LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Samuel Flagg Bemis

Samuel Flagg Bemis (20 Oktoba 1891 – 26 Septemba 1973) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1927, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Historia kwa kitabu chake Pinckney's Treaty. Tena, mwaka wa 1950, alituzwa Tuzo ya Pulitzer ya Wasifu kwa wasifu yake ya John Quincy Adams.

Waliozaliwa 1891
Waliofariki 1973
Wanahistoria wa Marekani
Tuzo ya Pulitzer ya Historia
Vernon Louis Parrington

Vernon Louis Parrington (3 Agosti 1871 – 16 Juni 1929) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1928, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Historia kwa kitabu chake Main Currents in American Thought.

Waliozaliwa 1871
Waliofariki 1929
Wanahistoria wa Marekani
Tuzo ya Pulitzer ya Historia
Fred Albert Shannon

Fred Albert Shannon (12 Februari 1893 – 4 Februari 1963) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1929, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Historia kwa kitabu chake The Organization and Administration of the Union Army, 1861–1865.

Waliozaliwa 1893
Waliofariki 1963
Wanahistoria wa Marekani
Tuzo ya Pulitzer ya Historia
Claude H. Van Tyne

Maandishi ya kooze
Claude Halstead Van Tyne (16 Oktoba 1869 – 21 Machi 1930) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1930, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Historia kwa kitabu chake The War of Independence.

Waliozaliwa 1869
Waliofariki 1930
Wanahistoria wa Marekani
Tuzo ya Pulitzer ya Historia
Bernadotte Everly Schmitt

Bernadotte Everly Schmitt (19 Mei 1886 – 23 Machi 1969) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1931, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Historia kwa kitabu chake The Coming of the War, 1914.

Waliozaliwa 1886
Waliofariki 1969
Wanahistoria wa Marekani
Tuzo ya Pulitzer ya Historia
Elimu kwa watoto wa kike

Elimu ni kitu muhimu kwa maisha ya sasa kwa kila mtu: awe mwanamke au mwanamume inampasa kupata elimu ili aweze kumsaidia maishani. Lakini duniani hadi siku hizi watoto wa kike wanakosa au wananyimwa haki ya kupata elimu.

Tatizo hilo ni kubwa zaidi katika mabara ya Afrika na Asia ambapo watoto wa kike wanakosa elimu kutokana na mila potofu za mataifa hayo. Si hivyo tu: wanakosa elimu ila wanalazimishwa kuolewa wakiwa wadogo na hawawezi kulea familia; ndiyo maana hali ya maisha katika mabara hayo si nzuri. Kumbe elimu kwa watoto wa kike ni haki yao ya msingi.

Elimu
Jinsia
Utamaduni
Parts per million

Parts per million ni jina kutoka lugha ya Kiingereza lenye maana "sehemu za milioni" kwa hiyo inalingana na namba 10−6. Kifupi chake ni ppm kinatumiwa kutaja kiwango cha dutu katika jumla fulani. Kwa hiyo matumizi ya "ppm" yanalingana na "asilimia" inayomaanisha "sehemu za mia" au 10−2.

Matumizi
Kizio cha ppm hutumiwa katika vipimo vya kemia. Ppm inaweza kutajwa pia kama miligramu katika masi ya kilogramu moja, au mililita katika mita ya ujazo.

Kwa mfano hutumiwa kutaja kiasi cha machafuko yaliyobaki katika dutu baada ya kuisafisha. 

Katika elimu ya hifadhi ya mazingira mara nyingi viwango vya ppm vya gesi fulani au machafuko mengine katika hewa au maji ni vipimo muhimu kuamulia hatari za machafuko.

Vipimo
Wamandinka

Wamandinka (pia wanajulikana kama Mandenka, Mandinko, Mandingo, Manding au Malinke) ni jina la kabila kubwa huko Afrika ya Magharibi. Wanakadiriwa kufikia milioni kumi na moja (makundi mengine makubwa ya kikabila katika eneo hilo ambao hawahusiani ni pamoja na Wafula, Wahausa na Wasonghai). Wamandinka ni kizazi cha Dola la Mali, ambao walitamba sana wakati wa utawala wa mfalme wa Kimandinka Sundiata Keita.

Marejeo

Jisomee

 Lucie Gallistel Colvin. Historical Dictionary of Senegal. Scarecrow Press/ Metuchen. NJ - Kondon (1981) pp. 216–217
 Pascal James Imperato. Historical Dictionary of Mali. Scarecrow Press/ Metuchen. NJ - Kondon (1986) pp. 190–191
 Robert J. Mundt. Historical Dictionary of the Ivory Coast (Côte d'Ivoire). Scarecrow Press/ Metuchen. NJ - Kondon (1987) pp. 98–99
 Robert W. Nicholls. "The Mocko Jumbie of the U.S. Virgin Islands; History and Antecedents". African Arts, Vol. 32, No. 3 (Autumn, 1999), pp. 48–61+94-96
 Matt Schaffer (Editor). "Djinns, Stars and Warriors: Mandinka Legends from Pakao, Senegal" (African Sources for African History, 5) Brill Academic Publishers (2003) ISBN 978-90-04-13124-8
 Matt Schaffer. "Bound to Africa: The Mandinka Legacy in The New World". History in Africa 32 (2005) 321-369
 ETHNOLOGUE Languages of the World- Thirteenth Edition (1996).

Viungo vya Nje
 Mandinka 
 Malinke 

 A UK based website devoted to playing Malinke djembe rhythms 
 The Ethnologue page for this people group

Makabila ya Burkina Faso
Makabila ya Guinea
Makabila ya Guinea Bisau
Makabila ya Cote d'Ivoire
Makabila ya Mali
Makabila ya Mauritania
Makabila ya Senegal
Makabila ya Sierra Leone
Makabila ya Gambia
Uislamu barani Afrika
Kilopwe

Kilopwe au kikopwe (Jacquemontia tamnifolia) ni mmea katika familia Convolvulaceae unaofanana na kiazi pori na kwa hivyo unatambaa juu ya vichaka na miti. Maua yake ni buluu.

Picha

Mnavu na jamaa
Mgogwe

Mgogwe au kinyomoro (Solanum betaceum) ni mti mdogo katika familia Solanaceae. Matunda yake yanayoitwa magogwe au matunda ya damu yana vitamini na madini nyingi, vitamini A na C na chuma hasa.

Asili ya mti huu ni milima ya Andes lakini siku hizi hukuzwa katika maeneno mengi ya nusutropiki, k.m. nchini kwa Afrika Afrika Kusini, Kenya na Rwanda.

Picha

Mnavu na jamaa
Mlakasa

Mlakasa au majani ya mwaka (Ipomoea pes-caprae) ni mmea wa familia Convolvulaceae unaokua kwa pwani za ukanda wa tropiki. Majani hutumika kama dawa tepetepe ya kubandika dhidi ya shida za ngozi k.m. macheraka, majipu, virugu, marugurugu na vidonda.

Picha

Mnavu na jamaa
Mlayoka

Mlayoka au mruo (Ipomoea kituiensis) ni mmea wa familia Convolvulaceae unaotokea nchini Uhabeshi, Kenya, Tanzania, Malawi, Zambia na Zimbabwe. Mmea huu una maua meupe hadi njano yenye moyo mweusi. Katika Kenya unyweshaji wa mizizi hunywa na Wajaluo dhidi ya maumivu ya tumbo.

Mnavu na jamaa
John J. Pershing

John Joseph Pershing (13 Septemba 1860 – 15 Julai 1948) alikuwa jenerali wa jeshi kutoka nchi ya Marekani. Pia aliitwa “Black Jack”. Mwaka wa 1932, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Historia kwa kitabu chake cha wasifu My Experiences in the World War.

Waliozaliwa 1860
Waliofariki 1948
Wanajeshi wa Marekani
Tuzo ya Pulitzer ya Historia
Tarehe

Tarehe (kutoka Kiarabu تاریخ tarih kwa maana ya "historia") ni namna ya kutaja historia, lakini kwa kawaida zaidi nafasi ya siku fulani ndani ya mfumo wa kalenda.

Kwa kawaida tarehe inarejelea kalenda ya Gregori. Lakini ilhali kuna kalenda mbalimbali inawezekana kutaja na tarehe tofauti kwa siku ileile kutegemeana na kalenda inayorejelewa.

Tarehe za siku - mwezi - mwaka
Tarehe hutaja mara nyingi sifa tatu za siku fulani:
 nafasi ya siku ndani ya mwezi fulani (kama siku ya kwanza, pili, tatu... ), 
 halafu mwezi ndani ya mwaka (mwezi wa kwanza, wa pili au kwa kutumia jina kama Januari katika kalenda ya Gregori au Ramadhani katika kalenda ya kiislamu), 
 halafu namba ya mwaka (kama 2017 baada ya Kristo, au 1430 baada ya Hijra)

Mfano: Sikukuu ya kwanza ya Jamhuri nchini Kenya ilitokea tarehe 12 Desemba 1963.

Tarehe za siku ya wiki
Hasa katika biashara kuna pia namna tofauti ya kutaja tarehe kwa namba ya siku katika wiki halafu namba ya wiki katika mwaka. Mfumo huu unategemea mapatano katika nchi kuhusu namna ya kuhesabu siku, ipi ni siku ya kwanza na wiki gani ni wiki ya kwanza.

Tarehe kutegemeana na sikukuu
Katika dini kuna pia namna ya kutaja tarehe kufuatana na sikukuu na hii kawaida katika mwaka wa liturujia katika makanisa mengi. Hapa kuna hesabu za Jumapili katika vipindi kama Kwaresima au Adventi, au baada ya sikukuu muhimu.

Mifano:
Jumapili ya tatu baada ya Pasaka
Jumapili ya kwanza ya Adventi

Tarehe mbalimbali kandoni
Katika nchi ambako zinatumika kalenda za kitaifa zilizo tofauti na Kalenda ya Gregori ni kawaida kuonyesha kalenda kandoni. Kwa mfano nchini Iran mwaka unaanza kwa tarehe 1 mwezi wa Farwardin ambayo kwa kawaida ni sawa na 21 Aprili. Hivyo tarehe ya Kiirani 23 Farwardin 1396 ni sawa na tarehe 11 Aprili 2017. Ilhali nchini Iran hesabu ya kalenda ya Kiislamu ni muhimu kwa sikukuu za kidini kalenda za huko huonyesha pia tarehe ya tatu yaani 14 Rajabu 1438.

Kwa jumla nchi kadhaa za Kiislamu hutumia kalenda ya Kiislamu kando ya kalenda ya kimataifa ya Gregori.

Hii inafanana na nchi ya Israeli ambako tarehe za kalenda ya Kiyahudi zinaonyeshwa mara nyingi pamoja na tarehe za kalenda ya Gregori.

Tanbihi

Viungo vya Nje
IETF: RFC 3339
The ISO 8601 Date Format

 RFC 2550 : Y10K and Beyond
Today's date (Gregorian) in over 400 languages 

Kalenda
Historia
Frederick Jackson Turner

Frederick Jackson Turner (14 Novemba 1861 – 14 Machi 1932) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1933, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Historia kwa kitabu chake The Significance of Sections in American History.

Waliozaliwa 1861
Waliofariki 1932
Wanahistoria wa Marekani
Tuzo ya Pulitzer ya Historia
Herbert Agar

Herbert Sebastian Agar (29 Septemba 1897 – 24 Novemba 1980) alikuwa mwanahistoria na mwandishi wa habari kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1934, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Historia kwa kitabu chake The People's Choice.

Waliozaliwa 1897
Waliofariki 1980
Wanahistoria wa Marekani
Tuzo ya Pulitzer ya Historia
Maandamano

Maandamano (kutoka kitenzi "andaa" kilichonyambuliwa kwa viambishi -ma- na -na-; kwa Kiingereza procession, kutoka Kilatini processio, pia cortege) ni kundi la watu wanaotembea pamoja kwa utaratibu maalumu. 

Yametumika nyakati zote na mahali pote kwa ajili ya ibada, siasa n.k. inavyoonekana k.mf. katika michoro mingi ya zamani, hasa ya mazishi na ya kushangilia ushindi vitani. 

Siku hizi yanafanyika pia kwa kutoa hoja na kudai haki.

Tanbihi

Marejeo
Serrarius, N. (1607) Sacri peripatetici, sive in Sacris Ecclesiae Catholicae processionibus libri duo. Cologne
Gretser, Jakob (1608) De Catholicae Ecclesiae sacris processionibus & supplicantibus libri duo. Cologne: H. Mylius
Dunlop, C. (1932) Processions. London: Alcuin Club
Cairncross, Henry; Lamburn, E. C. R. & Whatton, G. A. C., comps. (1935) Ritual Notes: a comprehensive guide to the rites and ceremonies of the Book of Common Prayer of the English Church; 8th ed. London: W. Knott; pp. 104–09

Viungo vya nje

An Outdoor Procession
 Outdoor Procession on the Feast of the Dormition
Outdoor Procession at Ascension Convent on the Mount of Olives at Jerusalem

Dini
Siasa
Utamaduni
Elimu jamii
Charles McLean Andrews

Charles McLean Andrews (22 Februari 1863 – 9 Septemba 1943) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1935, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Historia kwa kitabu chake The Colonial Period of American History.

Waliozaliwa 1863
Waliofariki 1943
Wanahistoria wa Marekani
Tuzo ya Pulitzer ya Historia
Andrew C. McLaughlin

Andrew Cunningham McLaughlin (14 Februari 1861 – 24 Septemba 1947) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1936, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Historia kwa kitabu chake A Constitutional History of the United States.

Waliozaliwa 1861
Waliofariki 1947
Wanahistoria wa Marekani
Tuzo ya Pulitzer ya Historia
Van Wyck Brooks

Van Wyck Brooks (16 Februari 1886 – 2 Mei 1963) alikuwa mwanahistoria kutoka nchi ya Marekani. Mwaka wa 1937, alipokea Tuzo ya Pulitzer ya Historia kwa kitabu chake The Flowering of New England, 1815-1865.

Waliozaliwa 1886
Waliofariki 1963
Wanahistoria wa Marekani
Tuzo ya Pulitzer ya Historia
Milki ya Bornu

Bornu (pia Borno) ilikuwa milki muhimu katika Afrika ya Magharibi kwenye ukanda wa Saheli katika maeneo ya nchi za leo Nigeria, Niger na Chadi.

Mnamo mwaka 1800 ilikuwa na uenezaji mkubwa na kumiliki eneo la takriban kilomita za mraba 242.701 pamoja na Ziwa Chad. Ilipakana wakati ule na Mandara, Emirati ya Adamawa, Ukhalifa wa Sokoto na maeneo ya Watuareg kwenye Sahara.

Bornu ilivamiwa mwaka 1893 na mfanyabiashara Mwarabu Rabih ben Fadlallah aliyeshinda na kuua watawala wake. Mwenyewe alivamiwa na Wafaransa waliopanua himaya yao barani Afrika wakati ule. Milki ya Bornu iligawiwa kati ya Ufaransa, Uingereza na Ujerumani.

Sehemu ya Kiingereza iliingizwa katika koloni la Nigeria na hapo kuendelea kwa jina kama milki chini ya "shehu" wa familia ya wafalme wa kale lakini chini ya usimamizi wa Waingereza. Milki hii inaendelea kwa jina katika jimbo la Nigeria linaloitwa Borno.

Viungo vya nje
 The Story of Africa: Kanem-Borno — BBC World Service

Tanbihi

Kujisomea
Brenner, Louis: The Shehus of Kukawa, Oxford 1973.
Cohen, Ronald: The Kanuri of Bornu, New York 1967.

Lange, Dierk: Le Dīwān des sultans du Kanem-Bornu, Wiesbaden 1977.
-- A Sudanic Chronicle: The Borno Expeditions of Idris Alauma (1564-1576), Stuttgart 1987.
-- "Ethnogenesis from within the Chadic state", Paideuma, 39 (1993), 261-277.
Nachtigal, Gustav: Sahara und Sudan, Berlin, 1879-1881, Leipzig 1989 (Nachdruck Graz 1967; engl. Übers. von Humphrey Fisher). 

 Urvoy, Yves: L'empire du Bornou, Paris 1949.
Zakari, Maikorema: Contribution à l'histoire des populations du sud-est nigérien, Niamey 1985.

Madola
Nchi za kihistoria za Afrika
Historia ya Nigeria
Historia ya Chad
Historia ya Kamerun
Leonard Cohen

Leonard Norman Cohen (1934 – 2016) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji nchini Marekani.

Viungo vya nje
Mtunguja

Mtunguja, mtunguja-mwitu, mtura, mtula, mtulwa, mtua, mtuatua, mndulele, mnyanya-mwitu au mnyanya-pori ni majina mbalimbali ya mimea ya familia Solanaceae. Fasihi andishi (ya kisayansi na ya umma) haidhihirishi majina gani hutumika kwa spishi gani. Inaonekana kwamba majina yote hutumika kwa Solanum incanum (kwa Kiingereza thorn apple) lakini majina kadhaa hutumika kwa spishi nyingine pia, hasa Solanum schumannianum na Solanum zanzibarense.

Mitunguja ina sumu lakini kuna namna ambazo majani na matunda yake huliwa baada ya kupikwa. Yote hutumika kama mitishamba, k.m. dhidi ya magonjwa ya ngozi, ya koo, ya meno na ya tumbo na dhidi ya maumo ya nyoka.

Picha

Mnavu na jamaa
Mpilipili (Solanaceae)

Mipilipili au mipiripiri ni mimea ya jenasi Capsicum katika familia Solanaceae ambao matunda yao, yaitwayo pilipili, hutumika kama kiungo kwa ajili ya ladha yao kali sana. Lakini kuna namna zisizo na ladha kali na hizi huitwa pilipili hoho. Kinyume na hizi pilipili kichaa ni kali sana.

Mimea hii hukuzwa duniani kote ambapo hali ya hewa ni ya moto kiasi au katika nyumba za kioo ambapo hali ya hewa ni baridi.

Spishi zinazakuzwa katika Afrika
 Capsicum annuum, Mpilipili (Hot pepper)
 Capsicum annuum cv. cayenne, Udaha (Cayenne pepper)
 Capsicum annuum var. grossum, Mpilipili-hoho (Sweet pepper)
 Capsicum chinense, Mpilipili (Capsicum chinense)
 Capsicum frutescens, Mpilipili-kichaa (Capsicum frutescens)

Picha

Mnavu na jamaa
Vichekesho

Vichekesho ni maigizo mafupi yenye lengo la kufikisha ujumbe kwa njia ya kufurahisha au kuchekesha hadhira husika. Vichekesho huundwa kwa mpangilio wa maneno ulio na utendekaji ambao hauna kina kuhusu kisa kinachooneshwa - huonesha kisa au jambo bila kulichambua kwa kina.

Vichekesho hutumia wahusika ambao hutumia lugha nyepesi ya picha na tamathali ambazo watazamaji wana uwezo wa kuzitambua. Vichekesho huigizwa kwenye runinga, redioni, shuleni, na kwenye sherehe mbalimbali.

Viungo vya Nje 
 Comedy Documentary Films at All Documentaries
 
 A Vocabulary for Comedy from a professor at Dallas Baptist University
 6 Elements of Comedy  by comedian Bobby Schimmel

Sanaa
Fasihi
Mngogwe

Mngogwe au mnyanya-chungu ni jina la spishi mbili za jenasi Solanum katika familia Solanaceae. 

Matunda yake huitwa ngogwe na huliwa baada ya kupikwa, ila ngogwe Uhabeshi huliwa mbichi pia. 

Majani yaliyopikwa huliwa vilevile na huitwa mafa.

Spishi
 Solanum aethiopicum, Mngogwe Habeshi (Ethiopian eggplant)
 Solanum macrocarpon, Mngogwe wa Afrika (African eggplant)

Asili ya mngogwe wa Afrika ni Afrika ya Magharibi na asili ya mngogwe Habeshi ni Uhabeshi, lakini siku hizi spishi zote mbili hukuzwa mahali pengi pa Afrika na katika Asia na Amerika pia. 

Mngogwe Habeshi hupendwa sana katika Afrika ya Magharibi. Waigbo wa Nijeria wanatumia matunda yake kama mbadala wa koko ya kola.

Picha

Mnavu na jamaa
Sakafu ya bahari

Sakafu ya bahari (kwa Kiingereza seabed, sea floor, seafloor au ocean floor) ni sehemu ya chini kabisa ya bahari au, kwa lugha nyigine, ni sehemu ya uso wa dunia iliyofunikwa na maji ya bahari.

Kina cha maji juu ya sakafu ya bahari kinacheza kati ya mita chache hadi takriban kilomita 11 katika mifereji ya bahari. Kwa wastani sakafu iko mita 3,800 chini ya uso wa bahari.

Maeneo ya sakafu ya bahari huchunguliwa kwa kutumia nyambizi za utafiti na siku hizi pia kwa picha na vipimo vya satelaiti. Kwenye sehemu zenye kina kidogo, hasa kwenye tako la bara, inawezekana pia kwa wazamiaji kufikia sakafu ya bahari.

Sawa na uso wa dunia barani sakafu ya bahari huwa na milima, mabonde, tambarare na volkeno. Kwa jumla maeneo mbalimbali ya sakafu ya bahari hufanana kuliko maeneo ya uso wa dunia bara kwa sababu athira za kufinyanga na kubadilisha uso wa sakafu ni chache kulingana na nchi kavu. Hapo chini ni hasa mikondo ya maji inayobadilisha uso wa sakafu tofauti na nchi kavu ambako mvua, mito, upepo na mabadiliko makali ya joto na baridi zinachangia mmomonyoko na kufinyanga uso wa nchi.

Jiografia
Bahari
Kamafleji

Kamafleji (kutoka kwa Kiingereza camouflage) au majificho ni hali ya kujificha kwa kujifananisha na mazingira. 

Kamafleji inatumiwa na wanyama wengi kama kinga dhidi ya maadui lakini pia na wanyama wanaowinda wengine kama usaidizi wa kukaribia windo lao. 

Inatumiwa pia na wanadamu, hasa na wanajeshi na wawindaji kwa njia ya kuchagua nguo zenye rangi na ruwaza zisizotambuliwa kirahisi.

Kamafleji kwa njia ya rangi
Wanyama wengi huonyesha rangi inayolingana na makazi yao ya kawaida. Charles Darwin alitambua ya kwamba inasaidia katika mchakato wa uteuzi asilia kama rangi fulani inapunguza hatari ya kiumbehai kutambuliwa na kuliwa na maadui. 

Biolojia
Mfereji wa bahari

Mfereji wa bahari (kwa Kiingereza oceanic trench) ni kama bonde au korongo kwenye sakafu ya bahari.

Mara nyingi mifereji ya bahari huwa na mitelemko mikali ya kuelekea chini. Huwa mirefu lakini kiasi nyembamba. Urefu unaweza kufikia kilomita 2,400 na upana hadi km 112.

Mfereji wa bahari uliyoenea chini kabisa duniani ni mfereji wa Mariana wenye kina cha mita 11,034 uliopo katika bahari ya Pasifiki kando ya Visiwa vya Mariana karibu na Guam. Ni mahali ambako bamba la Pasifiki hujisukuma chini ya Bamba la Ufilipino.

Kwa jumla mifereji hii inapatikana mahali ambako bamba la gandunia linasukumwa chini ya bamba lingine. 

Kwa hiyo mazingira ya mifereji ya bahari yana mitetemeko ya ardhi ya mara kwa mara pamoja na tsunami zinazotokana na mitetemeko hiyo.

Kwenye kona au mipaka ya mifereji ya bahari mara nyingi kuna safu za visiwa vilivyojengwa na volkeno zilizoanza kwenye sakafu ya bahari.

Marejeo 

Shukman, David 2013. Deep ocean undersea vents. BBC News Science & Technology .

Bahari
Gandunia
Bamba la Ufilipino

Bamba la Ufilipino (ing. Philippine Plate) ni bamba la gandunia mojawapo lililopo chini ya bahari ya Pasifiki. Liko chini ya sehemu ya bahari iliyopo upande wa kaskazini-mashariki ya visiwa vya Ufilipino.

Upande wa mashariki wake Bamba la Pasifiki linasukumwa chini ya Bamba la Ufilipino. Mwendo huu umesababisha kutokea kwa mifereji ya bahari kama vile ya Bonin, Mariana, Yap na Palau. Mpaka na Mfereji wa Mariana kipande kimeanza kuvunjika na wakati mwingine hutajwa kama bamba la pekee kwa jina la Bamba la Mariana.

Upande wa kaskazini bamba hili linazamishwa chini ya visiwa vya Japani na hapa kugongana na Bamba la Ulaya-Asia. Hali hii ni sababu ya kutokea kwa mitetemeko ya ardhi mikali nchini Japani.

Tanbihi

Marejeo
 Robert Hall, Jason R. Ali, Charles D. Anderson, Simon J. Baker: Origin and motion history of the Philippine Sea Plate. Tectonophysics, vol. 251, no 1–4, 1995, pp. 229–250, ISSN 0040-1951 doi:10.1016/0040-1951(95)00038-0

Jiografia
Gandunia
Chwale

Chwale ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 1698  walioishi humo. Msimbo wa posta ni  75111.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Jadida

Jadida ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, nchiniTanzania yenye postikodi namba 75104  . Kata hii ina wakazi wapatao 6193 , kulingana na sensa iliyofanyika mwaka wa 2012.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Junguni

Junguni ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 2547  walioishi humo. Msimbo wa posta ni  75116.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Kinyikani

Kinyikani ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 2296  walioishi humo. Msimbo wa posta ni  75111.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Kiungoni

Kiungoni ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,040  walioishi humo. Msimbo wa posta ni 75115.

Marejeo 
 
 
 
Wilaya ya Wete 
Mkoa wa Pemba Kaskazini
Kizimbani (Wete)

Kwa matumizi tofauti ya jina hili angalia hapa Kizimbani

Kizimbani ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5875  walioishi humo. Msimbo wa posta ni  75105.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Kiuyu Kigongoni

Kiuyu Kigongoni ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 2703  walioishi humo. Msimbo wa posta ni  75113.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Kiuyu Minungwini

Kiuyu Minungwini ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 3133  walioishi humo. Msimbo wa posta ni  75113.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Limbani

Limbani ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania yenye Msimbo wa posta 75106  . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 3919  walioishi humo.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Mzambarauni Takao

Mzambarauni Takao ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 2001  walioishi humo. Msimbo wa posta ni  75110.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Maziwani

Maziwani ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 2051  walioishi humo. Msimbo wa posta ni  75115.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Mjini Ole

Mjini Ole ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 3531  walioishi humo. Msimbo wa posta ni  75112.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Mpambani

Mpambani ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 2178  walioishi humo. Msimbo wa posta ni  75114.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Pembeni

Pembeni ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 1689  walioishi humo. Msimbo wa posta ni  75115.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Selem

Selem  (pia Selemu) ni kata ya Wilaya ya Wete katika Mkoa wa Kaskazini Pemba, Tanzania yenye postikodi namba 75107 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 2603  walioishi humo.

Marejeo

Mkoa wa Pemba Kaskazini
Wilaya ya Wete
Shehia

Shehia ni jina kwa kitengo cha kata kwenye visiwa vya Unguja na Pemba nchini Tanzania.

Ni ngazi ya chini ya utawala wa nchi. Mara nyingi huitwa pia kwa jina lake la Kiingereza kama "ward". Shehia iko chini ya wilaya (district) na kila wilaya huwa na shehia kadhaa.

Asili ya jina ni neno "shehe" inayomaanisha mzee mheshimiwa katika mazingira ya utamaduni wa Kiislamu na "sheha" kwa matumizi ya kisiasa Zanzibar.

Marejeo

Ugawaji wa nchi
Mto Pwani

unapatikana katika kaunti ya Taita-Taveta, kusini mwa Kenya.

Tazama pia
 Mito ya Kenya
 Orodha ya mito ya kaunti ya Taita-Taveta

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Kaunti ya Taita-Taveta
Ndege ya kijeshi

Ndege ya kijeshi ni eropleni inayotumiwa kwa kusudi la kijeshi. Mara nyingi ni ndege ilitengenezwa hasa kwa kusudi hilo, lakini kuna pia ndege zinazoitwa hivi hata kama zinafanana na ndege za kawaida hata zinaweza kubaki bila silaha lakini zilinunuliwa na jeshi la nchi fulani kwa makusudi yao. Ndege iliyokodiwa tu au kukamatwa na jeshi kwa muda haiitwi "ndege ya kijeshi".

Puto na putoanga zilitangulia
Vyomboanga (balloon) vya kwanza vilivyotumiwa kijeshi vilikuwa puto katika karne ya 19. Zilitumiwa hasa kwa kusudi la kupeleka watazamaji na wapelelezi juu ya uso wa nchi na kupeleleza malengo kwa mizinga na kama mizinga ililenga vema. Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia kulikuwa pia na matumizi ya putotanga (zeppelin) kwa kusudi hiyohiyo na pia kwa kubeba mabomu nyuma ya mistari ya mapigano. Ndegeputo za Ujerumani zilitupa mabomu kadhaa juu ya London wakati wa Vita Kuu ya Kwanza.

Ndege za injini
Mara baada ya kupatikana kwa ndege za akina Wright mnamo mwaka 1903 wanajeshi waliona faida ya kutumia mitambo hiyo kwa makusudi yao. Walileta uwezo wa kufikia mahali haraka zaidi na kwa uhakika zaidi kuliko puto. 

Baada ya kuanza kwa Vita vikuu vya kwanza mwaka 1914 marubani walitumwa angani kwa kupeleleza hali ya maadui. Pale ambako ndege za maadui zilikutana angani marubani walianza kupigana kwa kutumia bastola au bunduki walizokuwa nazo. 

Mwaka 1915 Ufaransa ilitangulia kutengeneza ndege ya kwanza yenye bombomu.

Ndege za kivita
Mshale (kundinyota)

Kwa habari za sayari (wakati mwingine kwa kosa huitwa pia "Kausi") angalia hapa Neptun; kwa matumizi mengine ya jina "Sagittarius" angalia hapa Sagittarius

Mshale (pia Kausi au Sagittarius kwa Kilatini/Kiingereza) ni jina la kundinyota kwenye zodiaki.

Nyota za Mshale huwa haziko pamoja kihalisi lakini zinaonekana tu vile kutoka duniani. Kwa uhalisi kuna umbali mkubwa kati yao, kama ziko mbali au jirani nasi. Kwa hiyo kundinyota "Mshale" linaonyesha eneo la angani jinsi tunavyoiona kutoka Duniani.

Jina
Mabaharia Waswahili wamejua nyota hizi kwa muda mrefu kwa jina la "Kausi" linalotokana na neno la Kiarabu Qaws قوس linalomaanisha "upinde". Maana hii ni karibu sawa na jina la Kilatini "Sagittarius" (mpiga upinde). Wataalamu wa kale waliona katika nyota zake picha ya mtu anayekalia juu ya farasi akishika pinde na kulenga mshale.

Jina la "Kaus" limetumiwa pia katika astronomia ya kimagharibi kutaja nyota kadhaa zilizomo hapa kama vile  Kaus Australis, Kaus Medius na Kaus Borealis.

Katika vitabu kadhaa vya shule za msingi nchini Tanzania "Kausi" imetumiwa kwa kosa kutaja sayari ya nane katika mfumo wa jua letu yaani Neptun.

Katika unajimu wa kisasa jina la Kausi limeshasahauliwa na nyota hizi zinajulikana zaidi kwa “Mshale” ambayo inarejelea picha inayotumiwa kama ishara yake.

Kuonekana
Mshale inaonekana pale angani ambako njia nyeupe inang'aa zaidi yaani kuelekea kitovu cha galaksi yetu.

Mshale ni kati ya makundinyota yaliyojulikana tangu karne nyingi zikitumiwa hasa na mabaharia kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Nyota na magimba ya anga
Katika eneo la Mshale wanaastronomia walitambua magimba ya angani kadhaa ya maana. Hizi ni pamoja na
Alfa Sagittarii ambayo ni chanzo cha mawimbi ya redio; inaaminiwa ya kwamba mawimbi haya ni dalili za kuwepo kwa shimo cheusi kubwa sana linaloitwa "Sagittarius A*"; linatazamiwa kuwa shimi jeusi kuu kwenye kitovu cha galaksi yetu yaani Njia Nyeupe. 
Nebula kadhaa zilizoandikishwa katika orodha ya Messier kama vile nebula za lagoon, omega na red spider.

Tanbihi

Marejeo
kuhusu jina: Jan Knappert, The Swahili names of stars, planets and constellations; makala katika jarida la The Indian Ocean Review, Perth, Australia September 1993, uk. 7

Makundinyota ya Zodiaki
Charles Messier

Charles Messier (tamkaː sharl mesyee; 26 Juni 1730 – 12 Aprili 1817) alikuwa mwanaastronomia kutoka nchini Ufaransa anayekumbukwa kwa kutunga orodha ya magimba ya angani iliyojulikana kwa jina la "Orodha ya Messier". Namba za orodha yake zinatumiwa hadi leo kwa kutaja magimba ya angani mbalimbali, kwa mfano “M31” ambayo ni Galaksi ya Andromeda.

Maisha
Alizaliwa katika jimbo la Lorraine, Ufaransa. Alianza kuvutiwa na habari za astronomia baada ya kuona nyotamkia kubwa ya mwaka 1744 na kupatwa kwa jua mnamo tarehe 25 Julai 1748.

Kazi yake ya kwanza kuanzia mwaka 1754 ilikuwa ajira kama karani wa Joseph Nicolas Delisle aliyekuwa mwanastronomia mkuu wa jeshi la maji la Ufaransa. Kazi ya Messier ilikuwa pamoja na kuchora ramani. Deslisle alitambua uwezo wake alimfundisha pia misingi ya astronomia. Hasa alimfundisha kuandika kila kitu alichotazama angani pamoja na maelezo yakinifu.

Mwaka 1757 aliagizwa na Delisle kutafuta Kometi ya Halley iliyotabiriwa kurudi mwaka ule; aliitambua tu kwenye Januari 1759 kwa sababu utabiri ulikuwa na makosa. Mwaka 1761 alitazama mpito wa Zuhura mbele ya jua na mwaka 1764 alifaulu kukuta nyotamkia ya kwanza isiyojulikana bado.

Tangu 1764 Messier alitafuta hasa nyotamkia angani. Kwa jumla alizitambua 13:

 C/1760 B1 (Messier)
 C/1763 S1 (Messier)
 C/1764 A1 (Messier)
 C/1766 E1 (Messier)
 C/1769 P1 (Messier)
 D/1770 L1 (Lexell)
 C/1771 G1 (Messier)
 C/1773 T1 (Messier)
 C/1780 U2 (Messier)
 C/1788 W1 (Messier)
 C/1793 S2 (Messier)
 C/1798 G1 (Messier)
 C/1785 A1 (Messier-Mechain)

Pamoja na nyotamkia hizi alikuta pia kiasi cha magimba mengine kama vile nebula, fungunyota au galaksi.

Tangu mwaka 1771 alianza kuzipeleka kwenye umma kwa njia ya orodha yake alimoorodhesha magimba 110 zinazotajwa hadi leo kwa namba kama “Messier-1” (au M1) na kadhalika.

Tazama pia
 Orodha ya Messier

Marejeo

Viungo vya Nje
 Amateur Photos of Charles Messier Objects 
 Messier Marathon  Tries to find as many Messier objects as possible in one night.
 New General Catalog and Index Catalog revisions
 Clickable table of Messier objects 

waliozaliwa 1730
Waliofariki 1817
Wanaastronomia wa Ufaransa
Jozi

Jozi ni namna ya kutaja vitu viwili vilivyo pamoja na vinavyofanana. Ni namna nyingine ya kusema "mbili" lakini kwa kukazia tabia ya kuwa pamoja.

Neno linatokana na Kiarabu جوزاء jawza inayomaanisha pia "mapacha".

Mifano ya jozi za kawaida ni viatu, soksi, macho. Khanga zinauzwa mara nyingi kwa jozi.

Namba
Mpito wa Zuhura

Mpito wa Zuhura mbele ya jua (kwa Kiingereza transit of Venus) unatokea wakati sayari Zuhura (Venus) inapita katika mstari baina ya jua na dunia. 

Hii inalingana na kupatwa kwa jua kiasi. Ilihali Zuhura iko mbali inaonekana ndogo na kufunika sehemu ndogo ya jua tu kwa mtazamaji duniani.

Sayari ya Zuhura wakati huu inaonekana kama duara dogo jeusi linalopita polepole kwenye jua. Kwa kawaida mpito mmoja hudumu masaa kadhaa.

Mpito uliopita ulitokea mwaka 2012, na kabla yake mwaka 2004. Mipito ijayo itatokea Disemba 2117 na Disemba 2125. Mpito wa mwaka 2012 ulitazamwa na kurekodiwa kwenye intaneti.

Mipito ya Zuhura inarudia kwa kufuata mfumo wa jozi mipito miwili kwa tofauti ya miaka minane; majozi hayo yana tofauti ya miaka 121.5 na miaka 105.5. Baada ya miaka 243 yote yanarudia.

Mtaalamu wa kwanza aliyetabiri mpito wa Zuhura kwa mwaka 1639 alikuwa Johannes Kepler lakini alifariki kabla ya tukio, hivyo hakuliona mwenyewe. Utabiri wake ulithibitishwa miaka 8 baadaye na Waingereza Jeremia Horrocks na William Crabtree wakati wa mpito wa pili tarehe 4 Disemba 1639. 

Edmond Halley alitambua mwaka 1715 ya kwamba upimaji wa mpito wa Zuhura unaweza kuleta data za kuelewa umbali kati ya jua na dunia. Kutokana na makadirio yake jozi la mipito iliyofuata kwenye miaka 1761 na 1769 iliangaliwa na wanaastronomia wengi waliojiandaa na kusafiri kwenda maeneo tofauti ya dunia ili kupata vipimo vyenye nyuzi tofauti kati ya mtazamaji na jua. Safari mashuhuri ya nahodha na mpelelezi James Cook ilikuwa na lengo kuu kuwapeleka wanaastronomia hadi visiwa vya Tahiti kwa kutazama na kupima mpito huo.

Tazama pia
 Mpito wa sayari
 Mpito wa Utaridi

Marejeo 

zuhura
matukio ya angani
Kepler (chomboanga)

Kepler ni darubini ya anga-nje iliyorushwa angani na taasisi ya NASA (Marekani) kwa shabaha ya kugundua sayari za nje zinazozunguka nyota nje ya mfumo wa Jua letu. 

Jina lilichaguliwa kwa heshima ya mwanaastronomia Mjerumani wa karne ya 17 Johannes Kepler, 

Kepler ilirushwa katika anga-nje tarehe 7 Machi 2009. 

Kazi yake ni kupeleleza sehemu ya Njia nyeupe na kugundua sayari za nje hasa zile ambazo zinazunguka nyota zake kwa umbali wenye uwezekano wa kuwa na uhai.  

Data za Kepler zililenga kutambua nyota zinazoonyesha mabadiliko ya kurudiarudia ya angavu ya nyota zinazosababishwa na sayari zinazopita mbele ya nyota wakati wa kuangaliwa. Yaani kila sayari ikipita nyota yake inapunguza kiasi kiwango cha nuru kinachoonekana na mtazamaji wa nyota hii inaweza kupimwa.

Kwa jumla Kepler ilikusanya data za nyota zaidi ya 500.000. Kutokana na utahmini ya data zake inaaminiwa leo kwamba asilimia 20 hadi za nyota zinazoonekana angani zinaweza kuwa na sayari ndogo zinazoweza kufanana na Dunia.

Kepler kumaliza kazi 
Chomboanga hicho hakikuweza kuendelea na kazi yake jinsi ilivyopangwa kwa sababu kulitokea tatizo la kulenga tena darubini pale panapotakiwa . Mwaka 2014 mbinu ulipatikana kuangalia tena magimba kwenye ekliptiki.. Mwaka 2018 Kepler ilifika mwisho wa uwezo wake baada ya kuishia fueli yote.

Marejeo 

Chomboanga
Robo

Robo (kutoka neno la Kiarabu ربع rob) ni kipande cha kitu kizima au sehemu ya nne ya jumla fulani.

Katika hisabati ni kwamba jumla hiyo imegawiwa katika sehemu nne zilizo sawa. Hivyo inaandikwa 1/4 au 0.25 au 25 %. 

Robo ni nusu ya nusu na hivyo robo mbili ni sawa na nusu ya kitu au 50% au 0.5.

Hisabati
Namba
Freestyle Football Tanzania

Freestyle Football Tanzania Association ni chombo cha mchezo wa uchezeaji wa mpira wa miguu (uchezea mpira) nchini Tanzania kama vile serikali ama shirikisho linavyofanya shughuli zake.

FFTA inasimamiwa na kuendeshwa na mfumo wa utawala wa klabu moja iitwayo Genius MP Freestyle Football Club. Klabu hii ni klabu mama ya mchezo huu yenye jukumu na mamlaka ya kusimamia, kuendesha, na kuratibu mchezo huu nchini na ndio inayotoa viongozi wakutawala FFTA. Klabu ina usajili wa namba NSC 11410 (National Sports Council). FFTA inahusiana na shirikisho la dunia la uchezeaji mpira wa miguu (World Freestyle Football Federation-WF3)  ambalo balozi wake mkuu ni Ronaldinho.

Historia ya FFTA
FFTA kabla ya kuwa chombo kilikuwa kinatambulika kama Chama cha uchezeaji wa mpira wa miguu wa Tanzania - TFFA (Tanzania Freestyle Football Association) , hivyo kilijulikana rasmi na serikali ya Jamhuri ya Muungano wa Tanzania mnamo Julai 19, 2015 kama FFT (Freestyle Football Tanzania) kupitia wizara ya michezo na baraza la michezo.. FFT iliweza kusajili klabu ya kwanza iitwayo Genius MP. Morison Mosses Jumanne  ndiye rais wa awamu ya I ya FFT na mwenyekiti wa klabu ngazi ya taifa na Pascal Chang'a ndiye makamu wa rais wa awamu ya I ya FFT na makamu mwenyekiti wa klabu ngazi ya taifa tangu Julai 19, 2015.

Klabu ya Genius MP
Ni klabu mama ya mchezo wa kuchezea mpira wa miguu yenye jukumu na mamlaka ya kusimamia, kuendesha na kuratibu mchezo huu. Ilianzishwa 2015 na kusajiliwa Aprili 27, 2016 kwa kupewa namba ya usajili NSC 11410. Klabu ina uhusiano na shirikisho la ulimwengu ambalo balozi wake mkuu ni Ronaldinho Gaucho. Waanzilishi ni Morison Mosses Jumanne na Pascal Chang’a.

Ujio wa bingwa wa uchezeaji mpira wa miguu duniani mwaka 2012, Kotaro Tokura
Kotaro Tokura ni raia wa Japan. Ni mchezaji wa kuchezea mpira wa miguu, alishiriki shindano la dunia mwaka 2012 na alifanikiwa kuwa mshindi wa kwanza wa dunia.

Madhumuni ya FFT
(a) Kupiga vita aina zote za ukatili wa kijinsia na uvunjaji wa haki za wachezeaji mpira.

(b) Uwepo wa mashindano ya kata, wilaya, kanda, mkoa, kitaifa na mataifa na ya mashirika ya umma na binafsi.

(c) Kujenga uwezo kwa kutoa elimu katika masuala ya elimu ya mchezo.

(d) Kutetea na kushawishi uboreshaji wa miundo mbinu na huduma za mchezo katika ngazi mbalimbali.

(e) Kuwezesha upatikanaji wa fursa mbalimbali za kimaendeleo na kushawishi wachezeaji kujiunga katika vikundi  mitandao mbalimbali yenye manufaa kwa wachezeaji.

(f) Kuhakikisha ukuaji wa soko la mchezo linakuwa kubwa.

(g) Kuifanya sekta ya michezo kukua kiuchumi.

(h) Kuwepo kwa ajira kwa waendeshaji na wachezeaji mpira.

Mashindano ya FFT
1.Ya Ndani – Tanzania 

2.Ya Nje – Afrika na Mabara

3.Mengine

Tanbihi

Viungo vya nje
 https://www.facebook.com/freefoottz/
 https://www.instagram.com/freefoottanzania/
Michezo
Valdo

Petro Valdo (kwa Kifaransa: Pierre Vaudès/de Vaux, 1140 hivi - 1179 au 1205 hivi), anatajwa kwa mwanzilishi wa Wavaldo, tapo la Ukristo la Karne za Kati.

Maisha
Hakuna habari nyingi za hakika kuhusu maisha yake. Mfanyabiashara wa Lyon, Ufaransa, aliongoka kwa kuacha mali yake na kushika ufukara.

Alianza pia kuhubiri, hasa kwamba, "Hakuna anayeweza kuyumikia mabwana wawili, Mungu na mali". Kufikia mwaka 1170 Valdo alikuwa ameshapata wafuasi wengi walioiga maisha yake ya Kiinjili. 

Anasifiwa pia kwa kutoa au kuagiza tafsiri ya kwanza ya Biblia katika lugha yoyote mpya iliyotokana na Kilatini.

Mwaka 1179, Valdo na mfuasi wake mmojawapo walikwenda Roma, walipokaribishwa na Papa Alexander III. Mwaka huohuo mtaguso wa tatu wa Laterano ulikataa baadhi ya mawazo ya Valdo, bila kulaani tapo lenyewe wala kutenga viongozi wake. 

Lakini itikio la maaskofu lilikuwa kali zaidi, hivyo Wavaldo walifukuzwa kutoka Lyon, na hatimaye walijitafutia usalama katika mabonde ya Piemonte, Italia Kaskazini. 

Baada ya mwanzo wa Matengenezo ya Kiprotestanti, Wavaldo walijiunga nayo, hasa katika mfumo wa Wakalvini (1532).

Kwa sasa Wavaldo ni 70,000 hivi.

Tanbihi

Marejeo
 Audisio, Gabriel, The Waldensian Dissent: Persecution and Survival, c.1170 - c.1570, Cambridge Medieval Textbooks. (1999) Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-55984-7

Viungo vya nje

 Link to the Medieval sourcebook text about Peter Waldo

Waliozaliwa 1140
Waliofariki 1205
Watu wa Ufaransa
Wakatari

Wakatari (kutoka neno la Kigiriki katharos, yaani safi) walikuwa Wakristo wa karne za kati waliofuata aina ya Gnosis ya kale iliyozidi kupatikana huko na huko, kwa mfano kati ya Wamani.

Mitazamo 
Waliamini ulimwengu umeumbwa na mungu mbaya na kwamba huyo alimnyang'anya Mungu mwema watu na kuwaleta ulimwenguni. Kumbe ndani ya mwili wao kuna roho inayohitaji kumrudia Mungu.  

Walikataa mafundisho kuhusu dhambi, kumbe waliamini mtu akifa mungu mbaya anairudisha tena ulimwenguni katika mwili mwingine mpaka mtu afikie utakaso.

Walikubali Agano Jipya tu, wakitumia tafsiri za lugha za kawaida, si za Kilatini.

Pia walikataa ndoa, kunywa maziwa na kula nyama, isipokuwa samaki. 

Lakini walidai kati yao waliokamilika tu wafuate maadili hayo, wakiwaachia waumini wengine wafanye walivyotaka hadi kutubu saa ya kufa.

Matatizo 
Mwaka 1145 walianza kushambulia Kanisa Katoliki, na kufikia mwaka 1165 walisema hadharani limejaa mbwamwitu wakali na wanafiki wanaoabudu mungu mwingine, si yule wa kweli. 

Mwaka 1166 mtaguso wa Oxford uliwafuta Wakatari wa huko Uingereza. Ikatokea vilevile Ufaransa Kaskazini. 

Hivyo mwaka 1167 maaskofu Wakatari walikutana ili kuanzisha kanisa mbadala huko Ufaransa Kusini, walipokuwa wanaungwa mkono na watawala wadogo.

Maitikio 
Kanisa Katoliki, ingawa mapadri wake hawakuwa na maadili mazuri, lilipinga Ukatari kama uzushi. Hata hivyo ulizidi kuenea katika mazingira ya juhudi kubwa ya mijini, wakati Wakatoliki walizidi kuwa na nguvu mashambani, kwenye monasteri. 

Hatimaye Papa aliagiza vita vya msalaba dhihi yao akiwaahidia askari wote fadhili zilezile walizopewa waliokwenda kupigana na Waislamu. 

Tarehe 22 Julai 1209 askari 30,000 hivi waliteka Beziers na kuua wakazi wote (labda 20,000), wengi wao wakiwa Wakatoliki. Vita viliendelea miaka arubaini hivi, kwa lengo la kukomesha Wakatari wote Ufaransa Kusini.  

Mwaka 1210 walianza kuchoma moto watu hai, desturi iliyoendelea kwa wazushi wengine baadaye.

Katika miji ya Italia Kaskazini Ukatari ulikoma miaka ya 1260. Guillaume Bélibaste, "mkamilifu" wa mwisho wa Languedoc, aliuawa mwaka 1321.

Viungo vya nje 
 http://dannyreviews.com/h/Cathars.html
 http://gnosistraditions.faithweb.com/mont.html
 http://www.fordham.edu/halsall/source/gui-cathars.html
 http://philtar.ucsm.ac.uk/encyclopedia/  christ/west/cathar.html
 http://pages.britishlibrary.net/forrester-roberts/  cathars.html
 http://www.rennes-le-chateau.co.uk/html/cathars.htm
 Cathar Center in Barcelona: Books, spirituality, exhibition 

Historia ya Ukristo
Historia ya Ufaransa
Historia ya Italia
Ngome ya Beaumaris

Ngome ya Beaumaris (Castell Biwmares kwa Kiwelisi) iko katika mji wa Beaumaris, katika kisiwa cha Anglesey, Welisi. 

Ujenzi wake ulianza mwaka 1295 chini ya mbunifu wa Kisavoya Jacques de Saint-Georges. 

Imeandikwa katika orodha ya Urithi wa Dunia ya UNESCO mwaka 1986.

Tanbihi

Marejeo 
 .
 .
 .
 .
 (en) Keith D. Lilley, « The Landscapes of Edward's New Towns: Their Planning and Design », dans Diane Williams et John Kenyon (éd..
 (en) Graham Lott, « The Building Stones of the Edwardian Castles », dans Diane Williams et John Kenyon (éd..
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .

Viungo vya nje 
 (Kiingereza) Ngome ya Beaumaris

Urithi wa Dunia
Welisi
Nyumba za wakulima wa Hälsingland

Nyumba za wakulima wa Hälsingland  (Kiswidi Hälsingegårdar) ni jina la nyumba kubwa za jadi za wakulima katika jimbo la Hälsingland, Uswidi.

Tabia za nyumba za Hälsingland
Wakulima wa eneo hilo walishindana kujenga nyumba kubwa, mara nyingi za ghorofa mbili, na kuzipamba. Ujenzi ulikuwa wa mbao zinazopatikana kwa wingi katika mazingira hayo yenye misitu minene. Ni nyumba imara maana zinahitaji kudumu katika mazingira ya tabianchi yenye vipindi vya baridi na theluji nyingi pamoja na vipindi vifupi vya joto.

Nyumba zinazopatikana zilijengwa wakati wa karne za 18 hadi 19. Mwaka 2012 nyumba za jadi za wakulima wa Hälsingland zilikubaliwa na UNESCO katika orodha ya Urithi wa Dunia. 

Mara nyingi nyumba hizo ziko hatarini maana idadi ya watu wanaolima na kuishi vijijini inapungua.

Orodha 
Nyumba saba zilizotajwa kama urithi wa dunia mwaka 2012 ni zifuatazo :
 Bommarskatika Letsbo, katika manispaa ya Ljusdal;
 Erik-Anders, katika Söderala, katika manispaa ya Söderhamn;
 Fågelsjö gammelgård, katika manispaa ya Ljusdal; 
 Gästgivarskatika Vallsta, katika manispaa ya Bollnäs;
 Jon-Lars, Alfta, manispaa ya Ovanåker;
 Kristofers, Järvsö, katika manispaa ya Ljusdal;
 Pallars, Alfta, manispaa ya Ovanåker.

Nyumba za sanaa

Marejeo

Viungo vya nje 
 Mashamba pambilivio ya Hälsingland, kwenye tovuti ya urithi wa dunia Centre

Utamaduni wa Uswidi
Urithi wa Dunia
Bunge la Tanzania

Bunge la Tanzania ni baraza la Jamhuri ya Muungano wa Tanzania linalotunga sheria na kuisimamia serikali katika utekelezaji wa majukumu yake.

Waliopo bungeni
Bunge linamjumuisha rais wa Tanzania pamoja na wabunge. Mnamo mwaka 2017 kulikuwa na wabunge 393 wanaoingia kwa namna tofauti 
 Wabunge 264 waliochaguliwa katika majimbo ya uchaguzi
 Wabunge 113 walioingia kupitia viti maalum vya wanawake
 Wabunge 5 walioteuliwa na Baraza la Wawakilishi wa Zanzibar
 Wabunge 10 walioteuliwa na Rais wa Tanzania
 Mwanasheria Mkuu

Mamlaka ya Bunge iko juu ya mambo yote yasiyo ya Zanzibar pekee.

Majimbo ya Uchaguzi wa Bunge
Kuna majimbo 214 Tanzania Bara na majimbo 50 Zanzibar. 

Majimbo yanatofautiana kwa kiasi kikubwa katika idadi ya wakazi. Wastani wa Tanzania bara ni mbunge mmoja kwa wakazi 227,461.  Kuna majimbo katika mikoa ambako mbunge mmoja anawakilisha watu wengi zaidi kama vile Dar es Salaam (wakazi 546,542/mbunge 1), Mwanza (346,999) na Kagera (309,953). Kinyume chake kuna majimbo mengine ambako mbunge anawakilisha watu wachache kama vile Pwani (wakazi 133.104/mbunge), Katavi (128.513), Njombe (120.795) au Lindi (112.192).

Tofauti ni kubwa zaidi huko Zanzibar. Kwa mfano Wilaya ya Kaskazini B katika Mkoa wa Unguja Kaskazini ina wakazi 81,675 pekee lakini inachagua wabunge 4 katika majimbo ya Bumbwini, Donge, Kiwengwa na Mahonda.

Kamati za Bunge
Bunge linatekeleza kazi yake kwa kiasi kikubwa kupitia kamati mbalimbali. Kuna aina tofauti za kama kama vile:

Kamati za kudumu zinazohusu uendeshaji wa Bunge:
	Kamati ya Uongozi;
	Kamati ya Kanuni za Bunge
	Kamati ya Haki, Maadili na Madaraka ya Bunge.

Kamati za kudumu za Bunge za Kisekta
	Kamati ya Viwanda, Biashara na Mazingira
	Kamati ya Katiba na Sheria
	Kamati ya Mambo ya Nje, Ulinzi na Usalama;
	Kamati ya Utawala na Serikali za Mitaa;
	Kamati ya Huduma na Maendeleo ya Jamii
	Kamati ya Ardhi, Maliasili na Utalii;
	Kamati ya Kilimo, Mifugo na Maji;
	Kamati ya Miundombinu;
	Kamati ya Nishati na Madini.

Kamati za Sekta Mtambuka:
	Kamati ya Bajeti
	Kamati ya Masuala ya UKIMWI;
	Kamati ya Sheria Ndogo;
	Kamati ya Uwekezaji wa Mitaji ya Umma.

Kamati za kudumu za Bunge zinazosimamia matumizi ya fedha za Umma:
	Kamati ya Hesabu za Serikali (Public Accounts Committee PAC)
	Kamati ya Hesabu za Serikali za Mitaa (LAAC)

Tazama pia
Wabunge wa Tanzania 2005
Wabunge wa Tanzania 2015
Wabunge wa Tanzania 2020

Tanbihi
Hifadhi ya Virunga

Hifadhi ya Virunga, iliyoita zamani Albert Park, ni Hifadhi ya Taifa katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo iliyoundwa mwaka 1925 na hivyo ni hifadhi ya kale kabisa katika Afrika. 

Ina utajiri mkubwa wa wanyama na mimea. Kuwepo kwa Okapi kulithibishwa mnamo mwaka 2008. . 

Hifadhi imeandikishwa katika orodha ya Urithi wa Dunia ya UNESCO tangu mwaka 1979. Katika miaka ya hivi karibuni, uwindaji haramu na Vita vya wenyewe kwa wenyewe nchini Kongo uliharibia mazingira ya wanyamapori wengi. 

Hifadhi inasimamiwa na Mamlaka ya Hifadhi za Kitaifa za Kongo, Institut Congolais pour la conservation de la Nature (ICCN) na hasa Virunga Foundation, iliyojulikana zamani kama Afrika Conservation Fund (Uingereza).

Historia
Hifadhi iliundwa mwaka 1925 na Mfalme Albert I wa Ubelgiji kama Hifadhi ya Taifa ya kwanza katika bara la Afrika. Ilianzishwa hasa kulinda masokwe wa milimani wanaoishi katika misitu ya milima Virunga, lakini baadaye ilipanuliwa kaskazini ni pamoja na tambarare za Rwindi, Ziwa Edward na Milima Rwenzori katika kaskazini ya mbali.

Katika miaka 35 ya kwanza, uwindaji haramu ulikuwa mdogo, na matumizi ya rasilimali za Hifadhi kama vile uvuvi na uwindaji kwa wakazi wa eneo yakawa tatizo la kudumu na majaribio yalifanywa kutatua masuala haya.

Wakati Wabelgiji walipoiachia Congo uhuru mwaka 1960 hali mpya imekuja kwa haraka, na hivyo, hifadhi. Ilikuwa ni mwaka 1969 wakati Rais  obutu alipoanza kuchukua maslahi binafsi katika hifadhi.

Virunga ilifanya vizuri kwa sehemu bora ya miaka ya 1970. Uwekezaji wa kigeni ulisaidia kuboresha miundombinu na Hifadhi kuwa kituo maalum cha watalii, kupokea kwa wastani wageni 6500 kwa mwaka. Mwaka wa 1979 UNESCO iliteua Hifadhi kama Urithi wa Dunia.

Katikati ya miaka ya 1980 serikali ya Mobutu ilianza kupoteza nguvu na nchi kuingia katika machafuko. Hifadhi iliteswa sana. Ujangili umemaliza mamalia wakubwa wakazi wa Virunga, miundombinu mara kuharibiwa, na askari wengi waliuawa. Mamlaka ya wanyamapori polepole ilipoteza udhibiti wa Virunga na UNESCO kutamka Urithi wa Dunia kuwa "hatarini".

Mwaka 2013 Mfuko wa Wanyamapori Duniani ulipinga mipango ya kampuni ya Uingereza Soco International ya kutafuta mafuta katika hifadhi. Kwa sasa zaidi ya 80% ya Hifadhi ya Virunga zimetengwa kama makubaliano ya mafuta. Ripoti ya Soco International yenyewe inakiri kwamba kupeleleza mafuta ni uwezekano wa kusababisha uchafuzi wa mazingira usiorekebika na kuleta ujangili kwa hifadhi. Mfuko wa Wanyamapori Duniani ulianzisha kampeni ya kulalamikia Soco na hadi kufikia 30 Agosti 2014, Soko iliacha shughuli zake katika DRC.

Watendaji wa Mfuko wa Wanyamapori Duniani sasa hukubali kuwa vita juu ya Virunga ni vigumu zaidi. Soco bado haijaachilia uendeshaji na vibali vyake wala kujitoa bila masharti.

Picha

Tazama pia
 Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

Marejeo 

Mahali pa Urithi wa Dunia katika Afrika
Hifadhi katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Urithi wa Dunia katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo