LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kiterei

Kiterei ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waterei. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiterei imehesabiwa kuwa watu 26,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiterei iko katika kundi la Kibougainville ya Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiterei kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiterei
lugha ya Kiterei katika Glottolog
lugha ya Kiterei kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiuisai

Kiuisai ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wauisai. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiuisai imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiuisai iko katika kundi la Kibougainville ya Kusini.

Viungo vya nje
lugha ya Kiuisai kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiuisai
lugha ya Kiuisai katika Glottolog
lugha ya Kiuisai kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiumeda

Kiumeda ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waumeda. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiumeda imehesabiwa kuwa watu 290. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiumeda iko katika kundi la Kibewani.

Viungo vya nje
lugha ya Kiumeda kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiumeda
lugha ya Kiumeda katika Glottolog
lugha ya Kiumeda kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiura (Papua)

Kiura ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waura. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiura imehesabiwa kuwa watu 1900. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiura iko katika kundi la “East New Britain”.

Viungo vya nje
lugha ya Kiura kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiura
lugha ya Kiura katika Glottolog
lugha ya Kiura kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kivanimo

Kivanimo ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wavanimo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kivanimo imehesabiwa kuwa watu 2670. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kivanimo iko katika kundi la Kiskou.

Viungo vya nje
lugha ya Kivanimo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kivanimo
lugha ya Kivanimo katika Glottolog
lugha ya Kivanimo kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiwara (Papua)

Kiwara ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawara. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiwara imehesabiwa kuwa watu 700. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiwara iko katika kundi la Kipapua ya Kusini-Katikati.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwara kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwara
lugha ya Kiwara katika Glottolog
lugha ya Kiwara kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiwarapu

Kiwarapu ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawarapu. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiwarapu imehesabiwa kuwa watu 300. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiwarapu iko katika kundi la Kiskou.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwarapu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwarapu
lugha ya Kiwarapu katika Glottolog
lugha ya Kiwarapu kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiwaris

Kiwaris ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya na Indonesia inayozungumzwa na Wawaris. Idadi ya wasemaji wa Kiwaris nchini Papua Guinea Mpya imehesabiwa kuwa watu 2500. Pia kuna wasemaji 1500 nchini Indonesia. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiwaris iko katika kundi lake lenyewe la Kiwaris.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwaris kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwaris
lugha ya Kiwaris katika Glottolog
lugha ya Kiwaris kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Lugha za Indonesia
Kiwipi

Kiwipi ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawipi. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiwipi imehesabiwa kuwa watu 3500. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiwipi iko katika kundi la “Eastern Trans-Fly”.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwipi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwipi
lugha ya Kiwipi katika Glottolog
lugha ya Kiwipi kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiwomo

Kiwomo ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawomo. Idadi ya wasemaji wa Kiwomo haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiwomo iko katika kundi la Kiskou.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwomo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwomo
lugha ya Kiwomo katika Glottolog
lugha ya Kiwomo kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiwutung

Kiwutung ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wawutung. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiwutung imehesabiwa kuwa watu 900. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiwutung iko katika kundi la Kiskou.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwutung kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwutung
lugha ya Kiwutung katika Glottolog
lugha ya Kiwutung kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiyale

Kiyale ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayale. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiyale imehesabiwa kuwa watu 600. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiyale haihusiani na lugha nyingine.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyale kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyale
lugha ya Kiyale katika Glottolog
lugha ya Kiyale kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiyaul

Kiyaul ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayaul. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiyaul imehesabiwa kuwa watu 1210. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiyaul iko katika kundi la Kimongol-Langam.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyaul kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyaul
lugha ya Kiyaul katika Glottolog
lugha ya Kiyaul kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiyele

Kiyele ni lugha ya Kipapua nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wayele. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kiyele imehesabiwa kuwa watu 3750. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiyele iko katika kundi lake lenyewe la Kiyele.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyele kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyele
lugha ya Kiyele katika Glottolog
lugha ya Kiyele kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Willem Drees

Willem Drees (* 5 Julai 1886 – † 14 Mei 1988) alikuwa mwanasiasa nchini Uholanzi. Alikuwa Waziri Mkuu wa Uholanzi kuanzia 7 Agosti 1948 hadi 22 Desemba 1958.

Wanasiasa wa Uholanzi
Waliozaliwa 1886
Waliofariki 1988
Kukwama kwa leba

Kukwama kwa leba, hali ambayo pia hujulikana kamadistosia ya leba, ni wakati ambapo, hata ikiwa uterasi ina mikazo ya kawaida, mtoto hatoki kupitia pelvisi wakati wa kuzaliwa kwa sababu ya kufungika. Kutatizika kwa mtoto hujumuisha ukosefu wa oksijeni ya kutosha hali inayoweza kusababisha kifo. Hali hii huongeza hatari kwa mama ya kupata maambukizi, kupasuka kwa uterasi, au [[kuvuja damu baada ya kuzaa]. Matatizo ya muda mrefu ya mama yanajumuisha fistula ya uzazi. Kukwama kwa leba huaminika kusababisha leba ya muda mrefu, wakati awamu  tendeti ya leba inapozaidi saa kumi na mbili.

Visababishi na utambuzi
Visababisishi vikuu vya kukwama kwa leba hujumuisha: mtoto mkubwa zaidi au  aliyelala kwa namna mbaya tumboni, pelvisi ndogo, na matatizo katika njia ya uzazi. Hali za kulala tumboni zisizo za kawaida hujumuisha distosia ya bega ambapo bega la upande wa juu halipitii chini ya fupa la uzazi kwa urahisi. Vipengele vya hatari vya pelvisi ndogo hujumuisha utapiamlo na ukosefu wa miale ya jua hivyo kusababisha ukosefu wa vitamini D. Hali hii hutokea mara nyingi katika ubaleghe kwa sababu mara nyingi pelvisi huwa haijakamilika kukua. Matatizo kwenye njia ya uzazi hujumuisha uke na msamba mwembamba, hali inayoweza kusababishwa na ukekektaji au tyuma.  Patografu mara nyingi hutumika kufuatilia jinsi leba inavyoendelea na kutambua matatizo. Hii, pamoja na uchunguzi wa kimwili unaweza kutambua leba iliyokwama.

Udhibiti na epidemiolojia
Matibabu ya leba yanaweza kuhitaji kuzaa kwa njia ya upasuaji au kuvuta vipande vilivyobakia na hata pia upasuaji wa kufungua simfisisi ya uzazi. Hatua nyingine hujumuisha: kuhakikisha mwili wa mwanamke una maji ya kutosha na antibiotiki ikiwa tando zilipasuka zaidi ya saa 18 zilizopita. Barani Afrika na Asia, kukwama kwa leba hutokea kwa wanawake wawili hadi watano wanaozaa. Mwaka wa 2013, hali hii ilisababisha  vifo 19,000 tofauti na vifo 29,000 mwaka wa 1990 (takriban 8% ya visa vyote vyavifo vinavyohusiana na ujauzito). Vifo vingi vinavyosababishwa na hali hii hutokea katika mataifa yanayoendelea.

References

Afya
Tiba
Homa ya Bonde la Ufa

Homa ya Bonde la Ufa (RVF) ni ugonjwa wa virusi ambao unaweza kusababisha dalili ndogo hadi kuu. Dalili ndogo zinaweza kujumuisha: homa, maumivu ya misuli, na maumivu ya kichwa ambayo mara nyingi hudumu hata kwa wiki moja. Dalili kali zinaweza kujumuisha: kupoteza uwezo wa kuona kuanzia wiki tatu baada ya kuambukizwa, maambukizi ya ubongo husababisha maumivu makali ya kichwa na kuchanganyikiwa, na kuvuja damu pamoja na matatizo ya ini yanayoweza kutokea siku chache baada ya kuambukizwa. Watu wanaovuja damu wana uwezekano wa kufa wa hata 50%.

Kisababishi 
Ugonjwa huu husababishwa na virusi, vya RVF vya aina ya Phlebovirus. Ugonjwa huu husambazwa kwa kuguza damu ya wanyama walioambukizwa, kupumua hewa ya eneo kuchinjia mnyama, kunywa maziwa mabichi ya mnyama aliyeambukizwa, au kuumwa na mbu walioambukizwa. Mifugo kama vile ng’ombe, kondooo, mbuzi, na ngamia wanaweza kuathiriwa. Ugonjwa huu mara nyingi husambazwa katika mifugo hawa kupitia mbu. Si dhahiri kwamba binadamu anaweza kumwambukiza mwingine. Utambuzi hufanywa kwa kutafuta antibodi za kukabiliana na virusi au uwepo wa virusi vyenyewe katika damu.

Kinga na Matibabu 
Kinga ya ugonjwa huu katika binadamu ni kwa kuwachanja wanyama dhidi ya ugonjwa wenyewe. Chanjo lazima ifanywe kabla ya mzuko kwa sababu ikifanywa wakati wa mzuko inaweza kuzorotesha hali hii. Kuzuia kuhama kwa wanyama wakati wa mzuko pia kunaweza kusaidia. Kupunguza idadi ya mbu na kujikinga dhidi ya kuumwa nao pia husaidia. Kuna chanjo ya binadamu; hata hivyo, kufikia mwaka wa 2010, chanjo hii haipatikani katika sehemu nyingi. Hakuna tiba maalum baada ya kuambukizwa.

Epidemiolojia na historia 
mizuko ya ugonjwa huu imetokea barani Afrika na Arabia pekee. Mizuko kwa kawaida hutokea katika misimu ya mvua nyingi inayosababisha ongezeko la idadi ya mbu. Ugonjwa huu uliripotiwa mara ya kwanza katika mifugo katika Bonde la Ufa la Kenya miaka ya kwanza ya 1900, navyo virusi vyake vilitambuliwa kwa mara ya kwanza mwaka wa 1931.

References

Magonjwa
Trakoma

Trakoma (inaitwa pia: vikope, Egyptian ophthalmia) ni ugonjwa wa maambukizi unaosababishwa na bakteria Klamidia trakomati. Maambukizi husababisha kukwaruza kwa sehemu ya ndani ya vigubiko vya macho. Huo mkwaruzo unaweza kusababisha maumivu ya macho, kuharibika kwa sehemu ya nje ya macho au konea, na hatimaye upofu.

Kisababishi 
Bakteria inayosababisha ugonjwa unaweza kusambazwa kwa mgusano wa macho au mapua wa moja kwa moja au usiokuwa wa moja kwa moja na mtu aliyeambukizwa. Mgusano wa macho au mapua usiokuwa wa moja kwa moja unajumuisha kupitia nguo au inzi walioguza mtu aliyeambukizwa. Maambukizi mengi huhitajika kwa zaidi ya miaka mingi kabla ya alama iliyoko kwa kigubiko cha jicho haijakuwa kubwa kwamba kope za macho zinaanza kukwaruza jicho. Watoto husambaza ugonjwa kila mara zaidi ya watu wazima. Mazingira chafu, maeneo yaliyo na watu wengi, na pasipo na maji safi ya kutosha na choo yanachangia usambazaji.

Kinga na tiba 
Juhudi za kuzuia ugonjwa unajumuisha uboreshaji wa kupata maji safi na kupunguza  idadi ya watu walioambukizwa kupitia matibabu ya antibiotiki. Hii inaweza kujumuisha kutibu, wote mara moja, vikundi vyote vya watu vinavyofahamika kuwa na ugonjwa huu kila mara. Kufua nguo haitoshi kuzuia ugonjwa lakini inaweza kuwa bora na hatua zingine. Aina za matibabu hujumuisha azithromycin ya kunywa au tetracycline ya tropikali. Azithromycin hupendelewa kwa sababu inaweza kutumika kama dozi moja tu ya kunywa. Baada ya mkwaruzo wa kigubiko cha jicho kutokea upasuaji unaweza kuhitajika ili kurekebisha sehemu ya kope za macho na kuzuia kuwa kipofu.

Epidemiolojia
Ulimwenguni, takriban watu milioni 80 wako na maambukizi ya hivi karibuni. Katika maeneo mengine maambukizi yanaweza kuwepo kwa ukubwa wa kati ya asilimia 60–90 ya watoto na mara nyingi huathiri wanawake kuliko wanaume kwa sababu ya kuwa karibu na watoto. Ugonjwa huu ni ksababishi cha ukosefu wa kuona vizuri kwa watu milioni 2.2 ambapo milioni 1.2 ni vipofu kabisa. Hutokea mara nyingi kwa nchi 53 za Afrika, Asia, Amerika Kusini na ya Kati na karibu watu milioni 230 wako hatarini. Inachangia hasara ya dola bilioni 8 ya kiuchumi kila mwaka. Ni ya kikundi cha magonjwa kinachojulikana kama magonjwa ya tropikali yasiyozingatiwa.

Marejeo

Magonjwa ya bakteria
Jicho
Homa ya manjano

Homa ya manjano (pia: Homanyongo, inayojulikana kwa Kiingereza kama yellow jack au yellow plague,) ni ugonjwa mkali unaosababishwa na virusi.

Katika kesi nyingi, dalili hujumuisha homa, homa ya baridi, kukosa hamu ya chakula, kichefuchefu, maumivu ya misuli hasa mgongoni, na maumivu ya kichwa. Kwa kawaida dalili hupona kwa siku tano. 

Kwa watu wengine baada ya kupata nafuu, homa hurudi, maumivu ya fumbatio hutokea, na uharibifu wa ini huanza na kusababisha ngozi ya njano. Ikiwa hii itatokea, hatari ya kuvuja damu na matatizo ya figo unaongezeka.

Kisababishi na utambuzi
Ugonjwa huu unasababishwa na virusi vya homa ya manjano na kusambazwa kwa kuumwa na mbu wa kike. Vinaambukiza tu binadamu, mamalia wa hali ya juu na spishi nyingi za mbu. Katika miji, husambazwa kwa kawaida na mbu wa spishi wa Aedesaegypti. 

Virusi ni Virusi vya RNA vya jenasi Flavivirus. Ugonjwa huu unaweza kuwa ngumu kueleza lakini maradhi mengine tu, hasa katika awamu za kwanza. Ili kuthibitisha hali hiyo, uchunguzi wa sampuli ya damu wa polymerase chain reaction unahitajika.

Kinga, tiba na matarajio 
Chanjo bora na salama dhidi ya homa ya manjano ipo, na baadhi ya nchi hudai chanjo ya wanaosafiri. Juhudi nyingine za kuzuia maambukizi zinajumuisha upunguzaji wa idadi ya mbu wanaosambaza virusi. 

Katika maeneo ambayo homa ya manjano ni ya kawaida na hakuna chanjo, utambuzi wa mapema wa ugonjwa na uchanjaji wa sehemu kubwa ya idadi ya watu ni muhimu ili kuzuia mlipuko. 

Ukiwa umeambukizwa, udhibiti ni wa dalili na hakuna hatua maalum dhidi ya virusi haswa. Kwa wale walio na ugonjwa mkali, kifo hutokea kwa takriban nusu ya watu wasiokuwa na matibabu.

Uenezi na historia
Homa ya manjano husababisha maambukizi 200,000 na vifo 30,000 kila mwaka, takriban asilimia 90 ya hayo yakitokea barani Afrika. 

Karibu bilioni moja ya watu wanaishi katika eneo la dunia mahali ugonjwa huo ni wa kawaida. Inapatikana sana katika maeneo ya tropiki Amerika Kusini na Afrika, lakini si Asia. 

Tangu miaka ya 1980, idadi ya kesi za homa ya manjano zimekuwa zikiongezeka. Hii inaaminika ni kwa sababu watu wachache wana kingamwili, watu wengi wakiishi kwa miji, na watu wanaosafiri kila mara, na mabadiliko ya hali ya hewa. 

Ugonjwa ulianzia barani Afrika, ambapo ulisambaa Amerika Kusini kupitia biashara ya utumwa katika karne ya 17. Tangu karne ya 17 milipuko ya ugonjwa umetokea Marekani, Afrika na Uropa. Katika karne za 18 na 19, homa ya manjano ilionekana kama ugonjwa wa kuambukiza hatari sana. Virusi vya homa ya manjano vilikuwa virusi vya kwanza vya binadamu kugunduliwa.

Marejeo

Maradhi ya kuambukiza
Ini
Saratani ya endometriamu

Saratani ya endometriamu ni saratani inayotokana na  endometriamu ( utando wa uterasi au tumbo la uzazi). Hii hutokana na ukuaji usio wa kawaida wa seli zenye uwezo wa kushambulia au kuenea katika sehemu zingine za mwili. Ishara ya kwanza mara nyingi huwa hali ya kutokwa na damu ukeni isiyohusishwa na hedhi ya kila mwezi. Dalili zingine zinajumuisha maumivu wakati wa kukojoa, maumivu wakati wa ngono au maumivu ya pelvisi. Saratani ya endometriamu hutokea mara nyingi baada ya ukomohedhi.

Kisababishi na Utambuzi 
Takriban asilimia 40 ya visa hivi vinahusishwa na unene wa kupindukia. Saratani ya endometriamu inahusishwa na mfichuo zaidi wa estrojeni , shinikizo la juu la damu na kisukari. Huku kumeza estrojeni pekee kukiongeza hatari ya saratani ya endometriamu, kumeza mchanganyiko wa estrojeni pamoja na projesteroni kama ilivyo katika nyingi ya vidonge vya kudhibiti uzazi hupunguza hatari hii. Takriban asilimia mbili hadi tano ya visa hivi huhusishwa na jeni zinazorithiwa kutoka kwa wazazi. Saratani ya endometriamu wakati mwingine huitwa "saratani ya uterasi", ingawaje aina hii huwa tofauti na aina zingine za saratani ya uterasi kama vile saratani ya seviksi, sakoma ya seviksi, na ugonjwa wa trofoblasti. aina ya saratani ya endometriamu inayotokea mara nyingi zaidi ni endometrioidi kasinoma, ambayo husababisha zaidi ya asilimia 80 ya visa. Saratani ya endometriamu hutambuliwa mara nyingi katika biopsi ya endometriamu au kwa kuchukua vielelezo wakati wa utaratibu unaojulikana kama upanukaji na usafishaji wa kizazi. Uchunguzi wa seviksi kwa kawaida hautoshi kuonyesha saratani ya endometriamu. Uchunguzi wa mara kwa mara kwa walio katika hatari ya kawaida hauhitajiki.

Matibabu na Prognisisi 
Matibabu makuu ya saratani ya endometriamu ni histerektomi ya fumbatio (kuondoa uterasi kabisa kupitia upasuaji), pamoja na utoaji wa neli za fallopia na ovari katika pande zote unaoitwa salpingo-uuforektomi ya pande mbili. Katika visa vingi vya kiwango cha juu, tiba ya mionzi, kemotherapi au tiba ya homoni pia inaweza kupendekezwa. Ikiwa ugonjwa utatambuliwa katika awamu ya mapema,  matokeo huwa bora, na jumla ya kiasi cha miaka mitano ya kuishi nchini Marekani huwa zaidi ya asilimia 80.

Epidemiolojia 
Katika mwaka wa 2012, saratani ya endometriamu ilitokea kwa wanawake 320,000 na kusababisha vifo 76,000 . Hii inaifanya saratani hii kuwa ya tatu kuu inayosababisha vifo kati ya saratani zinazowaathiri wanawake baada ya ya ovari na saratani ya seviksi. Saratani hii hutokea mara nyingi katika nchi zilizoendelea na ni saratani inayotokea mara nyingi zaidi ya mfumo wa uzazi wa kike katika nchi zilizoendelea. Kiasi cha saratani ya endometriamu kimeongezeka katika nchi kadhaa kati ya miaka ya 1980 na 2010. Hii inaaminika kutokana na idadi inayoongezeka ya watu wazee na viwaango vya juu vya unene wa kupindukia.

Marejeleo

Saratani‎
Mtukutiko wa homa

Mtukutiko wa homa (pia unajulikana kama mikazo ya homa au msukosuko wa homa) ni mtukutiko wa homa unaohusiana na halijoto ya mwili lakini bila hatari yoyote kwa afya. Hutokea mara nyingi kwa watoto kati ya umri wa miezi sita na miaka 5. Mitukutiko mingi huwa chini ya dakika tano kwa wakati mmoja na mtoto anarudi katika hali yake ya kawaida kabisa chini ya dakika sitini ya tukio.

Kisababishi na utambuzi 
Mitukutiko ya homa inaweza kuwa kwa familia. Utambuzi inahusisha uidhinishaji kuwa hakuna maambukizi kwa ubongo, na hakuna matatizo ya metaboli, na hayajakuwa kabla ya kutokea kwa mitukutiko iliyotokea bila homa. Kuna aina mbili za mitukutiko ya homa, kuna mtukutiko wa homa rahisi na mtukutiko wa homa ulio ngumu. Mtukutiko wa homa rahisi unahusisha mtoto aliye na afya ambaye amekuwa na toni ya mtukutiko wa kloni inayodumu chini ya dakika 15 kwa muda wa masaa 24. Uchunguzi wa damu, na kupiga picha ubongo au ensefalogramu (MUU) hauhitajiki kwa utambuzi. Uchunguzi wa kubaini chanzo cha homa unapendekezwa. Kwa watoto wengine wanaoonekana kuwa na afya pancha ya kiuno haihitajiki.

Uzuiaji, udhibiti, prognosi na epidemolojia
Dawa ya kuzuia mtukutiko au dawa ya homa haipendekezwi kwa juhudi za kuzuia mitukutiko rahisi ya homa zaidi. Kwa hali chache zinazodumu zaidi ya dakika tano benzodiazepini kama vile lorazepamu au Midazolam inaweza kutumika. Matokeo kwa kawaida huwa bora na matokeo sawa ya mtihani kwa watoto wengine na hakuna mabadiliko kwa hatari ya kifo kwa wale walio na mitukutiko rahisi ya homa. Kuna ushahidi wa muda mfupi kuwa watoto wako na ongezeko kiasi la hatari ya kifafa kwa asilimia 2. Mitukutiko ya homa huathiri asilimia mbili hadi kumi ya watoto kabla ya umri wa miaka mitano. Huwa ni nyingi kwa wavulana kuliko wasichana. Baada ya mtukutiko mmoja wa homa kuna uwezekano wa asilimia 15 hadi 70 ya kuwepo kwa nyingine.

Tanbihi

Afya
Georges Pompidou

Georges Jean Raymond Pompidou (* 5 Julai 1911 – † 2 Aprili 1974) alikuwa mwanasiasa aliyefikia kuwa Waziri Mkuu wa Ufaransa kuanzia 14 Aprili 1962 hadi 10 Julai 1968 na Rais wa Ufaransa kuanzia 20 Juni 1969 hadi 2 Aprili 1974.

Waliozaliwa 1911
Waliofariki 1974
Wanasiasa wa Ufaransa
Marais wa Ufaransa
Pampu

Kwa kundinyota angalia hapa Pampu (kundinyota)

Pampu ni kifaa kinachopeleka kiowevu kutoka mahali pamoja kwenda mahali pengine. 

Mfano wa kila siku ni pampu ya mafuta kwenye kituo kinachovuta mafuta, petroli au diseli kutoka tangi hadi gari. Mfano mwingine ni pampu ya maji inayovuta maji kutoka shimo la kisima hadi mdomo wake au moja kwa moja hadi ndani ya nyumba.

Kuna aina mbalimbali za pampu zinazotumia mifumo tofauti. 
 Pampu za skrubu ni kati ya pampu za kwanza zilizojulikana katika historia. Zinatumia mfumo wa skrubu ya Archimedes.
Pampu sahili mara nyingi ni pampu ambako pistoni inasukumwa juu ndani ya silinda ya pampu na hivyo kusababisha kupungukiwa kwa shinikizo ya hewa ndani ya silinda. Maji hufuata shinikizo ya duni na kupanda juu.  
Mfano mwingine wa pampu hutumia mwendo wa mikono inayozunguka ndani ya chemba ya pampu.
Moyo wa kibinadamu ni aina ya pampu pia inayotumia mfumo wa kukaza chemba chake na kukipanusha.

Kila pampu inahitaji nguvu fulani inayoendesha kazi yake. Pampu sahili zinaendeshwa kwa nguvu ya kibinadamu au ya wanyama. Tangu kale nguvu ya upepo au ya mwendo wa maji mtoni ilitumiwa pai kuendesha pampu. Haja ya kupata nguvu kwa pampu kwenye migodi ilikuwa sababu ya kugunduliwa kwa injini ya mvuke. Siku hizi pampu nyingi zinaendeshwa kwa nguvu ya umeme.

vifaa
Upigaji picha

Upigaji picha (kwa Kiingereza Photography kutokana na maneno mawili ya Kigiriki: φωτός, phōtos, ambalo mzizi wake ni φῶς, phōs, "nuru" na γραφή, graphé, "mwandiko" au "mchoro" ambayo kwa pamoja yanamaanisha "kuchora kwa mwanga".)
ni teknolojia na sanaa ya kutengeneza picha za kudumu kwa kunasa mwanga au mionzi mingine, kwa njia ya kielektroni au ya kikemia.

Kwa kawaida, lensi inatumika kuelekeza mwanga wa nje mpaka ndani ya kamera kwa muda fulani. 

Matumizi ya picha hizo leo ni makubwa katika sekta nyingi. 

Baada ya picha mgando (karne ya 19) binadamu alibuni pia picha za video (filamu).

Tanbihi

Marejeo

Utangulizi
Photography. A Critical Introduction [Paperback], ed. by Liz Wells, 3rd edition, London [etc.]: Routledge, 2004, ISBN 0-415-30704-X

Historia
 A New History of Photography, ed. by Michel Frizot, Köln : Könemann, 1998
 Franz-Xaver Schlegel, Das Leben der toten Dinge – Studien zur modernen Sachfotografie in den USA 1914–1935, 2 Bände, Stuttgart/Germany: Art in Life 1999, ISBN 3-00-004407-8.

Marejeo ya kitaalumu zaidi
 
 Hans-Michael Koetzle: Das Lexikon der Fotografen: 1900 bis heute, Munich: Knaur 2002, 512 p., ISBN 3-426-66479-8
 John Hannavy (ed.): Encyclopedia of Nineteenth-Century Photography, 1736 p., New York: Routledge 2005 ISBN 978-0-415-97235-2
 Lynne Warren (Hrsg.): Encyclopedia of Twentieth-Century Photography, 1719 p., New York, NY [et.] : Routledge, 2006
 The Oxford Companion to the Photograph, ed. by Robin Lenman, Oxford University Press 2005
 "The Focal Encyclopedia of Photography", Richard Zakia, Leslie Stroebel, Focal Press 1993, ISBN 0-240-51417-3

Vitabu vingine
 Photography and The Art of Seeing by Freeman Patterson, Key Porter Books 1989, ISBN 1-55013-099-4.
 The Art of Photography: An Approach to Personal Expression by Bruce Barnbaum, Rocky Nook 2010, ISBN 1-933952-68-7.
 Image Clarity: High Resolution Photography by John B. Williams, Focal Press 1990, ISBN 0-240-80033-8.

Viungo vya nje

 World History of Photography  From The History of Art.
 Daguerreotype to Digital: A Brief History of the Photographic Process From the State Library & Archives of Florida.
 Photography Changes Everything is a collection of original essays, stories and images—contributed by experts from a spectrum of professional worlds and members of the project's online audience—that explore the many ways photography shapes our culture and our lives, by the Smithsonian Institution.
 Brief History of Photography  (Illustrated) from University of Costa Rica

Upigaji picha
Fizikia
Teknolojia
Sanaa
Kiadang

Kiadang ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waadang. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiadang imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiadang iko katika kundi la Kialor.

Viungo vya nje
lugha ya Kiadang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiadang 
lugha ya Kiadang katika Glottolog
lugha ya Kiadang kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiaghu

Kiaghu ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waaghu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiaghu imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaghu iko katika kundi la Kiawyu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiaghu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiaghu
lugha ya Kiaghu katika Glottolog
lugha ya Kiaghu kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiarandai

Kiarandai ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waarandai. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiarandai imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiarandai iko katika kundi la “South Bird's Head”.

Viungo vya nje
lugha ya Kiarandai kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiarandai 
lugha ya Kiarandai katika Glottolog
lugha ya Kiarandai kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiasmat cha Pwani ya Casuarina

Kiasmat ya Casuarina ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waasmat. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiasmat ya Casuarina imehesabiwa kuwa watu 9000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiasmat ya Casuarina iko katika kundi la Kiasmat.

Viungo vya nje
lugha ya Kiasmat ya Casuarina kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiasmat ya Casuarina 
lugha ya Kiasmat ya Casuarina katika Glottolog
lugha ya Kiasmat ya Casuarina kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiasmat cha Kaskazini

Kiasmat ya Kaskazini ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waasmat. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiasmat ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiasmat ya Kaskazini iko katika kundi la Kiasmat.

Viungo vya nje
lugha ya Kiasmat ya Kaskazini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiasmat ya Kaskazini 
lugha ya Kiasmat ya Kaskazini katika Glottolog
lugha ya Kiasmat ya Kaskazini kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiasmat cha Kati

Kiasmat ya Katikati ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waasmat. Mwaka wa 1972 idadi ya wasemaji wa Kiasmat ya Katikati imehesabiwa kuwa watu 7000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiasmat ya Katikati iko katika kundi la Kiasmat.

Viungo vya nje
lugha ya Kiasmat ya Katikati kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiasmat ya Katikati 
lugha ya Kiasmat ya Katikati katika Glottolog
lugha ya Kiasmat ya Katikati kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiasmat cha Yaosakor

Kiasmat ya Yaosakor ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waasmat. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kiasmat ya Yaosakor imehesabiwa kuwa watu 2000 lakini wameanza kubadilisha lugha yao. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiasmat ya Yaosakor iko katika kundi la Kiasmat.

Viungo vya nje
lugha ya Kiasmat ya Yaosakor kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiasmat ya Yaosakor 
lugha ya Kiasmat ya Yaosakor katika Glottolog
lugha ya Kiasmat ya Yaosakor kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiatohwaim

Kiatohwaim ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waatohwaim. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiatohwaim imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiatohwaim iko katika kundi la Kikayagar.

Viungo vya nje
lugha ya Kiatohwaim kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiatohwaim 
lugha ya Kiatohwaim katika Glottolog
lugha ya Kiatohwaim kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiauye

Kiauye ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waauye. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kiauye imehesabiwa kuwa watu 350. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiauye iko katika kundi la “Wissel Lakes”.

Viungo vya nje
lugha ya Kiauye kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiauye 
lugha ya Kiauye katika Glottolog
lugha ya Kiauye kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiawyu cha Asue

Kiawyu ya Asue (pia Kipisa) ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waawyu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiawyu ya Asue imehesabiwa kuwa watu 6500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiawyu ya Asue iko katika kundi la Kiawyu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiawyu ya Asue kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiawyu ya Asue 
lugha ya Kiawyu ya Asue katika Glottolog
lugha ya Kiawyu ya Asue kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiawyu cha Edera

Kiawyu ya Edera ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waawyu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiawyu ya Edera imehesabiwa kuwa watu 3870. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiawyu ya Edera iko katika kundi la Kiawyu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiawyu ya Edera kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiawyu ya Edera 
lugha ya Kiawyu ya Edera katika Glottolog
lugha ya Kiawyu ya Edera kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiawyu cha Jair

Kiawyu ya Jair ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waawyu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiawyu ya Jair imehesabiwa kuwa watu 2300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiawyu ya Jair iko katika kundi la Kiawyu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiawyu ya Jair kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiawyu ya Jair 
lugha ya Kiawyu ya Jair katika Glottolog
lugha ya Kiawyu ya Jair kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiawyu-Kaskazini

Kiawyu ya Kaskazini ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waawyu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiawyu ya Kaskazini imehesabiwa kuwa watu 1500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiawyu ya Kaskazini iko katika kundi la Kiawyu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiawyu ya Kaskazini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiawyu ya Kaskazini 
lugha ya Kiawyu ya Kaskazini katika Glottolog
lugha ya Kiawyu ya Kaskazini kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiawyu cha Kati

Kiawyu ya Katikati ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waawyu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiawyu ya Katikati imehesabiwa kuwa watu 7500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiawyu ya Katikati iko katika kundi la Kiawyu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiawyu ya Katikati kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiawyu ya Katikati 
lugha ya Kiawyu ya Katikati katika Glottolog
lugha ya Kiawyu ya Katikati kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiawyu-Kusini

Kiawyu ya Kusini ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waawyu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiawyu ya Kusini imehesabiwa kuwa watu 9340. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiawyu ya Kusini iko katika kundi la Kiawyu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiawyu ya Kusini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiawyu ya Kusini
lugha ya Kiawyu ya Kusini katika Glottolog
lugha ya Kiawyu ya Kusini kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kibaham

Kibaham ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Wabaham. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kibaham imehesabiwa kuwa watu 1100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibaham iko katika kundi la Kibomberai-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kibaham kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibaham
lugha ya Kibaham katika Glottolog
lugha ya Kibaham kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiblagar

Kiblagar ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Wablagar kwenye visiwa vya Pantar, Pura na Ternate. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiblagar imehesabiwa kuwa watu 11,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiblagar iko katika kundi la Kialor-Pantar.

Viungo vya nje
lugha ya Kiblagar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiblagar
lugha ya Kiblagar katika Glottolog
lugha ya Kiblagar kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Bradley Cooper

Bradley Cooper (alizaliwa mnamo 5 Januari 1975) ni mwigizaji wa filamu na tamthilia kutoka nchini Marekani.

Viungo vya nje 

 

Waliozaliwa 1975
Waigizaji filamu wa Marekani
Watu walio hai
Kiadabe

Kiadabe ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Waadabe. Katika sensa ya mwaka 2015, idadi ya wasemaji wa Kiadabe imehesabiwa kuwa watu 260 . Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiadabe iko katika kundi la Kitimor.

Marejeo

Viungo vya nje
lugha ya Kiadabe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiadabe
lugha ya Kiadabe katika Glottolog
lugha ya Kiadabe kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Kibunak

Kibunak ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Timor ya Mashariki na Indonesia inayozungumzwa na Wabunak. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kibunak nchini Timor ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 55,000, na nchini Indonesia kuwa 21,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibunak iko katika kundi la Kitimor.

Viungo vya nje
lugha ya Kibunak kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibunak 
lugha ya Kibunak katika Glottolog
lugha ya Kibunak kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Lugha za Indonesia
Kifataluku

Kifataluku ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Wafataluku. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kifataluku imehesabiwa kuwa watu 37,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kifataluku iko katika kundi la Kitimor.

Viungo vya nje
lugha ya Kifataluku kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kifataluku
lugha ya Kifataluku katika Glottolog
lugha ya Kifataluku kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Kimakasae

Kimakasae ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Wamakasae. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kimakasae imehesabiwa kuwa watu 102,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimakasae iko katika kundi la Kitimor.

Viungo vya nje
lugha ya Kimakasae kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimakasae 
lugha ya Kimakasae katika Glottolog
lugha ya Kimakasae kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Kibaikeno

Kibaikeno ni lugha ya Kiaustronesia nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Wabaikeno. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kibaikeno imehesabiwa kuwa watu 72,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibaikeno iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kibaikeno kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibaikeno 
lugha ya Kibaikeno katika Glottolog
lugha ya Kibaikeno kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Kihabun

Kihabun ni lugha ya Kiaustronesia nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Wahabun. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kihabun imehesabiwa kuwa watu 2700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihabun iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kihabun kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihabun 
lugha ya Kihabun katika Glottolog
lugha ya Kihabun kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Kiidate

Kiidaté ni lugha ya Kiaustronesia nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Waidaté. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kiidaté imehesabiwa kuwa watu 13,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiidaté iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kiidaté kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiidaté 
lugha ya Kiidaté katika Glottolog
lugha ya Kiidaté kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Kikairui-Midiki

Kikairui-Midiki ni lugha ya Kiaustronesia nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Wakairui na Wamidiki. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kikairui-Midiki imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikairui-Midiki iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kikairui-Midiki kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikairui-Midiki 
lugha ya Kikairui-Midiki katika Glottolog
lugha ya Kikairui-Midiki kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Kilakalei

Kilakalei ni lugha ya Kiaustronesia nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Walakalei. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kilakalei imehesabiwa kuwa watu 3250. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilakalei iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kilakalei kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilakalei 
lugha ya Kilakalei katika Glottolog
lugha ya Kilakalei kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Kimakuva

Kimakuva ni lugha ya Kiaustronesia nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Wamakuva. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kimakuva imehesabiwa kuwa watu 56 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimakuva iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kimakuva kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimakuva 
lugha ya Kimakuva katika Glottolog
lugha ya Kimakuva kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Kimambae

Kimambae ni lugha ya Kiaustronesia nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Wamambae. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kimambae imehesabiwa kuwa watu 131,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimambae iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kimambae kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimambae 
lugha ya Kimambae katika Glottolog
lugha ya Kimambae kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Kinauete

Kinauete ni lugha ya Kiaustronesia nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Wanauete. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kinauete imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinauete iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kinauete kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinauete 
lugha ya Kinauete katika Glottolog
lugha ya Kinauete kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Kitukudede

Kitukudede ni lugha ya Kiaustronesia nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Watukudede. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kitukudede imehesabiwa kuwa watu 39,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitukudede iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kitukudede kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitukudede
lugha ya Kitukudede katika Glottolog
lugha ya Kitukudede kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Kiwaima'a

Kiwaima'a ni lugha ya Kiaustronesia nchini Timor ya Mashariki inayozungumzwa na Wawaima'a. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kiwaima'a imehesabiwa kuwa watu 18,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwaima'a iko katika kundi la Kitimor-Babar.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwaima'a kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwaima'a
lugha ya Kiwaima'a katika Glottolog
lugha ya Kiwaima'a kwenye Ethnologue

Lugha za Timor ya Mashariki
Kiburumakok

Kiburumakok ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waburumakok. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kiburumakok imehesabiwa kuwa watu 40 tu, yaani inawezekana kuwa lugha imeshatoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiburumakok iko katika kundi la Kiok.

Viungo vya nje
lugha ya Kiburumakok kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiburumakok 
lugha ya Kiburumakok katika Glottolog
lugha ya Kiburumakok kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kiburuwai

Kiburuwai ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Indonesia inayozungumzwa na Waburuwai. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiburuwai imehesabiwa kuwa watu 1000, lakini wengi wao wameanza kubadilisha lugha. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiburuwai iko katika kundi la Kisabakor.

Viungo vya nje
lugha ya Kiburuwai kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiburuwai 
lugha ya Kiburuwai katika Glottolog
lugha ya Kiburuwai kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Kamari

Kamari (kutoka Kiarabu) ni mchezo wa bahati nasibu unaohusisha pesa au kitu kingine chenye thamani kama tuzo kwa mshindi. Tuzo hilo la kubahatisha ndio lengo la mchezo.

Sheria za nchi zinatofautiana kuhusu uhalali wake. 

Hata maadili ya dini yanatofautiana. Kwa mfano dini ya Uislamu inakataza kabisa moja kwa moja uchezaji wa kamari 

Tatizo mojawapo kubwa ni kwamba wanaoshiriki michezo hiyo wanahitaji au kutamani sana utajiri, hivyo wakishindwa wanaweza kushawishika kucheza tena na tena hadi kufilisika. Baadhi ya wachezaji wa michezo hii hufikia hata kupata matatizo au ugonjwa wa akili. Kuna tiba za aina mbalimbali za kuwasaidia watu wanaoshindwa kuwa na uamuzi wa kuacha michezo hii kutokana na uraibu. 

Michezo ya kamari imekuwa biashara kubwa kimataifa, ikiwa na bajeti ya dola bilioni 335 mwaka 2009. Umaarufu wa michezo kama vile soka na teknolojia mpya imefanya michezo hii kupata umaarufu wa kasi kubwa duniani.

Tanbihi

Viungo vya nje

Center for Gaming Research - at University of Nevada, Las Vegas
Institute for the Study of Gambling and Commercial Gaming at the University of Nevada, Reno

 
Biashara
Maadili
Mchezo

Mchezo ni shughuli iliyopangwa hasa kama burudani na inayotumika pengine kwa lengo la malezi na la afya. 

Mchezo ni tofauti na kazi, inayofanyika kwa kawaida ili kupata malipo, na vilevile na sanaa, ambayo inalenga zaidi kutokeza uzuri au ujumbe fulani. Hata hivyo tofauti hizo si wazi kila mara, maana mambo hayo yanaweza kuchanganyikana katika tukio moja, ambalo linapendeza kwa uzuri, linaburudisha, linalea na kuleta malipo papo hapo.

Ushahidi wa kwanza wa michezo ni wa mwaka 2600 hivi KK na kwa sasa baadhi yake imeenea duniani kote

Tanbihi

Marejeo 
 Avedon, Elliot; Sutton-Smith, Brian, The Study of Games. (Philadelphia: Wiley, 1971), reprinted Krieger, 1979. ISBN 0-89874-045-2

Viungo vya nje
Spishi adimu

Shishi adimuni spishi ambazo zimeandikwa na International Union for Conservation of Nature (IUCN) katika orodha maalumu yenye majina ya zile zinazoelekea kukoma duniani (Red List).

Mwaka 2012 orodha hiyo ilikuwa na spishi za wanyama 3079 na spishi za mimea 2655, wakati mwaka 1998 zilikuwa 1102 na 1197 tu.

Inakadiriwa kwamba zaidi ya asilimia 40 za spishi ziko hatarini.

Siku hizi nchi nyingi zina sheria za kuhifadhi spishi za namna hiyo, kwa kukataza, k.mf. uwindaji na uchomaji moto, au kwa kuunda maeneo maalumu hifadhi za taifa.

Pia kuna mikataba ya kimataifa iliyosainiwa na nchi zote au karibu zote kwa ajili hiyo.

Picha

Tanbihi

Marejeo 

 Glenn, C. R. 2006. "Earth's Endangered Creatures".
 Ishwaran, N., & Erdelen, W. (2005, May). Biodiversity Futures, Frontiers in Ecology and the Environment, 3(4), 179.
 Kotiaho, J. S., Kaitala, V., Komonen, A., Päivinen, J. P., & Ehrlich, P. R. (2005, February 8). Predicting the Risk of Extinction from Shared Ecological Characteristics, proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 102(6), 1963-1967.
 Minteer, B. A., & Collins, J. P. (2005, August). Why we need an "Ecological Ethics", Frontiers in Ecology and the Environment, 3(6), 332-337.
 Raloff, J. (2006, August 5). Preserving Paradise, Science News, 170(6), 92.
 Wilcove, D. S., & Master L. L. (2008, October). How Many Endangered Species are there in the United States? Frontiers in Ecology and the Environment, 3(8), 414-420.
 Freedman, Bill. "Endangered species." Gale Encyclopedia of Science. Ed. K. Lee Lerner and Brenda Wilmoth Lerner. 4th ed. Detroit: Gale Group, 2008. Discovering Collection. Gale.
 Chiras, Daniel D. "Invader Species." Grolier Multimedia Encyclopedia. Grolier Online, 2011.
 "Endangered Species." Current Issues: Macmillan Social Science Library. Detroit: Gale, 2010.

Viungo vya nje 
 List of species with the category Endangered as identified by the IUCN Red List of Threatened Species
 Endangered Species  from UCB Libraries GovPubs
 Endangered Species & Wetlands Report  Independent print and online newsletter covering the ESA, wetlands and regulatory takings.
 USFWS numerical summary of listed species in US and elsewhere 
 https://worldwildlife.org/species

 
 
Mimea
Mitindo

Mitindo (au fasheni kutoka Kiingereza fashion) ni njia ya mtu, kundi au jamii kufanya au kuwasilisha jambo kwa namna maalumu. Kwa mfano kufanya jambo harakaharaka, polepole, kwa taratibu fulanifulani na kadhalika. Halafu hiyo namna maalumu inaenea katika jamii, hasa upande wa mavazi. Mitindo inabadilikabadilika kadiri ya mahali na nyakati.

Kuna watu maalumu ambao wanabuni mitindo mipya, wanaionyesha na kuisambaza, mara nyingi kwa faida kubwa kiuchumi. 

Kutokana na utandawazi, siku hizi mitindo inaenea duniani kote, hasa kutoka nchi tajiri kwenda nchi maskini, na pengine inaharibu maadili na utamaduni.

Tanbihi

Marejeo
Braudel, Fernand [http://books.google.com/books?id=rPgVp3vMOjcC&printsec=frontcover Civilization and Capitalism, 15th–18th Centuries, Vol 1: The Structures of Everyday Life,"] William Collins & Sons, London 1981 ISBN 0-520-08114-5
Breward, Christopher, The culture of fashion: a new history of fashionable dress, Manchester: Manchester University Press, 2003, ISBN 978-0-7190-4125-9 
Cabrera, Ana, and Lesley Miller. "Genio y Figura. La influencia de la cultura española en la moda." Fashion Theory: The Journal of Dress, Body & Culture 13.1 (2009): 103–110
Cumming, Valerie: Understanding Fashion History, Costume & Fashion Press, 2004, ISBN 0-89676-253-X
Hollander, Anne, Seeing through clothes, Berkeley: University of California Press, 1993, ISBN 978-0-520-08231-1
Hollander, Anne, Sex and suits: the evolution of modern dress, New York: Knopf, 1994, ISBN 978-0-679-43096-4
Hollander, Anne, Feeding the eye: essays, New York: Farrar, Straus, and Giroux, 1999, ISBN 978-0-374-28201-1
Hollander, Anne, Fabric of vision: dress and drapery in painting, London: National Gallery, 2002, ISBN 978-0-300-09419-0
Kawamura, Yuniya, Fashion-ology: an introduction to Fashion Studies, Oxford and New York: Berg, 2005, ISBN 1-85973-814-1
Lipovetsky, Gilles (translated by Catherine Porter), The empire of fashion: dressing modern democracy, Woodstock: Princeton University Press, 2002, ISBN 978-0-691-10262-7
McDermott, Kathleen, Style for all: why fashion, invented by kings, now belongs to all of us (An illustrated history), 2010, ISBN 978-0-557-51917-0 — Many hand-drawn color illustrations, extensive annotated bibliography and reading guide
Perrot, Philippe (translated by Richard Bienvenu), Fashioning the bourgeoisie: a history of clothing in the nineteenth century, Princeton NJ: Princeton University Press, 1994, ISBN 978-0-691-00081-7 
Steele, Valerie, Paris fashion: a cultural history, (2. ed., rev. and updated), Oxford: Berg, 1998, ISBN 978-1-85973-973-0 
Steele, Valerie, Fifty years of fashion: new look to now, New Haven: Yale University Press, 2000, ISBN 978-0-300-08738-3 
Steele, Valerie, Encyclopedia of clothing and fashion'', Detroit: Thomson Gale, 2005

Viungo vya nje

 
Sanaa
Uchumi