LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Suksesi wa Karthago

Suksesi wa Karthago (kwa Kilatini: Successus) alikuwa Mkristo wa Afrika Kaskazini ambaye aliuawa kwa imani yake wakati wa dhuluma ya Dola la Roma. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Januari pamoja na wenzake 38.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Julianus na Basilisa

Julianus na Basilisa walikuwa mume na mke Wakristo wa Antinoe (Misri) walioishi bila kufanya tendo la ndoa hadi walipoanzisha monasteri mbili na hatimaye kuuawa kwa ajili ya imani yao wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian na Maksimian.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wamonaki
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Theofili na Heladi

Theofili na Heladi ni wafiadini Wakristo wa Libya. Kisha kuraruliwa, walitupwa motoni.

Theofili alikuwa shemasi.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 8 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Libya
Wafiadini wa Raithu

Wafiadini wa Raithu ni wamonaki Wakristo 43 wa Misri waliouawa huko, karibu na mlima Sinai, kadiri ya simulizi la Amoni fulani. 

Inawezekana ni walewale 38 wamonaki waliouawa juu ya mlima huo walioandikiwa na Nilo wa Sinai, wakiwemo Isaya, Jesaja, Saba na Theodulo.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 14 Januari au 22 Desemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wamonaki
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Suksesi, Paulo na Lusio

Suksesi, Paulo na Lusio (walifariki 250 hivi) walikuwa maaskofu Wakristo ambao, baada ya kushiriki mtaguso mjini Karthago (Tunisia) waliuawa katika dhuluma ya kaisari Decius.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 18 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 250
Maaskofu Wakatoliki
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Severianus na Akwila

Severianus na Akwila, mume na mke, ni wafiadini Wakristo wa Kaisarea ya Mauretania (leo Cherchell nchini Algeria) waliochomwa moto.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 23 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Algeria
Metras

Metras (aliuawa katikati ya karne ya 3) alikuwa mfiadini Mkristo wa Aleksandria (Misri) ambaye kwa kukataa kutamka maneno yasiyofaa aliuawa kwa kupigwa mawe wakati wa dhuluma ya kaisari Decius.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 31 Januari.

Pengine wanatajwa kama wafiadini wenzake Saturnini, Tirso, Vikta, Tarsisi, Zotiko na Siriaki.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 3
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Siro na Yohane

Siro na Yohane (alifariki Canopus, 31 Januari 311) ni wafiadini Wakristo wa Aleksandria (Misri) waliokatwa kichwa kwa imani yao.

Walikamatwa walipokwenda kuwatia moyo Teodosia, Teotista, Eudosia na mama yao Atanasia.

Kabla ya hapo, Siro alikuwa mganga, halafu mmonaki.

Habari zao ziliandikwa na patriarki Sofroni wa Yerusalemu.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 31 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 311
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Tsada

Tsada ni kijiji cha Wilaya ya Paphos magharibi mwa Kupro, karibu sana na kijiji cha Kili na kile cha Kallepia. 

Kiko katika urefu wa mita 600 juu ya usawa wa bahari na kina wakazi 1,000 hivi.

Kupro
Defendente

Defendente (kwa Kilatini: Defendens; alifariki 286-287 hivi) alikuwa askari wa kikosi cha Thebe katika jeshi la Roma ya Kale aliyeuawa wakati wa dhuluma ya kaisari Maksimiani dhidi ya Wakristo.  

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 2 Januari.

Kifodini chake
Kufuatana na mapokeo ya karne ya 4 kikosi hicho, kilichoongozwa na Morisi, kilijumlisha wanajeshi Waafrika elfu moja kutoka Misri ya kusini na Nubia waliotumwa Ulaya wakati wa Kaisari Maximiano wa Roma. Wengi wao walikuwa Wakristo. 

Huko Agaunum, karibu na mto Rhone, katika eneo la Uswisi wa leo, walipewa amri ya kujiandaa kwa mapigano dhidi ya waasi na kabla ya mapigano kutoa sadaka kwa Kaisari aliyeheshimiwa kama mungu mmojawapo. Wakristo hao walikataa kutoa sadaka hiyo. Kaisari alipopata habari hii akakasirika akatoa amri kuua kila askari wa kumi katika kikosi. Wakristo walipoendelea kukataa amri ilirudiwa hatimaye karibu kikosi chote kiliuawa pamoja na kiongozi chake Morisi.

Heshima baada ya kifo
Morisi pamoja na askari wa kikosi cha Thebi waliheshimiwa kama watakatifu na wafiadini Wakristo. 

Katika mapokeo ya sanaa ya Kikristo walichorwa kama Waafrika weusi. 

Miji mbalimbali ya Uswisi na Ujerumani walitumia na wanatumia picha za Morisi au watakatifu wengine wa Kikosi cha Thebi katika nembo zao. Mara nyingi kama mji wa Ulaya una picha ya mtu mweusi katika nembo yake hii inammaanisha Morisi Mtakatifu au wenzake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Viungo vya nje
St Maurice, Catholic Encyclopedia

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 286
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Amma Talida

Amma Talida (yaani Mama Talida) alikuwa bikira abesi wa monasteri huko Antinoe (Misri). 

Palladius (aliyefariki 431) aliandika vizuri sana juu yake baada ya kumfahamu akiwa mzee wa miaka 80 na kuongoza masista 60 hivi.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 5 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 4
Mabikira
Wamonaki
Watakatifu wa Misri
Sinkletika

Sinkletika (270 hivi - 350 hivi) alikuwa bikira wa Aleksandria (Misri) aliyeshika maisha ya mkaapweke badala ya kufuata uzuri na utajiri wake .

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 5 Januari.

Misemo yake
Misemo yake nyingi katika tafsiri ya Kiswahili inapatikana ndani ya kitabu:
 Misemo ya Mababa wa Jangwani (Apophthegmata Patrum) – tafsiri ya W. Ngowi, O.F.M.Cap. – ed. Salvatorianum – Morogoro 2000 –ISBN 0-264-66350-0

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Mababu wa jangwani
Sara wa jangwani
Theoktiste wa Lesbo
Maria wa Misri

Tanbihi

Viungo vya nje
 Antiochian Orthodox Church
 Monachos Library

Mabikira
Wakaapweke
Watakatifu wa Misri
Mababu wa jangwani
Nilamoni

Nilamoni (alifariki Geres, Misri, 403) alikuwa mkaapweke karibu na Pelusium, katika rasi ya Sinai. 

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 4
Waliofariki 403
Wakaapweke
Watakatifu wa Misri
Leucho wa Brindisi

Leucho wa Brindisi, mzaliwa wa Aleksandria, alikuwa askofu wa kwanza wa mji huo wa Italia Kusini katika karne ya 4. 

Kabla ya hapo alikuwa mmonaki katika nchi yake, Misri.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 11 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 4
Waliofariki karne ya 5
Wamonaki
Wamisionari
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Misri
Watakatifu wa Italia
Sipriani Iwene Tansi

Sipriani Iwene Tansi, O.C.S.O. (Igboezunu, Onitsha, Nigeria, 1903 - Leicester, Uingereza, 20 Januari 1964) alikuwa padri mmonaki.

Anaheshimiwa na Wakatoliki kama mwenyeheri, wa kwanza kutoka Nigeria, tangu alipotangazwa na Papa Yohane Paulo II tarehe 22 Machi 1998.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 20 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Publications on Blessed Iwene Tansi 
Early history 

Waigbo
Mapadri
Wamonaki
Wasitoo
Wenyeheri wa Nigeria
Atanasia, Teodosia, Teotista na Eudosia

Atanasia, Teodosia, Teotista na Eudosia (walifariki Canopus, 31 Januari 311) ni wafiadini Wakristo wa Misri.

Atanasia alikuwa mjane, na hao watatu walikuwa mabinti wake. Waliuawa pamoja na Siro na Yohane waliokuwa wamekwenda kuwatia moyo kwa kusikia wamekamatwa.

Habari zao ziliandikwa na patriarki Sofroni wa Yerusalemu.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 31 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 311
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Kieire

Kieire (kwa lugha hiyo: Ghaeilge) ni kati ya lugha za Kiselti, tawi la lugha za Kihindi-Kiulaya.

Ni lugha mama ya watu 141,000 hivi, lakini wanaoijua kama lugha ya pili ni 1,865,000 hivi, hasa katika kisiwa cha Ireland hasa kwa sababu ni lugha ya taifa na lugha rasmi ya kwanza ya Eire. Kwa sababu hiyohiyo ni pia lugha rasmi mojawapo ya Umoja wa Ulaya.

Lugha za Kihindi-Kiulaya
Lugha za Eire
Lugha za Ufalme wa Muungano
Lugha za Kiselti
Lugha za Kiselti

Lugha za Kiselti ni tawi la lugha za Kihindi-Kiulaya ambalo limerudi nyuma sana tangu zamani za Roma ya Kale lilipokuwa linatumika katika eneo kubwa sana la Ulaya hadi Uturuki wa leo.

Kati ya hizo, sita ni hai na ni lugha mama za watu 1,400,000 hivi.

Kati yake, Kieire ni lugha ya pili ya watu 1,865,000 hivi, hasa katika kisiwa cha Ireland na kwa sababu hiyo ni lugha ya taifa na lugha rasmi ya kwanza ya Eire. Kwa sababu hiyohiyo ni pia lugha rasmi mojawapo ya Umoja wa Ulaya.

Tanbihi

Lugha za Kihindi-Kiulaya
Lugha za Eire
Lugha za Ufalme wa Muungano
Lugha za Ufaransa
Cornwall

Cornwall (kwa Kikornishi: Kernow, matamshi: ˈkɛrnɔʊ) ni kaunti ya Uingereza kusini magharibi. 

Eneo lake ni la Km² 3,562.

Wakazi ni 563,600.

Tanbihi

Vyanzo
 
  A second edition was published in 2001 by the House of Stratus, Thirsk: the original text new illustrations and an afterword by Halliday's son

Marejeo mengine
 Balchin, W. G. V. (1954) Cornwall: an illustrated essay on the history of the landscape. (The Making of the English Landscape). London: Hodder and Stoughton
Boase, George Clement; Courtney, W. P. (1874–1882) Bibliotheca Cornubiensis: a catalogue of the writings, both manuscript and printed, of Cornishmen, and of works relating to the county of Cornwall, with biographical memoranda and copious literary references. 3 vols. London: Longmans, Green, Reader, and Dyer
  (illustrated edition Published by Victor Gollancz, London, 1981, , photographs by Christian Browning)
  (Available online on Google Books).
  (Available online on Digital Book Index)
  (Available online on Google Books).
 
 
 
Williams, Michael (ed.) (1973) My Cornwall. St Teath: Bossiney Books (eleven chapters by various hands, including three previously published essays)

Viungo vya nje

Cornwall Council
 The History of Parliament: the House of Commons – Cornwall, County, 1386 to 1831

 
Uingereza
Kikornishi

Kikornish (kwa lugha hiyo: Kernowek) ni kati ya lugha za Kiselti, tawi la lugha za Kihindi-Kiulaya.

Kilikuwa kimekufa, lakini kwa sasa wanaoijua ni 1,000 hivi, hasa katika Cornwall (Uingereza).

Lugha za Kihindi-Kiulaya
Lugha za Uingereza
Lugha za Kiselti
Kiskoti

Kiskoti (kwa lugha hiyo: Gàidhlig) ni kati ya lugha za Kiselti, tawi la lugha za Kihindi-Kiulaya.

Wanaoijua ni watu 60,000 hivi, hasa nchini Uskoti, lakini pia Kanada.

Lugha za Kihindi-Kiulaya
Lugha za Uskoti
Lugha za Ufalme wa Muungano
Lugha za Kiselti
Kibretoni

Kibretoni (kwa lugha hiyo: Brezhoneg) ni kati ya lugha za Kiselti, tawi la lugha za Kihindi-Kiulaya ambalo limerudi nyuma sana tangu zamani za Roma ya Kale lilipokuwa linatumika katika eneo kubwa sana la Ulaya hadi Uturuki wa leo.

Kibretoni pia ni hai bado, lakini katika hatari ya kutoweka. 

Wanaoijua ni watu 226,000 hivi, hasa katika rasi ya Bretagne, kaskazini magharibi wa Ufaransa.

Tanbihi

Viungo vya nje

 Ofis Publik ar Brezhoneg  official website.
 , the public Breton TV channel.
 : an essay about the situation of the Breton language.
 
 : news in Breton.
 : Brittany information, articles about Breton.
 .
 .

Kamusu
 English online dictionary and grammar for Breton
 A multilingual dictionary containing many Breton words alongside those of other languages

Kujifunza
 Breton site including online lessons
 Audio CD, workbooks, software in English to learn Breton
 Breton site with learners' forum and lessons (mostly in French with some English)
 Jouitteau, M. Grammaire du breton, (extensive Breton grammar in French, with glossed examples and typological comparisons), IKER, CNRS, 2009 > 2017].

Biblia
 Ar Bibl Santel (Jenkins) 1897 (JEN1897).  History of Bible translation in Breton and Breton Bible

Lugha za Kihindi-Kiulaya
Lugha za Ufaransa
Lugha za Kiselti
Black Kei River

Mto Black Kei ni mto wa Afrika Kusini wenye chanzo chake kusini magharibi mwa mji wa Queenstown, katika Rasi ya Mashariki. Unaendelea kuishia katika mto White Kei, na kuunda mto wa Great Kei. 

Vijiji mbalimbali viko karibu na pembezoni mwa mto huo; vijiji hivyo ni kama: McBride, Qabi, Ntabelanga, Thornhill, Tsolwana Thornhill, Loudon, Tsolwana Loudon, Mitford, Ghuba ya Mashariki Mitford, Basoto, Tsolwana Basoto, shamba kubwa la Baccle na Tentergate.

Kuna lambo moja linalounda bwawa la kuhifadhia maji. Kwa sasa mto huu ni sehemu ya ukusanyaji na Uhifadhi wa maji wa Mzimvubu mpaka Keiskama.

Sehemu yake ya juu huunda mpaka wa magharibi wa Hifadhi Asili ya Tsolwana, na wakati wa kipindi cha kati ya miaka ya 1800, Black Kei na tawimto lake Klipplaat vilitengeneza mpaka wa kaskazini wa British Kaffraria.  

Mto Klaas, Klaas Smits na Mto Klipplaat ndiyo matawi makuu ya mto huu.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Marejeo 

mito ya Afrika Kusini
Kimanksi

Lugha ya Kimanksi (kwa lugha hiyo: Gaelg au Gailck; kwa Kiingereza: Manx) ni kati ya lugha za Kiselti, tawi la lugha za Kihindi-Kiulaya ambalo limerudi nyuma sana tangu zamani za Roma ya Kale lilipokuwa linatumika katika eneo kubwa sana la Ulaya hadi Uturuki wa leo.

Si lugha mama ya mtu yeyote tangu mwaka 1974, lakini kuna juhudi za kuifundisha katika kisiwa cha Man, kwa hiyo watu 2,000 hivi wanaijua.

Tanbihi

Lugha za Kihindi-Kiulaya
Lugha za Kiselti
Man
Mto Birha

Mto Birha ni mto mdogo ambao umetoka sehemu ya kaskazini mwa Eleqolweni, Eastern Cape, Afrika Kusini. 

Chanzo cha mto huu ni eneo linaloitwa Begha (kati ya Port Alfred na East London).

Mnamo 1858 meli ya mvuke Madagascar ya Rennie line ilipotea baada ya kugonga matumbawe karibu na chanzo cha mto Birha, majira ya usiku mnano tarehe 3 Desemba. Majaribio kadhaa yalifanyika kuiokoa meli isizame, hata hivyo yalishindikana na kupelekea meli hiyo kuvunjika mnamo tarehe 4 Desemba. Hakuna aliyepoteza uhai.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Bloukrans (KwaZulu-Natal)

Mto Bloukrans (KwaZulu-Natal) unaanzia Emangosini Njesuthi Drakensberg, eneo la KwaZulu-Natal, Afrika Kusini. Unaendelea upande wa kaskazini magharibi, unapita kijiji cha Frere, kisha unaungana na mto Tugela. 

Mto na matawimto yake havina mabwawa, ingawa umwagiliaji unatokea katika maeneo ya juu. 

Jina lina asili katika Kiholanzi "Blaauwekrans" (Kizulu: Msuluzi) kutokana na miamba yenye rangi ya buluu katika eneo hilo.

Tawimto kubwa la Bloukrans ni mto Nyandu ambao una tawi la Sterkspruit. Matawi mengine ni mito midogo ya Ududuma,  Umsobotshe na Ubhubhu. 

Shamba la De Hoek linapatikana sehemu ya juu ya Bloukrans.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Marejeo

Mito ya Afrika Kusini
Mito ya KwaZulu-Natal
Bamboes Spruit

Bamboes Spruit (pia: Bamboesspruit) ni mto wa Afrika Kusini unaopatikana jimbo la Kaskazini Magharibi.

Inaishia katika mto Vaal, na humwaga maji yake katika bwawa la Bloemhof.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

mito ya Afrika Kusini
Mto Amanzimtoti

Mto Amanzimtoti (hufahamika pia kama Manzimtoti) ni mto mfupi katika jimbo la KwaZulu-Natal, Afrika Kusini. 

Una asili kaskazini mashariki mwa misioni ya Adamu na humwaga maji yake kwenye mji wa Amanzimtoti, Afrika Kusini na huishia Bahari ya Hindi.

Mfalme Shaka Zulu anasemekana alilipa jina mto huu baada ya kunywa maji na kusema kwa mshangao kwa kizulu "Kanti amanzi mtoti" ("maji matamu"). 

Hivi karibuni kumekuwa na mapendekezo rasmi ya kubalisha jina la mto kuwa Manzamtoti ili liwe na maana na uhalisia katika matamshi na maandishi ya Kizulu. Ingawa  wenyeji wa Amanzimtoti bado wanapendelea kutumia mto kama Amanzimtoti, mto Mazimtoti au mto Toti.

Mbinu mbadala ya hivi karibuni na isiyo maarufu, mapendekezo ya jina la asili la mto liko kwenye maneno ya kizulu Udoti ikimaanisha uchafu ambalo linakaribiana kufanana na 'toti', na jina linamaanisha maji machafu.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Mito ya Afrika Kusini
Mto Blood

Mto Blood (pia: Bloedrivier, Ncome, yaani "mto wa damu") upo katika eneo la KwaZulu-Natal, Afrika ya Kusini. 

Huu mto una vyanzo vyake Kusini-mashariki mwa Utrecht; ukiacha vilima imeunganishwa na matawi mawili vinapoanzia Schurveberg, ambapo baada ya hapo hutiririka ikienea katika tambarare za mchanga. 

Mto Blood ni tawimto la Mto Buffalo, ambayo ni tawi la Mto Tugela unaojiunga kutokea kaskazini-mashariki.

Mto huu umepata jina lake kutokana na mapigano baina jeshi la mfalme Mzulu Dingaan na kundi la makaburu chini ya Andries Pretorius yaliyotokea tarehe 16 Desemba 1838 ambako maji ya mto yamekuwa mekundu kutokana na damu ya Wazulu.

Upande wa kusini-magharibi wa mji wa Vrijheid mto Blood unapita katika kinamasi kikubwa ambayo ni eneo muhimu la kimbilio wakati wa msimu wa baridi kwa ndege wahamao kama bata na bata bukini.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Bell

Mto Bell ni mto wa Afrika Kusini ambao unapokea maji yake kutoka nyanda za juu za Drakensberg mashariki katika jimbo la Rasi Mashariki. Beseni yake ya utiririshaji inakadiriwa kuwa ni eneo la kilomita za mraba 424 ikianza kwenye kimo cha mita 3,001 juu ya usawa wa bahari na kushuka hadi mita  1720.

Chanzo cha mto kiko karibu na mpaka wa Lesotho  (). Kwa kushuka unapitia mji wa Rhodes, hadi kuungana na Mto Sterkspruit na kuanzia hapa yote miwili huitwa Mto Kraai  () unaoishia katika Mto Orange ().

Mto una idadi kubwa ya samaki aina ya trout. Kila mwaka kuna mashindano ya siku tatu ambako hadi washiriki 80 hushiriki kuvua samaki kwa siku tatu kwenye mwendo wa mto kwa kilomita 180.
 
Eneo maji yanapokusanyika mlimani lilitumiwa kwa ajili ya shughuli za malisho ya mifugo tangu miaka ya 1870. Hii imesababisha mmomonyoko wa ardhi kwenye ufuko na kuathiri ubora wa maji ya mto Bell.Ili kutatua tatizo hilo  jamii ya mimea ya Salix, hasahasa Salix caprea, zimekuwa zikipandwa pembezoni mwa kingo za mto ili kuzuia mto usije kuhama.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Apies

Mto Apies ni mto unaopita katika mji wa Pretoria, Afrika Kusini. Chanzo chake ni umbali mdogo upande wa chini wa mji, unatiririka ndani yake hadi kuishia katika mto Pienaars.
Mto huu unajulikana kama Apiesrivier kwa lugha ya Kiafrikaans "Apies" ambayo inamaanisha nyani mdogo. Hii ni kwa mujibu wa kupatikana kwa vima aina ya  ngedere.

Watu wa kwanza waliojenga makazi hapa walikuwa wasemaji wa Kingoni asilia waliojulikana baadaye kwa jina la Wandebele, walikuta Wakhoikhoi wahamiaji wasiokuwa na vijiji vya kudumu. Wandebele waliita mto huu "Tshwane'" na kuna majadiliano kuhusu maana asilia ya jina hilo. Wengine husema Wandebele walitumia jina la abaTshwa kwa hao Wakhoikhoi, hivyo jina lilirejelea watu waliowakuta katika sehemu hizi. Wengine wanasema kwamba Tshwane ilikuwa jina la chifu wa Wandebee aliyezikwa kando la mto. Kwa jumla mto bado hutajwa zaidi kwa jina la Kiafrikaans.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

mito ya Afrika Kusini
Mto Baviaanskloof

Mto Baviaanskloof unatiririsha maji kutoka katika milima ya ukanda wa kunjamano wa rasi kuelekea majimbo yaliyopo mashariki mwa Afrika Kusini. 

Chanzo cha mto huu kipo mashariki mwa Little Karoo, na unapitisha maji yake katika bonde lililopo katikati ya milima upande wa mashariki. Maji yake yanaishia katika makutano ya mto Kouga,  kilometa 80 kutoka kwenye chanzo.

Mto umepakana na milima ya Baviaanskloof upande wa kaskazini na milima ya Kouga upande wa kusini, na unapokea maji kutoka vyanzo vidogovidogo vilivyopo pande zote. Kado mwa mto kuna makazi ya kilimo yaitwayo Studtis na Sandvlakte. Bonde lipo kama umbali wa kilometa 35 upande wa kaskazini mwa Langkloof.

Mto Kouga, unaoanzia Langkloof ambapo mto Baviaaskloof ndiyo chanzo chake kikubwa cha maji. Mto Baviaanskloof ni sehemu ya Fish to Tsitsikama Water Management Area.

Maana ya neno Baviaan, ni tumbili, lililotokana na jina la asili la mto kwa lugha ya Khoikhoi, na i Ncwama, lenye maana ya neno tumbili. Baadaye Beutler aliuita mto huo  Gomee au Baviaans. Robert Jacob Gordon|Robert Gordon aliuita mto huo Prehns , kwa kumuenzi kamanda  wa Rasi ya garrison.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Marejeo

 Mito ya Afrika Kusini
Mto Assegaai

Mto Assegaai umeanzia kaskazini mwa Wakkerstroom, Mpumalanga, Afrika Kusini, na hutiririkia kwenye bwawa Heyshope, kusini mashariki mwa Piet Retief. 

Huingiapo Eswatini hufahamika kama mto Mhkondvo na hukatiza katika milima na kutengeneza korongo Mahamba. Ndani ya Eswatini mto huu hutiririka kuelekea kaskazini mashariki na hatimaye kuishia kwenye Mto Usuta.

Matawimto ya mto Assegaai hujumuisha Mto Ngulane, Mto Anysspruit, Mto Boesmanspruit, na Mto Klein Assegaai.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

A
A
A
Usonji

Kuhusu usonji kama tatizo la kiakili soma hapa tawahudi

Usonji ni tatizo la kibiolojia analolipata mtoto akiwa tumboni mwa mama na dalili zake huanza kuonekana mapema ambapo mifupa na mishipa huwa haina nguvu kama walivyo wengine.

Tanbihi

Magonjwa
Mto Berg

Mto Berg (pia unaitwa Berg River, Great Berg River au kwa Kiafrikaans: Bergrivier) ni mto uliopo kaskazini mwa Cape Town ndani ya jimbo la Rasi ya Magharibi ya Afrika Kusini na unatiririka kwenda Bahari ya Atlantiki.

Mto una takriban km 294 kwa urefu na beseni lenye ukubwa wa km² 7,715. 

Takribani % 65 za eneo la Mto Berg linatumika kwa kilimo. 

Miji mikubwa katika eneo la Mto Berg ni Velddrif na Laaiplek karibu na ukanda wa pwani, Piketberg, Hopefield, Moorreesburg na Darling kwa ukanda wa ndani  wa ardhi.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Mito ya Afrika Kusini
Pepin Mfupi

Pepin Mfupi (kwa Kifaransa: Pépin le Bref; 714 hivi – 24 Septemba 768) alikuwa mfalme wa Wafaranki tangu mwaka 751 hadi kifo chake. Ndiye mwanzilishi wa nasaba ya Wakarolo.

Mtoto wa Karolo Nyundo na mke wake Rotrude wa Hesbaye, alilelewa na wamonaki wa Basilika la Mt. Denis. 

Alipomrithi baba yake kama Mkuu wa ikulu mwaka 741, alitawala nchi pamoja na kaka yake Carloman. Pipino alitawala Neustria, Burgundy na Provence, na Carloman alitawala Austrasia, Alemannia na Thuringia. Walikomesha uasi wa Wabavaria, Waakwitania, Wasaksoni na wa Waalemani, halafu mwaka 743 walimtawaza  Kilderiki III mfalme wa mwisho wa Wamerovinji.

Wakiheshimu Kanisa na Papa, waliendeleza sera ya baba yao kwa kumuunga mkono Boniface katika kurekebisha Kanisa la Wafaranki na kuinjilisha Wasaksoni. 

Baada ya Carloman kutawa mwaka 747, Pipino alimlazimisha Kilderiki kujiunga na monasteri akawa mfalme mwenyewe kwa msaada wa Papa Zakaria mwaka 751. 

Alijitahidi kueneza utawala wake, alirekebisha sheria za Wafaranki na alimuunga mkono Papa Stefano II dhidi ya Walombardi nchini Italia. Kwa kumpa Papa miji kadhaa, aliweka msingi wa Dola la Papa. 

Aliteka Septimania kutoka kwa Waislamu Umayyad na kupambana na makabila mbalimbali ya Kijerumani. 

Alipofariki alirithiwa na wanae Karolo Mkuu na Karlomano I.

Tanbihi

Marejeo

Viungo vya nje 

 Document by Pepin for Fulda Abbey, 760, .

Waliozaliwa 714
Waliofariki 768
Wafalme wa Ufaransa
Karolo Nyundo

Karolo Nyundo (kwa Kifaransa: Charles Martel; 688 hivi – 22 Oktoba 741) alikuwa waziri mkuu na jemadari wa ufalme wa Wafaranki na alitawala tangu mwaka 718 hadi kifo chake. 

Mtoto wa Pepin wa Herstal na Alpaida, akawa baba wa Pepin Mfupi na babu wa Karolo Mkuu walioendeleza juhudi zake hadi kuunda upya Dola la Roma Magharibi.

Ni maarufu hasa kwa ushindi wake katika mapigano ya Tours na Poitiers tarehe 10 Oktoba 732 dhidi ya Waarabu waliovamia Ufaransa.

Tanbihi

Viungo vya nje 

 Ian Meadows, "The Arabs in Occitania": A sketch giving the context of the conflict from the Arab point of view.
 http://www.standin.se/fifteen07a.htm Poke's edition of Creasy's "15 Most Important Battles Ever Fought According to Edward Shepherd Creasy" Chapter VII. The Battle of Tours, A.D. 732.
 Richard Hooker, "Civil War and the Umayyads"
 "Leaders and Battles Database"
 'The Battle of Tours', BBC Radio 4 In Our Time (2014)
 Robert W. Martin, "The Battle of Tours is still felt today", from About.com
 Medieval Sourcebook: Arabs, Franks, and the Battle of Tours, 732
 Arabs, Franks, and the Battle of Tours, 732: Three Accounts from the Internet Medieval Sourcebook
 Medieval Sourcebook: Gregory II to Charles Martel, 739
 Medieval Lands Project

Watawala wa Ufaransa
Kiiceland

Kiiceland ni moja kati ya lugha za Kigermanik; kinazungumzwa hasa nchini Iceland ambapo ni lugha rasmi. 

Idadi ya wasemaji wa lugha hii inakadiriwa kuwa 358,000.

Viungo vya nje

 The Icelandic Language , an overview of the language from the Icelandic Ministry for Foreign Affairs.
 BBC Languages – Icelandic, with audio samples
 Icelandic: at once ancient and modern , a 16-page pamphlet with an overview of the language from the Icelandic Ministry of Education, Science and Culture, 2001.
 Íslensk málstöð (The Icelandic Language Institute) 
 Lexicographical Institute of Háskóli Íslands / Orðabók Háskóla Íslands

Kamusi 
 Icelandic-English Dictionary / Íslensk-ensk orðabók Sverrir Hólmarsson, Christopher Sanders, John Tucker. Searchable dictionary from the University of Wisconsin–Madison Libraries
 Icelandic – English Dictionary: from Webster's Rosetta Edition.
 Collection of Icelandic bilingual dictionaries
 Old Icelandic-English Dictionary by Richard Cleasby and Gudbrand Vigfusson

Lugha za Kigermanik
Lugha za Iceland
Selerino wa Karthago

Selerino wa Karthago (alifariki 251) alikuwa Mkristo wa mji huo (karibu na Tunisi ya leo) katika karne ya 3.

Kama bibi yake Selerina, na Laurenti na Ignasi, askari ndugu wa wazazi wake, alikubali kufungwa pingu na kuteswa kwa namna mbalimbali na hatimaye kuuawa kwa ajili ya imani yake. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa hasa tarehe 3 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 251
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Selerina wa Karthago

Selerina wa Karthago (alifariki 250 hivi) alikuwa mwanamke Mkristo wa mji huo (karibu na Tunisi ya leo) katika karne ya 3.

Alikubali kufungwa pingu na kuteswa kwa namna mbalimbali na hatimaye kuuawa kwa ajili ya imani yake katika dhuluma ya kaisari Decius. 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa hasa tarehe 3 Februari pamoja na Laurenti na Ignasi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 250
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Laurenti na Ignasi

Laurenti na Ignasi (walifariki 250 hivi) walikuwa Mkristo wa Karthago (karibu na Tunisi ya leo) katika dhuluma ya kaisari Decius.

Kama Selerina wa Karthago, askari hao, walikubali kufungwa pingu na kuteswa kwa namna mbalimbali na hatimaye kuuawa kwa ajili ya imani yao. Sipriani aliandika juu yao.

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa hasa tarehe 3 Februari pamoja na Selerina, mama wa mmojawao.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 250
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Dorotea wa Aleksandria

Dorotea wa Aleksandria (alifariki 320 hivi) alikuwa mwanamke bikira wa mji huo wa Misri, ambaye alikataa katakata vishawishi vya kaisari Maksiminus Daia na kwa sababu hiyo alinyang'anywa utajiri wake wote na kupelekwa uhamishoni huko Arabia. 

Masimulizi haya yaliandikwa na Eusebi wa Kaisarea lakini jina lilitajwa na Rufinus.

Anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 320
Mabikira
Watakatifu wa Misri
Wamersedari Wafiadini wa Afrika

Wamersedari Wafiadini wa Afrika walikuwa watawa wa shirika la Wamersedari ambao, kadiri ya karama yao, walifika Afrika ili kukomboa watumwa wa Waislamu, lakini hatimaye walifia dini yao.

Waliheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 7 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wamersedari
Wafiadini Wakristo
Kointa

Kointa (alifariki Aleksandria, 249 hivi) alikuwa mwanamke bikira wa Misri, ambaye alifia dini muda mfupi kabla ya dhuluma ya kaisari Decius. 

Kwa kuwa alikataa kuabudu miungu aliyoichukia, alifungwa miguu na kuburuzwa kikatiki katika barabara wa mji huo.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 8 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 249
Mabikira
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Wafiadini wa imani sahihi wa Aleksandria (9 Februari)

walikuwa Wakristo wengi wa Misri, ambao walifia imani sahihi wakati wa ibada kutokana na dhuluma ya Waario dhidi yao. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 9 Februari,

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 4
Wafiadini Wakatoliki
Watakatifu wa Misri
Primo na Donato

Primo na Donato (walifia dini 363 hivi huko Lemellefa, leo Bordj-Ghedir, nchini Algeria) walikuwa mashemasi wa mkoa wa Mauretania (Dola la Roma) waliouawa kanisani wakati wa dhuluma ya kaisari Juliani Mwasi wakiwa katika jitihada ya kulinda altare.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini. 

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 9 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
 Santiebeati.it

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 363
Mashemasi
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Algeria
Sophie Oluwole

Sophie Bosede Oluwole (12 Mei 1935 – 23 Desemba 2018), alikuwa mwanafalsafa kutoka nchini Nigeria. Alikuwa mwanamke wa kwanza wa Nigeria aliyepata shahada ya uzamivu au "PhD" katika fani ya falsafa.

Maisha na kazi 
Sophie Bosede Oluwole alizaliwa mwaka 1935 katika familia kutoka Edo. Alisoma shule pale Ife. Aliona mfumo wa elimu wa wakati ule ni mgumu kwa wasichana kwa sababu mtazamo wa maisha yao ulikuwa mikononi mwa wazazi, si mwao wenyewe.

Baadaye alisoma historia, jiografia na falsafa kwenye UNILAG (Chuo Kikuu cha Lagos) akaendelea kupata digrii ya kwanza katika falsafa. Mwaka 1972 aliajiriwa kama mhadhiri kwenye UNILAG akaendelea kutimiza masharti ya uzamivu kwenye Chuo Kikuu cha Ibadan. Tangu mwaka 2002 alifundisha tena falsafa ya Kiafrika kwenye UNILAG.

Katika kazi yake alitumia urithi wa kiutamaduni na wa kidini wa Wayoruba. Alisisitiza kuwa urithi huo ulitangulia hata mafundisho ya Sokrates.  

Aliaga dunia tarehe 23 Desemba 2018 akiwa na umri wa miaka 83.

Tanbihi

Wanafalsafa wa Nigeria
Wanawake wa Nigeria
Wafiadini wa Numidia

Wafiadini wa Numidia ni jina la jumla kwa Wakristo wengi wa eneo la Algeria ya leo ambao mwanzoni mwa karne ya 4 waliteswa na hatimaye kufia dini yao kwa kuwa walikataa kutoa vitabu vitakatifu kwa serikali ya Dola la Roma kama walivyoagizwa na kaisari Diokletian.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 11 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 4
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Algeria
Aleksandra wa Misri

Aleksandra wa Misri (aliishi katika karne ya 4) alikuwa mwanamke Mkristo wa Aleksandria ambaye tangu umri wa miaka 20 alijifungia kuishi katika aina ya kaburi lenye dirisha kwa ajili ya kupewa chakula. Aliishi hivyo miaka kumi hadi kifo chake. 

Habari zake ziliandikwa na Palladi wa Eleonopolis na Melania Kijana.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 14 Februari, siku aliyofariki.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 4
Waliofariki karne ya 4
Mabikira
Wakaapweke
Watakatifu wa Misri
Basiano na wenzake

Basiano na wenzake ni kundi la Wakristo wa karne ya 3 waliofia dini yao kwa namna mbalimbali huko Aleksandria (Misri). 

Kati yao kuna: padri Sirioni, halafu Agatoni na Mose waliochomwa moto, Dionisi na Amoni waliouawa kwa upanga, Tonioni, Proto, na Lusio waliotoswa baharini pamoja na Basiano. 

Pengine wanahesabiwa kuwa 26 au 30 na baadhi kutajwa kwa majina haya: Armata, Arbasi, Orus, Paulo, Plesius, Pasamona na Hipus, ambao lakini hawatajwi katika Martyrologium Romanum kwa kuwa labda wanahusika na kundi lingine linaloadhimishwa tarehe 9 Februari. 

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 14 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Panfilo na wenzake

Panfilo na wenzake (walifia dini Kaisarea Baharini, leo nchini Israeli, 16 Februari 309) ni kundi la Wakristo 12 waliouawa huko Kaisarea ya Palestina kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Maximian.

Wa kwanza kuuawa walikuwa Wakristo 5 wa Misri: Elia, Yeremia, Isaya, Samweli na Danieli ambao waliteswa na hatimaye kuuawa kwa upanga. 

Baada yao waliuawa padri Panfilo (mzaliwa wa Beirut, leo nchini Lebanoni), shemasi Valens wa Yerusalemu, Paulo wa Iamnia, Porfiri, Seleuko wa Kapadokia, Teodulo na hatimaye Juliani wa Kapadokia aliyechomwa moto taratibutaratibu.

Sifa yao imedumishwa na maandishi ya Eusebi wa Kaisarea, aliyekuwa mwanafunzi wa Panfilo na ameshuhudia pia utaalamu wake kuhusu Biblia.

Panfilo aliandika vitabu vitatu vya kumtetea Origen, lakini kimetufikia cha kwanza tu.
 
Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe ya kifo chao au tarehe 1 Juni.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Mababu wa Kanisa

Tanbihi

Viungo vya nje
Pamphilus, Defence of Origen: Introduction to Book 1, from Rufinus' Latin version (in English)
 Henry Wace, "A Dictionary of Christian Biography": Pamphilus

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 309
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Palestina
Watakatifu wa Lebanoni
Watakatifu wa Misri
Watakatifu wa Uturuki
Mababu wa Kanisa
Fumo Liyongo

Fumo Liyongo (wakati mwingine Fumo Liongo) alikuwa askari na mwandishi wa mashairi katika pwani ya kaskazini ya Afrika Mashariki kati ya karne ya 9 na karne ya 13.

Aliandika gungu mengi kama "Sifa la Uta" au "Wimbo wa Mapenzi".

Katika mwaka wa 1913, mwandishi wa mashairi Muhamadi Kijumwa aliandika juun yake utenzi maarufu uitwao utendi wa Fumo Liyongo, utenzi ambao ulikuwa ukielezea maisha ya Fumo Liyongo, aliyekuwa mshairi na pia mtawala katika eneo la Pate

Mistari yake 
Mwanangwa

Mwanangwa ni fili

Hafi kwa ulili

Hufa kwa jabali

Kwalo kondo kali.

Nijiwapo nime

Moyo usiname

Niwe gombe dume

Kiukisha mbuzi

Nife dondo wazi

Ndi Fumo wa Ozi

Fumo Liyongo

Tanbihi

Marejeo
 J. L. Mbele (1986). The Liongo Fumo Epic and the Scholars. In «Kiswahili», 53 (1-2), pp. 128–145.
 J. L. Mbele (1986). The Identity of the Hero in the Liongo Epic. In «Research in African Literatures», 17, pp. 464–473.
 J. L. Mbele (1989). The Liongo Epic and Swahili Culture. In «Weekend Magazine» (January 17, 1989), p. 23.
 Alice Werner, The Swahili Saga of Liongo Fumo (1926)

Viungo vya nje
Liongo Fumo 
African Mythology 

Waandishi wa Kenya
Fasihi ya Kiswahili
Kononi wa Aleksandria

Kononi wa Aleksandria (alifariki 555 hivi) alikuwa abati wa monasteri ya Pentucla, katika bonde la mto Yordani (Palestina).

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 19 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Mababu wa jangwani

Tanbihi

Viungo vya nje
 Louis Bulteau. Essai de l'hist. monastique d'Orient
 

Waliofariki 555
Wamonaki
Mababu wa jangwani
Watakatifu wa Misri
Dositeo wa Gaza

Dositeo wa Gaza (alifariki 530 hivi) alikuwa mmonaki karibu na Gaza, Palestina, ingawa labda alitokea Misri.

Alifariki bado kijana kutokana na ugumu wa maisha aliyoyashika chini ya Dorotheo wa Gaza.

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 19 Februari au 23 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Mababu wa jangwani

Tazama pia

Waliozaliwa karne ya 6
Waliofariki 530
Wamonaki
Mababu wa jangwani
Watakatifu wa Palestina
Watakatifu wa Misri
Nadharia tete ya mgusano

Nadharia tete ya mgusano (kwa Kiingereza: "Contact Hypothesis") inasema kwamba ili kuboresha uhusiano kati ya vikundi viwili njia ni kuanzisha mgusano kati yao.

Bibliografia 
 Gordon W Allport, The Nature of Prejudice, Reading, Mass : Addisson-Wesley, 1954 
 Rupert Brown, Prejudice, Its Social Psychology, Blackwell, Oxford UK et Cambridge USA, pages 236-270, 1995 
 Thomas F Pettigrew, Intergroup contact theory, Department of psychology, University of California, Santa Cruz, California, pages 65-85, 1998 

Elimu jamii
Sayansi
Serapioni wa Aleksandria (mfiadini)

Serapioni wa Aleksandria (alifariki 212 hivi) alikuwa Mkristo wa Misri aliyechomwa moto kwa ajili ya imani yake wakati wa dhuluma ya kaisari Septimius Severus.

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 13 Julai.

Mwingine mwenye jina hilohilo (alifariki 248 hivi) alikuwa Mkristo wa Misri aliyeteswa vikali sana kwa kuvunjwa viungo vyote vya mwili kabla ya kurushwa kutoka ghorofani kwa ajili ya imani yake wakati wa dhuluma ya kaisari Decius.

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 20 Februari au 14 Novemba.

Mwingine tena mwenye jina hilo alifia Ukristo kwa kutoswa baharini pamoja na Kronide na Leonsi ndugu yake wakati wa dhuluma ya kaisari Maximian (mwishoni mwa karne ya 3).

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 12 Septemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 3
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Besas

Besas (alifariki 19 Machi 251 hivi) alikuwa askari Mkristo huko Aleksandria (Misri). 

Akitetea Juliani na Eunus, waliokuwa wanatukanwa na kupigwa kwa imani yao, alipelekwa kwa hakimu na hatimaye, akidumu katika imani hiyo, akakatwa kichwa wakati wa dhuluma ya kaisari Decius.

Habari zao na za wafiadini wengine kumi zimesimuliwa na barua ya Dionisi wa Aleksandria kwa Fabiani wa Antiokia.

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 27 Februari au 30 Oktoba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 251
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Juliani na Eunus

Juliani na Eunus (walifariki 251 hivi) walikuwa Wakristo wa Aleksandria (Misri). 

Juliani, aliyekuwa hawezi kusimama kwa ugonjwa, alijitokeza kwa mahakimu akibebwa kitini na watumishi wake wawili. Mmojawao alikana imani, lakini Euno alidumu pamoja na mwajiri wake kumkiri Kristo. 

Basi, walipandishwa juu ya ngamia na kutembezwa katika mji huo wote, halafu, kwa kupigwa hadharani kwa ajili ya imani yao, waliuawa wakati wa dhuluma ya kaisari Decius.

Habari zao, za askari Besas aliyejaribu kuwatetea na za wafiadini wengine kumi zimesimuliwa na barua ya Dionisi wa Aleksandria kwa Fabiani wa Antiokia.

Tangu kale wanaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini. 

Sikukuu yake inaadhimishwa kila mwaka tarehe 27 Februari au 30 Oktoba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 251
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Wafiadini wa gonjwa la Sipriani

(walifariki 249-262 hivi) ni kundi la Wakristo wa Aleksandria (Misri) waliokufa kwa gonjwa hilo kutokana na huduma wananchi waliokuwa wamepatwa nalo wakati wa utawala wa kaisari Galieno. 

Hao mapadri, mashemasi na waamini wengine wengi wanaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Waorthodoksi tangu kale kama watakatifu wafiadini. 

Sikukuu yao inaadhimishwa kila mwaka tarehe 28 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 3
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Kilele Kiitwacho Uhuru

Kilele Kiitwacho Uhuru ni riwaya iliyoandikwa na Filipo GaoLubua (aka Filipo Lubua), mwandishi wa riwaya na mashairi kutoka Tanzania ambaye kwa sasa anaishi nchini Marekani. 

Riwaya hii ni moja ya riwaya mahiri zilizoandika hali ya siasa na jamii katika nchi za Afrika, takribani miongo mitano baada ya uhuru. Katika zama hizo, bado wanasiasa wachache waliojitwalia madaraka wanaendelea kujineemesha na kufaidi mema na fanaka za nchi zao huku wakiwaacha wananchi wao wengi wakitapatapa katika umaskini na uhohehahe.

Riwaya hiyo ilichapishwa mwaka 2014 na jumba la uchapishaji la Jomo Kenyatta Foundation (JKF).

Muhtasari

Riwaya ya Kilele Kiitwacho Uhuru inazungumzia nchi ya Marumere, ambayo iko katika mwambao wa Pwani ya Afika Mashariki. Hata hivyo pamoja na nchi hiyo kuwa katika mfumo wa vyama vingi, ni chama kimoja tu ambacho kimeshikilia madaraka ya nchi hiyo tangu ilipopata uhuru. Chama hicho kimekuwa kikiendeleza rushwa, ufisadi na kuneemesha wanasiasa wachache huku vikundi vingine vya kijamii vikibaki katika hali duni. Mwalimu wa shule ya sekondari nchini humo, Mwalimu Fadhili, anajitoa mhanga kutafuta mabadiliko na kuifikisha nchi yake katika 'Kilele Kiitwacho Uhuru'. Je. kazi hii itakuwa rahisi? Ataweza kutoa mnofu wa nyama nono mdomoni mwa watu wenye meno makali?

Mtunzi
Filipo Lubua alizaliwa Mkoa wa Kilimanjaro, Tanzania. Baada ya kuhitimu elimu ya juu ya sekondari mwaka 2006, alijiunga na Chuo Kikuu cha Dar es Salaam na kutunukiwa shahada ya kwanza katika Sanaa na Elimu (B.A.Ed.) mwaka 2009, ambako alitaalamikia masomo ya Jiografia na Isimu. Mwaka 2010, alikwenda Chuo Kikuu cha Wisconsi Madison, Marekani, kama mwalimu wa Kiswahili kupitia ufadhili wa nchi ya Marekani chini ya programu maarufu ya Fulbright. Baada ya programu hiyo, mwaka 2012 alijiunga na Chuo Kikuu cha Ohio, kwa masomo ya umahiri katika Isimu Tumizi, akitaalamikia Ufundishaji na Ujifunzaji wa Lugha kwa Kompyuta (UULUKO). Baada ya masomo ya umahiri mwaka 2014, alijiunga na programu ya uzamivu na mwaka 2019 alitunukiwa digirii ya uzamivu (Ph.D.) katika masuala ya Teknolojia ya Elimu (Instructional Technology).

Marejeo

Fasihi ya Kiswahili
Ukanda wa kunjamano wa rasi

Ukanda wa kunjamano wa rasi (kwa Kiingereza: Cape Fold Belt) ni eneo la milima katika majimbo ya Rasi ya Magharibi na Rasi ya Mashariki nchini Afrika Kusini.

Eneo hili linafanywa na mfululizo wa milima kunjamano inayofunika sehemu kubwa za kusini-magharibi za Afrika Kusini.

Sehemu yake inayojulikana zaidi ni milima ya Drakensberg yenye miinuko hadi mita 3,482 juu ya usawa wa bahari.  

Milima ya Afrika Kusini
Milima ya Eswatini