LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Monie Love

Simone Gooden (anafahamika zaidi kwa jina lake la kisanii kama Monie Love; amezaliwa 2 Julai 1970) ni emcee kutoka nchini Uingereza na mtangazaji wa redio wa zamani huko nchini Marekani. 

Alikuwa mtu aliyeheshimiwa sana katika hip hop ya Kiingereza, na kuleta mgongano/athira kubwa na wasaili/maemcee wengine wa kike wa Kimarekani kama vile Queen Latifah, vilevile kupitia uanchama wake na baadhi ya makundi mwishoni mwa miaka ya 1980/mwanzoni mwa miaka ya 1990 - Native Tongues. Love alikuwa miongoni mwa wasanii wa kwanza wa BritHop kuingia mkataba na kusambaziwa kazi zake dunia nzima na mastudio makubwakubwa duniani.

Miaka ya awali 
Love alizaliwa katika eneo la Battersea la mjini London. Huyu ni mdogo wake mwnamuziki wa muziki wa techno Dave Angel, na alikuwa binti wa baba aliyekuwa akipiga muziki wa jazz kutoka mjini London.

Shughuli za muziki 
Love alizanza kazi yake ya hip hop/BritHop akiwa kama emcee kwenye kundi la Kiingereza la Jus Bad, kundi ambalo linaunganishwa na DJ Pogo, Sparki, na MC Mell'O'. Kundi hilo lilitoa kibao cha kilichokwenda kwa jina la "Free Style/Proud" katika studio moja ya kujitegemea Tuff Groove mnamo 1988.

Love alianza kujipatia umaarufu wake wa kujulikana kibiashara nchini Marekani baada ya kuuza sura katika single ya Queen Latifah iliyojishindia Grammy Award "Ladies First," vilevile kwenye kibao cha Adeva "Ring My Bell," na kwa kina Jungle Brothers' "Doin' Our Own Dang," na kibao kikali cha kina De La Soul "Buddy." Umaarufu huo umepelekea kuingia mkataba na Warner Bros. Records, inamfanya Love kuwa miongoni mwa wasanii wachacha sana wa British hip-hop kufanya juhudi za kutoa kazi zao na mastudio makubwakubwa duniani.

Diskografia

Albamu zake

EP/Single alizofanya akiwa kivyake

Single Alizoshirikishwa 
 "Ladies First" (Queen Latifah akiwa na Monie Love)

Marejeo

Viungo vya nje
 [ AllMusic.com Biography - Monie Love]
 Monie Love's myspace.com page
 Monie Love Discography on Discogs
 A site focusing on the early days of Hip Hop development in the UK

Waliozaliwa 1970
Watu walio hai
Wanamuziki wa Uingereza
Marapa wa Marekani
Filipi

Filipi (kwa Kigiriki Φίλιπποι, Philippoi) ulikuwa mji wa Makedonia ya mashariki, ulioanzishwa na Filipo II wa Makedonia mwaka 356 KK ukaachwa katika karne ya 14 kutokana na uvamizi wa Waturuki. 

Leo kuna Filippoi tena karibu na magofu ya mji wa zamani katika mkoa wa Makedonia ya mashariki na Thrakia nchini Ugiriki.

Katika Biblia
Kadiri ya Agano Jipya, mwaka 49 au 50 mji ulitembelewa na Mtume Paulo kutokana na njozi aliyoipata ikiwa na himizo la kuingia Ulaya ili kuwaletea Injili Wamakedonia (Mdo 16:9-10). 

Matendo ya Mitume kinasimulia hivi: 16:11 Basi tukang’oa nanga kutoka Troa, tukafika Samothrake kwa tanga moja, na siku ya pili tukafika Neapoli; 12 na kutoka hapo tukafika Filipi, mji wa Makedonia, mji ulio mkuu katika jimbo lile, mahali walipohamia Warumi; tukawa katika mji huu, tukikaa siku kadha wa kadha. 13 Hata siku ya sabato tukatoka nje ya lango, tukaenda kando ya mto, ambapo tukadhani ya kuwa pana mahali pa kusali; tukaketi, tukasema na wanawake waliokutana pale. 14 Mwanamke mmoja, jina lake Lidia, mwenye kuuza rangi ya zambarau, mwenyeji wa Thiatira, mcha Mungu, akatusikiliza, ambaye moyo wake ulifunguliwa na Bwana, ayatunze maneno yaliyonenwa na Paulo. 15 Hata alipokwisha kubatizwa, yeye na nyumba yake, akatusihi, akisema, Kama mmeniona kuwa mwaminifu kwa Bwana, ingieni nyumbani mwangu mkakae. Akatushurutisha.

Paulo alidumisha uhusiano mzuri na jumuia ya Kikristo aliyoweza kuianzisha huko kwa muda mfupi, akaitembelea tena mwaka 56 na 57. 

Waraka kwa Wafilipi uliweza kuandikwa miaka 61-62.

Marejeo 
Ch. Bakirtzis, H. Koester (ed.), Philippi at the Time of Paul and after His Death, Harrisburg, 1998.
P. Collart, Philippes ville de Macédoine de ses origines jusqu'à la fin de l'époque romaine, Paris, 1937.
G. Gounaris, E. Gounaris, Philippi: Archaeological Guide, Thessaloniki, 2004. 
P. Lemerle, Philippes et la Macédoine orientale à l'époque chrétienne et byzantine, Ed. De Boccard, Paris, 1945.
M. Sève, "De la naissance à la mort d'une ville : Philippes en Macédoine (IVe siècle av. J.-C.–VIIe siècle apr. J.-C.)", Histoire urbaine n° 1, juin 2000, 187–204.
Ch. Koukouli-Chrysanthaki, Ch. Bakirtzis, Philippi Athens, second edition, 1997.

Viungo vya nje 

Philippi - Catholic Encyclopedia
Livius, Philippi  by Jona Lendering (ancient history)

Miji ya Biblia
Miji ya Ugiriki
Mtume Paulo
Chuo Kikuu cha Niccolò Cusano

Chuo Kikuu cha Niccolò Cusano (Università degli Studi Niccolò Cusano - UNICUSANO) ni chuo kikuu maarufu nchini Italia, kilichoanzishwa mwaka 2006 jijini Roma.

Viungo vya Nje 

 

Vyuo vikuu vya Italia
Roma
Nikolasi wa Myra

Nikolasi wa Myra (Mtakatifu Nikolasi kwa Kigiriki Ἅγιος Νικόλαος agios nikolaos; 270 – 6 Desemba 343), alikuwa askofu wa mji wa Myra akaendelea kuwa mmoja wa watakatifu maarufu zaidi wa Kanisa la Kikristo.

Tarehe 6 Desemba ni sikukuu yake inayosheherekewa na Wakristo Wakatoliki, Waorthodoksi na pia na sehemu ya Waprotestanti katika Ulaya ya kati na kaskazini.

Maisha
Hakuna habari nyingi za kihistoria zenye uhakika juu ya maisha yake lakini hadithi zilizosimuliwa juu yake ziko tele.

Myra leo hii inaitwa Demre, ni mji kusini mwa Uturuki, si mbali na Antalya. Ulikuwa mji wa bandari.

Nikolasi alikuwa na sifa ya kutenda miujiza pamoja na uponyaji.

Anasemekana alikuwa na tabia ya kuwaletea watu maskini na watoto zawadi kwa siri; kwa hiyo hukumbukwa hadi leo kwenye sikukuu yake ambako watoto katika nchi mbalimbali hupokea zawadi zinazowekwa ndani ya viatu au ndani ya soksi.

Kutokana na desturi hii amekuwa pia kielelezo au chanzo cha Baba Krismasi iliyo desturi badala ya Nikolasi.

Katika Ulaya ya karne za kati aliheshimiwa kama mtakatifu msimamizi wa wanabahari na wafanyabiashara; hapo ni sababu mojawapo ya kwamba kuna makanisa mengi sana yenye jina lake.

Picha

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Marejeo 

Waliozaliwa 270
Waliofariki 343
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Uturuki
Nikola Tavelic

Nikola Tavelić (Šibenik, 1340 hivi - Yerusalemu, leo kati ya Israeli na Palestina, 14 Novemba 1391) alikuwa mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo, padri na mmisionari katika Nchi takatifu ya Yesu.

Alitangazwa na Papa Leo XIII kuwa mwenye heri mwaka 1889, halafu na Papa Paulo VI kuwa mtakatifu tarehe 21 Juni 1970. Ni wa kwanza kutoka Croatia.

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mfiadini pamoja na Stefano wa Cuneo, Deodato wa Ruticinium na Petro wa Narbone. 

Sikukuu yao ni tarehe waliyouawa na Waislamu waliowahubiria Injili.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo 
D. Mandić: Documenta martyrii beati Tavelic, Dissertation Gregorianae, Roma 1958.
A. Crnica, Historico-iuridica dilucidatio vitae, martyrii et gloriae beati N. Tavelic, Dissertation Gregorianae, Roma 1958,
 Odilo Lechner, Ulrich Schütz: Mit den Heiligen durch das Jahr. Herder, Freiburg/B. 1988, ISBN 3-451-20485-1, S. 228.
 Vera Schauber, Hanns Michael Schindler: Heilige und Namenspatrone im Jahreslauf. Pattloch, Augsburg 2001, ISBN 3-629-01642-1, S. 587.
 Josef Gelmi u.a.: Lexikon der Namen und Heiligen. Edition Nikol, Hamburg 2002, ISBN 3-933203-63-5, S. 609.
 Ordo Fratrum Minorum: Franziskanisches Proprium. Die Feier des Stundengebetes. Herder, Freiburg/B. 1987, S. 372–375.

Viungo vya nje 
 Habari za maisha yake na ya wenzake
 Croatian Catholic Centre Clifton Hill in Melbourne 

Waliozaliwa 1340
Waliofariki 1391
Wafransisko
Mapadri
Wamisionari
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Korasya
Watakatifu wa Israeli
Nchi takatifu

Nchi takatifu ni jina la heshima ya kidini linalopewa eneo maalumu huko Mashariki ya Kati kadiri ya imani ya Uyahudi, Ukristo na Uislamu.

Marejeo

Viungo vya nje
 American Travelers to the Holy Land in the 19th Century  Shapell Manuscript Foundation
 Virtual tour of Holy Land 
 Virtual Map of the Holy Land 

Uyahudi
Ukristo
Uislamu
Maeneo ya Biblia
Stefano wa Cuneo

Stefano wa Cuneo (Cuneo, Italia - Yerusalemu, leo kati ya Israeli na Palestina, 14 Novemba 1391) alikuwa mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo, padri na mmisionari katika Nchi takatifu ya Yesu.

Kabla ya kwenda huko aliishi kitawa katika kisiwa cha Corsica, leo sehemu ya Ufaransa.

Alitangazwa na Papa Leo XIII kuwa mwenye heri mwaka 1889, halafu na Papa Paulo VI kuwa mtakatifu tarehe 21 Juni 1970. 

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mfiadini pamoja na Nikola Tavelic, Deodato wa Ruticinium na Petro wa Narbone. 

Sikukuu yao ni tarehe waliyouawa na Waislamu waliowahubiria Injili.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Marejeo 
 D. Mandić: Documenta martyrii beati Tavelic, Dissertation Gregorianae, Roma 1958.
 A. Crnica, Historico-iuridica dilucidatio vitae, martyrii et gloriae beati N. Tavelic, Dissertation Gregorianae, Roma 1958,
 Odilo Lechner, Ulrich Schütz: Mit den Heiligen durch das Jahr. Herder, Freiburg/B. 1988, ISBN 3-451-20485-1, S. 228.
 Vera Schauber, Hanns Michael Schindler: Heilige und Namenspatrone im Jahreslauf. Pattloch, Augsburg 2001, ISBN 3-629-01642-1, S. 587.
 Josef Gelmi u.a.: Lexikon der Namen und Heiligen. Edition Nikol, Hamburg 2002, ISBN 3-933203-63-5, S. 609.
 Ordo Fratrum Minorum: Franziskanisches Proprium. Die Feier des Stundengebetes. Herder, Freiburg/B. 1987, S. 372–375.

Viungo vya nje
 

Waliofariki 1391
Wafransisko
Mapadri
Wamisionari
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Italia
Watakatifu wa Israeli
Black Sheep

Black Sheep ni kundi la hip hop linalounganishwa na wasanii wawili kutoka mjini Queens, New York. Ndani yake anakuja  Andres "Dres" Titus na William "Mista Lawnge" McLean. Wawili hawa wanatokea mjini New York, lakini walikutana wakati wakiwa vijana huko mjini North Carolina, ambapo familia zao zilihamia huko.

Kundi lilikuwa na uhusiano na Native Tongues, ambamo wakiwa pamoja na Jungle Brothers, A Tribe Called Quest, na De La Soul. Baada ya kuwa pamoja kunako 1989, Black Sheep wakatoa albamu yao ya kwanza mnamo 1991 wakiwa na kibao chao kikali cha "Flavor of the Month" na baadaye kutoa albamu ya kwanza ya A Wolf in Sheep's Clothing, ambapo iliwapatia sifa na umaarufu wa kina katika jumuia nzima ya hip-hop kwa mashairi na albamu yao isio na kifani.

Baada ya miaka sita ya kuwa pamoja, Black Sheep wakatengana mnamo 1995, lakini wakaamua kuungana tena baada ya miaka 5.

Diskografia

Albums
{| class="wikitable"
!align="left" |Maelezo ya Albamu
|-
|align="left"|A Wolf in Sheep's Clothing
 Imetoka: 22 Oktoba 1991
 RIAA Certification: Gold
 Nafasi za chati za Billboard 200: #30
 Nafasi za chati za R&B/Hip-Hop: #15
 Singles: "Flavor of the Month"/"Butt...In the Meantime", "The Choice Is Yours (Revisited)"/"The Choice Is Yours"/"Have U.N.E. Pull"/"Yes", "Strobelite Honey"/"Gimme the Finga", "Similak Child"
|-
|align="left"|Non-Fiction
 Imetolewa: 6 Desemba 1994
 Nafasi za chati za Billboard 200: #107
 Nafasi za chati R&B/Hip-Hop: #24
 Single: "Without a Doubt"/"We Boys", "North South East West"
|-
|align="left"|8WM/Novakane (Dres Solo Project)
 Imetolewa: 23 Oktoba 2006
 Nafasi za chati za Billboard 200:
 Nafasi za chati R&B/Hip-Hop:
 Single: "Whodat?"
|-
|align="left"|From The Black Pool of Genius (Dres Solo Album)
 Imetolewa: 2010
 Singles: "Birds of a Feather", "Party Tonight", "Come Back Home"
|}

Single na EP
 "Flavor of the Month" (1991)
 "The Choice Is Yours (Revisited)" (1991)
 imerudiwa na wasanii kibao akiwa pamoja na Trik Turner, Bloodhoud Gang, na kina Deftones
 (Imetumika katika kazi ya 2010 Kia Soul "Rapping Hamsters")
 "Strobelite Honey" (1992)
 "Similak Child" (1992)
 "Without A Doubt" (1994)
 "North South East West" (1995)
 Redlight, Greenlight (EP)'' (-merekodiwa 2000, Imetolewa 2002)

Video zake
 Black Sheep - Flavor of the Month (1991)
 Black Sheep - The Choice Is Yours (1991)
 Black Sheep - Strobelite Honey (1992)
 Vanessa Williams akiwa na Black Sheep - Work to Do (Remix) (1992)
 Showbiz & A.G ft. Black Sheep - Bounce Ta This (1992)
 Black Sheep - Similak Child (1992)
 The Legion akiwa na Dres - Jingle Jangle (1993)
 Black Sheep - Without a Doubt (1994)
 Black sheep - Work to DO

Marejeo

Viungo vya Nje
 Dres of Black Sheep interview
 Dres of Black Sheep on Myspace.com
 Mr. Long's (formerly Mista Lawnge) Solo site 
 Last Black Sheep Interview as group
 Still Relevant: Dres of Black Sheep  Aprili 2008, Interview with Hip Hop Lives Online, HHLO.net
 Alternative rapper Dres resurrects Black Sheep 

Makundi ya hip hop ya Marekani
Deodato wa Ruticinium

Deodato wa Ruticinium au Diode Aribert (labda Rodez, Ufaransa 1340 hivi - Yerusalemu, leo kati ya Israeli na Palestina, 14 Novemba 1391) alikuwa mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo, padri na mmisionari kwanza Bosnia, halafu katika Nchi takatifu ya Yesu.

Alitangazwa na Papa Leo XIII kuwa mwenye heri mwaka 1889, halafu na Papa Paulo VI kuwa mtakatifu tarehe 21 Juni 1970. 

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mfiadini pamoja na Nikola Tavelic, Stefano wa Cuneo na Petro wa Narbone. 

Sikukuu yao ni tarehe waliyouawa na Waislamu waliowahubiria Injili.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo 
D. Mandić: Documenta martyrii beati Tavelic, Dissertation Gregorianae, Roma 1958.
A. Crnica, Historico-iuridica dilucidatio vitae, martyrii et gloriae beati N. Tavelic, Dissertation Gregorianae, Roma 1958,
 Odilo Lechner, Ulrich Schütz: Mit den Heiligen durch das Jahr. Herder, Freiburg/B. 1988, ISBN 3-451-20485-1, S. 228.
 Vera Schauber, Hanns Michael Schindler: Heilige und Namenspatrone im Jahreslauf. Pattloch, Augsburg 2001, ISBN 3-629-01642-1, S. 587.
 Josef Gelmi u.a.: Lexikon der Namen und Heiligen. Edition Nikol, Hamburg 2002, ISBN 3-933203-63-5, S. 609.
 Ordo Fratrum Minorum: Franziskanisches Proprium. Die Feier des Stundengebetes. Herder, Freiburg/B. 1987, S. 372–375.

Viungo vya nje
 Habari za maisha yake na ya wenzake

Waliofariki 1391
Wafransisko
Mapadri
Wamisionari
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Ufaransa
Watakatifu wa Israeli
Petro wa Narbone

Petro wa Narbone (Narbonne, Ufaransa - Yerusalemu, leo kati ya Israeli na Palestina, 14 Novemba 1391) alikuwa mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo, padri na mmisionari katika Nchi takatifu ya Yesu.

Kabla hajaenda huko aliishi miaka 15 katika makao ya upwekeni ya Brogliano (Italia).

Alitangazwa na Papa Leo XIII kuwa mwenye heri mwaka 1889, halafu na Papa Paulo VI kuwa mtakatifu tarehe 21 Juni 1970. 

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mfiadini pamoja na Nikola Tavelic, Deodato wa Ruticinium na Stefano wa Cuneo. 

Sikukuu yao ni tarehe waliyouawa na Waislamu waliowahubiria Injili.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Marejeo 
D. Mandić: Documenta martyrii beati Tavelic, Dissertation Gregorianae, Roma 1958.
A. Crnica, Historico-iuridica dilucidatio vitae, martyrii et gloriae beati N. Tavelic, Dissertation Gregorianae, Roma 1958,
 Odilo Lechner, Ulrich Schütz: Mit den Heiligen durch das Jahr. Herder, Freiburg/B. 1988, ISBN 3-451-20485-1, S. 228.
 Vera Schauber, Hanns Michael Schindler: Heilige und Namenspatrone im Jahreslauf. Pattloch, Augsburg 2001, ISBN 3-629-01642-1, S. 587.
 Josef Gelmi u.a.: Lexikon der Namen und Heiligen. Edition Nikol, Hamburg 2002, ISBN 3-933203-63-5, S. 609.
 Ordo Fratrum Minorum: Franziskanisches Proprium. Die Feier des Stundengebetes. Herder, Freiburg/B. 1987, S. 372–375.

Viungo vya nje
 

Waliofariki 1391
Wafransisko
Mapadri
Wamisionari
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Ufaransa
Watakatifu wa Israeli
Jiwe

Jiwe (wingi: mawe) ni kitu chochote kigumu kitokanacho ardhini, kama vipande vidogovidogo ambavyo vinatokana na kuvunjika au kumeguka kwa miamba. Huundwa na madini mbalimbali yanapochanganyika kwa mvua na joto kali hukausha maji au hata pia mkandamizo. 

Jiolojia
Mashapo
Maporomoko ya maji

Kwa matumizi mengine ya jina angalia maporomoko

Maporomoko ya maji ni mahali ambako maji yanatelemka juu ya kona kwenye mtelemko na kuelekea chini. Kwa kawaida ni sehemu ya njia ya mto au kijito pale ambako maji yanatelemka juu ya ukingo wa mwamba. Lakini inaweza kutokea pia kwenye ukingo wa barafuto pale ambako maji ya myeyuko yanatelemka.

Kutokea na kubadilika kwa maporomoko ya maji 
Maporomoko ya maji hutokea kwa kawaida katika sehemu za juu ya njia ya mto. Hapa mtelemko kwa jumla ni mkubwa zaidi na mwendo wa maji haraka zaidi. Kwa hiyo nguvu ya maji ni kubwa zaidi kiasi inaweza kuchimba lalio hadi imekuwa mfereji kama korongo mrefu. 

Pale ambako mwendo wa maji ni juu ya mwamba mgumu mmomonyoko hutokea polepole tu.  Pale yanapofikia mahali ambako mwamba mgumu wa juu unakwisha nguvu ya maji yakitelemka kwenye ukingo inachimba lalio ya chini.
Chini ya ukingo hutokea dimbwi yenye kizingia cha maji. Maji yanayozunguko humo pamoja na mawe na mchanga ndani yake yanasuguana kwenye ukuta wa mwamba. Kwa njia upeno au nusu pango hutokea. Kama kuna mwamba laini chini ya takaba ya mwamba mgumu wa juu upanuzi wa pango unaendelea haraka zaidi. Baada ya muda upeno unakatika na kuanguka.

Kwa njia hii ukingo wa maporomoko unarudi nyuma na kurudisha njia ya korongo nyuma. Kasi ya harakati inategemea na tabia za mwamba unaopatikana. Kuna maporomoko yanayorudi nyuma mita na nusu kila mwaka.

Baada ya muda wa kutosha (wakati mwingine miaka mamillioni) nguvu ya maji umeondoa mwamba wa kutosha hali hakuna maporomoko tena na ngazi katika njia imekuwa mtelemko tu.

Picha

Tanbihi 

mito
Kipimo cha Beaufort

Kipimo cha Beaufort (ing. Beaufort scale) ni mfumo wa kupima kasi ya upepo. Msingi wake si kipimo kamili cha mwendo wa upepo bali kutazama matokeo ya upepo katika mazingira. Mfumo huu hutumiwa zaidi duniani ulianzshwa mnamo 1805 na MWingereza Francis Beaufort.

Kuna ngazi 12 halafu ngazi ya "sifuri" kama hakuna upepo kabisa.

Ngazi za Beaufort

Picha

Other websites 
 UK Meteorological Office: The Beaufort Scale 
 Investigating Clouds , a lesson plan from the National Science Digital Library that uses the Beaufort Scale.
 Radio interview with Scott Huler.
 OceanWeather.com gives current graphics for wind, waves and temperature
 Open Source Textbook at Oceanworld.tamu.edu  cites the original definition formula in chapter 4 
 Howtoon Poster  showing effects on land/sea effects at each step.

Vipimo
metorolojia
Uchafuzi wa hewa

Uchafuzi wa hewa ni uingizaji wa mata yenye madhara kwa uhai katika hewa inayozingira dunia, hata kusababisha maradhi, vifo na uharibifu wa aina mbalimbali kwa binadamu na viumbe hai vingine, vikiwa pamoja na mazao. 

Vyanzo vyake hujumuishwa na vyombo vya moto, viwanda vya kuvuna umeme, viwanda vingine na shughuli za kila siku za nyumbani.

Kwa namna ya pekee uchafuzi huo umefanyika na kuathiri Ulaya, Amerika na maeneo mengi ya Asia. 

Uchafuzi wa hewa ni mbaya zaidi mijini ambako umesababisha ongezeko kubwa la madhara ya kupumua kwa wakazi wengi sana.

Kadiri ya ripoti ya mwaka 2014 ya WHO, mwaka 2012 uchafuzi ulisababisha vifo vya watu milioni 7 duniani kote.

Tanbihi

Hifadhi ya mazingira
Jiografia
Biolojia
Uchafuzi wa bahari

Uchafuzi wa bahari ni hali inayotokana na shughuli mbalimbali zinazohatarisha mazingira ya bahari. 

Shughuli hizi mara nyingi hutokana na binadamu mwenyewe, katika hali ya kujitafutia riziki za kila siku, hususani katika kipindi hiki cha ukuaji wa teknolojia za viwanda, na mara nyingi huwa ni za uvuvi baharini pamoja na zile ambazo hufanyika karibu au pembezoni mwa bahari husika.

Bahari za dunia kwa karne nyingi zimeonekana kuwa sehemu mahususi za kutupia taka. Hivyo sasa imepelekea kwa wingi kiasi kikubwa cha uchafu kimezidi kuwa kingi sana, mpaka hupelekea athari katika bahari kuu kwa viumbe wanaoishi ndani yake.

Uchafuzi huu wa bahari kwa kiasi kikubwa huonekana katika fukwe za bahari kuu ambazo hupokea kila aina ya uchafu unaotokana na shughuli za binadamu.

Bahari kuu za dunia
Bahari hizo ni kama vile:
Bahari ya Atlantiki 
Bahari ya Pasifiki
Bahari ya Hindi

Vyanzo vya uchafu baharini
Vyanzo ambavyo mara nyingi huhusishwa na utupaji wa taka ni kama vile, mito iliyo na maji machafu ambayo huelekea baharini, kutokana na uchafuzi wa hali ya hewa ambao hupelekea bahari kuchafuka. Hivyo mito hii inayoelekea baharini mara nyingi hubeba vitu kama vile: maji taka, mbolea na sumu za wadudu, uchafu kutoka katika migodi, mashamba ya chumvi;taka za nyuklia, viwanda vya chuma, kampuni za karatasi, visima vya mafuta, usafirishwaji wa mafuta, viwanda vya kusindika vyakula.

Picha

Ekolojia
Bahari
Kuongezeka Majangwa

Uharibifu misitu ,ufugaji wa ng'ombe na kilimo cha kupindukia vimekua vyanzo vikuu vya Kuongezeka Majangwa. Udongo unapokua mkavu,hwa huru kwa upepo ambao huuchana udongo wa juu na kuusambaratisha. Ardhi za vilimo mwanzo zilikua zikizalisha  zimekua tasa na hupoteza mandhari zake. Kisha jangwa hutanuka na kuteka ardhi.

Jiolojia
Muwati

Miwati ni miti ya jenasi Acacia katika familia Fabaceae iliyo na majani yenye sehemu nyingi, lakini vikonyo vya majani vya spishi nyingi vimekuwa vipana na vimebadili majani menyewe. Zamani jenasi hii ilikuwa na spishi takriban 1300 lakini wanasayansi wameigawanya kwenye jenasi tano sasa: Acacia, Vachellia, Senegalia, Acaciella na Mariosousa. Spishi za Acacia zinatofautiana na zile za jenasi Vachellia, Senegalia na Acaciella kwa ukosa wa miiba (ghairi ya muwati kangaruu). Hazina mastipula (majani mawili madogo chini ya jani kuu) kama spishi za Mariosousa.

Kwa asili takriban miti hii yote inatokea Australia lakini imewasilishwa katika mabara mengine. Hata hivyo spishi moja ni ya kienyeji ya Madagaska, spishi nyingine ya Reunion na spishi 12 za Asia.

Spishi ya Afrika (Madagaska na kisiwa cha Reunion)
 Acacia heterophylla, Muwati wa Madagaska (Mountain Tamarind)

Spishi zilizowasilishwa katika Afrika
 Acacia auriculiformis, Mkesia Maua-njano (Earpod Wattle)
 Acacia baileyana (Bailey's Wattle)
 Acacia cyclops (Red Eye)
 Acacia dealbata (Silver Wattle)
 Acacia decurrens (Green Wattle)
 Acacia elata (Pepper Tree Wattle)
 Acacia implexa (Screw-pod Wattle)
 Acacia longifolia (Long-leaved Wattle)
 Acacia mangium, Mkesia Maua-meupe (Hickory Wattle)
 Acacia mearnsii, Muwati Mweusi (Black Wattle)
 Acacia melanoxylon, Mtasimana (Blackwood)
 Acacia paradoxa, Muwati Kangaruu (Kangaroo Thorn)
 Acacia podalyriifolia (Pearl Acacia)
 Acacia pycnantha (Golden Wattle)
 Acacia saligna (Port Jackson Willow)

Picha

Marejeo

Mharagwe na jamaa
Petro Regalado

Petro Regalado (kwa Kihispania San Pedro Regalado) (Valladolid, Hispania, 1390 – La Aguilera, 30 Machi 1456) alikuwa mtawa na padri aliyechangia urekebisho wa shirika lake la Kifransisko.  

Alitangazwa mwenye heri na Papa Inosenti XI tarehe 11 Machi 1684, halafu mtakatifu na Papa Benedikto XIV tarehe 29 Juni 1746. 

Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe ya kifo chake au 13 Mei, ambapo maiti yake ilifukuliwa miaka 36 baada ya kifo chake ikaonekana haijaoza, ikazikwa mahali pa heshima zaidi.

Maisha
Familia yake ilikuwa tajiri na adilifu. Kisha kufiwa baba, alilelewa na mama tu.

Alipofikia umri wa miaka 10 aliomba kujiunga na Ndugu Wadogo Wakonventuali, akakubaliwa miaka 3 baadaye.  

Mwaka 1404 akawa mmojawapo kati ya wafuasi wa kwanza wa Pedro de Villacreces, aliyeanzisha urekebisho wa Observansya nchini Hispania mwaka 1397.

Katika konventi mpya ya La Aguilera, Petro alikuta maisha ya upweke, sala na ufukara mkuu aliyoyatamani, akayaeneza kwa nguvu zote. 

Mtu mnyenyekevu sana na mwenye nidhamu kamili ya toba, mwaka 1415 akawa mhudumu wa konventi hiyo. 

Mwaka 1422, kutokana na kifo cha Villacreces, Petro akawa kiongozi wa urekebisho hadi kifo chake.

Alijenga vyumba viwili ambamo waishi wakaapweke wasiozidi kumi na wawili.

Sifa zake za utakatifu zikazidi kuvuma, pia kutokana na miujiza mingi iliyosemekana kutokea.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Marejeo
 Marcelo González, San Pedro Regalado, en Año Cristiano, Tomo I, Madrid, Ed. Católica (BAC 182), 1959, pp. 710-716.
 Luis Carrión González, Historia documentada de convento DOMUS DEI de La Aguilera. Madrid 1930.
 Daniel Elcid, El Santo Regalado. La Aguilera 1997.
 José Miguel López Cuétara, San Pedro Regalado, fraile franciscano, el Santo de La Aguilera. Diario de Burgos, 1991 - San Pedro Regalado, un vallisoletano desconocido. El Norte de Castilla, 1994 - Seiscientos años de la fundación del Convento  Domus Dei de La Aguilera. Diario de Burgos, 2004.

Viungo vya nje
 Peter de Regalado at the Catholic Encyclopedia
  Biografía de San Pedro Regalado
 Archidiócesis de Valladolid - Biografía de San Pedro Regalado 
 Cofradía de San Pedro Regalado - Valladolid 

Waliozaliwa 1390
Waliofariki 1456
Wafransisko
Mapadri
Watakatifu wa Hispania
Yohane wa Dukla

Yohane wa Dukla (kwa Kipolandi Jan z Dukly) alikuwa mtawa na padri wa shirika la Ndugu Wadogo kutoka Polandi

Maisha
Yohane alizaliwa Dukla, Polandi, mwaka 1414 akafariki mwaka 1484 huko Lviv, leo nchini Ukraina. 

Ingawa alijiunga kwanza na Ndugu Wadogo Wakonventuali, baadaye akajiunga na urekebisho wa Observansya.

Hata baada ya kupofuka aliendelea kuandaa hotuba zake maarufu kwa kurudisha watu wengi kwenye Kanisa.

Heshima baada ya kifo
Mara baada ya kifo chake aliheshimiwa kama mtakatifu na miujiza mbalimbali ilisemekana kutokea kaburini pake. 

Hatimaye, tarehe 10 Juni 1997, Papa Yohane Paulo II alimtangaza rasmi kuwa mtakatifu katika misa aliyoadhimisha huko Krosno, Poland, wakishiriki watu milioni 1 hivi. 

Sikukuu yake ni tarehe 29 Septemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo

Viungo vya nje

Waliozaliwa 1414
Waliofariki 1484
Wafransisko
Mapadri
Watakatifu wa Poland
Petro Baptista

Petro Baptista (kwa Kihispania San Pedro Bautista), alikuwa balozi wa Hispania nchini Japani, mkuu wa Ndugu Wadogo Pekupeku wamisionari huko, padri aliyehudumia wakoma, na hatimaye akawa kiongozi wa wafiadini 26 waliouawa msalabani tarehe 5 Februari 1597.

Alitangazwa na Papa Urban VIII kuwa mwenye heri tarehe 14 Septemba 1627, halafu Papa Pius IX akamtangaza mtakatifu tarehe 8 Juni 1862.

Sikukuu yake na ya wafiadini wenzake huadhimishwa kila mwaka tarehe 6 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa 1542
Waliofariki 1597
Wafransisko
Mapadri
Wamisionari
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Hispania
Watakatifu wa Japani
Kiunguja

Kiunguja ("lugha ya Unguja") ni lahaja ya Kiswahili iliyo lugha ya kawaida kwenye kisiwa cha Unguja, Tanzania. Lahaja hii ilitumiwa wakati wa ukoloni na Kamati ya kimaeneo ya lugha ya Kiswahili kama msingi wa kuunda Kiswahili Sanifu katika Afrika ya Mashariki.

Marejeo

Kiswahili
Pizza

Pizza (matamshi ya Kiitalia pid-za) ni chakula chenye asili ya Italia kilichosambaa kote duniani. Ni kipande cha mkate bapa kinachofunikwa kwa mchuzi mnene wa nyanya na vipande vya jibini. Mara nyingi vipande vyembamba vya mboga mbalimbali, nyama au samaki vinaongezwa pamoja na jibini. Yote huokwa katika joko, jibini inayeyuka na kuunganisha sehemu nyingine za pizza.

Mwaka 2017 UNESCO imetangaza ufundi wa Wanapoli wa kupika pizza kuwa "urithi wa dunia".

Historia ya pizza
Mtangulizi wa pizza, na pia chanzo cha jina lake, ni "pita" ya Kigiriki. Tangu milenia watu wa nchi za Mediteranea walitengeneza chakula cha moto kwa kuoka mkate bapa pamoja na majani, mafuta na jibini, pia nyama iliyosagwa. Hii "pita" ya Wagiriki inapatikana pia katika nchi jirani, kwa mfano Uturuki kwa jina "pide".

Pizza yenyewe ina chanzo chake katika mji wa Napoli (Italia kusini) wakati wa karne ya 19. Mwanzoni pizza ilisambaa kutoka Napoli hadi sehemu nyingine za Italia. Baadaye wahamiaji kutoka Italia walileta pizza hadi nchi walipohamia na hapo wenyeji wa nchi hizi walianza kupenda chakula hiki. 

Hatua nyingine za usambazaji ilikuwa utengenezaji wake viwandani ambako pizza zinaandaliwa na kugandishwa katika chumba cha barafu. Kama chakula barafu huuzwa kupitia maduka yenye friza na kuokwa katika joko la nyumbani. Kutokana na wingi wa ladha na urahisi wa kuiweka mezani pizza barafu, namna hizi za pizza zinauzwa kwa wingi katika mazingira yenye maduka ya friza.

Nanma ya kutegeneza pizza
Kinyunga kinatenegezwa kwa kutumia unga wa ngano, maji, chumvi, hamira na mafuta kidogo. Kinyunga kinakaa kwa muda wa angalau saa 1, halafu kinatandikwa nyembamba sana. Hapa ndipo tofauti muhimu na aina za "pita". Kinyunga bapa hufunikwa ama kwa vipande vyembamba vya nyanya au mchuzi mnene wa nyanya uliopikwa pamoja na viungo kama vitunguu saumu na majani yenye ladha; nyanya hufunikwa kwa jibini iliyosagwa au iliyokatwa bapa nyembamba sana. Hapo ndipo pizza asilia inayowekwa katika joko na kuokwa kwa joto kubwa iwezekanavyo, mara nyingi sentigredi 400-500 kwa dakika chache tu.

Kuna namna nyingi kubadilisha na kuongeza ladha ya pizza kwa kuongeza viungo vingine juu na ndani ya kanda la jibini. Mara nyingi vipande vyembamba vya nyama kama soseji, samaki au wanyama wengine wa baharini, uyoga, mboga kama vitunguu, zaituni, pilipili, pilipili hoho na mengine vyatandikwa hapa. Hakuna vyakula visivyoweza kukatwa vyembamba na kutumiwa hapa.

Manufaa ya pizza kwa afya yako 
Rojorojo ya nyanya (tomato sauce) husaidia kupigana na saratani. Rojorojo hii huwa na kiungo cha lycopene ambacho chasemekana pia kusaidia mwili usiwe wa kupata magonjwa kwa haraka.

Inapopikwa vizuri kwa kutumia mboga, proteini na mafuta mazuri, pizza husaidia mwili kukua vizuri na kupata lishe bora.

Tanbihi

Viungo vya nje 
Health Benefits of Pizza 
Pizza prevents Cancer

chakula
utamaduni wa Italia
Urithi wa Dunia
Fizi

Fizi ni wilaya ya kusini ya mkoa wa Kivu Kusini. Wilaya hiyo inajulikana sana ikiwa ni sehemu ambayo rais Joseph Kabila alizaliwa. Ndipo palipoanza kundi la Mai-Mai. 

Lugha ya watu wa Fizi ni Kibembe (Ébembe).

Mkoa wa Kivu Kusini
Vinh Long

Vĩnh Long (thành phố Vĩnh Long) ni mji katika kusini mwa Vietnam na makao makuu ya wilaya yenye jina hili. Idadi ya wakazi ni 147,039 ambao ni mchanganyiko wa Wavietnam, Wachina na Wakhmer. Mji uko ndani ya delta ya mto Mekong na usafiri mwingi ndani ya mji unafanywa kwenye njia za maji. 

Kuna barabara moja inayounganisha Vinh Long na Mji wa Ho Chi Minh.

Miji ya Vietnam
Soko la hisa

Soko la hisa (kwa Kiingereza "stock exchange") ni mahali pa biashara ya hisa za makampuni. 

Mara nyingi "soko la hisa" lamaanisha taasisi au jengo ambako biashara hii inafanywa. Lakini jina hili laweza pia kumaanisha jumla ya biashara ya hisa katika nchi fulani au katika tawi la uchumi (ing. "share / stock market") kwa kujumlisha taasisi mbalimbali katika nchi au biashara kwa njia ya intaneti.

Masoko ya hisa muhimu ya kimataifa 
 American Stock Exchange
 Bombay Stock Exchange
 Euronext
 Frankfurt Stock Exchange
 Helsinki Stock Exchange
 Hong Kong Stock Exchange
 Johannesburg Securities Exchange
 London Stock Exchange
 Madrid Stock Exchange
 Milan Stock Exchange
 Nairobi Stock Exchange
 NASDAQ
 National Stock Exchange
 New York Stock Exchange
 São Paulo Stock Exchange
 Korea Stock Exchange
 Shanghai Stock Exchange
 Singapore Exchange
 Stockholm Stock Exchange
 Taiwan Stock Exchange
 Tokyo Stock Exchange
 Toronto Stock Exchange
 Zürich Stock Exchange

Masoko ya hisa muhimu zaidi barani Afrika
Kwa jumla kuna masoko ya hisa 29 barani Afrika yanayohudumia nchi 38.

Kuna masoko ya hisa 2 ya kikanda ambayo ni:
 Bourse Régionale des Valeurs Mobilières (BRM) huko Abidjan ambayo inahudumia nchi za Benin, Burkina Faso, Guinea Bissau, Côte d'Ivoire, Mali, Niger, Senegal na Togo; na
 Bourse Régionale des Valeurs Mobilières d'Afrique Centrale (BVMAC) huko Libreville ambayo inahudumia nchi za Jamhuri ya Afrika ya Kati, Tchad, Kongo, Guinea ya Ikweta na Gabon.

Masoko ya hisa ya kwanza katika Afrika yaliundwa Misri (mwaka 1883), Afrika Kusini (mwaka 1887) na Moroko (1929).

Viungo vya nje

Uchumi
Coca-Cola

Coca-Cola, au Coke, ni kinywaji kisicho na kilevi kinachotengenezwa na kampuni ya Coca-Cola. Mnamo mwaka 2013, bidhaa za Coke ziliuzwa kwenye zaidi ya nchi 200 duniani kote, na zilikua na watumiaji zaidi ya bilioni 1.8. Coca-Cola ilikua nafasi 87 katika orodha iliyotolewa na gazeti la fortune 500 ya makampuni yenye kipato kikubwa zaidi nchini Marekani. 

Kulingana na utafiti wa Interbrand (2020) wa brand bora ya kimataifa, Coca-Cola ilikuwa brand ya sita yenye thamani zaidi duniani.

Jina la kinywaji "Coca cola" limetokana na mchanganyiko wake wa majani ya "Coca" na karanga za "kola" (chanzo cha kafeini)

Marejeo 

 Vinywaji
Watengwa

Watengwa ni kundi la muziki kutoka Arusha, Tanzania. 

Kundi hili lilianzishwa mnamo mwaka 1999 katika eneo linaloitwa Kijenge Juu. Kundi hili ni maarufu kwa aina ya muziki wao wa Hip Hop, Ragga, Reggae, Afrobeat, n.k. nchini Tanzania na pia inasemekana ni kundi linalobeba wasanii wengi kuliko makundi mengi ya hip hop Afrika. 

Kundi hili linafanya muziki unaogusa maisha na harakati za wanajamii na wanamuziki pia. Watengwa ni JCB Makalla, Chindo aka Umbwa Mzee, Donnie, Alwatan Kwelle, Daz Naledge, Chabba, Ghost B, Kekuu, D Wee, Lau, Mathieu, Ghetto Queen,frost, Chaca Na Nduguzee, Yuzzo Rubama na wengine wengi kwa kada zao mbalimbali.

Iliandikwa
Iliandikwa ilikuwa albamu ya kwanza ya watengwa iliyosikika sana kwa washabiki, albamu hii ilitengenezwa chini ya studio za Watengwa records ikiwa na wimbo maarufu 'Nawaza' ambao ulimuhusisha Chindo Man. Wimbo wa JCB, 'Nimefurahishwa' nao pia ulifanya vizuri kwenye redio na kuwatambulisha JCB na Chindo Man kama vinara wa kundi hili. Nyimbo nyingine zilikuwa ni 'Back 2 The Suwa', Taarifa Ya Habari JCB akimshirikisha Chaca, Ukiskia Paa Vol Part 1, Iliandikwa na nyinginezo,Jcb ni moja kati ya wasanii wanaofahamika zaidi kwa kua na misimamo yake

Full ile Laana
Hii ni albamu ya pili kutoka katika kundi la Watengwa. Albamu hii pia ilikamilishwa chini ya Studio za Watengwa. Full ile Laana ilifanya vizuri zaidi kuliko albamu iliyotangulia na kufanya Watengwa wajulikane zaidi na zaidi. Ndani ya albamu hii kulikuwa na nyimbo kama 'Sio Lazima', 'Mwafrika','Hatujaja Kujaribu' na Full ile Laana' ambazo zilifanya vizuri ndani ya Arusha na kupelekea kundi hili kuwa kundi maarufu kuliko yote Arusha.

Pigo Takatifu
Hii ni albamu ya tatu kutoka katika kundi hili. Albamu hii ilibeba nyimbo kama 'Jicho la Tatu', 'Pigo Takatifu', na Taxi.

Wanamuziki wa Tanzania
Makundi ya Hip Hop ya Tanzania
Kibesme

Kibesme ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wabesme. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kibesme imehesabiwa kuwa watu 1230. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibesme iko katika kundi la Kiadmawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kibesme kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibesme 
lugha ya Kibesme katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bes

Lugha za Chad
Kibolgo

Kibolgo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wabolgo. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kibolgo imehesabiwa kuwa watu 1800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibolgo iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kibolgo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibolgo
lugha ya Kibolgo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bvo

Lugha za Chad
Kibon-Gula

Kibon-Gula ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wagula. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kibon-Gula imehesabiwa kuwa watu 1200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibon-Gula iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kibon-Gula kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibon-Gula
lugha ya Kibon-Gula katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/glc

Lugha za Chad
Kibua

Kibua ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wabua. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kibua imehesabiwa kuwa watu 7710. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibua iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kibua kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibua
lugha ya Kibua katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bub

Lugha za Chad
Kiday

Kiday ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Waday. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiday imehesabiwa kuwa watu 49,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiday iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiday kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiday 
lugha ya Kiday katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/dai

Lugha za Chad
Kifania

Kifania ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wafania. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kifania imehesabiwa kuwa watu 1100 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kifania iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kifania kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kifania 
lugha ya Kifania katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/fni

Lugha za Chad
Zaynab Matitu Vulu

Zaynab Matitu Vulu (amezaliwa mnamo mwaka 1969) katika kijiji cha Mlongazi wilayani Kisarawe mkoani Pwani ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Viti maalum vya wanawake kwa mwaka 2015 – 2020.

Marejeo 

Waliozaliwa 1969
Watu walio hai
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Wanasiasa wanawake Tanzania
Kigoundo

Kigoundo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wagoundo. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kigoundo imehesabiwa kuwa watu 30 tu. Kwa hiyo, lugha hiyo imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigoundo iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kigoundo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigoundo 
lugha ya Kigoundo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/goy

Lugha za Chad
Novak Djokovich

Novak Djokovich (22 Mei 1987, Belgrad; Kiserbia: Новак Ђоковић, Novak Đoković) ni mchezaji wa tenisi kutoka Serbia. Alishinda mashindano matano ya Grand Slam. Mwaka 2012 Djokovich alikuwa mchezaji bora duniani kwenye orodha ya ATP.

Grand Slam 
 Australia open: Mshindi 2008, 2011, 2012, 2013.
 Ufaransa open: Fainali 2012, 2014.
 Wimbledon: Mshindi 2011, 2014.
 Marekani open: Mshindi 2011.

Picha nyumba ya sanaa

Marejeo

Viungo vya Nje 

 Profile at ATP
 Profile at ITF
 Profile at Davis Cup

Waliozaliwa 1987
Watu walio hai
Wanamichezo wa Serbia
MESSENGER

'MESSENGER (kifupi cha MErcury Surface, Space ENvironment, GEochemistry and Ranging', yaani uso, anga, mazingira, kemia na umbali wa Utaridi) ilikuwa kipimaanga kutoka nchini Marekani chenye kazi ya kuzunguka sayari Utaridi na kukusanya data juu yake. 
Kiliingia katika obiti ya sayari hii tarehe 18 Machi 2011 kikaendelea kutekeleza kazi zake hadi kuanguka kwenye uso wa sayari tarehe 30 Aprili 2015.

MESSENGER ilipelekwa angani tarehe 3 Agosti 2004 kutoka Cape Canaveral. 

Njia ya chombo cha angani haikuelekea moja kwa moja kwenda Utaridi kwa sababu hii ingehitaji fueli nyingi mno. Kwa hiyo MESSENGER ilizunguka Jua na sayari mbalimbali mara kadhaa hadi kufikia umbali na Utaridi ambako ilishikwa na graviti ya sayari katika njia imara.

Kwa ujumla MESSENGER ilielea kilomita bilioni 8 hadi kufikia njia yake ya kuzunguka sayari ya Utaridi. Kwa kusudi la kupunguza matumizi ya fueli chombo kilipita karibu kwenye sayari za Dunia (2 Agosti 2005) na Zuhura (5 Juni 2007) hadi kukaribia Utaridi mara ya kwanza 14 Januari 2008. Halafu ilipita Utaridi mara tatu kwenye njia ambako graviti ya sayari inachelewesha mwendo wa chombo cha angani yaani mpito wa "swing-by". 

Tarehe 18 Machi 2011 MESSENGER iliifikia njia imara ya kuzunguka Utaridi. Baadaye ilipangwa kuzunguka sayari yake kwenye kimo cha kilomita 200 hadi 15,000 kwa muda wa mwaka moja. Mwaka 2015 ilianguka kwa uso wa Utaridi baada ya kuishia fueli yake.

Marejeo

kipimaanga
Roger Federer

Roger Federer (8 Agosti 1981, Basel; tamka: rod-jer fe-de-rer) ni mchezaji tenisi kutoka Uswisi. Federer alishinda mashindano 17 ya grand slam akaongoza mara nne orodha ya wachezaji bora duniani. Federer anatazamiwa na wabingwa wa tenisi kuwa kati ya wachezi bora kabisa katika historia ya michezo hii..

Grand Slam 
 Australia open: Mshindi 2004, 2006, 2007, 2010.
 Ufaransa open: Mshindi 2009.
 Wimbledon: Mshindi 2003, 2004, 2005 ,2006, 2007, 2009, 2012.
 Marekani open: Mshindi 2004, 2005 ,2006, 2007, 2008.

Picha nyumba ya sanaa

Marejeo

Viungo vya Nje 

 Tovuti rasmi 
 Profile at ATP
 Profile at ITF
 Profile at Davis Cup

Waliozaliwa 1981
Watu wa Uswisi
wachezaji tenisi
Chombo cha anga-nje

Chombo cha anga-nje ni chombo kwa ajili ya kusafiri katika anga-nje ya dunia yetu. 

Vyombo vya anga vinaundwa kwa kazi nyingi pamoja na mawasiliano, kubeba vifaa vya kutazama dunia au hali ya hewa, kufanyia utafiti sayari nyingine au kusafirisha watu na mizigo.

Vyombo vingine vinaingia kwa muda mfupi tu juu ya angahewa bila kumaliza mzingo wa dunia. Vingine vinazunguka kwenye mzingo kwa muda mrefu hata miaka. 

Chombo cha anga-nje cha kwanza kilikuwa Sputnik 1 kilichorushwa na Umoja wa Kisovyeti mwaka 1957 na kuzunguka dunia kwa miezi 3. Kilifuatwa na chombo cha Marekani "Explorer 1" mwaka 1958. 

Mtu wa kwanza kwenye anga-nje alikuwa Mrusi Yuri Gagarin aliyerushwa na Umoja wa Kisovyeti kwa chombo cha Vostok 1 tarehe 12 Aprili 1961 na kumaliza mzingo mmoja wa dunia. 

Marekani ilifuata tarehe 5 Mei 1961 kwa kumpeleka mwanaanga Alan Shepard nje ya angahewa lakini bila kumaliza mzingo kamili. Mnamo Februari 1963 Mmarekani John Glenn alifaulu kutimiza mizingo 3 ya dunia.

Marekani iliendelea kuandaa safari ya kufika mwezini na kuwafikisha wanaanga Neil Armstrong na Buzz Aldrin mwezini tarehe 20 Julai 1969 kwa kutumia chombo Apollo 11.

Ilhali maandalizi ya safari za kupeleka watu anga-nje ni ghali sana bila kuleta faida kubwa kiuchumi au kisayansi, kuna mamia ya vyombo vya anga vinavyozunguka dunia na kutekeleza kazi muhimu. Hivi huitwa pia satelaiti zikifuata mwendo wa kudumu wa kuzunguka dunia au kukaa mahali pamoja angani juu ya uso wa dunia. Utabiri wa hali ya hewa hutegemea data na picha kutoka vyomboanga. Sehemu ya majadiliano kwa simu na sehemu kubwa ya picha za televisheni hupitia satelaiti, na vilevile data za teknolojia kama GPS. 

Vyomboanga vingine kama vipimaanga vinapewa kazi ya upelelezi angani hasa kukaribia sayari, kukusanya data zao na kuzituma duniani. Habari nyingi juu ya sayari za mfumo wa jua letu zimepatikana kutokana na upimaji uliotekelezwa na vipimaanga hivi.

Vyombo vya angani
Voyager 1

Voyager 1 ni chombo cha angani kilichorushwa mwaka 1977 na shirika la NASA nchini Marekani kwa kusudi la kupeleleza anga-nje katika mfumo wa Jua letu hadi anga-nje kati ya nyota. Inaendelea kufanya kazi na kutuma data inayokusanya kwa kutumia vyombo vya upimaji ndani yake.

Chomboanga cha mbali kutoka Dunia
Voyager 1 ni chombo cha kutengenezwa na binadamu kilichofikia umbali mkubwa na Dunia yaani 145 vizio astronomia vinavyolingana na kilomita bilioni 21.6; nuru ya Jua inahitaji zadi ya masaa 20 kufikia Voyager 1 (hali ya Mei 2019).

Mwaka 2012 ilitembea nje ya mzingo wa Pluto katika kanda ya heliosferi penye mata ya mwisho inayoshikwa na graviti ya Jua ikiandaa kuondoka katika mfumo wa Jua letu kabisa na kuingia anga-nje kati ya nyota.

Voyager 1 ilipita karibu na sayari za Mshtarii na Zohali na kupiga picha za sayari hizi na miezi yao. Inaendelea kupima mnururisho uliopo angani na kutuma data duniani. Inachukua nguvu yake kutoka beteri zenye plutoni nururifu zinazozidi kufifia. Imekadiriwa kwamba kifaa cha mwisho kinachoweza kupima data kitazimika mwaka 2013.

Kupita mipaka ya mfumo wa Jua
Voyager 1 imeshapita katika Ukanda wa Kuiper ikieleka sasa kwenda wingu la Oort. Imeshapita eneo la heliosferi. 

Voyager 1 inaendelea huko gizani na mwezi wa Mei 2019 ilifikia umbali wa km bilioni 21.6 au vizio astronomia (umbali kati ya Jua na Dunia) 145. Bado inatuma data kuhusu uga sumaku ya Jua. Watafiti kutoka Ugiriki (Dialynas Kostas na wengine) walitumia data zake pamoja na Voyager 2 na Cassini kusema kumbe heliosferi ina umbo la tufe bila mkia mkubwa jinsi iliyoaminiwa awali.

Picha za Mshtarii (Jupiter) zilizotumwa na Voyager 1

Zohali (Saturn)

Marejeo

Viungo vya nje
 NASA Voyager website
 Voyager Spacecraft Lifetime — interstellar mission coverage.
 Spacecraft Escaping the Solar System  — current positions and diagrams
 CNN: "NASA: Voyager I enters solar system's final frontier", 25 Mei 2005
 CNN: "NASA: Voyager II detects solar system's edge", 25 Mei 2006
 Weekly Mission Reports — includes information on current spacecraft state
  Trailer ya filamu ya 2017 "The Farthest", si ya kisayansi sana lakini picha nzuri 

Kipimaanga
Mkesha (Modulatricidae)

Mikesha wa familia ya Modulatricidae ni spishi tatu zilizowekwa pamoja kwa muda katika familia yao. Zamani ziliainishwa katika Timaliidae, Pycnonotidae, Turdidae na Muscicapidae lakini utafiti wa hivi karibuni imeonyesha kwamba spishi hizi zina asili ya zamani sana. Wana mnasaba na ndegesukari. Ndege hawa wanafanana na mikesha wengine bila rangi kali. Mgongo una rangi ya kahawa au kijivucheusi na chini ina rangi ya kijivu isiyoiva na madoa meusi. Hawa ni ndege wa misitu ya Afrika. Hula wadudu na pengine beri. Hujenga tago lao kwa umbo wa kikombe katika mti au kichaka au ardhini (mkesha kidari-kijivu). Jike huyataga mayai 2-4.

Spishi za Afrika
 Arcanator orostruthus, Mkesha Kidari-madoa (Dapple-throat)
 Kakamega poliothorax, Mkesha Kidari-kijivu (Grey-chested Babbler)
 Modulatrix stictigula, Mkesha Koo-madoa (Spot-throat)

Picha

Shomoro na jamaa
Hengelo

Hengelo ni jina la mmojawapo wa miji miwili katika Uholanzi:
 Hengelo (Overijssel)
 Hengelo (Gelderland)

Miji ya Uholanzi
Kigulay

Kigulay ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wagulay. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kigulay imehesabiwa kuwa watu 163,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigulay iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kigulay kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigulay 
lugha ya Kigulay katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gvl

Lugha za Chad
Kihoro

Kihoro kilikuwa lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad iliyozungumzwa na Wahoro. Hakuna wasemaji waliobaki wa Kihoro kwa vile wamebadilisha lugha kuongea Kingam badala ya lugha yao ya Kihoro. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihoro iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kihoro kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihoro 
lugha ya Kihoro katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/hor

Lugha za Chad
Kijaya

Kijaya ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wajaya. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kijaya imehesabiwa kuwa watu 2200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijaya iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kijaya kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kijaya 
lugha ya Kijaya katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/jyy

Lugha za Chad
LUBILOSA

LUBILOSA ilikuwa jina la mradi wa uchunguzi ambao ulikusudia kuendeleza kibadala cha kibiolojia kwa udhibiti wa kikemikali wa nzige. Jina hili ni akronimi ya jina la mradi kwa Kifaransa: Lutte Biologique contre les Locustes et les Sauteriaux (udhibiti wa kibiolojia wa nzige na panzi). Wakati wa maisha yake ya miaka 13 (novemba 1989 hadi desemba 2002) mradi umetambulisha tenganisho la kuvu Metarhizium ambayo ina maambukizo mazuri dhidi nzige, na umepitia hatua zote zilizo lazima kwa kuendeleza dawa ya kibiolojia “Green Muscle” iliyo na viiniyoga (spora) vya kuvu hii ndani yake. Green Muscle ilizalishwa huko Afrika Kusini, lakini siku hizi inaonekana kama bidhaa hii imepotea kutoka sokoni. Kwa hivyo kampuni Eléphant Vert ya Uswisi  imetoa bidhaa nyingine inayoitwa "NOVACRID" na inayozalishwa katika Maroko. Dawa ya kufanana, “Green Guard”, inazalishwa huko Australia.

Marejeo

Biolojia
Kikanembu

Kikanembu ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wakanembu. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikanembu imehesabiwa kuwa watu 461,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikanembu iko katika kundi la Kisahara-Magharibi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikanembu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikanembu 
lugha ya Kikanembu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kbl

Lugha za Chad
Kikaranga

Kikaranga ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wakaranga. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kikaranga imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikaranga iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikaranga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikaranga 
lugha ya Kikaranga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kth

Lugha za Chad