LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
DJ Yella

DJ Yella ni jina la kisanii la Antoine Carraby (amezaliwa tar. 11 Desemba 1967) ni DJ, mtayarishaji wa mzuiki na mwongozaji wa filamu kutoka mjini Compton, California, Marekani. Yella pia alikuwa mmoja wa wanachama wa kundi la muziki linalojulikana kama World Class Wreckin' Cru akiwa pamoja na Bw.  Dr. Dre. Baadaye akaja kuwa mmoja wa waanzilishi wa kundi la muziki wa hip hop maarufu kama N.W.A. (akiwemo Yella, Dre, Ice Cube, MC Ren, na Eazy-E). Akiwa pamoja na Dre Yella akafanikisha kurekodiwa kwa albamu ya mwenziwao (Eazy-E). Albamu ilikwenda kwa jina la Eazy Duz It.

Albamu alizotoa

Akiwa na World Class Wreckin' Cru 
Before You Turn off The Lights
Mission Possible / He's Bionic

Akiwa na N.W.A.

Kompilesheni

Albamu alizotoa akiwa na kundi la World Class Wreckin' Cru 
 Surgery (1984)
 Bust It Up 2 + 1 (1985)
 Juice (1985)
 World Class (1985)
 He's Bionic/The Fly (1986)
 Love Letter (1986)
 Mission Possible (7") (1986)
 Mission Possible/World Class Freak (1986)
 Rapped In Romance (1986)
 The Fly (1986)
 The Best Of The World Class Wreckin' Cru (1987)
 Turn Off The Lights (1987)
 Lay Your Body Down (1988)
 World Class Mega Mix 89 (1989)
 House Fly (1990)
 Phases In Life'' (1990)

Marejeo ya nje

Viungo vya nje 
 DJ Yella's official site (Ilani: Tovuti hii kuna picha za kikubwa)
 Yella speaks out on the rise and fall of hardcore 
 Davey D interviews Yella
 DubCNN.com interview with Yella

Waliozaliwa 1967
Wanamuziki wa Marekani
Watayarishaji muziki wa Marekani
Wanachama wa N.W.A.
Watu walio hai
Marapa wa West Coast
Matt Damon

Matthew Paige Damon (amezaliwa tar. 8 Oktoba 1970) ni mwigizaji wa filamu na mhisani kutoka nchini Marekani. Ameshinda Tuzo ya Akademi akiwa kama mwandishi bora muswaada andishi kwa filamu ya Good Will Hunting, ana tunukiwa unyota bora kwa filamu hiyohiyo.

Umaarufu wake ulianza kukua katika soko la filamu kuanzia mwaka wa  1997, tangu hapo akawa ana pambanishwa na waigizaji wakubwa-wakubwa wa wa A-list, na leo hii ni mmoja kati ya waigizaji wakubwa kabisa katika Hollywood.

Damon amepata kushiriki katika baadhi ya filamu maarufu kama vile  Saving Private Ryan, The Talented Mr. Ripley, mfululizo wa Ocean, mfululizo wa Bourne, Syriana, The Good Shepherd na The Departed. Amejishindia Matuzo kedekede kwa umahili wake wa uigziaji wa filamu na amepokea nyota katika Hollywood Walk of Fame.

Damon ni mmoja kati ya wale waigizaji ishirini na tano bora kwa muda wote. Katika mwaka wa 2007, alipewa jina na gazeti la People kuwa yeye ni Mwanaume Mwenye Mvuto Aliye Hai.

Damon amekuwa akijishughulisha na kazi za kihisani mara kwa mara, kazi hizo ni pamoja na lujitolea kwa ONE Campaign na H2O Africa Foundation. Pamoja akiwa na mke wake, Bi. Luciana Bozán Barroso, Damon amepata watoto wawili wa kike, mmoja anaitwa Isabella na mwingine anaitwa Gia, na pia ana mtoto wa kufkia Alexa kutoka katika ndoa ya awali aliyofunga Bi. Barroso.

Filamu

Marejeo

Viungo vya nje 

 
 Matt Damon News Column
 Matt Damon interview 
 Matt Damon on Hardball
 GreenDimes Matt Damon, board member
 Not On Our Watch: George Clooney, Brad Pitt, Matt Damon, Don Cheadle, Jerry Weintraub 

Waliozaliwa 1970
Waigizaji filamu wa Marekani
Watu walio hai
Boston, Massachusetts
Harold Shipman

Harold Shipman (14 Januari 1946 – 13 Januari 2004) alikuwa daktari na mwuuaji mfululizo wa Kiingereza. Anafikiriwa kuwa ameua takriban watu 250 ambao wote ni wagonjwa wake.
Matukio yake
Alipelekwa mahakamani na akakutanika kuwa na makosa ya kuua watu wapatao 15, na baada ya uchunguzi kufanyika akakutanika tena kusababusha vifo vya watu wapatao 235. Alikuwa akipendelea sana kuua watu kwa kutumia nusu kaputi. Wagonjwa aliowaua wengi walikuwa vibibi vizee.
Kifo chake
Wakati alivyokuwa jela, alijiua. Wengi walifurahia baada ya kusikia hayo na hata kuthubutu kusema kwamba, huo ndiyo mfano wa kuigwa kwa wauaji wa mfululizo wengine. Tukio hilo halikuwafurahisha ndugu wa watu waliouliwa ndugu za wao na kufikiria kwamba serikali inawadanganya juu ya tukio hilo.

Shipman alijinyonga na shuka wakati wa usiku wa kuamkia siku yake ya kuzaliwa, yaani ilikuwa saa sita na dakika ishirini ya kuamkia tarehe 14 Januari ya mwaka wa 2004. Alikutanika na mhudumu wa gerezani na kuanza kutoka taarifa kwamba, Shipman amejinyonga katika nondo za dirisha kwa kutumia shuka la kulalia.

Viungo vya nje
 Shipman Inquiry 
 BBC — The Shipman Murders
 List of suspected murders
 Caso abierto, Dr Death: The Shipman Case 

Wahalifu
Madaktari wa Uingereza
Waliozaliwa 1946
Waliofariki 2004
Saddam Hussein

Saddam Hussein Abd al-Majid al-Tikriti (28 Aprili 1937 - 30 Desemba 2006) alikuwa Rais wa Iraki, kuanzia tarehe 16 Julai 1979 hadi mwaka wa 2003, pia waziri mkuu wa Iraki kati ya 1994 na 2003.

Alipanda ngazi ndani ya serikali na chama cha Baath kama makamu wa rais aliyemtangulia Ahmad Hasan al-Bakr. Baada ya kupewa cheo cha rais aliua wapinzani wengi na kuimarisha utawala wake.

Akaanzisha vita mbili:
 Vita kati ya Irak na Uajemi (1980 - 1988) aliyoanzisha baada ya kuona jeshi la Uajemi lilidhoofishwa kutokana na mapinduzi ya Ayatollah Khomeini; alishindwa kufikia shabaha zake, akalazimishwa kukubali mkataba wa kusalimu amri na Uajemi.
 Vita ya Ghuba ya 1990/91  alipoamuru jeshi la Iraki kuvamia nchi jirani ya Kuweit; hatua hii ilijibiwa na amri ya Umoja wa Mataifa Wairaki waondoke tena, walipokataa jeshi la kimataifa lililoongozwa na Marekani lilifukuza Wairaki katika Kuwait.

Ndani ya Iraki alipigania upinzani wa sehemu kubwa za wananchi hasa katika kampeni dhidi ya Wakurdi kaskazini mwa Iraki wakati wa vita dhidi ya Uajemi na dhidi ya Washia wa Iraki Kusini baada ya vita ya Ghuba.

Saddam Hussein aliondolewa madarakani wakati wa uvamizi wa Iraki na Marekani katika vita ya pili ya ghuba mwaka 2003. Alienda mafichoni kwa miezi kadhaa, akakamatwa na kupelekwa mbele ya mahakama ya Kiiraki iliyompa adhabu ya kifo kwa jinai dhidi ya binadamu na hasa kesi 148 za mauaji zilizothibitishwa mahakamani.

Alinyongwa Desemba 2006 katika kambi la kijeshi mjini Al Kadhimiya nchini Iraki.

Viungo vya nje 

 Saddam Hussein Profile by BBC News
 The Saddam Hussein Sourcebook 

Waliozaliwa 1937
Waliofariki 2006
Marais wa Irak
Ugaidi

Ugaidi (kutoka Kiar. غيظ ghaiz kwa maana ya hasira) ni hasa mfumo wa kulenga mabadiliko ya kisiasa kwa kutisha watu kwa njia ya vurugu au mauaji. Matendo ya kigaidi yanatisha kwa sababu watu wanajeruhiwa au kuuawa. Watendaji wa ugaidi kwa kawaida ni vikundi au watu wasio na cheo au nafasi rasmi.

Mara nyingi si rahisi kutofautisha kati ya magaidi, wapigania uhuru au watu wanaoendesha vita ya msituni. Hata jeshi rasmi ya serikali linaweza kutumia mbinu za kigaidi lakini kwa kawaida hawahesabiwi kati ya magaidi.

Mfano wa tendo la kigaidi 

Tarehe 7 Agosti 1998 kundi la Al-Qaida lililipua mabomu kwenye balozi za Marekani majijini Nairobi na Dar es Salaam. Watu 223 walikufa na zaidi ya 4,100 walijeruhiwa. Kwa njia hiyo Al-Qaida ilitaka kupinga matendo ya Marekani katika Somalia. Kuna madokezo ya kwamba shabaha ya nyongeza ilikuwa kusababisha mashambulio ya Marekani dhidi ya Afghanistan ambako Al-Qaida ilikuwa na kimbilio. Lakini inasemekana ya kwamba viongozi waliogopa majadiliano kati ya makampuni ya Kimarekani na serikali ya Taliban nchini Afghanistan na mashambulio dhidi ya balozi yalilenga kuvuruga majadiliano yale na hivyo kuimarisha kimbilio kwa Al-Qaida. Kundi la Al-Qaida haikusikia uadui dhidi ya watu wa Tanzania au Kenya lakini haikusita kuwaua wengi kwa kutimiza shabaha yake ya kutisha serikali ya Marekani.

Marejeo
Ecser

Ecser ni kijiji katika mji wa Pest county, Hungaria, karibu kidogo na mji wa Budapest. Mji una wakazi wapatao 3,252 kwa sensa ya mwaka wa 2001. 

Hungaria
Buabua

Buabua ni ndege wa familia Sternidae. Watu wengi huita ndege hawa shakwe kama spishi za familia Laridae. Wengine hutumia jina buabua kwa spishi za jenasi Anous na Chlidonias. Spishi za jenasi Gygis ni nyeupe kabisa, zile za Sterna ni nyeupe na zina utosi weusi; spishi nyingi zina madoa meusi kwa mabawa pia. Spishi za Chlidonias zina zaidi ya rangi nyeusi, hata kwa mwili wao, na spishi za Anous zina rangi nyeupe chache tu. Buabua wana domo refu kadiri lenye ncha kali. Wanaweza kuogelea na wana ngozi kati ya vidole vyao.

Kama shakwe, buabua huhusiswha na pwani, lakini spishi nyingi wanatokea mbali na bahari, kwa kawaida karibu na maji. Huwakamata samaki wakipiga mbizi, lakini spishi za Chlidonias huwakamata wadudu pia kutoka juu ya maji baridi. Hulitengeneza tago lao chini, mara nyingi kisiwani.

Spishi za Afrika 
 Anous minutus, Buabua Mweusi (Black Noddy)
 Anous stolidus, Buabua Kahawia (Brown Noddy)
 Anous tenuirostris, Buabua Domo-jembamba (Lesser Noddy)
 Chlidonias hybridus, Buabua Masharubu (Whiskered Tern)
 Chlidonias leucopterus, Buabua Mabawa-meupe (White-winged Tern)
 Chlidonias niger, Buabua Mabawa-kijivu (Black Tern)
 Gelochelidon nilotica, Buabua Domo-nene (Gull-billed Tern)
 Gygis alba, Buabua Mweupe (White Tern au White Noddy)
 Hydroprogne caspia, Buabua Domo-kubwa (Caspian Tern)
 Onychoprion anaethetus, Buabua Mgongo-kijivu (Bridled Tern)
 Onychoprion fuscatus, Buabua Mgongo-mweusi (Sooty Tern)
 Sterna dougallii, Buabua Mkia-mshale (Roseate Tern)
 Sterna hirundo, Buabua Mbayuwayu (Common Tern)
 Sterna paradisaea, Buabua wa Akitiki (Arctic Tern)
 Sterna repressa, Buabua Mashavu-meupe (White-cheeked Tern)
 Sterna sumatrana, Buabua Kisogo-cheusi (Black-naped Tern)
 Sterna virgata, Buabua wa Kerguelen (Kerguelen Tern)
 Sterna vittata, Buabua wa Antakitiki (Antarctic Tern)
 Sternula albifrons, Buabua Kibete (Little Tern)
 Sternula balaenarum, Buabua wa Damara (Damara Tern)
 Sternula saundersi, Buabua wa Saunders (Saunders’s Tern)
 Thalasseus bengalensis, Buabua Kishungi Mdogo (Lesser Crested Tern)
 Thalasseus bergii, Buabua Kishungi Mkubwa (Greater Crested Tern)
 Thalasseus maximus, Buabua Mfalme (Royal Tern)
 Thalasseus sandvicensis, Buabua Domo-rangimbili (Sandwich Tern)

Spishi za mabara mengine 
 Chlidonias albostriatus (Black-fronted Tern) zamani Sterna albostriata
 Gygis microrhyncha (Little White Tern)
 Larosterna inca (Inca Tern)
 Onychoprion aleuticus (Aleutian Tern)
 Onychoprion lunatus (Spectacles au Grey-backed Tern)
 Phaetusa simplex (Large-billed Tern)
 Procelsterna albivitta (Grey Noddy)
 Procelsterna cerulea (Blue Noddy)
 Sterna acuticauda (Black-bellied Tern) labda Chlidonias
 Sterna aurantia (River Tern)
 Sterna forsteri (Forster's Tern)
 Sterna hirundinacea (South American Tern)
 Sterna striata (White-fronted Tern)
 Sterna trudeaui (Snowy-crowned au Trudeau's Tern)
 Sternula antillarum (Least Tern) zamani imeainishwa kama spishi ndogo wa Sterna albifrons
 Sternula lorata (Peruvian Tern)
 Sternula nereis (Fairy Tern)
 Sternula superciliaris (Yellow-billed Tern)
 Thalasseus acuflavidus (Cabot's Tern)
 Thalasseus bernsteini (Chinese Crested Tern)
 Thalasseus elegans (Elegant Tern)

Picha 

Vitwitwi na jamaa
Kihungaria

Kihungaria (pia: KiMadyar, Kihungaria: magyar au magyar nyelv) ni lugha ya Kiugori ya magharibi katika jamii ya lugha za Kifini-Kiugori.

Huzungumzwa hasa katika nchi za Hungaria (10 mill.), Romania (1.4 mill.), Slovakia (520.000), Serbia (300.000), Austria (22.000), Australia (50.000) na Marekani (1.6 mill. - 117.000).

Kihungaria kama lugha rasmi au lugha inayotambuliwa 
Kihungaria kinatumiwa kama lugha rasmi kitaifa katika nchi zifuatazo:
 Hungaria 
 Vojvodina (Serbia) 
 Slovenia (kieneo)

Kinatambuliwa kama lugha ya wakazi wenye utamaduni wa Kihungaria katika nchi zifuatazo:
 Transsylvania (Romania) - katika Romania kuna lahaja ya pekee iliyoatiriwa na Kiromania huitwa "csángó" (tamka: chango).
 Slovakia
 Ukraine
 Kroatia
 Burgenland (Austria)

Ni pia lugha rasmi katika Umoja wa Ulaya.

Lugha inayofundishwa 
Kihungaria kama lugha ya kigeni kinafundishwa shuleni au kwenye taasisi za elimu ya watu wazima katika nchi nyingi. Mwaka 2001 idadi ya wanafunzi wa Kihungaria ilkuwa kama ifuatayo: 
 
 Romania: 1.443.970 
 Slovakia: 520.528 
 Serbia: 293.299 
 Ukraine: 149.400
 Marekani: 117.973* 
 Kanada: 75.555
 Israel: 70.000
 Austria: 22.000
 Kroatia: 16.500
 Slovenia: 9.240
Jumla: watu milioni 12-13

Sauti 

Alfabeti

a, á, b, c, cs, d, dz, dzs, e, é, f, g, gy, h, i, í, j, k, l, ly, m, n, ny, o, ó, ö, ő, p, q, r, s, sz, t, ty, u, ú, ü, ű, v, w, x, y, z, zs.

 ny = n+y (nyúl [nyuul] =sungara)
 gy = d+y (gyerek [dyerek] =mtoto)
 ly = y (hely [hey] = mahali)
 ty = t+y (tyúk [tyuuk] =inghoko)
 cs = ch (család [chalaad] =familia, jamaa)
 sz = s (szép [seep] =zuri)
 s = sh (sajt [shayt] =jibini)
 dzs = j (dzsem [jem] =kubana)
 zs = zh (zseb [zheb] =mbosho) - kama Kifaransa j wa jour

Uangalifu! 

 di, ni, ti = [dy, ny, ty]
 gyi, nyi, tyi = [dyi, nyi, tyi]
 de, ne, te = [de, ne, te]
 gye, nye, tye = [dye, nye, tye]

Vitenzi

Viungo vya nje
makala za OLAC kuhusu Kihungaria 
lugha ya Kihungaria katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/hun
lugha ya Kihungaria kwenye Multitree
ramani ya Kihungaria

Lugha za Kifini-Kiugori
Lugha za Hungaria
Lugha za Romania
Lugha za Slovakia
Lugha za Serbia
Lugha za Slovenia
Vietnam Kusini

Vietnam Kusini au Jamhuri ya Vietnam (kwa Kivietnam: Việt Nam Cộng Hòa) ilikuwa nchi katika nusu ya kusini ya Vietnam ya leo kati ya miaka 1954 na 1976. Mji mkuu ulikuwa Saigon (leo: Mji wa Ho-Chi-Minh).

Uhuru wa koloni ya Kifaransa 
Koloni la Kifaransa la Vietnam liligawiwa mwaka 1954 wakati wa kuondoka kwa Wafaransa. Katika kaskazini ya nchi wanamgambo Wakomunisti chini ya Ho Chi Minh waliwahi kuwafukuza Wafaransa katika vita ya Indochina. Wakimbizi wengi waliohofia Wakomunisti walikimbilia kusini. 

Wafaransa waliwahi kuunda serikali ya kienyeji na kumkabidhi madaraka Kaisari Bao Dai kwa sehemu ya kusini walipobaki na uwezo. Mkutano wa Geneva juu ya Indochina ya mwaka 1954 uliomaliza vita uliamua ya kwamba serikali ya Bao Dai itawale kusini na kanda la eneo lisilo na jeshi ligawanye sehemu mbili za nchi.

Udikteta wa Diem 
Wakati wa kundoka kwa Wafaransa Bao Dai alipinduliwa na waziri mkuu Ngô Đình Diệm. Diem alikataza uchaguzi kwa Vietnam yote uliopangwa kwa mwaka 1956. Akaendesha vikali utawala kama rais akawa dikteta. Mwenyewe alikuwa Mkatoliki akashindwa kujenga uhusiano na Wabuddha waliokuwa wengi kati ya wakazi. Farakano hili kati ya Wakristo na Wabuddha lilisaidia upanuzi wa Wakomunisti.

Vita ya Vietnam 
Mwaka 1963 Diem alipinduliwa na jeshi na nchi iliendelea chini ya kamati za kijeshi. Wakomunisti kutoka kaskazini walipeleka silaha kusini na kuanzisha maeneo waliotawala kwa umbo la chama cha Vietkong. Vita ya wenyewe kwa wenyewe ilipanuka. Marekani ilijiunga katika vita hii kwa kutuma wanajeshi kwanza kama washauri na wasaidizi wa jeshi la Vietnam Kusini na baadaye pia kwa vikosi vilivyoshiriki katika vita ya msituni dhidi ya Wakomunisti wa Vietkong.

Kuingilia kwa Marekani 
Jeshi la Vietnam Kusini liliongozwa vibaya na viongozi wake walijishughulisha zaidi na ufisadi kuliko vita. Wanajeshi wa kawaida hawakuwa na hamu kuwafuata wakubwa ambao walijali pesa kuliko maisha ya watu wao. Hivyo Marekani ilichukua sehemu kubwa zaidi za mapigano na mwaka 1968 wanajeshi 543,000 Wamarekani walikuwepo Vietnam Kusini. 

Huko Marekani watu wengi walianza kupinga mchango wa nchi yao katika vita hii na serikali ilianza kupunguza idadi ya wanajeshi wake ikijaribu kuimarisha jeshi la Vietnam Kusini.

Kwa jumla majaribio hayo yalishindikana. Vietnam Kaskazini iliendelea kutuma wanajeshi wengi kupitia Laos na Marekani ilishindwa kuwazuia.

Mwisho wa Vietnam Kusini 
Mwaka 1975 Vietkong pamoja na jeshi la Vietnam Kaskazini iliteka mji mkuu Saigon. Kwa mwaka moja serikali ya kikomunisti ilitawala kusini na mwaka 1976 sehemu mbili za Vietnam ziliunganishwa.

Takriban milioni na nusu ya wakazi wa kusini walikimbia baada ya 1976 wakitumia maboti na mashua ya kila aina wakajaribu kuvuka bahari na kufikia nchi pasipo Ukomunisti. Wengi wao walikufa njiani.

Nchi za kihistoria za Asia
Historia ya Vietnam
Umoja wa Kizalendo kwa Ukombozi wa Vietnam Kusini

Umoja wa Kizalendo kwa Ukombozi wa Vietnam Kusini (pia: Vietkong, NLF) ilikuwa harakati ya kijeshi  chini ya uongozi wa wakomunisti katika Vietnam Kusini iliyopinga serikali ya Vietnam Kusini pamoja na wasaidizi wake Wamarekani kuanzia 1960 hadi 1975.

Ilijulikana kimataifa mara nyingi kwa kufupi cha "Vietkong" au kifupi cha Kiingereza cha "NLF" (National Liberation Front). 

Vietkong ilianzishwa kwa amri wa chama cha kikomunisti cha Vietnam Kaskazini mwaka 1960 kwa lengo la kuchukua utawala wa kusini ya Vietnam. Harakati mpya ulijengwa juu ya ushirikiano wa mabaki ya wapinzani wa kale dhidi ya ukoloni wa Ufaransa ambao hawakuridhiki na serikali ya Vietnam Kusini pamoja na maafisa kutoka kaskazini. Msingi huu uliwapa Vietkong vituo vingi kote Vietnam Kusini ambako walikuwa na wasaidizi na wanachama. Lakini uongozi ulikuwa mkononi mwa Vietnam Kaskazini na wakati wa vita ya Vietnam idadi ya wanajeshi kutoka kaskazini iliongezeka mfululizo.

Mwishoni vikundi wa askari wa kusini walikuwa sehemu ndogo tu pamoja na vikosi vya kijeshi kutoka Vietnam Kaskazini ingawa kwa jina mapambano yote yalitekelezwa na Vietkong.

Vietkong ilipigania vita ya msituni na kusababisha jeshi la Marekani kuondoka Vietnam Kusini hadi 1975. 

Vietnam
Habsburg

Nyumba ya Habsburg ilikuwa nasaba ya watawala wa Austria tangu mwaka 1278 hadi 1918. Kuanzia 1438 hadi 1806 makaisari wa Dola Takatifu la Kiroma walikuwa Wahabsburg isipokuwa katika kipindi cha Kaisari Karolo VII (1742–1745).

Kiasili familia ya Habsburg walikuwa watawala makabaila katika eneo la Aargau (Uswisi). Walifaulu kupanusha eneo lao katika Uswisi uliokuwa sehemu ya Dola Takatifu wakati ule hadi Ujerumani ya Kusini.

Mtemi Rudolf wa Habsburg alifaulu kuchaguliwa kama mfalme wa Wajerumani na mkuu wa Dola Takatifu. Akiwa mfalme aliweza kupata utemi wa Austria na wafuasi walibaki na nafasi hii ya watawala wa Austria.

Mwaka 1438 Mhabsburg mwingine Albert II alichaguliwa tena kuwa mfalme wa Wajerumani. Hakutapata cheo cha Kaisari lakini kuanzia Albrecht wakuu wa Austria walichaguliwa tena kama wafalme wa Wajerumani na wote baada yake walipewa pia taji la Kaisari wa Dola Takatifu la Kiroma. Tangu 1526 walikuwa pia na cheo cha wafalme wa Hungaria.

Mhabsburg aliyetawala maeneo makubwa kabisa alikuwa Kaisari Karolo V (kama mfalme wa Hispania: Carlos I) (1500 – 1558) aliyeunganisha falme za Dola Takatifu (Ujerumani, Uswisi, Uholanzi, Ubelgiji, Italia Kaskazini, Austria) pamoja na Hispania na koloni zake katika Amerika ya Kati na Amerika Kusini.

Wakati wa vita za Napoleoni Kaisari Franz II wa Ujerumani alilazimishwa kuacha taji la kaisari la Dola Takatifu lakini alijitanganza kuwa Kaisari Franz I wa Austria akaanzisha cheo cha maikasari wa Austria walioendelea hadi mwisho wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia 1918.

Mtawala wa mwisho wa Habsburg alikuwa Karolo I wa Austria (1916-1918) aliyejiuzulu wakati wa kuporomoka kwa milki ya Austria-Hungaria baada ya kushindwa katika vita kuu ya kwanza.

Mwaka 1961 mkuu wa familia Otto von Habsburg alitia sahihi tangazo ya kwamba nasaba yake imeachana na madai yote ya utawala.

Historia ya Austria
Dola Takatifu la Kiroma
Wavikingi

Wavikingi ni jina la kujumlisha makundi ya watu wa makabila ya Kigermanik katika Ulaya ya Kaskazini walioonekana kwa majirani kama wafanyabiashara na pia maharamia wa baharini.

Asili yao ilikuwa katika Skandinavia ya Kaskazini na kusini, wakatumia jahazi ndogo wakivuka nazo Bahari ya Kaskazini, Bahari ya Baltiki na kuingia pia barani kupitia mito ya Ulaya hadi Mediteranea.

Mara nyingi walishambulia tu miji na vijiji vya pwani wakipora mali na kurudi kwao.

Kulikuwa pia na vipindi ambako Wavikingi walifaulu kuteka eneo fulani na kukaa huko. Walifika Uingereza, Uskoti, Ufaransa, Hispania, Urusi hadi Bizanti na Sisilia.

Katika Uingereza, Ufaransa ya Kaskazini na Italia ya Kusini walianzisha makazi wakitawala maeneo huko kwa muda. Huko walijulikana pia kwa majina kama Wanormani au Rus, na Rus ndiyo asili ya jina la Urusi.

Walivuka pia Atlantiki na kufika Greenland na Kanada.

Walihofiwa mara nyingi kama majambazi wakali lakini walitafutwa pia kama wanajeshi wa kukodi.

Inaaminiwa ya kwamba waliondoka kwao kwa sababu hali ya hewa ilileta njaa na uhaba wa ardhi ya kulima na pia kwa sababu utajiri wa nchi za kusini iliwavuta vijana wao.

Viungo vya Nje 

 BBC: History of Vikings
 Borg Viking museum, Norway 
 The Viking Network
 Ibn Fadlan and the Rusiyyah, by James E. Montgomery, with full translation of Ibn Fadlan 

Makabila ya Wagermanik
Historia ya Ulaya
Historia ya Denmark
Historia ya Uswidi
Historia ya Norwei
Historia ya Kanada
Ngwini

Ngwini au Pengwini ni ndege wa bahari katika familia Spheniscidae. Ndege hawa hawawezi kuruka angani lakini chini ya maji huenda kama “kuruka”. Kwa kweli, wanaishi baharini nusu ya mwaka na wanarudi nchi kavu ili kuzaa tu. Kwa kawaida ngwini ni weupe kwa kidari na tumbo na weusi kwa mgongo (aina ya kamafleji). Huwakamata nduvi (krill), samaki, ngisi na wanyama wengine wadogo wa bahari. Hata kama kwa kawaida ngwini huhusishwa na barafu ya Antakitiki, spishi nyingi huyataga mayai yao kwa pwani za visiwa zenye miamba au ndani ya mashimo ambayo ngwini wameyachimba. Jike huyataga mayai mawili, lakini yule wa spishi za Aptenodytes hulitaga moja tu. Jike na dume huatamia mayai kwa zamu, lakini kwa kawaida kinda moja hutoka tu au kinda moja analishwa tu. Aptenodytes forsteri (Emperor Penguin) huzaa mbali na bahari juu ya barafu ya Bara la Antakitiki. Dume hutamia yai wakati jike anapotafuta chakula cha kumpa kinda.

Spishi za Afrika 
 Aptenodytes patagonicus, Ngwini Mfalme (King Penguin)
 Eudyptes chrysolophus, Ngwini Mashungi-dhahabu (Macaroni Penguin)
 Eudyptes chrysocome, Ngwini Mrukaji Kusi (Southern Rockhopper Penguin)
 Eudyptes c. filholi, Ngwini Mrukaji Mashariki (Eastern Rockhopper Penguin)
 Eudyptes moseleyi, Ngwini Mrukaji Kaskazi (Northern Rockhopper or Mosely's Penguin)
 Pygoscelis papua, Ngwini Papua (Gentoo Penguin)
 Spheniscus demersus, Ngwini wa Afrika (African Penguin)

Spishi za mabara mengine 
 Aptenodytes forsteri (Emperor Penguin)
 Eudyptes chrysocome (Western Rockhopper Penguin)
 Eudyptes pachyrhynchus (Fiordland Penguin)
 Eudyptes robustus (Snares Penguin)
 Eudyptes schlegeli (Royal Penguin) - labda namna ya E. chrysolophus tu
 Eudyptes sclateri (Erect-crested Penguin)
 Eudyptula minor (Little or Fairy Penguin)
 Megadyptes antipodes (Yellow-eyed Penguin)
 Pygoscelis adeliae (Adelie Penguin)
 Pygoscelis antarcticus (Chinstrap Penguin)
 Spheniscus humboldti (Humboldt Penguin)
 Spheniscus magellanicus (Magellanic Penguin)
 Spheniscus mendiculus (Galápagos Penguin)

Spishi za kabla ya historia 
 Eudyptes sp. (Chatham Islands Penguin) (Mwisho wa Quaternary? ya Visiwa vya Chatham)
 Pygoscelis calderensis (Mwisho wa Miocene ya Bahía Inglesa, Chile)
 Pygoscelis grandis (Mwisho wa Miocene/Mwanzo wa Pliocene ya Bahía Inglesa, Chile)
 Pygoscelis tyreei (Tyree's Penguin) (Pliocene ya Nyuzilandi)

Picha 

Majina ya ndege kwa Kiswahili
Ferdinand-Edouard Buisson

Ferdinand Édouard Buisson (20 Desemba 1841 – 16 Februari 1932) alikuwa mtaalamu, mwanasiasa na mchungaji wa Kiprotestanti kutoka nchi ya Ufaransa. Nchini kwake, alijitahidi hasa kwa ajili ya elimu ya msingi. Mwaka wa 1927, pamoja na Ludwig Quidde alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

Waliozaliwa 1841
Waliofariki 1932
Wanasiasa wa Ufaransa
Tuzo ya Nobel ya Amani
Nathan Söderblom

Lars Olof Jonathan Söderblom (15 Januari 1866 – 12 Julai 1931) alikuwa askofu wa Kanisa la Kilutheri kutoka nchi ya Uswidi. Hasa alijitahidi upande wa umoja wa madhehebu. Mwaka wa 1930 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

Maisha 
Söderblom alizaliwa kijijini katika eneo la Söderhamn, Uswidi. Baba yake alikuwa mchungaji mwenye imani imara.

Mwaka wa 1883, Söderblom aliingia chuo kikuu cha Uppsala. Alimfuata baba yake katika masomo ya teolojia na kuwekwa wakfu kama mchungaji mwaka wa 1893.

Mwaka wa 1912 aliteuliwa kuwa profesa wa masomo ya dini katika chuo kikuu cha Leipzig, Ujerumani. Baada ya miaka miwili tu ilimbidi kurudi Uswidi kwa vile aliteuliwa kuwa askofu mkuu wa Kanisa la Kilutheri nchini kwake. Kama kiongozi wa kanisa, alijitahidi hasa kwa ajili ya umoja wa madhehebu, na alikuwa rafiki wa karibu wa George Bell, mchungaji Mwingereza.

Viungo vya nje 
 wasifu ya Söderblom kwenye tovuti ya Tuzo ya Nobel

Waliozaliwa 1866
Waliofariki 1931
Maaskofu wa Uswidi
Tuzo ya Nobel ya Amani
Vietnam Kaskazini

Jamhuri ya Kidemokrasia ya Vietnam au Vietnam Kaskazini (kwa Kivietnam: Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa) ilikuwa jina la dola kaskazini mwa Vietnam ya leo kati ya miaka 1946 na 1976.

Jamhuri hiyo ilitangazwa na Ho Chi Minh baada ya mwisho wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia tarehe 2 Septemba 1945 mjini Hanoi katika kaskazini ya koloni la Kifaransa ya Indochina. Tangazo lilijumlisha eneo la majimbo ya Tonking na Annan ya Indochina ya Kifaransa. Ho Chi Minh alikuwa kiongozi wa Chama cha Kikomunisti kilichotawala harakati ya Viet Minh iliyoendesha upiganaji dhidi ya Ufaransa. 

Tangu mwaka 1946 Ufaransa iliyowahi kufukuzwa kutoka Vietnam na Wajapani wakati wa vita vikuu ilijaribu kurudisha utawala wake. Katika vita vya Indochina jeshi la kikoloni la Ufaransa lilishindwa mwaka 1954 na Mkutano wa Geneva juu ya Indochina ya 1954 uliligawa koloni la awali katika nchi za Laos, Kambodia na Vietnam. Vietnam iligawiwa sehemu mbili yaani Vietnam Kaskazini (rasmi: Jamhuri ya Kidemokrasia ya Vietnam) na Vietnam Kusini (rasmi: Jamhuri ya Vietnam). Mapatano ya amani yalitarajia kuwepo kwa uchaguzi wa kitaifa lakini serikali ya kusini ilikataa kura hiyo.

Hivyo Vietnam Kaskazini ilibaki kama nchi ya kikomunisti na Ho Chi Minh alikuwa rais wake.

Tangu mwaka 1960 uongozi wa Vietnam Kaskazini uliamua kujenga harakati ya Vietkong katika Vietnam Kusini kwa shabaha ya kupindua serikali ya Kusini na kuunganisha nchi yote. Hii ilisababisha vita vya wenyewe kwa wenyewe ya kusini na kulazimisha kuingia kwa Marekani katika vita hivyo.

Kuanzia mwaka 1964 Vietnam Kaskazini ilituma wanajeshi wengi kwenda kusini waliofaulu kushinda vita na kuteka Saigon mwaka 1975 wakiunda serikali ya kikomunisti ya kusini. Mwaka 1976 sehemu zote mbili za Vietnam ziliunganishwa kwa jina la Jamhuri ya Kijamii ya Vietnam.

Viungo vya nje
Azimio la Uhuru wa Vietnam Kaskazini 

Nchi za kihistoria za Asia
Historia ya Vietnam
Nicholas Butler

Nicholas Murray Butler (2 Aprili 1862 – 7 Desemba 1947) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Marekani. Alikuwa mwenyekiti wa Chuo Kikuu cha Columbia, na alijitahidi hasa upande wa elimu ya kimataifa. Mwaka wa 1912, alipofariki Kaimu Rais James Sherman, Butler aliteuliwa kuchukua nafasi yake Sherman chini ya Rais William Howard Taft katika uchaguzi wa 1912 lakini wakashindwa na Woodrow Wilson. Mwaka wa 1931, pamoja na Jane Addams alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

Waliozaliwa 1862
Waliofariki 1947
Wanasiasa wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Amani
Jane Addams

Laura Jane Addams (6 Septemba 1860 – 21 Mei 1935) alikuwa mwanasiasa na mwanaharakati wa amani kutoka nchi ya Marekani. 

Mwaka wa 1931, pamoja na Nicholas Butler, alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

Waliozaliwa 1860
Waliofariki 1935
wanaharakati wa Marekani
Wanasiasa wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Amani
Kinyarwanda

Kinyarwanda ni lugha ya Kibantu ambayo ni lugha rasmi nchini Rwanda. Kuna wasemaji pia katika Uganda kusini na sehemu za mashariki za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Jumla ya wasemaji hukadiriwa kuwa mnamo milioni 7.

Wasemaji wa Kinyarwanda na Kirundi wanasikizana bila matatizo.

Mifano 
amakuru = Hujambo - hamjambo

Muraho = Habari gani?

Wiriwe = Habari za mchana

ndagukunda = Nakupenda

murakoze = asante

vuba = haraka

kuririmba = kuimba

kurya = kula

icyayi = chai

Umugabo = mwanaumeUmugore = mwanamke

'Umwana = mtoto / mwana''

Viungo vya nje 
 lugha ya Kinyarwanda kwenye Multitree
 ramani ya Kinyarwanda
 http://www.ethnologue.org/show_language.asp?code=kin 
 

Lugha za Rwanda
Lugha za Kibantu
Serikali ya Víchy

Serikali ya Víchy ilitawala Ufaransa chini ya amri ya Ujerumani wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia. Iliongozwa na Jemadari Philippe Pétain na makao makuu yalikuwepo mjini Vichy katika kusini ya Ufaransa.

Petain alikubali kuunda serikali hii baada ya Ufaransa kushindwa na Ujerumani mwaka 1940. Kati ya Julai 1940 hadi Novemba 1942 serikali ya Vichy ilikuwa na mamlaka juu ya kusini ya Ufaransa ambako wanajeshi wa Ujerumani hawakuingia kufuatana na mapatano ya kusimamisha vita. Kaskazini ya Ufaransa ilikuwa chini ya amri ya kijeshi ya Kijerumani lakini hata hapa serikali ya Vichy ilikuwa na mamlaka ya kusimamia utawala wa miji na polisi ya Kifaransa. 

Sehemu ya koloni za Ufaransa hasa katika Asia (Indochina) zilikubali mamlaka ya Vichy. Koloni katika Afrika zilifuata serikali ya "Ufaransa Huru" iliyoongozwa na Charles de Gaulle.

Tangu mwisho wa 1942 Ujerumani ulipeleka wanajeshi pia katika kusini ya nchi baada ya Wamarekani kufika Afrika ya Kaskazini na kutisha utawala wao katika kusini ya Ulaya.

Baada ya uvamizi wa maadui wa Ujerumani katika Ufaransa Kaskazini sehemu kubwa ya Wafaransa walisimama upande wa Charles de Gaulle na serikali ya Petain ilipaswa kukimbia Ujerumani. Maafisa wake walikamatwa huko 1945.

Historia ya Ufaransa
Bram Stoker

Abraham "Bram" Stoker (8 Novemba 1847 – 20 Aprili 1912) alikuwa mtunzi wa riwaya na hadithi fupifupi kutoka nchini Ireland. Anafahamika zaidi leo hii kwa kutunga riwaya ya kutisha ya Dracula kunako miaka ya 1897.

Vitabu vyake

Riwaya 
 The Primrose Path (1875)
 The Snake's Pass (1890)
 The Watter's Mou'  (1895)
 The Shoulder of Shasta (1895)
 Dracula (1897)
 Miss Betty (1898)
 The Mystery of the Sea (1902)
 The Jewel of Seven Stars (1903)
 The Man (AKA: The Gates of Life) (1905)
 Lady Athlyne (1908)
 Snowbound: The Record of a Theatrical Touring Party (1908)
 The Lady of the Shroud (1909)
 Lair of the White Worm (1911)

Mkusanyiko wa hadithi fupi 
 Under the Sunset (1881)
 Dracula's Guest (1914) Kilichapishwa na Florence Stoker

Hadithi zilizokuwa hazijatoka 
 Bridal of Dead (alternative ending to The Jewel of Seven Stars)
 Buried Treasures
 The Chain of Destiny
 The Crystal Cup (1872)- published by 'The London Society'
 The Dualitists; or, The Death Doom of the Double Born
 The Fate of Fenella (1892), Chapter 10, "Lord Castleton Explains" only.
 The Gombeen Man
 In the Valley of the Shadow
 The Man from Shorrox'''
 Midnight Tales The Red Stockade The Seer Haidithi za kawaida 
 The Duties of Clerks of Petty Sessions in Ireland (1879)
 A Glimpse of America (1886)
 Personal Reminiscences of Henry Irving (1906)
 Famous Impostors'' (1910)

Viungo vya nje 
 Bram Stoker cultural Heritage visitor centre , Dublin
 "Bram Stoker: A Biography of the Author of Dracula" 
 h2g2 article on Bram Stoker
 Bram Stoker's brief biography and works
 The Lair of the White Worm - dedicated site (film and novel)
 20 Common Misconceptions and Other Miscellaneous Information

Waliozaliwa 1847
Waliofariki 1912
Waandishi wa Ireland
Great Barrier Reef

Great Barrier Reef ni jina la kimataifa la safu ndefu ya miamba tumbawe inayokaa katika Bahari ya Matumbawe mbele ya pwani ya Australia kwa urefu wa kilomita 2,600.

Ni safu ya mwamba tumbawe kubwa kabisa duniani ikiwa na miamba tumbawe 2,900 ya pekee na visiwa 900 katika eneo la km² 344,400. Safu hii ya mwamba tumbawe inaonekana kutoka anga-nje upande wa mashariki-kaskazini wa Australia mbele ya pwani ya Queensland.

UNEP imeiita moja kati ya maajabu saba asilia za dunia na imepokewa katika orodha ya urithi wa dunia ya UNESCO.

Ni mahali muhimu kwa ekolojia ya bahari; ina aina 359 za matumbawe magumu na aina 80 za matumbawe laini, aina za sifongo 1,500 pia aina za samaki 1,500 pamoja na viumbe vingine vingi.

Great Barrier Reef inavuta watalii wengi Australia kutoka pande zote za dunia zinazovutwa na maajabu ya dunia hii chini ya maji.

Viungo vya nje 
 Tovuti ya UNESCO juu ya Great Barrier Reef

jiografia ya Australia
Maajabu ya Dunia
Urithi wa Dunia
Vita ya Vietnam

Vita ya Vietnam kati ya miaka 1960 na 1975 ilikuwa vita iliyopigwa katika nchi ya Vietnam lakini mapigano yake yalienea hadi nchi jirani za Kambodia na Laos. Wakati ule Vietnam iligawiwa katika madola mawili ya Vietnam Kusini na Vietnam Kaskazini.

Kwa upande mmoja walisimama serikali ya Vietnam Kusini pamoja na askari za Marekani na nchi mbalimbali zilizoshikamana nao; kwa upande mwingine wanamgambo wa Vietkong pamoja na jeshi la Vietnam Kaskazini iliyosaidiwa na nchi za Kikomunisti kwa pesa na silaha.

Mapigano yalitokea hasa ndani ya Vietnam Kusini. Vietnam Kaskazini ilishambuliwa kwa mabomu ya ndege ya Marekani na wanajeshi wake walitumwa kupiga vita katika kusini. 

Vita ilikwisha kwa ushindi wa Vietnam kaskazini mwaka 1975.

Vita
Historia ya Vietnam
Historia ya Marekani
Indochina

Indochina ni jina la kijiografia linalojumlisha maeneo ya kibara ya Asia ya Kusini-Mashariki (bila visiwa) upande wa kusini ya China na upande wa mashariki ya Uhindi.
 
Kihistoria ilitaja koloni ya Indochina ya Kifaransa iliyojumlisha maeneo ya nchi za
 Kambodia
 Laos
 Vietnam
 
Mara nyingi pia maneeo ya 
 Sehemu ya Rasi ya Malay ya Malaysia
 Myanmar
 Singapur
 Uthai

huhesabiwa kuwa sehemu za Indochina.

Kiutamaduni nchi hizi ziliathiriwa na Uhindi na China kwa viwango tofauti. Kwa jumla athira ya Uhindi ilikuwa kubwa lakini Vietnam imepokea mengi zaidi kutoka China.

Dini kuu ni Ubuddha hasa dhehebu ya Theravada. Ubuddha ya Mahayana iko zaidi Vietnam. Malaysia ina Waislamu wengi. Wahindu si wengi kwa sababu kihistoria Ubuddha ilichukua nafasi ya Uhindu.

Wakristo si wengi kwa jumla lakini makabila kadhaa yamepokea Ukristo kama sehemu za utamaduni wao.

Asia
Katibu Mkuu wa UM

Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa ni mtendaji mkuu wa UM na mwenyekiti wa Ofisi Kuu ya UM ambayo ni kati ya vitengo muhimu vya Umoja wa Mataifa.

Uteuzi wa Katibu Mkuu 
Katibu Mkuu huchaguliwa na Mkutano Mkuu wa UM kwa muda wa miaka mitano. Jina linapelekwa mbele ya Mkutano Mkuu na Baraza la Usalama la UM. Kwa hiyo uteuzi wa Katibu Mkuu uko mkononi mwa Baraza la Usalama na kila taifa mjumbe wa kudumu linaweza kuzuia jina fulani lisipelekwa kwa njia ya Veto yake. Lakini Baraza la Usalama linapaswa kumteua mtu atakayepata kura za kutosha katika Mkutano Mkuu. 

Hakuna sheria juu ya muda wa kazi yake lakini hadi sasa hakuna Katibu Mkuu aliyehudumia UM zaidi ya vipindi viwili au miaka 10. Kuna kawaida ya kwamba nafasi ya Katibu Mkuu inapita kwenye mabara yote ingawa hiyo si sheria.

Mshahara wa Katibu Mkuu ni dolar za Marekani 176,877 kwa mwaka. (2006).

Orodha ya Makatibu Wakuu

Makamu wa Katibu Mkuu 
Mkutano Mkuu uliamua 1997 kuanzisha cheo kipya cha makamu wa Katibu Mkuu. 

Tangu 7 Januari 2007 Asha-Rose Migiro kutoka Tanzania amepewa nafasi hii. Alimfuata Mark Malloch Brown.

Viungo vya Nje 
 Tovuti rasmi ya Katibu Mkuu wa UM 

Umoja wa Mataifa
Shirika la Afya Duniani

Shirika la Afya Duniani (kwa Kiing. World Health Organization - kifupi: WHO) ni kitengo cha Umoja wa Mataifa. Inashughulika habari za afya ya umma ikilenga kuunganisha juhudi za kitaifa za kupambana na magonjwa na kujenga afya.

Kisheria WHO ni shirika lenye madola wanachama 193.

Kati ya shughuli muhimu za WHO ni programu za kupambana na magonjwa yanayoathiri watu wengi kama vile Malaria, Ukimwi au SARS. Hata hivyo wapo wanaoilaumu kwa kuhamasisha sera nyingine, kama utoaji mimba na udhibiti wa uzazi hata bila ya wahusika kujua. 

WHO inaratibu mipango ya kutengeneza na kusambaza dawa za kinga. Inaratibu pia miradi ya chanjo dhidi ya magonjwa mbalimbali.

Makao makuu ya WHO yapo Geneva (Uswisi). Kuna ofisi sita za kikanda kama zifuatazo:
 Brazzaville (kanda ya Afrika)
 Washington D.C. (kanda ya Amerika)
 New Delhi (kanda ya Asia ya Kusini Mashariki)
 Kopenhagen (kanda ya Ulaya)
 Kairo (kanda ya Mediteranea ya mashariki)
 Manila (kanda ya Pasifiki ya magharibi)

Viungo vya Nje 

 World Health Organization
Umoja wa Mataifa
Mashirika ya kimataifa
Tiba
Sataranji

Sataranji (kutoka Kiajemi/Kiarabu شطرنج shatranj; pia: chesi kutoka Kiingereza chess) ni mchezo wa ubao kwa wachezaji wawili.

Ubao wa sataranji 
Ubao wa sataranji huwa na umbo la mraba na ndani yake kuna miraba midogo 64 inayobadilishana kwa rangi nyeupe na nyeusi. Kuna pia badiliko la rangi za kahawia nyeupe na kahawia nyeusi au rangi mbalimbali.

Kete za sataranji 

Kila mchezaji huwa na kete 16 zinazopangwa kwa namna maalumu ambayo ni sawa kwa kila upande na kila safari. Isipokuwa zinatofautiana kwa rangi, kwa hiyo kuna mchezaji mweupe na mchezaji mweusi. Mweupe huanza mchezo; safari inayofuata wachezaji wanabadilishana rangi.

Kete ni za aina mbili: 
 vitunda vinane ambavyo ni kete zenye nguvu ndogo zinasimamishwa kwenye mstari wa pili mbele ya mchezaji. Vitunda vyote ni sawa, hakuna tofauti kati ya kitunda na kitunda.
 kete 8 za juu ambazo ni ngome 2, farasi 2, sataranja 2, malkia 1 na mfalme 1.

Kete za juu zinapangwa kwa namna ifuatayo: ngome -farasi -sataranja -malkia -shaha -sataranja -farasi -ngome.

Mchezo 
Mchezo huanzishwa na mchezaji mwenye kete nyeupe anayehamisha kete ya kwanza jinsi anavyoamua. Halafu zamu ya mwenye kete nyeusi hufuata na mchezo unaendelea kwa zamu.

Kila kete ina mwendo wake wa pekee. Kete haiwezi kuhamia mraba wenye kete ya rangi yake. Lakini ikimaliza mwendo wake kwenye mraba wenye kete ya rangi nyingine inaikamata maana yake kuiondoa kutoka ubaoni na kuchukua nafasi yake kwenye mraba. Kete iliyokamatwa hairudi tena: ni kama imefungwa au kufa.

Katika mwendo wake kete haiwezi kupita juu ya miraba yenye kete nyingine isipokuwa kete ya farasi ambayo ina uwezo wa kuruka. Vinginevyo mwendo ama unakwisha mbele ya kete nyingine au inaweza kuikamata na kuchukua nafasi yake.

Shabaha ya mchezo ni ushindi. Ushindi unapatikana kama kete ya shaha inatishwa moja kwa moja na kete nyingine ilhali haina nafasi ya kuhamia mahali pasipo tishio. Shaha haiwezi kukamatwa; ikiweza kushambuliwa bila mahali pa kukimbilia, mchezo unakwisha. Hali hii huitwa kwa lugha nyingi "mat" ambalo ni neno la Kiajemi linalomaanisha "amekwisha, hawezi". Kwa Kiingereza ni "checkmate".

Mwendo 

Shaha
Shaha ni kete kuu katika mchezo; inatembea hatua 1 (=mraba 1) kila upande. Kuna hatua ya pekee ambayo ni kuruka ngome.
 
Malkia 

Ngome

Sataranja

Farasi

Kitunda
Kete ya Kitunda hutembea mbele bila kunyoka tu hadi mwisho wa ubao. Mwendo wake ni hatua ya mraba mmoja. Lakini hatua yake ya kwanza kama haijatembea bado ina nafasi ya kutembea hatua mbili za mraba. Mara nyingi mchezaji mwenye kete nyeupe huanza mchezo kwa kusukuma kitunda kilichopo mbele ya shaha.

Kitunda kikitembea mbele hakina uwezo wa kukamata kete ya adui iliyopo mbele yake. Kituda hukamata kete iliyopo upande wa kushoto au kulia wa mraba mbele yake. 

Kama kitunda kinafikia mstari wa mwisho wa ubao kinaondolewa na kubadilishwa kwa kete nyingine yoyote isipokuwa kete kuu ya shaha. Badiliko la kitunda huwa ni uamuzi wa mchezaji wake.

Tanbihi

Viungo vya Nje 
 ChessFish Portal
 RSS Chess Feeds

Mchezo wa ubao
Saratanji
Peter Paul Rubens

Pieter Pauwel (Peter Paul) Rubens (28 Juni 1577 – 30 Mei 1640) alikuwa mchoraji mashuhuri Mholanzi wa Flandria wakati wa karne ya 17.

Alikuwa kati wachoraji wa Ulaya waliojulikana sana akaongoza karahana kubwa mjini Antwerpen alipochora picha zake kwa msaada wa wasaidizi wake. Alikuwa pia mtaalamu mwenye elimu nzuri akatumiwa kama balozi na wafalme wa Hispania na Uingereza.

Wachoraji wa Uholanzi
Antwerpen

Antwerpen (Kifaransa Anvers) ni mji wa bandari katika kaskazini ya Ubelgiji mwenye wakazi 460,000. Ni mji mkubwa wa jimbo la Flandria.

Mji umeenea kando la mto Schelde unaoingia katika Bahari ya Kaskazini. Mdomo wake ni mpana wa kuruhusu meli kubwa kuingia ndani na ni mahali pa bandari ya Antwerpen ambayo ni bandari kubwa ya pili katika Ulaya ina nafasi ya 17 kati ya mabandari makubwa duniani.

Lugha ya wakazi wa Antwerpen ni Kiholanzi kwa lahaja ya Flandria. Kihistoria imekuwa mji wa Wakatoliki tangu 1585 ambako Waprotestanti walifukuzwa mjini. Kuna jumuiya muhimu ya Wayahudi waliofika kama wakimbizi kutoka Hispania na Ureno wakati wa karne ya 16. Wayahudi wamekuwa uti wa mgongo wa biashara ya almasi wakafanya Antwerpen kuwa kitovu cha biashara hii duniani. Wakati wa mwisho wa karne ya 20 Waturuki na Wamoroko walifika kama wafanyakazi walioleta dini ya Uislamu.

Kati ya wakazi mashuhuri wa Antwerpen alikuwa mchoraji wa karne ya 17 Peter Paul Rubens.

Miji ya Ubelgiji
Flandria
!
Miji ya Olimpiki
Flandria

Flandria (Kiholanzi: Vlaanderen) ni jimbo la kaskazini kati ya majimbo matatu ya Ubelgiji. Lugha rasmi katika mikoa 5 ya jimbo ni Kiholanzi inayoitwa hapa Kiflaams ingawa ni lugha ileile. Idadi ya wakazi ni milioni 7. Serikali ya Flandria iko Brussels na mji mkubwa ya Flandria yenyewe ni Antwerpen.

Kihistoria Flandria ilikuwa kubwa zaidi ikajumlisha maeneo ya Ubelgiji, Ufaransa na Uholanzi wa leo. Utamaduni wake ni Kiholanzi lakini sehemu hii ilitawaliwa kwa muda mrefu na Hispania iliyowafukuza Waprotestant wote. Mwaka 1815 Flandria pamoja Ubelgiji wote uliunganishwa na Uholanzi lakini tofauti za kidini na kiutamaduni zilisababisha mapinduzi ya Ubelgiji ya 1830 yaliyoleta uhuru wa Ubelgiji kama taifa la pekee.

Siku hizi Flandria ni sehemu ya Ubelgiji inayostawi vema kiuchumi. Kuna harakati ya kisiasa inayodai Flandria kuwa nchi ya pekee.

Ubelgiji
Pua

Pua ni kiungo cha mwili wa watu na wanyama vertebrata chenye tundu kilicho juu ya mdomo. Kazi yake ni kunusa harufu ya vitu. 

Inasaidia pia kazi ya kupumua; tena kwa wanyama kadhaa kama farasi ni mlango mkuu wa mfumo wa upumuaji.

Kwa watu na pia wanyama wengi puani mna nywele zenye kazi ya kuchuja vumbi.

Viungo vya nje

Kichwa
Milango ya fahamu
Viungo vya mwili
Jacques Cartier

Jacques Cartier (31 Desemba 1491 – 1 Septemba 1557) alikuwa baharia na mpelelezi kutoka nchini Ufaransa aliyefanya safari tatu kwenda Amerika ya Kaskazini. Safari za Cartier zilikuwa msingi wa koloni ya Ufaransa katika eneo la Kanada ya leo.

Cartier alikuwa mwenyeji wa mji wa Saint-Malo katika kaskazini-magharibi ya Ufaransa iliyokuwa bandari ya wavuvi wenye uzoefu wa kuwa na safari ndefu baharini. 1534 alifanya safari yake ya kwanza ya kwenda Amerika Kaskazini kwa amri ya mfalme François I aliyemwagiza "kupeleleza visiwa na nchi zinaposemekana kuwa na dhahabu na vitu vingine vyenye thamani". Wakati ule taarifa juu ya dhahabu na fedha za Amerika zilipatikana tayari kupitia Wahispania waliowahi kuvamia sehemu kubwa za Amerika ya Kati na Kusini.

Cartier alifika kwenye pwani za Newfoundland na Quebec za leo akakutana na makabila ya Maindio wenyeji akasimamisha msalaba kama angazo ya kwamba alidai eneo kwa ajili ya mfalme wa Ufaransa. Alirudi mara mbili.

Cartier alipeleleza kisiwa cha Newfoundland, kisiwa cha Prince Edward Island, mto Saint Lawrence na mahali pa Montreal ya baadaye alipokuta kijiji kikubwa sana ya Maindio.

Kwenye safari yake ya tatu alikwenda na walowezi wa kwanza Wafaransa waliojaribu kuanzisha makazi ya kwanza ya Wafaransa katika Kanada lakini hawakuelewana na wenyeji wakapaswa kurudi.

Baada ya Cartier Wafaransa waliendelea kutembelea pwani za Kanada hadi 1608 walipounda makazi ya kwanza ya kudumu yaliyokuwa baadaye mji wa Quebec.

Wapelelezi kutoka Ufaransa
Wapelelezi wa Amerika ya Kaskazini
Mabaharia wa Ufaransa
Waliozaliwa 1491
Waliofariki 1557
Quebec

Quebec (Kiingereza: Quebec, Kifaransa: Québec) ni jimbo la Kanada upande wa Bahari Atlantiki kati ya mdomo wa mto Saint Lawrence hadi ghuba ya Hudson. Imepakana na Ontario, New Brunswick na Newfoundland and Labrador.

Ina eneo la km² 1,542,056 ikiwa ni kubwa zaidi kati ya majimbo ya Kanada. 

Kuna wakazi milioni saba na nusu (7,546,131). 

Quebec ni eneo ambako wakazi wengi hutumia lugha ya Kifaransa, tofauti na majimbo mengine ya Kanada ambako watu huongea Kiingereza. Sababu yake ni kwamba sehemu hii ilikuwa koloni la Ufaransa tangi karne ya 17 na walowezi Wafaransa walijenga makazi yao hapa. Walitunza utamaduni wao hata baada ya vita ya miaka saba (1756-1762) ambako koloni ilivamiwa na Uingereza na kuwa eneo la Kiingereza. Mfaransa wa kwanza aliyefika Quebec alikuwa mpelelezi Jacques Cartier.

Quebec ilikuwa na harakati mbalimbali zilizolenga kujitenga kwa Quebec katika Kanada na kuunda nchi mpya. Katika kura ya wananchi ya mwaka 1995 azimio la kubaki ndani ya Kanada lilichukuliwa kwa kura chache sana; 49.4% za wananchi wa Quebec walipendelea kuondoka katika Kanada na 50.6% walipendelea kubaki ndani ya Kanada.

Mji mkuu ni Jiji la Quebec ambayo ni kati ya miji ya kale ya Amerika ya Kaskazini. Mji mkubwa wa jimbo na mji wa pili wa Kanada ni Montreal.

Miji Mikubwa 
 Montreal (1.620.693)
 Jiji la Quebec (491.142)
 Laval (368.709)
 Gatineau (242.124)

Viungo vya nje

Quebec
Sayansi za dunia

Sayansi za dunia nu jumla ya sayansi zinazochungulia maumbile na sifa za dunia yetu au sayari tunapoishi. 

Kuna matawi manne makuu yanayoshughulikia utafiti huu ni
 jiografia
 jiolojia
 jiofizikia
 jiodesia

Yote hutumia matokeo na mbinu za masomo kama fizikia, kemia, biolojia na hisabati na kuyatumia kwa upimaji na utafiti wa dunia yetu.

Sayansi
Ulaya ya Magharibi

Ulaya ya Magharibi ni sehemu ya magharibi ya bara la Ulaya. Kuna maelezo tofauti ni nchi zipi ambazo ni sehemu ya kanda hilo. Maelezo hutofautiana kutokana na njia mbalimbali za kuangalia sehemu hiyo: kwa maana ya kijiografia, kihistoria, kisiasa au kiutamaduni.

Kanda la kijiografia 
Kama kanda la kijiografia mara nyingi nchi zifuatazo zinahesabiwa kuwa Ulaya ya Magharibi:
 Isle of Man
 Luxemburg
 Monako
 Ubelgiji
 Ueire
 Ufaransa
 Uholanzi
 Ufalme wa Muungano

Mpangilio wa Umoja wa Mataifa 
Umoja wa Mataifa umepanga kanda hili tofauti, hasa kwa kuhesabu Ufalme wa Muungano upande wa Ulaya ya Kaskazini, lakini pia kwa kuingiza Ujerumani, Austria na Uswisi ambazo zinahesabiwa mara nyingi kama sehemu ya Ulaya ya Kati wakati mpangilio wa UM hauna Ulaya ya Kati. 
 Austria
 Liechtenstein
 Luxemburg
 Monako
 Ubelgiji
 Ufaransa
 Uholanzi
 Ujerumani
 Uswisi

Ulaya ya Magharibi kihistoria katika karne ya 20 
Wakati wa "vita baridi" Ulaya ya Magharibi ilimaanisha mara nyingi nchi zote za Ulaya zilizofungamana na upande wa magharibi yaani Marekani na NATO dhidi nchi za kikomunisti zilizoshikamana na Umoja wa Kisovyeti.

Magharibi
Korsika

Korsika (kwa Kifaransa:Corse; kwa Kikorsika: Corsica) ni kisiwa cha Ufaransa katika Mediteranea. Ni kisiwa kikubwa cha nne katika Mediteranea baada ya Sisilia, Sardinia na Kupri.

Iko upande wa kusini kwa Ufaransa na upande wa magharibi kwa Italia bara (lakini kaskazini kwa kisiwa chake cha Sardinia). Umbali wa bara ni kilomita 90 hadi Italia na kilomita 170 hadi Ufaransa kusini. Umbali na Sardinia ni kilomita 11 pekee.

Kisiwa kina pwani yenye urefu wa kilomita 1,000 na milima mingi inayofikia kimo cha mita 2706.

Wilaya ni Corse-du-Sud na Haute-Corse.

Mji mkuu ni Ajaccio. 

Katika historia kisiwa kilikuwa chini ya Genua tangu mwaka 1300 hadi karne ya 18 kilipouzwa kwa Ufaransa na hivyo kuwa sehemu ya jirani ya kaskazini.

Hata utamaduni wa watu wa Korsika ulikuwa karibu zaidi na Italia kuliko Ufaransa. Lugha ya Kikorsika iko karibu na lahaja za Italia. Lakini leo hii ni takriban asilimia 35 tu za wakazi wanaotumia lugha hii. Serikali ya Ufaransa iliwahi kupigia marufuku matumizi yake shuleni lakini tangu mwaka 1989 imekubaliwa kama lugha rasmi pamoja na Kifaransa.
 
Eneo la kisiwa ni km² 8680 zinazokaliwa na wakazi 278,650. 

Mwenyeji mashuhuri kabisa wa Korsika alikuwa Napoléon Bonaparte.

Miji muhimu ni (majina ya Kikorsika)
Ajaccio (Aiacciu)
Bastia (Bastia)
Corte (Corti)
Sartène (Sartè)

Viungo vya nje 

 
 PhotoGlobe - Corsica A collection of photos of Corsica together with GPS-based positions
 CNN  CNN coverage of rejection of autonomy proposals in 2003
 University of Corsica

Korsika
Ufaransa
Mikoa ya Ufaransa