LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Parsek

Parsek (:en:parsec, kifupi cha parallax second, kutoka maneno paralaksi na sekunde) ni kipimo cha umbali kinachotumiwa katika astronomia kwa kutaja umbali kati ya nyota na violwa vingine vya angani. Kifupi chake ni pc.

Umbali wa parsek 1 ni sawa na miakanuru 3.26 au karibu kilomita trilioni 31 au mita 3.0857×1016.

Ufafanuzi wa parsec ni umbali kati ya Jua na gimba la angani linaoonekana kwa pembe la paralaksi la sekunde moja ya tao (:en:arcsecond). 

Msingi wa kipimo hiki ni hali ya paralaksi inayosababisha ya kwamba nyota inaonekana mahali tofauti kama inaangaliwa kutoka sehemu moja kwenye obiti ya Dunia ikizunguka Jua au kutoka sehemu nyingine kinyume chake. Tofauti hii ilhali umbali wa Jua-Dunia unajulikana inaruhusu kupiga hesabu ya trigonometria na kugundua umbali wa nyota iliyopimwa.

Kwa kutaja umbali mkubwa sana kuna pia vizio vya kiloparsek (kpc), megaparsek (Mpc) na gigaparsek (Gpc).

Wanaastronomia hupendelea kutaja umbali kwa parsek kuliko miakanuru.

Parsek na Kiloparsek
Umbali kati ya nyota jirani hutajwa kwa Parsek. Kama umbali unazidi parsek 1,000 kizio cha Kiloparsek kinatumiwa, kwa mfano kutaja umbali kati ya sehemu tofauti ya galaksi moja au ndani ya kundi la galaksi. 

 Parsek inalingana na takriban miakanuru 3.26
 Nyota iliyo karibu zaidi na Jua letu ni Proxima Centauri, sehemu ya mfumo wa Alpha Centauri (Rijili Kantori) ina umbali wa parsek 1.30 (miakanuru 4.24)
 Umbali wa fungunyota la Kilimia ni 130±10 pc (miakanuru 420±32.6)
 Kitovu cha Njia Nyeupe (galaksi yetu) kina umbali wa kiloparsek 8 (miakanuru 26.000) kutoka Dunia; Njia Nyeupe huwa na kipenyo cha takriban 34 kpc (miakanuru 110.000)
 Galaksi jirani ya Andromeda iko kwa umbali wa 780 kpc (miakanuru milioni 2.5) kutoka Dunia

Megaparsek na gigaparsek
Umbali wa milioni moja parsek huitwa Megaparsek (Mpc). Umbali kati ya galaksi au kati ya makundi ya galaksi hutajwa kwa megaparsek. Zaidi ya megaparsek 1,000 hutajwa kwa Gigaparsek (Gpc). Gigaparsek 1 inalingana na miakanuru bilioni 3.26

Mifano
 Galaksi ya Andromeda iko takribani 0.78 Mpc (miakanuru 2.5) kutoka Dunia.
 Kundi la galaksi lililo karibu (Virgo Cluster) lipo kwa umbali wa 16.5 Mpc (miakanuru 54) kutoka dunia 
 Galaksi ya RXJ1242-11 iliyo na shimo jeusi kubwa kama Njia Nyeupe huwa na umbali wa takriban 200 Mpc (miakanuru milioni 650) kutoka Dunia
 Upeo wa mwisho wa ulimwengu unaoweza kutazamiwa unakadiriwa kuwa na nusukipenyo cha 14.0 Gpc

Tanbihi

vizio vya elimuanga
Vipimo vya urefu
Proxima Centauri

Proxima Centauri ni nyota iliyo karibu kabisa na Jua hivyo pia na Dunia. Ni sehemu ya mfumo wa Rijili Kantori inayojulikana kama Alpha Centauri. Umbali wake na Jua ni miakanuru 4.22.

Majina
Proxima Centauri ni jina rasmi la nyota hii. Inajulikana pia kama "Alfa Centauri C" maana ni nyota ya tatu katika mfumo wa Alfa Centauri inayoitwa kwa Kiswahili "Rijili Kantori".  Rijili Kantori (Alfa Centauri) inaonekana kama nyota moja angavu lakini kwa darubini kubwa inaonekana kuwa mfumo wa nyota 3 zinazoshikamana kwa kuzunguka kitovu cha graviti cha pamoja. Nyota hizi zinatofautishwa kwa kuziita Alfa Centauri A, B, na C. 

"Proxima Centauri" ni jina la Kilatini lenye maana "proxima"= karibu zaidi na "Centauri" katika makundinyota ya Centaurus inayojulikana kwa Kiswahili kama "Kantarusi" au Kantori.

Tabia
Proxima Centauri ni nyota kibete nyekundu inayofuata wenzake Alfa Centauri A na B kwa umbali mkubwa unaobadilika kati ya vizio astronomia 5,270 hadi 12,900. Uangavu unaonekana ni mag 11.05 ilitambuliwa mwaka 1915 tu. Kipenyo chake ni kilomita 200,000 na hii sehemu ya saba ya kipenyo cha Jua letu, au mara mbili kipenyo cha sayari Mshtarii. Masi yake ni asilimia 12.3 za masi ya Jua.

Mwaka 2016 sayari moja ilitambuliwa inayozunguka Proxima Centauri kwa umbali wa vizio astronomia 0.05 katika kipindi cha siku 11 za Dunia. Masi yake ni takriban mara 1.5 ya Dunia.

Tanbihi

Viungo vya Nje

 Proxima Centauri: the nearest star to the Sun, Nemiroff, R.; Bonnell, J., eds. (July 15, 2002), Astronomy Picture of the Day. NASA. 
 
 
 
 
 
 

Nyota
Johann Bayer

Johann Bayer (1572 – 7 Machi 1625) alikuwa mwanasheria na mwanaastronomia kutoka nchi ya Ujerumani. Alianzisha mfumo unaotumika hadi leo wa kutaja mahali pa nyota angani kufuatana na kundinyota na mwangaza unaoonekana. Majina ya Bayer hutumiwa kwa nyota angavu zinazoonekana vema kwa macho matupu.

Maisha
Alizaliwa mwaka 1572 mjini Rain katika Bavaria. 

Alipokuwa na miaka 20 alianza masomo yake ya falsafa na sheria katika chuo kikuu cha Ingolstadt. 

Baada ya kumaliza masomo yake alihamia Augsburg alipofanya kazi ya mwanasheria akawa mshauri wa kisheria wa halmashauri ya mji kuanzia mwaka 1612.

Nje ya kazi yake alijisomea elimu katika fani mbalimbali ikiwa ni pamoja na akiolojia, hisabati na astronomia. 

Hakuunda familia yake, bali alibaki kapera bila kuoa akafa mwaka 1625.

Kazi
Bayer amekuwa maarufu kwa atlasi yake ya nyota ya Uranometria ("Uranometria Omnium Asterismorum" - "Ramani ya anga ya makundinyota yote") iliyochapishwa mara ya kwanza mjini Augsburg mwaka 1603. 

Hii ilikuwa ramani ya nyota ya kwanza iliyoonyesha pia nyota zinazoonekana tu kwenye angakusi ya Dunia, kazi iliyowezeshwa na safari za upelelezi tangu meli za Ferdinand Magellan kuzunguka Dunia yote mara ya kwanza mwaka 1521.   

Hii ilikuwa atlasi ya kwanza ya nyota yenye ramani 51: moja-moja kwa ajili ya kila kundinyota lilojulikana tangu zamani za Ptolemaio ukurasa unaoonyesha kundinyota mpya kwenye nusutufe ya kusini zilizobuniwa na Petrus Plancius na ramani mbili za angakusi na angakaskazi. Kila ramani ina alama za kuonyesha longitudo na latitudo alizochukua kutoka orodha ya nyota ya Tycho Brahe ambayo haikuchapishwa bado wakati wa kutolewa kwa Uranometria. 

Bayer alitumia kazi ya Tycho Brahe, inawezekana alitumia pia atlasi ya nyota ya Alessandro Piccolomini ya mwaka 1540 ingawa Bayer aliongeza zaidi ya nyota 1,000 kwa orodha za watangulizi wake. 

Katika kitabu cha Uranometria alianzisha mfumo mpya wa kutaja nyota inayojulikana kama "majina ya Bayer". Humo alipanga kila nyota katika kundinyota fulani. Ndani ya kundinyota aliipa kila nyota herufi ya Kigiriki kufuatana na uangavu: nyota angavu zaidi iliitwa Alfa, iliyofuata Beta, halafu Gamma na kadhalika. 

Katika atlasi yake aliingiza makundinyota 12 mpya zilizobuniwa miaka michache iliyopita kutaja nyota za angakusi ambazo hazikujulikana na wataalamu wa Ugiriki ya Kale na Roma ya Kale.

Heshima baada ya kufa
Kwenye Mwezi wa Dunia kuna kasoko iliyopokea jina la Bayer kwa heshima yake.

Tazama pia
Jina la Bayer

Marejeo 

Waliozaliwa 1572
Waliofariki 1625
Wanaastronomia wa Ujerumani
Kigadjerawang

Kigadjerawang (pia Kigajirrabeng) ni lugha ya Kijarrakan nchini Australia inayozungumzwa na Wagadjerawang katika majimbo ya Australia Magharibi na [[Northern Territory. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kigadjerawang wawili tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Wengine hukiangalia kuwa lahaja ya Kimiriwung.

Viungo vya nje
lugha ya Kigadjerawang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigadjerawang 
lugha ya Kigadjerawang katika Glottolog
lugha ya Kigadjerawang katika Ethnologue

Lugha za Australia
Lugha za Kijarrakan

Lugha za Kijarrakan (au Kidjeragan) ni familia ndogo ya lugha nchini Australia. Katika familia hiyo kuna lugha tatu tu ambazo zilikuwa zinazungumzwa katika majimbo ya Australia Magharibi na Northern Territory: Kigadjerawang, Kikitja na Kimiriwung. Lugha hizo zote zimo hatarini mwa kutoweka.

Viungo vya nje
lugha za Kijarrakan katika Glottolog
lugha za Kijarrakan katika Ethnologue

Lugha za Australia
Makundi ya lugha
Kikitja

Kikitja (au Kikija) ni lugha ya Kijarrakan nchini Australia inayozungumzwa na Wakitja katika jimbo la Australia Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kikitja 210, na lugha imo hatarini mwa kutoweka.

Viungo vya nje
lugha ya Kikitja kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikitja 
lugha ya Kikitja katika Glottolog
lugha ya Kikitja katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimiriwung

Kimiriwung (au Kimiriwoong) ni lugha ya Kijarrakan nchini Australia inayozungumzwa na Wamiriwung katika jimbo la Australia Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kimiriwung 210, na lugha imo hatarini mwa kutoweka.

Viungo vya nje
lugha ya Kimiriwung kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimiriwung 
lugha ya Kimiriwung katika Glottolog
lugha ya Kimiriwung katika Ethnologue

Lugha za Australia
Rijili ya Jabari

Rijili ya Jabari (:en:Rigel) ni nyota jitu katika kundinyota la Jabari (:en:Orion).

Jina
Jina la Kiswahili Rijili ya Jabari linatokana na ar. رجل الجبار rijil-al-jabar. Maana ya jina ni "mguu wa jitu" maana mataifa ya kale waliona kundinyota lote kama picha ya jitu katika anga. Jina la kimagharibi "Rigel" linatokana pia na neno lilelile la Kiarabu kwa "mguu" yaani رجل inayoandikwa kwa herufi za Kilatini ama "rijil" au "rigil". .

Jina la kitaalamu kufuatana na mfumo wa Bayer ni Beta Orionis kwa maana ya kwamba ilitazamiwa kuwa nyota ya pili kwa uangavu kati ya nyota za Jabari (Orion).

Tabia
Rijili Jabari inaonekana kama nyota angavu sana kwenye anga la usiku. Mwangaza unaoonekana ni 0.13 mag kwa hiyo ni nyota angavu ya saba angani. Rangi yake ni nyeupe hadi buluu-nyeupe. Katika darubini kubwa inaonekana kama nyota maradufu yaani mfumo wa nyota tatu, labda pia tano.

Umbali na dunia ni miaka nuru 778.

Tanbihi

nyota
Jabari

Jabari ni kundinyota linalojulikana pia kwa jina lake la kimagharibi la Orion. Ni moja ya makundinyota yanayotambuliwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia 

Nyota za Jabari huwa hazipo pamoja kihalisi lakini zinaonekana tu vile kutoka duniani. Kwa uhalisia kuna umbali mkubwa kati yake, kama ziko mbali au jirani nasi. Kwa hiyo kundinyota "Jabari" linaonyesha eneo la angani jinsi tunavyoliona kutoka duniani.

Jina
Jina la Kiswahili ni Jabari na linatokana na Kiarabu الجبار al-jabbaar ambalo linamaanisha "jitu". Jina hili lilipokewa na Waarabu kutoka kwa Waaramu waliosema gabbara "jitu". Wote walimaanisha hapa tabia ya mwindaji mkuu na nusu-mungu katika mitholojia ya Kigiriki aliyeitwa Ὠρίων orion na hivyo alitajwa katika kitabu cha Almagesti cha Klaudio Ptolemaio.

Nyota
Jabari ni kati ya makundinyota yanayoonekana vyema kwenye angakusi na pia angakaskazi ya Dunia. Nyota saba angavu sana zinakumbukwa kirahisi na watazamaji wa anga.

Nyota nne za Rijili ya Jabari (Rigel), Ibuti la Jauza (Betelgeuse), Bellatrix and Saiph zinafanya pembenne, na katikati kuna safu ya nyota tatu za karibu zinazoitwa "ukanda" ambazo ni Alnitak, Alnilam na Mintaka (ζ, ε na δ Orionis). Chini ya nyota za ukanda kuna nyota angavu inayotambuliwa kwa darubini ndogo kuwa nebula angavu, hii ni Nebula ya Jabari (Orion nebula).

Tanbihi

Marejeo
 Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 252 (online kwenye archive.org)
 Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331

Viungo vya Nje
  Constellation Guide:Orion  
Orion the hunter, kwenye tovuti ya Ian Ridpath, Star Tales, iliangaliwa Oktoba 2017
Orion, kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017
 Kim Ann Zimmermann: Orion Constellation: Facts About the Hunter

Makundinyota ya Zodiaki
Elfu moja na saba

Elfu moja na saba  ni namba inayoandikwa 1007 kwa tarakimu za kawaida na MVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1006 na kutangulia 1008.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 19 x 53.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1007 KK na 1007 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mkulima

Mkulima ni mtu anayejihusisha na sekta za kilimo na ufugaji na pengine uvuvi. 

Katika kilimo mkulima hufanya kazi ya kukuza mimea, kuipalilia mpaka wakati wa  mavuno.

Uchumi
Kazi
Elfu moja na nane

Elfu moja na nane  ni namba inayoandikwa 1008 kwa tarakimu za kawaida na MVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1007 na kutangulia 1009.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 3 x 3 x 7.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1008 KK na 1008 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na tisa

Elfu moja na tisa ni namba inayoandikwa 1009 kwa tarakimu za kawaida na MIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1008 na kutangulia 1010.

1009 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1009 KK na 1009 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na kumi

Elfu moja na kumi ni namba inayoandikwa 1010 kwa tarakimu za kawaida na MX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1009 na kutangulia 1011.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 101.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1010 KK na 1010 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na kumi na mbili

Elfu moja na kumi na mbili ni namba inayoandikwa 1012 kwa tarakimu za kawaida na MXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1011 na kutangulia 1013.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 11 x 23.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1012 KK na 1012 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na kumi na moja

Elfu moja na kumi na moja ni namba inayoandikwa 1011 kwa tarakimu za kawaida na MXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1010 na kutangulia 1012.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 337.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1011 KK na 1011 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na kumi na tatu

Elfu moja na kumi na tatu  ni namba inayoandikwa 1013 kwa tarakimu za kawaida na MXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1012 na kutangulia 1014.

1013 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1013 KK na 1013 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na ishirini

Elfu moja na ishirini ni  namba inayoandikwa 1020 kwa tarakimu za kawaida na MXX kwa zile za kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1019 na kutangulia 1021.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 5 x 17.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1020 KK na 1020 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Hisabati
Shughuli za binadamu

Shughuli za binadamu ni shughuli ambazo binadamu huzifanya ili kujipatia yale anayoyahitaji. Mfano wa shughuli hizo ni:
1. ufugaji
2. kilimo
3. uchimbaji madini
4. uvunaji wa miti n.k.

Pia binadamu anapofanya shughuli hizo huweza kuleta faida au hasara katika jamii. Baadhi ya faida hizo ni:
1. kujipatia kipato
2. kuongeza pato la taifa
3. kutokuwe kwa janga la njaa n.k
4. hutusaidia katika elimu mfano uvunaji wa miti hutuwezesha kupata karatasi.

Katika shughuli hizo pia binadamu huweza kuleta hasara mbalimbali katika jamii na taifa kwa ujumla.baadhi  ya hasara hizo ni
1. uharibifu wa mazingira
2. janga la njaa kuongezeka
3. uchafuzi wa hali ya hewa
4. ongezeko la joto duniani
5. kupungua kwa pato la taifa
6. kutokea kwa mmomonyoko wa udongo na kadhalika

Kazi
Uchumi
Peasi

Peasi au pea (kutoka Kilatini pirus, kwa kupitia Kiing. pear) ni tunda la mpea lenye nyama nyeupe yenye majimaji na ladha inayofanana na ile ya tufaa (kwa Kilatini malus au "pirus malus", yaani "pea baya"), lakini tamu zaidi.

Faida za peasi 
Inadaiwa kwamba tunda hili lina faida nyingi sana kwa mwanadamu iwapo atalitumia, lakini siyo madhara haya yote yamethibitishwa na majaribio ya kisayansi.
 1. Peasi husafisha mishipa ya moyo, pia hukausha jasho la kwapa kwa wale wenye kutokwa na jasho jingi.
 2. Peasi lina vitamini A na B.
 3. Peasi hutibu mafua ya ndege na kusaidia mmeng'enyo wa chakula.
 4. Peasi huleta hamu ya kula.
 5. Juisi ya peasi ni nzuri kwa kuua mba.
 6. Pea hutibu kibofu na UTI.

Matunda
Vostok

Vostok (kwa Kirusi Восто́к, mashariki) ilikuwa jina la mradi wa kwanza wa usafiri wa anga-nje uliofaulu kupeleka binadamu kwenye anga-nje na kuwarudisha tena salama.

Ilikuwa mradi wa Umoja wa Kisovyeti ulioshindana na mradi wa Mercury wa Marekani. Mwanaanga Yuri Gagarin alikuwa binadamu wa kwanza aliyerushwa juu katika chombo Vostok 1 tarehe 12 Aprili 1961 na kuzunguka dunia mara moja katika anga-nje kwa kimo kati ya kilomita 315 na 169.

Mradi wa Vorstok ilikuwa na safari sita za kupeleka wanaanga nje ya angahewa ya Dunia kati ya 1961 na 1963; safari ndefu ilidumu siku tano ambapo Vostok 6 ilimpeleka mwanaanga Valentina Tereshkova aliyekuwa mwanamke wa kwanza katika anga-nje.
 
Mradi ulitumia roketi za kijeshi zilizobeba chomboanga chenye sehemu mbili 
 dambra (chumba kidogo cha rubani) 
 moduli ya huduma (injini, tangi ya fueli, beteri)

Wakati wa kurudi wanaanga walirushwa kutoka dambra wakarudi ardhini kwa parachuti.

Usafiri wa Anga wa Kisovyeti
Kigabi-Gabi

Kigabi-Gabi (pia Kigubbi-Gubbi) kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wagabi-Gabi katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kigabi-Gabi, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigabi-Gabi kiko katika kundi la Kiwaka-Kabiki. Wengine huiangalia kama lahaja ya Kibatyala.

Viungo vya nje
lugha ya Kigabi-Gabi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigabi-Gabi 
lugha ya Kigabi-Gabi katika Glottolog
lugha ya Kigabi-Gabi katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kigureng-Gureng

Kigureng-Gureng kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wagureng-Gureng katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kigureng-Gureng, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigureng-Gureng kiko katika kundi la Kiwaka-Kabiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kigureng-Gureng kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigureng-Gureng 
lugha ya Kigureng-Gureng katika Glottolog
lugha ya Kigureng-Gureng katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiwakawaka

Kiwakawaka ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wawakawaka katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kiwakawaka wawili tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwakawaka kiko katika kundi la Kiwaka-Kabiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwakawaka kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwakawaka
lugha ya Kiwakawaka katika Glottolog
lugha ya Kiwakawaka katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiwuliwuli

Kiwuliwuli kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wawuliwuli katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiwuliwuli, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwuliwuli kiko katika kundi la Kiwaka-Kabiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwuliwuli kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwuliwuli
lugha ya Kiwuliwuli katika Glottolog
lugha ya Kiwuliwuli katika Ethnologue

Lugha za Australia
Satelaiti

Satelaiti (pia setelaiti, setilaiti, kutoka Kilatini satelles, "msindikizaji", kupitia Kiingereza satellite) ni kitu kinachofuatana na kitu kingine. Neno linatumiwa kwa maana mbili ambayo ni:
magimba asilia katika anga-nje kama mwezi, na 
 vifaa au vyombo vilivyotengenezwa na kurushwa na binadamu ili kuzunguka dunia kwa kazi mbalimbali, au kwa lugha nyingine vyombo vya angani. Satelaiti havibebi watu. 

Kwa kufuata maana hii ya 2, Satelaiti au Setilaiti ni kifaa cha kuundwa na binadamu ambacho huundwa kwa kusudi la kukiweka kwenye obiti kwaajili ya shughuli maalumu kama vile utafiti wa kisayansi. Mara nyingine vifaa hivi huitwa satelaiti za kutengenezwa ili kuzitofautisha na satelaiti asilia kama vile mwezi wa Dunia.

Satelaiti asilia
Katika astronomia satelaiti ni gimba dogo linalozunguka gimba kubwa zaidi kwa njia ya obiti (:en:orbit). Satelaiti ni hasa gimba linalozunguka sayari; kwa maana hii ni sawa na "mwezi" lakini inatumiwa pia kwa galaksi ndogo inayozunguka galaksi kubwa zaidi. Kuna pia asteroidi zenye satelaiti zao.

Kila satelaiti inashikwa na graviti ya gimba kubwa zaidi, kama ni sayari au asteroidi au galaksi.

Satelaiti kama chombo kilichotengenezwa
Dunia inazungukwa na maelfu ya satelaiti ambazo ni vifaa au vyombo vilivyorushwa katika anga-nje kwa njia ya roketi na kuzunguka Dunia kwa obiti mbalimbali. Satelaiti hizi zinatekeleza kazi za kisayansi, za kibiashara na za kijeshi.

Satelaiti ya kwanza iliyorushwa angani ilikuwa Sputnik 1. Ilitumwa na Umoja wa Kisovyeti tarehe 4 Oktoba 1957.

Satelaiti zilizopo 

Siku hizi kuna nchi zaidi ya 50 zilizopeleka satelaiti katika anga-nje. Idadi za nchi zenye uwezo wa kuzirusha ni ndogo zaidi. 

Tangu Sputnik 1 takriban satelaiti 6,600 zimepelekwa angani. Mwaka 2013 ilikadiriwa ya kwamba 3,600 bado zilifuata obiti zake.  
Takriban 1,000 zilifanya kazi; lakini nyingine hazikufanya kazi tena, zilikuwa takataka ya angani.

Takriban satelaiti 500 ziko kwenye obiti za dunia (chini ya kilomita 2,000 juu ya uso wa Dunia), 50 ziko kwenye obiti ya wastani (mnamo 20,000 km) ambazo hasa zile za uongozaji na nyingine ziko kwenye obiti ya juu ambako zinaweza kukaa muda wote juu ya eneo lilelile la Dunia (mnamo 36,000 km). 

Vyomboanga vya utafiti vilipelekwa hadi obiti za kuzunguka sayari mbalimbali na sasa zimekuwa satelaiti za sayari hizo kama vile Utaridi, Zuhura, Mirihi, Mshtarii, Zohali, asteroidi kadhaa na pia Jua.

Shughuli za satelaiti
Satelaiti hutekeleza shughuli mbalimbali:
Utafiti wa kisayansi, kama kupima uga sumaku ya dunia na kukusanya data za kila aina
Uangalizi wa Dunia pamoja na utabiri wa hali ya hewa, kuangalia mwendo wa tufani kubwa na kupima machafuko ya angahewa. 
Mawasiliano pamoja na kusambaza programu za runinga na mawasiliano ya simu 
Uongozaji wa usafiri pamoja na mfumo wa Global Positioning System (GPS)
Kijeshi pamoja na upelelezi, kupiga picha za nchi mbalimbali, kupokea data za nchi nyingine na mawasiliano ya kijeshi.

Usafiri wa anga-nje
Daniel Ortega

Jose Daniel Ortega Saavedra (amezaliwa 11 Novemba 1945) ni mwanasiasa wa Nikaragua. Ni rais wa Nikaragua tokea mwaka 2007. Pia alitumikia kama rais kuanzia mwaka 1979 mpaka 1990. Mnamo Novemba 2021, Daniel Ortega, alichaguliwa tena kwa muhula wa nne wa miaka mitano na 75% ya kura, kulingana na matokeo rasmi ya kwanza yaliyotolewa na Baraza Kuu la Uchaguzi.

Marejeo

Waliozaliwa 1945
Watu wa Nikaragua
Mdalasini

Midalasini ni miti mikubwa kiasi ya jenasi Cinnamomum katika familia Lauraceae ambayo gome lao hutumika kama kiungo kinachoitwa dalasini. Jenasi Cinnamomum ina spishi zaidi ya 300 lakini gome la spishi 6 tu huuzwa kama dalasini.

Spishi
 Cinnamomum burmanni, Mdalasini wa Indonesia
 Cinnamomum cassia, Mdalasini wa Uchina
 Cinnamomum citriodorum, Mdalasini wa Malabar
 Cinnamomum loureiroi, Mdalasini wa Saigon
 Cinnamomum tamala, Mdalasini wa Uhindi
 Cinnamomum verum, Mdalasini wa Kweli au wa Sri Lanka

Picha 

Mparachichi na jamaa
Ramani ya nyota

Ramani ya nyota ni ramani inayoonyesha nyota zinazoonekana kwenye anga wakati wa usiku. Mkusanyiko wa ramani za nyota katika kitabu kimoja huitwa atlasi ya nyota.

Ramani za nyota za zamani zilionyesha mara nyingi maumbo ya kundinyota jinsi zilivyowazwa katika mitholojia ya mataifa.

Siku hizi ramani za nyota zinapatikana pia kama programu za kompyuta na katika intaneti.

Ramani za nyota zimehifadhiwa katika majengo ya Misri ya Kale tangu zamani, labda pia tangu Zama za Mawe.

Majina mapya baada ya Kolumbus
Elimu ya nyota ilipanuka sana baada ya safari za upelelezi ambako mabaharia wa Ulaya walianza kuzunguka dunia yote kuanzia Magellan katika karne ya 16 BK. Hadi wakati ule elimu ya Ulaya kuhusu nyota za nusutufe ya kusini ya Dunia ilikuwa ndogo. Waarabu nao walijua tu sehemu ya nyota upande wa kusini ya ikweta. Mfano ni ramani za Albrecht Dürer alizochora mwaka 1515 (kabla ya Kolumbus na Magellan) ambako anga ya kusini lina makundinyota chache tu - na ramani ya Frederik de Wit aliyochora ramani yake miaka 150 baadaye wakati nyota za kusini zilipimwa tayari.

Ramani za kisasa
Tangu upanuzi wa elimu ya astronomia na kujulikana kwa nyota mamilioni haikuwezekana kuonyesha tena nyota zote kwenye ramani. Siku hizi ramani zilizochorwa na kuchapishwa zinatumiwa zaidi kwa kusudi la kuelimisha jamii kuhusu nyota angavu zaidi na kama msaada wa kutambua violwa kama vimondo au sayari lakini si tena kwa kazi ya kitaalamu inayotumia orodha za nyota pamoja na majiranukta angani.

Ramani
Astronomia
Waakie

Waakie (pia Wamosiro, kutokana na jina la ukoo mmojawapo) ni kabila dogo la watu wa Tanzania wanaoishi upande wa magharibi wa Mkoa wa Arusha. Mwaka 2000 walihesabiwa kuwa 5,268 . 

Waakie, kama makabila mengine ya wawindaji wa Kenya na Tanzania, wanaitwa pengine Wadorobo au Wandorobo. 

Wengi wao hawatumii tena lugha yao, Kiakie, bali Kimasai na Kiswahili

Tanbihi

Viungo vya nje
Ogiek.org 

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Arusha
Waakiek

Waakiek ni kabila dogo la watu wanaoishi katika mkoa wa Arusha,Tanzania kaskazini, na pia Kenya, wakihesabiwa kuwa 3,700 tu. 

Kati yao wazee wachache tu wanatumia lugha yao, Kiakiek. Wengi wanatumia Kimasai au Kikuyu.

Wametokana na Waogiek.

Tanbihi

Makabila ya Kenya
Makabila ya Tanzania
Waasa

Waasa ni kabila dogo la watu wa Mkoa wa Manyara, Tanzania Kaskazini. Mwaka 1999 walihesabiwa kuwa 300 tu, baada ya wengine kumezwa na kabila la Wamasai. 

Zamani walikuwa wakiongea lugha ya Kiaasáx, iliyoitwa pengine "Kidorobo".

Tanbihi

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Manyara
Wakisankasa

Wakisankasa ni kabila dogo la watu wa mkoa wa Arusha na mkoa wa Mara katika Tanzania Kaskazini. 

Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 4,670 tu. Ni tofauti na makundi mengine ya watu wanaoitwa Wadorobo.

Tanbihi

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Arusha
Mkoa wa Mara
Wakw'adza

Wakw'adza (au Quadza) walikuwa kabila la watu wa wilaya ya Mbulu, katika mkoa wa Manyara, Tanzania Kaskazini. 

Baada ya lugha yao kukoma mwishoni mwa karne ya 20, haieleweki kama kuna watu wanaojiona kuwa wa kabila hilo. Ndugu zao wa jirani ni Wairaq.

Wilaya ya Mbulu
Makabila ya Tanzania
Wakwavi

Wakwavi ni kundi la wafugaji nchini Tanzania, waliohesabiwa kuwa 7,378 katika sensa ya mwaka 1957. 

Uhusiano wao na Wagogo na Wamasai unajadiliwa. 

Lugha yao inaitwa Kikwavi.

Marejeo
Krapf, Johann Ludwig, (1854), Vocabulary of the Engutuk Eloikop, or the vocabulary of the Wakuafi Nation in the Interior of Equatorial Africa
Tübingen: Fues.  Spencer, Paul, (2003), Time, Space, and the Unknown: Maasai configurations of power and providence, Routledge, London. (pp. 58–63).

Makabila ya Tanzania
Wamaviha

Wamaviha ni kabila la watu wanaoishi mpakani kati ya Tanzania na Msumbiji. 

Lugha yao ni kati ya lugha za Kibantu na inaitwa Kimaviha. Hata hivyo wengi wao wanaongea pia lugha nyingine kama vile Kiswahili, Kimakua, halafu Kiingereza au Kireno.

Makabila ya Tanzania
Makabila ya Msumbiji
Wanyasa

Wanyasa ni kabila la watu wanaoishi hasa upande wa kaskazini mashariki wa ziwa Nyasa, kati ya nchi za Malawi, Tanzania na Msumbiji. Pengine wanaitwa pia Wamanda.

Mwaka 2010 walikadiriwa kuwa 500,000.

Tanbihi

Makabila ya Malawi
Makabila ya Msumbiji
Makabila ya Tanzania
Washirazi

Washirazi (pia Wambwera) ni kabila la watu wa visiwa vya Bahari Hindi, hasa vile vya Zanzibar na Komoro. 

Asili yao inahushishwa na Shiraz na pwani ya Uajemi (sasa Iran). 

Washirazi walichangia sana uenezi wa Uislamu, uanzishaji wa usultani wa Waarabu na lugha ya Kiswahili, pamoja na kutajirika kwa biashara ya watumwa na bidhaa mbalimbali kutoka bara la Afrika iliyofanyika kutoka vituo vyao visiwani.

Hadi leo karibu wote wanaongea lahaja za Kiswahili na kufuata dini ya Uislamu.

Katika karne ya 20 jina la "Shirazi" lilipata umaarufu wa kimataifa wakati wapinzani wa utawala wa Kiarabu kisiwani Unguja walifanya mapinduzi ya Zanzibar kwa jina la "Afro Shirazi Party" iliyoendelea kutawala Zanzibar hadi mwaka 1977 ilipounganika na TANU ya bara na kuwa Chama cha Mapinduzi na hivyo kuacha jina lake.

Tanbihi

Marejeo

Kusoma zaidi
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Zanzibar
Makabila ya Tanzania
Makabila ya Komoro
Historia ya Tanzania
Historia ya Zanzibar
Kiswahili
Kikalkutung

Kikalkutung (pia Kigalgadungu) kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakalkutung katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kikalkutung, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikalkutung kiko katika kundi la Kigalgadungiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikalkutung kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikalkutung 
lugha ya Kikalkutung katika Glottolog
lugha ya Kikalkutung katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiwakabunga

Kiwakabunga kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wawakabunga katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiwakabunga, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwakabunga kiko katika kundi la Kigalgadungiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwakabunga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwakabunga
lugha ya Kiwakabunga katika Glottolog
lugha ya Kiwakabunga katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiyalarnnga

Kiyalarnnga kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayalarnnga katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyalarnnga, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyalarnnga kiko katika kundi la Kigalgadungiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyalarnnga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyalarnnga
lugha ya Kiyalarnnga katika Glottolog
lugha ya Kiyalarnnga katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiganggalida

Kiganggalida kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Waganggalida katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiganggalida, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiganggalida kiko katika kundi la Kitangiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiganggalida kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiganggalida 
lugha ya Kiganggalida katika Glottolog
lugha ya Kiganggalida katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikayardild

Kikayardild ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakayardild katika jimbo la Queensland. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na  wasemaji wa Kikayardild 23 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikayardild kiko katika kundi la Kitangiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikayardild kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikayardild 
lugha ya Kikayardild katika Glottolog
lugha ya Kikayardild katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kinyangga

Kinyangga (au Kiyangkaal) kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wanyangga katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kinyangga, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinyangga kiko katika kundi la Kitangiki. Wengine hukiangalia kuwa lahaja ya Kiganggalida.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyangga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyangga
lugha ya Kinyangga katika Glottolog
lugha ya Kinyangga katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kigarrwa

Kigarrwa (au Kigarawa) ni lugha ya Kiyanyi nchini Australia inayozungumzwa na Wagarrwa katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 2012, kulikuwa na  wasemaji wa Kigarrwa 59 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni.

Viungo vya nje
lugha ya Kigarrwa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigarrwa 
lugha ya Kigarrwa katika Glottolog
lugha ya Kigarrwa katika Ethnologue

Lugha za Australia
Lugha za Kiyanyi

Lugha za Kiyanyi (au za Kigarawan) ni familia ndogo ya lugha nchini Australia. Katika familia hiyo kuna lugha mbili tu ambazo huzungumzwa katika jimbo la Northern Territory: Kigarrwa na Kiwaanyi. Lugha hizo zote zimo hatarini mwa kutoweka.

Viungo vya nje
lugha za Kiyanyi katika Glottolog
lugha za Kiyanyi katika Ethnologue

Lugha za Australia
Makundi ya lugha
Kiwanyi

Kiwaanyi (au Kiwanyi) ni lugha ya Kiyanyi nchini Australia inayozungumzwa na Wawaanyi katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 2007, kulikuwa na  wasemaji wa Kiwaanyi chini ya kumi tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwaanyi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwaanyi
lugha ya Kiwaanyi katika Glottolog
lugha ya Kiwaanyi katika Ethnologue

Lugha za Australia
Lugha ya kikabila

Lugha ya kikabila (kwa Kiingereza: vernacular language) ni lugha inayotumiwa hasa na watu wa kabila fulani, isifikie kiwango che kutumika katika nchi nzima.

Kwa kawaida kabila lolote lina lugha yake, ingawa si kila mara ni hivyo.

Lugha
Kigiyug

Kigiyug kilikuwa lugha ya Kidaly nchini Australia iliyozungumzwa na Wagiyug katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kigiyug, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigiyug kiko katika kundi la Kiwagaydy lakini wengine husema kwamba hakihusiani na lugha nyingine yoyote.

Viungo vya nje
lugha ya Kigiyug kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigiyug 
lugha ya Kigiyug katika Glottolog
lugha ya Kigiyug katika Ethnologue

Lugha za Australia
Lugha za Kidaly

Lugha za Daly ni kundi la lugha nchini Australia ambazo huzungumzwa katika jimbo la Northern Territory karibu na mto Daly. Wataalamu hawakubaliani kama ni familia moja ya lugha au ni familia nne, tano tofauti. Jumla ya idadi ya lugha katika eneo la mto Daly ni 19 hivi, na nyingi zimo hatarini mwa kutoweka au hata zimetoweka tayari.

Viungo vya nje
lugha za Kidaly katika Ethnologue

Lugha za Australia
Makundi ya lugha
Kimaridan

Kimaridan ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wamaridan katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kimaridan kumi tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaridan kiko katika kundi la Kibringen.

Viungo vya nje
lugha ya Kimaridan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimaridan 
lugha ya Kimaridan katika Glottolog
lugha ya Kimaridan katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimaridjabin

Kimaridjabin ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wamaridjabin katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 1970, kulikuwa na wasemaji wa Kimaridjabin 20 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaridjabin kiko katika kundi la Kibringen.

Viungo vya nje
lugha ya Kimaridjabin kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimaridjabin 
lugha ya Kimaridjabin katika Glottolog
lugha ya Kimaridjabin katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimarimanindji

Kimarimanindji ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wamarimanindji katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kimarimanindji kumi tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimarimanindji kiko katika kundi la Kibringen.

Viungo vya nje
lugha ya Kimarimanindji kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimarimanindji 
lugha ya Kimarimanindji katika Glottolog
lugha ya Kimarimanindji katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimaringarr

Kimaringarr ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wamaringarr katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kimaringarr sita tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaringarr kiko katika kundi la Kibringen.

Viungo vya nje
lugha ya Kimaringarr kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimaringarr 
lugha ya Kimaringarr katika Glottolog
lugha ya Kimaringarr katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimarithiel

Kimarithiel ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wamarithiel katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kimarithiel 15 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimarithiel kiko katika kundi la Kibringen.

Viungo vya nje
lugha ya Kimarithiel kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimarithiel 
lugha ya Kimarithiel katika Glottolog
lugha ya Kimarithiel katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimariyedi

Kimariyedi ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wamariyedi katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 1981, kulikuwa na wasemaji wa Kimariyedi 20 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimariyedi kiko katika kundi la Kibringen.

Viungo vya nje
lugha ya Kimariyedi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimariyedi 
lugha ya Kimariyedi katika Glottolog
lugha ya Kimariyedi katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimarriammu

Kimarriammu ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wamarriammu katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kimarriammu watano tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimarriammu kiko katika kundi lake lenyewe la Kimarriammu.

Viungo vya nje
lugha ya Kimarriammu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimarriammu 
lugha ya Kimarriammu katika Glottolog
lugha ya Kimarriammu katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimarti-Ke

Kimarti-Ke ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wamarti-Ke katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 2001, kulikuwa na wasemaji wa Kimarti-Ke watatu tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimarti-Ke kiko katika kundi la Kibringen.

Viungo vya nje
lugha ya Kimarti-Ke kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimarti-Ke 
lugha ya Kimarti-Ke katika Glottolog
lugha ya Kimarti-Ke katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimanda (Australia)

Kimanda ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wamanda katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 1983, kulikuwa na wasemaji wa Kimanda 25 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimanda kiko katika kundi la Kiwagaydy. Kisichanganywe na lugha ya Kimanda nchini Tanzania wala na lugha ya Kimanda nchini Uhindi.

Viungo vya nje
lugha ya Kimanda kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimanda 
lugha ya Kimanda katika Glottolog
lugha ya Kimanda katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimaranunggu

Kimaranunggu ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wamaranunggu katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kimaranunggu watano tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaranunggu kiko katika kundi la Kiwagaydy.

Viungo vya nje
lugha ya Kimaranunggu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimaranunggu 
lugha ya Kimaranunggu katika Glottolog
lugha ya Kimaranunggu katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiwadjiginy

Kiwadjiginy (au Kiwagaydy) ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wawadjiginy katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kiwadjiginy watano tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwadjiginy kiko katika kundi la Kiwagaydy ambalo huitwa kulingana na jina la lugha hiyo yenyewe.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwadjiginy kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwadjiginy
lugha ya Kiwadjiginy katika Glottolog
lugha ya Kiwadjiginy katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikamu

Kikamu kilikuwa lugha ya Kidaly nchini Australia iliyozungumzwa na Wakamu katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kikamu, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikamu kiko katika kundi la Kimalagmalag.

Viungo vya nje
lugha ya Kikamu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikamu 
lugha ya Kikamu katika Glottolog
lugha ya Kikamu katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimadngele

Kimadngele kilikuwa lugha ya Kidaly nchini Australia iliyozungumzwa na Wamadngele katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kimadngele, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimadngele kiko katika kundi la Kimalagmalag.

Viungo vya nje
lugha ya Kimadngele kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimadngele 
lugha ya Kimadngele katika Glottolog
lugha ya Kimadngele katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimullukmulluk

Kimullukmulluk ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wamullukmulluk katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kimullukmulluk 33 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimullukmulluk kiko katika kundi la Kimalagmalag.

Viungo vya nje
lugha ya Kimullukmulluk kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimullukmulluk
lugha ya Kimullukmulluk katika Glottolog
lugha ya Kimullukmulluk katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kityaraity

Kityaraity kilikuwa lugha ya Kidaly nchini Australia iliyozungumzwa na Watyaraity katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kityaraity, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kityaraity kiko katika kundi la Kimalagmalag.

Viungo vya nje
lugha ya Kityaraity kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kityaraity
lugha ya Kityaraity katika Glottolog
lugha ya Kityaraity katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimurrinh-Patta

Kimurrinh-Patta ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wamurrinh-Patta katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kimurrinh-Patta 1,800, na lugha imekuwa lugha ya mawasiliano katika eneo la Wadeye jimboni mwa Northern Territory. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimurrinh-Patta kiko katika kundi lake lenyewe la Kimurrinhpatta.

Viungo vya nje
lugha ya Kimurrinh-Patta kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimurrinh-Patta 
lugha ya Kimurrinh-Patta katika Glottolog
lugha ya Kimurrinh-Patta katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kingan'gityemerri

Kingan'gityemerri ni lugha ya Kidaly nchini Australia inayozungumzwa na Wangan'gityemerri katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kingan'gityemerri 180. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingan'gityemerri kiko katika kundi la Kimurrinhpatta.

Viungo vya nje
lugha ya Kingan'gityemerri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kingan'gityemerri 
lugha ya Kingan'gityemerri katika Glottolog
lugha ya Kingan'gityemerri katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kigunditjmara

Kigunditjmara kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wagunditjmara katika jimbo la Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kigunditjmara, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigunditjmara kiko katika kundi la Kibunganditj.

Viungo vya nje
lugha ya Kigunditjmara kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigunditjmara 
lugha ya Kigunditjmara katika Glottolog
lugha ya Kigunditjmara katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kijaitmatang

Kijaitmatang kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wajaitmatang katika jimbo la Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kijaitmatang, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijaitmatang kiko katika kundi la Kiyuin.

Viungo vya nje
lugha ya Kijaitmatang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kijaitmatang 
lugha ya Kijaitmatang katika Glottolog
lugha ya Kijaitmatang katika Ethnologue

Lugha za Australia
Washkaji Wenye Vipaji

Washkaji Wenye Vipaji ni jina la kutaja albamu ya muziki wa kizazi kipya yenye nyimbo mchanganyiko kutoka kwa wasanii mbalimbali wa Tanzania. Wasanii hao ni pamoja na Da Jo, Bad Spack, Neck Breakerz, Manyema Family, Gangwe Mobb, XPlasterz, Nigger II Public, Jack Warriors, Mr. Shin, Stara Thomas, JC (69) na  Q Chief. 

Albamu hii ya nyimbo mchanganyiko ulikuwa usimamizi wake Sebastian Maganga na Bernard Oduor. Seba ni miongoni mwa watangazaji waliokuwa wanasimamia kwa jicho la karibu sana uanzishwaji na uendelezi wa muziki wa kizazi kipya kwa mwanzoni mwa miaka ya 2000. Kulikuwa na kipindi kabisa katika Redio Uhuru kuhusu chati za muziki wa kizazi kipya kilichotwa Deiwaka. Kipindi kilikuwa Jumatatu hadi Ijumaa. Kilitumia jina la Deiwaka hadi 2004 kikaitwa Party Up, Hurry Up na muda ukabadilika kutoka saa nane mchana hadi saa kumi, kwenda saa moja usiku hadi saa tatu. Redio pia ilibadilishwa jina kutoka Redio Uhuru hadi Uhuru FM. Kilikuwa kipindi ambacho kilitokea Mkali wa Rhymes.  

Kila wiki wanatoka na kuingia wasanii wapya katika chati hizo. Seba pia aliwahi kuwasimamia Gangwe Mobb wakati wa albamu yao ya kwanza "Simulizi la Ufasaha" na hadi kipindi kinaondoka hakuna aliyewahi kupita nafasi za juu katika chati zaidi ya Dully Sykes wimbo wa "Julieta" na Inspector Haroun "Mtoto wa Geti Kali".

Orodha ya nyimbo
Orodha ya nyimbo pamoja na watunzi wake. Katika muziki wa Afrika, mara nyingi njia ya usambazaji wa muziki ilikuwa kanda au tepu hivyo jambo la upande A na B ni la kawaida sana.

Kikosi kazi
Nyimbo zote zimetayarishwa na MJ Records chini ya watayarishaji mbalimbali wa katika studio hiyo. Upande wa kava la albamu hii ni usanifu wake Thomas Gesthuizen au maarufu kama DJ J4.

Viungo vya Nje
 katika wavuti ya Discogs
Albamu za 2002
Muziki wa Tanzania
Kijandai

Kijandai kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wajandai katika jimbo la Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kijandai, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijandai kiko katika kundi la Kidurubuliki.

Viungo vya nje
lugha ya Kijandai kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kijandai 
lugha ya Kijandai katika Glottolog
lugha ya Kijandai katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikurnai

Kikurnai (pia Kiganai) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakurnai katika jimbo la Victoria. Mwaka wa 2006, kulikuwa na  wasemaji wa Kikurnai 26 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikurnai kiko katika kundi la Kiganaiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikurnai kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikurnai 
lugha ya Kikurnai katika Glottolog
lugha ya Kikurnai katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiladji-Ladji

Kiladji-Ladji kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Waladji-Ladji katika jimbo la Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiladji-Ladji, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiladji-Ladji kiko katika kundi la Kikulin.

Viungo vya nje
lugha ya Kiladji-Ladji kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiladji-Ladji 
lugha ya Kiladji-Ladji katika Glottolog
lugha ya Kiladji-Ladji katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kilanima

Kilanima kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Walanima katika jimbo la Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kilanima, yaani lugha imetoweka kabisa. Uainishaji wa lugha ya Kilanima kwa ndani zaidi haujulikani.

Viungo vya nje
lugha ya Kilanima kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilanima 
lugha ya Kilanima katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kipallanganmiddang

Kipallanganmiddang (au Kibalangamida) kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wapallanganmiddang katika jimbo la Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kipallanganmiddang, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipallanganmiddang kiko katika kundi la Gippsland.

Viungo vya nje
lugha ya Kipallanganmiddang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipallanganmiddang
lugha ya Kipallanganmiddang katika Glottolog
lugha ya Kipallanganmiddang katika Ethnologue

Lugha za Australia