LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Historia ya Somalia

Historia ya Somalia inahusu eneo la Afrika Mashariki ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Somalia.

Ukoloni wa Italia
Kuanzia mwaka 1888 Italia ilijipatia mikataba ya ulinzi na masultani mbalimbali waliotawala maeneo madogo kwenye Pembe ya Afrika. Walitangulia 1889 na sultani ya bandari ya Hobyo na mtawala wa usultani wa Majerteen. 

Mwaka 1892 Usultani wa Zanzibar ulikodisha bandari ya Banadir kati ya Mogadishu hadi Brava kwa Italia. Mwaka 1905 Italia ilinunua eneo hili kutoka Zanzibar na kulitangaza kuwa koloni na Mogadishu kuwa mji mkuu. 

Baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia Waitalia walikabidhiwa  na Uingereza eneo la Kismayu. Walilitawala kwa jina la "Oltre Giuba" (ng'ambo ya mto Juba) na kuliunganisha na Somalia ya Kiitalia tarehe 30 Juni 1926.

Wakati uleule waliamua kumaliza hali ya sultani za Majarteen na Hobyo kuwa nchi lindwa na kuzifanya sehemu kamili za koloni. Mipango hiyo ilisababisha vita kali ya miaka miwili kwa sababu masultani waliona mikataba yao ya ulinzi ilivunjwa wakapinga jeshi la Italia.

Mwaka 1936 Somalia ikaunganishwa na Ethiopia kuwa sehemu ya Afrika ya Mashariki ya Kiitalia. 

Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia makoloni ya Italia yalivamiwa na Uingereza uliotawala Somalia tangu 1941. 

Mwaka 1949 Somalia ilirudishwa mikononi mwa Italia ilisimamie kwa niaba ya Umoja wa Mataifa.

Ukoloni wa Uingereza
Uingereza uliingia katika eneo hili baada ya Misri kuondoka mwaka 1885 kwa kushindwa na jeshi la Mahdi huko Sudan. Uingereza uliingia kwa sababu iliona umuhimu wa kutawala pande zote mbili za Bab el Mandeb ikihofia uenezaji wa nchi nyingine za Ulaya, hasa Ufaransa iliyokuwa na koloni la kwanza ya Ubuk (Obok) katika Jibuti ya leo tangu 1862. Pamoja na hayo Waingereza walitegemea kununua nyama kwa ajili ya mji wa Aden na meli zilizopita hapo kati ya Uhindi na Ulaya.

Somaliland ilitawaliwa awali kama mkoa wa Uhindi wa Kiingereza ikawa baadaye chini ya wizara ya makoloni huko London.

Hata kama Uingereza haukuwa na nia ya kuingilia mno maisha ya wenyeji ulikutana na upinzani mkali kuanzia mwaka 1899 kutoka kwa kiongozi wa dini Diiriye Guure, aliyeitwa na Waingereza "Mullah majununi". Waingereza walijibu kwa ukatili katika vita vya miaka 20 iliyoua takriban theluthi moja ya wakazi wote wa eneo.

Mwishowe Uingereza iliweza kumaliza upinzani kwa teknolojia mpya ya eropleni za kijeshi zilizotumia mabomu na bunduki za mtombo kutoka angani kwa mara ya kwanza katika Afrika.

Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia eneo likatwaliwa na Italia katika Agosti 1940 lakini lilichukuliwa tena na Uingereza katika Machi 1941.

Uhuru
Mwaka 1960 utawala wa kikoloni ulikwisha na Somalia ikapata uhuru wake, ikiunganisha makoloni mawiliː la Waitalia (kusini) na la Waingereza (kaskazini).

Baada ya mwaka 1991 nchi ya Somalia ilibaki haina serikali wala umoja wa taifa, bali iligawiwa na wakereketwa na wanamgambo wa ukoo na eneo, hasa Somaliland, Puntland na Galmudug upande wa kaskazini.

Katika miaka 2008-2013 ilihesabika kama nchi filisika. Kwa sasa ni nchi dhaifu lakini inaanza kujengwa upya kama shirikisho na kujiandaa kujiunga na Jumuiya ya Afrika Mashariki.

Somalia
Historia ya Afrika
Historia ya Guinea ya Ikweta

Historia ya Guinea ya Ikweta inahusu eneo la Afrika ya Kati ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Guinea ya Ikweta. 

Guinea ya Ikweta
Historia ya Afrika
Historia ya Kamerun

Historia ya Kamerun inahusu eneo la Afrika ya Kati ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Kamerun.

Historia ya awali
Katika karne za BK Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi walianza uenezi wao kutoka huko kwenda kutawala maeneo mengi ya Afrika ya Kati, Kusini mwa Afrika na Afrika Mashariki.

Wakati wa ukoloni
Kamerun ilikuwa koloni la Ujerumani hadi Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Baada ya Ujerumani kushindwa vita, nchi ikagawiwa kati ya Uingereza na Ufaransa chini ya mamlaka ya Shirikisho la Mataifa kama eneo la kukabidhiwa.

Tangu uhuru hadi leo
Mwaka wa 1960, Wafaransa waliacha Kamerun ikawa nchi huru. Wananchi wa Kamerun ya Kiingereza walipiga kura kuamua kama walitaka kuwa sehemu ya Nigeria au ya Kamerun. Kaskazini wengi walipendelea kukaa Nigeria, hivyo maeneo hayo sasa ni sehemu ya Nigeria. Wananchi wengi wa kusini waliamua wajiunge na Kamerun. Kwa kusudi la kuheshimu tofauti za kiutamaduni kulikuwa na katiba mpya kwenye mwaka 1961 Shirikisho la Jamhuri ya Kamerun. 

Tangu 1972 muundo wa nchi ulibadilishwa kuacha mfumo wa shirikisho na kuwa jamhuri ya muungano inayokazia zaidi matumizi ya lugha ya Kifaransa ingawa Kiingereza bado ni moja ya lugha rasmi. Jina la nchi pia likabadilishwa kuwa Jamhuri ya Muungano ya Kamerun mwaka wa 1972. Hapo sehemu ya Wakamerun wanaotumia lugha ya Kiingereza walijisikia kuwa wananyimwa haki zao. Baadaye, mwaka wa 1984 jina likabadilishwa tena kuwa Jamhuri ya Kamerun (kwa Kifaransa République du Cameroun).

Tangu mwaka 2016 upinzani wa watu wa magharibi ulijibiwa kwa ukali zaidi na hii imeleta upinzani wa wanamgambo wenye silaha wanaoshambulia polisi na jeshi la serikali kuu. Tangu mwaka 2017 wapinzani wamedai uhuru wa sehemu yenye lugha ya Kiingereza wakidai kuundwa kwa nchi ya Ambazonia.

Tarehe 5 Januari 2018, washiriki wa serikali ya mpito ya Ambazonia, pamoja na Rais Sisiku Julius Ayuk Tabe, walikamatwa nchini Nigeria na kupelekwa nchini Kamerun. Walikamatwa baadaye na kuishiwa miezi 10 katika makao makuu ya gendarmerie kabla ya kuhamishiwa gereza la usalama la juu huko Yaoundé. Kesi ilianza Desemba 2018.

Tarehe 4 Februari 2018, ilitangazwa kuwa Bwana Samuel Ikome Sako atakuwa Rais Kaimu wa Shirikisho la Ambazonia, kufanikiwa kwa muda kwa Tabé. Urais wake uliona kuongezeka kwa vita na kuenea kwake kwa kusini mwa Kamerun. Tarehe 31 Desemba 2018, Ikome Sako alitangaza kuwa mwaka 2019 utaona mabadiliko kutoka kwa vita ya kujihami kwenda vita ya kukera na kwamba watengwa watajitahidi kupata uhuru katika ardhi.

Tazama pia
 Kamerun ya Kiingereza

Tanbihi

Historia ya Kamerun
Historia ya Afrika
Historia ya Jamhuri ya Kongo

Historia ya Jamhuri ya Kongo inahusu eneo la Afrika ya Kati ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Kongo. 

Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani na ya Wabilikimo. 

Katika karne za BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi waliotawala eneo lote na kuendesha biashara katika beseni ya mto Kongo.

Baadaye eneo hilo lilikuwa sehemu ya koloni la Afrika ya Kiikweta ya Kifaransa 

Baada ya uhuru tarehe 15 Agosti 1960 nchi ilitawaliwa na Wakomunisti tangu mwaka 1970 hadi 1991. 

Kuanzia mwaka 1992 zilifanyika chaguzi kwa mfumo wa vyama vingi, lakini mwaka 1997 vilitokea vita vya wenyewe kwa wenyewe.

Rais Denis Sassou Nguesso ametawala miaka 26 kati ya 36 yamwisho.

Jamhuri ya Kongo
Historia ya Afrika
Historia ya Madagaska

Historia ya Madagaska inahusu Kisiwa kikubwa cha Bahari ya Hindi mkabala wa  Afrika Mashariki ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Madagaska. 

Madagaska ni kati ya maeneo ya mwisho kufikiwa na kukaliwa na binadamu duniani. 

Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa watu walitokea visiwa vya Indonesia (kama mwaka 350-550 BK). 

Katika karne zilizofuata walifika wahamiaji Wabantu kutoka bara la Afrika (mwaka 1000 hivi) na wengineo (Waarabu, Wahindi, Wazungu, Wachina n.k.).

Kuanzia mwaka 1787 hadi mwaka 1897 kisiwa kilizidi kuunganishwa kisiasa chini ya Ufalme wa Merina.

Watawala walikuwa watu kutoka familia ya Andrianampoinimerina, mwanzilishi wa taifa hilo, ambaye alikuwa ametokea katika kabila la Wamerina

Kabila hilo lilikuwa kubwa na muhimu kuliko yote 18 ya kisiwa hicho. Makazi yake yalikuwa katika uwanda wa juu wa kati lakini lilienea sehemu kubwa ya Bukini.

Wamerina waliweka makao makuu ya utawala wao mjini Antananarivo; kutoka hapo waliweza kueneza mamlaka yao katika sehemu nyingine za kisiwa hicho.

Makabila yote ya wenyeji yalizungumza lugha moja na yalikuwa na mila na desturi zinazofanana, hivyo yaliweza kujenga umoja wa kiutamaduni uliowafanya wawe jamii moja kimsingi. 

Watawala hao wa kifalme waliweza kutekeleza mambo mbalimbali kuendeleza Bukini katika vipindi vyao kabla ya kuja kwa wageni kutoka Uingereza na Ufaransa ambao kwa kiasi fulani ulidhoofisha mamlaka ya kifalme.

Kisiwa hicho hatimaye kiligeuzwa kuwa koloni la Ufaransa. Hii ni kwa kuwa, ingawa sera ya kuisasisha ya Bukini kwa namna fulani iliimarisha uwezo wa nchi hiyo wa kutetea uhuru wake, lakini kwa ujumla sera hiyo ilidhoofisha ufalme huo kwa kuongeza utegemezi wake kwa mataifa ya kigeni.

Madagaska
Historia ya Afrika
Historia ya Madagaska
Historia ya Komori

Historia ya Komori inahusu funguvisiwa vya Bahari ya Hindi mkabala wa Afrika Mashariki ambavyo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Komori, mbali na kisiwa cha Mayotte.

Asili ya wakazi

Visiwa vya Komori vimekaliwa na watu mbalimbali kutoka Afrika na Asia Kusini katika historia ndefu. Wanaakiolojia walitambua mabaki ya makazi ya watu kutoka karne ya 6 kwenye kisiwa cha Nzwani lakini haijulikani kama watu walitangulia kufika mapema bila kuacha mabaki ya kutambulika. 

Waswahili wa kwanza walifika kama sehemu ya uenezi wa Wabantu tangu karne ya 9 BK. 

Kipindi cha kwanza huitwa kipindi cha Dembeni (karne ya 9 - 10) ambako Waswahili walianzisha kijiji kimoja katika kila kisiwa. 

Wakati wa karne ya 11 hadi ya 15 biashara iliongezeka na Madagaska pia na wafanyabiashara kutoka Uarabuni. Vijiji vidogo vikaongezeka na vijiji vya awali vikakua vikawa miji. 

Kumbukumbu ya wenyeji hutaja mara nyingi majina ya Waarabu kutoka Yemen na Saba' kama mababu wa koo asilia lakini hakuna uhakika kama kumbukumbu hizo zinalingana na historia halisi.

Athira ya Kiarabu na ya Kiislamu ikaongezeka kutokana na biashara ya watumwa, dhahabu na pembe za ndovu kati ya Afrika ya Mashariki na nchi za Kiislamu. 

Waarabu na Waajemi walijenga vituo kwa ajili ya biashara yao pamoja na misikiti na kueneza dini ya Uislamu kwenye visiwa. 

Hata kama Komori si karibu sana na pwani, hata hivyo kutokana na mwendo wa upepo ni kituo muhimu cha jahazi kwenye safari kati ya Kilwa na Msumbiji iliyokuwa bandari kuu ya dhahabu ya Zimbabwe.

Ukoloni na uhuru 
Baada ya kutawaliwa na Wafaransa kuanzia mwaka 1841 hadi 6 Julai 1975, Komori ilipata uhuru, lakini wakazi wa kisiwa cha Mayotte kwa wingi wa kura waliamua kubaki chini ya Ufaransa, uamuzi uliothibitishwa mwaka 2009.

Kufuatana na katiba ya uhuru ya mwaka 1975 Komori ilitangazwa kuwa jamhuri ya Kiislamu. 

Serikali zilipinduliwa mara kwa mara na wanajeshi au na mamluki. 

Katiba mpya ya mwaka 2001 imeondoa tabia ya kidini ya dola na iliunda utaratibu wa urais kuzunguka kati ya visiwa vitatu vikubwa. 

Katika muundo huo rais wa jamhuri atateuliwa kila baada ya miaka minne kutoka kisiwa tofauti. 

Katika uchaguzi ya mwaka 2002 rais Azali Assoumani alichaguliwa kutoka kisiwa cha Ngazidja (Komori Kuu). 

Katika uchaguzi wa 2006 rais amechaguliwa kati ya wagombea kutoka kisiwa cha Anjouan. Wananchi wa Anjouan walipiga kura ya kwanza. Wagombea watatu wenye kura nyingi wameteuliwa na kusimamishwa mbele ya wapiga kura wa visiwa vyote watakaomchagua rais wa jamhuri. 

Rais wa mwaka 2010 alitoka katika kisiwa cha Moheli, baadaye tena rais kutoka Ngazidja, n.k. 

Katika uchaguzi wa 2010 Ikililou Dhoinine ndiye aliyepata kura nyingi.

Komori
Historia ya Afrika
Historia ya Morisi

Historia ya Morisi inahusu visiwa vya Bahari ya Hindi mkabala wa Afrika Mashariki ambavyo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Morisi. 

Baada ya Waarabu na Wareno kuvumbua Morisi, wakazi wa kwanza (1638) walikuwa Waholanzi, lakini hawakuacha dalili isipokuwa majina ya mahali kwa sababu waliondoka mwaka 1710 baada ya kushindwa kiuchumi.

Wafaransa walitawala visiwa kati ya 1715 hadi 1810. Walianzisha miji na mashamba ya miwa. Nje ya walowezi, Wafaransa walipeleka pia watumwa kutoka bara la Afrika. Mwaka 1767 walikuwepo Wafaransa 3,163 pamoja na watumwa Waafrika 15,000, pia Wahindi 587. 

Uingereza ulichukua utawala wa visiwa mwaka 1810 katika vita dhidi ya Napoleon. 

Tangu siku zile Kiingereza kilikuwa lugha rasmi ya serikali, lakini wakazi waliendelea kutumia lahaja za Kifaransa. 

Baada ya kuwapatia watumwa uhuru, Waingereza walileta Wahindi wengi, baadaye pia Wachina kama wafanyakazi kwenye mashamba ya sukari. Leo hii idadi kubwa ya wakazi ni wa asili ya Kihindi. 

Nchi ilipata uhuru tarehe 12 Machi 1968, ikawa jamhuri tarehe hiyohiyo mwaka 1992.

Morisi
Historia ya Afrika
Historia ya Shelisheli

Historia ya Shelisheli inahusu funguvisiwa vya Bahari ya Hindi kati ya Afrika Mashariki na Bara Hindi ambavyo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Shelisheli. 

Hakuna hakika kuhusu wakazi wa kwanza. Inaaminika ya kwamba ndio mabaharia na wafanyabiashara Waarabu. 

Taarifa ya kwanza imepatikana kutoka kwa Wareno waliozunguka hapa kuanzia mwaka 1505.

Kwa karne moja na nusu meli au jahazi zilipitia Shelisheli tu kwa kusudi la kuchota maji ya kunywa au kukusanya matunda bila ya kuanzisha makao ya kudumu. Majambazi wa baharini walipenda kujificha Shelisheli.

Ndio Ufaransa uliojenga vituo vya kwanza vya kudumu mwaka 1756. Wafaransa waliita visiva "Seychelles" kwa heshima ya waziri wao wa siku zile Jean Moreau de Sechelles.

Walowezi wao walianzisha mashamba makubwa ya mazao ya biashara wakitumia watumwa kutoka Madagaska na Afrika bara kwa ajili ya kazi yenyewe. 

Tangu mwaka 1814 visiwa vilikuwa chini ya Uingereza. Waingereza walivumilia walowezi na utamaduni wa Kifaransa visiwani.

Kwanza Shelisheli zilikuwa zikitawaliwa pamoja na Mauritius, lakini mwaka 1903 visiwa vilipewa cheo cha koloni mbali na Mauritius. 

Mwaka 1970 Shelisheli ilipata uhuru. Katiba ya kwanza ilifuata mfano wa Uingereza lakini mwaka 1979 katiba mpya ilileta mfumo wa chama kimoja. 

Tangu 1993 katiba ilisahihishwa tena ikiruhusu vyama vingi vya kisiasa. Chama kilichopata kura nyingi ndicho SPPF (Seychelles People's Progressive Front).

Tarehe 27 Februari 2019, Albert René, Rais wa Shelisheli kutoka 1977 hadi 2004 alikufa akiwa na umri wa miaka 83.

Shelisheli
Historia ya Afrika
Historia ya Sao Tome na Principe

Historia ya Sao Tome na Principe inahusu visiwa vya Bahari ya Atlantiki mkabala wa Afrika Magharibi ambavyo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Sao Tome na Principe. 

Visiwa hivyo havikuwa na wakazi hadi vilipogunduliwa na Wareno katika karne ya 15. 

Baadaye vilikuwa koloni la Ureno kuanzia karne ya 16 hadi 12 Julai 1975, vilipopata uhuru.

Nchi ilifuata siasa ya chama kimoja tangu uhuru hadi mwaka 1990. Katiba ya 1990 imeruhusu vyama vingi. 

Sao Tome na Principe
Historia ya Afrika
Panther (kibwagizo)

Panther ni jina la kutaja albamu ya kibwagizo cha filamu ya mwaka wa 1995, Panther. Ilitolewa mnamo tarehe 2 Mei, 1995 kupitia Mercury Records na huhesabiwa kama mchanganyiko wa muziki wa hip hop na R&B, huku matayarisho yake yakifanya na baadhi ya majina makubwa ya utayarishaji wa muziki huo ikiwa pamoja na Dallas Austin na Teddy Riley. Kibwagizo hiki kilifikia nafasi ya 37 kwenye chati za Billboard 200 na  5 kwenye Top R&B Albums, na ilitunukiwa dhahabu mnamo Julai 25, 1995.

Nyimbo tatu ziliingia katika chati za Billboard, "Head Nod" ya Hodge, "The Points", ushirikiano baina ya wasanii 12 maarufu wa hip-hop, na "Freedom (wimbo kutoka katika Panther)", ushirikiano baina ya waimbaji wanawake wa R&B na Hip-hop zaidi ya 60.

Orodha ya nyimbo
1. "Freedom (wimbo kutoka katika Panther)"- 4:47 (Aaliyah, Felicia Adams, May May Ali, Amel Larrieux, Az-Iz, Blackgirl, Mary J. Blige, Tanya Blount, Brownstone, Casserine, Changing Faces, Coko, Tyler Collins, N'Dea Davenport, E.V.E., Emage, En Vogue, Eshe & Laurneá (of Arrested Development), Female, For Real, Penny Ford, Lalah Hathaway, Jade, Jamecia, Jazzyfatnastees, Queen Latifah, Billy Lawrence, Joi, Brigette McWilliams, Milira, Miss Jones, Cindy Mizelle, Monica, Me’Shell NdegéOcello, Natasha, Pebbles, Pure Soul, Raja-Nee, Brenda Russell, SWV, Chantay Savage, Sonja Marie, Tracie Spencer, Sweet Sable, TLC, Terri & Monica, Vybe, Crystal Waters, Caron Wheeler, Karyn White, Vanessa Williams, Xscape, Y?N-Vee, Zhané)

2. "Express Yourself"- 3:48 (Joe)

3. "We'll Meet Again"- 4:43 (Blackstreet)

4. "Black People"- 4:11 (George Clinton, Belita Woods & Funkadelic)

5. "Let's Straighten It Out"- 4:05 (Usher & Monica)

6. "The Points"- 4:54 (Big Mike, Biggie Smalls, Bone Thugs-n-Harmony, Buckshot, Busta Rhymes, Coolio, Digable Planets, Heltah Skeltah, Ill Al Skratch, Jamal, Menace Clan & Redman)

7. "Slick Partner"- 2:46 (Bobby Brown)

8. "Stand (You Got To)"- 4:35 (Aaron Hall)

9. "The World Is a Ghetto"- 4:32 (Da Lench Mob)

10. "If I Were Your Woman" (Shanice & Female)

11. "We Shall Not Be Moved"- 4:49 (Sounds of Blackness & Black Sheep)

12. "A Natural Woman (You Make Me Feel Like)"- 3:48 (Female)

13. "Freedom" (Dirty Dozen remix)- 4:49 (MC Lyte, Meshell Ndegeocello, Nefertiti, Patra, Queen Latifah, Salt-n-Pepa, Left Eye of TLC, Da 5 Footaz, & Yo-Yo)

14. "Head Nod"- 3:33 (Hodge)

15. "Stand!"- 4:28 (Tony! Toni! Toné!)

16. "Don't Give Me No Broccoli and Tell Me It's Green's"- 6:17 (The Last Poets)

17. "The Star-Spangled Banner"- 3:12 (Brian McKnight, The Boys Choir of Harlem & Slash)

18. "The Ultimate Sacrifice"- 3:15 (Stanley Clarke)

Vibwagizo vya 1995
Vibwagizo vya filamu
Wasani

Wasani (au Wakhoisan kutoka Kiingereza: Khoisan /ˈkɔɪsɑːn/, au Khoe-Sān, tamka [kxʰoesaːn], kulingana na othografia ya kisasa ya Khoekhoegowab) ni kundi la makabila ya Afrika Mashariki na Kusini mwa Afrika ambayo ndio wakazi asili wa maeneo hayo, na ambayo yanachanga sura na lugha kwa kiasi kikubwa, tofauti na Wabantu ambao siku hizi ndio wakazi wake walio wengi.

Wasani wengi ndio wazao wa moja kwa moja wa mtawanyiko wa mapema sana wa wanadamu wa kisasa hadi Kusini mwa Afrika kabla ya miaka 150,000 iliyopita ambapo walifika katika Zama za Mwanzo za Mawe. Wengi wao zaidi walimezwa na makabila ya Kibantu, kwa mfano Watswana na Waxhosa.

Nchini Tanzania, waliobaki wa jamii hiyo wanaitwa Wasandawe.

Huko Kusini mwa Afrika wanaishi hasa Namibia (ambapo Wakhoekhoe wa makabila ya Wanama na Wadamara ni makabila yaliyoenea), Botswana na Afrika Kusini, lakini pia Angola, Zambia, Zimbabwe, Lesotho.
Baadhi ("San", kwa Kiingereza Bushmen; neno San linatokana na lugha ya Khoekhoe likimaanisha "wale wanaookota vitu kutoka ardhini", yaani ambao hawamiliki mifugo. Ingawa kuna kosmologia na lugha zinazohusishwa na mtindo huu wa maisha, neno hili ni kiwakilishi cha kiuchumi badala ya kitamaduni au kikabila) wamedumisha zaidi taratibu za utamaduni wao kama wawindaji-wakusanyaji, baadhi ("Khoi", yaani "watu", kwa Kiingereza Hottentots) wameiga ufugaji wa makabila ya Kikushi na ya Kibantu yaliyovamia maeneo yao si zaidi ya miaka 3,000 iliyopita, takriban kati ya miaka 1,500 na 2,000 iliyopita. 

Machotara wengi wa leo Kusini mwa Afrika wana asili ya baba Mzungu na mama Khoi.

Lugha zao leo zimegawanyika katika angalau familia tatu za lugha tofauti na zisizohusiana: Khoe-Kwadi, Tuu na Kxʼa.

Tanbihi

Marejeo
 Barnard, Alan (2004) Mutual Aid and the Foraging Mode of Thought: Re-reading Kropotkin on the Khoisan. Social Evolution & History 3/1: 3–21.
 Coon, Carleton: The Living Races of Man (1965)
 .
 Hogan, C. Michael (2008) "Makgadikgadi" at Burnham, A. (editor) The Megalithic Portal
 Lee, Richard B. (1979), The !Kung San: Men, Women, and Work in a Foraging Society. Cambridge: Cambridge University Press.
 Smith, Andrew; Malherbe, Candy; Guenther, Mat and Berens, Penny (2000), Bushmen of Southern Africa: Foraging Society in Transition. Athens: Ohio University Press. ISBN 0-8214-1341-4
 Thomas, Elizabeth Marshall (1958, 1989) The Harmless People.
 Thomas, Elizabeth Marshall (2006). The Old Way: A Story of the First People.

Viungo vya nje

 The Khoisan
 Home of the Southern African San 
 "Khoesan languages"  from Web Resources for African Languages
 Africa's Khoe-San were first to split from other humans
 Khoisan people represent 'earliest' branch off human family tree, By Ian Steadman, 24 September 2012.

Tanbihi

Makabila ya Afrika Kusini
Makabila ya Botswana
Makabila ya Namibia
Makabila ya Tanzania
Junipero Serra

Junipero Serra, O.F.M. (jina la kiraia lilikuwa Miquel Josep Serra i Ferrer; Petra, Majorca, Hispania, 24 Novemba 1713 - misheni ya San Carlos Borromeo de Carmelo, California, Hispania Mpya, leo nchini Marekani, 28 Agosti 1784) alikuwa mtawa, padri na mmisionari wa Kanisa Katoliki.

Alianzisha misheni moja katika Baja California na nyingine 9 kati ya 21 za kwanza kati ya San Diego na San Francisco, Marekani. Walengwa wakuu wa misheni hizo walikuwa Waindio, ambao aliwainjilisha kwa lugha zao pamoja na kuwatetea kwa nguvu haki za maskini, bila kujali matatizo na magumu mengi. 

Alitangazwa na Papa Yohane Paulo II kuwa mwenye heri tarehe 25 Septemba 1988, halafu na Papa Fransisko kuwa mtakatifu tarehe 23 Septemba 2015.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Julai
.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Maandishi yake
 Writings of Junípero Serra, ed. and trans. by Antonine Tibesar, 4 vols. (Washington, D.C,. 1955-66).

Tanbihi

Marejeo

; Cook did not discuss Serra but looked at the missions as a system

 Geiger, Maynard J.  The Life and Times of Fray Junipero Serra, OFM (2 vol 1959) 8 leading scholarly biography
 Geiger, Maynard. "Fray Junípero Serra: Organizer and Administrator of the Upper California Missions, 1769-1784," California Historical Society Quarterly (1963) 42#3 pp 195-220.

 Guest, Francis P.  "Junipero Serra and His Approach to the Indians," Southern California  Quarterly, (1985) 67#3 pp 223-261; favorable to Serra
 Hackel, Steven W.  "The Competing Legacies of Junípero Serra: Pioneer, saint, villain," Common-Place (2005) 5#2 
 Hackel, Steven W.  Junípero Serra: California's Founding Father (2013)
 Hackel, Steven W.  Children of Coyote, Missionaries of St. Francis: Indian-Spanish Relations in Colonial California, 1769-1850 (2005)

Luzbetak, Lewis J. "If Junipero Serra Were Alive: Missiological-Anthropological Theory Today," Americas,'' (1985) 42: 512-19, argues that Serra's intense commitment to saving the souls of the Indians would qualify him as an outstanding missionary by 20th century standards.

Viungo vya nje

The Humanity of Junípero Serra, an article by Thomas Davis at the Serra International official website
Firing Line with William F. Buckley: Saint or Sinner: Junipero Serra (March 17, 1989) Edward Castillo and the Rev. Noel Maholy talk with William F. Buckley after Serra's beatification.

Waliozaliwa 1713
Waliofariki 1784
Wafransisko
Mapadri
Wamisionari
Watakatifu wa Hispania
Watakatifu wa Marekani
California
San Diego County, California
Orangutanu

Orangutanu ni spishi za sokwe katika jenasi Pongo. Orangutanu wanaishi katika misitu ya mvua ya Borneo na Sumatra, visiwa vikubwa vya Indonesia.

Spishi
 Pongo abelii, Orangutanu wa Sumatra (Sumatran orangutan)
 Pongo pygmaeus, Orangutanu wa Borneo (Bornean orangutan)
 Pongo tapanuliensis, Orangutanu wa Tapanuli (Tapanuli orangutan)

Picha 

Kima na jamaa
Ekinokokasi

Ekinokokasi (maradhi ya hiadatidi) ni maradhi yenye kusababishwa na kimelea parasiti.
Hiadatidi ni sisti za kiluwiluwi cha tegu  “Taaenia echinococcus” masalia ya tishu za kiinitete
Watu wanaumia aina mbili kuu ekinokokasi  ya sisti  na ekinokokasi alveolasi. Zaidi kuna aina mbili zingine zisizojulikana kama hizo ekinokokasi  yenye sisti nyingi  na ekinokokasi yenye sisti moja. 
Maradhi haya mara nyingi yanaanzia bila dalili huenda yanamudu muda wa mwaka katika hali hiyo.  Dalili zilizopo zinategemea mahali panapo kuwa na sisti pamoja na ukubwa wao.  Maradhi alveolasi kwa kawaida yanaumiza ini kwanza lakini yanaweza kusambaa hadi maeneo mengine ya mwili mifano mapafu au ubongo.  Ini inapoathiriwa mgonjwa anaweza kupata maumivu ya fumbatio, ukosefu wa uzito, na umanjano yaani rangi yake ya manjano ..  Maradhi ya mapafu huenda yanaletea kifua maumivu, kuhema upesiupesi, na kukohoa .

Chanzo
Maradhi haya yanasambaa kutokana na chakula au maji yenye mayai ya parasiti kuliwa, au kutokana na kukaribiana sana na mnyama anayeambukizwa. Mayai huingia kinyesi cha wanyama wanaokula nyama nao wakaambukizwa na parasiti.  Wanaoambukizwa zaidi ni pamoja na mbwa, mbweha, na mbwa mwitu. 
Ili wanyama hawa waambukizwe lazima wale ogani za mnyama mwenye sisti,  Wa mifano ni kondoo au panya.  Aina ya maradhi ambayo inaumiza binadamu inategemea na namna ya ekinokokasi inayosababisha uambukizo. 
Kwa kawaida uaguaji ni ya ultrisoni angalau tomografia ya tarakilishi au taswira za mwangwi mwenye sumaku huenda zinatumika.  Majaribio ya damu yatafutayo antibodi dhidi ya parasiti pengine yatasaidia kama ambavyo biopsi inaweza. </div>

Ugangakinga na Matibabu 
Ugangakinga unaanzia kwa kutibu mbwa ambao pengine wameambukizwa pamoja na uchanjaji wa kondoo.  Mara nyingi matibabu ni magumu.  Maradhi ya sisti yanaweza kuondolewa kwa kupitia ngozi kukifuatiwa na dawa kutendewa.        Mara nyingine aina hii ya maradhi inatazamwa tu.  Aina ile ya alveolasi mara nyingi inahitaji upasuaji ukifuatiwa na dawa kutendewa.  Dawa inayotumika ni “albandazole” ambayo huenda inahitajika kwa muda wa miaka.  Maradhi ya alveolasi yanaweza kuleta kifo. 
</div>

Epidemiolojia
Maradhi haya hutokea takribin sehemu zote za dunia.  Siku hizi yanaumiza idadi ya watu milioni.  Katika sehemu kadhaa za bara la Marekani ya Kusini pamoja na la Afrika, na la Asia hadi 10% ya idadi husika inaumizwa.   Hadi 2010  vifo kutokana na maradhi haya yakawa 1200 upungufu  kutoka 2000 mnamo mwaka wa 1990.
Bei ya kiuchumi au kiasi uchumi unaopunguka thamani ni bilioni 3 kwa mwaka.  Maradhi yanaweza kuambukiza wanyama wengine mifano ni nguruwe, ng’ombe na farasi. 
</div>

References
CfC Stanbic Holdings

Stanbic Holdings Plc ni kati ya benki kubwa za Kenya. Makao makuu ya Stanbic Holdings yako jijini Nairobi.

Stanbic Holdings lina matawi katika miji yote kuu nchini Kenya. Standard Bank la Afrika Kusini inashika asilimia sitini za hisa.

Ona Pia
 Benki kuu ya Kenya
 Soko la Hisa la Nairobi

Marejeo

Viungo vya nje
 CfC Stanbic Holdings 

Benki
Kenya
Kichamari

Kichamari ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wachamari. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kichamari imehesabiwa kuwa watu 406,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichamari iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kichamari kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichamari 
lugha ya Kichamari katika Glottolog
lugha ya Kichamari kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kichambeali

Kichambeali ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wachambeali. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kichambeali imehesabiwa kuwa watu 130,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichambeali iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kichambeali kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichambeali 
lugha ya Kichambeali katika Glottolog
lugha ya Kichambeali kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kichhattisgarhi

Kichhattisgarhi ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wachhattisgarhi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kichhattisgarhi imehesabiwa kuwa watu 13,300,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichhattisgarhi iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kichhattisgarhi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichhattisgarhi 
lugha ya Kichhattisgarhi katika Glottolog
lugha ya Kichhattisgarhi kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kichinali

Kichinali ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wachinali. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kichinali imehesabiwa kuwa watu 750. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichinali iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kichinali kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichinali 
lugha ya Kichinali katika Glottolog
lugha ya Kichinali kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kichodri

Kichodri ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wachodri. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kichodri imehesabiwa kuwa watu 209,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichodri iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kichodri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichodri 
lugha ya Kichodri katika Glottolog
lugha ya Kichodri kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kichurahi

Kichurahi ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wachurahi. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kichurahi imehesabiwa kuwa watu 111,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichurahi iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kichurahi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichurahi 
lugha ya Kichurahi katika Glottolog
lugha ya Kichurahi kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kideccan

Kideccan (au Kidakhini) ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wadeccan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kideccan imehesabiwa kuwa watu 12,800,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kideccan iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kideccan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kideccan 
lugha ya Kideccan katika Glottolog
lugha ya Kideccan kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kidegaru

Kidegaru ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wadegaru. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidegaru imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidegaru iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kidegaru kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidegaru 
lugha ya Kidegaru katika Glottolog
lugha ya Kidegaru kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kidesiya

Kidesiya ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wadesiya. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kidesiya imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidesiya iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kidesiya kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidesiya 
lugha ya Kidesiya katika Glottolog
lugha ya Kidesiya kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kidhanki

Kidhanki ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wadhanki. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kidhanki imehesabiwa kuwa watu 139,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidhanki iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kidhanki kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidhanki 
lugha ya Kidhanki katika Glottolog
lugha ya Kidhanki kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kidhatki

Kidhatki ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Pakistan na Uhindi inayozungumzwa na Wadhatki. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidhatki imehesabiwa kuwa watu 132,000 nchini Pakistan na 16,400 nchini Uhindi. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidhatki iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kidhatki kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidhatki 
lugha ya Kidhatki katika Glottolog
lugha ya Kidhatki kwenye Ethnologue

Lugha za Pakistan
Lugha za Uhindi
Kidhodia

Kidhodia ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wadhodia. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kidhodia imehesabiwa kuwa watu 169,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidhodia iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kidhodia kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidhodia 
lugha ya Kidhodia katika Glottolog
lugha ya Kidhodia kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kidhundari

Kidhundari ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wadhundari. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kidhundari imehesabiwa kuwa watu 1,870,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidhundari iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kidhundari kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidhundari 
lugha ya Kidhundari katika Glottolog
lugha ya Kidhundari kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kidogri

Kidogri ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wadogri. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kidogri imehesabiwa kuwa watu 2,280,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidogri iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kidogri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidogri 
lugha ya Kidogri katika Glottolog
lugha ya Kidogri kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kidotyali

Kidotyali (au Kidoteli) ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Nepal na Uhindi inayozungumzwa na Wadotyali. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kidotyali nchini Nepal imehesabiwa kuwa watu 788,000. Idadi ya wasemaji nchini Uhindi haijulikani lakini ni ndogo. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidotyali iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kidotyali kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidotyali 
lugha ya Kidotyali katika Glottolog
lugha ya Kidotyali kwenye Ethnologue

Lugha za Nepal
Lugha za Uhindi
Kidubli

Kidubli ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wadubli. Mwaka wa 2007 idadi ya Wadubli imehesabiwa kuwa watu 791,000 lakini wasemaji wa Kidubli ni 252,000 tu kwa vile Wadubli wengi hutumia Kigujarati kama lugha yao. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidubli iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kidubli kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidubli 
lugha ya Kidubli katika Glottolog
lugha ya Kidubli kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kidungra-Bhil

Kidungra-Bhil ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wadungra-Bhil. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidungra-Bhil imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kidungra-Bhil iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kidungra-Bhil kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidungra-Bhil 
lugha ya Kidungra-Bhil katika Glottolog
lugha ya Kidungra-Bhil kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Kigaddi

Kigaddi ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wagaddi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kigaddi imehesabiwa kuwa watu 110,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kigaddi iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kigaddi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigaddi 
lugha ya Kigaddi katika Glottolog
lugha ya Kigaddi kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Wabilikimo

Wabilikimo (yaani watu bila kimo) ni binadamu wa makabila ambayo miili yao ni mifupi kuliko kawaida. Wataalamu wanatumia jina la Kiingereza lenye asili ya Kigiriki Pigmy kwa wasiofikia sm 150na pygmoid kwa waliozidi kidogo kipimo hicho.

Watu wa aina hiyo wa kwanza kufikiriwa ni wale wa Afrika ya Kati, kama vile Waaka, Waefé na Wambuti, pamoja na Watwa wa Rwanda na Burundi. Kumbe kama kipimo kinachotumika ni sm. 155, kuna makabila ya namna hiyo hata Australia, Thailand, Malaysia, funguvisiwa vya Andamani (India), Indonesia, Ufilipino, Papua Guinea Mpya, Bolivia, Brazil na Asia Kusini-mashariki.

Makabila ya Afrika

Makabila ya Wabilikimo yanapatikana Rwanda, Burundi, Uganda, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (DRC), Jamhuri ya Kongo (ROC), Jamhuri ya Afrika ya Kati, Kamerun, Guinea ya Ikweta, Gabon, Angola, Botswana, Namibia, Madagaska na Zambia. 

Makabila ni tofauti kati yake, lakini ni tofauti zaidi sana na binadamu wengine. Vipimo vya DNA vinadokeza kwamba wana asili moja, ya zamani sana (miaka 60,000 hivi iliyopita) kuliko aina nyingine zote za watu isipokuwa Wasani.

Ubilikimo kama ugonjwa
Mbali na makabila ya Wabilikimo, kuna watu katika makundi yoyote ya jamii ambao wanaweza kuwa wafupi kupita kiasi kwa sababu 300 na zaidi tofauti za kiafya. Mtu wa namna hiyo kwa Kiingereza anaitwa dwarf.

Tanbihi

Viungo vya nje

African Pygmies: Hunter-Gatherer Peoples of Central Africa
The Pygmies' Plight Smithsonian Magazine, December 2008 by Paul Raffaele
Survival International: Pygmies 
Pygmy Survival Alliance
Undated footage of Pygmy tribe constructing a vine bridge 
Mbuti Net Hunters of the Ituri Forest, story with photos and link to Audio Slideshow. By Todd Pitman,The Associated Press, 2010.

Watu
Njegere

Njegere ni mbegu za spishi za mimea katika jamii kunde ambayo hukuzwa sehemu mbalimbali za dunia. Spishi kadhaa za njegere ni:

 njegere kubwa (chickpea)
 njegere ya kizungu (common pea)
 njegere sukari (snow pea and snap pea)

Picha

Kilimo
Chakula
Chihangu

Chihangu  ni jina la kata ya Wilaya ya Newala katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  5,774 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Newala
Mkoa wa Mtwara
Chilangalanga

Chilangalanga  ni jina la kata ya Wilaya ya Newala katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  9,675 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Newala
Mkoa wa Mtwara
Makonga

Makonga  ni jina la kata ya Newala mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  7,892 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Newala Mjini
Mkoa wa Mtwara
Mdimbampelempele

Mdimbampelempele  ni jina la kata ya Wilaya ya Newala katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  3,856 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Newala
Mkoa wa Mtwara
Nandwahi

Nandwahi  ni jina la kata ya Wilaya ya Newala katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  6,261 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Newala
Mkoa wa Mtwara
Nambali

Nambali  ni jina la kata ya Wilaya ya Newala katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  6,295 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Newala
Mkoa wa Mtwara
Nakahako

Nakahako  ni jina la kata ya Wilaya ya Newala katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  4,507 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Newala
Mkoa wa Mtwara
Mtunguru

Kwa  matumizi tofauti ya jina hilo angalia Mtunguru (Igunga)

Mtunguru  ni jina la kata ya Wilaya ya Newala katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  6,047 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Newala
Mkoa wa Mtwara
Mtonya (Newala)

Mtonya  ni jina la kata ya Newala mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  7,639 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Newala Mjini
Tandahimba

Tandahimba  ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63301. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  20,569 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Tandahimba
Mkoa wa Mtwara
Dinduma

Dinduma  ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  4,406 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Tandahimba
Mkoa wa Mtwara
Kitama (Tandahimba)

Kitama  ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63302. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 12,859 waishio humo.

Marejeo
 
  

Wilaya ya Tandahimba
Mkoa wa Mtwara
Kwanyama

Kwanyama  ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  4,077 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Tandahimba
Mkoa wa Mtwara
Litehu

Litehu  ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63324. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  5,528 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Tandahimba
Mkoa wa Mtwara
Milingodi

Milingodi  ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63304. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  4,785 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Tandahimba
Mkoa wa Mtwara
Miuta

Miuta  ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63315. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  4,137 waishio humo.

Marejeo
 

  

Wilaya ya Tandahimba
Mkoa wa Mtwara
Mndumbwe

Mndumbwe  ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  7,228 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Tandahimba
Mkoa wa Mtwara
Mdimbamnyoma

Mdimbamnyoma  ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63317. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  8,270 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Tandahimba
Mkoa wa Mtwara
Mchichira

Mchichira  ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63323. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  5,636 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Tandahimba
Mkoa wa Mtwara
Mkonjowano

Mkonjowano  ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63319. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  5,226 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Tandahimba
Mkoa wa Mtwara
Mkwiti

Mkwiti  ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63322. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  4,819 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Tandahimba
Mkoa wa Mtwara
Nambahu

Nambahu  ni jina la kata ya Wilaya ya Tandahimba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  6,960 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Tandahimba
Mkoa wa Mtwara
Leishmaniasis

Leishmaniasis ni ugonjwa ambao unasababishwa na kidusia cha Protozoa katika jenasi Leishmania (familia Trypanosomatidae) na unasambazwa na spishi fulani za usubi kwa kuuma.  

Ugonjwa huu unaweza kuugulia kwa namna tatu: kwa ngozi, kwa ngozi na membreni ute na kwa viungo vya ndani. ̽Namna ya kwanza, ya ngozi, inaonekana katika vidonda vya ngozi. Ya pili, ya ngozi na membreni ute, inaonekana katika vidonda vya ngozi, mdomo na pua. Ya tatu, kwa viungo vya ndani, inaonekana kwanza katika vidonda vya ngozi, halafu homa, idadi ndogo ya selidamu nyekundu, wengu inayoongezeka ukubwa, na ini.

Sababu 
Maambukizo katika binadamu yanasababishwa na aina zisizopungua 20 za “Leishmania”. Vipengele vya hatari ni pamoja naː umaskini, lishe duni, uharibifu wa mwitu na ukuaji mijini.

Uaguaji
Namna zote tatu zinaweza kuaguliwa kwa kutumia hadubini kutazama parasiti. Pia, maradhi ya viungo vya ndani yanaweza kuaguliwa kwa kupima damu.

Kinga 
Kinga muhimu, lakini isiyo salama salamini kabisa, dhidi ya “leishmaniasis” ni kulala chini ya chandarua kilichonyunyiziwa viuatilifu.  

Mazuio mengine ni pamoja na kunyunyizia viuatilifu kuwaua usubi na kuwatibu wagonjwa mapema ili kuzuia kusambaa kwa ugonjwa.

Tiba
Matibabu yafaayo yanategemea mahali mgonjwa alipouguliwa, kabila la “Leishmania”, na namna ya maambukizo. 

Dawa ambazo huenda zinafaa kutibu viungo vya ndani ni pamoja na: “lipsomal amphotericin B na miltefosine. kwa maradhi ya ngozi, paromomycin, fluconazole, or pentamidine huenda zinatibika.

Uenezi
Siku hizi takriban milioni 12 wanaambukizwa katika nchi zapata 98. 

Takriban wagonjwa wapya milioni 2 pamoja na vifo kati ya elfu 20 hadi 50 hutokea kila mwaka.

Takriban watu milioni 200 barani Asia, Afrika, Amerika ya Kati na Amerika Kusini wanaishi sehemu ambako maradhi haya yanaathiri mno. 

Shirika la Afya Duniani limewahi kutoa punguzo la bei za dawa kadhaa zitibuzo maradhi. 

Maradhi haya pengine yanaugua wanyama wengine ambao ni pamoja na mbwa na panya.

Marejeo

Maradhi ya kuambukiza
Vidusia‎
Seli za damu

Seli za damu ni seli za pekee ambazo, pamoja na plasma ya damu, zinafanya damu ya wanyama wengi, hasa ya wanyama wenye uti wa mgongo (vertebrata).

Katika vertebrata (pamoja na binadamu) kuna hasa aina tatu za selidamu:
Seli nyekundu za damu (erithrosaiti au erythrocyte) ambazo zinabeba oksijeni na kuisafirisha ndani ya mwili kutoka mapafu hadi seli za mwili. Kutokana na oksijeni zina rangi nyekundu inayofanya damu yote kuonekana nyekundu.
Seli nyeupe za damu (lukosaiti au leukocyte) ambazo zinahusika na kinga ya mwili zikishambulia na kuharibu bakteria za hasara, seli za kansa na virusi.
Visahani vya damu (thrombosaiti au thrombocyte) ambavyo vinahusika na uwezo wa damu ya kuganda na kufunika vidonda.

Selidamu zote zinatengenezwa ndani ya mifupa. 

Kuna pia aina za selidamu kati ya wanyama wasio na uti wa mgongo; minyoo huwa pia na erithrosaiti. Wengine huwa na damu inayozunguka, wengine wana seli hizi moja kwa moja katika kiwevu cha seli zao.

Mwili  
damu
Kigamit

Kigamit ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Uhindi inayozungumzwa na Wagamit. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kigamit imehesabiwa kuwa watu 284,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kigamit iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
lugha ya Kigamit kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigamit 
lugha ya Kigamit katika Glottolog
lugha ya Kigamit kwenye Ethnologue

Lugha za Uhindi
Masokwe wadogo

Masokwe wadogo (Kilatini: Hylobatidae) ni familia ya masokwe. Masokwe wadogo wanaishi katika maeneo ya tropiki ya Asia ya Kusini-Mashariki.

Mwainisho
 Familia Hylobatidae (Masokwe wadogo)
 Jenasi †Bunopithecus (Bunopithecus)
 Jenasi Hoolock (Hoolock gibbons)
 Jenasi Hylobates (Dwarf gibbons)
 Jenasi Nomascus (Crested gibbons)
 Jenasi Symphalangus (Siamang)

Picha 

Kima na jamaa
Chikongola (Mtwara Mjini)

Chikongola  ni jina la kata ya Manisipaa ya Mtwara Mikindani katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  14,787 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Mtwara Mikindani
Mkoa wa Mtwara
Kisungule

Kisungule  ni jina la kata ya Manisipaa ya Mtwara Mikindani  katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63112.Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  1,123 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Mtwara Mikindani
Mkoa wa Mtwara
Naliendele

Naliendele  ni jina la kata ya Manisipaa ya Mtwara Mikindani katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63115. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  7,240 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Mtwara Mikindani
Mkoa wa Mtwara
Rahaleo (Mtwara Mjini)

Kwa matumizi mengine ya jina hili angalia Rahaleo

Rahaleo  ni jina la kata ya Manisipaa ya Mtwara Mikindani katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba
63114 . Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  5,208 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Mtwara Mikindani
Mkoa wa Mtwara
Ilolo Mpya

Ilolo Mpya  ni jina la kata ya Wilaya ya Iringa Vijijini katika Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51209. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,376 waishio humo.

Marejeo  

Wilaya ya Iringa Vijijini
Mkoa wa Iringa
Kiwere (Iringa)

Kiwere  ni jina la kata ya Wilaya ya Iringa Vijijini katika Mkoa wa Iringa, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,776 waishio humo.

Marejeo  

Wilaya ya Iringa Vijijini
Mkoa wa Iringa
Luhota

Luhota  ni jina la kata ya Wilaya ya Iringa Vijijini katika Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51225. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 14,019 waishio humo.

Marejeo  

Wilaya ya Iringa Vijijini
Mkoa wa Iringa
Lyamgungwe

Lyamgungwe  ni jina la kata ya Wilaya ya Iringa Vijijini katika Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51224. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,836 waishio humo.

Marejeo  

Wilaya ya Iringa Vijijini
Mkoa wa Iringa
Maguliwa

Maguliwa  ni jina la kata ya Wilaya ya Iringa Vijijini katika Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51202. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 13,639 waishio humo.

Marejeo  

Wilaya ya Iringa Vijijini
Mkoa wa Iringa
Maboga (Iringa)

Kwa matumizi mengine ya jina hili angalia hapa Maboga (maana)

Maboga  ni jina la kata ya Wilaya ya Iringa Vijijini katika Mkoa wa Iringa, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 12,642 waishio humo.

Marejeo  

Wilaya ya Iringa Vijijini
Mkoa wa Iringa
Malenga Makali

Malenga Makali  ni jina la kata ya tarafa ya Ismani, Wilaya ya Iringa Vijijini katika Mkoa wa Iringa, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  7,917 waishio humo.   
 
Vijiji vyake ni kama vileː Usolanga, Iguluba, Makadupa, Mkulula na Nyakavangala. 

Ni eneo maarufu kwa kilimo hasa cha mahindi, ingawa ardhi imechoka kutokana na matumizi makubwa, hasa katika miaka ya 1950 na 1960, Ismani peke yake ilipokuwa inaweza kuzalisha kuliko Tanzania nzima.

Upande wa dini, wengi ni Wakristo, hasa Wakatoliki na Walutheri.

Marejeo    
 
 

Wilaya ya Iringa Vijijini 
Mkoa wa Iringa
Mlenge

Mlenge  ni jina la kata ya Wilaya ya Iringa Vijijini katika Mkoa wa Iringa, Tanzania yenye Postikodi namba 51223. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 9,463 waishio humo.

Marejeo  

Wilaya ya Iringa Vijijini
Mkoa wa Iringa