LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Nilgai

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

Nilgai ni mnyama mkubwa wa pori wa spishi Boselaphus tragocamelus katika familia Bovidae. Huyo ndiye mnyama pekee katika jenasi Boselaphus. Nilgai, anayeitwa nilgau pia, ndiye palahala mkubwa kabisa wa Asia. Ni mmoja wa wanyama pori wa kawaida kuonekana Uhindi ya kati na kaskazini, na huona mara nyingi katika ardhi ya shamba au pori. Madume wazima hufanana kidogo na ng'ombe, na hujulikana pia kama "fahali wa buluu".  Nilgai wanaishi Uhindi na sehemu za Nepali ya kusini na Pakistani ya mashariki. Spishi hiyo imetoweka Bangladesh.

Maelezo 

Nilgai wana kimo cha mita 1.1–1.5 mabegani, urefu wa kichwa-mwili wa mita 1.7–2.1, na urefu wa mkia wa sm 45–50. Madume ni wakubwa kuliko majike, wakiwa na uzito wa kilo 109–288, hata hadi kilo 308, kulinganishwa na uzito wa majike wazima wa kilo 100–213.

Nilgai ana miguu myembamba na mwili imara mwenye mgongo ambao wateremka chini kutoka mabegani. Muonekano wa madume na majike hutofautiana kiasi, lakini madume tu wana pembe. Madume wazima wana manyoya ya kijivu hadi kijivu-buluu, yenye madoadoa meupe kwenye mashavu na rangi ya nyeupe pia kando ya midomo. Pia wana mchirizi mwembamba mweupe toka koo kupita chini ya mwili, ulio mpana zaidi karibu na nyuma. Ncha za mkia mrefu na masikio ni nyeusi, na pia wana fungu la nywele ndefu za kukwaruza katika eneo la kati ya koo.

Madume wana pembe nyeusi mbili zenye umbo la pia zitokazo kichwa kwa kukaribiana tu nyuma ya macho. Pembe hizo huendelea juu, lakini hupinda mbele kidogo; zina urefu wa sm 15–24 kwa nilgai mzima. Ingawa kwa kawaida pembe hizo ni laini, pembe za madume wazee zaidi zinaweza kuwa na migongo ya duara karibu na tako lao.

Kwa upande mwingine, majike na watoto wana manyoya kahawia, ingawa vinginevyo wana alama zilinganazo na madume. Majike hawana pembe. Madume na majike wana manyoya ya wima nyuma ya shingoni yakimalizwa na vishungi juu ya mabegani.

Hali ya sasa 

Idadi ya nilgai Uhindi inakadiriwa kuwa takribani 100,000. Nilgai wa pori wanakuwepo pia katika majimbo ya Marekani ya Alabama, Florida, Mississipi na Texas, na jimbo la Meksiko la Tamaulipas, ambapo wametoroka mashamba binafsi ya mifugo.

Marejeo 

Ng'ombe na jamaa
Tanuri la nyuklia

Tanuri la nyuklia ni mtambo ambamo mchakato mfululizo wa nyuklia unatokea. Mwatuko wa nyuklia huzalisha joto ambalo hutumiwa kutengeneza umeme.

Kuna aina mbalimbali za matanuri lakini kwa kawaida fueli ni ama urani-235 au plutoni-239.

Kiini cha tanuri la nyuklia
Kiini ni sehemu ya tanuri la nyuklia yenye fueli yote: mwatuko wa nyuklia unatokea hapa. Kiini ni pia mahali pa kutokea kwa joto. Kiini hutengenezwa ndani ya chumba cha pekee ambacho kina kwanza ukuta wa feleji (mara nyingi tufe) unaozungukwa na ukuta mnene wa saruji iliyoimarishwa.
  
Fueli imo kwa umbo la nondo za urani au plutoni. Nondo za fueli hufanywa kwa pipa la feleji linalojazwa vidonge vya urani. Hapo nyutroni zinatoka katika atomi za urani au plutoni zikigonga atomi nyingine na kuzipasua. Kila upasuaji wa atomi unaachisha nishati nyuklia inayotokea hasa kwa njia ya joto. 

Kiasi cha nyutroni kinachopatikana kwa kazi hii hutawaliwa kwa kuingiza au kuondoa nondo dhibiti. Hizi nondo dhibiti hujaa vidonge vya bori au kadmi na kuzuia mwendo wa nyutroni. 

Kadiri nondo dhibiti zinaingizwa kwa wingi zaidi kati ya nondo za fueli, uenezaji wa nyutroni kutoka urani au plutoni unapungua ni vivyo hivyo kadiri nondo dhibiti zinavyotolewa mwendo wa nyutroni unaongezeka, na hivyo kuongeza kiasi cha nyutroni zinazogonga na kupasua atomi nyingine - au kupungukiwa. Kuingiza na kuondoa nondo dhibiti ni njia ya kusimamia tanuri na joto lake.

Uzalishaji umeme
Joto kutokana na mwatuko wa nyuklia linapasha moto kwa maji yanayopitishwa kwenye tanuri na kuwa mvuke. Mwendo wa mvuke huo unasukuma rafadha inayozalisha umeme.

Matanuri ya nyuklia kadhaa hazina kazi ya kuzalisha umeme, hasa ni matanuri ya utafiti wa kisayansi au ya kutengeneza isotopi nururifu kwa matumizi ya kimatibabu, au kwa kusudi la kuwafundisha wanafunzi kwenye vyuo vikuu.

Nchi zenye nguvu ya nyuklia

1. Marekani

2. U.K.

3. Ufaransa

4. Russia

5. Libya

6. Afrika Kusini

7. Namibia

8. India

9. Pakistan

10. Korea

11. China

12. Iran

13. Kanada

14. Niger

15. Israel

Historia
Tanuri la nyuklia la kwanza liliundwa mwaka 1942 huko Chicago na wanasayansi walioongozwa na Mwitalia Enrico Fermi. 
Hii ilikuwa sehemu ya mradi wa Manhattan Project iliyohitaji fueli nururifu kwa kutengeneza bomu nyuklia ya kwanza. 

Tanuri la kwanza la kuzalisha umeme lilijengwa Idaho, Marekani mwaka 1951. Liliweza kung'arisha balbu 1 tu.. 

Mnamo mwaka 2011 kulikuwa na matanuri nyuklia 437 zilizozalisha nishati nyuklia iliyokuwa takriban asilimia 5 za umeme duniani.
 
Matanuri ya nyuklia ni mitambo ghali sana kwa sababu unururifu wa urani na plutoni ni kali, zinahitaji kufikia kiwango cha juu cha usalama. Tatizo lingine ni kiasi kikubwa cha takataka ya nyuklia inayohitaji kutunzwa salama kwa miaka mia elfu kadhaa.  

Faida ya tanuri la nyuklia ni kwamba halichafui hewa kama kituo cha nguvu ya makaa au mafuta.

Marejeo

Viungo vya nje
Images for nuclear reactors
Nuclear Power Reactors 
Recent videos for nuclear reactors

Nishati
Bomu la ardhi

Bomu la ardhini (ing. landmine) ni silaha inayofichwa ardhini na kulipuka wakati inaguswa au kusikitishwa na mwendo wa karibu.

Bomu la ardhini ni silaha ya utetezi inayotumiwa kuzuia au kuchelewesha mwendo wa adui karika eneo fulani.

Tangu vita kuu ya kwanza ya dunia mabomu ya ardhini yalitengenezwa viwandani na kupatikana kwa wingi. Tangi siku zile teknolojia ya mabomu haya yameendelea sana. 

Kuna aina tofauti ambazo zinaweza kulenga hasa watu au magari kama kifaru. Wakati wa vita baridi Marekani na Urusi waliandaa pia mabomu ya nyuklia kwa matumizi ya bomu ardhini. 

Mabomu ya ardhini yalisababisha kifo cha watu milioni 1 katika kipindi cha mika 30 iliyopita. wengi wao walikuwa watu raia, wanajeshi walikuwa asilimia 20 tu. Mara nyingi wantu wanauawa na mabomu ya ardhini baada ya mwisho wa vita kwa sababu ni silaha zilizofichwa na kusahauliwa baadaye. Ni hasa hatari kwa watoto wanaocheza au kwa wakulima. 

Mabomu ya ardhini hazina gharam,a kubwa, zinatengenezwa kirahisi na sikazi kubwa kuzitega mahai pengi. Kwa hiyo wapagiganaji wasio na uwezo wa kununulia silaha ghali wanayapenda. Lakini hatari yao kubaki baada ya vita na kujeruhi au kuua watu miaka baada ya mwisho wa mapigano

Silaha
Kiperai

Kiperai (pia Kitutunohan) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waperai kwenye kisiwa cha Wetar. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiperai imehesabiwa kuwa watu 280 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiperai iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kiperai kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiperai
lugha ya Kiperai katika Glottolog
lugha ya Kiperai kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kipom

Kipom ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapom kwenye visiwa vya Miosnum na Serui. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kipom imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipom iko katika kundi la Kiyapen.

Viungo vya nje
lugha ya Kipom kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipom
lugha ya Kipom katika Glottolog
lugha ya Kipom kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiponosakan

Kiponosakan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waponosakan kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiponosakan imehesabiwa kuwa watu 3000 lakini idadi imepungua sana tangu pale, maana yake lugha ya Kiponosakan imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiponosakan iko katika kundi la Kifilipino.

Viungo vya nje
lugha ya Kiponosakan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiponosakan
lugha ya Kiponosakan katika Glottolog
lugha ya Kiponosakan kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kipunan-Aput

Kipunan-Aput (pia Kiaput) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapunan kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kipunan-Aput imehesabiwa kuwa watu 370 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipunan-Aput iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kipunan-Aput kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipunan-Aput
lugha ya Kipunan-Aput katika Glottolog
lugha ya Kipunan-Aput kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kipunan-Merah

Kipunan-Merah (pia Kimerah) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapunan kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kipunan-Merah imehesabiwa kuwa watu 140 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipunan-Merah iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kipunan-Merah kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipunan-Merah
lugha ya Kipunan-Merah katika Glottolog
lugha ya Kipunan-Merah kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kipunan-Merap

Kipunan-Merap (pia Kimerap) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapunan kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kipunan-Merap imehesabiwa kuwa watu 200 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipunan-Merap iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kipunan-Merap kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipunan-Merap
lugha ya Kipunan-Merap katika Glottolog
lugha ya Kipunan-Merap kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kipunan-Tubu

Kipunan-Tubu (pia Kitubu) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wapunan kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kipunan-Tubu imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipunan-Tubu iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kipunan-Tubu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipunan-Tubu
lugha ya Kipunan-Tubu katika Glottolog
lugha ya Kipunan-Tubu kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiputoh

Kiputoh ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waputoh kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiputoh imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiputoh iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiputoh kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiputoh
lugha ya Kiputoh katika Glottolog
lugha ya Kiputoh kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kirahambuu

Kirahambuu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warahambuu kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kirahambuu imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirahambuu iko katika kundi la Kicelebiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kirahambuu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirahambuu
lugha ya Kirahambuu katika Glottolog
lugha ya Kirahambuu kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kirajong

Kirajong ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warajong kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kirajong imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirajong iko katika kundi la Kibima-Lembata.

Viungo vya nje
lugha ya Kirajong kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirajong
lugha ya Kirajong katika Glottolog
lugha ya Kirajong kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Saola

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

Saola ni mnyama wa pori wa spishi Pseudoryx nghetinhensis katika familia Bovidae, aliye mmoja wa mamalia adimu zaidi kuliko wote duniani. Huyo ndiye mnyama pekee katika jenasi Pseudoryx.

Saola huishi misitu ya Vietnam na Laos. Saola ana mnasaba na ng'ombe, nyati na baisani, na spishi hiyo iliainishwa baada ya mzoga wake umegunduliwa na kikosi cha pamoja cha Wizara ya Misitu na "WWF", mnamo 1992 katika Hifadhi ya Vũ Quang, Vietnam. Kikosi hicho kiliona fuvu tatu za kichwa zenye pembe nyofu ndefu zisizo za kawaida, zilizowekwa nyumbani mwa wawindaji. Katika makala yao, kikosi kilipendekeza kufanywa "uchunguzi wa miezi mitatu kuangalia mnyama hai", lakini tupo miaka 20 baadaye, na bado hakuna mwanasayansi yeyote ambaye amemwona saola porini. Lakini saola hai alipigwa picha porini, mnamo Septemba ya 2013, na mtego wa kamera. Van Ngoc Thinh, mkurugenzi wa taifa wa WWF Vietnam, alisema "Huu ni ugunduzi muhimu na umetoa tena matumaini kwa ajili ya kufufua kwa spishi hiyo." Idadi ya Saola wanaoishi haijuliwi, kama wanyama 11 tu wamerekodiwa wakiwa hai.

Mnamo mwisho wa Agosti 2010, saola mmoja alikamatwa na wanakijiji Laos, lakini alikufa wakati alipokuwepo hali ya kufungwa, kabla ya wanahifadhi wa serikali hawajapanga kumwacha saoga kurudi porini. Mzoga unachunguzwa kuboresha ujuzi wa kisayansi wa saola. Mara nyingine, wanyama hao wategwa katika mitego ambayo imewekwa kushika wanyama kama nguruwe mwitu wajao kula mimea ambayo imepandwa na wakulima. Zaidi ya mitego 26,651 imeondolewa kutoka makazi ambapo saola ameishi kwa miaka mingi.

Hadi sasa, saola wote ambao wamekamatwa wamekufa; hayo yamesababisha mawazo kwamba spishi hiyo haiwezi kuishi kwa kufungwa.

Hali ya sasa 

Saola wameainishwa kama spishi katika hatari ya kipeo na IUCN.

Marejeo 

Ng'ombe na jamaa
Wanjiru Kihoro

Wanjiru Kihoro (1953 - 12 Oktoba 2006) alikuwa mwandishi na mwanaharakati wa kike kutoka nchini Kenya. Alikuwa kati ya waanzilishaji wa chama cha Akina Mama wa Afrika (AMwA) na Kamati kwa uhuru wa wafungwa wa kisiasa wa Kenya iliyopinga kufungwa kwa Wakenya wakati wa serikali ya Daniel arap Moi

Elimu na kazi
Alizaliwa Nyeri, Kenya akamaliza elimu ya shule ya upili kwenye Kenya High School huko Nairobi. Kihoro alisoma uchumi kwenye  Columbia University, New York. Akachukua shahada ya pili ya Development Studies na shahada ya uzamivu kwenye Chuo kikuu cha Leeds (Uingereza) wakati wa miaka ya 1980.

Alifunga ndoa na Wanyiri Kihoro wakawa na watoto wanne Wangui, Pambana, Amandla and Wairimu.

Mnamo 1982 Kihoro na mumewe walihamia London wakati serikali ya Arap Moi ilizidi kukamata na kufunga wapinzani nchini. Hapa alishiriki kuanzisha Kamati kwa uhuru wa wafungwa wa kisiasa wa Kenya. Alifanya kazi na The Africa Centre, London mwaka 1984 na baadaye na All African Conference of Churches na National Christian Council of Kenya na United Church Board for World Ministries. 
 
Mwaka 1985 alishiriki kuunda Akina Mama wa Afrika, na mwaka 1992 taasisi ya ABANTU for Development inayolenga kufundisha wanawake wa Kiafrika kwa nafasi za uongozi.

Mwaka 2002 baada ya uchaguzi wa Mwai Kibaki alirudi Kenya.

Kifo
Mwaka 2002alipata ajali ya ndege na kupoteza fahamu kwa muda wa miaka minne  na baadaye aliaga dunia mwaka 2006.  

Baada ya kifo chake gazeti la The Guardian likaandika ya kwamba "Wanawake wachache wa afrika wamejulikana vema kama Wanjiru Kihoro". Wangui wa Goro aliandika: "alikuwa kiongozi, mwanaharakati kwa demokrasia, uhuru, haki za binadamu,  usawa na haki akawa daima kwa upande wa wakereketwa hasa wanawake na maskini. Alichapa kazi bila kuchoka na kwa ujasiri."

marejeo

Viungo vya Nje
 Tribute website

wanawake wa Kenya
Wanaharakati wa Kenya
Arts and Feminism 2023
Kirampi

Kirampi (pia Kileboni) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warampi kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kirampi imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirampi iko katika kundi la Kicelebiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kirampi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirampi
lugha ya Kirampi katika Glottolog
lugha ya Kirampi kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiratahan

Kiratahan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waratahan kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiratahan imehesabiwa kuwa watu 500 tu, na tangu pale, idadi imepungua tena sana, yaani lugha ya Kiratahan imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiratahan iko katika kundi la Kifilipino.

Viungo vya nje
lugha ya Kiratahan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiratahan
lugha ya Kiratahan katika Glottolog
lugha ya Kiratahan kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kirejang

Kirejang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warejang kwenye kisiwa cha Sumatra. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kirejang imehesabiwa kuwa watu 350,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirejang iko katika kundi lake lenyewe la Kirejang.

Viungo vya nje
lugha ya Kirejang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirejang
lugha ya Kirejang katika Glottolog
lugha ya Kirejang kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kirembong

Kirembong ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warembong kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kirembong imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirembong iko katika kundi la Kibima-Lembata.

Viungo vya nje
lugha ya Kirembong kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirembong
lugha ya Kirembong katika Glottolog
lugha ya Kirembong kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiribun

Kiribun ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waribun kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiribun imehesabiwa kuwa watu 45,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiribun iko katika kundi la Kiland-Dayak.

Viungo vya nje
lugha ya Kiribun kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiribun
lugha ya Kiribun katika Glottolog
lugha ya Kiribun kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kirikou

Kirikou (pia Kiringgou au Kirote) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warikou kwenye kisiwa cha Rote. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kirikou imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirikou iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kirikou kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirikou
lugha ya Kirikou katika Glottolog
lugha ya Kirikou kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiriung

Kiriung ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wariung kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiriung imehesabiwa kuwa watu 14,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiriung iko katika kundi la Kibima-Lembata.

Viungo vya nje
lugha ya Kiriung kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiriung
lugha ya Kiriung katika Glottolog
lugha ya Kiriung kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiroma

Kiroma ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waroma kwenye kisiwa cha Romang. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiroma imehesabiwa kuwa watu 1700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiroma iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kiroma kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiroma
lugha ya Kiroma katika Glottolog
lugha ya Kiroma kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kirongga

Kirongga ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Warongga kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kirongga imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirongga iko katika kundi la Kibima-Lembata.

Viungo vya nje
lugha ya Kirongga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirongga
lugha ya Kirongga katika Glottolog
lugha ya Kirongga kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiroon

Kiroon ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waroon kwenye kisiwa cha Roon. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiroon imehesabiwa kuwa watu 1100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiroon iko katika kundi la Kiyapen.

Viungo vya nje
lugha ya Kiroon kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiroon
lugha ya Kiroon katika Glottolog
lugha ya Kiroon kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisa'ban

Kisa'ban ni lugha ya Kiaustronesia nchini Malaysia na Indonesia inayozungumzwa na Wasa'ban kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisa'ban nchini Malaysia imehesabiwa kuwa watu 1110 na nchini Indonesia watu 850. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisa'ban iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kisa'ban kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisa'ban
lugha ya Kisa'ban katika Glottolog
lugha ya Kisa'ban kwenye Ethnologue

Lugha za Malaysia
Lugha za Indonesia
Kisajau-Basap

Kisajau (pia Kisajau-Basap) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasajau kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kisajau imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisajau iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kisajau kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisajau
lugha ya Kisajau katika Glottolog
lugha ya Kisajau kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisalas

Kisalas ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasalas kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kisalas imehesabiwa kuwa watu 50 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisalas iko katika kundi la Kimaluku.

Viungo vya nje
lugha ya Kisalas kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisalas
lugha ya Kisalas katika Glottolog
lugha ya Kisalas kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisaleman

Kisaleman ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasaleman kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kisaleman imehesabiwa kuwa watu 4800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaleman iko katika kundi la Kimaluku.

Viungo vya nje
lugha ya Kisaleman kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisaleman
lugha ya Kisaleman katika Glottolog
lugha ya Kisaleman kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisaluan

Kisaluan (pia Kiloinang) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasaluan kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kisaluan imehesabiwa kuwa watu 76,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaluan iko katika kundi la Kicelebiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisaluan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisaluan
lugha ya Kisaluan katika Glottolog
lugha ya Kisaluan kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
VIWAWA

VIWAWA (kifupisho cha Vijana Wakatoliki Wafanyakazi; kwa Kiingereza: Young Christian Workers (YCW; kwa Kifaransa: Jeunesse ouvrière chrétienne) ni chama cha kitume cha Kanisa Katoliki. Makao makuu yako Brussels.

Vijana wa chama hicho wanapatikana kwenye parokia nyingi ulimwenguni na wana umri wa kuanzia miaka 18 hadi 35.

Chama kilianzishwa na padri Joseph Cardijn huko Ubelgiji kikapewa jina hilo mwaka 1924. Kifupisho cha jina la Kifaransa JOC kikawa chanzo cha maneno ya Kiingereza Jocism na Jocist. 

Mwaka 1925 chama kilipata idhini ya Papa Pius XI, na kuanzia mwaka 1926 kimeenea katika nchi walau 51, ikiwemo Tanzania. 

Mwaka 1957 kilikuwa na mkutano wa kwanza wa kimataifa huko Roma.

Cardijn aliendelea kukishughulikia maisha yake yote, akafanywa askofu na kardinali mwaka 1965.

Tanbihi

Viungo vya nje 
YCW Worldwide            -eng/fr/spa-

Kanisa Katoliki
Sukulenti

Sukulenti (lat. sucus = utomvu; ing. succulents) au Mimea yenye utomvu mwingi ni mimea iliyojitohoa kwa maisha katika mazingira yabisi.

Mimea hii ya familia na jenasi tofauti ina uwezo wa kutunza maji ndani ya majani au mashina yao. Kwa hiyo mara nyingi ama majani au shina ni nono kutokana na uwingi wa utomvu ndani yao.

Kwa hiyo "sukulenti" si jina la spishi au familia maalumu ya mimea lakini neno hili linataja tu umbo la mimea ya aina mbalimbali iliyo imekuwa tofauti kutokana na mazingira yake. Jenasi moja ya mimea inaweza kutia ndani aina zenye majani nono yenye utomvu mwingi na pia aina nyingine zenye majani ya kawaida zinazomea katika mazingira tofauti.

Pia kuna tofauti kati ya watalaamu eti ni nini inayostahili kuitwa sukulenti. Wengi wanaangalia majani na mashina pekee lakini kuna wengine wanaoingiza mle pia mizizi inayotunza maji lakini wengine hawakubali.

Mifano ya sukulenti iliyokubalika na pande zote ni mbuyu, mkonge, mshubirimani na aina za mpungate. 

mimea
Maji ya chumvi

Maji ya chumvi ni maji yenye kiasi cha myeyusho wa chumvi ndani yake. Kwa kawaida kila aina ya maji huwa na kiwango cha chumvi iliyoyeyushwa. Mwili wa binadamu huwa na kiasi cha chumvi ndani yake kwa hiyo hatusikii chumvi kidogo katika maji au chakula. 

Wataalamu mara nyingi hutaja kiwango cha 0.1 % kuwa maji matamu, kiwango juu ya 1% - 1.5% kuwa maji ya chumvi, na hali ya kati kuwa maji ya chumvi kidogo. Maji ya kunywa yasiwe na zaidi ya gramu 1 chumvi kwa kila lita. 

Asilimia kubwa cha maji duniani inapatikana kwa umbo la maji ya chumvi kwa sababu bahari kuu ya dunia ina karibu maji yote ya duniani. Maji ya bahari huwa na kiwango cha chumvi cha asilimia 3,5 iliyoyeyushwa ndani yake. Kiwango hiki kinatofautiana kidogo na mazingira. Katika tabianchi ya joto uvukizaji ni kubwa zaidi; maji ya uso wa bahari yanavukiza lakini chumvi inabaki hivyo kiwango cha chumvi ni juu kidogo. Karibu na midomo ya mito maji matamu huchanganywa na maji ya bahari kwa hiyo kiwango cha chumvi inaweza kupungua.

Kwa wastani, maji katika bahari ya dunia ina chumvi kwa karibu 3.5% (35 g / L, 599 mM). Hii ina maana kwamba kila kilogramu (takriban sawa na lita moja) cha maji ya bahari ina takriban 35 gramu (1.2 oz) ya chumvi zilizoharibiwa (Zaidi ya sodiamu (Na+) Na kloridi (Cl-) Ions). Wastani wa wiani juu ya uso ni 1.025 kg / L. Maji ya bahari ni denser kuliko maji safi na maji safi  yana (wiani 1.0 kg / L saa 4 ° C (39 ° F)) kwa sababu chumvi zilizoharibiwa huongeza wingi kwa kiasi kikubwa. Sehemu ya kufungia ya maji ya bahari inapungua kama ongezeko la chumvi linapo ongezeka. Katika salinity ya kawaida, inafungia saa 2 ° C (28 ° F). Maji ya bahari ya baridi (katika hali ya kioevu) ilikuwa mwaka 2010, katika mkondo chini ya glacier ya Antarctic, na kipimo cha -2.6 ° C (27.3 ° F). Maji ya bahari ya pH ni kawaida kwa kiwango cha kati ya 7.5 na 8.4. Hata hivyo, hakuna kiwango cha pH kinachokubaliwa kwa kiwango kikubwa kwa maji ya bahari na tofauti kati ya vipimo kulingana na mizani tofauti ya kumbukumbu inaweza kuwa hadi vipimo 0.14.

Kuna maziwa kadhaa ambako kiwango cha chumvi kiko juu sana. Mfano mashuhuri ni Bahari ya Chumvi ya Palestina yenye kiwango cha chumvi ya 28%. Maziwa kadhaa huwa na viwango vya juu zaidi.

Matumizi kwa manufaa ya kibinadamu
Matumizi ya maji ya chumvi ni zaidi ya bahari yaani kwa usafiri wa meli na uvuvi. Matumizi kwenye nchi kavu si kubwa sana. Haifai kwa kilimo kwa sababu mimea ya bara hawezi kumwagiliwa kwa maji ya chumvi. Matumizi ni hasa kusafisha udongo na miamba inayochimbwa kwenye migodi halafu kupoza vituo vya nguvu.

Tazama pia
Maji
Maji matamu

Maelezo

Marejeo
Saline Water Use

Maji
Jani

Jani ni ogani ya mimea na kazi yake ya msingi ni usanisinuru na upumuaji (badiliko la gesi). Kwa hiyo ni sehemu ya mmea iliyopo juu ya ardhi.

Umbo
Umbo lake mara nyingi ni bapa na nyembamba. Ubapa unaisaidia kuwa na uso mkubwa kwa kupokea nuru nyingi iwezekanavyo, na wembamba unasaidia nuru kufikia seli ambako inatumiwa na vyembe vya viwiti kuendesha usanisinuru.

Umbo tofauti ni kama sindano. Maumbo ya jani kama sindano au miiba yanatokana na mazingira ambayo ni yabisi, ama kwa miezi kadhaa au kwa muda mrefu zaidi. 

Hili ni pia umbo la majani ya kudumu ya miti inayoweza kustawi katika mazingira yenye jalidi kama vile misunobari.

Muundo wa jani
Jani hufunikwa na ngozi ya nje ambayo ni ganda jembamba sana la nta. Chini yake ni epidemisi au ngozi ya ndani. Katikati ya maganda haya ya nje kuna seli za kati (mesophyll). Kuna aina mbili za seli hizi:
Seli safu za kati zenye umbo la mcheduara ndefu kidogo zikipangwa kwa safu. Ndani ya seli hizi kuna idadi kubwa ya viwiti vinavyopokea nuru, viko moja kwa moja chini ya epidemisi upande wa juu ya jani na kuelekea nuru
Seli sifongi za kati ziko chini ya seli safu, hazipangwi ipasavyo na kuna viwiti vichache tu. Vina nafasi kati yake zinazounganishwa na vinyweleo.
Ngozi ya jani ya chini huwa na vinyweleo, kila kinyweleo huwa na seli linzi kando yake. Hapo ni nafasi ya jani "kupumua" yaani kuingiza dioksidi kabonia na kutoa oksijeni.
Ndani ya jani lote kuna vitita neli vyenye kazi ya mishipa damu na mifupa kwa pamoja. Kitita neli ni kama fungo la "mabomba" yanayoundwa kwa seli za pekee zinazosafirisha virutubisho ndani ya jani hadi tawi au shina na mizizi.

Viungo vya Nje
 Science Aid: The leaf
 Encyclopedia_Americana_(1920): Leaves 

Mimea
Uchaguzi

Uchaguzi ni mchakato wa kumteua mtu kwa nafasi maalumu katika jamii, hasa cheo na majukumu yanayotokana nacho.

Uchaguzi hufanyika kwa nafasi za uongozi au nafasi za mamlaka fulani. Uchaguzi hutokea mara nyingi kwa njia ya kupiga kura kwa wenye haki ya kura. 

Katika chama, jumuiya binafsi au klabu ni wanachama wanaopigia kura kamati ya uongozi, mwenyekiti na maafisa wengine.

Katika shirika za hisa ni wenye hisa wanaopigia kura uongozi.

Katika dola ni raia au wawakilishi wao wanaochagua. Hapa kuna mbinu tofauti kufuatana na katiba ya nchi.
uchaguzi wa viongozi wakuu na raia, pamoja na kiongozi wa taifa (rais), wa serikali (waziri mkuu), wa manisipaa au mkoa, jaji, wabunge
 uchaguzi wa wawakilishi (kwa mfano wabunge) watakaochagua wenye vyeo wengine
 mchanganyiko kati ya mbinu mbili za kwanza

Sheria
siasa
Kisanggau

Kisanggau ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasanggau kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kisanggau imehesabiwa kuwa watu 45,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisanggau iko katika kundi la Kiland-Dayak.

Viungo vya nje
lugha ya Kisanggau kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisanggau
lugha ya Kisanggau katika Glottolog
lugha ya Kisanggau kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisangir

Kisangir ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia na Ufilipino inayozungumzwa na Wasangir kwenye visiwa vya Sangir, Mindanao, Balut na Sarangani. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kisangir nchini Indonesia imehesabiwa kuwa watu 200,000, na mwaka wa 1981 kumehesabika wasemaji 55,000 nchini Ufilipino. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisangir iko katika kundi la Kifilipino. Kisangir na lugha ya Kisangil nchini Ufilipino huelewana hadi wataalamu wengine wameziangalia lugha hizo kuwa lahaja za lugha moja tu.

Viungo vya nje
lugha ya Kisangir kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisangir
lugha ya Kisangir katika Glottolog
lugha ya Kisangir kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Lugha za Ufilipino
Kisaparua

Kisaparua ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasaparua kwenye kisiwa cha Saparua. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kisaparua imehesabiwa kuwa watu 10,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisaparua iko katika kundi la Kimaluku.

Viungo vya nje
lugha ya Kisaparua kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisaparua
lugha ya Kisaparua katika Glottolog
lugha ya Kisaparua kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisarudu

Kisarudu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasarudu kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kisarudu imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisarudu iko katika kundi la Kicelebiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisarudu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisarudu
lugha ya Kisarudu katika Glottolog
lugha ya Kisarudu kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kemia kichambuzi

Kemia kichambuzi ni tawi la sayansi ya kemia.  Inachunguza dutu mbalimbali kwa shabaha ya kujua viwango na hali za kemikali ndani yao.

 uchambuzi stahilifu unachungulia ni kampaundi na elementi gani zilizopo katika dutu; unauliza je dutu hii ni nini? Kuna nini ndani yake?
 uchambuzi wa kiasi unachungulia hizi kampaundi na elementi zinapatikana kwa kiasi gani
 uchambuzi wa muundo unachungulia je molekuli za dutu zimepangwa namna gani, kwa mfano kwa fuwele au namna nyingine

Kemia
Karate

Karate (pia kareti, kutoka Kijapani:  空手) ni aina ya michezo ya mapigano kutoka nchini Japani. Ilianzishwa kwenye kisiwa cha Okinawa ikaenea Japani kwenye mwanzo wa karne ya 20 na kusambaa duniani baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia.

Karate inatumia kama silaha za mapigano pande zote za mwili kama vile mkono, ngumi, kisugudi au mguu.

Mafunzo ya karate huwa na ngazi tatu:
 kihon inahusu misingi 
 kata ni namna ya kutumia misingi hiyo
 kumite ni matumizi yake katika mapigano 

Kati ya michezo ya mapigano kama mchezo wa ngumi au kupiga mwereka karate inaweka mkazo kwa nguvu ya kiroho sawa na nguvu ya mwili.

Karate imefahamika duniani zaidi kutoka filamu za karate kuanzia miaka ya 1960. 

Mwalimu wa karate kwa Kijapani huitwa "sensei" (kwa Kiingereza "master").

Nguo za Karate 
Wakati wa kucheza karate watu huvaa nguo za pekee zinazoitwa karategi ambazo ni suruali na jaketi nyeupe. Juu ya jaketi huwa na mkanda wenye rangi fulani. Rangi inaonyesha cheo ambacho mtu amefikia katika ujuzi wa karate. mkanda mweusi huonyesha cheo cha juu.

Karate katika Mchezo ya Olimpiki 
Karate itachezwa kwa mara ya kwanza katika Michezo ya Olimpiki mwaka 2021 mjini Tokyo.

Viungo vya Nje 

Shirikisho la Karate Duniani

Marejeo

Utamaduni wa Japani
Michezo ya Olimpiki
Michezo ya mapigano
Arusha Translation-a-thon
Maambukizi nyemelezi

Maambukizi nyemelezi (pia: maradhi nyemelezi, magonjwa nyemelezi; kwa Kiingereza: opportunistic infections) ni magonjwa ya kuambukizwa ambayo yanaweza kutokea wakati ugonjwa mwingine umeshadhoofisha mfumo wa kinga mwilini wa binadamu. Katika hali hiyo bakteria, fungi, virusi na vimelea - ambavyo kwa hali ya afya ya kawaida vinazuiliwa na mfumo wa kinga - vinapata nafasi kusambaa mwilini na kusababisha magonjwa.

Maambukizi nyemelezi ambayo unaweza kuyapata baada ya kuambukizwa ugonjwa wa ukimwi, ni kutokwa na jasho usiku, kutokwa na vipele mwilini au ukurutu, kuwashwa sehemu za mikononi na miguuni, kuharisha mfululizo zaidi ya mwezi mmoja, kutapika, kutokwa na tezi sehemu za shingoni, kuishiwa nguvu mwilini, kutokwa na mafua, kukosa hamu ya kula, maumivu makali kiunoni au mgongoni na kupelekea kuathiri akili, kupotea kwa kumbukumbu, kuambatana pamoja na kifua kikuu, kuumwa na tumbo, kupungua uzito zaidi ya asilimia kumi. 

Hizo dalili hutokea baada ya miezi mitatu, na si kila dalili uipatayo kati ya hizo una ukimwi, ila ni vyema kwenda hospitali kucheki mwili wako sababu dalili hizo hutokea na kupotea sababu virusi vya ukimwi huwa vinapambana na kinga mwilini, baada ya kinga kushindwa, magonjwa nyemelezi ya hapo juu yanaanza kujitokeza upya; ni vyema kwenda kupima hospitalini na kupata ushauri wa daktari na jambo tu la kukumbushia ugonjwa huo hauna dawa wala chanjo, ni janga kubwa kwa dunia nzima na gharama zake ni kubwa mno.

Kwa mtu aliyeambukizwa ugonjwa hup ni vyema kuanza dozi au kutumia dozi ipasavyo kwa muda mwafaka kwa sababu ugonjwa huo ukiacha tu kutumia dozi virusi hivyo vinazidi tena kwa kasi na dozi hiyo haiponeshi bali inafanya virusi vya HIV walewe ili wasiendelee kuongezeka na hivyo inaupa mwili nguvu.

Tovuti za nje
Udhibiti wa Magonjwa Nyemelezi, tovuti kuu ya serikali ya Tanzania, iliangaliwa Machi 2020

Tiba
Ukimwi
Kisasak

Kisasak (pia Kilombok) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasasak kwenye kisiwa cha Lombok. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kisasak imehesabiwa kuwa watu 2,100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisasak iko katika kundi la Kibali-Sasak-Sumbawa.

Viungo vya nje
lugha ya Kisasak kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisasak
lugha ya Kisasak katika Glottolog
lugha ya Kisasak kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Ugonjwa

Ugonjwa au maradhi ni hali ya mvurugo katika utendaji wa kawaida wa shughuli za mwili na roho inayoathiri vibaya ustawi au starehe ya kiumbehai. Hivyo hakuna tofauti kamili baina ya ugonjwa na hali ya kujisikia vibaya.

Sayansi inayochungulia magonjwa ni sayansi ya tiba.

Magonjwa yanaweza kugawanyika kutokana na vyanzo/asili zake kama vile:

magonjwa ya kuambukiza 
magonjwa ya kurithi 
magonjwa kutokana na ajali 
magonjwa kutokana na dutu za nje ya mwili (sumu, asidi) au moto
magonjwa ya kansa 
magonjwa yaliyosababishwa na tiba
magonjwa yaliyosababishwa na mfumo wa kingamaradhi uliomo mwilini
magonjwa ya nafsi
magonjwa ya roho

afya
tiba
Judo

Judo (jap. 柔道 jūdō) aina ya michezo ya mapigano kutoka nchini Japan iko pia kati ya michezo ya Olimpiki.  Ilianzishwa mwaka 1882 na Jigorō Kanō. Mieleka inashindaniwa kimataifa leo na judo ndiyo aina inayoshindaniwa zaidi kimataifa ya mieleka  jaketi.

Judo ni mchezo wa kifalsafa unaoathiriwa na mafundisho ya Ubuddha. kati ya misingi yake si kumshambulia mpinzani lakini kutumia nguvu ya mpinzani kw kumshinda.

Historia
Judo ilianzishwa kwenye msingi wa mchzo wa mapigano ya kale zaidi inayoitwa Jujutsu.

Jujutsu ilikuwa mchezo wa makabaila na askari wa Japani ya Kale iliyofundisha kumshinda mpinzani hadi kumwua. Kano aliondoa sehemu hatari akaunda Judo.

Kurasa husika
 Karate

Marejeo

Viungo vya Nje

Michezo ya mapigano
Kisawai

Kisawai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasawai kwenye kisiwa cha Halmahera. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisawai imehesabiwa kuwa watu 12,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisawai iko katika kundi la Kihalmahera-Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kisawai kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisawai
lugha ya Kisawai katika Glottolog
lugha ya Kisawai kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiseberuang

Kiseberuang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waseberuang kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiseberuang imehesabiwa kuwa watu 37,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseberuang iko katika kundi la Kimalayiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiseberuang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiseberuang
lugha ya Kiseberuang katika Glottolog
lugha ya Kiseberuang kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisedoa

Kisedoa (pia Kitawaelia) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasedoa kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kisedoa imehesabiwa kuwa watu 900 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisedoa iko katika kundi la Kicelebiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisedoa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisedoa
lugha ya Kisedoa katika Glottolog
lugha ya Kisedoa kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisegai

Kisegai ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasegai kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kisegai imehesabiwa kuwa watu 2000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisegai iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kisegai kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisegai
lugha ya Kisegai katika Glottolog
lugha ya Kisegai kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiseit-Kaitetu

Kiseit-Kaitetu ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waseit na Wakaitetu kwenye kisiwa cha Ambon. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiseit-Kaitetu imehesabiwa kuwa watu 10,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseit-Kaitetu iko katika kundi la Kimaluku.

Viungo vya nje
lugha ya Kiseit-Kaitetu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiseit-Kaitetu
lugha ya Kiseit-Kaitetu katika Glottolog
lugha ya Kiseit-Kaitetu kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisekak

Kisekak (pia Kilonchong) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasekak kwenye kisiwa cha Bangka. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisekak imehesabiwa kuwa watu 420 tu, maana yake lugha iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisekak iko katika kundi la Kimalayiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisekak kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisekak
lugha ya Kisekak katika Glottolog
lugha ya Kisekak kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisekar

Kisekar ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasekar kwenye kisiwa cha Bomberai. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kisekar imehesabiwa kuwa watu 450 tu, maana yake lugha iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisekar iko katika kundi la Kibomberai-Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kisekar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisekar
lugha ya Kisekar katika Glottolog
lugha ya Kisekar kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiseko-Padang

Kiseko-Padang (pia Kiwono) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waseko kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1985 idadi ya wasemaji wa Kiseko-Padang imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseko-Padang iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiseko-Padang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiseko-Padang
lugha ya Kiseko-Padang katika Glottolog
lugha ya Kiseko-Padang kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiseko-Tengah

Kiseko-Tengah (pia Kipewanean) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waseko kwenye kisiwa cha Sulawesi. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiseko-Tengah imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseko-Tengah iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiseko-Tengah kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiseko-Tengah
lugha ya Kiseko-Tengah katika Glottolog
lugha ya Kiseko-Tengah kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiselaru

Kiselaru ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waselaru kwenye visiwa vya Selaru, Yamdena na Nuswotar. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiselaru imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiselaru iko katika kundi la Kimaluku.

Viungo vya nje
lugha ya Kiselaru kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiselaru
lugha ya Kiselaru katika Glottolog
lugha ya Kiselaru kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiselayar

Kiselayar ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waselayar kwenye kisiwa cha Selayar. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiselayar imehesabiwa kuwa watu 128,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiselayar iko katika kundi la Kisulawesi-Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiselayar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiselayar
lugha ya Kiselayar katika Glottolog
lugha ya Kiselayar kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiselungai-Murut

Kiselungai-Murut (pia Kimurut) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia na Malaysia inayozungumzwa na Wamurut kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiselungai-Murut imehesabiwa kuwa watu 640 nchini Indonesia na watu 600 nchini Malaysia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiselungai-Murut iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiselungai-Murut kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiselungai-Murut
lugha ya Kiselungai-Murut katika Glottolog
lugha ya Kiselungai-Murut kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Lugha za Malaysia
Kiseluwasan

Kiseluwasan ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waseluwasan kwenye kisiwa cha Yamdena. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiseluwasan imehesabiwa kuwa watu 2840. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiseluwasan iko katika kundi la Kimaluku.

Viungo vya nje
lugha ya Kiseluwasan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiseluwasan
lugha ya Kiseluwasan katika Glottolog
lugha ya Kiseluwasan kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisemandang

Kisemandang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasemandang kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kisemandang imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisemandang iko katika kundi la Kiland-Dayak.

Viungo vya nje
lugha ya Kisemandang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisemandang
lugha ya Kisemandang katika Glottolog
lugha ya Kisemandang kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisembakung-Murut

Kisembakung-Murut (pia Kitingalun) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia na Malaysia inayozungumzwa na Wamurut kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisembakung-Murut imehesabiwa kuwa watu 3180 nchini Indonesia na watu 2000 nchini Malaysia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisembakung-Murut iko katika kundi la Kiborneo-Kaskazini.

Viungo vya nje
lugha ya Kisembakung-Murut kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisembakung-Murut
lugha ya Kisembakung-Murut katika Glottolog
lugha ya Kisembakung-Murut kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Lugha za Malaysia
Kisepa (Indonesia)

Kisepa ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasepa kwenye kisiwa cha Seram. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kisepa imehesabiwa kuwa watu 2600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisepa iko katika kundi la Kimaluku.

Viungo vya nje
lugha ya Kisepa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisepa
lugha ya Kisepa katika Glottolog
lugha ya Kisepa kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiserili

Kiserili ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waserili kwenye kisiwa cha Marsela. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kiserili imehesabiwa kuwa watu 300 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiserili iko katika kundi la Kibabar.

Viungo vya nje
lugha ya Kiserili kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiserili
lugha ya Kiserili katika Glottolog
lugha ya Kiserili kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiserua

Kiserua ilikuwa lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia iliyozungumzwa na Waserua kwenye kisiwa cha Serua. Hakuna wasemaji wa Kiserua siku hizi. Waserua wote walihamishwa na serikali kutoka kisiwa chao cha Serua kwa sababu ya madhara ya kivolkeno, wakapoteza lugha yao na kutumia lugha nyingine wakiishi kisiwani kwa Seram sasa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiserua iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kiserua kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiserua
lugha ya Kiserua katika Glottolog
lugha ya Kiserua kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiserui-Laut

Kiserui-Laut (pia Kiarui) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waserui-Laut kwenye visiwa vya Serui na Nau. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiserui-Laut imehesabiwa kuwa watu 1200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiserui-Laut iko katika kundi la Kiyapen.

Viungo vya nje
lugha ya Kiserui-Laut kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiserui-Laut
lugha ya Kiserui-Laut katika Glottolog
lugha ya Kiserui-Laut kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisiang

Kisiang ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasiang kwenye kisiwa cha Kalimantan. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kisiang imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisiang iko katika kundi la Kibarito.

Viungo vya nje
lugha ya Kisiang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisiang
lugha ya Kisiang katika Glottolog
lugha ya Kisiang kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisika

Kisika (pia Kikrowe au Kimaumere) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasika kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kisika imehesabiwa kuwa watu 175,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisika iko katika kundi la Kibima-Lembata.

Viungo vya nje
lugha ya Kisika kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisika
lugha ya Kisika katika Glottolog
lugha ya Kisika kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisikule

Kisikule ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasikule kwenye kisiwa cha Simeulue. Idadi ya wasemaji wa Kisikule imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisikule iko katika kundi la Kinias.

Viungo vya nje
lugha ya Kisikule kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisikule
lugha ya Kisikule katika Glottolog
lugha ya Kisikule kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kisimeulue

Kisimeulue ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wasimeulue kwenye visiwa vya Simeulue, Babi na Banjak. Idadi ya wasemaji wa Kisimeulue imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisimeulue iko katika kundi la Kisumatra.

Viungo vya nje
lugha ya Kisimeulue kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisimeulue
lugha ya Kisimeulue katika Glottolog
lugha ya Kisimeulue kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiso'a

Kiso'a ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Waso'a kwenye kisiwa cha Flores. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kiso'a imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiso'a iko katika kundi la Kibima-Lembata.

Viungo vya nje
lugha ya Kiso'a kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiso'a
lugha ya Kiso'a katika Glottolog
lugha ya Kiso'a kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia