LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kiyela (lugha)

Kiyela ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wayela. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kiyela imehesabiwa kuwa watu 33,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiyela iko katika kundi la C80.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyela kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyela
lugha ya Kiyela katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/yel

Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Lugha za Kibantu
Kizimba (lugha)

Kizimba ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo inayozungumzwa na Wazimba. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kizimba imehesabiwa kuwa watu 120,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kizimba iko katika kundi la D20.

Viungo vya nje
lugha ya Kizimba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizimba
lugha ya Kizimba katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/zmb

Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Lugha za Kibantu
Baha'i

Imani ya Bahá'í (kwa Kiparsi |بهائی.) ni dini inayofundisha kuabudu Mungu pekee. 

Mwanzilishi wake alikuwa Baha'ullah huko Uajemi, (leo Iran) katika karne ya 19, aliyesisitiza umoja wa kiroho wa binadamu wote.  

Leo wafuasi wa dini hiyo duniani kote ni kati ya milioni 5 na 6.

Katika imani ya Bahá'í, historia inatazamwa kama mfululizo wa wajumbe wa Mungu walioanzisha dini mbalimbali kadiri ya mahitaji ya wakati na watu. Kati yao kuna Abrahamu, Buddha, Yesu, Muhammad na wengineo.

Hatimaye walitokea Báb na Bahá'u'lláh kukamilisha yote ili kuleta amani, haki na umoja.

Tanbihi 

Dini
Uzoroasta

Uzoroasta ni dini na falsafa inayopata jina lake kutoka nabii wake Zoroasta au Zarathustra, ambayo iliathiri imani ya Uyahudi na ya dini zilizotokana na Uyahudi.

Wazoroasta wanaamini katika ulimwengu na Mungu apitaye fikira, Ahura Mazda, ambaye ibada zote zinaelekezwa kwake. 

Kiumbe cha Ahura Mazda ni asha, ukweli na mpango, ambaye anazozana na kinyume chake, druj, uongo na machafuko. 

Kwa sababu binadamu ana hiari, watu lazima wawe na uwajibikaji kwa maadili wanayoyachagua. Kwa kutumia hiari, watu lazima wawe na jukumu tendaji katika mgogoro wa dunia nzima, na mawazo mema, maneno mema na matendo mema ili kuhakikisha furaha na kuepuka machafuko.

Zamani dini iliyo ilikuwa kubwa, lakini siku hizi imebaki na wafuasi 127,000 hadi 190,000 tu. Jumuiya ya takriban Wazoroasta 25,000 wanaishi katika nchi ya asili yao Uajemi (Iran), hasa katika mazingira ya Kerman na Yazd, na pia katika miji mikubwa kama Tehran. Jumuiya kubwa nyingine yenye watu 57,264 inapatikana Uhindi wanapojulikana kwa jina la Waparsi ("Parsee"); wametokana na Wazoroasta kutoka Uajemi waliokimbilia Uhindi wakati jumuiya yao ilipoteswa katika nchi ya asili. 

Kutoka Uajemi na Uhindi walihamia mara nyingi kwa hiyo leo hii kuna jamii zao pia Marekani, Kanada na Ulaya. Idadi yao inapungua polepole kwa sababu ni wagumu sana kupokea waumini wapya kutoka dini nyingine ilhali hawakubali tena watoto wao kuwa Wazoroasta wakifunga ndoa nje ya jumuiya.

Marejeo

Uzoroasta
Muungano wa Afrika Kusini

Muungano wa Afrika Kusini lilikuwa jina la Afrika Kusini kuanzia 1910 hadi 1961. Kwa lugha rasmi za nchi jina lilikuwa "Union of South Africa" (Ing.) na "Unie van Zuid-Afrika" (Afr.).

Ilianzishwa kama muungano wa koloni 4 za Kiingereza zilizokuwa Koloni ya Rasi, Natal, Transvaal na Dola Huru la Oranje. Nchi mpya iliundwa kama dominion ya milki ya Uingereza na kupewa serikali yake pamoja na mamlaka ya kujiamulia katika siasa ya ndani na kuwa na jeshi la kitaifa.

Waafrika, chotara na wenye asili ya Asia hawakuwa na haki za kiraia kwenye ngazi ya muungano; jimbo la Rasi pekee ilikubali haki za kupiga kura kwa wakazi wote waliokuwa na kiwango fulani cha Mali wakilipa kodi za kutosha; hapa idadi ndogo ya Waafrika ilikuwa na haki za kiraia kamili kabla ya siasa ya apartheid iliyofuta haki hizi.

Ofisi kuu za dola zilizambazwa katika majimbo mbalimbali kwa sababu viongozi walishindwa kuelewana juu ya mji mkuu mmoja. Makao ya serikali ilikuwa mjini Pretoria (Transvaal), makao ya bunge mjini Cape Town (Jimbo la Rasi) na mahakama kuu katika Bloemfontein (Dola Huru la Orange). Muundo huu unaendelea hadi leo.

Siasa ya apartheid tangu 1948 ilisababisha hali gumu kati ya Uingereza, nchi mpya za Afrika na Maungano ya Afrika Kusini. Hapo bunge liliamua kujitenga kabisa na Uingereza na kutangaza jamhuri nje ya Jumuiya ya Madola. 

Tarehe 31 Mei 1961 nchi ilitangaza uhuru wake kama Jamhuri ya Afrika Kusini.

Historia ya Afrika Kusini
Nchi za kihistoria za Afrika
Makaburu

Makaburu (kutoka Kiholanzi na Kiafrikaans boer inayomaanisha mkulima) ni jina la walowezi Wazungu wa Afrika Kusini na Namibia wanaotumia lugha ya Kiafrikaans. Wenyewe wanajiita mara nyingi Afrikaner yaani "Waafrika". 

Wako takriban theluthi mbili ya Wazungu wa Afrika Kusini au milioni 1.5.  Karibu wote ni Wakristo Waprotestanti hasa wa madhehebu ya Kikalvini.

Baada ya kushindwa katika vita vya pili vya Makaburu dhidi ya Uingereza mwaka 1902, tena baada ya mwisho wa siasa ya apartheid, vikundi vya Makaburu walihamia nje ya nchi kwenda nchi nyingine za Afrika na pia za Amerika.

Historia
Mababu wao ni mchanganyiko wa wahamiaji kutoka Uholanzi, Ufaransa na Ujerumani, waliofika tangu mwaka 1652 katika koloni la Kampuni ya Kiholanzi ya India ya Mashariki. Walikaa huko kama wakulima waliouza mazao kwa meli zilizozunguka kati ya Uholanzi na makoloni ya kampuni katika Indonesia ya leo. 

Mwaka 1814 ambapo Uingereza ilitwaa utawala juu ya Koloni ya Rasi na hapo sehemu ya Makaburu walianza kuondoka katika eneo la koloni na kuingia katika nchi upande wa kaskazini walipounda jamhuri zao kama Transvaal, Dola Huru la Oranje na Natalia. 

Hasa kufutwa kwa utumwa mwaka 1834, sheria ya kufanya Kiingereza lugha rasmi na matumizi ya sheria za Uingereza vilisababisha kuondoka kwa Makaburu wengi katika koloni ya Rasi waliojulikana kama Voortrekker.

Jamhuri za Makaburu zilitwaliwa polepole na Waingereza waliowafuata walikohamia. Jamhuri ya Transvaal ilitambuliwa na Uingereza mara ya kwanza mwaka 1852; ilitwaliwa mwaka 1877 lakini baada ya vita vya kwanza vya Makaburu dhidi ya Uingereza uhuru wake ulitambuliwa tena. 

Waziri mkuu wa serikali ya koloni ya Rasi Cecil Rhodes alikuwa adui wa uhuru wa Makaburu na baada ya kupatikana kwa almasi katika eneo la Johannesburg alijaribu kupindua serikali ya Transvaal. Hii ilisababisha vita vya pili vya Makaburu dhidi ya Uingereza. Waingereza walishinda na katika amani ya Vereeniging Makaburu walipaswa kukubali ubwana wa Uingereza. Lakini miaka kadhaa baadaye Uingereza uliwapa Makaburu haki ya kujitawala katika mambo ya ndani. 

Mwaka 1910 maeneo ya Kiingereza pamoja na majimbo ya Makaburu yaliungana kuwa Muungano wa Afrika Kusini. Hapo lugha ya Kiholanzi (lugha mama ya Kiafrikaans) ilitambuliwa kama lugha rasmi ya nchi pamoja na Kiingereza. Mwaka 1925 Kiafrikaans ilikubaliwa kama lugha rasmi badala ya Kiholanzi.

Chama cha kisiasa kilichopigania haki na matakwa ya Makaburu kilikuwa hasa chama cha National Party (Afr.: Nasionale Party). Mwaka 1948 chama hiki kilipata kura nyingi kikaanzisha siasa ya Apartheid iliyodumu hadi mwaka 1990.

Makaburu wengi waliendelea kupigia kura National Party na hivyo kudumisha siasa ya ubaguzi wa rangi hadi mwisho wake 1990, ambapo viongozi walikubali ya kwamba haiwezekani kusimamia nchi dhidi ya mapenzi ya wananchi wengi yaani Waafrika waliobaguliwa katika muundo wa Apartheid.

Tazama pia 
 Kiafrikaans
 Natalia
 Dola Huru la Orange
 Transvaal
 Voortrekker

Marejeo

Viungo vya nje 

Watu wa Afrika Kusini
Watu wa Namibia

Historia ya Afrika Kusini
Larry Abramson

Larry Abramson (1954) ni msanii kutoka nchi ya Israel.

Wasifu
Abramson alizaliwa mwaka 1954 katika Afrika Kusini mnamo mwaka wa 1961 , familia yake ilihamia Israel na kuanzisha makazi mjini Yerusalemu. Mnamo Mwaka wa 1970, kama  mwandamizi katika  shule ya sekondari, yeye alikuwa mmoja wa wale waliotia sahihi  barua ya kupinga uvamizi wa kijeshi wa Gaza. Mwaka 1973, Abramson alikwenda kujifunza sanaa katika Chuo cha Chelsea ya Sanaa na ubunivu, London. Pindi tu aliporudi Israel yeye alichukua nafasi ya uchapishaji  na mtunza ya maonyesho katika Warsha Print Yerusalemu, ambako alifanya kazi kwa miaka tisa, hadi 1986.

Maonyesho yake ya kwanza kibinafsi yalikuwa mwaka 1975. Kazi yake katika miaka ya 1980 yalishughulikia   aina ya sanaa ya kisasa ishara kutoka Ulaya, hasa "Black Square" iliyoundwa na  KAŽIMÍR Malevich, aliyoitumia kujenga hali ya nguvu kuchanganya mtindo wa kurahisisha na mfano wa sanaa ya kuchora.

Katika mwaka 1993 na 1994 Abramson aliunda  mfululizo wa sanaa "Tsuba," iliyoonyeshwa katika Nyumba ya sanaa ya Kibbutz. Mfululizo huo ilijumuisha michoro asili 38 (mafuta kwenye turubai), michapisho 38 kwenye karatasi ya michoro ya asili, na picha za kisimama , kutokana na sampuli za mimea zilizochukuliwa kwenya maeneo.
Mfululizo huu wa kazi inahusiana na magofu ya kiakeolojia iliyo karibu kibbutz Tzova, eneo ambayo ulitolewa muongo kabla yake na msanii Joseph Zaritsky (chini ya jina "Tsuba)." Wakati Zaritsky alipuuza magofu ya Waarabu yaliyopatikana kwenye eneo hilo kwa kulainisha uchoraji wake, Abramson alichora kihalisi. Kwa kujumuisha magofu ya kijiji Kiarabu, yeye  alikosoa Zaritsky, ambaye inatakaali kutoa  utambulisho wa Kiarabu kutoka kwenye eneo hilo.

Mnamo Mwaka 1984, Abramson alijiunga na  idara ya sanaa katika chuo cha Sanaa na ubunifu Bezaleli iliyoko Yerusalemu. Mwaka 1992, aliteuliwa mkuu wa idara ya sanaa na mkuu wa mipango Bezaleli kwa ajili ya wasanii chipukizi(shahada ya juu).
Kwa mwaka wa masomo 2002-2003, yeye alialikwa kama mhadhiri mgeni na taasisi ya sanaa ya San Francisco; kwa wakati huo, huo alianza mchakato wa kuanzisha idara ya sanaa na ubunivu katika Chuo cha Uhandisi na ubunivu cha Shenkar katika eneo la Ramat Gan, Israel.

Mwezi tano 2002, Abramson alichapisha makala katika jarida Studio haki "We're all Felix Nussbaum," ambapo walijadili hali ya matatizo ya kujenga uchoraji wa kihistoria katika zama za baada ya ya mauaji ya wayahudi nchini ujerumani. Mnamo Mwaka 2004, Abramson aliweka  maonyesho ya kazi chini ya jina "piles" kwa kutumia makaa. hii ilikuwa ni  pamoja na michoro ya marundiko na uchafu ya ujenzi na yalikuwa yanahusiana na suala la magofu ikionyesha  katika sanaa na sanamu ya mchoraji Felix Nussbaum wa Kijerumani aliyekuwa na asili ya Kiyahudi. Mfululizo huu iliwasilishwa katika Makavazi ya Felix Nussbaum  katika Osnabrück, Ujerumani na katika makavazi ya Chaim Atar ya Sanaa katika kibbutz Ein Harod katika Bonde la Yezreeli.

Mnamo Mwaka 2007, Abramson aliwasilisha maonyesho ya uchoraji wake katika sanaa Gordon mjini Tel Aviv.

Tiniwayo

Gallery

Watu wa Israel
Ngurunguru

Ngurunguru au mbuzi mawe (Oreotragus oreotragus) ni swala wadogo wanaotokea Afrika kusini kwa Sahara tu. Jina “mbuzi mawe” ni kielekezi cha makazi yao: maeneo yenye mawe na majabali mengi.  Swala hawa ni wadogo wenye kimo cha sm 58 begani. Wana rangi ya kahawa hadi kijivu, karibu na zaituni, na vidoa vidogo vingi. Rangi hii inafanana na rangi ya majabali ambapo wanaishi na kwa sababu ya hii hawaonekani vizuri kutoka umbali mkubwa. Madume wana pembe za sm 10–15. Katika Afrika ya Mashariki majike wana pembe pia mara nyingi. Wanyama hawa wasimama kwa ncha za kwato zao na wanaweza kubana kwato nne zote juu ya kipande cha jabali kwa upana wa sarafu kubwa. Hula mimea inayomea kati ya majabali. Hawana haja ya kunywa, kwa sababu hupata maji ya kutosha kutoka chakula chao.

Nususpishi
 Oreotragus oreotragus, Ngurunguru (Klipspringer)
 Oreotragus o. aceratos, Ngurunguru wa Tanzania Kusi (msambao: Tanzania, Msumbiji, Malawi, Zambia, Angola)
 Oreotragus o. aureus, Ngurunguru wa Kenya (msambao: Kenya)
 Oreotragus o. centralis, Ngurunguru wa Zambia (msambo: Afrika ya Kati na ya Kusini)
 Oreotragus o. oreotragus, Ngurunguru wa Rasi (msambao: Afrika Kusini)
 Oreotragus o. porteousi, Ngurunguru wa Kati (msambao: Nijeria, Jamhuri ya Afrika ya Kati)
 Oreotragus o. saltatrixoides, Ngurunguru wa Ethiopia (msambao: Uhabeshi, Eritrea, Jibuti, Sudani)
 Oreotragus o. schillingsi, Ngurunguru Masai (msambao: Afrika ya Mashariki)
 Oreotragus o. somalicus, Ngurunguru Somali (msambao: kaskazini mwa Somalia)
 Oreotragus o. stevensoni, Ngurunguru wa Stevenson (msambao: Zimbabwe)
 Oreotragus o. transvaalensis, Ngurunguru wa Transvaal (msambao: maneneo ya juu na Drakensberge ya Afrika Kusini)
 Oreotragus o. tyleri, Ngurunguru wa Namibia (msambao: Namibia)

Viungo vya nje
 Ngurunguru kwa “Animal Diversity Web”
 Ngurunguru kwa “WildInfo”

Ng'ombe na jamaa
Wanyama wa Afrika
Orodha ya lugha za Afrika Kusini

Orodha hii inaorodhesha lugha za Afrika Kusini:

Kiafrikaans (pia Kikaburu)
Kibirwa
Kicamtho
Kiingereza
Kifanagalo
Kigail
Kihindi
Kikhwe
Kikorana
Kinama
Kindebele
Kinghuki
Kioorlams
Kironga
Kiseroa
Kisotho-Kaskazini (pia Kisepedi)
Kisotho-Kusini
Kiswahili
Kiswati
Kitsonga
Kitsotsi (pia Tsotsitaal)
Kitswa
Kitswana
Kiurdu
Kivenda
Kixam
Kixegwi
Kixhosa
Kixiri
Kizulu

Tazama pia
Afrika Kusini
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/ZA

Afrika Kusini
Kibirwa

Kibirwa ni lugha ya Kibantu nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Wabirwa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibirwa iko katika kundi la S30.

Viungo vya nje
lugha ya Kibirwa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibirwa 
lugha ya Kibirwa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/brl

Lugha za Afrika Kusini
Lugha za Kibantu
Kironga

Kironga ni lugha ya Kibantu nchini Msumbiji inayozungumzwa na Waronga. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kironga nchini Msumbiji imehesabiwa kuwa watu 721,000. Pia kuna wasemaji elfu moja nchini Afrika Kusini. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kironga iko katika kundi la S50.

Viungo vya nje
lugha ya Kironga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kironga
lugha ya Kironga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/rng

Lugha za Msumbiji
Lugha za Kibantu
Lugha za Afrika Kusini
Kisotho-Kaskazini

Kisotho-Kaskazini (pia Kisepedi) ni lugha ya Kibantu hasa nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Wasepedi. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kisotho-Kaskazini nchini Afrika Kusini imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni nne. Pia kuna wasemaji 11,000 nchini Botswana. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisotho-Kaskazini iko katika kundi la S30.

Viungo vya nje
lugha ya Kisotho-Kaskazini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisotho-Kaskazini
lugha ya Kisotho-Kaskazini katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nso

Lugha za Kibantu
Lugha za Afrika Kusini
Lugha za Botswana
Kisotho-Kusini

Kisotho-Kusini ni lugha ya Kibantu nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Wasotho. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kisotho-Kusini nchini Afrika Kusini imehesabiwa kuwa watu 4,240,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisotho-Kusini iko katika kundi la S30.

Viungo vya nje 
lugha ya Kisotho-Kusini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisotho-Kusini
lugha ya Kisotho-Kusini katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/sot
 

Lugha za Afrika Kusini
Lugha za Kibantu
Kiswati

Kiswati (pia Kiswazi) ni lugha ya Kibantu nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Waswati. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kiswati nchini Afrika Kusini imehesabiwa kuwa watu 1,010,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiswati iko katika kundi la S40.

Viungo vya nje
lugha ya Kiswati kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiswati
lugha ya Kiswati katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ssw
 

Lugha za Afrika Kusini
Lugha za Eswatini
Lugha za Kibantu
Kitsonga

Kitsonga (pia Kishangaan) ni lugha ya Kibantu nchini Msumbiji, Afrika Kusini na Zimbabwe inayozungumzwa na Watsonga. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kitsonga katika nchi zote imehesabiwa kuwa watu 3,669,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitsonga iko katika kundi la S50.

Nakala mfano 

Baba yetu yaliyoandikwa katika Kitsonga:

Tata wa hina la nge matilweni,
vito ra wena a ri hlawuleke;
a ku te ku fuma ka wena;
ku rhandza ka wena a ku endliwe misaveni,
tanihi loko ku endliwa tilweni.
U hi nyika namuntlha vuswa bya hina bya siku rin'wana ni rin'wana;
u hi rivalela swidyoho swa hina,
tanihi loko na hina hi rivalela lava hi dyohelaka;
u nga hi yisi emiringweni,
kambe u hi ponisa eka Lowo biha,
Amen.

Viungo vya nje 
 lugha ya Kitsonga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitsonga
lugha ya Kitsonga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tso

Lugha za Afrika Kusini
Lugha za Msumbiji
Lugha za Kibantu
Lugha za Zimbabwe
Uwanja wa michezo wa Türk Telekom

Uwanja wa michezo wa Türk Telekom Arena ni uwanja wa mpira wa miguu kutoka Şişli mwa mji wa Istanbul, Uturuki. Kwakuwa uwanja huo huwa na kawaida ya Uturuki Ligi kuu za mabingwa, ukapelekea kuitwa jina la Aslantepe. Katika uwanja wa Türk Telekom kuna timu mbili za mkoa huwa zinachezea katika uwanja huo. Moja kati ya timu hizo ni Galatasaray na Uturuki tangu msimu wa mwaka 2010/2011 wanachezea katika uwanja wao wa nyumbani. Uwanja una viti vipatavyo 52.652 Wakati Istanbul la mwaka 2011 lililochezewa nchini Uturuki, uwanja wa Allianz pia ulitumiwa. Inasemekana kuwa, uwanja huo uligharimu takriban Euro milioni 160
.

Picha mbalimbali za uwanja wa Türk Telekom Arena 
 Picha zinazoonyesha baadhi ya maeneo ya uwanja Türk Telekom Arena:

Istanbul
Uturuki
Galatasaray
Kisasili

Kisasili ni habari inayotokeza imani na maadili ya utamaduni fulani kuhusu asili ya ulimwengu au ya mambo muhimu ya msingi katika maisha ya binadamu.

Mara nyingi habari hiyo inatazamwa kuwa si ya kihistoria, ingawa inaweza kuwasilisha ukweli fulani.

Lugha nyingi zinatohoa neno la Kigiriki μύθος, mythos, likitamkwa myuthos.

Falsafa
Dini
Mitindo ya uandishi
Voodoo

jina la kiungo

Voodoo au Vudu ni dini ya jadi yenye asili Afrika magharibi. 

Kutoka huko watumwa walihama nayo hadi Amerika ya Kilatini, ilipochanganyikana na Ukristo wa Kanisa Katoliki.

Leo wafuasi wake wanaweza wakafikia idadi ya milioni 60, ikiwa dini rasmi ya Benin na Haiti.

Jina linatokana na neno lenye asili ya Kiafrika vodu, linalommanisha "roho", "mungu", au "ishara ya dhati".

Viungo vya nje 
  The Afrocentric Experience - origins of Voodoo 
  Religious Tolerance - Vodun 
  New Orleans Voodoo Crossroads
  Introduction to Voodoo in Haiti 
  National Geographic News - Vodun, a legitimate religion, anthropologist says
  Martine's travel guide to Benin - Vodoun 
  National Geographic News - possessed by Voodoo
  BBC News - 2003: Haiti riconosce il Vudù tra le religioni ufficiali
  Vudù - la prima religione afroamericana impiantata in America
  Legalizing Voodoo - Haiti officially recognizes Voodoo as a religion 
  BBC - introduzione al Voodoo, una religione tradizionale africana
  Anthropology - sacerdotessa del Benin fa chiarezza sul Vudù 
  Religion and Ethics - portale sul Vudù 
  L'animisme au Bénin 
 Histoire du vaudou , dossier complet
 Le Vaudou aujourd'hui , article de Lilas Desquiron
 Hounfor en ligne 

Dini
Ngiri

Kutoka Wikipedia, ensaiklopidia huru

Ngiri, gwasi au mbango (Kiing. warthog) ni wanyama wa jenasi Phacochoerus katika familia Suidae. Hawa ni aina za nguruwe-mwitu wenye sugu kubwa kichwani, madume hasa (sababu ya jina lao kwa Kiingereza). Wana pamba ndefu, zile za dume ndefu kuliko zile za jike. Hula manyasi, mizizi, beri na matunda mengine, gamba la miti, nyoga na hata mayai, mizoga na pengine wadudu na wanyama wadogo. Wakila hupiga magoti ya mbele na wakitoroka kitisho huweka mkia juu wima.

Spishi
 Phacochoerus aethiopicus, Ngiri-jangwa (Desert Warthog)
 Phacochoerus a. aethiopicus, Ngiri wa Afrika Kusini (Cape Warthog) imekwisha sasa (1865)
 Phacochoerus a. delamerei, Ngiri Somali (Somali Warthog)
 Phacochoerus africanus, Ngiri wa Kawaida (Common Warthog)
 Phacochoerus a. aeliani, Ngiri wa Eritrea (Eritrean Warthog)
 Phacochoerus a. africanus, Ngiri wa Nolan (Nolan Warthog)
 Phacochoerus a. massaicus, Ngiri Mashariki (Central African Warthog)
 Phacochoerus a. sundevallii, Ngiri Kusi (Southern Warthog)

Picha

Nguruwe na jamaa
Wanyama wa Afrika
Kindebele

Kindebele ni lugha ya Kibantu nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Wandebele. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kindebele imehesabiwa kuwa watu 640,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kindebele iko katika kundi la S30.

Viungo vya nje
lugha ya Kindebele kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kindebele
lugha ya Kindebele katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nbl

Lugha za Afrika Kusini
Lugha za Kibantu
Kitswa

Kitswa ni lugha ya Kibantu hasa nchini Msumbiji inayozungumzwa na Watswa. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kitswa nchini Msumbiji imehesabiwa kuwa watu 1,160,000. Pia kuna wasemaji 20,000 nchini Afrika Kusini. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitswa iko katika kundi la S50.

Viungo vya nje
lugha ya Kitswa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitswa
lugha ya Kitswa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tsc

Lugha za Msumbiji
Lugha za Kibantu
Lugha za Afrika Kusini
Kitswana

Kitswana ni lugha ya Kibantu nchini Botswana na Afrika Kusini inayozungumzwa na Watswana. Ni lugha ya taifa nchini Botswana. Katika sensa ya mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kitswana nchini Afrika Kusini imehesabiwa kuwa watu 4,070,000. Nchini Botswana, kuna wasemaji 1,070,000 (1993). Pia kuna wasemaji 29,400 nchini Zimbabwe (1969) na wasemaji 12,300 nchini Namibia (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitswana iko katika kundi la S30.

Viungo vya nje 
lugha ya Kitswana kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitswana
lugha ya Kitswana katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tsn
 

Lugha za Kibantu
Lugha za Botswana
Lugha za Afrika Kusini
Lugha za Namibia
Lugha za Zimbabwe
Kivenda

Kivenda ni lugha ya Kibantu hasa nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Wavenda. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kivenda nchini Afrika Kusini imehesabiwa kuwa watu 980,000. Pia kuna wasemaji 84,000 nchini Zimbabwe. Kufuatana na uainishaji wa [[lug za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kivenda iko katika kundi la S20.

Viungo vya nje 
 lugha ya Kivenda kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kivenda
lugha ya Kivenda katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ven

Lugha za Afrika Kusini
Lugha za Zimbabwe
Lugha za Kibantu
Kixhosa

Kixhosa ni lugha ya Kibantu hasa nchini Afrika Kusini inayozungumzwa na Waxhosa. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kixhosa nchini Afrika Kusini imehesabiwa kuwa watu 7,790,000. Pia kuna wasemaji nchini Botswana na Lesotho. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kixhosa iko katika kundi la S40.

Viungo vya nje 
lugha ya Kixhosa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kixhosa
lugha ya Kixhosa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/xho

Lugha za Afrika Kusini
Lugha za Kibantu
Kicheche

Vicheche au cheche ni wanyama wa jenasi mbalimbali katika familia Mustelidae. Wanyama hawa ni miongoni mwa wale wanaotoa vundo mbaya kabisa. Wataalamu wengine wanadai kwamba kicheche wa kawaida ananuka vibaya kuliko wanyama wote. Vundo hii inatoka matezi karibu na mkundu kama mnyama akitishwa, na kwa kawaida adui atoroka. Spishi zote zina pua, kidari, tumbo na miguu nyeusi. Zile za Afrika zina milia myeupe na myeusi mgongoni, zile za Amerika zina mgongo kijivu na ile ya Ulaya ina mgongo njano wenye madoa meusi. Vicheche hula wanyama wadogo, ndege na mijusi, wadudu, samaki, amfibia, nyoka na hata matunda na manyasi.

Spishi za Afrika
 Ictonyx libycus, Kicheche-jangwa (Sahara Striped Polecat)
 Ictonyx striatus, Kicheche wa Kawaida (Striped Polecat or Zorilla)
 Poecilogale albinucha, Kicheche-nyoka (African Striped Weasel)

Spishi za mabara mengine
 Galictis cuja, Kicheche Mdogo wa Amerika (Lesser Grison)
 Galictis vittata, Kicheche Mkubwa wa Amerika (Greater Grison)
 Vormela peregusna, Kicheche Madoa (Marbled Polecat)

Picha

Mbwa na jamaa
Wanyama wa Afrika
Celina Ompeshi Kombani

(19 Juni 1959 - 24 Septemba 2015) alikuwa mbunge wa jimbo la Ulanga Mashariki katika bunge la taifa  nchini Tanzania, akitokea katika chama cha CCM. 

Pia alipata kuwa waziri.

Alifariki nchini India akiwa katika matibabu.

Tazama pia
Wabunge wa Tanzania
 Tovuti ya Bunge la Tanzania

Marejeo

Waliozaliwa 1959
Wanasiasa wa Tanzania
Waliofariki 2015
Wanasiasa wanawake Tanzania
Paul Peter Kimiti

(amezaliwa 15 Januari 1940) ni mbunge wa jimbo la Sumbawanga Mjini katika bunge la kitaifa nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.

Tazama pia
Wabunge wa Tanzania

Marejeo

Viungo vya nje
 https://www.bunge.go.tz Tovuti ya Bunge la Tanzania

Waliozaliwa 1940
Wanasiasa wa Tanzania
Watu walio hai
Anna Richard Lupembe

(amezaliwa tarehe 26 Aprili 1966) ni mbunge wa viti maalumu katika bunge la taifa  nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.

Tazama pia
Wabunge wa Tanzania

Marejeo

Viungo vya nnje
 Tovuti ya Bunge la Tanzania

Waliozaliwa 1966
Wanasiasa wa Tanzania
Watu walio haiWanasiasa wanawake Tanzania
Clemence Beatus Lyamba

(amezaliwa tar. 16 Februari 1946) ni mbunge wa jimbo la Mikumi katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.

Tazama pia
Wabunge wa Tanzania

Marejeo

Viungo vya nnje
 Tovuti ya Bunge la Tanzania

Waliozaliwa 1946
Wanasiasa wa Tanzania
Watu walio hai
Ezekiel Magolyo Maige

(amezaliwa tar. 28 Machi 1970) ni mbunge wa jimbo la Masalala katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.

Tazama pia
Wabunge wa Tanzania

Marejeo

Viungo vya nnje
 Tovuti ya Bunge la Tanzania

Waliozaliwa 1970
Wanasiasa wa Tanzania
Watu walio hai
Jackson Muvangila Makwetta

(amezaliwa tar. 15 Juni 1943) ni mbunge wa jimbo la Njombe Kaskazini katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.

Tazama pia
Wabunge wa Tanzania

Marejeo

Viungo vya nnje
 Tovuti ya Bunge la Tanzania

Waliozaliwa 1943
Wanasiasa wa Tanzania
Watu walio hai
Stella Martin Manyanya

(amezaliwa tarehe 4 Agosti 1962) ni mbunge wa viti maalumu katika bunge la taifa nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.

Tazama pia
Wabunge wa Tanzania

Marejeo

Viungo vya nje
 Tovuti ya Bunge la Tanzania

Waliozaliwa 1962
Wanasiasa wa Tanzania
Watu walio hai
Wanasiasa wanawake Tanzania
Mustafa Mkulo

Mustafa Haidi Mkulo (amezaliwa tar. 26 Septemba 1946) ni mbunge wa jimbo la Kilosa katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.

Tazama pia
Wabunge wa Tanzania

Marejeo

Waliozaliwa 1946
Wanasiasa wa Tanzania
Watu walio hai
Lucy Thomas Mayenga

(amezaliwa tarehe 23 Agosti 1977) ni mbunge wa viti maalumu katika bunge la kitaifa huko nchini Tanzania. Anatokea katika chama cha CCM.

Tazama pia
Wabunge wa Tanzania

Marejeo

Waliozaliwa 1977
Wanasiasa wa Tanzania
Watu walio hai
Wanasiasa wanawake Tanzania
Kichiga (lugha)

Kichiga ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wachiga. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kichiga imehesabiwa kuwa watu 1,580,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kichiga iko katika kundi la J10.

Viungo vya nje
lugha ya Kichiga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichiga 
lugha ya Kichiga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/cgg

Lugha za Uganda
Lugha za Kibantu
Kiganda (lugha)

Kiganda (pia Luganda) ni lugha ya Kibantu nchini Uganda (EACU) inayozungumzwa na Waganda. Mwaka wa 2002 idadi ya wazungumzaji wa Kiganda imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni nne. 

Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiganda kiko katika kundi la J10.

Viungo vya nje 
 lugha ya Kiganda kwenye Multitree
 ramani ya Kiganda
makala za OLAC kuhusu Kiganda 
lugha ya Kiganda katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lug

Lugha za Uganda
Lugha za Kibantu
Kigungu (lugha)

Kigungu (pia Lugungu) ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wagungu. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kigungu imehesabiwa kuwa watu 49,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigungu iko katika kundi la J10.

Viungo vya nje
lugha ya Kigungu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigungu 
lugha ya Kigungu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/rub

Lugha za Uganda
Lugha za Kibantu
Kigwere (lugha)

Kigwere (pia Lugwere) ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wagwere. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kigwere imehesabiwa kuwa watu 409,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigwere iko katika kundi la J10.

Viungo vya nje 
 lugha ya Kigwere kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigwere 
lugha ya Kigwere katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gwr

Lugha za Uganda
Lugha za Kibantu
Kikenyi (lugha)

Kikenyi (pia Lukenyi) ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wakenyi. Idadi ya wasemaji wa Kikenyi imehesabiwa kuwa watu 390,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikenyi iko katika kundi la J10.

Viungo vya nje
lugha ya Kikenyi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikenyi 
lugha ya Kikenyi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lke

Lugha za Uganda
Lugha za Kibantu
Kimasaaba (lugha)

Kimasaaba ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wamasaaba. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimasaaba imehesabiwa kuwa watu 1,120,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimasaaba iko katika kundi la J30.

Viungo vya nje
lugha ya Kimasaaba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimasaaba 
lugha ya Kimasaaba katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/myx

Lugha za Uganda
Lugha za Kibantu
Kinyankore (lugha)

Kinyankore ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wanyankore. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kinyankore imehesabiwa kuwa watu 2,330,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyankore iko katika kundi la J10.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyankore kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyankore
lugha ya Kinyankore katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nyn

Lugha za Uganda
Lugha za Kibantu
Kinyole (lugha)

Kinyole (pia Lunyole) ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wanyole. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kinyole imehesabiwa kuwa watu 341,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyole iko katika kundi la J30.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyole kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyole
lugha ya Kinyole katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nuj

Lugha za Uganda
Lugha za Kibantu
Kinyoro (lugha)

Kinyoro (pia Runyoro) ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wanyoro. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kinyoro imehesabiwa kuwa watu 667,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyoro iko katika kundi la J10.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyoro kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyoro
lugha ya Kinyoro katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nyo

Lugha za Uganda
Lugha za Kibantu
Kiruuli (lugha)

Kiruuli ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Waruuli. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiruuli imehesabiwa kuwa watu 160,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiruuli iko katika kundi la J10.

Viungo vya nje
lugha ya Kiruuli kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiruuli
lugha ya Kiruuli katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ruc

Lugha za Uganda
Lugha za Kibantu
Kisinga (lugha)

Kisinga ilikuwa lugha ya Kibantu nchini Uganda iliyozungumzwa na Wasinga kwenye kisiwa cha Lusinga. Lugha ya Kisinga imekufa lakini. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisinga iko katika kundi la J10.

Viungo vya nje
lugha ya Kisinga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisinga
lugha ya Kisinga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/sgm

Lugha za Uganda
Lugha za Kibantu
Kisoga (lugha)

Kisoga ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wasoga. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kisoga imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni mbili. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisoga iko katika kundi la J10.

Viungo vya nje 
 lugha ya Kisoga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisoga
lugha ya Kisoga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/xog

Lugha za Uganda
Lugha za Kibantu
Kitalinga-Bwisi (lugha)

Kitalinga-Bwisi (pia Lubwisi) ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Wabwisi. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kitalinga-Bwisi nchini Uganda imehesabiwa kuwa watu 68,500. Pia kuna wasemaji kama 30,000 nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitalinga-Bwisi iko katika kundi la J20.

Viungo vya nje
lugha ya Kitalinga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitalinga
lugha ya Kitalinga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tlj

Lugha za Uganda
Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Lugha za Kibantu
Kitooro (lugha)

Kitooro ni lugha ya Kibantu nchini Uganda inayozungumzwa na Watooro. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kitooro imehesabiwa kuwa watu 488,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitooro iko katika kundi la J10.

Viungo vya nje
lugha ya Kitooro kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitooro
lugha ya Kitooro katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ttj

Lugha za Uganda
Lugha za Kibantu
Orodha ya lugha za Kamerun

Orodha hii inaorodhesha lugha za Kamerun:

Kiabar
Kiafade
Kiaghem
Kiakoose
Kiakum
Kiambele
Kiatong
Kiawing
Kibaba
Kibabanki
Kibafanji
Kibafaw-Balong
Kibafia
Kibafut
Kibaka
Kibakaka
Kibakoko
Kibakole
Kibaldemu
Kibalo
Kibamali
Kibambalang
Kibambili-Bambui
Kibamenyam
Kibamukumbit
Kibamun
Kibamunka
Kibana
Kibangandu
Kibangolan
Kibankon
Kibarombi
Kibasaa
Kibassossi
Kibata
Kibatanga
Kibati
Kibeba
Kibebe
Kibebele
Kibebil
Kibeezen
Kibefang
Kibekwil
Kibeti
Kibikya
Kibishuo
Kibitare
Kibokyi
Kibomwali
Kibonkeng
Kibubia
Kibuduma
Kibulu
Kibum
Kibung
Kibusam
Kibusuu
Kibuwal
Kibyep
Kicaka
Kicung
Kicuvok
Kidaba
Kidama
Kidek
Kidenya
Kidii
Kidimbong
Kidoyayo
Kiduala
Kidugun
Kidugwor
Kiduli
Kiduupa
Kidzodinka
Kiejagham
Kielip
Kieman
Kiesimbi
Kieton
Kievant
Kiewondo
Kifali-Kaskazini
Kifali-Kusini
Kifang-Wum
Kifang
Kife'fe'
Kifulfulde-Adamawa
Kifulfulde-Kano
Kigavar
Kigbaya-Kaskazini
Kigbaya-Mbodomo
Kigey
Kighomala'
Kigidar
Kigimme
Kigimnime
Kigiziga-Kaskazini
Kigiziga-Kusini
Kiglavda
Kigude
Kigvoko
Kigyele
Kihausa
Kihdi
Kihijuk
Kihya
Kiiceve-Maci
Kiipulo
Kiisu
Kiisubu
Kiiyive
Kijimi
Kijina
Kijukun-Takum
Kikako
Kikamkam
Kikanuri-Kati
Kikarang
Kikare
Kikemezung
Kikendem
Kikenswei-Nsei
Kikenyang
Kikera
Kikol
Kikolbila
Kikom
Kikoma
Kikoonzime
Kikorop
Kikoshin
Kikuk
Kikung
Kikuo
Kikutep
Kikwa'
Kikwaja
Kikwakum
Kikwanja
Kikwasio
Kila'bi
Kilagwan
Kilaimbue
Kilamnso'
Kilefa
Kileti
Kilimbum
Kilongto
Kiluo
Kimada
Kimafa
Kimajera
Kimakaa
Kimalgbe
Kimalimba
Kimambai
Kimambila
Kimanta
Kimasana
Kimaslam
Kimatal
Kimazagway
Kimbedam
Kimbembe-Tigon
Kimbo
Kimbo'
Kimbonga
Kimbu'
Kimbuko
Kimbule
Kimbum
Kimedumba
Kimefele
Kimendankwe-Nkwen
Kimengaka
Kimengisa
Kimenka
Kimerey
Kimesaka
Kimeta'
Kimfumte
Kimina
Kimmaala
Kimmen
Kimofu-Kaskazini
Kimofu-Gudur
Kimokpwe
Kimoloko
Kimom-Jango
Kimono
Kimpade
Kimpiemo
Kimpongmpong
Kimser
Kimundabli
Kimundang
Kimundani
Kimungaka
Kimusey
Kimusgu
Kimuyang
Kinagumi
Kinaki
Kincane
Kindai
Kindaktup
Kinda'nda'
Kindemli
Kindoola
Kingamambo
Kingambay
Kingemba
Kingie
Kingiemboon
Kingomba
Kingombale
Kingong
Kingoshie
Kingwe
Kingwo
Kinimbari
Kinjen
Kinjyem
Kinkongho
Kinomaande
Kinoone
Kinubaca
Kinugunu
Kinyong
Kinzakambay
Kinzanyi
Kioblo
Kioku
Kioroko
Kiosatu
Kipam
Kipana
Kiparkwa
Kipeere
Kipeve
Kipinyin
Kipol
Kipsikye
Kisaari
Kisamba-Leko
Kisharwa
Kiso
Kisuga
Kitibea
Kitikar
Kitiv
Kito
Kitsuvan
Kituki
Kitunen
Kituotomb
Kitupuri
Kitwendi
Kiusaghade
Kivame
Kivemgo-Mabas
Kivengo
Kivute
Kiwandala
Kiwawa
Kiweh
Kiwumboko
Kiwushi
Kiwuzlam
Kiyamba
Kiyambeta
Kiyangben
Kiyasa
Kiyemba
Kiyeni
Kiyukuben
Kizhoa
Kizizilivakan
Kizulgo-Gemzek
Kizumaya
Lugha za Ulaya:
 Lugha ya Kifaransa
 Lugha ya Kiingereza
 Lugha ya Kijerumani
 Lugha ya Kihispania
 Lugha ya Kireno

Tazama pia
Kamerun
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/CM

Kamerun
Kiakoose

Kiakoose ni lugha ya Kibantu nchini Kamerun inayozungumzwa na Waakoose. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiakoose imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiakoose iko katika kundi la A10.

Viungo vya nje
lugha ya Kiakoose kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiakoose 
lugha ya Kiakoose katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bss

Lugha za Kamerun
Kibafaw-Balong

Kibafaw-Balong ni lugha ya Kibantu nchini Kamerun inayozungumzwa na Wabafaw-Balong. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kibafaw-Balong imehesabiwa kuwa watu 8400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibafaw-Balong iko katika kundi la A10.

Viungo vya nje
lugha ya Kibafaw-Balong kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibafaw-Balong 
lugha ya Kibafaw-Balong katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bwt

Lugha za Kamerun
Kibafia

Kibafia ni lugha ya Kibantu nchini Kamerun inayozungumzwa na Wabafia. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kibafia imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibafia iko katika kundi la A50.

Viungo vya nje
lugha ya Kibafia kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibafia 
lugha ya Kibafia katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ksf

Lugha za Kamerun
Kibakaka

Kibakaka ni lugha ya Kibantu nchini Kamerun inayozungumzwa na Wabakaka. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kibakaka imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibakaka iko katika kundi la A10.

Viungo vya nje
lugha ya Kibakaka kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibakaka 
lugha ya Kibakaka katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bqz

Lugha za Kamerun
Kibakoko

Kibakoko ni lugha ya Kibantu nchini Kamerun inayozungumzwa na Wabakoko. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kibakoko imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibakoko iko katika kundi la A40.

Viungo vya nje
lugha ya Kibakoko kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibakoko 
lugha ya Kibakoko katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bkh

Lugha za Kamerun
Jimbo katoliki la Tanga

Jimbo Katoliki la Tanga (kwa Kilatini "Dioecesis Tangaënsis") ni mojawapo kati ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania.

Makao makuu yake yako katika mji wa Tanga na linahusiana na Jimbo Kuu la Dar-es-Salaam.

Askofu wa jimbo wa mwisho alikuwa Anthony Banzi.

Historia
 18 Aprili 1950: Kuanzishwa kama Apostolic Prefecture ya Tanga kutokana na Apostolic Vicariate ya Kilimanjaro
 24 Februari 1958: Kufanywa jimbo kamili.

Uongozi
 Maaskofu wa Tanga (mapokeo ya Roma)
 Bishop Anthony Banzi (10 Juni 1994 - 20 Desemba 2020)
 Bishop Telesphore Mkude (18 Januari 1988 – 5 Aprili 1993)
 Bishop Maurus Gervase Komba (15 Desemba 1969 – 18 Januari 1988)
 Bishop Eugène Cornelius Arthurs, I.C. (24 Februari 1958 – 15 Desemba 1969)
 Prefect Apostolic wa Tanga 
 Bishop Eugène Cornelius Arthurs, I.C. (9 Juni 1950 – 24 Februari 1958)

Takwimu
Eneo la jimbo ni km2 26,807, ambapo kati ya wakazi 1,650,000 (2004) kulikuwa na Wakatoliki 180,000 (10.9%).

Viungo vya nje
 Giga-Catholic Information
 Catholic Hierarchy

Tanga
Mkoa wa Tanga
Jimbo Katoliki la Mahenge

Jimbo katoliki la Mahenge (kwa Kilatini Dioecesis Mahengensis) ni mojawapo kati ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Roma.

Makao makuu yake yako Mahenge katika mkoa wa Morogoro.

Kikanisa linahusiana na jimbo kuu la Dar-es-Salaam.

Askofu wake ni Agapiti Ndorobo.

Historia
 21 Aprili 1964: Kuanzishwa kama Dayosisi ya Mahenge kutokana na jimbo kuu la Dar-es-Salaam
 2012: Maeneo ya Jimbo Katoliki la Ifakara yalitengwa na jimbo la Mahenge

Maaskofu
 Agapiti Ndorobo (tangu 1995.03.03)
 Patrick Iteka (1973.06.14 – 1993.08.22)
 Nikasius Kipengele (1970.06.25 – 1971.12.07)
 Elias Mchonde (1964.04.21 – 1969.06.13)

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 39,498, ambapo kati ya wakazi 531,237 (2004) Wakatoliki ni 465,696 (97.7%).

Viungo vya nje
 Giga-Catholic Information
 Catholic Hierarchy

Mahenge
Mkoa wa Morogoro
Jimbo Katoliki la Iringa

Jimbo katoliki la Iringa (kwa Kilatini "Dioecesis Iringaënsis") ni mojawapo kati ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Makao makuu yake yako Iringa katika mkoa wa Iringa, lakini linaenea pia katika mkoa wa Mbeya. 

Kanisa kuu limewekwa wakfu kwa Moyo Mtakatifu wa Yesu.

Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Mbeya kuanzia tarehe 21 Desemba 2018.

Askofu wake ni Tarcisius Ngalalekumtwa.

Parokia ni 33.

Anwani ya posta ni: P.O. Box 133, Iringa, Tanzania.

Historia
 3 Machi 1922: Kuanzishwa kwa Apostolic Prefecture ya Iringa kutokana na Apostolic Vicariate ya Dar-es-Salaam
 8 Januari 1948: Kupandishwa cheo kuwa Apostolic Vicariate ya Iringa
 25 Machi 1953: Kufanywa dayosisi

Uongozi
 Maaskofu wa Iringa
 Tarcisius Ngalalekumtwa (tangu 1992.11.21)
 Norbert Wendelin Mtega (1985.10.28 – 1992.07.06)
 Mario Epifanio Abdallah Mgulunde (1969.10.23 – 1985.03.09)
 Attilio Beltramino, I.C.M. (1953.03.25 – 1965.10.03)
 Vicar Apostolic wa Iringa
 Attilio Beltramino, I.C.M. (1948.01.08 – 1953.03.25)
 Prefect Apostolic wa Iringa  
 Attilio Beltramino, I.C.M. (1936.02.18 – 1948.01.08)
 Padri Francesco Cagliero, I.C.M. (1922.05.10 – 1935)

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 43,318, ambapo kati ya wakazi 2,367,962 (2006) Wakatoliki ni 588,438 (24.9%). Mapadri ni 92, wakiwemo wanajimbo 53 na watawa 39. Kwa wastani kila mmoja anahudumia waamini 6.396. Shemasi ni 1, mabruda ni 206 na masista 549.

Viungo vya nje
 Giga-Catholic Information
 Catholic Hierarchy
 www.catholic-hierarchy.org alla pagina 
 Hati Quae rei sacrae, AAS 14 (1922), uk. 221
 Hati Digna sane, AAS 40 (1948),uk. 306
 Hati Quemadmodum ad Nos, AAS 45 (1953), p. 705
  kwenye www.gcatholic.com
   kwenye tovuti la Baraza la Maaskofu Katoliki Tanzania

Iringa
Mkoa wa Iringa
Mkoa wa Mbeya
Jimbo Kuu la Dar-es-Salaam

Jimbo Kuu la Dar-es-Salaam (kwa Kilatini Archidioecesis Daressalaamensis) ni mojawapo kati ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Chini yake kuna kanda ya Kanisa yenye majimbo yafuatayo: Zanzibar, Tanga, Morogoro, Mahenge na Ifakara.  

Askofu mkuu wake ni Yuda Thaddeus Ruwa'ichi, O.F.M.Cap..

Historia
 16 Novemba 1887: Kuanzishwa kwa Apostolic Prefecture ya Dar-es-Salaam kutokana na Apostolic Vicariate ya Nairobi
 15 Septemba 1902: Kupandishwa hadhi kuwa Apostolic Vicariate ya Dar-es-Salaam
 25 Machi 1953: Kufanywa dayosisi (jimbo kuu)

Uongozi
 Maaskofu Wakuu wa Dar-es-Salaam
 Yuda Thaddeus Ruwa'ichi (tangu 2019)
 Kardinali Polycarp Pengo (1992 - 2019)
 Kardinali Laurean Rugambwa (1968 – 1992)
 Edgar Aristide Maranta OFMCap (1953 – 1968) 
 Vicar Apostolic wa Dar-es-Salaam
 Edgar Aristide Maranta OFMCap (1930 – 1953)
 Joseph Gabriel Zelger OFMCap (1923 – 1929)
 Thomas Spreiter OSB (1906 – 1920)
 Cassian Spiß OSB (1902 – 1905)
 Prefect Apostolic wa Dar-es-Salaam  
 Padri Maurus Hartmann OSB (1894 – 1902)
 Padri Bonifatius Fleschutz OSB (1887 – 1891)

Takwimu
Eneo la jimbo lina kilometa mraba 40,000 hivi, ambapo kati ya wakazi 5,798,760 (2017) Wakatoliki ni 1,724,371 (sawa na 29.7%).

Parokia ziko 109, zikihudumiwa na mapadri 285 (81 wanajimbo na 204 watawa), watawa wanaume wasio mapadri ni 268 na wanawake ni 669.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy
 Gcatholic

Dar-es-Salaam
Dar es Salaam
Mkoa wa Dar es Salaam
Mkoa wa Pwani
Jimbo Katoliki la Geita

Jimbo katoliki la Geita (kwa Kilatini "Dioecesis Geitaensis") ni mojawapo kati ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Mwanza.

Askofu wake ni Flavian Kassala.

Historia
 1984: Kuanzishwa kwa Jimbo katoliki la Geita kutokana na jimbo ya Mwanza

Uongozi
 Maaskofu wa Geita
 Flavian Kassala (tangu 28 Aprili 2016)
 Damian Dalu (14 Aprili 2000 - 14 Machi 2014)
 Aloysius Balina (1984 – 1997)

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 41,311, ambapo kati ya wakazi 1,908,000 (2006) Wakatoliki ni 398,000 (20.9%).

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Geita
Mkoa wa Geita
Jimbo Katoliki la Kahama

Jimbo Katoliki la Kahama (kwa Kilatini Dioecesis Kahamaensis) ni mojawapo kati ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na Jimbo Kuu la Tabora.

Askofu wake wa mwisho, Ludovic Minde, ALCP/OSS, alihamishiwa Moshi tarehe 2 Desemba 2019.

Historia
 1983: Kuanzishwa kwa Jimbo katoliki la Kahama kutokana na jimbo ya Tabora

Uongozi
 Maaskofu wa Kahama
 Ludovic Minde, ALCP/OSS (2001 - 2019)
 Matthew Shija (1983 – 2001)

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 19,946, ambapo kati ya wakazi 1,277,000 (2006) Wakatoliki ni 298,421 (23.4%).

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kahama
Mkoa wa Geita
Jimbo Katoliki la Kigoma

Jimbo katoliki la Kigoma (kwa Kilatini "Dioecesis Kigomaënsis") ni mojawapo kati ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na jimbo kuu la Tabora.

Askofu wake ni Joseph Mlola, ALCP/OSS.

Historia
 1880: Kuanzishwa kwa Apostolic Vicariate ya Kigoma kutokana na Apostolic Vicariate ya Khartum
 1953: Kufanywa dayosisi

Uongozi
 Maaskofu wa Kigoma
 Joseph Mlola (tangu 10 Julai 2014)
 Protase Rugambwa (2008 - 2012)
 Paul Ruzoka (1989 – 2006)
 Alphonse Daniel Nsabi (1969 – 1989)
 James Holmes-Siedle MAfr (1958 – 1969)
 John van Sambeek MAfr (1953 – 1957)
 Vicar Apostolic wa Kigoma
 John van Sambeek MAfr (1946 – 1953)
 Vicar Apostolic wa Tanganjika  
 John van Sambeek MAfr (1936 – 1946)
 Joseph-Marie Birraux MAfr (1920 – 1936)
 Adolphe Lechaptois MAfr (1891 – 1917)
 Léonce Bridoux MAfr (1888 – 1890)
 Jean-Baptiste-Frézal Charbonnier MAfr (1887 – 1888)

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 42,000, ambapo kati ya wakazi 1,901,000 (2006) Wakatoliki ni 456,765 (24.0%).

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kigoma
Mkoa wa Kigoma
Jimbo Kuu la Mbeya

Jimbo Kuu la Mbeya (kwa Kilatini "Archidioecesis Mbeyaënsis") ni mojawapo kati ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linasimamia jimbo Katoliki la Iringa na Jimbo Katoliki la Sumbawanga.

Askofu mkuu wake wa kwanza amechaguliwa Gervas John Mwasikwabhila Nyaisonga tarehe 21 Desemba 2018.

Historia
 1932: Kuanzishwa kwa Apostolic Prefecture ya Mbeya kutokana na Apostolic Vicariate ya Tanganjika
 1949: Kupandishwa hadhi kuwa Apostolic Vicariate ya Mbeya
 25 Machi 1953: Kufanywa dayosisi
 21 Desemba 2018: Kupandishwa hadhi kuwa Jimbo kuu

Uongozi
 Maaskofu wa Mbeya
 Evaristo Marc Chengula MC (1996-2018)
 James Dominic Sangu (1966 – 1996) 
 Antoon van Oorschoot MAfr (1953 – 1964)
 Vicar Apostolic wa Mbeya
 Antoon van Oorschoot MAfr (1949 – 1953)
 Prefect Apostolic wa Mbeya  
 Antoon van Oorschoot MAfr (1947 – 1949)
 Ludwig Haag MAfr (1938 – 1947)
 Max Theodor Franz Donders MAfr (1932 – 1938)

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 60,348, ambapo kati ya wakazi 2,082,000 (2006) Wakatoliki ni 347,347 (16.7%).

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Mbeya
Mkoa wa Mbeya
Mkoa wa Songwe
Jimbo Katoliki la Mbinga

Jimbo katoliki la Mbinga (kwa Kilatini Dioecesis Mbingaensis) ni mojawapo kati ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na jimbo kuu la Songea.

Askofu wake ni John Chrisostom Ndimbo.

Historia
 1986: Kuanzishwa kwa jimbo ya Mbinga kutokana na jimbo ya Songea

Uongozi
 Maaskofu wa Mbinga
 John Chrisostom Ndimbo (since 2011)
 Emmanuel Mapunda (1986 – 2011)

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 11,400, ambapo kati ya wakazi 524,945 (2006) Wakatoliki ni 392,871 (74.8%).

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Mbinga
Mkoa wa Ruvuma
Jimbo Katoliki la Mbulu

Jimbo Katoliki la Mbulu (kwa Kilatini "Dioecesis Mbuluensis") ni mojawapo kati ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na jimbo kuu la Arusha.

Askofu wake ni Anthony Lagwen.

Historia
 1943: Kuanzishwa kwa Apostolic Prefecture ya Mbulu kutokana na Apostolic Vicariate ya Dar-es-Salaam
 1952: Kupandishwa cheo kuwa Apostolic Vicariate ya Mbulu
 25 Machi 1953: Kufanywa dayosisi

Uongozi
 Maaskofu wa Mbulu
 Anthony Lagwen (tangu 22 Mei 2018)
 Beatus Kinyaiya OFMCap (2005 - 2014)
 Juda Thadaeus Ruwa’ichi OFMCap (1999 – 2005)
 Nicodemus Atle Basili Hhando  (1971 – 1997)
 Patrick Winters SAC (1953 – 1971)
 Vicar Apostolic wa Mbulu
 Patrick Winters SAC (1952 – 1953)
 Prefect Apostolic wa Mbulu  
 Patrick Winters SAC (1944 – 1952)

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 16,057, ambapo kati ya wakazi 1,250,417 (2016) Wakatoliki ni 339,619 (27.2%).

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Mbulu
Mkoa wa Manyara