LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Mundu

Mundu ni kifaa kinachotumiwa katika kilimo kwa kukata nyasi na mavuno ya nafaka na mazao mengine. 

Mundu kama zana ya kilimo inajulikana tangu zama za mawe. 

Katika nchi nyingi za dunia haitumiwi tena sana kwa sababu nafasi yake imechukuliwa na mashine lakini pale ambako kazi ya kilimo inatekelezwa kwa mkono ni mahali pake hadi leo.

Umbo la mundu ni kama kisu kirefu kilichopindwa kama kotama ndefu. Upande wa ndani ya bapa ni kali, upande wa nje ahuna ukali. 

Umbo la mundu lilitumiwa pia kama silaha kwa aina za pekee za upanga. 

Katika nembo la Austria na pia la Umoja wa Kisovyeti wa zamani mundu ni alama ya wakulima ikionyeshwa pamoja na nyundo kama alama ya wafanyakazi. 

Zana za kilimo
Chusa

Chusa ni kifaa kirefu chenye umbo la mkuki kinachotumiwa kwa shughuli za uvuvi na uwindaji wa wanyama wa majini. 

Mara nyingi chusa imefungwa kwa kamba inayoruhusu mvuwi kuirudisha pamoja na windo. 

Ncha za chusa za samaki kwa kawaida huwa na vipembe vikali vidogo vya kuelekea nyuma. Hivi vinaingia ndani ya mwili wa windo na kuizuia isitoroke.
 
Chusa zilipatikana tangu zama za mawe. Zamani na kimapokeo zilitengenezwa mara nyingi kwa kutumia ubao au mifupa iliyokatwakatwa kwa kupata vipembe vya kuelekea nyuma. Siku hizi ncha ni za metali.

Chusa zilitumiwa pia kama silaha. Katika michezo ya Roma ya Kale kulikiwa na magladiator walioitwa "wavuwi" waliotumia nyavu na chusa kama silaha zao.

Picha

Silaha
uvuvi
Kisu

Kisu (maana yake "msu mdogo"; wingi: visu) ni kifaa cha kukata chenye bapa ambalo ni kali angalau upande moja.  Kwa kawaida kuna sehemu mbili: bapa kali na shikilio. Siku hizi bapa imetengenezwa kwa metali na shikilio la ubao au plastiki.

Historia ya kisu
Visu vimepatikana tangu miaka lakhi: ni kati ya vifaa vya kwanza vilivyotengenzwa na binadamu tangu zama za mawe. Chanzo kilikuwa katika mawe yaliyochongwa ili kupata kona kali kwa shughuli za kukatakata. 

Katika mwendo wa zama za mawe uwezo wa binadamu uliongezeka na shoka za mkononi za awali ziliweza kutengenezwa nyembamba zaidi hadi kufikia bapa la jiwe kamili. 

Tangu kupatikana kwa bronzi visu vilitengenezwa zaidi kwa metali. Leo hii visu vingi vina bapa ya feleji. Siku hizi kua pia visu vya bapa za ufinyanzi wa seramiki.

Aina za visu 
 Visu vya jikoni: ni visu vinavyotumiwa na mpishi. Ni visu vikali vinavyofaa kukata haraka mboga na nyama itakayopikwa. Kuna visu vodogo pia visu virefu. 

 Visu vya meza: Visu hivi vinawekwa kando la sahani kwa kila mtu kwa matumizi ya kukata chakula mezani. Ilhali chakula kimeshapikwa tayari si muhimu ya kwamba visu hivi ni vikali sana.  

 Visu vya mwindaji ni visu vikubwa na vikali vinavyohitajika kukata ngozi ya wanyama na kupasua windo.
 
 Visu vya mvuvi vinahitaji ncha kali maana vinatumwa kufungua na kusafisha samaki aliyekamatwa. 

 Visu vya mjenzi ni visu vya pekee kwa matumizi ya kukata vifaa vya ujenzi kama vile karatasi na mapipa ya plastiki na kadhalika

 Visu vya mwanajeshi ni visu vinavyokusudiwa kama silaha

 Visu vya mfukoni ni visu vinavyoweza kukunjwa na kutunzwa kwenye mfuko wa suruali bila hatari.

Kisu na sheria 
Nchi malimbali huwa na sheria zinazopiga marufuku aina kadhaa za visu. Hapo kuna kanuni kuhusu urefu wa bapa ambayo mtu anaruhusiwa kubeba. Kanuni nyingine zinakataza visu ambavyo havionyeshi bapa hadi kubonyeza sehemu ya kisu na bapa inatokea kwa ghafla.

Zana
Uislamu barani Afrika

Uislamu barani Afrika una uwepo mkubwa huko Afrika Kaskazini, Pembe ya Afrika, Pwani ya Waswahili, na wengine wengi huko Afrika Magharibi, kukiwa na idadi ndogo Afrika Kusini.

Uenezi wa Uislamu
Afrika ilikuwa bara la kwanza nje ya Uarabuni ambapo Uislamu lilianza kuenea mapema katika karne ya 7. Karibia theluthi moja ya idadi ya Waislamu wote duniani wanaishi katika bara hili.

Waislamu walipita Jibuti na Eritrea kuomba hifadhi ya makazi katika Ethiopia ya leo wakati wa Kuhamia Uhabeshi. 

Waislamu walio wengi barani Afrika ni wa dhehebu la Sunni; utatanishi wa Uislamu barani Afrika umeonekana katika shule mbalimbali za fikira, mapokeo, na sauti kutoka katika nchi nyingi za Afrika. Uislamu wa Afrika sio tuli kabisa na umekuwa ukibadilika kulingana na jamii ulionea - hasa kutokana na uchumi na hali za siasa. 

Ilipata kukadiriwa mnamo mwaka wa 2002 ya kwamba taasisi za Kiislamu zimefikia asilimia 45 ya wakazi wote wa Afrika.

Soma zaidi
J. Spencer Trimingham, History of Islam in West Africa. Oxford University Press, 1962.
Nehemia Levtzion and Randall L. Pouwels (eds). The History of Islam in Africa. Ohio University Press, 2000.
David Robinson. Muslim Societies in African History. Cambridge University Press, 2004.
Bruce S. Hall, A History of Race in Muslim West Africa, 1600-1960. Cambridge University Press, 2011, ISBN	9781107002876.
Paul Schrijver, Bibliography on Islam in contemporary Sub-Saharan Africa. African Studies Centre, Leiden, 2006, ISBN 9789054480679 Updated online version

Marejeo

Viungo vya nje
Islam and Africa - Culture and History Site 
Online bibliography Islam in Africa (AfricaBib, African Studies Centre, Leiden)
The Story of Africa: Islam, from the BBC Worldservice.

Afrika
Uislamu barani Afrika
Dini barani Afrika
Msikiti wa Taifa wa Abuja

Msikiti wa Taifa wa Abuja, pia unajulikana kama Msikiti wa Taifa wa Nigeria, ni msikiti mkubwa wa taifa nchini Nigeria, nchi yenye Waislamu wengi walio thabiti barani Afrika. 

Msikiti huo ulijengwa mnamo mwaka wa 1984 na u wazi hata kwa umma ambao si Waislamu, kasoro katika sala za masheha tu. 

Ustadhi Musa Mohammed ndiye imamu mkuu katika msikiti huu.

Tazama pia
Uislamu nchini Nigeria

Marejeo

Viungo vya Nje
Photographs of President Yar'Adua attending prayer at the mosque 

Majengo
Abuja
Msikiti
Unururifu

Unururifu (kwa Kiingereza radioactivity; pia: mbunguo nururishi kutoka Kiingereza radioactive decay) ni tabia ya elementi kadhaa ambazo kiini cha atomi yake si thabiti, bali inaweza kubadilika kuwa kiini cha atomi kingine na katika mchakato huu kinatoa mnururisho. Wakati wa badiliko atomi inatoa chembe nyuklia. Mifano ya elementi ambazo si thabiti ni urani na plutoni. 

Kwa jumla elementi zote ambazo zina masi kubwa kuliko risasi (plumbi) ni nururishi. Hizi ni zote katika jedwali la elementi kuanzia namba 83 Bismuti.  

Kuna pia hali za elementi kadhaa ambazo kwa kawaida ni thabiti lakini baada ya kupokea nyutroni ya nyongeza zinakuwa nururishi. Kwa mfano kaboni ya kawaida inayoitwa 12C ni thabiti. Lakini kuna pia kiwango kidogo cha 14C ambayo si thabiti, ni nururishi; hali hii huitwa isotopi cha kaboni. Kaboni ya 14C inatengenezwa mfululizo katika tabaka za juu ya angahewa ya dunia ambako atomu za nitrojeni zinagongwa na miale ya jua na kupotewa na nyutroni; hizi nyutroni zinaweza kugongana tena na atomi ya nitrojeni na kujiunganisha nayo na hivyo kuunda atomi ya 14C.
 
Tabia hii ya unururifu ilitambuliwa mara ya kwanza na Antoine Henri Becquerel mwaka 1896, halafu ni Marie Curie na Pierre Curie waliotunga neno "radioactivity" (=unururifu) kwa tabia hii. Wote watatu walipokea Tuzo ya Nobel ya Fizikia kwa kazi hii mwaka 1903.

Aina za mnururisho nyuklia
Wakati wa mbunguo nyuklia mnururisho unatokea hasa kwa namna tatu zinazotajwa kwa herufi za Kigiriki alfa, beta na gamma kuwa mnururisho α, mnururisho β na mnururisho γ. Kati ya hizi kila moja inaweza kuwa hatari kwa binadamu na viumbehai kutegemeana na kiwango chake, lakini hatuna mlango wa fahamu unaoweza kuitambua.

Hatari kwa viumbehai
Mata nururishi inatoa mnururisho ya kuioniza (ionizing radiation). Mnururisho huu unaweza kuvunja kampaundi za kikemia na molekuli. Kama hii inatokea ndani ya kiumbehai kuna hatari za kiafya pamoja na hatari ya kutokea kwa kansa.

Kiwango fulani cha mnururisho hutokea kiasili katika mazingira yetu na miili yetu imekizoea tangu vizazi. Hali ni tofauti kama kiasi cha mnururisho kinaongezeka kwa mfano kutokana na kuingia mara nyingi katika mashine ya eksirei, katika mazingira ya migodi ya urani, penye ajali kwenye tanuri nyuklia ambako mata nururishi inaachishwa hewani au penye milipuko ya bomu ya nyuklia. Penye viwango vya juu vya mnururisho wa kuioniza kuongezeka kwa kansa kumetazamiwa.

Marejeo

Tovuti za nje
 [Dangerous Particles Chem 4 kids]
 [ What is radioactivity? physics org]
 [What is radioactivity? chemistry.org]

Fizikia
Uislamu barani Asia

Uislamu ulianza barani Asia katika karne ya 7 wakati wa zama za uhai wa Mtume Muhammad. Idadi kubwa ya wafuasi wa dini ya Kiislamu wameishi huko Asia na hasa mjini Magharibi mwa Asia na Kusini tangu kuanza kwa historia ya Uislamu. 

Uislamu unasemekana kufika mjini Manipur (Kaskazini mashariki mwa India) mwaka 615 kupitia mjini Chittagong ambayo ni sehemu ya pwani ya Bangladesh ya leo katika zama za biashara ya  njia ya hariri (vyote, nchi kavu na baharini) wakati Sa'ad ibn abi Waqqas (594-674) na wengine walioitwa Uwais al-Qarni (594-657), Khunais ibn Hudhaifa, Saeed ibn Zaid, Wahb Abu Kabcha, Jahsh na Jafar ibn Abu Talib - walitoa dawah kule.

Hali ya sasa
Uislamu kwa sasa ndiyo dini kubwa barani Asia ikiwa na asilimia 25% ikifuatiwa na Uhindu Idadi kamili ya Waislamu barani Asia mnamo mwaka wa 2010 ilikuwa kwenye bilioni 1.1 (sawa na asilimia 25 ya wakazi wote wa Asia). 

Asia ni nyumbani pa makundi makubwa ya Waislamu, Mashariki ya Kati ikiwa na (Magharibi/Kusinimagharibi mwa Asia), Asia ya Kati, Asia Kusini na Kusinimashariki mwa Asia ikiwa kama dini muhimu sana. 

Asilimia 62 ya Waislamu duniani kote wanaishi Asia, ikiwa ni pamoja na Indonesia, Pakistan, India na Bangladesh, nchi zenye idadi kubwa ya Waislamu duniani. 

Uenezi wa Uislamu nje ya Ulimwengu wa Kiarabu kuingia katika sehemu nyingine za bara ulienezwa hasa kwa safari za kibiashara zilizounganishwa kutoka Mashariki ya Kati hadi huko China.

Tazama pia
Uislamu kwa nchi

Marejeo

Viungo vya Nje
 Islam in Asia at the Open Directory Project

Uislamu barani Asia
Asia
Dini barani Asia
Kinotsi

Kinotsi ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanotsi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kinotsi imehesabiwa kuwa watu 1840. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinotsi iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kinotsi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinotsi
lugha ya Kinotsi katika Glottolog
lugha ya Kinotsi kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kinukumanu

Kinukumanu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanukumanu. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinukumanu imehesabiwa kuwa watu 700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinukumanu iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kinukumanu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinukumanu
lugha ya Kinukumanu katika Glottolog
lugha ya Kinukumanu kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kinukuria

Kinukuria ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanukuria. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinukuria imehesabiwa kuwa watu 550. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinukuria iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kinukuria kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinukuria
lugha ya Kinukuria katika Glottolog
lugha ya Kinukuria kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kinumbami

Kinumbami ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanumbami. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinumbami imehesabiwa kuwa watu 200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinumbami iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kinumbami kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinumbami
lugha ya Kinumbami katika Glottolog
lugha ya Kinumbami kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kinyindrou

Kinyindrou ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wanyindrou. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kinyindrou imehesabiwa kuwa watu 4200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinyindrou iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyindrou kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyindrou
lugha ya Kinyindrou katika Glottolog
lugha ya Kinyindrou kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Uislamu barani Ulaya

Uislamu ulianza kushika hatamu katika bara la Ulaya mnamo mwaka wa 711 kutokana na ushindi wa Umayyad wa Hispania. Waliendelea hadi huko Ufaransa lakini mwaka 732, walishindwa na Wafranki katika Mapigano ya Tours. 

Kadiri karne zilivyoenda Waumayyad walikuwa wanakimbizwa kusini polepole na mnamo 1492 Wamoor wa Imarati ya Granada walisalimu amri kwa Watawala Wakuu wa Kikatoliki - Ferdinando V na Isabella. Raia wa Kiislamu walifukuzwa nchini Hispania na ulipofika mwaka 1614 hakuna aliyesalia.The Muslim Expulsion from Spain| Historytoday.com  

Uislamu uliingia Mashariki na Kusini-Mashariki mwa Ulaya katika sehemu ambazo sasa ni Urusi na Bulgaria katika karne ya 13. Dola la Ottoman lilienea huko na kuchukua nafasi za Ufalme wa Byzanti katika karne ya 14 na 15. 

Kadiri karne zilivyoenda, Milki ya Osmani nayo ilipoteza karibia maeneo yake yote ya Ulaya, hadi hapo ilipoanguka rasmi mnamo 1922. Hata hivyo, sehemu za Balkans (kama vile Albania, Kosovo, na Bosnia) ziliendelea kuwa na idadi kubwa ya Waislamu. 

Mwisho mwa karne ya 20 na mwanzoni mwa karne ya 21 idadi kubwa ya Waislamu walihamia barani Ulaya. Kunako mwaka wa 2010 ilikadiriwa kuwa Waislamu wanaoishi Ulaya wamefikia milioni 44.

Historia

Tazama pia

 Waislamu wa Ulaya
 Jihad
 Uislamu kwa nchi
 Utamaduni wa Kiislamu

Marejeo

Soma zaidi

Viungo vya nje
 For Muslim Minorities, it is Possible to Endorse Political Liberalism, But This is not Enough
 BBC News: Muslims in Europe
 Khabrein.info: Barroso: Islam is part of Europe 
 Euro-Islam Website Coordinator Jocelyne Cesari, Harvard University and CNRS-GSRL, Paris

 Asabiyya: Re-Interpreting Value Change in Globalized Societies
 Why Europe has to offer a better deal towards its Muslim communities. A quantitative analysis of open international data
 Köchler, Hans, Muslim-Christian Ties in Europe: Past, Present and Future, 1996
 

Ulaya
Uislamu kwa bara
Uislamu barani Ulaya
Kiouma

Kiouma ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya iliyozungumzwa na Waouma. Siku hizi hakuna wasemaji wa Kiouma tena, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiouma iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiouma kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiouma
lugha ya Kiouma katika Glottolog
lugha ya Kiouma kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kioya'oya

Kioya'oya ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waoya'oya. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kioya'oya imehesabiwa kuwa watu 370. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kioya'oya iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kioya'oya kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kioya'oya
lugha ya Kioya'oya katika Glottolog
lugha ya Kioya'oya kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipak-Tong

Kipak-Tong ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapak na Watong kwenye visiwa vya Pak na Tong. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kipak-Tong imehesabiwa kuwa watu 970. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipak-Tong iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kipak-Tong kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipak-Tong
lugha ya Kipak-Tong katika Glottolog
lugha ya Kipak-Tong kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipano

Kipano (pia Kimalasanga) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapano. Ni tofauti na lugha ya Kimur-Pano. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipano imehesabiwa kuwa watu 1180. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipano iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kipano kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipano
lugha ya Kipano katika Glottolog
lugha ya Kipano kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipapapana

Kipapapana ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapapapana. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipapapana imehesabiwa kuwa watu 120. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipapapana iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kipapapana kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipapapana
lugha ya Kipapapana katika Glottolog
lugha ya Kipapapana kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipatep

Kipatep ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapatep. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kipatep imehesabiwa kuwa watu 1700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipatep iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kipatep kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipatep
lugha ya Kipatep katika Glottolog
lugha ya Kipatep kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipatpatar

Kipatpatar ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapatpatar. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kipatpatar imehesabiwa kuwa watu 7000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipatpatar iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kipatpatar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipatpatar
lugha ya Kipatpatar katika Glottolog
lugha ya Kipatpatar kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipenchal

Kipenchal ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapenchal. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kipenchal imehesabiwa kuwa watu 550. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipenchal iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kipenchal kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipenchal
lugha ya Kipenchal katika Glottolog
lugha ya Kipenchal kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipetats

Kipetats ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapetats. Mwaka wa 1975 idadi ya wasemaji wa Kipetats imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipetats iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kipetats kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipetats
lugha ya Kipetats katika Glottolog
lugha ya Kipetats kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipiu

Kipiu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapiu. Isichanganywe na lugha ya Kipyu ambayo si lugha ya Kiaustronesia. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipiu imehesabiwa kuwa watu 100 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipiu iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kipiu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipiu
lugha ya Kipiu katika Glottolog
lugha ya Kipiu kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiponam

Kiponam ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waponam. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kiponam imehesabiwa kuwa watu 420. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiponam iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiponam kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiponam
lugha ya Kiponam katika Glottolog
lugha ya Kiponam kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kipyu

Kipyu ni lugha nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wapyu. Isichanganywe na lugha ya Kipiu ambayo ni lugha ya Kiaustronesia. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kipyu imehesabiwa kuwa watu 100. Kwa vile Wapyu wengi wameanza kuacha lugha yao, Kipyu iko hatarini mwa kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kipyu iko peke yake, yaani hailingani wala kuhusiana na lugha wala kundi la lugha nyingine yoyote.

Viungo vya nje
lugha ya Kipyu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipyu
lugha ya Kipyu katika Glottolog
lugha ya Kipyu kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiramoaaina

Kiramoaaina ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waramoaaina. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiramoaaina imehesabiwa kuwa watu 10,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiramoaaina iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiramoaaina kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiramoaaina
lugha ya Kiramoaaina katika Glottolog
lugha ya Kiramoaaina kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kironji

Kironji ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waronji. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kironji imehesabiwa kuwa watu 450. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kironji iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kironji kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kironji
lugha ya Kironji katika Glottolog
lugha ya Kironji kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisaliba

Kisaliba ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasaliba. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kisaliba imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaliba iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisaliba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisaliba
lugha ya Kisaliba katika Glottolog
lugha ya Kisaliba kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Damu moto

Damu moto ni damu ya baadhi ya viumbe hai, hususan mamalia na ndege.

Jina linatokana na sifa ya damu hiyo kubaki na kiwango fulani cha joto hata katika mabadiliko ya halijoto.

Ni tofauti na damu baridi ya samaki, reptilia na amfibia ambayo inafuata halijoto ya mazingira.

Damu
Biolojia
Damu baridi

Damu baridi ni damu ya baadhi ya viumbe hai, hususan samaki, reptilia na amfibia.

Jina linatokana na sifa ya damu hiyo kufuata halijoto ya mazingira. 

Ni tofauti na damu moto ya mamalia na ndege ambayo inabaki na kiwango fulani cha joto hata katika mabadiliko ya halijoto.

Damu
Biolojia
Hekaya ya Genji

Hekaya ya Genji (kwa Kijapani 源氏物語 Genji Monogatari) ni kati ya riwaya za kwanza za fasihi ya Japani.   

Hadithi hii ya mwanamfalme Genji inasomwa na kuheshimiwa hadi leo katika utamaduni wa Japani.
 
Iliandikwa na mwandishi wa kike Murasaki Shikibu mnamo mwanzo wa karne ya 11 BK.

Hadithi
Genji ni mwana wa mfalme Kiritsubo wa Japani na hawara (mke wa kando) anayependwa na baba yake lakini mfalme hawezi kumpa nafasi juu ya mrithi wake rasmi. Kufuatana na mila anapewa jina tofauti ya familia Minamoto (aka Genji), hahitaji kufanya kazi, lakini anapewa mafunzo katika usanii na michezo ya kijeshi. 

Akiwa na umri mdogo anaanza kutamani wanawake na ilhali ana cheo cha juu anaweza kutimiza tamaa zake. Anaanza mapenzi na wanawake wengi wa aina mbalimbali. 

Baada ya kujiuzulu kwa mfalme mzee kuna matatizo na mfalme mpya na mama yake aliyetelekezwa baada ya mama yake Genji. Genji anaondoka kwa hiari yake katika ikulu ya kifalme lakini baadaye anaweza kurudi. 

Wakati wa kukaa nje anamzaa mtoto wake wa kwanza lakini hawezi kurudi kwenye ikulu pamoja na mpenzi wake Murasaki.

Anaendelea kufanya mapenzi na wanawake wengi, anashindwa kuwa mwaminifu kwa mmoja, akikaa na wanawake mbalimbali katika nyumba yake.

Baada ya kifo cha mpenzi wake, Genji hana nguvu ya kuishi tena. Riwaya haielezi jinsi gani anavyoaga dunia.

Sehemu ya mwisho wa riwaya inasimulia habari za wanawe Niou na Kaoru lakini pia hadithi hii inakwisha kwa ghafla.

Marejeo

Viungo vya Nje 
 The Tale of Genji 1976 Seidensticker translation 
 Tale of the Genji woodcuts 
 Murasaki Shikibu: Genji monogatari (1987) An animated film based on The Tale of Genji.
 The Picture Scroll of The Tale of Genji Some scans of the Genji Monogatari Emaki (Tale of Genji Scroll).
 The Tale of Genji A photographic guide to The Tale of Genji.
 The Tale of Genji: Genealogical chart

Fasihi ya Kijapani
Kisaposa

Kisaposa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasaposa. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kisaposa imehesabiwa kuwa watu 1400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaposa iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisaposa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisaposa
lugha ya Kisaposa katika Glottolog
lugha ya Kisaposa kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisarasira

Kisarasira ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasarasira. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisarasira imehesabiwa kuwa watu 600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisarasira iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisarasira kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisarasira
lugha ya Kisarasira katika Glottolog
lugha ya Kisarasira kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiseimat

Kiseimat ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waseimat. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kiseimat imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseimat iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiseimat kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiseimat
lugha ya Kiseimat katika Glottolog
lugha ya Kiseimat kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisengseng

Kisengseng ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasengseng. Wataalamu wengine huiangalia kama lahaja ya Kikaulong. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kisengseng imehesabiwa kuwa watu 1750. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisengseng iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisengseng kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisengseng
lugha ya Kisengseng katika Glottolog
lugha ya Kisengseng kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisepa (Papua)

Kisepa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasepa. Isichanganywe na lugha ya Kisepa izungumzwayo nchini Indonesia ambayo pia ni lugha ya Kiaustronesia. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kisepa imehesabiwa kuwa watu 700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisepa iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisepa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisepa
lugha ya Kisepa katika Glottolog
lugha ya Kisepa kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisera

Kisera ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasera. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisera imehesabiwa kuwa watu 510. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisera iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisera kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisera
lugha ya Kisera katika Glottolog
lugha ya Kisera kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisewa-Bay

Kisewa-Bay ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasewa-Bay. Mwaka wa 1972 idadi ya wasemaji wa Kisewa-Bay imehesabiwa kuwa watu 1520. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisewa-Bay iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisewa-Bay kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisewa-Bay
lugha ya Kisewa-Bay katika Glottolog
lugha ya Kisewa-Bay kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisiar-Lak

Kisiar-Lak ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasiar-Lak. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisiar-Lak imehesabiwa kuwa watu 2080. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisiar-Lak iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisiar-Lak kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisiar-Lak
lugha ya Kisiar-Lak katika Glottolog
lugha ya Kisiar-Lak kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisinaugoro

Kisinaugoro ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasinaugoro. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisinaugoro imehesabiwa kuwa watu 18,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisinaugoro iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisinaugoro kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisinaugoro
lugha ya Kisinaugoro katika Glottolog
lugha ya Kisinaugoro kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisio

Kisio ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasio. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kisio imehesabiwa kuwa watu 3500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisio iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisio kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisio
lugha ya Kisio katika Glottolog
lugha ya Kisio kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisissano

Kisissano ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasissano. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kisissano imehesabiwa kuwa watu 4780 lakini wengi wao walikufa katika maangamizi ya tsunami mwaka wa 1998. Mwaka wa 2000 idadi ya Wasissano ilihesabiwa kuwa wayu 300 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisissano iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisissano kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisissano
lugha ya Kisissano katika Glottolog
lugha ya Kisissano kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisolong

Kisolong ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasolong. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kisolong imehesabiwa kuwa watu 2200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisolong iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisolong kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisolong
lugha ya Kisolong katika Glottolog
lugha ya Kisolong kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisolos

Kisolos ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasolos. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kisolos imehesabiwa kuwa watu 3200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisolos iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisolos kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisolos
lugha ya Kisolos katika Glottolog
lugha ya Kisolos kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisori-Harengan

Kisori-Harengan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasori na Waharengan kwenye visiwa vya Sori na Harengan. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kisori-Harengan imehesabiwa kuwa watu 570. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisori-Harengan iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisori-Harengan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisori-Harengan
lugha ya Kisori-Harengan katika Glottolog
lugha ya Kisori-Harengan kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisuau

Kisuau ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasuau. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kisuau imehesabiwa kuwa watu 6800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisuau iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisuau kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisuau
lugha ya Kisuau katika Glottolog
lugha ya Kisuau kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisudest

Kisudest ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasudest. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kisudest imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisudest iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisudest kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisudest
lugha ya Kisudest katika Glottolog
lugha ya Kisudest kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisukurum

Kisukurum ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasukurum. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisukurum imehesabiwa kuwa watu 1160. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisukurum iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisukurum kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisukurum
lugha ya Kisukurum katika Glottolog
lugha ya Kisukurum kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kisursurunga

Kisursurunga ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wasursurunga. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kisursurunga imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisursurunga iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisursurunga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisursurunga
lugha ya Kisursurunga katika Glottolog
lugha ya Kisursurunga kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kitakia

Kitakia ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watakia. Idadi ya wasemaji wa Kitakia imehesabiwa kuwa watu 40,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitakia iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kitakia kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitakia
lugha ya Kitakia katika Glottolog
lugha ya Kitakia kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kitakuu

Kitakuu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watakuu. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kitakuu imehesabiwa kuwa watu 1750. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitakuu iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kitakuu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitakuu
lugha ya Kitakuu katika Glottolog
lugha ya Kitakuu kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Samba

Samba ni aina ya muziki pia ngoma na uimbaji kutoka nchini Brazil. Inaunganisha vyanzo vya Kiafrika na vya Kiulaya.

Vyanzo 
Chanzo muhimu cha Samba ni muziki wa watumwa waliopelekwa Brazil kutoka Afrika hasa maeneo Afrika ya Magharibi halafu ya Kongo na Angola wakati wa karne ya 18 na 19. 

Athira nyingine zilikuwa dansi za wahamiaji kutoka nchi za Ulaya. 

Kutoka vyanzo hivi ilitokea muziki iliyoitwa choro hasa kule Rio de Janeiro kuanzia mnamo 1870. Choro ilikuwa muziki ya kitaifa ya kwanza ya Brazil. Tangu miaka ya 1920 samba ilichukua nafasi ya choro.

Mnamo 1917 kundi la Banda Odeon lilifanya rekodi ya kwanza ya samba inayojulikana kwa jina "Pelo telefone" („ks aimu“). Wimbo huu  ulifaulu sana wakati wa kanivali. 

Tangu 1928 vikundi vya kwanza vya "shule ya samba" viliundwa vilivyoandaa michango kwa kanivali ya mwaka ujao. Hapo walikutana hasa vijana kutoka maeneo maskini ya Rio 1928 walipoishi watu weusi wengi. 

Lakini pia Wabrazil weupe wa tabaka za kati walipokea muziki ya samba na bendi nyini waliisambaza kote nchini. 

Tangu miaka ya 1950 shule za samba zilianza kutawala kanivali ya Rio. Leo hii kanivali ya Rio intazamiwa kuwa sherehe kubwa duniani.  Kilele chake ni maandamano ya vikundi vya shule za samba vinavyoshindana kwa ngao ya mshindi. Rio ina shule za samba 44 n kila moja ina wanachama maelfu. Wanaandaa pamoja maandamano ya kanivali ijao inayohitaji mazoesimengi ya kuimba na kucheza kwa wala watakaohudhuria. Pamoja na hayo shule nyingi zinatimiza pia wajibu kwenye mitaa ya vibanda.

Tovuti za nje  
 Dance Resources Samba syllabus
 Samba show by Bryan Watson and Carmen Vincelj, former World Professional Latin Dance champions
 Demonstration of basic figures by experts Allan Tornsberg and Serena Lecca
 Origins of Samba Dance & Music 
 One of the first formal samba definition (1997)
 History of Samba, BBC Radio Bosco De Olivera's History of Samba for BBC Radio - scroll down to "Bosco Does the Samba".

Kujisomea
 The Brazilian Sound: Samba, Bossa Nova and the Popular Music of Brazil. by McGowan, Chris and Pessanha, Ricardo. 2nd edition. Temple University Press. 1998.
 , documentary on the history of samba in Brazil with particular emphasis on Rio de Janeiro. The film is in Portuguese with English subtitles and approaches the subject from an interesting perspective.
  Nosso senhor do samba. by Edigar de Alencar. Rio de Janeiro: FUNARTE, 1988.
 O Encontro Entre Bandeira e Sinhô. by André Gardel Rio de Janeiro: Secretaria Municipal de Cultura, 1996.
 Gildo De Stefano, Il popolo del samba. La vicenda e i protagonisti della storia della musica popolare brasiliana, Preface by Chico Buarque de Hollanda, Introduction by Gianni Minà, RAI-ERI, Rome 2005, ISBN 8839713484
 O Sol nasceu pra todos:a História Secreta do Samba. by Luis Carlos de Morais Junior. Rio de Janeiro: Litteris, 2011.
 Samba. by Alma Guillermoprieto. Jonathan Cape London 1990.
 Rhythms of Resistance: African Musical Heritage in Brazil. by Peter Fryer. Pluto Press 2000.
 Making Samba: A New History of Race and Music in Brazil. by Marc A. Hertzman. Duke University Press 2013.

Marejeo 

Muziki
Brazil
Tennis

Tennis (pia tenisi) ni aina ya michezo inayotekelezwa na watu wawili au wanne wakishindana kwa kupiga mpira mdogo kwa raketi kwenye uwanja wa tennis. Shabaha ni kupiga mpira kwa upande wa mpinzani kwa namna inayomshinda kurudisha mpira. Akishindwa kurudisha mpira upande mwingine mpiganaji wa kwanza anashika pointi moja.

Wanaoshindana ni ama wanaume au wanawake, au timu za mwanaume mmoja na mwanamke mmoja.

Historia ya michezo
Chanzo chake kilikuwa wakati wa karne ya 11 huko Ufaransa. Wakati ule wachezaji walipiga kwa mkono wakauita “Jeu de Paume” yaani mchezo wa makofi. 

Baada ya kuenea nchini Polandi watu walianza kutumia raketi badala ya makofi. Michezo hii ilipendwa sana Uingereza na Ufaransa.  

Jina "tennis" limetokana na neno la Kifaransa "tenez!" linalomaanisha "shika!" au "chukua!". 

Katika nusu ya pili ya karne ya 19 imekuwa kati ya michezo ya kupendwa na watu wa tabaka la juu la Uingereza ikasambazwa katika makoloni za Milki ya Uingereza na Marekani. Mashindano makubwa yalianza huko Wimbledon, Uingereza, yanayoendelea hadi leo.

Hadi mwaka 1924 tennis ilikuwa mchezo kwenye Michezo ya Olimpiki, ikaondolewa na kurudishwa mwaka 1988. Katika nchi mbalimbali hadi leo ina sifa ya kuwa mchezo wa matajiri lakini katika nchi nyingine inachezwa na watu wa matabaka yote.

Kuna mashindano makubwa yanayochezwa na timu za taifa yanayojulikana kwa jina la Davis Cup.

Uwanja wa tennis
Uwanja una umbo la mstatili wenye urefu wa mita 23.77 (futi 78) na upana wa mita 8.23 (futi 27) kwa wachezaji wawili. Kwa wachezaji wanne upana ni mita 10.97 (futi 36). 

Katikati ya urefu unatenganishwa kwa wavu kuwa na nusu mbili. Mipaka ya uwanja ni mistari ya nje, wakati mpira unagusa mstari bado uko ndani ya uwanja.

Kuna uwanja wenye mchanga mwekundu (mara nyingi matofali yaliyosagwa), namna ya zulia, chembechembe za plastiki au nyasi, pia nyasi bandia.

Kanuni
Mchezaji anatakiwa kuangalia ya kwamba 
 mpira upite juu ya wavu
 mpira hauruhusiwi kugusa uso wa uwanja zaidi ya mara moja upande wake mwenyewe
 mpira hauruhusiwi kuguswa kwa sehemu yoyote ya mwili
 wavu hautakiwi kuguswa kwa mwili au raketi
 mpira unapigwa mara moja kwa raketi hadi kuutuma upande mwingine 

Kukosea hapo kunampa mpinzani pointi.

Refa
Refa mkuu anaketi juu ya kiti kirefu akisaidiwa na marefa wa kando.

Picha

Tazama pia
 Tenisi ya meza

Viungo vya nje 

 ATP The official site for men's professional tennis
 WTA The official site for women's professional tennis
 Tennis Ball Hopper 

michezo
Raketi

Raketi (ing. racket) ni kifaa cha michezo kinachotumiwa kupiga kiolwa kama mpira.

Inatumiwa kwa michezo kama vile squash, tennis, mpira wa meza na badminton.
 
Huwa na sehemu ya kuishikilia kwa mkono na sehemu pana kwa kupiga mpira.

michezo
Backgammon

Backgammon ni mchezo wa ubao unaochezwa na watu wawili. Kila mchezaji anatembeza kete zake kwenye ubao. Anatumia dadu 2 kuamulia idadi ya hatua kwa kila kete. Mshindi ni huyu anayemaliza kupeleka kete zote hadi mwisho wa njia na kutoka ubaoni.

Wachezaji wanatofautishwa kwa rangi ya kete ambazo kwa kawaida ni nyeusi na nyeupe.

Ubao wa backgammon na kete
Ubao huwa na umbo la mchemraba mwenye nusu mbili za chini na juu. Kila upande kuna pembetatu 12, jumla 24 zinazoitwa nukta ("point"). Kati ya nukta ya 6 na 7 kila upande kuna mstari unaotenganisha eneo la nyumbani na la nje. 

Kwa mchezaji mmoja chanzo ni nukta ya kwanza chini upande wa kulia, kwa mpinzani wake ni nukta ya kinyume juu. Anayeanza chini anafuata mwendo wa saa, mwenzake kinyume cha saa.

Kete zinapangwa mwanzoni kwenye nukta ya kwanza kila upande 2, wenye nukta ya kumi na mbili 5, kwenye nukta ya kumi na saba 3 na kwenye nukta kumi na tisa 5.

Nukta ya kwanza ya mchezaji ni pia nukta ya mwisho wa mpinzani wake.

Dadu zina pande sita, mchezo unahitaji dadu mbili, ama kwa kila mchezaji au dadu mbili za kushirikiana.

Shabaha ya mchezo
Shabha ya mchezo ni kufikisha kete zote kwenye nukta ya mwisho wa mzingo halafu kuziondoa kwa njia ya kupiga dadu, kabla ya mpinzani ametimisha kazi hii ka kete zake.

Mchezo

Katika ufunguzi kila mchezaji anapiga dadu moja mara moja. Mwenye pointi zaidi anaanza. Anapeleka kete moja mbele idadi ya hatua za dadu yake na dadu ya mpinzani pamoja. Kama mchezaji moja amepiga 5 na mpinzani 3, huyu mwenye 5 anaanza. Anapeleke kete ya kwanza hatua 5+3=8.

Baaad ya ufunguzi wachezaji wanapiga dadu mbili kila mmoja kwa zamu.

Mchezaji anaweka kete kulingana na pointi za dadu. Kama amepiga 5+2 anaweza kuweka kete mbili, moja hatua 5 na nyingine hatua 2, au kete moja hatua 5, halafu 2.

Kete zinatembea kuanzia nukta ya kwanza kupitia eneo la nje hadi kuelekea eneo la nyumbani. Keta inaweza kufika nukta kama hii haikushikwa tayari. Nukta imeshikwa kama kete mbili au zaidi ya mpinzani ziko tayari mle. Kama iko kete moja ya mpinzani pekee kete haikushikwa bado, inawezekana kuingia. 

Kama haiwezekani kutumia ponti za dadu zote mbili (kwa sababu nafasi zimeshashikwa) pointi za dadu ya juu zinatangulia. Kama pointi zote haiwezekani, mchazaji anapumzika.

Kupiga kete
Kama kete inafika kwenye pointi penye kete moja ya mpinzani kete hii imepigwa yaani inaondolewa kwenye ubao. Kete iliyopigwa inaweka katikati ya ubao. Mchezaji wake anahitaji kwanza kurudisha kete ubaoni kabla ya kuendelea na kete nyingine.

Kumaliza
Wakati kete zote 15 zimefika kwenye pointi yoyote za eneo la nyumbani mchezaji anaanza kuzitoa. kwa hii anahitaji kupata dadu zinazolingana na hatua hadi nukta ya mwisho +1, au kubwa zaidi.

Viungo vya Nje
http://www.backgammon-fr.com

Marejeo 

Mchezo wa ubao
Dadu

Dadu ni kidude ambacho kwa kawaida kina umbo la mchemraba lakini kuna aina nyingine pia. Inatumiwa kwa kuirusha katika michezo ya bahati au pia katika mchezo ambako namba inahitajika kwa njia ya kubahatika. 

Dadu ya kawaida huwa na pande sita na namba kwenye ya kila upande. Kwa kawaida namaba hizi ni 1, 2, 3, 4, 5 na 6. Jumla ya namba za pande mbili za kinyume huwa ni 7.

Dadu inarushwa kwenye sehemu tambarare ama mezani au kwenye sakafu ya chumba. Namba au alama inayofika juu ni ya kubahatika. Kurushwa kwa dadu kunatokea ama kwa mkono au baada ya kutikisisha ndani ya chombo.

Viungo vya Nje

 "Fair Dice" is an illustrated Math Games column about all the possible fair dice, and the mathematical reasons why other shapes are not fair.
 A complete list of all possible Fair Dice which has nice illustrations
 Animation clearly demonstrating the probability space of dice
 World's Largest Dice Collection Links, Photos, Information about dice
 Computer Simulation of Irregular Dice 
 "A Pair of Dice Which Never Roll 7"
 The oldest backgammon set found in Iran 
 "A Brief History of Dice" (in Dungeons & Dragons games)
 "How do you make loaded dice?", The Straight Dope, July 14, 2009
 A discussion linking dice and Tarot cards 
 "Why Dice Behave the Way They Do", Popular Science July 1945
 Dice size chart shows common dice dimensions
 "Dice – A Dicey Love Affair" A list of board games with special dice

michezo
Fugo

Fugo (ing. domestication kutoka lat. domesticus: "kuhusiana na nyumba")  ni mchakato unaotoeka kama wanyama mwitu wanaishi karibu na watu na kufugwa nao kwa muda mrefu.

Uteuzi wa tabia za wanyama
Katika muda wa vizazi vingi tabia mbalimbali za wanayama zinabadilika. Hii inatokea hasa kwa sababu watu waliteua wanyama wenye tabia zilizotakiwa, kwa mfano
ukali ya kupungukiwa
uvumulivu kwa kukaa karibu na binadamu
kiasi cha nyama au maziwa au sufu  
uwezo wa kutumia chakula kilicholiwa na binadamu
idadi ya watoto na uwingi wa kuzaa

Katika mchakato wa uteuzi wanyama wasiolingana hawakupewa nafasi ya kuzaa tena yaani hawakufugwa na hivyo tabia zisizotakiwa zilipugua na tabia zilizotafutwa ziliongezeka.

Fugo kwa mimea
Mchakato huohuo ulitokea pia upande wa mimea.

Watu walikuta manyasi yenye mbegu kubwa kiasi uliofaa kama chakula wakatambua ya kwamba waliweza kutunza mbegu za aina hii ya nyasi na kuzipanda mahali walipohamia wakaona wakitunza mbegu kubwa zaidi kwa kupanda polepole mimea mpya ikaota mbegu kubwa zaidi.

Katika mchakato huu kipo chanzo cha kutokea kwa nafaka zote zinazoliwa na binadamu. lakini pia mimea mingine ya matunda kama vile ndizi au mitofaa.

Kujisomea 
 Charles Darwin, The Variation of Animals and Plants under Domestication, 1868.
 Jared Diamond, Guns, germs and steel. A short history of everybody for the last 13,000 years, 1997.
Laura Hobgood-Oster, A Dog's History of the World: Canines and the Domestication of Humans, 2014
Hope Ryden, Out of the Wild: The Story of Domesticated Animals Hardcover, 1995
Halcrow, S. E., Harris, N. J., Tayles, N., Ikehara-Quebral, R. and Pietrusewsky, M. (2013), From the mouths of babes: Dental caries in infants and children and the intensification of agriculture in mainland Southeast Asia. Am. J. Phys. Anthropol., 150: 409–420. doi: 10.1002/ajpa.22215
Hayden, B. (2003). Were luxury foods the first domesticates? Ethnoarchaeological perspectives from Southeast Asia. World Archaeology, 34(3), 458-469.

Viungo vya Nje 
 Crop Wild Relative Inventory and Gap Analysis: reliable information source on where and what to conserve ex-situ, for crop genepools of global importance
 Discussion of animal domestication
 Guns, Germs and Steel by Jared Diamond (ISBN 0-393-03891-2)
 News story  about an early domesticated cat find
 Belyaev experiment  with the domestic fox
 Use of Domestic Animals in Zoo Education
 The Initial Domestication of Cucurbita pepo in the Americas 10,000 Years Ago
 Cattle domestication diagram 
 Major topic "domestication": free full-text articles (more than 100 plus reviews) in National Library of Medicine
 Why don't we ride zebras?  an online children's film about animal domestication
 Isidro A. T. Savillo and Villaluz, Elizabeth A. 2013 this  introduces a proposed Domesticity Scale for Wild Birds 

Kilimo
Wanyama
Malgrat de Mar

Malgrat de Mar ni mji wa kihistoria katika jimbo la Catalonia nchini Hispania wenye wakazi 18,429.

Viungo vya nje 

 Malgrat de Mar Website

Miji ya Hispania
Miji ya pwani ya Mediteranea
Catalonia
Kitami

Kitami ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watami. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kitami imehesabiwa kuwa watu 2100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitami iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kitami kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitami
lugha ya Kitami katika Glottolog
lugha ya Kitami kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kitaupota

Kitaupota ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wataupota. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kitaupota imehesabiwa kuwa watu 1280. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitaupota iko katika kundi la Kioseaniki. Wataalamu wengine huangalia lugha za Kiwa'ema na Kiwedau kuwa lahaja za Kitaupota.

Viungo vya nje
lugha ya Kitaupota kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitaupota
lugha ya Kitaupota katika Glottolog
lugha ya Kitaupota kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kitawala

Kitawala ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watawala. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitawala imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitawala iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kitawala kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitawala
lugha ya Kitawala katika Glottolog
lugha ya Kitawala kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kitenis

Kitenis ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Watenis. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitenis imehesabiwa kuwa watu 30 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitenis iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kitenis kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitenis
lugha ya Kitenis katika Glottolog
lugha ya Kitenis kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiteop

Kiteop ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wateop. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiteop imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiteop iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiteop kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiteop
lugha ya Kiteop katika Glottolog
lugha ya Kiteop kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiterebu

Kiterebu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waterebu. Mwaka wa 1990 idadi ya wasemaji wa Kiterebu imehesabiwa kuwa watu 130. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiterebu iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiterebu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiterebu
lugha ya Kiterebu katika Glottolog
lugha ya Kiterebu kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya