epicauta albovittata
 Epicauta hirticornis
 Epicauta velata
 Hycleus apicicornis
 Hycleus dicinctus
 Hycleus dubiosus
 Hycleus lugens
 Hycleus lunatus
 Hycleus sjoestedti
 Hycleus vestitus
 Mylabris bifasciata
 Mylabris phalerata
 Psalydolytta flavicornis

Picha

Mbawakawa
Ambrosi wa Aleksandria

Ambrosi (kabla ya 212 - Aleksandria, Misri, 250 hivi) alikuwa shemasi wa mji huo aliyefungwa kwa ajili ya imani yake wakati wa dhuluma ya kaisari Maksimini.  

Mtu tajiri, alimsaidia Origen kwa mali yake baada ya kuacha mafundisho ya Gnosis.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa 212
Waliofariki 250
mashemasi
Watakatifu wa Misri
Kresenti wa Karthago

(alifariki 484) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki katika mji wa Karthago (Tunisia ya leo).

Aliuawa katika dhuluma ya Huneriki, mfalme wa Wavandali pamoja na Fidelis, Felisi na wenzao.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 23 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 484
Mapadri
Watakatifu wa Tunisia
Frumensi wa Susa

(alifariki 484) alikuwa Mkristo wa Kanisa Katoliki katika mji wa Susa (Tunisia ya leo).

Aliuawa katika dhuluma ya Huneriki, mfalme wa Wavandali, pamoja na Viktoriani na wengineo.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 23 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 484
Watakatifu wa Tunisia
Aprili na wenzake

Aprili na wenzake Autus, Katula, Koliondola, Yosefu, Rogati, Salito, Saturnini na Viktorini ni kati ya mashahidi wa imani ya Kikristo waliouawa katika Afrika Kaskazini. 

Wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kati ya watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 24 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Gumawesi

Gumawesi (kwa Kiingereza: basalt) ni mwamba wa mgando wenye rangi nyeusi-nyeusi. 

Imetokana na lava kiowevu iliyotoka kwenye volkeno na kupoa haraka. Gumawesi ni mwamba mgumu unaoweza kudumu muda mrefu.  

Mawe ya gumawesi hutumiwa katika ujenzi wa barabara ama katika tabaka la kokoto chini ya uso wa njia au kama vibapa vinavyofanya uso wa njia. Karibu na volkeno za zamani penye gumawesi tele hutumiwa pia kwa ujenzi wa nyumba na vijiji au miji katika mazingira hayo huwa na nyumba nyeusi.

Aina maalumu ya gumawesi huyeyushwa kiwandani kwa joto kali na kupata umbo la nyuzi zinazotumiwa kufuma mikeka ya kuzuia moto katika utengenezaji wa magari au eropleni. Ni nyuzi mbadala kwa asbesto bila kuwa hatari kwa afya.

Viungo vya Nje 

 Basalt Columns
 Basalt in Northern Ireland 
 Lava–water interface
 PetDB, the Petrological Database 
 Petrology of Lunar Rocks and Mare Basalts
 Pillow lava USGS

Miamba
Mwamba wa mgando

Mwamba wa mgando (kwa Kiingereza: igneous rock) ni moja ya aina tatu kuu za miamba, pamoja na mwamba mashapo na mwamba metamofia. 

Miamba ya mgando huundwa kutokana kwa kupoa kwa magma au lava, yaani mwamba moto katika hali ya kiowevu jinsi inavyopatikana katika koti la Dunia.   

Miamba hii hutokea kwa namna mbili tofauti zinazosababisha pia tabia tofauti ya miamba yenyewe:
miamba ya mgando nje (miamba ya kivolkeno, miamba ya lava, ing. extrusive igneous rock) hutokea nje ya ganda la Dunia, wakati magma inapanda juu na kutoka kwenye uso wa Dunia kama lava. Inatoka pia kwenye tako la bahari pale ambako mabamba ya gandunia yanaachana ambako lava hupoa katika maji ya bahari. Lava inayotoka hupoa haraka na kuunda miamba ya mgando nje kama vile gumawesi. 

Miamba hii huwa na fuwele ndogo tu, mingine hutokea hata bila fuwele kabisa, kama kioo cha kivolkeno. Kama lava ina gesi nyingi ndani yake, hiyo gesi inakimbia hewani na kuacha nafasi kama mashimo ya povu katika mwamba unaopoa. Kama lava inarushwa hewani kwa nguvu kubwa hutokea pia vipande vidogo sana kama majivu pamoja na vipande vya mwamba wa awali ulivunjikwa na mlipuko, na yale yote huanguka na kuunda aina ya mwamba ulio laini unaoitwa tufo.  

miamba ya mgando ndani (miamba ya magma, miamba ya vilindi, ing. intrusive igneous rock) hutokea ndani ya ganda la Dunia, chini ya uso wa ardhi. Magma inaingia katika nafasi kati ya matabaka ya miamba iliyopo, na pale hupoa polepole. Mchakato wa kupoa polepole unaruhusu fuwele kukua ndani ya mwamba unaopoa. Itale ni mojawapo ya miamba ya mgando ndani.

Viungo vya Nje

 USGS Igneous Rocks 
 Igneous rock classification flowchart 
 Igneous Rocks Tour, an introduction to Igneous Rocks
 The IUGS systematics of igneous rocks 

miamba
Grife

Grife (ing. slate) ni mwamba metamofia. Imeundwa kutoka kwa mwambatope iliyoathiriwa na shinikizo kubwa na joto. Mwambatope wenyewe ni mwamba mashapo unaotokana na matope ya udongo wa mfinyanzi ukipasuka kirahisi kwa bapa nyembamba. Tabia hiyo ya kupasuliwa kirahisi inaendelea katika grife kwa kuwa chini ya shinikizo na joto la wastani.

Matumizi 
Bapa za grife inatumiwa katika nchi nyingi sawa na vigae vya kuezeka paa au kufunika kuta za nyumba zinazokingwa hivyo dhidi ya mvua. Bapa nzito zaidi zinafaa kwa kufunika sakafu ya jengo au pia kwa kupata uso nyororo wa njia ya kutembea. 

Sleti za grife zilitumiwa katika nchi nyingi kama bao za mkononi au ukutani kwa kuandika shuleni.

Miamba
Mwamba metamofia

Mwamba metamofia (kwa Kiingereza: metamorphic rock) ni aina ya mwamba ambao umebadilishwa na joto kali na shinikizo kubwa. Jina latokana na ing. "metamorphic" iliyochukuliwa kutoka Kigiriki 'morph' (yaani umbo) na 'meta' (yaani badiliko). 

Mwamba wa asili unaathiriwa na joto zaidi ya °C 150 hadi 200 na shinikizo la bar 1500). Hii husababisha mabadiliko makubwa katika umbo la mwamba.  Mwamba metamofia inaweza kuundwa kutoka mwamba mashapo, mwamba wa mgando au miamba metamofia iliyokuwepo tayari.

Mazingira yenye joto na shinikizo la kutosha yanapatikana katika vilindi chini ya uso wa Dunia. Uzito wa miamba iliyopo juu unasababisha shinikizo, na joto linazidi kuwa juu kadiri tabaka la mwamba lilivyo karibu zaidi na kitovu cha moto cha Dunia. Pale ambapo mabamba ya ganda la Dunia yanasukumana, karibu na chumba cha magma au mlipuko wa volkeno shinikizo na joto ni juu zaidi.

Mifano wa mwamba metamofia ni pamoja na:
Marumaru (marble) ni mwamba metamofia unaoundwa kutoka kwa gange (limestone).
Grife (slate) imeundwa kutoka kwa mwambatope
Kwasiti (quartzite) imeundwa na jiwe mchanga (sandstone) au shondo (quartz).

Viungo vya Nje 

 Metamorphic textures - Middle East Technical University 
 Metamorphism - U. of Alabama 
 Types of metamorphism - Tulane U.
 Contact metamorphism example 

Miamba
Grafati

Grafati (kwa Kiingereza: graphite) ni umbo la pekee la elementi kaboni linalopatikana kwa fuwele za pembesita. 

Grafati ni umbo linalotokea kiasili ikiwa ni umbo thabiti zaidi la kaboni katika hali sanifu. Ikiathiriwa na joto kali na shinikizo kubwa inageuka kuwa almasi. 

Inatokea kiasili katika fomu hii na ni aina ngumu zaidi ya kaboni chini ya hali ya kawaida. Chini ya shinikizo kubwa na joto hubadilika kuwa almasi .  

Matumizi ya grafati yapo katika penseli na ulainishaji. Grafati ni kipitishi kizuri cha joto na umeme. Uwezo huu unaipa nafasi muhimu katika teknolojia ya elektroniki kama vile elektrodi, beteri na paneli za sola.   

Grafati hutokea ndani ya miamba metamofia ambako inachimbwa ama katika mashimo ya wazi au chini ya ardhi.  Akiba kubwa za grafati zilitambuliwa katika  Wilaya ya Ruangwa (Mkoa wa Lindi) na kampuni ya  Uranex iliyo mali ya Magnis Energy Technologies ya Australia imepata laiseni ya kuchimba grafati kwenye eneo la kilomita za mraba 30.

Kusoma zaidi 
 C.Michael Hogan; Marc Papineau;  et al. (December 18, 1989). Phase I Environmental Site Assessment, Asbury Graphite Mill, 2426–2500 Kirkham Street, Oakland, California, Earth Metrics report 10292.001 (Report).

Marejeo

Viungo vya nje 
 Graphite ya Daraja la betri  
 Graphite saa Minerals.net 
 Nyumba za madini 
 Madini & Utaftaji - Ramani ya Madini ya Graphite Duniani na Watengenezaji 2012 
 Akili w / maeneo 
 miundo kubwa ya ushirikiano 
 Ukurasa wa Picha 
 Hotuba ya video juu ya mali ya grafiti na Prof. M. Heggie , Chuo Kikuu cha Sussex 
 CDC - Mwongozo wa Pocket wa NIOSH kwa Hatari za Kemikali

Madini
Paneli ya sola

Paneli ya sola (pia: paneli ya Jua; kutoka Kiingereza: solar panel) hukusanya nishati kutoka Jua kwa matumizi ya binadamu.  

Kuna aina mbili za paneli za sola 

paneli zinazokusanya joto (thermal) 

paneli za kuzalisha umeme (umemenuru, photovoltaic)

Jina 
Paneli ya sola ni tafsiri ya Kiingereza "solar panel". "Solar" inamaanisha kitu kinachohusiana na Jua (kutoka Kilatini sol = Jua); "panel" ni sehemu nyembamba na bapa.

Paneli za kukusanya joto 

Paneli za jua za joto kawaida hufanywa kutoka kwa sanduku lililofunikwa kwa kioo. Ndani ya sanduku kuna mabomba meusi; rangi nyeusi inasaidia kupokea mwanga wa Jua, ilhali kioo cha juu kinaruhusu miale ya Jua kufika ndani ilhali kinatunza joto ndani ya sanduku. 

Katika paneli sahili maji hupashwa moto moja kwa moja; ilhali maji ya moto huwa na densiti ndogo, hivyo ni mepesi kuliko maji baridi, hupanda juu ambako yanaingia katika tangi; maji ya tangi yaliyo baridi zaidi ni mazito yakishuka kuingia katika paneli. Kwa njia hiyo kuna mzunguko wa maji ambayo yanaongezeka joto kwa kila mzunguko. Maji hayo yanaweza kutumiwa bafuni au jikoni.

Paneli tata zaidi hutumia kiowevu cha pekee ambacho kinazunguka kwa msaada wa pampu katika kifaa cha kupitisha joto kwa maji au mafuta fulani. Muundo huo unafaa pia kwa kukanza nyumba katika mazingira baridi maana mafuta au kiowevu cha pekee kinaweza kupita dirishani mwa paneli bila kuganda hata kama jotoridi ya mazingira inashuka chini ya °C wakati wa usiku.

Paneli za nuruumeme

Paneli za aina hii huwa na idadi kubwa ya seli za umemenuru ambazo zinabadilisha nishati ya nuru kuwa umeme. Umeme hukusanywa katika beteri na kutoka hapo inaweza kubadilishwa tena kuwa umeme wenye volteji inayotumiwa na vifaa kwenye nyumba.

Paneli nyingi zinazounganishwa zinatoshelezea hata mahitaji makubwa ya umeme kama kiwandani. Mara nyingi umeme kutoka paneli za nyumba moja unaingizwa katika mtandao wa umeme wa kitaifa (gridi).

Matumizi 
 kuongeza joto la nyumba  
 kuendesha pampu za nguvu 
 kuchaji beteri wakati wa mchana kwa matumizi ya umeme wakati wa usiku
 kuwezesha nyumba yako, kambi, kabati, kumwaga chombo, au jengo lingine lolote kwa jambo hilo. 
 vituo vyenye paneli nyingi hufanya kazi ya kituo cha umeme.

Tanbihi

Nuru
umeme
Penseli

Penseli (kutoka Kiingereza: pencil) ni kifaa cha kuandikia au kuchorea kinachofanywa na kiini thabiti cha grafati au mata nyingine yenye pigmenti kilichopo ndani ya gamba linalokinga kiini kisivunjike.

Penseli inachora kwa kuacha alama za vipande vidogo vya kiini chake kwenye karatasi au uso mwingine unapokandamizwa juu yake. 

Penseli ni tofauti na kalamu zinazotoa wino kwenye karatasi.

Muundo
Viini vya penseli kwa kawaida hutengenezwa kwa kuchanganya unga wa grafati na unga wa udongo wa mfinyanzi. Penseli za aina hiyo huacha alama nyeusi au za kijivu zinazoweza kufutwa tena lakini zinadumu hata zikiathiriwa na unyevu, maji, kemikali nyingi au mwanga wa Jua.

Siku hizi mchanganyiko wa grafati na udongo wa mfinyanzi hufanywa kiwandani; mchanganyiko huu unatolewa kama nyuzi zenye kipenyo cha milimita chache na kuokwa kwa joto, halafu kufungwa ndani ya gamba la ubao.

Ugumu
Penseli hutengenezwa kwa ugumu tofauti; tofauti hizo huhusika na ugumu au ulaini wa kiini; penseli laini inaruhusu kubadilisha upana wa mstari wa kuchora kwa kuongeza shinikizo au kulipunguza. Penseli laini hupendelewa zaidi na wasanii kwa kuchora. Kinyume chake penseli ngumu hufaa zaidi kwa kuandika.

Historia

Vifaa vya kufanana kiasi na penseli vilitumiwa tangu kale ambako vijiti vyenye ncha kali vilitumiwa kuchora alama au kuandika kwenye bao za nta au za udongo wa mfinyanzi. Kulikuwa pia na penseli za plumbi ambazo zinachora mistari hafifu. 

Mnamo mwaka 1600 hivi akiba ya grafati safi iliyokaa karibu na uso wa ardhi ilitambuliwa Uingereza. Grafati hiyo ilikatwa na kuuzwa kote Ulaya. Baada ya kujulikana kwa faida ya penseli za grafati, na ilhali akiba hiyo ilikuwa ya pekee, michanganyiko ya grafati na udongo ilianza kutumiwa penginepo Ulaya. 

Kuna pia penseli za rangi ila tu hapa kiini si tena ya grafati bali ya michanganyiko ya pigmenti pamoja na nta au mafuta mbalimbali.

Tanbihi

Viungo vya Nje

 
 
 Inside one of America's last pencil factories NYTimes, 12 January 2018

Mwandiko
Vifaa
Jiwe mchanga

Jiwe mchanga (kwa Kiingereza: sandstone) ni aina ya mwamba mashapo. Linaundwa na mchanga uliogandamizwa, hivyo madini ndani yake ni hasa shondo na felispa.  

Jiwe mchanga ni mwamba thabiti ambayo hailikwi kirahisi, pia si ngumu mno, hivyo hutumiwa kwa ujenzi katika nchi nyingi. 

Jiwe mchanga linabadilika kuwa kwasiti kama inaathiriwa na shinikizo kubwa, kwa mfano chini ya matabaka ya ardhi au kama linalala chini ya milima.

Asili 
Jiwe mchanga huundwa katika hatua mbili. Kwanza, mchanga unakaa na kuunda tabaka la mashapo. 

Baada ya matabaka ya mashapo mapya zaidi hukusanya juu yake, hili tabaka la mashapo linagandamizwa na uzito wa matabaka ya juu yakiimarishwa kuwa jiwe. 

Oksidi ya chuma mara nyingi hufanya jiwe mchanga liwe na rangi nyekundu.

Tanbihi 

Miamba
Uga sumaku wa Dunia

Uga sumaku wa Dunia (kwa Kiingereza: geomagnetic field, Earth's magnetic field) ni uga sumaku ambao unazunguka Dunia. Unaenea kuanzia kiini cha Dunia hadi anga-nje unapoathiriana na upepo wa Jua (mkondo wa chembe zenye chaji kutoka Jua). Ugasumaku wa Dunia unakinga uhai duniani dhidi ya mnururisho haribifu kutoka anga-nje 

Uga sumaku wa Dunia unaundwa na mzunguko wa Dunia; mzunguko huo unasababisha mikondo ya umeme kutokea kwenye kiini cha Dunia ambako joto la ndani linatoka nje. Uga sumaku huo si wa kudumu ukijulikana umeshabadilika mara kadhaa katika historia ya Dunia.  

Uga sumaku wa Dunia huwa na ncha sumaku zinazopatikana karibu na ncha za kijiografia za Dunia. Ncha sumaku huhama mara kwa mara; kwenye mwaka 2007 ncha sumaku ya kaskazini ilikuwa na umbali wa km 960 kutoka ncha ya kijiografia ikiendelea kuhama takriban kilomita 50 kila mwaka. Dira hutumia uga sumaku huo kudokeza nchani, lakini ilhali kuna tofauti kati ya ncha sumaku ya kaskazini na ncha ya kijiografia ya kaskazini ni lazima kujua tofauti hiyo kwa mwongozo wa safari za meli au ndege.

Kinga ya uhai
Uga sumaku wa Dunia unakengeusha upepo wa Jua ambao ni mkondo vya chembe kutoka Jua. Kama upepo wa Jua ungeweza kupiga angahewa moja kwa moja ungeondoa tabaka la ozoni linalozuia mnururisho haribifu wa urujuanimno kufika kwenye uso wa ardhi. Utafiti wa sayari ya Mirihi umeonyesha kwamba kupotea kwa uga sumaku wa sayari hiyo kulisababisha kupotea kwa gesi karibu zote za angahewa ya Mirihi.

Duniani uga sumaku wake unashika chembe hizo katika eneo la Ukanda wa Van Allen ambako vinazunguka sayari yetu kwa umbali wa kilomita 700 au zaidi bila kupiga uso wa Dunia.

Tanbihi

Usumaku
Dunia
Jun Fukuyama

Jun Fukuyama (kwa Kijapani: 福山潤; alizaliwa 26 Novemba 1978) ni mwanamke mwigizaji wa filamu kutoka Mkoa wa Hiroshima.

Filamu Alizoigiza
Anime
 2006:Code Geass: Lelouch of the Rebellion - Lelouch Lamperouge
 2007:Big Windup! - Kosuke Izumi

Viungo vya nje

 Jun Fukuyama Official Site
 Official agency profile

Waliozaliwa 1978
Watu walio hai
Waigizaji filamu wa Japani
Wanamuziki wa Japani
Petrolojia

Petrolojia (kutoka , mwamba; na λογία, elimu) ni tawi la jiolojia ambayo inasoma miamba na masharti ambayo huyaunda. Petrolojia ina sehemu ndogo tatu: igneous, metamorphic, na petrology sedimentary. Petroli ya Igneous na metamorphic kawaida hufundishwa pamoja kwa sababu zote zina matumizi ya nguvu ya kemia, njia za kemikali, na michoro ya awamu. Sedimentary petrology ni, kwa upande mwingine, kawaida hufundishwa pamoja na stratigraphy kwa sababu inahusika na michakato ambayo huunda mwamba.

Tanbihi

Jiolojia