Kanada

Kanada ni nchi kubwa ya Amerika ya Kaskazini na ya pili duniani kwa eneo baada ya Urusi, lakini idadi ya wakazi ni 39,858,480 tu (2023). 

Kwenye nchi kavu imepakana na Marekani bara na jimbo la Alaska. Mbele ya pwani zake kuna kisiwa kikubwa cha Greenland ambacho ni chini ya Denmark halafu visiwa vidogo vya St. Pierre na Miquelon (Ufaransa).

Mji mkuu ni Ottawa.

Jiografia 
Kanada ni nchi kubwa ya pili duniani lakini maeneo mengi ni baridi mno, hawana watu. 

Pwani ya Kanada ni ndefu kushinda nchi zote za dunia, ikipakana na Atlantiki, Pasifiki na Bahari ya Aktika.

Jumla ya wakazi milioni 40 huishi katika majimbo 10 na maeneo matatu ya kitaifa. 

Katika eno la km² 9,984,670, km² 9,093,507 ni nchi kavu na km² 891,163 ni maji.  

Umbali kutoka Rasi Columbia kwenye kisiwa cha Ellesmere katika kaskazini hadi kisiwa cha Middle Island katika ziwa la Erie jimboni Ontaria ni km 4,634. 

Umbali kutoka Rasi Spear katika Newfoundland upande wa mashariki hadi mpaka na Alaska upande wa magharibi ni km 5,514.

Mto mkubwa kabisa nchini Kanada ni Mto Mackenzie upande wa magharibi wa nchi.

Milima

Baadhi ya milima mirefu zaidi ni:
 Mlima Logan (m 5,959) - Yukon kilele cha juu cha Kanada
 Mlima Saint Elias (m 5,489) - Yukon
 Mlima Lucania (m 5,226) - Yukon
 King Peak (m 5,173) - Yukon
 Mlima Wood (m 4,850) - Yukon
 Mlima Vancouver (m 4,813) - Yukon
 Mlima Fairweather (m 4,671) - kilele cha juu cha British Columbia  
 Mlima Hubbard (m 4,557) - Yukon
 Mlima Walsh (m 4,507) - Yukon
 Mlima Augusta (m 4,289) - Yukon
 Mlima Strickland (m 4,240) - Yukon
 Mlima Cook (m 4,196) - Yukon
 Mlima Waddington (m 4,019) - British Columbia 
 Mlima Robson (m 3,959) - British Columbia 
 Mlima Queen Mary (m 3,928) - Yukon
 Mlima Columbia (m 3,741) - kilele cha juu cha Alberta / British Columbia 
 Mlima King George (m 3,741) - Yukon
 Northern Twin (m 3,731) - Alberta 
 Mlima Clemenceau (m 3,664) - British Columbia 
 Mlima Forbes (m 3,617) - Alberta 
 Mlima Assiniboine (m 3,616) - Alberta / British Columbia 
 Mlima Goodsir (m 3,567) - British Columbia
 Mlima Rouanez (m 3,555) - British Columbia 
 Mlima Temple (m 3,540) - Alberta
 Mlima Upton (m 3,520) - Yukon
 Mlima Sir Sandford (m 3,519) - British Columbia
 Mlima Sir Wilfrid Laurier (m 3,516) - British Columbia
 Mlima Lyell (m 3,498) - mpaka wa Alberta na British Columbia
 Mlima Farnham (m 3,493) - British Columbia
 Mlima Athabasca (m 3,491) - Alberta
 Mlima Brazeau (m 3,470) - Alberta
 Mlima Joffre (m 3,433) - Alberta / British Columbia
 Tsar Mountain (m 3,417) - British Columbia
 Mlima Mfalme George (m 3,413) - British Columbia
 Howser Spire (m 3,412) - British Columbia
 Mlima Sir Douglas (m 3,411) - Alberta / British Columbia
 Whitehorn Mountain (m 3,399) - British Columbia
 Mlima Hector (m 3,394) - Alberta
 Mlima Dawson (m 3,377) - British Columbia
 Mlima Willingdon (m 3,373) - Alberta
 Mlima Edith Cavell (m 3,363) - Alberta
 Mlima Cline (m 3,361) - Alberta
 Mlima Fryatt (m 3,361) - Alberta
 Mlima Harrison (m 3,360) - British Columbia
 Mlima Saskatchewan (m 3,342) - Alberta
 Mlima Chown (m 3,316) - Alberta
 Mlima Mike (m 3,313) - British Columbia
 Mlima Saint Bride (m 3,312) - Alberta
 Mlima Stewart (m 3,312) - Alberta
 Mlima Queen Bess (m 3,298) - British Columbia
 Mlima Ball (m 3,294) - Alberta / British Columbia
 Mlima Sir Alexander (m 3,275) - British Columbia
 Mlima Monashee (m 3,274) - British Columbia
 Mlima Good Hope (m 3,242) - British Columbia
 Iconoclast Mountain (m 3,236) - British Columbia
 Mlima Rae (m 3,225) - Alberta
 Mlima Rogers (m 3,208) - British Columbia 
 Mlima Ida (m 3,200) - British Columbia
 Mlima Galatea (m 3,185) - Alberta
 Mlima Razorback (m 3,183) - British Columbia
 Mlima Monmouth (m 3,182) - British Columbia
 Mlima Findlay (m 3,181) - British Columbia
 Mlima Ethelbert (m 3,176) - British Columbia
 Mlima Aylmer (m 3,162) - Alberta
 Mlima Seattle (m 3,150) - Yukon
 Mlima Nasser (m 3,138) - British Columbia
 Mlima Raleigh (m 3,132) - British Columbia
 Mlima Grenville (m 3,126) - British Columbia
 Mlima Old Goat (m 3,120) - Alberta
 Mlima Evan-Thomas (m 3,098) - Alberta
 Mlima Cooper (m 3,094) - British Columbia
 Mlima Moloch (m 3,094) - British Columbia
 Mlima Ratz (m 3,090) - British Columbia
 Majestic Mountain (m 3,086) - Alberta
 Mlima Tatlow (m 3,063) - British Columbia
 Taseko Mountain (m 3,063) - British Columbia
 Kates Needle (m 3,053) - Alberta / British Columbia
 Mlima Templeman (m 3,050) - British Columbia
 Mlima Moore (m 3,044) - British Columbia
 Mlima Quanstrom (m 3,038) - British Columbia
 Talchako Mountain (m 3,037) - British Columbia
 Mlima Washburn (m 3,033) - British Columbia
 Mlima Ulysses (m 3,024) - British Columbia
 Mlima Tisiphone (m 3,021) - British Columbia
 The Rajah (m 3,018) - Alberta
 Mlima Vishnu (m 3,008) - British Columbia
 Mlima Hornickel (m 3,002) - British Columbia

Mingine chini ya m 3,000 ni:
 Mlima Meager (m 2,680) - British Columbia, volkeno
 Mlima Garibaldi (m 2,675) - British Columbia, volkeno
 Mlima Cayley (m 2,385) - British Columbia, volkeno
 Mlima Blackcomb (m 2,284) - British Columbia 
 Golden Hinde (m 2,195) - British Columbia kilele cha juu cha kisiwa Vancouver
 Whistler Mountain (m 2,182) - British Columbia 
 Bishop's Mitre - Milima Kaumajet
 Mlima Marble - Long Range
 Mlima Caubvik (m 1,652) - Milima Torngat 
 Mlima Man O'War (m 1,050) - Milima Kiglapait
 Mlima Thor (m 1,675)

Historia 
Maeneo ya Kanada yalianza kukaliwa walau 14,000 iliyopita na wahamiaji kutoka Asia ya Kaskazini.

Wazungu wa kwanza waliofika walikuwa Wanorwei kutoka Greenland mnamo mwaka 1000 BK. Lakini hawakukaa muda mrefu sana. 

Katika karne zilizofuata kuna uwezekano wa kwamba wavuvi kutoka Ulaya ya Kaskazini walifika pwani za Kanada mara kwa mara na kujenga makazi ya muda wakikausha samaki kwa ajili ya safari za kurudi, lakini hakuna uhakika.

Tarehe 26 Aprili 1497 alifika Mwitalia Giovanni Caboto (kwa Kiingereza huitwa "John Cabot") kwenye visiwa vya Newfoundland akiwa katika utumishi wa malkia wa Uingereza akavitangaza kuwa eneo la Waingereza.

Mnamo 1534/1535 Wafaransa walifika katika eneo la Mto Saint Lawrence na kujenga makao yao. 

Wapelelezi na walowezi kutoka Ulaya walileta pamoja nao magonjwa ambayo hayakujulikana kwa wenyeji asilia na yalisababisha vifo vingi kati yao. Kupunguzwa kwa wakazi asilia kulisaidia upanuzi wa walowezi Wazungu kota Amerika.

Makoloni ya Waingereza na Wafaransa yalikua polepole. Katika Vita ya Miaka Saba Ufaransa ulipotea maeneo yake yote yaliyotwaliwa na Uingereza. Visiwa vya St. Pierre na Miquelon pekee vilibaki upande wa Ufaransa. Uingereza uliamua kukubali utamaduni wa pekee wa wakazi Wafaransa katika jimbo la Quebec. Hadi leo wanaendelea kutumia Kifaransa na kufuata hasa Ukatoliki, tofauti na Wakanada wenye asili ya Kiingereza walio zaidi Waprotestanti.

Wakati wa vita ya kupigania uhuru wa Marekani, wakazi wa Kanada walibaki upande wa Uingereza. Hivyo Kanada iliendelea chini ya Uingereza ikaitwa "Amerika ya Kaskazini ya Kiingereza".

Mwaka 1841 sehemu mbalimbali ziliunganishwa kama koloni moja la Kanada. 

Mwaka 1867 Bunge la Uingereza lilikubali sheria iliyounda Shirikisho la Kanada lenya majimbo manne ya Ontario, Quebec, Nova Scotia na New Brunswick. Sasa Kanada ilikuwa nchi ya kujitawala chini ya Mfalme wa Uingereza.

Kujengwa kwa reli kati ya Atlantiki na Pasiki na kufika kwa wahamiaji kutoka Ulaya kuliimarisha nchi mpya. Majimbo mapya yaliundwa hadi kufika majimbo 10 na maeneo matatu chini ya shirikisho jinsi ilivyo sasa.

Kanada ilishikamana na Uingereza katika vita kuu za dunia zote mbili. Baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia nchi ilionekana kama nchi ya pekee iliyotoa sahihi yake yenyewe pamoja na Uingereza chini ya mkataba wa Versailles. 

Mwaka 1927 ilipeleka balozi wa kwanza huko Marekani. 

Uhuru kamili ulipatikana mwaka 1982. Hadi leo malkia wa Uingereza ni mkuu wa dola akiwakilishwa na gavana mkuu.

Miji 
Zaidi ya nusu ya wakazi huishi katika miji mikubwa zaidi. Mji mkubwa ni Toronto yenye wakazi milioni 5.6 ambayo ni bandari kwenye Ziwa Ontario na kitovu cha viwanda. Montreal ni mji wa biashara wenye milioni 3.27.  

Miji mingine mikubwa ni (idadi ya wakazi katika mabano):
 Vancouver (2.130.000)
 Calgary (968.475)
 Ottawa (874.433)
 Edmonton (822.319)
 Québec (745.623)
 Hamilton (653.637)
 Winnipeg (632.069 Ew.).

Majimbo 

 Alberta - AB 
 British Columbia - BC 
 Manitoba - MB 
 New Brunswick -  NB  NB 
 Newfoundland and Labrador - NL
 Northwest Territories - NT 
 Nova Scotia - NS
 Nunavut - NU
 Ontario -  ON  ON 
 Prince Edward Island - PE
 Quebec -  PQ 
 Saskatchewan - SK
 Yukon - YU

Watu na lugha 
Wakazi asilia wa Kanada ni Waindio na Waeskimo walioingia Amerika kutoka Siberia (Asia). Hakuna hakika walikuwa wangapi wakati wa kufika kwa Wazungu lakini idadi yao ilipungua haraka kwa sababu watu kutoka Ulaya walileta magonjwa ya kuambukizwa na wenyeji walikosa kingamwili dhidi yake. Leo hii idadi imeongezeka tena kiasi: kuna takriban milioni 1.4 au asilimia 4.9 za Wakanada wote. 

Wahamiaji kutoka Ùfaransa walitangulia, wakifuatwa na Waingereza, Waskoti na Waeire. Wengine walifuata kutoka Ujerumani, Italia, Urusi, Ukraine, Poland na penginepo. Kwa jumla wenye asili ya Ulaya ni 69.8%.

Katika miaka ya nyuma wahamiaji wengi wamefika kutoka China na Asia. Wahindi wengi waliofukuzwa Uganda wamehamia Kanada pia. Kwa sasa wenye asili ya Asia ni 19.3%, wakati wenye asili ya Afrika ni 3.8%. Wakazi asili ni 6.1%

Lugha rasmi ni Kiingereza (lugha mama ya 54%) na Kifaransa (19%). Lakini zinatambulika pia lugha 9 za kijimbo.

Upande wa dini, kadiri ya sensa ya mwaka 2021, kati ya wakazi 53.3% ni Wakristo. Kati yao, madhehebu makubwa ni: Wakatoliki (29.9%), Kanisa la Muungano la Kanada (3.3%) na Anglikana (3.1%). Waislamu ni 4.9%, Wahindu 2.3%, Singasinga 2.1%, Wabuddha 1.0%, Wayahudi 0.9%. Kwa jumla dini zinarudi nyuma, hazithaminiwi, tena tayari 34.6% hawana dini yoyote.

Tazama pia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Viungo vya nje

Taarifa za jumla
 Canada  from UCB Libraries GovPubs
 
 Canada from BBC News
 Canada  from CIA World Factbook
 Canada profile from the OECD
 Canadiana: The National Bibliography of Canada from Library and Archives Canada
 Key Development Forecasts for Canada from International Futures

Serikali
 Official website of the Government of Canada
 Official website of the Governor General of Canada
  Official website of the Prime Ministers of Canada

Utalii
 Canada's official website for travel and tourism
 Official website of Destination Canada 

Masomo
 A Guide to the Sources  from International Council for Canadian Studies

 
Nchi za Amerika ya Kaskazini
Nchi za G7
Nchi za G8
Nchi za G20
Jumuiya ya Madola
Nchi zinazotumia lugha ya Kifaransa