LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Mto Tapoa

Mto Tapoa ni mto unaopatikana Niger na kupitisha maji yake Burkina Faso, halafu unatengeneza sehemu ndogondogo ambayo imepita katika mipaka ya Burkina Faso na Niger badala yake inaingia katika mto Niger kusini magharibi mwa Niger.

Mito ya Afrika
Mito ya Niger
Mito ya Burkina Faso
Mto Niger
Mto Oli

Mto Oli ni mto unaopatikana katika nchi ya Nigeria na Benin. Ni tawimto la Mto Niger.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo

O
O
O
Mto Niger
Mto Okpara

Mto Okpara ni mto wa nchini Benin na Nigeria. 

Inatokea katika Idara ya Borgou, inapita kusini na kuwa mpaka kati ya Nigeria na Benin kabla ya kuingia tena Benin na inachangia Mto Ouémé, ambao mwishowe huingia kwenye Bahari ya Atlantiki. 

Vijiji kadhaa kando ya mto huu vinagombaniwa na Benin na Nigeria..

Tazama pia
Orodha ya mito ya Benin
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo

Mito ya Afrika
Mito ya Benin
mito ya Nigeria
Mto Otamiri

Mto Otamiri ni kati ya mito mikubwa zaidi ya jimbo la Imo. Chanzo chake kiko karibu na Nekede ikiendelea kupita kwa Owerri, Eziobodo, Olokwu Umuisi, Mgbirichi na Umuagwo na kuishia katika bahari ya Atlantiki.

Maji ya mto Otamiri hufunika takriban kilomita za mraba 10,000 na mvua ya kila mwaka ya milimita 2,250 hadi 2,500. Maji hayo yamefunikwa zaidi na mimea ya misitu ya mvua iliyojaa, na halijoto ya 27 °C (81 °F= kwa mwaka. 

Mto Otamiri unajiunga na Mto Nworie huko Nekede huko Owerri, mto ulio karibu na kilomita 9.2. Mto wa Nworie unakabiliwa na shughuli kubwa za kibinadamu na za viwandani, na hutumiwa kama chanzo cha maji ya kunywa na masikini wakati mfumo wa maji wa umma unashindwa. Taka nyingi kutoka Owerri hutupwa kwenye eneo la kutuliza taka la Avu huko Owerri Magharibi kwenye barabara kuu ya Port Harcourt, ambayo husababisha msongamano mkubwa wa fosfati na nitrati katika mto Otamiri.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo
< references/>
https://www.geonames.org/2325510/otamiri-river.html
Mito ya Nigeria
Jimbo la Imo
Ziwa Oguta

Ziwa Oguta ni 'ziwa la kidole' lenye konda linaloundwa na utupaji wa Mto Njaba chini na alluvium. 

Ni ziwa asili kubwa zaidi katika Jimbo la Imo, kusini mashariki mwa Nigeria ndani ya mkoa wa msitu wa mvua wa Niger Delta. 

Sehemu ya ziwa Oguta inajumuisha eneo la mifereji ya maji ya Mto Njaba na sehemu ya kijito cha Mto Niger katika mkoa wa kusini mwa Onitsha.

Marejeo 

Maziwa ya Nigeria
Jimbo la Imo
Mto Ogun

Mto Ogun ni mto unaopatikana nchini Nigeria.

Chanzo chake kinapatikana kwenye jimbo la Oyo karibu na Shaki.
Njia yake yote ni km 480 hadi bahari ya Atlantiki.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 

O
Jimbo la Oyo
Atlantiki
Mto Oueme

Mto Oueme ni mto nchini Benin.

Chanzo chake kinatoka kwenye milima ya Atakora. Mto Oueme unaishia kwenye bahari ya Atlantiki.

Mto Oueme una urefu wa kilomita 510. Mto Oueme unapita katikati ya miji ya Carnotville na Ouémé hadi kwenye bonde kubwa la Ghuba ya Guinea karibu na mji wa bandari wa Cotonou.

Tazama pia
Orodha ya mito ya Benin
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo

Viungo vya nje
https://www.geonames.org/2392326/oueme.html

O
Atlantiki
Mto Otin

Mto Otin ni mto nchini Nigeria unaopatikana katika Jimbo la Osun. 

Chanzo chake ni mji wa Odo-Otin uliopo Kaskazini-Mashariki mwa Jimbo la Osun. 

Mkondo wake ni mita za ujazo 2684. Njia yake ni km 36. Mto huu ni tawimto la Mto Erinle.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo

Viungo vya nje

 https://www.geonames.org/2325478/river-otin.html

O
Jimbo la Osun
Mto Ogunpa

Mto Ogunpa ni mto uliopo Nigeria. 

Chanzo kipo ndani ya jiji la Ibadan unapopita. Njia yake ina urefu wa kilomita 21.5. 

Kuna hatari ya mafuriko: mwaka 2011 mnamo Agosti watu takribani mia moja walikufa.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 

O
Ibadan
Mto Oramiriukwa

Mto Oramiriukwa ni mto nchini Nigeria.

Chanzo chake kinapatikana kwenye chemchemi ya serikali ya Imo. 

Mto Oramiriukwa una urefu wa kilomita 14 na unaishia kwenye mto Otamiri.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

O
Jimbo la Imo
Saa 72

Saa 72 ni riwaya ya kikomando na kipelelezi inayoelezea mkasa wa makomandoo wa tano wanaotumwa nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo kwa ajili ya kumuua mbabe wa kivita ajulikanae kama Joseph Katanga aliyekuwa ameachiwa huru na Mahakama ya Kimataifa ya Jinai na kurejea nchini Congo DRC na kuweka nia ya kugombea urais 

Katika riwaya hii iliyoandikwa mwaka 2018 na Japhet Nyang'oro Sudi kitengo cha kijasusi cha Ofisi Fukuzi kinamtuma mpelelezi wake makini mwenye uwezo mkubwa katika mapigano kwa ajili ya kwenda nchini Kongo kukamilisha kazi ya kumuangamiza mbabe huyo wa kivita ambae mwanzo walijua itakuwa ni kazi rahisi hasa wakiwatumia makomandoo wao ambao walijikuta wakiingia katika mtego mapema na kufeli misheni yao.

Tanbihi

Fasihi ya Kiswahili
Mwanangu Nakuusia

Mwanangu Nakuusia ni utendi mrefu wa Kiswahili ulioandikwa na mwandishi Audax Kahendaguza Vedasto mwaka 1994 lakini ukaja kuchapishwa mwaka 2009.

Utenzi huu ulikuwa ukizungumzia wosia ambao muandishi alikuwa akimuusia mtoto wake namna ya kuishi Duniani katika maisha ya kawaida na maisha ya kiroho. Ni utenzi ambao uliwagusia mtoto wa kike na mtoto wa kiume kwa wakati mmoja 

Utenzi huo wenye jumla ya beti mia saba hamsini na saba, umeanza mtunzi akiwa amekaa na mwanae ambaye ni wa kike na yule wa kiume huku amsihi atulie ili apewe wosia ambao utamuangazia kuhusu dunia ambayo inahitaji akili nyingi ili kuishi salama na mwisho anamalizia kwa kujieleza wasifu wake kama baba na mtunzi ndani ya utenzi huu.

Tanbihi

Fasihi ya Kiswahili
Orodha ya mito ya Nigeria

Hii Orodha ya mito ya Nigeria inataja baadhi yake tu, yakiwemo matawimto, kwa kuzingatia mabeseni yake.

Bahari ya Atlantiki
Mto Oueme
Mto Okpara
Mto Ogun
Mto Oyan
Mto Ofiki
Mto Ona (Mto Awna)
Mto Ogunpa
Mto Osun
Mto Erinle
Mto Otin
Mto Oba
Mto Omi Osun
Mto Benin
Mto Osse
Mto Niger
Mto Escravos (distributary)
Mto Forcados (distributary)
Mto Chanomi Creek (distributary)
Mto Nun (distributary)
Mto New Calabar (distributary)
Mto Anambra
Mto Benue
Mto Okwa
Mto Mada
Mto Katsina Ala
Mto Menchum
Mto Ankwe
Mto Donga
Mto Bantaji (Mto Suntai)
Mto Wase
Mto Taraba
Mto Kam
Mto Pai
Mto Gongola
Mto Hawal
Mto Faro
Mto Gurara
Mto Kaduna
Mto Mariga
Mto Tubo
Mto Galma
Mto Moshi
Mto Teshi
Mto Oli
Mto Malendo
Mto Sokoto
Mto Ka
Mto Zamfara
Mto Gaminda
Mto Rima
Mto Goulbi de Maradi
Mto Gagere
Mto Bunsuru
Mto Bonny
Mto Imo
Mto Aba
Mto Otamiri
Mto Kwa Ibo
Mto Cross
Mto Akwayafe
Mto Great Kwa
Mto Calabar 
Mto Asu
Mto Aboine
Mto Ekulu
Mto Anyim

Ziwa Chad
Mto Yobe
Mto Komadugu Gana
Mto Jama'are (Mto Bunga)
Mto Katagum
Mto Hadejia
Mto Chalawa
Mto Kano
Mto Watari
Mto Ngadda
Mto Yedseram

Marejeo
Prentice-Hall, Inc., American World Atlas 1985

Viungo vya nje

Army Map Service 1967
 GEOnet Names Server 

Mito ya Nigeria
Nigeria
Mito
Mito ya Afrika
Mto Kaduna

unapatikana nchini Nigeria (Jimbo la Plateau, Jimbo la Kaduna na Jimbo la Niger). Ni tawimto la mto Niger.

Njia yake yote ni km 550.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 

K
Jimbo la Plateau
Jimbo la Kaduna
Jimbo la Niger
Mto Niger
Mto Sokoto

(zamani ulijulikana kama Gublin Kebbi) unapatikana kaskazini mashariki mwa Nigeria (Jimbo la Katsina, Jimbo la Zamfara, Jimbo la Sokoto na Jimbo la Kebbi). Ni tawimto la mto Niger.

Chanzo cha mto huo ni karibu na Funtua kusini mwa Jimbo la Katsina, kilomita 275 (maili 171) katika mstari wa moja kwa moja kutoka Sokoto. Unapita Gusau kaskazini-magharibi kupita katika Jimbo la Zamfara, ambapo Bwawa la Gusau linaunda hifadhi inayohudumia mji na maji. Zaidi ya hapo, mto unaingia Jimbo la Sokoto ambapo hupita Sokoto na unajiunga na Mto Rima, kisha ukageuka kusini na unapitia Birnin Kebbi katika Jimbo la Kebbi. Karibu kilomita 120 (mi 75) kusini mwa Birnin Kebbi, unafikia kuungana na Mto Niger.

Tambali zilizo karibu na mto huu hupandwa sana na mto huo hutumika kama chanzo cha umwagiliaji. Mto pia ni njia muhimu ya usafirishaji. Bwawa la Bakolori, lenye urefu wa kilomita 100 (mi 62) kutoka Sokoto, ni hifadhi kubwa kwenye Mto Sokoto. Imekuwa na athari kubwa kwa kilimo cha chini cha mafuriko.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 
 The Hydrology and Plankton of the River Sokoto . J. Holden, J. Green. Journal of Animal Ecology, Vol. 29, No. 1 (May, 1960), pp. 65–84. 
 Isotope And Geochemical Characterization Of Surface And Subsurface Waters In The Semi-Arid Sokoto Basin, Nigeria, Adelana et al.,  African Journal of Science and Technology (AJST), Science and Engineering Series Vol. 4, No. 2, pp. 80–89, December 2003 

K
Jimbo la Katsina
Jimbo la Zamfara
Jimbo la Sokoto
Jimbo la Kebbi
Mto Niger
Mto Bonny

unapatikana nchini Nigeria (Jimbo la Rivers) na kuishia katika bahari ya Atlantiki.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo

Viungo vya nje
Photos of Bonny River 

B
Jimbo la Rivers
Mto Kwa Ibo

unapatikana nchini Nigeria (Jimbo la Abia na Jimbo la Akwa Ibom) na kuishia katika bahari ya Atlantiki.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 

K
Jimbo la Abia
Jimbo la Akwa Ibom
Mto Cross (Nigeria)

(pia: Manyu, Oyono) unapatikana nchini Kamerun na Nigeria (Jimbo la Cross River) na kuishia katika bahari ya Atlantiki.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Kamerun
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo

Viungo vya nje
Nigerian Tourism, Cross Rivers State

C
C
C
Jimbo la Cross River
Atlantiki
Mto Ona (Nigeria)

Mto Ona (pia: Awna) ni mto unaopatikana nchini Nigeria na kuishia katika bahari ya Atlantiki.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 

O
Atlantiki
Mto Benin (Nigeria)

Mto Benin ni mto unaopatikana nchini Nigeria na kuishia katika bahari ya Atlantiki.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 

B
Atlantiki
Mto Osse (Nigeria)

Mto Osse ni mto unaopatikana nchini Nigeria na kuishia katika bahari ya Atlantiki.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 

O
Atlantiki
Mto Yobe

Mto Yobe ni mto unaopatikana nchini Niger na Nigeria (Jimbo la Borno na Jimbo la Yobe) na kuishia katika ziwa Chad.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Niger
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 

Y
Y
Jimbo la Borno
Jimbo la Yobe
Ziwa Chad
Mto Ngadda

Mto Ngadda ni mto unaopatikana nchini na Nigeria na kuishia katika ziwa Chad.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 

N
Ziwa Chad
Mto Yedseram

Mto Yedseram ni mto unaopatikana nchini Nigeria (Jimbo la Borno) na kuishia katika ziwa Chad.

Tazama pia 
Orodha ya mito ya Nigeria
Mito mirefu ya Afrika

Marejeo 

Y
Jimbo la Borno
Ziwa Chad
Nyanda za Juu za Adamawa

Nyanda za juu za Adamawa (kwa Kiingereza: Adamawa Plateau; ) ni eneo la Afrika ya Kati linalopatikana kuanzia kusini-mashariki mwa Nigeria kupitia kaskazini mwa Kamerun (mikoa ya Adamawa na Kaskazini) hadi Jamhuri ya Afrika ya Kati. 

Jina la nyanda za juu hizo lilitolewa kwa kumbukumbu ya kiongozi Mwislamu wa Wafulani, Modibo Adama. Sehemu yake nchini Nigeria inajulikana pia kama Milima ya Gotel. 

Nyanda za Juu za Adamawa ndizo chanzo cha mito mingi, pamoja na Mto Benue. Ni muhimu kwa madini yake ya boksiti.  Mwinuko wa wastani ni kama mita 1,000,  lakini mwinuko unaweza kufikia urefu wa mita 2,650. Uoto ni hasa savana, watu wanaoishi hapa ni wachache. Ufugaji wa ng'ombe ni kazi kuu katika eneo hilo.

Marejeo 

Milima ya Nigeria
Milima ya Kamerun
Milima ya Jamhuri ya Afrika ya Kati
Lions Club International

Lions Club International (kifupi: LCI) ni klabu iliyoanzishwa mwaka 1917 katika mji wa Chicago nchini Marekani  kama taasisi isiyojiendesha kifaida.

Kwa sasa makao yake makuu yapo katika eneo la Oak Brook, Illinois.

Kufikia Januari mwaka 2020 taasisi hii ilikuwa na jumla ya wanachama milioni moja nukta nne, na klabu zipatazo 46,000 katika nchi zaidi ya mia mbili duniani kote .

Tanbihi

Viungo vya nje

Chicago, Illinois
JavaScript

JavaScript ni lugha ya programu. Iliundwa na Brendan Eich na ilianzishwa 4 Desemba 1995. Leo tunatumia Javascript kusudi kuzijenga tovuti. Ilivutwa na Python.

Historia 
Ilianzishwa 4 Desemba 1995 katika Netscape. Kisha Ilitelekezwa katika Microsoft 1996.

Falsafa 
Namna ya JavaScript ni namna nyingi.

Sintaksia 
Sintaksia ya JavaScript ni rahisi sana.

Mifano ya JavaScript 
Programu kwa kuchapa « Jambo ulimwengu ! ».consol.log("Jambo ulimwengu !");Programu kwa kuhesabu factoria ya nambari moja.function factorial(n) {
    if (n === 0)
        return 1; // 0! = 1

    return n * factorial(n - 1);
}

factorial(3); // returns 6

Marejeo 
 Exploring ES2016 and ES2017 – what's new in ECMAScript 2016 and ECMAScript 2017 (ECMAScript is the standard specification that JavaScript follows)
 Google JavaScript Style Guide – Google’s coding standards for source code in JavaScript
 Human JavaScript –  "tools, patterns, and approaches optimized for people"
 JavaScript Garden  – collection of tips and documentation on JavaScript's quirks
 JavaScript Guide – programmer's manual, from the Mozilla Developer Network

Teknolojia
Kompyuta
Lugha za programu
Mwanangu Rudi Nyumbani

Mwanangu Rudi Nyumbani ni kitabu cha tungo za mashairi (Diwani) chenye kuzungumzia mambo mbalimbali ya kijamii kupitia fasihi andishi ya Kiswahili.

Kitabu hicho ni muswada wa tungo iliyojinyakulia ushindi wa Tuzo ya Mabati Cornell mwaka 2017 baada ya kusomwa na majaji watatu ambao ni Ken Walibora, Daulat Abdallah Saidi pamoja na Ali Attas

Mwanangu Rudi Nyumbani  ni shairi lilobeba jina la diwani hii, likiwa ni shairi la mama kumsisitiza mtoto wake arudi nyumbani ili ajishughulishe na kilimo kwani mji wa Mzizima hauwezi kutokana na tabu nyingi zikiwemo wizi, miundombinu mibaya ambayo si salama kwa mtoto wake, msongamano wa magari.

Mama pia, kupitia njia ya simu, anaendelea kumwambia mtoto wake jinsi anavyoumia kwa yeye kukosa kazi.

Tanbihi

Fasihi ya Kiswahili
Jedwali

Katika hisabati, jedwali (kwa Kiingereza: table au database) ni mkusanyo wa data katika hifadhidata. Jedwali lina nguzo na safu.

Marejeo 
 Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. Kioo cha Lugha, 5(1)

Hisabati
Takwimu
Sayansi
Teknolojia
Kompyuta
Zaina Foundation

Zaina Foundation ni asasi isiyo ya kiserikali na ya kifaida iliyosajiliwa kwa mujibu wa sheria mwaka 2017 ikiwalenga sana wanawake na watoto wa kike katika kuwawezesha juu ya matumizi sahihi ya mitandao na mifumo ya kidijitali 

Taasisi hii imekuwa ikiandaa mafunzo na semina mbalimbali kwa wanawake na watoto wa kike juu ya namna ya kutumia ulinzi katika mitandao ili kujikinga na unyanyasaji wa kijinsia  na ulinzi wa kimtandao.

Malengo 
Kuwezesha wasichana na wanawake katika teknolojia kupitia usalama wa dijiti na semina za kujenga uwezo wa faragha na mafunzo.

Maono 
Kuendeleza na kusaidia wanawake ambao ni waandishi wa habari, watetezi wa haki za binadamu, wanafunzi wa teknolojia, wanasheria, na wanafunzi sawa, kuboresha kabisa njia pamoja na kulinda taarifa za mitandaoni.

Taasisi hiyo ilianzishwa na Zaituni Njovu ambaye ni mtaalamu wa teknolojia za habari na mawasiliano .

Tanbihi

Intaneti
Mashirika
Malezi
Dar es Salaam
Augusta na Faustina

ni kati ya wanawake wa Aleksandria (Misri) walioishi vizuri Ukristo wao hadi kuufia. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 23 Novemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Klaudiani, Sipriani na wenzao

Donati, Felisi, Januari, Juliani, Lusiani, Marsiani, Marsiali, Petro, Kwiriani, Vikta na Vitalis ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 25 Novemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Kresentiani wa Afrika Kaskazini

(alifariki baada ya 453) alikuwa askofu wa Kanisa Katoliki.

Alipelekwa uhamishoni katika dhuluma ya Genseriki, mfalme wa Wavandali.

Habari zake zimeandikwa na askofu Vikta wa Vita.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Novemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 5
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Felisi wa Afrika Kaskazini

(alifariki baada ya 453) alikuwa askofu wa Kanisa Katoliki.

Alipelekwa uhamishoni katika dhuluma ya Genseriki, mfalme wa Wavandali.

Habari zake zimeandikwa na askofu Vikta wa Vita.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Novemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 5
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Hortulani wa Afrika Kaskazini

(alifariki baada ya 453) alikuwa askofu wa Kanisa Katoliki katika Afrika Kaskazini).

Alipelekwa uhamishoni katika dhuluma ya Genseriki, mfalme wa Wavandali.

Habari zake zimeandikwa na askofu Vikta wa Vita.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Novemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 5
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Ruby

Ruby ni lugha ya programu. Iliundwa na Yukihiro Matsumoto na ilianzishwa tarehe 21 Desemba 1995. Iliundwa ili kurahisisha kujifunza lugha za programu. Leo tunatumia Ruby 2.7.0. Ilivutwa na Python.

Historia 
Ilianzishwa 21 Desemba 1995 nchini Japani. Kisha kitabu cha kwanza kilichapishwa nchini Japani mwaka wa 1999; kiliitwa "Lugha ya programu Ruby inaozingatiwa kuhusu kipengee (オブジェクト指向スクリプト言語 Ruby).

Falsafa 
Namna ya Ruby ni namna nyingi kama lugha za programu nyingi.

Sintaksia 
Sintaksia ya Ruby ni rahisi sana. Ilivutwa na sintaksia ya Pearl, lugha ya programu nyingine.

Mifano ya Ruby 
Programu kwa kuchapa « Jambo ulimwengu !».$ irb
irb(main):001:0> puts 'Jambo, Ulimwengu'
Jambo, UlimwenguProgramu kwa kuchapa orodha ya maneno.array = [1, 'hi', 3.14]
array.each {|item| puts item }
# prints:
# 1
# 'hi'
# 3.14

Marejeo 

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Kompyuta
Lugha za programu
Patrick Mfugale

Patrick Aron Lipilima Mfugale (Ifunda, mkoa wa Iringa , 1950 - 29 Juni 2021) alikuwa mhandisi maarufu nchini Tanzania, mtendaji mkuu wa Mamlaka ya Barabara nchini Tanzania TANROADS.

Maisha
Mfugale alimaliza elimu ya upili katika shule ya Moshi mwaka 1975. Alipata shahada ya kwanza ya uhandisi mwaka 1983 kutoka Chuo Kikuu cha Rokii (Uhindi) iliyofuatwa na shahada ya pili kwenye Chuo Kikuu cha Loughborough (Uingereza) mwaka 1995.

Mwaka 2003 alipokea tuzo ya Bodi ya Wahandisi wa Tanzania na mwaka 2018 alipokea tuzo nyingine iitwayo "Engineering Execellency". Patrick Mfugale alitengeneza mfumo wa usimamizi madaraja uitwao "Bridge Management System".

Katika mradi wa barabara za juu nchini Tanzania, serikali iliamua kulipa daraja moja jina Daraja la Mfugale.

Mfugale amefariki dunia mwezi Julai 2021

Madaraja aliyojenga 
Mfugale amefanikiwa kusimamia ujenzi jumla ya madaraja elfu moja na mia nne, yafuatayo ni madaraja machache aliyosimamia:

Daraja la Mkapa kwenye mto Rufiji
Daraja la Rusumo mkoani Kagera
Daraja la Kikwete, kwenye mto Malagarasi
Daraja la Nyerere, Kigamboni

Marejeo

Wahandisi wa Tanzania
Madaraja nchini Tanzania
Visual Basic

Visual Basic au VB ni lugha ya programu. Iliundwa na Microsoft na ilianzishwa mwaka wa 1991. Iliundwa ili kuumba programu kwa Windows Microsoft. Leo tunatumia Visual Basic 6.0. Ilivutwa na Basic.

Historia 
Ilianzishwa mwaka wa 1991 nchini Marekani. Alan Cooper alikuwa mtu aliyeshiriki kuumba Visual Basic.

Falsafa 
Namna ya Visual Basic ni ile inaozingatiwa kuhusu kipengee.

Sintaksia 
Sintaksia ya Visual Basic ni ngumu sana; inafananishwa na lugha za programu nyingine kama JavaScript, Python au Ruby. Ilivutwa na sintaksia ya Basic, lugha ya programu nyingine.

Mifano ya Visual Basic 
Programu kwa kuchapa « Jambo ulimwengu !».Private Sub Form_Load()
    ' Inachapa sanduku ya ujumbe ambao inasema "Jambo ulimwengu !"
    MsgBox "Jambo ulimwengu !"
End SubProgramu kwa kuchapa kifaa.Option Explicit
Dim Count As Integer
Private Sub Form_Load()
    Count = 0
    Timer1.Interval = 1000 
End Sub
Private Sub Timer1_Timer()
    Count = Count + 1
    Label1.Caption = Count
End Sub

Marejeo 
 Root, Randal; Romero Sweeney, Mary (2006). A tester's guide to .NET programming. Apress. p. 3. ISBN 978-1-59059-600-5. "You can choose a language based on how easy it is to learn. For beginners, Visual Basic is a good choice. [~snip] A big advantage of Visual Basic is that it is a popular language since it is easy to learn."
 Microsoft Visual Basic Programmer's Guide Version 3.0 - Microsoft Corporation 1993 Denning, Adam (2015-06-22).
 "Getting ready for Windows 10 – SDKs, compatibility, bridges". Building Apps for Windows blog. Retrieved 2015-08-02.

Kompyuta
Lugha za programu
Mwaozi Tumbe

Mwaozi Tumbe (pia: Mwana Ozi Tumbe) ni jina la mwanamke maarufu katika historia ya pwani ya kusini ya Kenya. 

Habari zake zimesimuliwa kwa zaidi ya karne tatu, hivyo hakuna uhakika kuhusu sehemu kadhaa za hadithi zinazosimuliwa.

Inaonekana alikuwa binti Guo Kuu Mwatumbe, kiongozi wa Wachifundi na mfalme wa mwisho wa mji wa Tumbe. Leo hii Tumbe ni eneo la maghofu karibu na Msambweni (Kaunti ya Kwale), lakini hadi karne ya 17 ilikuwa mahali muhimu kati ya miji ya Washirazi kwenye pwani ya Kenya na Tanzania na mji mkuu wa Wachifundi. 

Kwenye mwanzo wa karne ya 17 Wavumba chini ya Mwana Kyambi Kyandi Ivoo walipasha utawala wao juu ya miji ya Washirazi wengine, na Tumbe pekee chini ya mfalme Mwatumbe iliendelea kutetea uhuru wake.

Mwatumbe alifariki bila mrithi wa kiume. Binti yake Mwaozi alitegemea kushika nafasi hiyo lakini Wachifundi walimkataa kutokana na jinsia yake. Hapo sehemu ya masimulizi inaeleza kwamba Mwaozi alifanya mapatano ya siri na Ivoo wa Vumba, eti amsaidie kukamata Tumbe na kuiingiza katika himaya yake lakini alipaswa kumpa cheo cha malkia.

Kufuatana na urithi Mwaozi alifaulu kwa kupiga mayowe mara kadhaa wakati wa usiku na kuita mji kwamba unashambuliwa. Baada ya hii kutokea mara kadhaa watu wa mji walidhani hana akili timamu. Lakini binti huyo alituma habari kwa maadui Wavumba wawe tayari usiku fulani. Katika usiku ule alipiga tena mayowe lakini hakuna aliyechukua silaha maana walifikiri ilikuwa kama usiku zilizotangulia. Hivyo Wavumba waliingia mjini wakashinda, Tumbe ilikuwa sehemu ya himaya ya Ivo.

Sasa Mwaozi alimkumbusha Ivo atimize upande wake wa mapatano na kumfanya malkia wa Tumbe. Lakini Ivo alimwogopa akizingatia jinsi binti huyo alivyowatendea ndugu zake, alimjibu aje kwake Vumba. Alipofika alimkamata akamfunga akampeleka kwenye kisiwa cha Kisite alipomwacha. Kwenye kisiwa hicho pasipo watu alikufa njaa.

Kutoka hapa kuna namna mbalimbali ya masimulizi hayo lakini kwa jumla yanasema mvua ilikwisha kwenye pwani ya Washirazi na watu walikuwa na shida kubwa. Hivyo walikwenda kutafuta mifupa ya Mwaozi wakaizika pale Bogoa kwenye kisiwa cha Wasini. Jiwe la kaburi lake linaonyeshwa hadi leo. Wenyeji wanaendelea kukutana kaburini kila mwaka na kufanya sala ya kuomba mvua.

Marejeo
 Martin Walsh: The legend of Mwaozi Tumbe:  History, myth and cultural heritage on Wasini Island, katika “Kenya Past and Present Issue 37, 2008” (makala online here kupitia Research Gate)

Wanawake wa Kenya
Kaunti ya Kwale
Wakiga

Wakiga (kwa lugha yao: Abakiga, yaani watu wa mlimani) ni kabila la Kibantu wanaoishi kusini mwa Uganda na kaskazini mwa Rwanda, nchi yao asili. 

Lugha yao ni Kikiga (Rukiga), mojawapo kati ya lugha za Kibantu.

Tanbihi

Makabila ya Uganda
Makabila ya Rwanda
Tobago

Tobago ni kisiwa cha Karibi kinachounda na Trinidad na visiwa vingine vidogo nchi huru ya Trinidad na Tobago.

Eneo lake ni la Km² 300, na linakaliwa na watu 60,874, wengi wakiwa na asili ya Afrika.

Viungo vya nje 

Tobago Hotel & Tourism Association
Tobago House of Assembly
Tobago at worldstatesmen.org.

Visiwa vya Karibi
Trinidad na Tobago
Trinidad (kisiwa)

Trinidad (jina la Kihispania lenye maana ya "Utatu") ni kisiwa cha Karibi, cha tano kwa ukubwa, kinachounda na Tobago na visiwa vingine vidogo nchi huru ya Trinidad na Tobago.

Eneo lake ni la Km² 4,768, na linakaliwa na watu 1,300,000, wengi wakiwa na asili ya India na Afrika.

Viungo vya nje 

 
 
 Gotrinidadandtobago.com: Trinidad and Tobago tourism website

Visiwa vya Karibi
Trinidad na Tobago
Waadhola

Waadhola (pia: Jopadhola; kwa lugha yao: Abakiga, yaani watu wa mlimani) ni kabila la Waniloti wanaoishi mashariki mwa Uganda (Wilaya ya Tororo) walipohamia katika karne ya 16. 

Lugha yao ni Kiadhola (Dhopadhola), mojawapo kati ya lugha za Kiniloti.

Tanbihi

Marejeo
 Oboth-Ofumbi, A.C.K., Silver Tanga Padhola, East African Literature Bureau, Nairobi, 1959
 Ogot, B.A. History of the southern Luo, East African Publishing House, Nairobi, 1967
 Owor Maureen,"Creating an Independent Traditional Court: A Study of Jopadhola Clan Courts in Uganda" Journal of African Law (2012) 56/2 pp 215–242.

Makabila ya Uganda
Wilaya ya Tororo
Waalur

Waalur ni kabila la Waniloti wanaoishi kaskazini magharibi mwa Uganda (Wilaya ya Nebbi, Wilaya ya Zombo na Wilaya ya Arua) na kaskazini mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. 

Wanakadiriwa kuwa 1,735,000 hivi.

Lugha ya wengi wao ni Kialur, mojawapo kati ya lugha za Kiniloti.

Tanbihi

Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Makabila ya Uganda
Wilaya ya Nebbi
Wilaya ya Zombo
Wilaya ya Arua
Walango

Walango ni kabila la Waniloti wanaoishi kaskazini mwa Uganda (Wilaya ya Amolatar, Wilaya ya Alebtong, Wilaya ya Apac, Wilaya ya Dokolo, Wilaya ya Kole, Wilaya ya Lira, Wilaya ya Oyam na Wilaya ya Otuke).

Wanakadiriwa kuwa 2,628,000 hivi.

Lugha ya wengi wao ni Kilango (Leb-Lango), mojawapo kati ya lugha za Kiniloti.

Tanbihi

Vyanzo
Julius peter Odwee 2013 " Tricentenary of the Lango people in Uganda"
Kihangire, Cyprianus (1957). "The marriage customs of the Lango tribe (Uganda) in relation to canon Law"
Curley, Richard T (1973). Elders, Shades, and Women: Ceremonial Change in Lango, Uganda.
Tosh, John (1979). Clan Leaders and Colonial Chiefs in Lango: The Political History of an East African Stateless Society 1800–1939.
Hutchinson, H.N., Walter, J., & Lydekker, R. (1902). The living races of mankind: a popular illustrated account of the customs, habits, pursuits, feasts and ceremonies of the races of mankind throughout the world.
Julius P.O. Odwe. Proposal to Celebrate a Tricentenary (300 years) of Lango Existence, Importance and Contributions to Uganda. A conference proposal presented to the Prime Minister, Lango Cultural Foundation, Lira (Uganda), 11 November 2011.
Wright, M.J. (September 1958),"The early life of Rwot Isaya Ogwangguji, M.B.E." Volume 22, Issue 2. Pgs. 131–138.
"Lango's first palace." New Vision online 18 November 2013. 
Tarantino, Angelo. Lango i kare acon (Lango before colonialism). Fountain Publishers, 2004.

Viungo vya nje
Uganda Bureau of Statistics
http://www.newvision.co.ug/new_vision/news/1323609/wives-lango-chief-shock-mourners 

Makabila ya Uganda
Wilaya ya Amolatar
Wilaya ya Alebtong
Wilaya ya Apac
Wilaya ya Dokolo
Wilaya ya Kole
Wilaya ya Lira
Wilaya ya Oyam
Wilaya ya Otuke
Elimu Jamii Na Chemsha Bongo

Elimu Jamii Na Chemsha Bongo ni diwani ya mashairi iliyoandikwa na Charles Joseph Mloka ikiwa na mkusanyo wa mashairi ya aina nne: Elimu jamii, Siasa, Chemsha Bongo na Vituko . Diwani hii ni toleo la pili la diwani ya kwanza iliyoitwa Elimu Jamii na Chemsha Bongo kwa Mashairi iliyotoka mwaka 2004 .

Katika kitabu hiki maudhui mbalimbali yameelezewa katika njia ya ushairi, ikiwemo elimu na walimu, kilimo na mapenzi, siasa, lakini mbali na hivyo yapo pia mashairi ambayo hayajaandikwa kwa lugha ya Kiswahili bali yametungwa katika lugha ya Kiluguru.

Kitabu hiki kimekusanya pia baadhi ya mashairi ya Kiingereza kutoka katika kitabu chake cha The Bush Rodent kilichotoka mwaka 2019  na kuyatafsiri katika lugha ya Kiswahili.

Tanbihi

Fasihi ya Kiswahili
Waamba

Waamba (kwa lugha yao: Baamba) ni kabila la Kibantu wanaoishi kusini kwa ziwa Albert, upande wa Uganda (Wilaya ya Bundibugyo) na kidogo upande wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (mkoa wa Kivu Kusini).

Wanakadiriwa kuwa 40,000 hivi.

Lugha ya wengi wao ni Kiamba (Kwamba, pia: Bulebule, Hamba, Humu, Kihumu, Ku-Amba, Kuamba, Lubulebule, Lwamba, Ruwenzori Kibira na Rwamba), mojawapo kati ya lugha za Kibantu. 

Tangu zamani ni wakulima, na kwa sasa wengi ni Wakristo.

Mwaka 2008 serikali imetambua rasmi Ufalme wa Rwenzururu, ulioundwa na Waamba pamoja na Wakonjo: ndio ufalme wa kwanza wa Uganda unaounganisha makabila mawili.

Tanbihi

Makabila ya Uganda
Makabila ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Wilaya ya Bundibugyo
Wakonjo

Wakonjo (au Wakonzo; kwa lugha yao: Bakonjo) ni kabila la Kibantu wanaoishi kwenye milima ya Ruwenzori, kusini magharibi mwa Uganda na kidogo upande wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo.

Mwaka 1992 walikadiriwa kuwa 362,000 hivi.

Lugha ya wengi wao ni Kikonjo, mojawapo kati ya lugha za Kibantu. 

Tangu zamani ni wakulima, na kwa sasa wengi ni Wakristo.

Mwaka 2008 serikali imetambua rasmi Ufalme wa Rwenzururu, ulioundwa na Wakonjo pamoja na Waamba: ndio ufalme wa kwanza wa Uganda unaounganisha makabila mawili.

Tanbihi

K
K
Waaringa

Waaringa ni kabila wanaoishi kaskazini kwa ziwa Albert nchini Uganda (Wilaya ya Yumbe) karibu na mpaka wa Sudan Kusini.

Ndio wakazi asili wa eneo hilo, kabla ya ujio wa watu kutoka kaskazini.

Lugha ya wengi wao ni Kiaringa, mojawapo kati ya lugha za Kisudani.

Tanbihi

Makabila ya Uganda
Wilaya ya Yumbe
Walugbara

Walugbara ni kabila la watu wanaoishi kaskazini mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kaskazini magharibi mwa Uganda, lakini pia kusini magharibi mwa Sudan Kusini. 

Lugha ya wengi wao ni Kilugbara, mojawapo kati ya lugha za Kisudani na dini yao ni Ukristo, lakini pia Uislamu.

Tanbihi

Marejeo
 Middleton, J. (1965). The Lugbara of Uganda. Case studies in cultural anthropology. New York: Holt, Rinehart and Winston. 2nd edition published 1992, Fort Worth : Harcourt Brace Jovanovich College Publishers, .

L
L
L
Wamadi

Wamadi ni kabila la watu wanaoishi kaskazini mwa Uganda (Wilaya ya Adjumani na Wilaya ya Moyo) na kusini mwa Sudan Kusini. 

Wanakadiriwa kuwa zaidi ya 400,000.

Lugha ya wengi wao ni Kimadi (Madi ti), mojawapo kati ya lugha za Kisudani na leo dini yao ni Ukristo, lakini pia Uislamu.

Tanbihi

Marejeo

 A'babiku, Rose A Key History of Ma'di
 Blackings, M and Fabb N (2003) A Grammar of Ma'di: Mouton
 Blackings, M (2000) Ma'di English - English Ma'di Dictionary. Lincom Europa.
 Fuli, Severino (2002) Shaping a Free Southern Sudan: Memoirs of our struggle. Loa Parish.
Gurtong Peace Project - South Sudanese Communities
 Moorehead Alan, No Room in the Ark, Penguin, Middlesex, 1962.
 The Discovery of the Source of the Nile, by John Hanning Speke
 Ismailia, by Sir Samuel  White Baker
 The Albert N'Yanza, Great Basin of the Nile and Explorations of the Nile Sources, by Sir Samuel  White Baker
 In the Heart of Africa, by Sir Samuel White Baker
 The Nile Tributaries of Abyssinia and the Sword Hunters of the Hamran Arabs, by Sir Samuel White Baker
 Crabites, Pierre. Gordon, The Sudan and Slavery Greenwood Press, 1970. 
 Northrup, David. Beyond the Bend in the River: African Labor in Eastern Zaire, 1865-1940 Ohio University Center for International Studies, 1988. 
 Udal, John O. The Nile in darkness: conquest and exploration, 1504-1862 Michael Russell Publishing, 1998.

Viungo vya nje

Makabila ya Uganda
Makabila ya Sudan Kusini
Wilaya ya Adjumani
Wilaya ya Moyo
Waoropom

Waoporom walikuwa kabila la watu walioenea katika Kenya na Uganda ya leo kabla ya kuzidiwa na wavamizi wa makabila ya Kibantu, Kiniloti na mengineyo. Polepole walijichanganya nao hata kupotewa na lugha na utambulisho wao.

Walikuwa na ufundi mkubwa katika ufinyanzi.

Tanbihi

Marejeo
 C. A. Turpin.  "The occupation of the Turkwell river area by the Karamojong tribe".  The Uganda Journal, vol. 12, no. 2, 1948, pp. 161–165.
 A. C. A. Wright, "Notes on the Iteso social organisation", The Uganda Journal, vol. 9, no. 2, 1942, p. 60.
 J. C. D. Lawrence, "A history of the Teso to 1937", The Uganda Journal, vol. 19, no. 1, 1955.
 J. C. D. Lawrence, The Iteso, London, 1957, pp. 8 & 10.
 "Notes on the Geography of Ethnicity in Uganda", B. W. Langlands, Occ. Paper No. 62, Dept. of Geography, Makerere University, Uganda 1975.

Makabila ya Uganda
Makabila ya Kenya
Java (lugha ya programu)

Java ni lugha ya programu. Iliundwa na James Gosling na ilianzishwa tarehe 23 Mei 1995. Iliundwa ili kuumba programu kwa Android. Leo tunatumia Java SE 13. Ilivutwa na C++.

Historia 
Ilianzishwa mwaka wa 1995 nchini Marekani. James Gosling, Mike Sheridan, na Patrick Naughton walianza kufanya kazi kuhusu Java mwaka wa 1991. Mwaka wa 1996 Sun Microsystems ilichapa Java 1.0.

Falsafa 
Namna ya Java ni ile inaozingatiwa kuhusu kipengee na namna nyingi.

Sintaksia 
Sintaksia ya Java ni ngumu sana; inafananishwa na lugha za programu nyingine kama JavaScript, Python au Ruby. Ilivutwa na sintaksia ya C++, lugha ya programu nyingine.

Mifano ya Java 
Programu kwa kuchapa « Jambo ulimwengu !».

public class JamboUlimwengu {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println("Jambo ulimwengu !");
    }
}

Programu kwa kutafuta thamani katika jedwali.

class Mfano2 {
    public static void main(String[] args) {
        int[] table = {12, -5, 7, 8, -6, 6, 4, 78, 2};
        byte elt = 4;
        short i;
        for (i = 0; i < 8; i++) {
            if (elt == table[i]) {
                break;
            }
        }
        afficher(i, elt);
    }

    static void afficher(int rang, long val) {
        if (rang == 8) {
            System.out.println("thamani : " + val + " haitafutwi.");
        } else {
            System.out.println("thamani : " + val + " thamani anatafutwa in rank :" + rang);
        }
    }
}

Marejeo 
 Binstock, Andrew (May 20, 2015). "Java's 20 Years of Innovation". Forbes. Archived from the original on March 14, 2016. Retrieved March 18, 2016.
 Chaudhary, Harry H. (July 28, 2014). "Cracking The Java Programming Interview :: 2000+ Java Interview Que/Ans". Retrieved May 29, 2016.
 Java 5.0 added several new language features (the enhanced for loop, autoboxing, varargs and annotations), after they were introduced in the similar (and competing) C# language. [1] Archived March 19, 2011, at the Wayback Machine [2] Archived January 7, 2006, at the Wayback Machine
 Gosling, James; McGilton, Henry (May 1996). "The Java Language Environment". Archived from the original on May 6, 2014. Retrieved May 6, 2014.

Kompyuta
Lugha za programu
Kale ya Washairi wa Pemba

Kale ya Washairi wa Pemba ni kitabu kilichokusanya mashairi ya kale ya Wazanzibari yaliyoandikwa na washairi wawili walioishi mwishoni mwa karne ya 18 na mwanzoni mwa karne ya 19. 

Washairi hao wanajulikana kama Kamange na Sarahani na mashairi yao kukusanywa na Abdulrahman Saggaf Alawy  na kuhaririwa na Abdilatif Abdalla  mshairi wa mashairi ya Sauti ya dhiki  na kisha kuchapishwa na Mkuki na Nyota mwaka 2011.

Kitabu hicho kimeelezea hali ya utawala ilikuwepo katika karne hizo mbili katika visiwa vya Pemba na Zanzibar; pamoja na kuelezea siasa kimeelezea pia namna washairi walivyoishi katika karne ya 19 na mwanzo wa karne ya 20.

Kitabu kimeelezea pia namna mashairi mengi yalivyopotea kwa kuchomwa moto wakati wa Mapinduzi ya Zanzibar na kusababisha kumbukumbu nyingi za tungo hizo za kale kupotea. 

Katika kuyaelezea maisha ya kiutunzi kwa washairi kitabu hicho kimeelezea namna washairi hao wawili walivyoweza kuishi kwa kuandikiana mashairi mara kwa mara hadi watu kuhisi kulikuwa na ugomvi baina ya Kamange na Sarahani. Pia kitabu kimeonyesha matumizi ya lugha na ufundi wa kutunga ambao kila mshairi anapaswa kuwa nao.

Tanbihi

Fasihi ya Kiswahili
Historia ya Zanzibar
Theodori wa Aleksandria

(alifariki 609 hivi) alikuwa Patriarki wa Kiorthodoksi wa mji huo wa Misri tangu mwaka 607. 

Aliuawa kwa kukatwa kichwa kwa ajili ya imani yake.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Desemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

Waliozaliwa karne ya 6
Waliofariki 609
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Misri
Viktori wa Vita

Viktori wa Vita (alifariki 484 hivi) ni kati ya wafiadini wa Kanisa Katoliki waliouawa kikatili sana na Wavandali katika karne ya 5, wakati wa utawala wa mfalme Huneriki aliyekuwa Mwario. 

Habari zao zimeandikwa na askofu Vikta wa Vita.  

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Desemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 484
Wafiadini Wakatoliki
Watakatifu wa Algeria
Anthusa wa Afrika Kaskazini

Anthusa wa Afrika Kaskazini ni kati ya wafiadini wa Kanisa Katoliki waliouawa kikatili sana na Wavandali katika karne ya 5, wakati wa utawala wa mfalme Huneriki aliyekuwa Mwario. Yeye alichomwa moto akiwa hai.

Habari zao zimeandikwa na askofu Vikta wa Vita.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu.

Sikukuu ya Anthusa huadhimishwa tarehe 8 Desemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 5
Wafiadini Wakatoliki
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
C++

C++ ni lugha ya programu. Iliundwa na Bjarne Stroustrup na ilianzishwa tarehe 1 Oktoba 1985. Iliundwa ili kuumba mifumo ya uendeshaji, vivinjari au michezo ya video. Leo tunatumia C++17. Ilivutwa na C.

Historia 
Ilianzishwa mwaka wa 1985 nchini Marekani. Lakini Bjarne Stroustrup alianza kufanya kazi kuhusu C++ mwaka wa 1980.

Falsafa 
Namna ya C++ ni ile inaozingatiwa kuhusu kipengee, namna nyingi na ya utaratibu.

Sintaksia 
Sintaksia ya C++ ni ngumu sana; inafananishwa na lugha za programu nyingine kama JavaScript, Python au Ruby. Ilivutwa na sintaksia ya C, lugha ya programu nyingine.

Mifano ya C++ 
Programu kwa kuchapa « Jambo ulimwengu !».#include <iostream>

int main()
{
    using std::cout;

    cout << "Jambo ulimwengu !" << std::endl;
}

void foo()
{
    std::cout << "Jambo ulimwengu !" << std::endl;
}Programu kwa kutafuta maneno katika nakala.#include<string>

template<typename T>
T max(T a, T b)
{
    return a < b? b: a;
}

int main()
{
    int i = max(3, 5);
    char c = max('e', 'b');
    std::string s = max(std::string("jambo"), std::string("dunia"));
    float f = max<float>(1, 2.2f);
}

Marejeo 
 [Deitel et Deitel 2011] (en) P. Deitel et H. Deitel, C++ : How to Program, 20 Hall, 2011, 8e éd., 1104 p. (ISBN 978-0-13-266236-9).
 [Dawson 2010] (en) M. Dawson, Beginning C++ Through Game Programming, Course Technology PTR, 2010, 3e éd., 432 p. (ISBN 978-1-4354-5742-3).
 [Gregoire, Solter et Kleper 2011] (en) Marc Gregoire, Nicolas A. Solter et Scott J. Kleper, Professional C++, John Wiley, octobre 2011, 1104 p. (ISBN 978-0-470-93244-5, présentation en ligne [archive]).
 [Josuttis 2011] (en) Nicolaï Josuttis, The C++ Standard Library, A Tutorial and Reference, Addison-Wesley, 2011, 2e éd., 1099 p. (ISBN 978-0-321-62321-8, présentation en ligne [archive]).
 [Koenig et Moo 2000] (en) A. Koenig et B. Moo, Accelerated C++ : Practical Programming by Example, Addison-Wesley, 2000, 1re éd., 352 p. (ISBN 978-0-201-70353-5).
 [Lippman, Lajoie et Moo 2012] (en) Stanley B. Lippman, Josée Lajoie et Barbara E. Moo, C++ Primer : 5th Edition, août 2012, 5e éd., 1399 p. (ISBN 978-0-321-71411-4).

Kompyuta
Lugha za programu
Waik

Waik ni kabila la watu linaloishi katika milima ya kaskazini mashariki mwa Uganda, mpakani mwa Kenya.

Lugha yao, Kiik, ndiyo iliyo hai zaidi kati ya lugha za Kikuliak, tawi la lugha za Kinilo-Sahara.

Wanakadiriwa kuwa 10,000.

Tanbihi

Viungo vya nje
 http://www1.dragonet.es/users/markbcki/trnbll.htm
 http://www.thefreelibrary.com/The+Mountain+People+revisited:+Curtis+Abraham+went+to+Ik-land+in...-a082802101
 The Ik Endangered Tribe In Mount Morungole
 Article about the Ik people written by the Spanish Journalist Daniel Landa

Makabila ya Uganda
Mkoa wa Mashariki (Uganda)
Wadodoth

Wadodth (au Wadodos) ni kabila la watu linaloishi katika milima ya kaskazini mashariki mwa Uganda (Wilaya ya Kaabong).

Lugha yao ni lahaja ya Kikaramojong, ambayo ni kati ya lugha za Kiniloti.

Kwa jumla wanahusiana sana na Wakaramojong na Wajie.

Tanbihi

Makabila ya Uganda
Wilaya ya Kaabong
Wajie (Uganda)

Wajie ni kabila la watu linaloishi katika milima ya kaskazini mashariki mwa Uganda.

Lugha yao ni lahaja ya Kikaramojong, ambayo ni kati ya lugha za Kiniloti.

Kwa jumla wanahusiana sana na majirani wao, Wakaramojong upande wa kusini na Wadodoth upande wa kaskazini. 

Mwaka 1986 walikadiriwa kuwa 50,000 hivi.

Tanbihi

Makabila ya Uganda
Arseni na wenzake

Arseni na wenzake Dioskoro, Heroni na Isidori (walifariki Aleksandria, 250 hivi) walikuwa Wakristo wa Misri ambao waliuawa kwa kuchomwa moto kwa ajili ya imani yao.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 14 Desemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 250
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Meuris wa Aleksandria

(alizaliwa Gaza, Palestina, karne ya 3 - alifariki Aleksandria, Misri, 307) ni kati ya Wakristo waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Maximinus II. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia ya bikira huyo, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu bikira na mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Desemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 307
Mabikira
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Palestina
Watakatifu wa Misri
Thea wa Aleksandria

(alizaliwa Gaza, Palestina, karne ya 3 - alifariki Aleksandria, Misri, 307) ni kati ya Wakristo waliouawa kwa ajili ya imani yao katika dhuluma ya kaisari Maximinus II. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia ya bikira huyo, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu bikira na mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Desemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 307
Mabikira
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Palestina
Watakatifu wa Misri
Kresenti wa Afrika Kaskazini

ni kati ya Wakristo waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 20 Desemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Besa wa Misri

Besa wa Misri (pia Wissa) alikuwa mmonaki Mkristo kati ya karne ya 5 BK. 

Tangu kale abati huyo anaheshimiwa na Waorthodoksi na Wakatoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 23 Desemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 5
Wamonaki
Watakatifu wa Misri
Abadiu wa Antinoe

Abadiu wa Antinoe (aliishi na kufariki katika karne ya 4) alikuwa askofu wa mji huo wa Misri aliyefia dini yake katika dhuluma ya Waario dhidi ya walioshika imani sahihi ya Kikristo.
  
Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 26 Desemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
Holweck, F. G. A Biographical Dictionary of the Saint. St. Louis, MO: B. Herder Book Co. 1924.

Waliozaliwa karne ya 4
Waliofariki karne ya 4
Maaskofu Wakatoliki
Wafiadini Wakatoliki
Watakatifu wa Misri
Kwartilosa na wenzake

Kwartilosa (alifariki 258 hivi) alikuwa Mkristo wa Karthago (katika Tunisia ya leo) aliyeuawa, pamoja na mume wake na mtoto wake ambao majina yao hayakumbukwi, katika dhuluma ya kaisari Valerian. 

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 29 Desemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 258
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Lua

Lua ni lugha ya programu. Iliundwa na Roberto Ierusalimschy, Luiz Henrique de Figueiredo na Waldemar Celes na ilianzishwa tarehe 1 Januari 1993. Iliundwa ili kuumba mifumo ya uendeshaji na michezo ya video. Leo tunatumia Lua 5.3.5 . Ilivutwa na C++.

Historia 
Ilianzishwa mwaka wa 1993 nchini Brazil. Lakini Roberto Ierusalimschy, Luiz Henrique de Figueiredo na Waldemar Celes walianza kufanya kazi kuhusu Lua mwaka wa 1992.

Falsafa 
Namna ya Lua ni ile inayozingatiwa kuhusu kipengee, namna nyingi na ya utaratibu.

Sintaksia 
Sintaksia ya Lua ni rahisi sana; inafananishwa na lugha za programu nyingine kama C#, Visual Basic au Java. Ilivutwa na sintaksia ya Modula, lugha ya programu nyingine.

Mifano ya Lua 
Programu kwa kuchapa « Jambo ulimwengu !».print("Jambo ulimwengu !")Programu kwa kuhesabu factoria ya nambari moja.function factorial(n)
  local x = 1
  for i = 2, n do
    x = x * i
  end
  return x
end

Marejeo 

 Ierusalimschy, R. (2013). Programming in Lua (3rd ed.). Lua.org. ISBN 978-85-903798-5-0. (The 1st ed. is available online.)
 Gutschmidt, T. (2003). Game Programming with Python, Lua, and Ruby. Course Technology PTR. ISBN 978-1-59200-077-7.
 Schuytema, P.; Manyen, M. (2005). Game Development with Lua. Charles River Media. ISBN 978-1-58450-404-7.
 Jung, K.; Brown, A. (2007). Beginning Lua Programming. Wrox Press. ISBN 978-0-470-06917-2. Archived from the original on 8 July 2018. Retrieved 7 July 2018.
 Figueiredo, L. H.; Celes, W.; Ierusalimschy, R., eds. (2008). Lua Programming Gems. Lua.org. ISBN 978-85-903798-4-3.

Kompyuta
Lugha za programu
Nabii Ahiya

Nabii Ahiya (kwa Kiebrania: אחיה השילוני, Aḥiyah "YHWH ni ndugu yangu") alikuwa nabii wa kabila la Lawi kutoka Shilo wakati wa mfalme Solomoni, inavyoelezwa na Biblia ya Kiebrania (Kitabu cha kwanza cha Wafalme). 

Ahiya ni maarufu hasa kwa kuwa alimtabiri Yeroboamu kwamba atakuwa mfalme wa makabila kumi wa Israeli Kaskazini (1Fal 11:29-39).

Baadaye alimtabiria mke wa Yeroboamu I kifo cha mwanae na maangamizi ya ukoo wake pamoja na uhamisho wa Israeli hadi ng'ambo ya mto Eufrate (1Fal 14:6-16).

Kadiri ya Kitabu cha Pili cha Mambo ya Nyakati, Ahiya alitunga pia kitabu chenye jina la "Unabii wa Ahiya wa Shilo" na taarifa kuhusu ufalme wa Solomoni (2Nya 9:29). Hata hivyo kitabu hicho hakijatufikia. Katika 1Fal 11:41 kinaitwa "Matendo ya Solomoni".

Tanbihi

Waliofariki karne ya 10 KK
A
A