LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kahama (mji)

Kahama ni manisipaa iliyo kaskazini magharibi mwa Tanzania na yalipo makao makuu ya wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, wenye halmashauri yake ya pekee hivyo yenye hadhi ya wilaya. Halmashauri ilianzishwa baada ya kugawa kwa Wilaya ya Kahama ya awali. Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa watu 242,208. 

Mji huu ni maarufu kwa uchimbaji wa dhahabu. Pia ni mji wa pili kwa mapato kati ya halmashauri za wilaya, ikitanguliwa na Kinondoni na kufuatiwa na Mufindi. 

Tangu 1984 mji umekuwa makao makuu ya dayosisi ya Kahama ya Kanisa Katoliki.

Mahali ilipo
Kahama ipo takriban kilomita 109 sawa na maili 68 umbali kwa barabara kutokea kusini magharibi mwa Shinyanga ambapo makao makuu ya mkoa yanapatikana. pia ni takriban kilomita 536 sawa na maili 333 umbali kwa barabara kutokea kaskazini magharibi mwa Dodoma ambao ndio mji mkuu wa Tanzania.

Idadi ya watu
Mwaka 2006 ilikadiriwa kuwa na idadi ya watu 36,000.

Marejeo

Viungo vya nje
 Jimbo Katoliki la Kahama

K
 
Miji ya Tanzania 
Africa Wiki Challenge 2021 in Tanzania
Busoka

Busoka ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,323 waishio humo.

Marejeo

K
Iyenze

Iyenze ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,620 waishio humo.

Marejeo

K
Kagongwa

Kagongwa ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 21,446 waishio humo.

Marejeo

K
Kahama Mjini

Kahama Mjini ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,621 waishio humo.

Marejeo

K
Majengo (Kahama)

Majengo ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 15,917 waishio humo.

Marejeo

K
Mhungula

Mhungula ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,486 waishio humo.

Marejeo

K
Mondo (Kahama)

Kwa maana mengine ya jina hili angalia hapa Mondo

Mondo ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11,481 waishio humo.

Marejeo

K
Ngogwa

Ngogwa ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,202 waishio humo.

Marejeo

K
Nyahanga

Nyahanga ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 15,794 waishio humo.

Marejeo

K
Wendele

Wendele ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. 

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 7,536 waishio humo.

Marejeo

Mkoa wa Shinyanga
Wilaya ya Kahama Mjini
Nyasubi

Nyasubi ni kata ya Wilaya ya Kahama Mjini katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. 

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 20,181 waishio humo.

Marejeo

Mkoa wa Shinyanga
Wilaya ya Kahama Mjini
Shina

Shina la neno ni sehemu ya neno inayotumika kuundia neno jipya. 

Kuna aina kuu tatu za mashina neno, nazo ni:
1. Shina sahili 
2. Shina ambatano 
3. Shina changamano

1. Shina sahili ni aina ya shina lililoundwa kwa mofimu moja tu. Mfano: Baba, Mama n.k.

2. Shina ambatano ni aina ya shina lililoundwa kwa mzizi na kiambishi awali cha mtenda. Mfano: pig+a, piga n.k.

3. Shina changamano ni aina ya shina lililoundwa kwa mofimu mbili ambazo ni mzizi wa neno. Mfano Mwana+nchi, Mwana+jeshi, Bata+mzinga n.k.

Sarufi
Sao Tome (kisiwa)

Sao Tome (kwa Kireno São Tomé) ni kisiwa cha bahari ya Atlantiki karibu na pwani ya Afrika Magharibi. 

Kimeundwa na kilele cha mlima wa safu za volkeno zilizokua kuanzia sakafu ya bahari hadi kufikia usoni pake. Volkeno hizi ni zimwe, si hai tena.

Ndicho kisiwa kikubwa cha Jamhuri ya Sao Tome na Principe, chenye takriban asilimia 90 za watu wote wa nchi. 

Kisiwa hicho kina urefu wa rasi km 48 na upana wa km 32.

Kimo cha milima yake hufikia mita 2,024 juu ya UB. 

Sao Tome iko kaskazini kidogo kwa mstari wa ikweta.

Jina la Sao Tome lamaanisha "Mtakatifu Thomas" kwa sababu Wareno walifika huko mara ya kwanza siku ya Mt. Thomas katika kalenda ya Kanisa Katoliki.

Sao Tome na Principe
Visiwa vya Atlantiki
Visiwa vya Afrika
Nishati ya mwanga

Nishati ya mwanga ni aina mojawapo ya nishati ambayo huchochea au huhamsha hisia ya kuona. 

Nishati ni ule uwezo wa kuweza kufanya kazi. Kuna aina nyingine za nishati kama vile: nishati ya jua, nishati ya kikemikali, nishati ya nyuklia, nishati ya maji, nishati ya upepo na aina nyinginezo.

Kuna vyanzo vikuu vya nishati hiyo ambavyo ni vyanzo asili na vyanzo visivyo asili.

Vyanzo asili ni vyanzo ambavyo vina uwezo wa kutoa nishati vyenyewe bila kutegemea vyanzo vingine. Kwa mfano Jua, Kimetameta, Nyota na kadhalika. 

Vyanzo visivyo asili ni vile vyanzo ambavyo haviwezi kutoa nishati vyenyewe, kama vile balbu, tochi na kadhalika.

Fizikia
Ufundi

Ufundi ni ujuzi au maarifa aliyonayo binadamu katika kufanya jambo fulani.

Katika kueleza dhana ya ufundi tunamhusisha binadamu zaidi, kwani ndiye mwenye ujuzi wa pekee unaomtofautisha na viumbe hai wengine.

Teknolojia
Ustaarabu
Samadi

Samadi (kutoka Kiarabu روث, سماد) ni mbolea inayotokana na mabaki ya wanyama waliokufa au mimea ambayo huongeza rutuba kwenye udongo.

Aina za samadi
Farmyard
Ni samadi ambayo hutokana na takataka za wanyama wanaofugwa na binadamu.

Mboji
Ni samadi ambayo hutokana na uozo wa takakataka zitokanazo na mabaki ya wanyama na mimea.

Greenyard
Ni samadi ambayo hutengenezwa kwa kuzika mimea ya rangi ya kijani kwenye shimo maalum.

Viungo vya nje

 Application and environmental risks of livestock manure
 Manure advice for use in gardens 
 North American Manure Expo
 Cornell Manure Program
 County-Level Estimates of Nitrogen and Phosphorus from Animal Manure for the Conterminous United States, 2002 United States Geological Survey
 Manure Management, Water Quality Information Center, U.S. Department of Agriculture 
 Livestock and Poultry Environmental Learning Center , an eXtension community of practice about animal manure management
 Antibiotics and Hormones in Animal Manure (Webcast) : A two part webcast series about the science available on potential risks and best management practices related to antibiotics and hormones from animal manure

Kilimo
Maabara

Maabara (kutoka neno la Kiarabu; kwa Kiingereza: Laboratory) ni jengo au chumba maalumu kinachotumika kwa ajili ya majaribio na utafiti wa kisayansi. 

Kuna aina mbalimbali za maabara, mfano: maabara za biolojia, maabara za kemia, maabara za fizikia n.k.

Vilevile kuna maabara zinazotumika katika hospitali na katika majaribio mengine ya kisayansi. Kwa mfano, maabara ya biolojia ni jengo au chumba maalumu kwa ajili ya kufanyia majaribio yahusuyo viumbe hai.

Historia 
Maabara za zamani katika nchi ya Uingereza zilikuwa za kutengenezea dawa. Vita vya pili vya dunia vilifanya maabara ziwe kubwa kwa minajili ya kutengenezea zana za vita za kiatomiki.

Leo maabara bado zinatumika kwa madhumuni ya kutengenezea na kujaribu dawa, kuunda zana za vita na pia kufundisha katika shule.

Sheria za maabara
1. Usiingie ndani ya maabara mpaka uruhusiwe.
2. Usikimbie ndani ya maabara.
3. Usile kitu chochote ndani ya maabara.
4. Usitumie kifaa kilichoharibika.
5. Ripoti tatizo lolote litakalojitokeza.
6. Usifanye kitu chochote bila ruhusa
7. Osha mikono baada ya kumaliza kufanya majaribio au utafiti

Sifa za maabara 
1. Iwe na madirisha makubwa.
2. Iwe na milango miwili inayofunguka kwa nje.
3. Iwe na mfumo mzuri wa umeme.
4. Iwe na vifaa vya kutosha.

Sayansi
Kiungulia

Kiungulia (kwa Kiingereza heartburn) ni hali ya kusikia maumivu makali katika koo la chakula. 

Maumivu hayo yanatokana na kupanda kwa asidi iliyomo tumboni (asidi haidrokloriki = HCl) inayofanya kazi ya kuua vijidudu vinavyoingia tumboni kwa njia ya chakula na maji. 

Mara nyingi kiungulia kikatokea baada ya tumbo kujaa gesi. 

Kiungulia kinaweza kuwa na sababu mbalimbali ikiwa ni pamoja na kula kwa pupa au kupita kiasi, matumizi ya dawa za kulevya, ujauzito, tumbo kujaa gesi, vidonda vya tumbo n.k.

Namna ya kuzuia kiungulia
Kiungulia kinaweza kuzuiwa kwa namna mbalimbali. Zifuatazo ni baadhi ya njia za kuzuia kiungulia:
 Epuka kulala mara tu badaa ya kula chakula.
 Epuka kula kupita kiasi. 
 Epuka kula vitu kama maharagwe, mboga za sukuma n.k. 
 Epuka vinywaji vyenye asidi kwa wingi, mfano: soda n.k.
 Epuka matumizi ya dawa za kulevya. 
 Tumia mto pindi ulalapo

Tiba
Tiba ya kiungulia inaweza kuwa ni ya asili au ya hospitali. Hivyo mtu anayesumbuliwa na kiungulia anaweza kutumia: 
Dawa za asili kama juisi ya tofaa au ya tangawizi.
Dawa za hospitali kama Omeprazole ambayo japo huchukua muda kiasi lakini inakuwa na matokeo bora zaidi.

Magonjwa
Madawa ya kulevya

Madawa ya kulevya ni hatari sana kwa binadamu kwa kuwa husababisha magonjwa kama mapafu na kuharibu utindio wa ubongo.

Mfano wa madawa hayo ni kama kokaini, heroini, bangi na miraa. 

Kuna watu wengi walioathiriwa na madawa ya kulevya, lakini yanazidi kuenea kwa sababu ni biashara kubwa inayoingiza pesa nyingi.

Serikali inatakiwa kutoa elimu kuhusiana na madhara yatokanayo na matumizi ya madawa ya kulevya, kwani ni hatari kwa maisha ya binadamu na kwa jamii.

Mara chache yanaweza kusaidia wagonjwa kwa kuwafanya wasisikie maumivu makali mno.

Ulevi wa madawa ya kulevya 
Dawa za kulevya hutumiwa kwa njia nyingi ikiwemo kuvuta kama sigara na bangi, kula kama peremende, kumeza kama tembe, kunusia hasa zile dawa za kulevya ungaunga, kunywa kwa zile dawa za kulevya majimaji, au kutafuna na kumeza maji yake kisha kutupa mabaki kama vile miraa. Dawa nyingine hutumiwa kwa njia ya kupikia chakula au vinywaji kama viungo, kujindunga sidano na kupumua mivuke yake ijulikanayo kwa lugha za kimsimu kama "dabbing"

Utumizi wa madawa ya kulevya hufanya mtumiaji alewe na ajisikie huru au kuwa upeo mwingine kuliko wa kawaida. Katika lugha za kimsimu huitwa kuwa ‘high’ au ‘stoned’. Hali hii humfanya mtu awe mtovu wa nidhamu au kufanya mambo ambayo hata mwenyewe atashtuka baadaye akiwa hajatumia madawa.

Pia utumizi huu huathiri mtu kiafya. Kwa mfano ukitumia bangi, utapata kwamba moyo wako wadunda haraka kuliko kawaida, kinywa chako chakauka, macho kuwa mekundu, kusahau kwa haraka na kupata uchu mkubwa wa chakula. Uvutaji wa bangi pia huathiri mapafu, ini na ubongo kufikia hata kuwa mwendawazimu.

Wanawake wajawazito wanapovuta au kutumia bangi huenda wakaavya mimba bila kukusudia, mtoto kuwa hajakomaa vizuri hata wakati wa kuzaliwa.

Udhibiti wa madawa ya kulevya 
Serikali za nchi nyingi zimedhibiti au hata kupiga marufuku utumiaji wa madawa ya kulevya. Mwakani 1960, kulikuwa na udhibiti wa upanzi wa bangi wa kimataifa.

Nchi nyingine zinaruhusu upanzi na utumizi wa madawa hayo kwa minajili ya matibabu. Kwa mfano bangi inatumika katika kupunguza maumivu ya wagonjwa wa saratani na kuwapa uchu wa chakula wanaokisusua. Heroini ambayo inatokana na dawa ya mofini hutumika katika kupunguza maumivu kwa wagonjwa wa saratani pia.

Matibabu baada ya uraibu wa madawa ya kulevya 
Walioathirika na utumizi wa madawa ya kulevya huweza kunasuliwa kutoka uraibu ule katika vituo maalumu. Huku, wao huonyeshwa jinsi ya kuishi bila kutumia madawa. Pia wanapewa dawa nyingine zinazowasaidia waache uchu wa madawa ya kulevya.

Tanbihi

Viungo vya nje 
 Kuhusu madawa ya kulevya kutoka Shirika la Afya Duniani (WHO) 
 Jinsi ya kuacha kutumia madawa ya kulevya 

Afya
Uchumi
Madawa ya Kulevya
Principe

Príncipe ni kisiwa cha pili cha nchi ya Sao Tome na Principe, iliyopo katika bahari ya Atlantiki, karibu na Afrika Magharibi. Jina lamaanisha "Mfalme mdogo" au "Mwana wa mfalme" kwa lugha ya Kireno,

Kisiwa kina urefu wa km 16 na upana wa km 6. Milima yake hufikia mita 927 juu ya UB na ni vilele cha safu za volkeno zilizokua kuanzia sakafu ya bahari hadi kufikia usoni pake. Volkeno hizi ni zimwe, si hai tena.

Sao Tome na Principe
Visiwa vya Atlantiki
Visiwa vya Afrika
Manispaa

Manispaa (kwa Kiingereza: municipality) ni mji wenye kiwango fulani cha kujitawala katika shughuli zake. 

Madaraka hayo ni pamoja na haki ya kutawaliwa na serikali ya mahali iliyochaguliwa na watu wa manispaa (badala ya kusimamiwa na mwakilishi wa serikali kuu) kuamulia na kukusanya kodi fulani katika eneo la maniipaa na kupanga makisio yake yenyewe.

Manispaa za Tanzania
Nchini Tanzania manispaa ni mji wenye wakazi zaidi ya 100,000 hadi 500,000.

Katika muundo wa utawala manispaa za Tanzania zinahesabiwa kama wilaya. Serikali ya manispaa huitwa Halmashauri ya manispaa (Municipal Council). 

Manispaa za Tanzania ni Bukoba, Dodoma, Iringa, Kahama, Kigoma, Lindi, Morogoro, Moshi, Mtwara, Musoma, Shinyanga, Singida, Songea, Sumbawanga na Tabora.

Halafu kuna manispaa saba ambazo ni sehemu ya majiji mawili. 
Jiji la Dar es Salaam limegawiwa katika manispaa (wilaya) tano za Kinondoni, Temeke, Ilala, Ubungo na Kigamboni (wilaya mbili za mwisho zimeongozwa mwaka wa 2016).
Jiji la Mwanza limegawiwa katika manispaa (wilaya) za Nyamagana na Ilemela

Miji
Tanzania
Koloto

Koloto ni jina la kata ya Manisipaa ya Shinyanga katika Mkoa wa Kagera, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 11,301 walioishi humo.

Marejeo

Mkoa wa Shinyanga
Wilaya ya Shinyanga Mjini
Lubaga

Lubaga ni jina la kata ya Manisipaa ya Shinyanga katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  7,042 waishio humo.
Lubaga ni sehemu iliyotoa watu maarufu kama Big.com, msanii maarufu katika tasnia ya muziki wa hip hop Tanzania, na pia ni sehemu iliyostaarabika kwa kiasi kikubwa kwa wakazi wake

Marejeo

Mkoa wa Shinyanga
Wilaya ya Shinyanga Mjini
Masekelo

Masekelo ni jina la kata ya Manisipaa ya Shinyanga katika Mkoa wa Kagera, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,787 waishio humo.

Marejeo

Mkoa wa Shinyanga
Wilaya ya Shinyanga Mjini
Ndembezi (Shinyanga)

Kwa maana mengine ya jina hili angalia hapa Ndembezi

Ndembezi ni kata ya Manisipaa ya Shinyanga katika Mkoa wa Kagera, Tanzania. 

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 14,837 waishio humo.

Marejeo

Mkoa wa Shinyanga
Wilaya ya Shinyanga Mjini
Old Shinyanga

Old Shinyanga ni jina la kata ya Manisipaa ya Shinyanga katika Mkoa wa Shinyanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,113 waishio humo.

Marejeo

Maandishi ya kichwa 

Mkoa wa Shinyanga
Wilaya ya Shinyanga Mjini
Kashishi

Kashishi  ni jina la kata ya Wilaya ya Kaliua katika Mkoa wa Tabora, Tanzania yenye postikodi namba 45713 . Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 16,805 waishio humo.

Marejeo   

  

Wilaya ya Kaliua
Mkoa wa Tabora
Kiyanga

Kiyanga  ni jina la kata ya mji wa Nanyamba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,065 waishio humo.

Marejeo

Wilaya ya Nanyamba Mjini
Mkoa wa Mtwara
Libobe

Libobe  ni jina la kata ya Wilaya ya Mtwara Vijijini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63224. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,641 waishio humo.

Marejeo

Wilaya ya Mtwara Vijijini
Mkoa wa Mtwara
Milangominne

Milangominne  ni jina la kata ya mji wa Nanyamba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,685 waishio humo.

Marejeo

Wilaya ya Nanyamba Mjini
Mkoa wa Mtwara
Mbembaleo

Mbembaleo  ni jina la kata ya mji wa Nanyamba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63226. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 6,125 waishio humo.

Marejeo

Wilaya ya Nanyamba Mjini
Mkoa wa Mtwara
Mbawala (Mtwara)

Mbawala  ni jina la kata ya Wilaya ya Mtwara Vijijini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63220. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,052 waishio humo.

Marejeo

Wilaya ya Mtwara Vijijini
Mkoa wa Mtwara
Mtimbwilimbwi

Mtimbwilimbwi  ni jina la kata ya mji wa Nanyamba katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63227. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,232 waishio humo.

Kata ya Mtimbwilimbwi imeundwa na vijiji kama vile; Shaba, Pachani, Mtopwa, Mtimbwilimbwi, Mbambakofi, Nanjedya pamoja na Namisangi.

Marejeo

Wilaya ya Nanyamba Mjini
Mkoa wa Mtwara
Msanga Mkuu

Msanga Mkuu  ni jina la kata ya Wilaya ya Mtwara Vijijini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63219. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 10,844 waishio humo.

Marejeo

Wilaya ya Mtwara Vijijini
Mkoa wa Mtwara
Mpapura

Mpapura  ni jina la kata ya Wilaya ya Mtwara Vijijini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63225. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 4,933 waishio humo.

Marejeo

Wilaya ya Mtwara Vijijini
Mkoa wa Mtwara
Muungano (Mtwara)

Muungano  ni jina la kata ya Wilaya ya Mtwara Vijijini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63223. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 3,551 waishio humo.

Marejeo

Wilaya ya Mtwara Vijijini
Mkoa wa Mtwara
Tangazo (Mtwara)

Tangazo ni jina la kata ya Wilaya ya Mtwara Vijijini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63222. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 8,751 waishio humo.

Marejeo

Wilaya ya Mtwara Vijijini
Mkoa wa Mtwara
Masuguru (Nanyumbu)

Kwa maana nyingine ya jina hili angalia Masuguru

Masuguru  ni jina la kata ya Wilaya ya Nanyumbu katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 5,945 waishio humo. Msimbo wa posta ni 63610.

Kata hii haina sekondari. Juba vijiji vitatu vya Masuguru, Lukula na Lukwika. 

Upande wa kusini ya Masuguru kwenye kitongoji cha Mtambaswala kuna Daraja la Umoja linalovuka mto Ruvuma na kuwezesha usafiri kwa magari kati ya Tanzania na Msumbiji.

Marejeo
 
  

Wilaya ya Nanyumbu
Mkoa wa Mtwara
Mnanje

Mnanje  ni jina la kata ya Wilaya ya Nanyumbu katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania yenye postikodi namba 63614  . Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  7,912 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Nanyumbu
Mkoa wa Mtwara
Chikolopola

Chikolopola  ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  7,219 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Masasi
Mkoa wa Mtwara
Mbuyu (maana)

Mbuyu inawza kumaanisha

 Mbuyu, mti mkubwa wa nchi za tropiki

Mahali pa makazi ya watu panapoitwa "Mbuyuni" kutokana na kuwepo kwa miti hii
 Mbuyuni (Chunya)
 Mbuyuni (Masasi)
 Mbuyuni (Morogoro)
Mlingula

Mlingula  ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  9,095 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Masasi
Mkoa wa Mtwara
Mpanyani

Mpanyani  ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  7,559 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Masasi
Mkoa wa Mtwara
Jida

Jida  ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi Mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  8,237 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Masasi Mjini
Mkoa wa Mtwara
Migongo

Migongo  ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi Mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  4,447 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Masasi Mjini
Mkoa wa Mtwara
Mkomaindo

Mkomaindo  ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi Mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  4,030 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Masasi Mjini
Mkoa wa Mtwara
Mkuti

Mkuti  ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi Mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  7,807 waishio humo.

Jina la Mkuti linatokana na kiongozi wa kimila wa kabila la Wamakua ambaye aliitwa Mwene Mkuti ambaye aliishi eneo ambalo sasa imejengwa ofisi ya CCM.

Marejeo
   

Wilaya ya Masasi Mjini
Mkoa wa Mtwara
Mtandi

Mtandi  ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi Mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  4,771 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Masasi Mjini
Mkoa wa Mtwara
Mwenge (Masasi)

Kwa maana mengine ya jina hili angalia hapa Mwenge (maana)

Mwenge (Masasi) ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi Mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  7,222 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Masasi Mjini
Mkoa wa Mtwara
Nyasa (Masasi)

Kwa maana mengine ya jina hili angalia hapa Nyasa (maana)

Nyasa ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi Mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  14,368 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Masasi Mjini
Mkoa wa Mtwara
Sululu (Masasi)

Sululu  ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi Mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  9,876 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Masasi Mjini
Mkoa wa Mtwara
Mwenge Mtapika

Mwenge Mtapika  ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi Mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  6,355 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Masasi Mjini
Mkoa wa Mtwara
Nyasa (maana)

Nyasa inaweza kumaanisha

 Ziwa Nyasa, ziwa kubwa katika Afrika ya Mashariki (pia: Ziwa Malawi)
 Wanyasa - jina kwa makabila mbalimbali yanayoishi katika mazingira ya ziwa, pia
 Kinyasa. jina kwa lugha zao hata kama lugha hizi mara yningi hutajwa kwa majina tofauti
Nyasa (Masasi), kata ya Wilaya ya Masasi Mjini, Mkoa wa Mtwara, Tanzania
Temeke (Masasi)

Kwa maana mengine ya jina hili angalia hapa Temeke (maana)

Temeke ni jina la kata ya Wilaya ya Masasi Mjini katika Mkoa wa Mtwara, Tanzania. Kwa mujibu wa  sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao  11,547 waishio humo.

Marejeo
   

Wilaya ya Masasi Mjini
Mkoa wa Mtwara
Masasi (mji)

Masasi ni mji katika Mkoa wa Mtwara kwenye kusini mashariki ya Tanzania. Tangu mwaka 2012 ina halmashauri yake na kuwa na hadhi ya wilaya.

Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, eneo la mji lilikuwa na wakazi wapatao  102,696
waishio humo.  . Wakati wa senda mji ulikuwa na kata 12.

Eneo la mji ni takriban 400 km². Wakazi wengi hujishughulika na kilimo pamoja na biashara ya mazao ya kilimo. 

Mazao makuu ya biashara ni pamoja na ufuta, karanga, choroko, korosho na njugumawe. Kwa upande wa mazao ya chakula ni mahindi, mtama, mpunga pamoja na muhogo.

Marejeo

Viungo vya Nje
Tovuti ya Halmashauri ya Mji wa Masasi
Taarifa Kuhusu Halmashauri ya Mji wa Masasi 

Wilaya ya Masasi Mjini
Mkoa wa Mtwara
Historia ya Jamhuri ya Afrika ya Kati

Historia ya Jamhuri ya Afrika ya Kati inahusu zaidi eneo la Afrika ya Kati ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Afrika ya Kati.

Historia ya kale

Ukoloni wa Ufaransa 
Kwa sababu ya utapakazi wa eneo kwa mabia ya mto Ubangi na mto Shari, Wafaransa wakati wa ukoloni waliita nchi hii Ubangi-Shari (Oubangui-Chari kwa Kifaransa). 

Ilipokuwa koloni la Ufaransa, Ubangi-Shari ziliwekewa mamlaka ya madaraka kama eneo la Jamii ya Wafaransa mwaka wa 1958, lakini baadaye ilipata uhuru tarehe 13 Agosti 1960.

Baada ya uhuru 
Kwa miongo mitatu kutoka uhuru, ‘Jamhuri ya Afrika ya Kati’ ilitawaliwa na serikali za mabavu zilizonyakua mamlaka bila kufuata taratibu za demokrasia.

Kwa namna ya pekee Jean-Bédel Bokassa alitawala kuanzia tarehe 31 Desemba 1965 hadi Septemba 1979, akijifanya kaisari tarehe 4 Desemba 1976.

Mwaka wa 1993, kura za kidemokrasia za kwanza zilifanywa na kumchagua Ange-Félix Patassé kuwa Rais. Lakini Rais Patassé alipinduliwa na Jenerali François Bozizé mwaka wa 2003. Baadaye huyo alishinda uchaguzi mnamo Mei 2005 na kuiongoza nchi mpaka Machi 2013 alipolazimika kukimbia.

Kati ya Novemba 2012 na tarehe 23 Julai 2014 vita vya wenyewe kwa wenyewe vilipamba kwa ukatili.

Historia ya Jamhuri ya Afrika ya Kati
Historia ya Afrika
Historia ya Algeria

Historia ya Algeria inahusu eneo la Afrika Kaskazini ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Algeria.

Historia ya kale
Historia inayojulikana ilianza na Waberber ambao wametokana na mchanganyiko wa wakazi asilia.

Tangu mwaka 1000 KK Wafinisia walianza kufika na kujenga miji yao ya biashara kwenye pwani ya Mediteranea. Muhimu zaidi kati ya miji yao ulikuwa Karthago uliopanua utawala wake hadi Hispania na Gallia (Ufaransa ya Kusini). 

Kumbe Waberber wa bara walijenga milki zao za Numidia na Mauretania.

Katika vita kati ya Karthago na Roma ya Kale Waberber walisimama upande wa Roma, hivyo wakapata uhuru wao kwa muda kidogo, lakini wakati wa karne ya 1 KK Roma ilianza kutawala eneo la Algeria moja kwa moja.

Numidia na Mauretania zilikuwa mashamba ya Roma na sehemu kubwa ya nafaka za Italia zililimwa huko. 

Mawe ya maghofu ya miji ya kale bado yanaonyesha uhusiano wa Algeria na Dola la Roma lililoitawala kwa karne nyingi hadi kuja kwa Waarabu katikati ya karne ya 7.

Utawala wa Roma ulivurugika baada ya Wavandali kutoka Ulaya Kaskazini kufika na kuanzisha milki yao kwa muda wa karne moja. 

Jeshi la Kaisari Justiniani I wa Bizanti ilirudisha utawala wa Kiroma, ila tu katika karne ya 7 uvamizi wa Waarabu Waislamu ulimaliza kipindi cha Kiroma.

Uvamizi wa Waarabu
Kuanzia mwaka 642 vikosi vya Waislamu Waarabu kutoka Misri walishambulia eneo la Afrika ya Kaskazini. Mwanzoni hawakufaulu kuwashinda Wabizanti lakini, baada ya uhamisho wa serikali ya makhalifa kutoka Medina kwenda Dameski, Waumawiya walikaza jitihada huko Afrika ya kaskazini.

Mwaka 670 jeshi kubwa la Waarabu likaunda mji wa Kairuan kusini ya Tunis ya leo na mji huu ulikuwa kitovu cha uenezaji. Walipoenea katika Algeria ya leo walirudishwa na Waberber Wakristo kwa msaada wa Wabizanti lakini jeshi lililofuata lilishinda na kufikia mwaka 711 Afrika ya kaskazini yote (maana yake nchi za leo za Tunisia, Algeria na Moroko) zilikuwa chini ya utawala wa Waarabu. Hapo sehemu kubwa ya Waberber walifanya haraka kujiunga na Uislamu wakasaidiana na Waarabu.

Matokeo hayo yalikuwa chanzo cha mabadiliko makubwa ya kudumu, maana yake upanuzi wa lugha ya Kiarabu kati ya wananchi na uenezaji wa Uislamu.

Ukoloni wa Wafaransa
Historia ya karibuni imeacha kumbukumbu yake inayoonekana katika athira kubwa ya lugha na utamaduni wa Kifaransa kutokana na ukoloni wa Ufaransa kati ya miaka 1830 na 1962.

Kwa Marais wa nchi tangu uhuru, angalia Orodha ya Marais wa Algeria.

Kwa sasa Algeria inajenga upya umoja wa kitaifa baada ya vita ya wenyewe kwa wenyewe iliyoishia mwaka 2002.

Nchi imebaki na idadi kubwa (25-30%) ya wakazi wa kabila la Waberber ambao kihistoria ndio wakazi asilia. Lakini kwa lugha, utamaduni na historia Algeria ya leo ni sehemu ya dunia ya Kiarabu. 

Algeria
Historia ya Afrika
Historia ya Botswana

Historia ya Botswana inahusu eneo la Kusini mwa Afrika ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Botswana. 

Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani. 

Katika karne za kwanza BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi.

Botswana
Historia ya Afrika
Historia ya Burkina Faso

Historia ya Burkina Faso inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Burkina Faso.

Historia ya awali

Koloni la Wafaransa
Nchi ilianzishwa na Wafaransa kwa njia ya kugawa koloni la Cote d'Ivoire mwaka 1919. Jina la koloni jipya lilikuwa Volta ya Juu (kwa Kifaransa: Haute Volta). Jina limetokana na mto Volta unaoanzia hapa.

Kati ya miaka 1932 na 1947 eneo lake lilitawaliwa na makoloni ya jirani.

Baada ya uhuru
Tangu mwaka 1960 nchi ikawa huru.

Kiongozi wa nchi Thomas Sankara alibadilisha jina la nchi tarehe 4 Agosti 1984 kuwa Burkina Faso, yaani nchi ya watu waadilifu (kwa lugha ya Kimossi).

Burkina Faso
Historia ya Afrika
Historia ya Cabo Verde

Historia ya Cabo Verde inahusu funguvisiwa vya Bahari ya Atlantiki mkabala wa Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Cabo Verde. 

Hadi kufika kwa Wareno katika karne ya 15 funguvisiwa vya Cabo Verde havikuwa na watu.

Wareno walianzisha mashamba ya miwa na kuleta watumwa kutoka bara la Afrika. 

Cabo Verde ilikuwa pia kituo muhimu cha biashara ya watumwa kati ya Afrika na Amerika. 

Wahamiaji kutoka Ulaya walikuwa pia Wahispania, Waitalia pamoja na Wayahudi na Waislamu waliokataliwa kukaa kwao Ureno.

Cabo Verde
Historia ya Afrika
Historia ya Chad

Historia ya Chad inahusu eneo la Afrika ya Kati ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Chad. 

Katika milenia ya 7 KK kulikuwa na watu wengi sana katika beseni ya ziwa Chad.

Katika historia kabla ya ukoloni, mara nyingi wakazi wa kaskazini, ambao ni Waarabu au walioathiriwa na utamaduni wao, waliwapiga vita watu wa kusini na kuteka wafungwa kama watumwa. Hivyo hadi leo uhusiano kati ya kusini na kaskazini ya nchi ni mgumu.

Tangu mwaka 2003 petroli imekuwa inaongoza kati ya bidhaa zinazopelekwa nje ya nchi badala ya pamba.

Tangu mwaka huo Mgogoro wa Darfur nchini Sudan umevuka mpaka na kuvuruga Chad pia. Ikiwa kati ya nchi zinazoongoza duniani kwa ufukara na ufisadi, ilipata shida kupokea wakimbizi kwa mamia elfu. 

Ingawa kulikuwa na vyama vingi vya siasa na mapigano ya kisiasa pamoja na majaribio ya mapinduzi, mamlaka ilibaki imara mikononi mwa Rais Idriss Déby na chama chake, Patriotic Salvation Movement, hadi alipouawa mwaka 2021. 

Chad
Historia ya Afrika
Historia ya Cote d'Ivoire

Historia ya Cote d'Ivoire inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Cote d'Ivoire. 

Baada ya uhuru (7 Agosti 1960), iliwahi kuwa kati ya nchi tajiri zaidi za Afrika, lakini tangu mwaka 2002 uchumi na hali ya maisha kwa jumla vimeharibika kutokana na vita vya wenyewe kwa wenyewe (2002-2011).

Cote d'Ivoire
Historia ya Afrika
Historia ya Gabon

Historia ya Gabon inahusu eneo la Afrika ya Kati ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Gabon.

Historia

Baada ya uhuru

Jamhuri ya Gabon, kutoka kushinda uhuru kutoka ukoloni wa Ufaransa tarehe 17 Agosti 1960, imeongozwa na Rais watatu, Léon M'ba, El Hadj Omar Bongo ambaye amekuwa kiongozi kutoka mwaka wa 1967 hadi kifo chake (2009: ndiye aliyekuwa kiongozi barani Afrika aliyeshikilia uongozi kwa muda mrefu zaidi), halafu mwanae Ali.

Mwaka wa 1990 Gabon ilianza demokrasia ya vyama vingi na katiba ya kidemokrasia ambayo inaruhusu ukweli wa uchaguzi na utekelezaji wa idara za serikali. 

Mnamo Mei 11, 2021, ujumbe wa Jumuiya ya Madola ulisafiri kwenda Gabon wakati Ali Bongo alipotembelea London kukutana na katibu mkuu wa shirika hilo, ambalo linakusanya nchi 54 zinazozungumza Kiingereza.

Gabon
Historia ya Afrika
Historia ya Gambia

Historia ya Gambia inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Gambia. 

Eneo la Gambia lilikuwa sehemu ya Dola la Mali na Dola la Songhai.

Nchi kama ilivyo leo imepatikana kutokana na mvutano kati ya Uingereza na Ufaransa wakati wa ukoloni. 

Mwanzoni Uingereza ulitafuta tu njia ya maji kwa ajili ya biashara, bila kujali utawala wa nchi. 

Mapatano kati ya Ufaransa na Uingereza baada ya vita vya Napoleon Bonaparte yaliimarisha hali hiyo. Wafaransa walichukua eneo lote kubwa la Senegal, na Waingereza ile kanda ndogo ndani ya Senegal.

Tangu uhuru wa nchi zote mbili palikuwa na mpango wa kuziunganisha kwa njia ya shirikisho lililoanzishwa mwaka 1982 lakini Gambia ilitoka katika mapatano hayo mwaka 1989.

Hadi 1994 Gambia ilifuata mfumo wa demokrasia ya vyama vingi lakini mwaka ule uasi wa wanajeshi ulipindua serikali na kuwa chanzo cha utawala wa Yahya Jammeh aliyekuwa kiongozi, kwanza kama mwenyekiti wa kamati ya kijeshi, baadaye kama rais aliyechaguliwa mwaka 1996 na tena miaka 2001, 2006 na 2011. Isipokuwa mwaka 2001 wapinzani na watazamaji wa nje walilalamika ya kwamba kura hizi hazikuwa huru. 

Mwaka 2013 Jammeh alitoa Gambia katika Jumuiya ya Madola kama chombo cha ukoloni mamboleo.

Mwaka 2015 Jammeh alitangaza Gambia kuwa nchi ya Kiislamu na mwaka uliofuata alitangaza Kiarabu kuwa lugha rasmi badala ya Kiingereza.

Katika uchaguzi wa rais wa mwaka 2016 vyama vya upinzani viliungana, na mgombea wao Adama Barrow alishinda. Awali Jammeh alikubali kushindwa, lakini baada ya siku nane alitangaza ya kwamba alitaka kubatilisha matokeo na kuwa na uchaguzi mpya.

Wananchi walianza kukimbilia nchini Senegal.

Tarehe 19 Januari 2017, rais mteule aliapishwa katika ubalozi wa Gambia huko Dakar, halafu wanajeshi wa Senegal, Nigeria na Ghana walivamia nchi ili kumuondoa madarakani kwa idhini ya Umoja wa Mataifa.

Tarehe 21 Januari Jammeh alikubali kuachia.

Gambia
Historia ya Afrika
Historia ya Eswatini

Historia ya Eswatini inahusu eneo la Kusini mwa Afrika ambalo wakazi wake leo wanaunda Ufalme wa Eswatini. 

Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani. 

Katika karne za kwanza BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi.

Waswati walianzisha ufalme wao katikati ya karne ya 18 chini ya Ngwane III; mipaka ya sasa ilikubalika mwaka 1881.

Baada ya vita kati ya Waingereza na Makaburu, Swaziland ilukuwa nchi lindwa ya Uingereza tangu mwaka 1903 hadi 1967.

Chini ya mfalme Sobhuza II aliyetawala kwa muda mrefu sana (1921-1982), Swaziland ilipata uhuru tarehe 6 Septemba 1968.

Uswazi unatawaliwa tangu mwaka 1986 na mfalme Mswati III. Mfalme anapingwa mara nyingi kwa sababu anatumia pesa nyingi kwa ajili yake binafsi ilhali wananchi ni maskini sana. Kwa muda mwingi wa uhuru wa nchi katiba imesimamishwa, na mfalme ametawala alivyotaka pamoja na mama yake.

Mnamo Aprili 2018 jina la nchi limebadilishwa kuwa Ufalme wa Eswatini.

Historia ya Eswatini
Historia ya Afrika
Historia ya Lesotho

Historia ya Lesotho inahusu eneo la Kusini mwa Afrika ambalo wakazi wake leo wanaunda Ufalme wa Lesotho. 

Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani. 

Katika karne za kwanza BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi.

Lesotho ya sasa ilianza kupatikana mwaka 1822 chini ya chifu Moshoeshoe I aliyeungana na makabila mengine dhidi ya Shaka Zulu (1818-1828).

Baadaye nchi iliathiriwa na mahusiano na Waingereza na Makaburu wa .
Koloni la Rasi (leo Afrika Kusini), yakiwemo mapigano ya mara kwa mara. 

Wamisionari walioalikwa na Moshoeshoe I walianza kuandika na kuchapa kwa lugha ya Kisotho kati ya miaka 1837 na 1855. 

Mwaka 1867 nchi ikawa chini ya malkia wa Uingereza kwa jina la Basutoland lakini mwaka 1869, Waingereza waliwaachia Makaburu nusu ya eneo la Basutoland.

Uhuru ulipatikana tena mwaka 1966, na nchi ikaitwa ufalme wa Lesotho. 

Lesotho
Historia ya Afrika
Historia ya Zambia

Historia ya Zambia inahusu eneo la Kusini mwa Afrika ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Zambia. 

Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani. 

Katika karne za kwanza za milenia ya 1 BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi.

Baada ya wapelelezi Wazungu kufika katika karne ya 18, Zambia ikawa nchi lindwa ya Uingereza kwa jina la Northern Rhodesia mwishoni mwa karne ya 19. 

Tarehe 24 Oktoba 1964, Zambia ikawa huru na waziri mkuu Kenneth Kaunda akawa rais wa kwanza. 

Chama chake cha kijamaa United National Independence Party (UNIP) kilitawala kuanzia mwaka 1964 hadi 1991, kikiwa chama pekee halali kuanzia mwaka 1972. 

Baada ya Kaunda kuanguka, Frederick Chiluba wa Movement for Multi-Party Democracy alitawala tangu mwaka 1991, akafuatwa na Levy Mwanawasa (2002-2008). 

Aliyefuata tena ni rais Rupiah Banda (2008-2011), halafu Michael Sata wa Patriotic Front party (2008-2014).

Baada ya kifo chake, Guy Scott alikaimu hadi uchaguzi wa tarehe 20 Januari 2015, ambapo Edgar Lungu alipata kuwa rais wa sita.

Zambia
Historia ya Afrika
Historia ya Guinea

Historia ya Guinea inahusu zaidi eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Guinea. 

Mnamo Septemba 5, 2021, jaribio la mapinduzi lilifanyika dhidi ya utawala wa Alpha Condé.

Guinea
G
Historia ya Malawi

Historia ya Malawi inahusu eneo la Afrika Mashariki ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Malawi. 

Wakazi wa kwanza wa Malawi walikuwa wawindaji-wakusanyaji Wasan. 

Katika karne ya 10 BK walifika Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi. Wengi walizidi kuelekea kusini, lakini wengine walihamia nchini.

Hakuna habari za kimaandishi kabla ya kufika kwa Wazungu. Tangu karne ya 16 ufalme wa Wamaravi ulikuwepo upande wa kusini wa ziwa. 

Wamaravi walipanua utawala wao. Lakini katika karne ya 19 walishambuliwa sana na Wayao walioendesha biashara ya watumwa wakiwakamata katika eneo la ziwa na kuwapeleka hadi pwani ya Bahari Hindi kama vile Kilwa.

Mwaka 1859 Mwingereza David Livingstone alifika ziwani.

Wamisionari walimfuata, hasa Wapresbiteri kutoka Uskoti, waliotafuta wafuasi wa Ukristo na kumpambana na wafanyabiashara ya utumwa. 

Mwaka 1891 serikali ya Uingereza iliweka nchi upande wa magharibi na kusini kwa ziwa chini ya ulinzi wake ikawa „Nyassaland Protectorate“, halafu tangu 1907 koloni la Unyasa.

Wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia Waingereza waliogopa kushambuliwa kutoka Afrika ya Mashariki ya Kijerumani wakachukua hatua za kudai huduma za nyongeza kutoka kwa wananchi. Hii ilisababisha ghasia ya John Chilembwe dhidi ya wakoloni.

Baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia Waingereza waliunganisha Unyasa na Rhodesia (leo Zambia na Zimbabwe) kuwa Shirikisho la Afrika ya Kati mwaka 1953. Shirikisho hilo halikudumu hadi mwisho wa ukoloni kutokana mielekeo tofautitofauti katika sehemu tatu za shirikisho.

Katika Unyasa daktari Hastings Kamuzu Banda alijitokeza kuwa mwanasiasa aliyependelewa na wananchi wengi, akawa waziri mkuu wakati wa Unyasa kupata madaraka ya kujitawala katika mambo ya ndani na baadaye rais wa kwanza wa taifa. 

Mwaka 1964 Unyasa (Nyassaland) ilikuwa nchi huru kabisa lakini bado sehemu ya Jumuiya ya Madola chini ya malkia wa Uingereza kwa miaka miwili ya kwanza.

Mwaka 1966 Banda alitangaza kura ya katiba mpya iliyopokewa na wananchi. Nchi ilipata jina la Malawi na chama cha Malawi Congress Party kikawa chama pekee.

Banda aliendelea kutawala, akatangazwa kuwa rais kwa muda wote wa maisha yake mwaka 1971. 

Mabadiliko ya kimataifa baada ya kuporomoka kwa Ukomunisti na ukuta wa Berlin miaka 1989/1990 yalileta shinikizo kote Afrika dhidi ya serikali zilizofuata mtindo wa chama kimoja. Shinikizo hilo lilimkuta Banda mzee na mgonjwa ilhali watu wa familia yake wakitawala kupitia yeye. Hali ya uchumi ilikuwa duni, rushwa na magendo juu.

Mwaka 1993 serikali yake ililazimishwa kukubali kura ya wananchi wote walioamua kumaliza mfumo wa chama kimoja na kuanzisha kipindi kipya.

Uchaguzi huru wa mwaka 1994 ulimaliza utawala wa MCP ukamfanya Bakili Muluzi wa United Democratic Front (UDF) ndiye rais aliyechaguliwa mara ya pili 1999.

Katika uchaguzi wa mwaka 2004 alishinda tena mgombea wa UDF, ndiye Bingu Mutharika aliyeapishwa kuwa rais wa Malawi tarehe 24 Mei 2004 huko Blantyre.

Malawi
Historia ya Afrika
Historia ya Jibuti

Historia ya Jibuti inahusu eneo la Afrika Mashariki ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Jibuti. 

Nchi ilikuwa koloni la Ufaransa kwa jina la Somalia ya Kifaransa, halafu (1967) Eneo la Kifaransa la Waafar na la Waisa, kutokana na majina ya makabila mawili makubwa zaidi ya eneo hilo. 

Sababu ya kuanzishwa kwa koloni ilikuwa nia ya Ufaransa ya kuwa na bandari ya mji wa Jibuti karibu na Bab el Mandeb inayotawala mawasiliano kati ya Bahari Hindi na Bahari ya Shamu kuelekea Mfereji wa Suez.

Nchi ilipata uhuru tarehe 27 Juni 1977.

Historia ya Jibuti
Historia ya Afrika
Historia ya Togo

Historia ya Togo inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Togo. 

Nchi ilianzishwa kama koloni la Togo ya Kijerumani katika pengo kati ya maeneo ya Uingereza na Ufaransa.

Baada ya Vita Vikuu vya Kwanza vya Dunia koloni la Ujerumani liligawiwa kati ya majirani hao kama eneo lindwa chini ya mamlaka ya Shirikisho la Mataifa na baadaye ya Umoja wa Mataifa.

Mnamo Desemba 1956 wakazi wa Togo ya Kiingereza waliamua kwa kura kubaki na Ghana. Hivyo ni Togo ya Kifaransa pekee iliyopata uhuru mwaka 1960.

Rais wa kwanza alikuwa Sylvanus Olympio.

Togo
Historia ya Afrika
Historia ya Guinea-Bissau

Historia ya Guinea-Bissau inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Guinea-Bissau. 

Guinea Bisau
Historia ya Afrika
Historia ya Liberia

Historia ya Liberia inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Liberia. 

Liberia ni nchi iliyoundwa na makabila 16 ya asili nchini humo na wahamiaji Weusi toka Marekani na Karibi (5%), mbali na machotara wa aina mbalimbali. 

Wamarekani Weusi hao walikuwa watumwa waliopata uhuru ambao kwa kushirikiana na chama cha American Colonization Society waliunda taifa hili na kutangaza uhuru wa nchi hiyo tarehe 26 Julai 1847.

Wamarekani Weusi hao waliichukulia nchi hiyo kama nchi ya ahadi kutokana na asili yao kuwa Afrika, ambako ndiko mababu zao walikotokea kabla ya kupelekwa utumwani Marekani.  

Hata hivyo, wahamiaji hao waliendelea kujitambulisha kama Wamarekani na hawakujenga mahusiano ya karibu na wenyeji.

Alama za taifa hili (bendera, kauli mbiu, na nembo) na hata muundo wa serikali vilikuwa vikionyesha mahusiano ya karibu kati ya nchi hizo mbili.

Liberia ilikuwa katika vita ya wenyewe kwa wenyewe kati ya miaka 1989-1996 na 1999-2003.  

Hivi karibuni umefanywa kwa mara ya pili uchaguzi kwa amani na kuweza kumchagua George Weah kushika (2018) nafasi ya Ellen Johnson-Sirleaf, mwanamke wa kwanza kuwa Rais barani Afrika.

Liberia
Historia ya Afrika
Historia ya Niger

Historia ya Niger inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Niger.

Uchaguzi wa urais wa 2020-2021 
Jaribio la mapinduzi lilifanyika usiku wa kuamkia Machi 31, 2021, siku chache kabla ya kuapishwa kwa Mohamed Bazoum, rais mteule.

Mnamo Aprili 2, 2021, Mohamed Bazoum aliapishwa na kuchukua madaraka.

Niger
Historia ya Afrika
Historia ya Senegal

Historia ya Senegal inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Senegal. 

Kwa wakati na kiasi tofauti eneo la Senegal lilikuwa sehemu ya Dola la Ghana, ya Dola la Mali na hatimaye ya Dola la Songhai

Baadaye lilikuwa koloni la Ufaransa hadi mwaka 1960.

Senegal
Historia ya Afrika
Historia ya Sierra Leone

Historia ya Sierra Leone inahusu eneo la Afrika Magharibi ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Sierra Leone. 

Nchi yenyewe ilianzishwa na Waingereza kwa kuunda mji wa Freetown ("Mji wa watu huru") mwaka 1787. Kusudi ilikuwa kuwarudisha Afrika watu waliowahi kuwa watumwa. Kiasili wale wakazi wa kwanza walikuwa watumwa weusi waliopewa uhuru kwa sababu walishikamana na Waingereza dhidi ya Wamarekani katika vita vya uhuru wa Marekani.

Baadaye Waingereza wapinzani wa utumwa walinunua watumwa wakiwapa uhuru na kuwapeleka Sierra Leone.

Tangu mwaka 1807 Uingereza ulikataza biashara ya watumwa (lakini utumwa wenyewe bado) na watumwa waliopatikana kwenye meli za biashara hiyo haramu walipelekwa Sierra Leone na kupewa uhuru.

Ikianzishwa na shirika la wapinzani wa utumwa Sierra Leone ikawa koloni la kwanza la Uingereza katika Afrika ya Magharibi mwaka 1792. Kuanzia mwaka 1802 Freetown ilikuwa makao makuu ya Kiingereza kwa Afrika ya Magharibi.

Mwaka 1961 Sierra Leone ilipewa uhuru wake. 

Miaka 1994 - 2002 nchi ilikuwa na vita vya wenyewe kwa wenyewe. Tangu mwisho wake nchi inajengwa tena.

Sierra Leone
Historia ya Afrika
Historia ya Tunisia

Historia ya Tunisia inahusu eneo la Afrika Kaskazini ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Tunisia. 

Tunisia iliwahi kutawaliwa na Wafinikia walioanzisha huko mji wa Karthago.

Baada ya hao kushindwa na Roma ya Kale, ilikuwa jimbo la "Africa" katika Dola la Roma. 

Kisha eneo lake likatawaliwa na Wavandali, Waarabu, Wahispania, Waturuki na Wafaransa.

Tarehe 20 Machi 1956 ilipata uhuru.

Mnamo Septemba 2021, Kaïs Saïed alitangaza mageuzi yanayokuja ya Katiba ya 2014 na kuunda serikali mpya.

Tunisia
Historia ya Afrika
Historia ya Libya

Historia ya Libya inahusu eneo la Afrika Kaskazini ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Libya. 

Wakazi asili walikuwa Waberber. Baadaye wakaja Wafoinike upande wa magharibi na Wagiriki upande wa mashariki.

Hatimaye Libya ikamezwa na Dola la Roma, na Ukristo ukaenea.

Baada ya dola hilo kuanguka, Wavandali waliteka sehemu kubwa ya nchi.

Katika karne ya 7 Waarabu waliingiza Uislamu na utamaduni wao.

Mwaka 1551 Waturuki walifukuza Wazungu kutoka Tripoli wakatawala hadi karne ya 20.

Nchi ilitawaliwa na Waitalia tangu mwaka 1911 hadi 1941 ilipotekwa na Waingereza ambao, baada ya Vita vikuu vya pili kwisha, waliacha nchi mwaka 1951 mikononi mwa mfalme mwenyeji Idris I, aliyekuwa amepinga ukoloni tangu mwaka 1920 (Vita vya Libya dhidi ya Italia).

Kisha kumpindua mfalme huyo, Muammar al-Gaddafi alitawala kidikteta tangu mwaka 1969 hadi alipopinduliwa na kuuawa mwaka 2011 kwa mkono wa N.A.T.O..

Baada ya hapo wananchi wanazidi kupigana katika vita vya wenyewe kwa wenyewe.

Mwaka 2020 kulikuwa na makubaliano ya kusimamisha vita na kuunda serikali ya pamoja ili kuandaa uchaguzi mkuu ambao lakini unachelewa kufanyika.

Libya
Historia ya Afrika
Historia ya Mauritania

Historia ya Mauritania inahusu eneo la Afrika Kaskazini ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Mauritania. 

Mauritania
Historia ya Afrika