LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Maungano ya kifalme

Maungano ya kifalme ni hali ya kisiasa na kisheria ambako nchi mbili zinashirikiana mtu yuleyule kama mfalme wao au mkuu wa dola. 

Nchi zote mbili zinaendelea kuwa madola ya pekee lakini mfalme ni yeye yule. 

Maungano ya aina hii hupatikana katika utaratibu wa utawala wa kifalme lakini haipatikani katika utaratibu wa kijamhuri.

Wakati wa kisasa

Jumuiya ya Madola 
Mifano ni siku hizi hasa Jumuiya ya Madola. Nchi nyingi za jumuiya hii zinamtambua malkia Elizabeth II kama mkuu wa dola kufuatana na katiba ya nchi. Malkia anamteua gavana mkuu kama mwakilishi wake nchini. Katika utaratibu huu nchi hizi zitamtambua pia mfalme au malkia atakayemfuata Elizabeth II kufuatana na sheria za Uingereza kuwa mkuu mpya wa nchi yao.

Andorra 
Nchi ndogo ya Andorra kati ya Ufaransa na Hispania ni mfano wa pekee ambako rais wa jamhuri anakuwa mkuu wa dola wa nchi nyingine. Tangu mwaka 1607 nafasi ya mkuu wa dola wa Andorra hushirikishwa kati ya askofu wa Urgel (Hispania) na mfalme wa Ufaransa. Baada ya mapinduzi ya Ufaransa mwaka 1789 rais wa jamhuri alichukua nafasi ya mfalme wa awali.

Mifano ya kihistoria 
Historia ina mifano mingi ya maungano ya kifalme kati ya nchi mbili zilizoendelea na taratibu zao za pekee lakini kumshirikiana mfalme yeye yule.

 Israel na Yuda zilichanga wafalme Saulo, Daudi na Suleimani kati ya miaka 1025 KK – 926 KK hivi
 Austria na Hungaria zilikuwa na ushirikiano wa kifalme kati ya 1867 na 1918; Kaisari wa Austria alikuwa pia mfalme wa Hungaria.
 Uingereza na Uskoti zilikuwa na maungano ya kifalme kati ya 1603 hadi 1707. Tangu 1707 falme zote mbili ziliunganishwa kuwa "Ufalme wa Britania Kuu" yaani nchi moja.
 vilevile maungano ya kifalme ya Uingereza (tangu 1707 Britania Kuu) na Ueire kati ya 1541 na 1801; tangu 1801 pande zote ziliunganishwa katika "Ufalme wa Maungano ya Britania Kuu na Ueire" hadi 1922. 
 Britania Kuu na Ufalme wa Hannover zilikuwa na maungano wa kifalme kati ya 1714 na 1837 ilhali watemi wa Hannover walipokea taji la Uingereza.
 Hispania na Ureno zilikuawa na maungano ya kifalme kati ya 1580–1640
 nchi tatu za Skandinavia yaani Denmark, Uswidi na Norway zilikuwa na maungano ya kifalme chini ya mfalme wa Denmark kati ya 1389–1521; inaitwa pia "Umoja wa Kalmar" 
 baada ya kuondoka kwa Uswidi katika umoja huu Denmark na Norway ziliendelea na maungano ya kifalme kati ya 1521–1814
 Norway ilikuwa baadaye na maungano ya kifalme na Uswidi (1814–1905)

Ufalme
Serikali
Novemba

Mwezi wa Novemba ni mwezi wa kumi na moja katika Kalenda ya Gregori. Jina lake 
limetokana na neno la Kilatini novem, maana yake ni "tisa", kwa vile katika kalenda 
ya kale ya Warumi, mwezi huo ulikuwa wa tisa. Mwaka wa 153 KK lakini, 
mwanzo wa mwaka ulitanguliza miezi miwili kutoka Machi kwenda Januari, na maana ya 
jina lake Novemba ilipotea.

Novemba ina siku 30, na inaanza na siku ya juma sawa na mwezi wa Machi, na pia na 
Februari ila katika miaka mirefu yenye siku 366.

Miezi
Kalenda
Oktoba

Mwezi wa Oktoba ni mwezi wa kumi katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na neno la Kilatini octo, maana yake ni "nane", kwa vile katika kalenda ya kale ya Warumi, mwezi huo ulikuwa wa nane. Mwaka wa 153 KK lakini, mwanzo wa mwaka ulitanguliza miezi miwili kutoka Machi kwenda Januari, na maana ya jina lake Oktoba ilipotea.

Oktoba ina siku 31, na inaanza na siku ya juma sawa na mwezi wa Januari ila katika miaka mirefu yenye siku 366.

Miezi
Kalenda
Septemba

Septemba ni mwezi wa tisa katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na neno la Kilatini septem, maana yake ni "saba". Mwaka wa 153 KK, mwanzo wa mwaka ulitanguliza miezi miwili kutoka Machi kwenda Januari, na maana ya jina lake Septemba ilipotea.

Tarehe 20, mwezi huo wa Septemba, ni siku mlingano (au ikwinoksi kutoka Kiingereza equinox) ambapo jua huvuka mstari wa ikweta, na muda wa usiku na mchana unalingana duniani kote (ila maeneo ya ncha ambapo nusu ya jua hubaki chini ya upeo wa macho na nusu nyingine juu kwa siku nzima).

Septemba ina siku 30, na inaanza na siku ya juma sawa na mwezi wa Desemba.

Miezi
Kalenda
Agosti

Mwezi wa Agosti ni mwezi wa nane katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na jina la Kaisari Augustus wa Warumi. Kwa asili, mwezi huo wa Agosti ulikuwa mwezi wa sita katika kalenda ya Warumi, na jina lake lilikuwa Sextilis kulingana na neno la Kilatini sextus, maana yake ni "wa sita". Mwaka wa 153 KK, mwanzo wa mwaka ulitanguliza miezi miwili kutoka Machi kwenda Januari, na maana ya jina Sextilis ilipotea.

Agosti ina siku 31, na katika mwaka mrefu (wenye siku 366), inaanza na siku ya juma sawa na mwezi wa Februari.

Miezi
Kalenda
Julai

Mwezi wa Julai ni mwezi wa saba katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na jina la Julius Caesar wa Warumi (angalia pia Kalenda ya Juliasi). Kwa asili, mwezi huo wa Julai ulikuwa mwezi wa tano katika kalenda ya Warumi, na jina lake lilikuwa Quintilis kulingana na neno la Kilatini quintus, maana yake ni "wa tano". Mwaka wa 153 KK, mwanzo wa mwaka ulitanguliza miezi miwili kutoka Machi kwenda Januari, na maana ya jina Quintilis ilipotea. Mwaka wa 44 KK, Quintilis ilibadilika kuitwa Julai (kwa Kilatini Julii).

Julai ina siku 31, na inaanza na siku ya juma sawa na mwezi wa Aprili; na katika mwaka mrefu (wenye siku 366), siku yake ya kwanza pia ni sawa na mwezi wa Januari.

Miezi
Kalenda
Juni

Mwezi wa Juni ni mwezi wa sita katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na jina la mungu wa Warumi Juno.

Tarehe 21 ya mwezi huo wa Juni (katika miaka mingine inawezekana kuwa tarehe 20 au 22) ni siku ya solistasi ya Kaskazini (kutoka Kiingereza solstice), yaani wakati jua linapokuwa kaskazini kabisa mwa Ikweta.

Juni ina siku 30, na hakuna mwezi mwingine unaoanza na siku ya juma sawa na mwezi wa Juni katika mwaka uleule.

Miezi
Kalenda
Mei

Mwezi wa Mei ni mwezi wa tano katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na jina la mungu wa Warumi Maia.

Mei ina siku 31, na hakuna mwezi mwingine unaoanza na siku ya juma sawa na mwezi wa Mei katika mwaka uleule.

Miezi
Kalenda
Aprili

Mwezi wa Aprili ni mwezi wa nne katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na neno la Kilatini aperire, maana yake ni "kuchanua". Inafikiriwa kwamba linahusu majira ya kuchanua kwa maua.

Aprili ina siku 30, na inaanza na siku ya juma sawa na mwezi wa Julai; na katika mwaka mrefu (wenye siku 366), siku yake ya kwanza pia ni sawa na mwezi wa Januari.

Miezi
Kalenda
Machi

Mwezi wa Machi ni mwezi wa tatu katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na jina la mungu wa vita wa Warumi Mars.

Tarehe 20, mwezi huo wa Machi, ni siku mlingano (au ikwinoksi kutoka Kiingereza equinox) ambapo jua huvuka mstari wa ikweta, na usiku na mchana ziko sawasawa kimuda duniani popote (ila maeneo ya ncha ambapo nusu ya jua hubaki chini ya upeo wa macho na nusu nyingine juu kwa siku nzima).

Machi ina siku 31, na inaanza na siku ya juma sawa na mwezi wa Novemba, na pia katika miaka ya kawaida isiyo mirefu, siku yake ya kwanza ni sawa na mwezi wa Februari.

Miezi
Kalenda
Februari

Mwezi wa Februari ni mwezi wa pili katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na neno la Kilatini februare, maana yake ni "kusafisha". Mwanzoni ilikuwa mwezi wa mwisho katika kalenda ya Warumi, na kalenda hiyo ni asili ya kuongeza siku kwa mwezi wa Februari ili kusawazisha mwaka. Ndiyo maana, Februari ina siku 28 lakini katika mwaka mrefu ina siku 29. Ilitokea mara tatu katika historia Februari ilikuwa hata na siku 30.

Mwezi huo wa Februari unaanza na siku ya juma sawa na mwezi wa Machi na wa Novemba; ila katika mwaka mrefu (wenye siku 366), siku yake ya kwanza ni sawa na mwezi wa Agosti.

Miezi
Kalenda
Januari

Mwezi wa Januari ni mwezi wa kwanza katika Kalenda ya Gregori. Jina lake limetokana na jina la mungu Ianus wa Warumi. Kwa Kilatini, ianua maana yake ni "mlango".

Januari ina siku 31, na inaanza na siku ya juma sawa na mwezi wa Oktoba; ila katika mwaka mrefu (wenye siku 366), siku yake ya kwanza ni sawa na mwezi wa Aprili na wa Julai.

Miezi
Kalenda
Dionysius Exiguus

Dionysius Exiguus (aliishi takriban 470 - 544) ni jina la mmonaki Mkristo aliyeishi mjini Roma mnamo mwaka 500 BK. Anajulikana zaidi kama mtaalamu aliyeanzisha hesabu ya miaka "baada ya Kristo".

Dionysio alikuwa mwenyeji wa Scythia (Romania ya leo) akawa mmonaki na kuhamia Roma alipoheshimiwa kwa sababu ya elimu yake. Alitafsiri maandiko mengi kutoka lugha ya Kigiriki mkwa Kilatini. 

Aliandika pia vitabu juu ya hisabati na hasa namna ya kupigia hesabu tarehe ya Pasaka.

Anno Domini 
Wakati wake ilikuwa jambo gumu kukadiria tarehe za kihistoria. Watu walitumia mahesabu mbalimbali. Wengi waliendelea na desturi ya zamani ya kutaja mwaka wa "konsuli" iliyokuwa cheo kikuu Roma mjini. Lakini makonsuli walibadilika kila mwaka ikawa utaratibu mgumu kwa kazi ya kihistoria. Wakristo wengi walifuata desturi ya Misri wakihesabu miaka tangu Diokletiano aliyekumbukwa kwa sababu mateso yake makali dhidi ya Wakristo. Lakini Dionysio hakupenda kukumbuka mtawala aliyedhulumu Wakristo. Hivyo alikadiria mwaka wa kuzaliwa kwake Yesu. 

Hesabu hii inaitwa "anno Domini" yaani "katika mwaka wa Bwana (Yesu)" (anno= kilat. "mwaka"; Domini = Kilat. "Bwana"). Kifupi chake ni "AD".

Haijulikani jinsi alivyofikia hesabu hii. Leo hii inajulikana ya kwamba kadirio lake lilikuwa na kosa ndogo.

Uenezaji wa hesabu ya Dionysio 
Mwanzoni hesabu ya Dionysio haikujulikana isipokuwa kati ya wataalamu wachache. Wafalme wa Ulaya walipendelea kuhesabu miaka ya utawala wao wakiiga mfano wa Waroma wa Kale. 

Lakini kanisa katoliki lilianza polepole kutumia hesabu yake. Mnamo mwaka 1000 ilikuwa kawaida katika hati rasmi za Ulaya.

Kosa la Hesabu ya Dionysio 
Hesabu ya Dionysio ina kosa la miaka kadhaa. Wakati wake Dola la Roma lilikuwa limeshakwisha katika Italia, Kaisari alikaa Bizanti au Roma ya Mashariki. Kumbukumbu za Roma yenyewe hazikutunzwa tena tangu miaka mingi. Leo hii wataalamu wengi hukubaliana ya kwamba kasoro la Dionysio ni takriban miaka 4 - 8; yaani mwaka halali wa kuzaliwa kwake Yesu ulikuwa kama miaka nne hadi nane kabla ya mwaka ambao tumezoea kuhesabu kama "1". 

Wengi walijaribu kusahihisha kosa hili lakini habari kamili kabisa hazipatikani tena.

Kalenda
Dropping Knowledge

Dropping Knowlege ni shirika lisilo la kiserikali lenye lengo la kuleta majadiliano dunia nzima kuhusu matatizo makubwa yanayomkabili mwanadamu.

Tarehe 9 Septemba 2006 shirika hili liliandaa tukio linaloitwa "Meza ya Sauti Huru" (the Table of Free Voices), ambapo watu 112 toka katika nyanja mbalimbali kama za sayansi, teknolojia, utamaduni, na sanaa hukaa pamoja na kujibu maswali 100. Maswali haya huchujwa toka katika maswali ambayo huulizwa na watu mbalimbali duniani kupitia tovuti ya shirika hili.

Majibu ya maswali haya hurekodiwa na kuandikwa na kuhifadhiwa ili kwa msingi wa baraza liitwalo "Maktaba Hai" (Living Library) ambapo ushiriki utakuwa wazi kwa mtu yeyote yule.

Kampuni ya bima ya Munich, Ujerumani, Allianz inatoa msaada wa fedha kwa shirika hili kwa miaka miwili, toka mwaka 2005 - 2007.

Maswali 
Sehemu kubwa ya mradi huu unaoendeshwa na shirika la Dropping Knowledge ni maswali yanayotumwa na watu toka sehemu mbalimbali duniani kupitia tovuti yao. Shirika hili linaamini kuwa tukiuliza maswali sahihi na tukayajibu, huo utakuwa ni mwanzo wa kujenga jamii bora zaidi duniani.

Meza ya Sauti Huru (The Table of Free Voices) 
Tarehe 9 Septemba 2006 watu toka katika nyanja mbalimbali duniani watakutaka August-Bebel-Platz, Berlin, mahali ambapo serikali ya Kinazi ya Ujerumani ilichoma moto vitabu mwaka 1933 ili kujibu maswali 100 yaliyochaguliwa. Maswali haya yataulizwa na kujibiwa na washiriki wote 112 kwa wakati mmoja. Kila mshiriki atakuwa na kamera mbele yake itakayorekodi jibu lake. Majibu haya baadaye yataweka kwenye Intaneti.

Maktaba Hai (Living Library) 
Maktaba Hai ni baraza ambapo watu wataweza kushiriki katika mijadala itakayotokana na majibu ya maswali 100 yaliyojibiwa.

Viungo vya nje 
 Tovuti ya Dropping Knowledge
 Waliochaguliwa kujibu maswali

Mashirika
Tehran

Tehran (au Teheran - تهران kwa Kifarsi) ni mji mkuu wa Uajemi (Iran). Idadi ya wakazi inakadiriwa kuwa 
kati ya milioni 9 hadi 14. 

Siku hizi mji umeenea kwenye mtelemko wa kusini wa milima ya Elburs kwenye kimo kati ya mita 1000 hadi 1700 juu ya UB. Kwa jumla mitaa maskini zaidi iko kusini ya mji katika tambarare inayoelekea jangwa la Dasht-e-kavir. Mitaa tajiri iko upande wa kaskazini kwenye mitelemko ya milima. 

Tehran ilijulikana mara ya kwanza kama kijiji upende wa kaskazini wa mji wa Ray uliokuwa mji wa biashara kwenye barabara ya hariri na pia mji mkuu wa watawala juu ya sehemu za Uajemi. Baada ya kuharibiwa kwa Ray mwaka 1220 na Wamongolia Teheran ilianza kupanuka. Tangu karne ya 17 mji ulipanushwa na watawala mbalimbali na kuviringishwa na ukuta. Mwaka 1789 mfalme mpya Lotf Ali Khan wa nasaba ya Khajari alihamisha mji mkuu kutoka Shiraz kwenda Teheran iliyokuwa karibu na maeneo ya kabila yake. Mnamo mwaka 1800 mji ulikuwa na wakazi 15,000.

Mfalme aliyemfuata Fath Ali Shah (1762−1834) alijenga msikiti na madarsa nyingi pia ikulu ya Golestan. Mtawala Naser al-Din Shah (1831−1896) aliongeza eneo la mji mara tano. Mwaka 1883 Teheran ilikuwa na wakazi zaidi ya 100,000 ikawa mji mkubwa wa Uajemi.

Tangu utawala wa Reza Shah Pahlavi (1925 - 1941) barabara na reli zikajengwa Teheran ikawa kitovu cha njia za mawasialiano nchini. Mji ukaendelea kukua haraka. Reza Shah alibomoa kuta zake na kuongeza mpango wa barabara pana; yeye mwenyewe alijijengea ikuli mpya kaskazini ya mji miguuni pa milima.

Mwaka 1943 Stalin, Winston Churchill na John D. Rockefeller viongozi wa mataifa ya ushirikiano ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia walikutana hapa kwa Mkutano wa Teheran walipopatana kuhusu mipango yao ya vita. 

Chini ya utawala wa Mohammad Reza Pahlavi katika miaka ya 1960 na 1970 barabara ziliendelea kupanushwa na karahani nyni kujengwa. Mji ukaendelea kukua; mwaka 1966 walikuwepo wakazi milioni 2.7, mwaka 1876 walikuwepo tayari milioni 4.5. 

Wakati wa vita ya Iraq dhidi Uajemi (1980-1998) mji ulishambuliwa kwa makombora ya kiiiraqi lakini hazikuweza kusimamisha upanuzi wa mji. Leo hii idadi ya wakazi inakadiriwa kuwa zaidi ya milioni 10.

Miji Mikuu Asia
Miji ya Uajemi
Kiajemi

Kiajemi au Farsi (فارسی) ni lugha ya taifa ya Uajemi. Ni kati ya lugha za Kihindi-Kiajemi, ambazo tena ni kati ya lugha za Kihindi-Kiulaya. 

Inaandikwa kwa herufi za Kiarabu ambamo herufi nne za ziada zimeongezwa kwa kutaja sauti zisizoweza kuonyeshwa kwa Kiarabu asilia. Hizo herufi za ziada ni پ p, چ ch, ژ zh na گ g.

Kiajemi kilikuwa na athira kubwa juu ya lugha mbalimbali hasa Kiarabu na Kituruki.

Inatumiwa hasa katika nchi zifuatazo:

 Uajemi (Iran)
 Tajikistan
 Afghanistan

Kuna wasemaji wa lugha ya kwanza milioni 70, na takriban wasemaji wengine milioni 60 kama lugha ya pili.

 Katika Afghanistan, yenye wasemaji takriban milioni 15, lugha inaitwa "dari" (درى). 
 Katika Tajikistani, yenye wasemaji milioni 15 pia, lugha inaitwa "Kitajiki". 

Kutokana na uhamiaji wa karne ya 20 lugha inapatikana katika nchi nyingi za dunia.

Viungo vya nje 
makala za OLAC kuhusu Kiajemi 
lugha ya Kiajemi katika Glottolog
Muhtasari kuhusu Kiajemi kwenye Ethnologue

Lugha za Kiirani
Lugha za Kihindi-Kiajemi
Lugha za Uajemi
Lugha za Afghanistan
Lugha za Tajikistan
Gandunia

Gandunia (kutoka maneno "ganda" na "dunia"; :en:plate tectonics) ni mafundisho ya sayansi za jiolojia na jiofizikia kuhusu tabia za ganda la dunia na miendo ya sehemu zake.

Muundo wa dunia 
Inaanza na hoja ya kuwa muundo wa dunia ni wa tabaka mbalimbali. Tabaka imara ni ganda la nje la dunia pamoja na sehemu ya juu ya koti ya dunia chini ya ganda hilo. Tabaka hiyo -inayoitwa "tabakamwamba"- inakaa juu ya tabaka moto na laini. 

Ndani ya tabaka hilo laini kuna mwamba katika hali ya geli yaani ni kati ya hali imara na hali kiowevu. Kwa hiyo vipande vyake havikai mahali pamoja lakini vina mikondo ndani yake kufuatana na mikondo ya joto kali inayopanda juu kutoka kiini cha dunia ambacho ni chuma cha moto katika hali kiowevu.

Mikondo hii inasukuma tabakamwamba ya nje na kuivunjavunja katika vipande au mabamba mbalimbali.

Mwendo wa mabamba 
Kufuatana na nadharia ya gandunia, ganda la nje limevunjika na vipande vya ganda vyaitwa mabamba. Mabamba hayo yakaa juu ya koti moto kama majani yanayofunika maji katika sufuria inayopashwa moto. Maji ya moto huzunguka ndani ya sufuria na kusababisha majani usoni kutembea. Hivyo mabamba ya gandunia yana mwendo wakati wote. 

Mwendo huo husababishwa na kupaa juu kwa magma (yaani mwamba moto wa kiowevu) inayotoka nje kwenye migongo iliyoko katikati ya sakafu ya bahari. Migongo hii ni safu ya milima ya kivolkeno chini ya maji, kwa mfano mgongo kati wa Atlantiki. 

Magma hii inapoa kuwa mwamba mpya na kusukuma nusu mbili za bamba la kibahari kwenda nje. Pale ambapo bamba la kibahari linakutana na bamba la kibara linajisukuma chini yake kwa sababu miamba ya mabara ni myepesi na miamba ya bamba la kibahari ni zito zaidi. Hivyo pembizo la bamba la kibahari linazama chini na kuyeyuka katika joto la koti ya dunia. Eneo la kuzama chini linanonekana mara nyingi kama mfereji chini ya bahari.

Shindikizo hilo la sakafu ya bahari linasababisha pia mwendo wa bamba la kibara pamoja na kuvunjika kwa mabamba ya kibara.

Gandunia na uso wa dunia 
Miendo ya gandunia imeunda uso wa dunia jinsi ulivyo na jinsi unavyoendelea kutokea na kubadilika. 

 kugongana kwa mabamba husababisha kukunja kwa ganda la dunia na kutokea kwa safu za milima. 
 Mfano: Safu ya milima ya Himalaya - imejikunja kutokana na bamba la Uhindi kujisukuma dhidi ya bamba la Asia

 kuzama kwa pembizo la bamba moja chini ya bamba lingine husababisha kutokea kwa mifereji chini ya bahari na volkeno kwenye bamba la juu - au kutokea kwa nyororo ya visiwa vya kivolkeno kwenye mstari wa kuzama. Maeneo haya kuna mitetemeko ya ardhi mara kwa mara.
 Mfano: Visiwa vya Antili Ndogo (sehemu ya kusini ya pinde la Visiwa vya Karibi) vinafuatana na pembizo la bamba la Karibi linapogongana na bamba la Amerika Kusini. Visiwa vyote ni vya asili ya kivolkeno yaani kila kisiwa ni sehemu inayoonekana ya mlima wa volkeno unaoanza chini ya bahari. 

 shindikizo ya gandunia husababisha pia kuvunjika kwa mabamba. Hali hii inaonekana kwa kutokea kwa mabonde ya ufa.
 Mfano: bara la Afrika laelekea kuvunjika kwenye mstari wa bonde la ufa kutoka Eritrea kupitia Ethiopia, Kenya, Tanzania, Malawi na mwishowe katika Msumbiji.

Jiolojia
Gandunia
Sayansi za dunia
Antili Ndogo

Antili Ndogo ni kundi la visiwa vidogo katika bahari ya Atlantiki mbele ya pwani ya Amerika ya Kati. Ni sehemu ya kusini ya Visiwa vya Karibi. 

Antili ndogo ina umbo la upinde kati ya pwani ya Venezuela na kisiwa kikubwa cha Puerto Rico.

Jiolojia 
Upinde huo hufuata mstari wa mpaka wa bamba la Karibi. Visiwa vyote ni vya asili ya kivolkeno. Volkeno hai na mitetemeko ya ardhi ni kawaida.

Orodha ya visiwa 
 Visiwa vya Virgin vya Marekani: St. Thomas, St. John, St. Croix 
 Visiwa vya Virgin vya Uingereza: Tortola, Virgin Gorda, Anegada, Jost Van Dyke 
 Anguilla (Kiing.)
 Saint Martin (chini ya Ufaransa pamoja na Antili za Kiholanzi).
 Saint-Barthélemy (Kifar.)
 Saba (Kihol.)
 Sint Eustatius (Kihol.)
 Saint Kitts
 Nevis
 Barbuda
 Antigua
 Redonda
 Montserrat (Kiing.)
 Guadeloupe (Kifar.)
 La Désirade (Kifar.)
 Les Saintes (Kifar.)
 Marie-Galante (Kifar.)
 Dominica
 Martinique (Kifar.)
 Saint Lucia
 Barbados
 Saint Vincent
 Grenadines
 Grenada
 Trinidad and Tobago 

Visiwa karibu na pwani ya Venezuela:
 Aruba (Kihol.)
 Curaçao (Kihol.)
 Bonaire (Kihol.)
 Funguvisiwa la Venezuela

Karibi
Antili Ndogo
Visiwa vya Atlantiki
Visiwa vya Virgin vya Marekani

Visiwa vya Virgin vya Marekani (United States Virgin Islands) ni visiwa katika Bahari ya Karibi ambavyo viko chini ya Marekani, wakazi ni raia wa Marekani lakini hawashiriki katika uchaguzi wa Rais wala wa bunge la Washington DC. Viko takriban km 80 upande wa mashariki wa Puerto Rico. 

Ni sehemu ya funguvisiwa la Visiwa vya Virgin lililogawiwa kati ya Uingereza na Marekani. Kisiwa cha Saint John cha Marekani ni karibu sana na kisiwa cha Tortola upande wa Uingereza. Pande zote mbili za funguvisiwa kuna ushirikiano wa kiuchumi zikitumia dollar ya Marekani.

Ni hasa visiwa vya St. Thomas, St. John, St. Croix pamoja na visiwa vidogo 50 hivi.

Eneo lao kwa jumla ni km² 346.36. Sensa ya mwaka 2020 ilihesabu wakazi 87,146, ambao kati yao 76% wana asili ya Afrika na 15.7% ya Ulaya.

Karibu wote (94.8%) ni Wakristo, hasa Waprotestanti (65.5%), lakini pia Wakatoliki (27.1%). Lugha kuu ni aina za Kiingereza, halafu za Kihispania na za Kifaransa.

Visiwa hivyo ni sehemu pekee ya Marekani ambako magari yanasafiri upande wa kushoto wa barabara. 

Visiwa vilikuwa koloni la Denmark vikauzwa kwa Marekani tarehe 17 Januari 1917 .

Karibi
Antili Ndogo
Visiwa vya Virgin
Visiwa vya Atlantiki
Eneo la ng'ambo la Marekani
Visiwa vya Virgin vya Marekani
Saint Thomas (Visiwa vya Virgin vya Marekani)

Saint Thomas ni kisiwa kikubwa cha Visiwa vya Virgin vya Marekani katika bahari ya Karibi. Kuna wakazi 51,181 na eneo la kisiwa ni 80.9 km². Mji mkuu pia makao makuu ya utawala wa Kimarekani wa eneo hili ni mji wa Charlotte Amalie.

St. Thomas ilikuwa kisiwa kikuu cha India ya Magharibi ya Kidenmark kati ya 1672 - 1917. Tangu 1917 visiwa vimeuzwa kwa Marekani. Siku hizi ni eneo la Marekani, wakazi ni raia wa Marekani lakini hawashiriki katika uchaguzi wa rais au bunge la Washington.

Viungo vya Nje 
  Sensa ya 2002 katika Visiwa vya Virgin vya Marekani
 "US Virgin Islands" at Lonely Planet 
  "St. Thomas Newspaper"
  St.Thomas at WhereToStay.com 

Visiwa vya Virgin
Lugha za Kihindi-Kiulaya

Lugha za Kihindi-Kiulaya ni jamii ya lugha iliyo kubwa kuliko zote duniani. Imekadiriwa kuna lugha hai 445 za jamii hiyo na wasemaji bilioni 3.2 katika mabara yote (46% za watu wote wa leo). 

Uenezi huo umetokana hasa na historia ya ukoloni wa Kizungu uliopeleka lugha za Ulaya pande zote za dunia.

Lugha zenye wasemaji zaidi ya milioni 100 ni: Kihispania, Kiingereza, Kihindustani (Kihindi/Kiurdu), Kireno, Kibengali, Kipanjabi na Kirusi.

Nyingine zenye wasemaji zaidi ya milioni 50 ni: Kijerumani, Kifaransa, Kimarathi, Kiitalia na Kiajemi.

Jina la Kihindi-Kiulaya 
Jina la Kihindi-Kiulaya limepatikana tangu karne ya 19. Wataalamu walitambua ya kwamba lugha za kale zinazotunzwa kimaandishi kama Kilatini, Kigiriki, Kisanskrit na Kiajemi cha Kale zinafanana kati yake pia na lugha nyingine za kisasa za Ulaya na Uhindi wa Kaskazini.
 
Lugha za jamii ya Kihindi-Kiulaya zinafanana katika msamiati na sarufi.

Nadharia ya asili na usambazaji 
Inaaminika ya kwamba lugha hizo zilikuwa na asili moja katika lugha isiyojulikana tena ya Kihindi-Kiulaya asilia. 

Wasemaji wake wanaaminiwa kuwa walisambaa takriban miaka 6,000 iliyopita kutoka sehemu za Asia ya Magharibi. Sehemu ilikwenda magharibi na kuingia Ulaya, sehemu nyingine ilikwenda Uajemi na Bara Hindi. 

Kuna nadharia mbalimbali kuhusu historia hiyo.

Kati ya lugha hizo kuna zifuatazo:
( † inamaanisha ya kwamba lugha hii haina wasemaji tena kama lugha hai)

 Kialbania
 Lugha za Kianatolia †
 Kiarmenia 
 Lugha za Kibalti-Kislavoni 
 Kislavoni cha Mashariki (k.m. Kirusi, Kiukraine) 
 Kislavoni cha Magharibi (k.m. Kipolandi, Kicheki, Kislovakia)
 Kislavoni cha Kusini (k.m. Kibulgaria, Kiserbia, Kikroatia)
 Kibalti (k.m. Kilituania na Kilatvia)
 Lugha za Kigermanik
 Kigermanik cha Kaskazini (k.m. Kiswidi, Kidenmark, Kinorwei, Kiiceland)
 Kigermanik cha Mashariki †
 Kigermanik cha Magharibi (k.m. Kiingereza, Kijerumani, Kiholanzi, Kiafrikaans) 
 Kigiriki 
 Lugha za Kihindi-Kiajemi (ndilo kundi kubwa, likiwa na lugha hai 313)
 Lugha za Kihindi-Kiarya (k.m. Kisanskrit †, Kihindi, Kiurdu) 
 Kiajemi (k.m. Kiajemi cha Kale, Kiajemi, Kidari, Kikurdi)
 Lugha za Kinuristani
 Lugha za Kiitalia
 Lugha za Kirumi (k.m. Kilatini †, Kiitalia, Kifaransa, Kihispania, Kireno, Kiromania)
 Lugha za Kiumbria †
 Lugha za Kiselti (k.m. Kiskoti, Kiwelisi, Kieire)
 Lugha za Kitokari †

Marejeo

Marejeo mengine
 
 
 
 
 
 Meillet, Antoine. Esquisse d'une grammaire comparée de l'arménien classique, 1903.
 
 Schleicher, August, A Compendium of the Comparative Grammar of the Indo-European Languages (1861/62).
 
 
 
 Remys, Edmund, General distinguishing features of various Indo-European languages and their relationship to Lithuanian. Berlin, New York: Indogermanische Forschungen, Vol. 112, 2007.
 P. Chantraine (1968), Dictionnaire étymologique de la langue grecque, Klincksieck, Paris.

Viungo vingine

Databases
 
 
 
 .

Lexica
 
 
 
 

Makundi ya lugha
H
Martinique

Martinique (kwa Kifaransa; kwa Krioli: "Matinik" au "Matnik") ni kisiwa cha Antili Ndogo katika Bahari ya Karibi. Ni eneo la ng'ambo la Ufaransa na mkoa (departement) wa Ufaransa. Hivyo ni sehemu ya Umoja wa Ulaya.

Eneo lake ni km² 1,128. 

Makao makuu ni Fort-de-France. Miji mingine ni pamoja na Sainte-Anne na St. Pierre (iliyoharibiwa na mlipuko wa volkeno ya Mont Pelee mwaka 1902).

Watu
Idadi ya wakazi ni 376,480. Takriban 83% ni wa asili ya Afrika au machotara wa aina mbalimbali. Wazee wao waliletwa huko kama watumwa kwa ajili ya kazi katika mashamba ya miwa. Kikundi kikubwa cha pili ni Wahindi (10%), Wazungu (6%). Waliobaki ni Waarabu, Wachina n.k. 

Lugha rasmi ni Kifaransa, lakini wengi wanaongea pia Krioli yenye asili ya Kifaransa ambayo hata hivyo haieleweki tena na Wafaransa wa Ulaya.

Upande wa dini, wengi ni Wakristo: 86% ni Wakatoliki, 5.6% Waprotestanti.

Utamaduni
Martinique ni maarufu kwa muziki wake wa zouk. Mwanamuziki mashuhuri wa aina hii ni Kassav.

Tazama pia 
 Guadeloupe, eneo lingine la Ufaransa katika Bahari ya Karibi

Viungo vya nje 

 Serikali
 Martinique : the island of flowers - Official French website (in English)
 Prefecture Région Martinique  - Official site
 Regional Council of Martinique  Tovuti rasmi
 Taarifa za jumla

 Safari
 Martinique Tourism Authority - Official site
 Zananas Martinique  - Informations site

Antili Ndogo
Karibi
Eneo la ng'ambo la Ufaransa
Mikoa ya Ufaransa
Ujerumani ya Magharibi

Shirikisho la Jamhuri ya Ujerumani ni jina rasmi ya nchi ya Ujerumani tangu 3 Oktoba 1990.

Ujerumani ya Magharibi 
Kati ya 1949 na 1990 ilikuwa jina la dola katika magharibi na kusini ya Ujerumani. Iliundwa katika maeneo ya kanda za utawala wa nchi washindi wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia Marekani, Uingereza na Ufaransa.

Dola hili lilijulikana pia kama "Ujerumani ya Magharibi". Wajerumani wengi hawakupenda jina hili kwa sababu katika lugha ya Kijerumani ni jina la kijiografia kwa kutaja eneo la magharibi la nchi hasa maeneo karibu na mto Rhine. Watu wa kusini na kaskazini kama wakazi wa Bavaria au Hamburg hawakujisikia kama "Wajerumani ya Magharibi".

Mji mkuu ulikuwa Bonn.

Kanda la Kirusi la Ujerumani ilikuwa dola la pili katika Ujerumani kwa jina la Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani. 
Baada ya mwisho wa ukomunisti mikoa yake yote yalijiunga tar. 3 Oktoba 1990 na Shirikisho la Jamhuri.

Historia ya Ujerumani
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani

Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani (JKK) ilikuwa jina la dola katika mashariki ya Ujerumani kati ya 1949 - 1990. Iliundwa 7 Oktoba 1949 katika eneo la ukanda wa utawala wa Kirusi kama nchi mshindi wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia.

Dola hili lilijulikana pia kama "Ujerumani wa Mashariki". Sehemu ya wakazi wake hawakupendezwa na jina hili kwa sababu katika historia na utamaduni wa nchi maeneo makubwa yalihesabiwa zaidi kuwa "Ujerumani wa Kati" au "Ujerumani wa Kaskazini". 

Mji mkuu ulikuwa Berlin lakini sehemu ya kiutawala iliyokuwa chini ya Urusi pekee.

Dola nyingine ya Kijerumani ilianzishwa katika maeneo ya kanda za utawala ya Marekani, Uingereza na Ufaransa kwa jina la Shirikisho la Jamhuri ya Ujerumani (SJU): Ujerumani ya Magharibi.

Wakazi wengi wa nchi hii hawakupendezwa na utaratibu wa kisiasa na maendeleo ya kiuchumi chini ya muundo wa ukomunisti.

Mwaka 1989 utawala wa chama cha kikomunisti uliporomoka. Serikali iliyochaguliwa katika uchaguzi huru ilianza majadiliano na serikali ya SJU kwa kusudi la kuunganisha pande zote mbili za Ujerumani. Mwishowe mikoa yote ya JKK iliamua kujiunga na SJU tarehe 3 Oktoba 1990.

Historia ya Ujerumani
U
Jonas Savimbi

Jonas Malheiro Savimbi (3 Agosti 1934 - 22 Februari 2002) alikuwa kiongozi wa vita vya msituni nchini Angola. 

Mwaka 1966 alianzisha tapo la UNITA (kwa Kireno: União Nacional para a Independência Total de Angola) kama harakati ya kukomboa Angola kutoka ukoloni wa Ureno. UNITA ilikuwa moja kati ya harakati tatu zilizoshindana. 

UNITA ilianza kama kikundi cha kikomunisti kufuatana na itikadi ya Mao Zedong. Uadui kati ya Wakomunisti wa Uchina na Urusi ulionekana katika mashindano ya UNITA dhidi ya MPLA (kwa Kireno: Movimento Popular de Libertação de Angola - Partido do Trabalho) iliyosaidiwa na Urusi. 

Baada ya uhuru mwaka 1975 MPLA ilitawala mji mkuu na kuunda serikali rasmi lakini Savimbi aliendelea kuipinga.

Savimbi alipata kupokea baadaye usaidizi kutoka maadui wote wa MPLA bila kujali itikadi. UNITA ilipata misaada toka serikali mbalimbali duniani ili kuiondoa madarakani serikali ya MPLA. Savimbi alikuwa akipata misaada ya fedha na silaha toka serikali za Marekani, China, Afrika Kusini, Ivory Coast, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo (wakati huo ikijulikana kama Zaire), Moroko, n.k. Serikali ya Angola ilikuwa ikipata misaada toka Urusi, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kijerumani, Kuba, na Nicaragua.

Savimbi aliuawa vitani tarehe 22 Februari 2002. Muda mfupi baadaye UNITA na MPLA zilikubaliana kusimamisha mapigano. UNITA ilichukua nafasi ya chama cha upinzani. Hata hivyo taratibu za kidemokrasia zilichelewa hadi chaguzi za miaka 2008 na 2012 na toleo la katiba mpya la mwaka 2010.

Viungo vya nje
Tamko la Ikulu ya Marekani kuhusu mkutano kati ya rais wa Marekani na Jonas Savimbi, June 30, 1988" .
"The Coming Winds of Democracy in Angola" - Hotuba ya Jonas Savimbi nchini Marekani, Oktoba 5, 1989 
Habari ya BBC kuhusu kifo cha Savimbi, 
Tamko la serikali ya Angola kuhusu kifo cha Jonas Savimbi

Waliozaliwa 1934
Waliofariki 2002
Wanasiasa wa Angola
Historia ya Angola
Moshi

Moshi ni jina la kutaja mahali katika Tanzania kaskazini-mashariki:
Wilaya ya Moshi Vijijini;
Wilaya ya Moshi Mjini;
Mji wa Moshi ambao ni makao makuu ya wilaya hiyo ya Moshi Mjini na pia ya Mkoa wa Kilimanjaro.

Kwa lugha ya kila siku ni wingu linalotokea juu ya moto
Moshi (wingu)

Tanzania
Makala zinazotofautisha maana
William Shija

Dakta William Ferdinand Shija (28 Aprili, 1947 - 4 Oktoba, 2014) alikuwa mwanasiasa kutoka Tanzania.

Aliwahi kuwa mbunge wa CCM wa jimbo la Sengerema toka mwaka 1990 hadi 2005.

Alichaguliwa Katibu Mkuu katika kikao cha 52 cha Bunge la Jumuiya ya Madola linalowakutanisha wawakilishi 700 kutoka mabunge ya nchi zilizo wanachama wa Jumuiya ya Madola. 

Waliozaliwa 1947
Waliofariki 2014
Wanasiasa wa Tanzania
Visiwa vya Virgin vya Uingereza

Visiwa vya Virgin vya Uingereza (British Virgin Islands) ni funguvisiwa katika Bahari ya Karibi karibu na Puerto Rico ambavyo ni eneo la ng'ambo la Uingereza. Wakazi ni raia wa Ufalme wa Muungano wa Britania na Eire ya Kaskazini lakini hawashiriki katika uchaguzi wa bunge la London.
 
Katika sehemu hii ya nyororo ya Visiwa vya Bikira (Virgins) kuna visiwa 16 vyenye wakazi na zaidi ya 30 visivyo na watu. Eneo lake ni km² 153. 

Idadi ya wakazi hufikia takriban 22,000. Wengi wao (85-90%) ni wa asili ya Kiafrika; mababu wao walikuwa watumwa kutoka Afrika waliopelekwa visiwani kufanya kazi kwenye mashamba ya miwa.

Visiwa vikubwa ni Tortola, Virgin Gorda, Anegada na Jost Van Dyke. Mji pekee na makao makuu ya kiutawala ni Road Town kwenye kisiwa cha Tortola.

Uchumi hutegemea zaidi utalii. Menginevyo kuna ushirikiano wa kiuchumi na sehemu ya Kimarekani ya visiwa vya Virgins na pesa inayotumika hata upande wa Kiingereza ni dola ya Marekani.

Visiwa vya Virgin
Antili Ndogo
Karibi
Visiwa vya Atlantiki
Maeneo ya ng'ambo ya Ufalme wa Muungano
Road Town

Road Town ni mji mwenye wakazi 2,500 kwenye kisiwa cha Tortola na mji mkuu wa Visiwa vya Virgin vya Uingereza katika Bahari ya Karibi. 

Mji upo kando la hori ya bahari ya Road Harbour kenye pwani la kusini ya kisiwa.

Road Town ni kitovu kimojawapo katika Bahari ya Karibi kwa ajili ya watalii wanaokodi maboti ya mapumziko.

Viungo vya Nje
  Ramani ya Road Town
  Ramani ya Kisiwa cha Tortola

Visiwa vya Virgin
Miji Mikuu Amerika
Charlotte Amalie

Charlotte Amalie ni mji mwenye wakazi 19,000 kwenye kisiwa cha Saint Thomas na mji mkuu wa Visiwa vya Virgin vya Marekani. Hii ni funguvisiwa ambayo ni sehemu ya Antili Ndogo katika Bahari ya Karibi karibu na Puerto Rico.

Mji ulipewa jina lake kutoka kwa Charlotte Amalie (1650-1714), aliyekuwa mke wa mfalme Christian V wa Denmark. Wakati ule visiwa vilikuwa koloni ya Denmark.

Viungo vya Nje 
 Ramani ya Charlotte Amalie 
 Sensa ya 2004

Miji Mikuu Amerika
Visiwa vya Virgin
1534

Makala hii inahusu mwaka 1534 BK (Baada ya Kristo).

Matukio
9 Juni - Jacques Cartier ni Mzungu wa kwanza kugundua mto wa St. Lawrence.
13 Oktoba - Uchaguzi wa Papa Paulo III

Waliozaliwa

Waliofariki 
25 Septemba - Papa Klementi VII

Karne ya 16
68

Makala hii inahusu mwaka 68 (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 
 9 Juni - Kaisari wa Roma Nero anajiua.

Karne ya 1

als:60er#68
1650

Makala hii inahusu mwaka 1650 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

 6 Januari - Mtakatifu Nikolasi Saggio wa Longobardi, mtawa wa shirika la Waminimi kutoka Italia
 27 Machi - Charlotte Amalie, malkia wa Denmark

Waliofariki 
 1 Februari - René Descartes, mwanafalsafa kutoka Ufaransa

Karne ya 17
1714

Makala hii inahusu mwaka 1714 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki
 27 Machi - Charlotte Amalie, malkia wa Denmark

Karne ya 18
1651

Makala hii inahusu mwaka 1651 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 30 Aprili - Mtakatifu Yohane Baptista de La Salle, padri wa Kanisa Katoliki kutoka Ufaransa

Waliofariki 

Karne ya 17
1652

Makala hii inahusu mwaka 1652 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

7 Aprili - Papa Klementi XII

Waliofariki 

Karne ya 17
1653

Makala hii inahusu mwaka 1653 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 1 Machi - Mtakatifu Pasifiko wa San Severino, padri wa shirika la Ndugu Wadogo kutoka Italia

Waliofariki 

Karne ya 17
1654

Makala hii inahusu mwaka 1654 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

9 Julai - Reigen, Mfalme Mkuu wa Japani (1663-1687)
15 Agosti - Mtakatifu Yohane Yosefu wa Msalaba, padre kutoka Italia

Waliofariki 
 8 Septemba - Mtakatifu Petro Claver, padri mmisionari kutoka Hispania
30 Oktoba - Go-Komyo, mfalme mkuu wa Japani (1643-1654)

Karne ya 17
1655

Makala hii inahusu mwaka 1655 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 7 Aprili - Uchaguzi wa Papa Alexander VII

Waliozaliwa 

 13 Mei - Papa Innocent XIII
 4 Juni - Mtakatifu Thomas wa Cori, padri wa shirika la Ndugu Wadogo kutoka Italia

Waliofariki 
 7 Januari - Papa Innocent X

Karne ya 17
1656

Makala hii inahusu mwaka 1656 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

bila tarehe
 Mtakatifu Kateri Tekakwitha, mkazi wa asili wa Amerika Kaskazini na mmoja wa Wakristo wa kwanza wao

Waliofariki 

bila tarehe
 Antonio de Bellis, mchoraji kutoka Italia

Karne ya 17
1657

Makala hii inahusu mwaka 1657 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki
2 Aprili - Kaisari Ferdinand III wa Ujerumani

Karne ya 17
1658

Makala hii inahusu mwaka 1658 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17
1659

Makala hii inahusu mwaka 1659 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17
1660

Makala hii inahusu mwaka 1660 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

 27 Desemba - Mtakatifu Veronika Giuliani, mmonaki wa Wakapuchini nchini Italia

Waliofariki 
 6 Agosti - Diego Velazquez, mchoraji kutoka Hispania
 27 Septemba - Mtakatifu Vinsenti wa Paulo, padri Mkatoliki kutoka Ufaransa

Karne ya 17
1661

Makala hii inahusu mwaka 1661 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17
1662

Makala hii inahusu mwaka 1662 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 
 19 Agosti - Blaise Pascal, mtaalamu wa hisabati, falsafa na teolojia kutoka Ufaransa

Karne ya 17
1663

Makala hii inahusu mwaka 1663 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 
 18 Septemba - Mtakatifu Yosefu wa Kopertino, mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo kutoka Italia

Karne ya 17
1664

Makala hii inahusu mwaka 1664 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 Amerika ya Kaskazini - Koloni ya "Nieuw Amsterdam" (Amsterdam Mpya) ya Uholanzi yatwaliwa kivita na Uingereza na kupewa jina jipya la "New York".

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17
1665

Makala hii inahusu mwaka 1665 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17
1666

Makala hii inahusu mwaka 1666 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 
 26 Diciembre,BEATA MARIA DE JESUS RUANO,escritora mistica.ESPAÑA

Karne ya 17
1668

Makala hii inahusu mwaka 1668 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

 13 Novemba - Krispino wa Viterbo, mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo nchini Italia

Waliofariki 

Karne ya 17
1669

Makala hii inahusu mwaka 1669 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 23 Septemba - Kuundwa kwa Chuo Kikuu cha Zagreb

Waliozaliwa 

 19 Oktoba - Mtakatifu Anjelo wa Acri, padri wa shirika la Ndugu Wadogo Wakapuchini kutoka Italia

Waliofariki 
 4 Oktoba - Rembrandt, mchoraji kutoka Uholanzi
 9 Desemba - Papa Klementi IX

Karne ya 17
1670

Makala hii inahusu mwaka 1670 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
29 Aprili - Uchaguzi wa Papa Klementi X

Waliozaliwa

Waliofariki 
 6 Januari - Mtakatifu Karolo wa Sezze, bradha wa shirika la Ndugu Wadogo kutoka Italia
Desemba - Bartholomeus van der Helst, mchoraji wa Uholanzi

Karne ya 17
1671

Makala hii inahusu mwaka 1671 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
Denmark hupata kisiwa cha St Thomas kama ukoloni.
Mji wa Panama umeharibiwa na mharamia Henry Morgan.

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17
1672

Makala hii inahusu mwaka 1672 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

9 Juni - Tsar Peter I wa Urusi

Waliofariki
24 Septemba - Tupac Amaru, Inka wa mwisho, amenyongwa

Karne ya 17
1673

Makala hii inahusu mwaka 1673 BK (Baada ya Kristo).

Matukio
Kampuni ya Kiingereza ya Uhindi ya Mashariki linaanza kutumio kisiwa cha Saint Helena kama kituo.

Waliozaliwa

 31 Januari - Mtakatifu Alois Maria wa Montfort, padri wa Kanisa Katoliki kutoka Ufaransa

Waliofariki
17 Februari - Moliere, mshairi kutoka Ufaransa

Karne ya 17
1674

Makala hii inahusu mwaka 1674 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
Tunisia - Wakapuchini wanafungua misheni yao katika nchi ya Tunisia.

Waliozaliwa

Waliofariki 
Februari/Machi - Johann Paul Schor, mchoraji katika jiji la Roma kutoka Austria

Karne ya 17
1675

Makala hii inahusu mwaka 1675 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 Tanganyika - Ruhinda V amekuwa mfalme wa Karagwe

Waliozaliwa 

 31 Machi - Papa Benedikt XIV
 21 Oktoba - Higashiyama, Mfalme Mkuu wa 113 wa Japani (1687-1709)

Waliofariki 

Karne ya 17
1676

Makala hii inahusu mwaka 1676 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 21 Septemba - Uchaguzi wa Papa Innocent XI

Waliozaliwa 

 30 Oktoba - Mtakatifu Teofilo wa Corte, mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo kutoka Italia
 20 Desemba - Mtakatifu Leonardo wa Portomaurizio, mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo kutoka Italia

Waliofariki 
 22 Julai - Papa Klementi X

Karne ya 17
1677

Makala hii inahusu mwaka 1677 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 
 21 Februari - Baruch Spinoza, mwanafalsafa wa Uholanzi

Karne ya 17
1678

Makala hii inahusu mwaka 1678 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

 4 Machi - Antonio Vivaldi, mtungaji wa muziki kutoka Italia
 26 Julai - Kaisari Joseph I wa Ujerumani

Waliofariki 

Karne ya 17
1679

Makala hii inahusu mwaka 1679 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 
 22 Agosti - Mtakatifu Yohane Wall, padri mfiadini nchini Uingereza
 4 Desemba - Thomas Hobbes, mwanafalsafa wa Uingereza

Karne ya 17
1680

Makala hii inahusu mwaka 1680 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 
 17 Aprili - Mtakatifu Kateri Tekakwitha, mkazi wa asili wa Amerika Kaskazini na mmoja wa Wakristo wa kwanza wao
 11 Septemba - Go-Mizunoo, mfalme mkuu wa Japani (1611-1629)

bila tarehe
 Li Liweng, mwandishi kutoka China

Karne ya 17
1681

Makala hii inahusu mwaka 1681 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 6 Agosti - Mtakatifu Fransisko Antoni Fasani, mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo kutoka Italia

Waliofariki 

Karne ya 17
1682

Makala hii inahusu mwaka 1682 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 20 Oktoba - Mtakatifu Maria Kresensya Hoess, mmonaki kutoka Ujerumani

Waliofariki 
 3 Aprili - Bartolomé Esteban Murillo, mchoraji kutoka Hispania

Karne ya 17
1683

Makala hii inahusu mwaka 1683 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 12 Septemba - jeshi la Waturuki Waosmani lashindwa mbele ya Vienna (Austria)

Waliozaliwa 

 30 Novemba - Mfalme George II wa Uingereza
 19 Desemba - Mfalme Philip V wa Hispania

Waliofariki 

Karne ya 17
1684

Makala hii inahusu mwaka 1684 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17
1686

Makala hii inahusu mwaka 1686 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 5 Juni - Mtakatifu Ignas wa Santhià, mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo kutoka Italia

Waliofariki 

Karne ya 17
1687

Makala hii inahusu mwaka 1687 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 2 Mei - Reigen, Mfalme Mkuu wa Japani, anajiuzulu kwa ajili ya mwana wake Higashiyama

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17
1688

Makala hii inahusu mwaka 1688 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17
1689

Makala hii inahusu mwaka 1689 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 6 Oktoba - Uchaguzi wa Papa Alexander VIII

Waliozaliwa

Waliofariki 
 12 Agosti - Papa Innocent XI

Karne ya 17
1690

Makala hii inahusu mwaka 1690 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 
 17 Oktoba - Mtakatifu Margareta Maria Alacoque, mtawa wa kike kutoka Ufaransa

Karne ya 17
1691

Makala hii inahusu mwaka 1691 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 12 Julai - Uchaguzi wa Papa Innocent XII

Waliozaliwa

Waliofariki 
 1 Februari - Papa Alexander VIII

Karne ya 17
1692

Makala hii inahusu mwaka 1692 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17
1693

Makala hii inahusu mwaka 1693 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 7 Machi - Papa Klementi XIII

Waliofariki 

Karne ya 17
1694

Makala hii inahusu mwaka 1694 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 3 Januari - Mtakatifu Paulo wa Msalaba, padri mwanzilishi wa shirika la Wapasionisti kutoka Italia
 21 Novemba - Voltaire, mwanafalsafa kutoka Ufaransa

Waliofariki 
 Julai - John Michael Wright, mchoraji wa Uingereza
 28 Novemba - Matsuo Bashō, mshairi Mjapani

Karne ya 17
1696

Makala hii inahusu mwaka 1696 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 Waarabu wa Omani waliwaondoa Wareno kutoka katika Lamu.

Waliozaliwa 

 27 Septemba - Alfonso Maria wa Liguori, askofu Mkatoliki na mwalimu wa Kanisa kutoka Italia

Waliofariki 
 4 Desemba - Meisho, mfalme mkuu wa kike wa Japani (1629-1643)

Karne ya 17
1697

Makala hii inahusu mwaka 1697 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 6 Agosti - Kaisari Karoli VII wa Ujerumani

Waliofariki 

Karne ya 17
1698

Makala hii inahusu mwaka 1698 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 Waarabu wa Omani waliwafukuza Wareno kutoka katika Mombasa.

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17
1699

Makala hii inahusu mwaka 1699 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17
1700

Makala hii inahusu mwaka 1700 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 23 Novemba - Uchaguzi wa Papa Klementi XI

Waliozaliwa 

 26 Mei - Nikolaus von Zinzendorf, askofu wa Kanisa la Moravian nchini kwa Ujerumani

Waliofariki 
 27 Septemba - Papa Innocent XII

Karne ya 17
1701

Makala hii inahusu mwaka 1701 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

bila tarehe
 Mtakatifu Ignas wa Laconi, mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo kisiwani kwa Sardinia

Waliofariki 

Karne ya 18
1702

Makala hii inahusu mwaka 1702 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 14 Januari - Nakamikado, Mfalme Mkuu wa 114 wa Japani (1709-1735)

Waliofariki 

Karne ya 18
1703

Makala hii inahusu mwaka 1703 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki

Karne ya 18
1704

Makala hii inahusu mwaka 1704 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 22 Aprili - Immanuel Kant, mwanafalsafa kutoka Prussia

Waliofariki 
 28 Oktoba - John Locke (mwanafalsafa Mwingereza)

Karne ya 18
1705

Makala hii inahusu mwaka 1705 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 31 Oktoba - Papa Klementi XIV

Waliofariki 
 5 Mei - Kaisari Leopold I wa Ujerumani

Karne ya 18
1706

Makala hii inahusu mwaka 1706 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki

Karne ya 18
1707

Makala hii inahusu mwaka 1707 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 15 Aprili - Leonhard Euler, mwanahisabati kutoka Uswisi
 23 Mei - Carl Linnaeus, mwanabiolijia kutoka Uswidi

Waliofariki 

Karne ya 18
1708

Makala hii inahusu mwaka 1708 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
7 Oktoba - Guru Gobind Singh wa jumuiya ya Kalasinga anatangaza kitabu kitakatifu cha Adi Granth kama mfuasi wake kwa jina Guru Granth Sahib

Waliozaliwa 

 8 Desemba - Kaisari Francis I wa Ujerumani

Waliofariki 

Karne ya 18
1709

Makala hii inahusu mwaka 1709 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 
 3 Februari - Mtakatifu Nikolasi Saggio wa Longobardi, mtawa wa shirika la Waminimi kutoka Italia

Karne ya 18
1710

Makala hii inahusu mwaka 1710 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 
 16 Januari - Higashiyama, Mfalme Mkuu wa 113 wa Japani (1687-1709)

Karne ya 18
1711

Makala hii inahusu mwaka 1711 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 
 7 Mei - David Hume, mwanafalsafa wa Uskoti

Waliofariki 
 17 Aprili - Kaisari Joseph I wa Ujerumani

Karne ya 18
1712

Makala hii inahusu mwaka 1712 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 28 Juni - Jean-Jacques Rousseau, mwanafalsafa kutoka Ufaransa

Waliofariki

Karne ya 18
1713

Makala hii inahusu mwaka 1713 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 15 Machi - Nicolas-Louis de Lacaille, mwanaastronomia kutoka Ufaransa
 24 Novemba - Mtakatifu Junipero Serra, padre na mmisionari kutoka Hispiania

Waliofariki

Karne ya 18
1715

Makala hii inahusu mwaka 1715 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 25 Machi - Mtakatifu Maria Fransiska wa Madonda Matano, mtawa wa kike kutoka Italia
 5 Novemba - Mtakatifu Felix wa Nicosia, mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo kutoka Sicilia

Waliofariki 
 1 Septemba - Mfalme Louis XIV wa Ufaransa

Karne ya 18
1717

Makala hii inahusu mwaka 1717 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

27 Desemba - Papa Pius VI

Waliofariki 

Karne ya 18
1718

Makala hii inahusu mwaka 1718 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki

Karne ya 18
1719

Makala hii inahusu mwaka 1719 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki
 7 Aprili - Mtakatifu Yohane Baptista de La Salle, padri wa Kanisa Katoliki kutoka Ufaransa

Karne ya 18
1720

Makala hii inahusu mwaka 1720 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

8 Februari - Sakuramachi, Mfalme Mkuu wa 115 wa Japani (1735-1747)

Waliofariki 

Karne ya 18
Muhamad VI

Mohammed VI (kwa Kiarabu: الملك محمد السادس للمغرب al-malik muhamad as-saadis lil-maghrib yaani "mfalme Muhamad wa sita kwa Moroko") ni mfalme wa Moroko. Anaitwa pia "Muhamad Ben Al-Hassan". 

Amepokea cheo cha mfalme tarehe 23 Julai 1999 masaa machache baada ya kifo cha baba yake, mfalme Hassan II. Yeye ni mfalme wa 18 katika familia ya Waalawi anayetawala nchi hii.

Utoto na masomo 
Alizaliwa mjini Rabat tarehe 21 Agosti 1963 kama mtoto wa pili na mwana wa kwanza wa mfalme Hassan II na mke wake wa pili Latifa Hammou. Alisoma sheria kwenye chuo kikuu cha Rabat akachukua digrii ya kwanza mwaka 1985. Akaongeza masomo huko Ufaransa na kupokea shahada la daktari tarehe 29 Oktoba 1993 kwenye chuo kikuu cha Nizza kwa utafiti kuhusu „Ushirikiano kati ya Umoja wa Ulaya na nchi za Maghreb".

Siasa mpya 

Mohammed VI ameanza siasa ya mageuzi. Mara baada ya kupokea cheo alihutubia wananchi akaahidi kupambana na rushwa na umaskini, kujenga uchumi wa kisasa na kuimarisha haki za wananchi.

Anapingwa na Waislamu wenye mwelekeo wa kidesturi hasa kwa sababu ya sheria mpya ya familia iliyopanua haki za wakinamama tangu mwaka 2004.

Ndoa yake 
Tarehe 21 Machi 2002 alimwoa mtaalamu wa kompyuta Salma Bennani aliyezaa mtoto wa kwanza Mulai Hassan ambaye ni mfalme mteule wa Moroko.

Wafalme wa Moroko