LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Ukabu (kundinyota)

Ukabu (Aquila kwa Kilatini na Kiingereza)  ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kusini ya dunia yetu.

Mahali pake
Ukabu iko kwenye ikweta ya anga  jirani na makundinyota Kausi (pia Mshale au Sagittarius) na Jadi (pia: Mbuzi au  :en:Capricornus) 
 
Jina
Ukabu ilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili walioitumia kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina la Ukabu linamaanisha ndege aina ya tai kutokana na neno la Kiarabu العقاب al-ʿuqaab.  

Ukabu ni kati ya makundinyota yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK.  Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia Jina latokana katika mitholojia ya Ugiriki ya Kale ambako Αετός aetos'' (tai) alimsaidia mungu mkuu Zeus kushika radi za umeme na kutekeleza shughuli mbalimbali kwa ajili ya miungu.

Nyota
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Aquilae inayojulikana pia kwa jina Altair yenye uangavu unaoonekana wa 0.75 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 17. .

Kati ya nyota angavu nyingine kuna
 β Aquilae (Alshain) ambayo ni nyota yenye rangi njano na uangavu wa 3.7 mag ikiwa na umbali wa Dunia wa miakanuru 45.
 γ Aquilae  (Tarazed) ni nyota jitu jekundu yenye uangavu wa 2.7 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 460.
 ζ Aquilae ni nyota yenye rangi ya nyeupe-buluu na uangavu wa 3.0 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 83.
 η Aquilae ni nyota jitu yenye rangi ya nyeupe-njano na uangavu wa 4.4 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 1200.

Tanbihi

Marejeo
Allen, Richard Hinckley: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 336 ff (online kwenye archive.org)
 Knappert, Jan, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7, ISSN 1031-2331
Ikweta ya anga

Ikweta ya anga (:en:celestial equator) ni mstari wa kudhaniwa kwenye anga unaotumiwa katika astronomia. Ni duara kubwa kwenye tufe la anga iliyopo juu ya ikweta ya Dunia. Ni kama pacha ya ikweta ya Dunia angani.   

Kutokana na mwinamo wa mhimili wa mzunguko wa Dunia kuna pembe ya nyuzi 23.4 kati ya ikweta ya anga na bapa la ekliptiki.

Mtazamaji anayekaa kwenye ikweta ya Dunia (kwa mfano Nanyuki, Kenya) ikweta ya anga iko juu kabisa. Kwa mtazamaji kwenye ncha za Dunia ikweta ya anga ni sawa na upeo wa macho. 

Upande wa kusini wa ikweta ya anga huitwa angakusi, upande wa kaskazini angakaskazi. Mtazamaji aliye kwenye ncha za Dunia anaona tu ama nyota za angakusi ama zile za angakaskazi. Mtazamaji aliyeko kwenye ikweta ataona nyota za pande zote mbili.

Tanbihi 

majiranukta ya anga
Mtemi Mirambo

Mtemi Mirambo (1840-1884) alikuwa mtemi wa Wanyamwezi katika magharibi ya Tanzania ya leo.

Jina lake la awali lilikuwa "Mteyla Kasanda", lakini alikuwa maarufu zaidi kama Mirambo (yaani "maiti nyingi"). Alizaliwa kama mwana wa mtemi wa Uyowa, moja kati ya maeneo madogo ya Unyamwezi akarithi utemi kutoka babake mnamo mwaka 1860.  

Mirambo alitajirika kama mfanyabiashara ya pembe za ndovu na watumwa kwa njia ya misafara kati ya pwani ya Bahari Hindi na Kongo. 

Alitumia sehemu kubwa ya utajiri wake kujenga jeshi la binafsi. Kwa kusudi hilo alinunua bunduki aina ya gobori na kukusanya vijana wengi walioitwa "rugaruga". Rugaruga hao walihofiwa kote. Inasemekana ya kwamba kabla ya mapigano walipewa pombe na bangi kwa kusudi la kuongeza ukatili na kupunguza hofu yao ya kifo.

Kwa kawaida vijana hao walikuwa wanaume walioishi bila ukoo na bila familia kisha kutoroka kwenye hali ya utumwa au kuwa wapagazi wa misafara. Mirambo aliwapokea na kuwapa silaha na kwa njia hii alishinda maadui na aliweza kupanua eneo lake hadi kuwa mtemi mkuu wa Wanyamwezi kuanzia mwaka 1860 hadi kifo chake mnamo 1884. 

Alisifiwa na Henry Morton Stanley kama "Napoleon Bonaparte Mwafrika" kutokana na ushujaa wake dhidi ya Waarabu waliomuunga mkono Stanley mwenyewe. Hata hivyo hakufaulu kuteka Tabora kutoka mikononi mwao.

Tanbihi

Viungo vya nje
Burnett, Lucy, Mirambo (ca.1840--1884) at blackpast.org
Mjue Mtemi Milambo, kwenye blogu ya Tabora economic and social development organization (TESDO), iliangaliwa Februari 2018

Waliozaliwa 1840
Waliofariki 1884
Wanyamwezi
Watu wa historia ya Tanzania
Bamvua (mnyama)

Bamvua ni gegereka wadogo wa familia Galigidae katika ngeli Maxillopoda. Kuna spishi 559 katika jenasi 37. Jenasi kubwa zaidi ni Caligus yenye spishi 268 na Lepeophtheirus yenye spishi 162. Bamvua ni vidusia wa nje ambao wanakula ute, tishu ya epidermi na damu za samaki wa bahari waliotumika kama mlisha. Vidusia hawa wanaweza kuwa shida kubwa katika ufugaji wa samaki, k.m. ule wa samoni katika bahari.

Picha

Gegereka
Luna

Luna katika dini ya jadi na hadithi za Roma ya Kale, ni jina la Mungu Mwezi (Kilatini "luna"; tazama Kiingereza "moon"). Mara nyingi hutajwa kama dada wa mungu wa jua ("Sol"). 

Luna wakati mwingine inawakilishwa kama kipengele cha mungu wa tatu wa Kirumi (diva triformis), pamoja na Proserpina na Hecate. Luna si daima mungu tofauti, lakini wakati mwingine badala ya jina ambayo mtaalamu wa Miungu wa kike, kwa kuwa Diana na Juno wote wanajulikana kama miungu ya miezi. 

Katika sanaa za Kirumi, sifa za Luna ni hilali pamoja na gari linaloendeshwa na majozi mawili ya farasi ("biga"). 

Katika Carmen Saeculare, iliyofanyika mwaka wa 17 KK, Horace humwomba luna kama "malkia wa nyota" (siderum regina bicornis) asikilize wasichana kuimba kama Apollo huwasikiliza wavulana.

Varro aliweka Luna na Sol miongoni mwa miungu inayoonekana, inayojulikana na miungu isiyoonekana kama vile Neptune, na wanadamu wa kiumbe kama vile Hercules. 

Alikuwa mmoja wa miungu iliyopendekezwa kama walinzi wa siri ya Roma. Katika ibada ya dola la Roma, Sol na Luna wanaweza kuwakilisha kiwango cha utawala wa Kirumi duniani, kwa lengo la kuhakikisha amani. 

Somo wa Kigiriki wa Luna alikuwa Selene. Katika sanaa za Kirumi na fasihi, hadithi za Selene zinachukuliwa chini ya jina la Luna. Hadithi ya Endymion, kwa mfano, ilikuwa suala maarufu kwa uchoraji wa kuta za Kirumi.

Dini ya Roma ya Kale
Stephen Hawking

Stephen William Hawking, CH CBE FRS (Oxford, 8 Januari 1942 - Cambridge, 14 Machi 2018) alikuwa mtaalamu wa fizikia na hisabati kutoka Uingereza, mmoja kati ya wataalamu wa fizikia wa kinadharia ulimwenguni. 

Aliandika vitabu mashuhuri kuhusu sayansi vinavyolenga watu ambao si wanasayansi.

Hawking alikuwa profesa wa hisabati katika Chuo Kikuu cha Cambridge (nafasi ambayo Isaac Newton aliwahi kuwa nayo). Alistaafu tarehe 1 Oktoba 2009.

Maisha ya awali na elimu 
Mwaka 1950 Hawking alienda Shule ya St Albans, shule ya umma ya Hertfordshire. Akiwa na umri wa miaka 17, alipitia mtihani wa kujifunza huko Oxford. Alijifunza fizikia na kemia huko. Kwa sababu aliona ni rahisi sana mwanzoni, hakujifunza mengi kwa ajili ya mitihani ya mwisho.

Mnamo Oktoba 1962 alianza kozi yake ya kuhitimu katika Trinity Hall. Ulikuwa wakati ugonjwa wake ulianza kujionyesha. Alikuwa na shida katika kujinyoosha na kisha hata tu kutembea. Hata hivyo, alimaliza PhD yake akaandika kuhusu mashimo meusi katika shahada yake. Alipata ushirika (kazi kama mwalimu wa chuo kikuu) katika Chuo cha Gonville na Caius mwaka wa 1965.

Ana ugonjwa wa chembe za neva unaohusiana na ulemavu wa akili unaosababisha mtu kuwa na shida ya kusoma na kuandika (Dyslexia kwa Kiingereza), na kwa sababu hiyo hawezi kutembea au kuzungumza vizuri. Ugonjwa huo ulizidi hata kuwa karibu kabisa na kupooza. Alitumia gurudumu kusonga, na kompyuta ya Intel ili kuzungumza.

Vitabu vyake

Vitabu vinavyolenga wasomaji wote 
 A Brief History of Time (1988)
 Black Holes and Baby Universes and Other Essays (1993)
 The Universe in a Nutshell (2001)
 On The Shoulders of Giants (2002)
 God Created the Integers: The Mathematical Breakthroughs That Changed History (2005)
 The Dreams That Stuff Is Made of: The Most Astounding Papers of Quantum Physics and How They Shook the Scientific World (2011)
 My Brief History (2013)

Vitabu kadhaa vya kitaalamu

Utangulizi wa kitabu 
 Black Holes & Time Warps: Einstein's Outrageous Legacy (Kip Thorne, (1994)

Tanbihi

Wanafizikia wa Uingereza
Wanahisabati wa Uingereza
Kloroplasti

Kloroplasti (kutoka neno la Kiingereza "Chloroplast" linalotokana na maneno ya Kigiriki χλωρός, "chloros", yaani kijani, na πλάστης, "plastes", yani "yule anayeunda") ni ogani za seli. 

Ugunduzi wake ndani ya seli za mimea ulitokana na Julius von Sachs (1832-1897), mtaalamu wa mimea na mwandishi wa vitabu juu ya mimea - wakati mwingine huitwa "Baba wa Fiziolojia ya mimea".

Jukumu kuu la kloroplast ni kufanya usanisinuru, ambapo klorofili inachukua nishati kutoka kwenye jua na kuibadilisha na kuihifadhi katika molekyuli za kuhifadhi nishati (ATP na NADPH. Hutumia ATP na NADPH kufanya molekyuli za kaboni kutoka kabonidioksidi katika mchakato unaojulikana kama mzunguko wa Calvin. 

Kloroplast hufanya kazi nyingi, ikiwa ni pamoja na asidi ya mafuta ya awali, asidi amino ya awali, na majibu ya kinga ya mimea. 

Idadi ya kloroplast katika kiini hutofautiana kutoka moja, katika mwamba wa unicelula, hadi mia katika mimea kama Arabidopsis na ngano.

Kloroplasti ni aina ya ogani ya seli inayojulikana kama plastidi yenye ukolezi mkubwa wa klorofili. Aina nyingine za plastidi, kama leukoplasti na kromoplasti, zina klorofili kidogo na hazifanyi usanisinuru.

Kloroplasti huathiriwa sana na mambo ya mazingira kama rangi na kiwango cha mwanga. Kloroplasti, kama mitokondria, zina DNA yake zenyewe, ambayo inadhaniwa kurithiwa kutoka kwa cyanobacterium ya photosynthetic ambayo ilikuwa na kiini cha kwanza cha aina ya eukaryoti.

Biolojia
Mimea
Umbo

Muundo ni fomu ya kitu au mipaka yake ya nje, muhtasari, au uso wa nje, kinyume na mali nyingine kama rangi, texture, au muundo wa nyenzo.

Wanasaikolojia wameelezea kwamba wanadamu wanapunguza picha katika maumbo rahisi ya jiometri inayoitwa geons. Mifano ya geons ni pamoja na mbegu na nyanja.

Uainishaji wa maumbo rahisi 

Maumbo fulani rahisi yanaweza kuwekwa katika makundi machache. Kwa mfano, polygoni zinawekwa kulingana na idadi yao ya kando kama pembetatu, quadrilateralo, pentagoni, nk. Kila moja ya haya imegawanywa katika makundi madogo;pembetatu inaweza kuwa equilateralo, isosceesli, obtuse, papo hapo, scalene, nk wakati quadrilaterals inaweza kuwa mstatili, rhombi, trapezoids, mraba, nk.

Maumbo mengine ya kawaida ni pointi, mistari, ndege, na sehemu za conic kama vile ellipses, duru, na parabolas.

Miongoni mwa maumbo ya kawaida ya 3-dimensional ni polyhedra, ambayo ni maumbo na nyuso za gorofa; Ellipsoids, ambayo ni vitu vyema vya yai au vyema; Mitungi; Na mbegu.

Ikiwa kitu kinaanguka katika moja ya makundi haya hasa au hata takriban, tunaweza kutumia kuelezea sura ya kitu. Kwa hiyo, tunasema kwamba sura ya kifuniko cha manhole ni diski, kwa sababu ni takriban kitu kimoja kijiometri kama disk halisi ya kijiometri.

Jiometria
Ndevu

Ndevu ni mkusanyiko wa nywele unaokua kwenye kidevu na mashavu ya wanadamu na wanyama kadhaa. 

Kwa wanadamu, mara kwa mara wanaume waliobalehe au watu wazima tu wanaweza kukuza ndevu. Kwa mtazamo wa mabadiliko, ndevu ni sehemu ya nywele za kiume. Ni sifa tangu wakati ambapo watu walikuwa na nywele kwenye uso wao na mwili mzima kama nywele za sokwe. 

Uharibifu wa nywele hutajwa katika baadhi ya watu kama vile Wamarekani na watu wa mashariki mwa Asia, ambao wana nywele za chini, wakati watu wa Ulaya au Kusini mwa Asia wana nywele nyingi zaidi usoni. 

Wanawake walio na ndevu ni kwa sababu ya hali ya homoni ya kuongezeka kwa nywele, ambayo inaweza kukuza ndevu.

Anatomia
Jinsia
Utamaduni
Mate

Mate ni dutu ya maji iliyotengenezwa katika vinywa vya binadamu na wanyama. Mate huanza kumeng'enya chakula kinywani, na kukilowesha ili kukimeza kwa urahisi. 

Pamoja na elektrolaiti, kamasi, seli nyeupe za damu, seli za epitheliamu (ambazo zinaweza kutumika kuondoa ADN), glaikoprotini, vimeng'enya vinavyopatikana katika mate ni muhimu katika mwanzo wa mchakato wa umeng'enyaji wa chakula na mafuta. Vimeng'enya hivi pia vina jukumu la kuvunja chembe za chakula zilizoingia ndani ya vyumba vya meno, hivyo kulinda meno kutokana na kuoza kwa bakteria. Zaidi ya hayo, mate hutumikia kazi ya ulainishaji, kuimarisha chakula na kuruhusu kuanzishwa kwa kumeza.

Aina mbalimbali za wanyama zina matumizi maalumu ya mate ambayo hupita zaidi ya kabla ya umeng'enyaji wa chakula. Baadhi ya mbayuwayu hutumia mate yao kujenga viota. Cobra, nyoka, na wengineo huwinda kwa mate yao ya sumu yanayoingizwa kwa meno kwenye mawindo yao.

Hata hivyo mate yanatumiwa vibaya na baadhi ya watu katika tendo la ndoa, kwa mfano kwa lengo la kulainisha uke, kumbe zoezi hilo lina madhara makubwa kwa afya.

Yaliyomo
Iliyotengenezwa katika tezi za mate, mate ya binadamu ni 99.5% maji, lakini pia ina vitu vingi muhimu, ikiwa ni pamoja na elektrolaiti, kamasi, kampaundi za kuua bakteria na vimeng'enya mbalimbali. 
 Maji: 99.5%
 Elektrolaiti:
         2-21 mmol / L sodiamu (chini kuliko plasma ya damu)

         10-36 mmol / L potasiamu (juu kuliko plasma)

         1.2-2.8 mmol / L kalsiamu (sawa na plasma)

         0.08-0.5 mmol / L magnesiamu

         5-40 mmol / L kloridi (chini kuliko plasma)

         25 mmol / L kaboni mbili (juu kuliko plasma)

         1.4-39 mmol / L fosfeti

         Iodini (mmol / L mkusanyiko kawaida ni ya juu kuliko plasma, lakini tegemezi kulingana na ulaji wa iodini 
  Kamasi
  kampaundi zinazouwa bakteria
  Sababu ya ukuaji wa ngozi
  Vimeng'enya mbalimbali

Tanbihi

Biolojia
Kinywa
Samli

Samli (kutoka neno la Kiarabu; kwa Kiingereza: clarified butter au ghee) ni mafuta yanayotokana na malai yanayoelea juu ya maziwa ya wanyama kama vile ng'ombe, ngamia au mbuzi na ambayo yanatumiwa kupikia nyama, mboga n.k.

Kimsingi ni malai ambayo maji ndani yake yameondolewa au angalau kupunguzwa kwa kiasi kikubwa. Samli inayotokea hudumu muda mrefu kuliko malai au siagi hata bila jokofu kwenye halijoto ya wastani.

Mara nyingi samli hutengenezwa kwa kupasha joto siagi hadi maji yameondoka. Inawezekana pia kuipata moja kwa moja kutoka malai yanayokusanywa na kupashwa moto.

Katika tiba
Pia ni mafuta yanayotumika sana kama tiba asilia ya nguvu za kiume kwa wanaume, hasa yanapotumika pamoja na asali mbichi na kitunguu maji au yakichanganywa na mafuta ya nyonyo na kisha kuchua uume.

Chakula
Tiba
Begi

Begi (kutoka neno la Kiingereza) ni mfuko unaotengenezwa kwa kutumia vitu mbalimbali (k.mf. kitambaa, ngozi, plastiki) na ambao una uwazi upande wa juu. 

Lengo la kifaa hicho ni kubebea vitu.

Vyombo vya kuwekea vitu
Visiwa vya Orkney

Visiwa vya Orkney (au Orkney) ni funguvisiwa upande wa kaskazini ya Uskoti (Scotland). Inahesabiwa kuwa sehemu ya Uskoti.
 
Visiwa vya Orkney viko baharini kati ya Britania na Visiwa vya Shetland.

Marejeo 

 
Visiwa vya Atlantiki
Kisiwa cha Mainland

Mainland ndicho kisiwa kikuu cha funguvisiwa ya Shetland, upande wa kaskazini ya Uskoti (Scotland). Inahesabiwa kuwa sehemu ya Uskoti.
 
Visiwa vya Shetland viko baharini kati ya Visiwa vya Faroe na Visiwa vya Orkney. Funguvisiwa hii iko mpakani kati ya Bahari Atlantiki upande wa magharibi na Bahari ya Kaskazini upande wa mashariki.

Kwa jumla kuna visiwa 100 na kati yake 16 vinakaliwa na watu 23,510. Eneo lote ni km² 1,426 na theluthi mbili zake ni eneo la kisiwa cha Mainland. Makao makuu ya utawala na mji mkubwa ni Lerwick. 

Tabianchi ni nusu aktiki na si baridi sana kutokana na athira ya mkondo wa ghuba.

Uchumi
Uchumi wa visiwa unategemea kilimo na hasa ufugaji wa kondoo.

Mwaka 1969 mafuta ya petroli yaligunduliwa yakawa chanzo kipya cha mapato.

Marejeo 

 
_Visiwa vya Atlantiki
Mwili wa mwanadamu

Mwili wa mwanadamu ni muundo mzima wa mwanadamu upande wa mwili, bila kuzingatia roho inayoweza kuuhuisha. 

Unajumuisha aina mbalimbali za seli ambazo zinajumuika pamoja na tishu na mifumo ya viungo vingine, kama vile kichwa, shingo, kiwiliwili (ambayo ni pamoja na kifua na tumbo), mikono na miguu.

Utafiti wa mwili wa binadamu unahusisha anatomia, fiziolojia, histolojia na embriolojia. Fiziolojia inazingatia mifumo na viungo vya mwili wa binadamu na kazi zake. 

Mifumo mingi huingiliana ili kudumisha homeostasis, na viwango salama vya vitu kama sukari na oksijeni katika damu.

Mwili
Yell

Yell ni kisiwa cha funguvisiwa ya Shetland, upande wa kaskazini ya Uskoti (Scotland). Inahesabiwa kuwa sehemu ya Uskoti.
 
Visiwa vya Shetland viko baharini kati ya Visiwa vya Faroe na Visiwa vya Orkney. Funguvisiwa hii iko mpakani kati ya Bahari Atlantiki upande wa magharibi na Bahari ya Kaskazini upande wa mashariki.

Tabianchi ni nusu aktiki na si baridi sana kutokana na athira ya mkondo wa ghuba.

Uchumi
Uchumi wa visiwa unategemea kilimo na hasa ufugaji wa kondoo.

Mwaka 1969 mafuta ya petroli yaligunduliwa yakawa chanzo kipya cha mapato.

Marejeo 

 
_Visiwa vya Atlantiki
Unst

Unst ni kisiwa cha funguvisiwa ya Shetland, upande wa kaskazini ya Uskoti (Scotland). Inahesabiwa kuwa sehemu ya Uskoti.
 
Visiwa vya Shetland viko baharini kati ya Visiwa vya Faroe na Visiwa vya Orkney. Funguvisiwa hii iko mpakani kati ya Bahari Atlantiki upande wa magharibi na Bahari ya Kaskazini upande wa mashariki.

Tabianchi ni nusu aktiki na si baridi sana kutokana na athira ya mkondo wa ghuba.

Uchumi
Uchumi wa visiwa unategemea kilimo na hasa ufugaji wa kondoo.

Mwaka 1969 mafuta ya petroli yaligunduliwa yakawa chanzo kipya cha mapato.

Marejeo 

 
_Visiwa vya Atlantiki
Fetlar

Fetlar ni kisiwa cha funguvisiwa ya Shetland, upande wa kaskazini ya Uskoti (Scotland). Inahesabiwa kuwa sehemu ya Uskoti.
 
Visiwa vya Shetland viko baharini kati ya Visiwa vya Faroe na Visiwa vya Orkney. Funguvisiwa hii iko mpakani kati ya Bahari Atlantiki upande wa magharibi na Bahari ya Kaskazini upande wa mashariki.

Tabianchi ni nusu aktiki na si baridi sana kutokana na athira ya mkondo wa ghuba.

Uchumi
Uchumi wa visiwa unategemea kilimo na hasa ufugaji wa kondoo.

Mwaka 1969 mafuta ya petroli yaligunduliwa yakawa chanzo kipya cha mapato.

Marejeo 

 
_Visiwa vya Atlantiki
Whalsay

Whalsay ni kisiwa cha funguvisiwa ya Shetland, upande wa kaskazini ya Uskoti (Scotland). Inahesabiwa kuwa sehemu ya Uskoti.
 
Visiwa vya Shetland viko baharini kati ya Visiwa vya Faroe na Visiwa vya Orkney. Funguvisiwa hii iko mpakani kati ya Bahari Atlantiki upande wa magharibi na Bahari ya Kaskazini upande wa mashariki.

Tabianchi ni nusu aktiki na si baridi sana kutokana na athira ya mkondo wa ghuba.

Uchumi
Uchumi wa visiwa unategemea kilimo na hasa ufugaji wa kondoo.

Mwaka 1969 mafuta ya petroli yaligunduliwa yakawa chanzo kipya cha mapato.

Marejeo 

 
_Visiwa vya Atlantiki
Bressay

Bressay ni kisiwa cha funguvisiwa ya Shetland, upande wa kaskazini ya Uskoti (Scotland). Inahesabiwa kuwa sehemu ya Uskoti.
 
Visiwa vya Shetland viko baharini kati ya Visiwa vya Faroe na Visiwa vya Orkney. Funguvisiwa hii iko mpakani kati ya Bahari Atlantiki upande wa magharibi na Bahari ya Kaskazini upande wa mashariki.

Tabianchi ni nusu aktiki na si baridi sana kutokana na athira ya mkondo wa ghuba.

Uchumi
Uchumi wa visiwa unategemea kilimo na hasa ufugaji wa kondoo.

Mwaka 1969 mafuta ya petroli yaligunduliwa yakawa chanzo kipya cha mapato.

Marejeo 

 
_Visiwa vya Atlantiki
Fundumaji

Fundumaji, fudumaji, bwanga, talali au vumba ni aina ya tunda linalotokana na mti mrefu unaoitwa mfundumaji k.m. (Vitex mombassae). 

Katika Afrika ya Mashariki mti huu hupatikana kutoka pwani mpaka Ziwa Viktoria na karibu na Kigoma, Wilaya ya Uvinza.

Matunda haya yana ganda gumu lenye rangi ya kahawia hadi zambarau. Ladha yake ni uchachuuchachu pamoja na kuwa na sukari ndani yake. Tunda lina kiwango kikubwa cha vitamini C. 

Hayalimwi lakini mara nyingi miti yake inatunzwa wakati wa kusafisha shamba. Pia matunda yake yanauzwa sokoni, kwa mfano Tabora mjini.

Tunda huliwa bichi au baada ya kulipika. Kwa kuipika shira tamu inapatikana.  

Mizizi na matunda hupikwa na maji yake hutumika kama dawa ya asili na kutengenezea kinywaji. Matumizi ni kama tiba ya kisukari na kujisikia kizunguzungu.

Majina kwa lugha za kikabila
 Kibena: sasati
 Kifipa: chinka, fulu
 Kihehe: fudululenga, sasati
 Kinyamwezi: sungwe
 Kinyaturu: sasati
 Kirangi: jumbau
 Kisukuma: gukubi, sungwi
 Kizigula: gobe
 Kizinza: kakata, sungwa
 Kiha: shindwi
 Kirundi: shindwi

Matunda
Suruali

Suruali ni vazi linaloshonwa na linalovaliwa kutoka kiunoni hadi miguuni chini na lenye nafasi mbili zinazotenganishwa kupenyezea miguu.

Kwa asili ni nguo ya wanaume, lakini inavaliwa na wanawake pia mradi yamefanyika mabadiliko kadhaa katika ushonaji.

Suruali ndefu 
Suruali ndefu lianalojulika kwa kimombo kama trousers au pants ni vazi linalovaliwa kufunika mwili kutoka kwa kiuno kwenda chini hadi kwa miguu. Vazi hili lilikuwa la wanaume katika tamaduni nyingi. Kwa sasa, hata wanawake wamelikumbatia na kuanza kulivaa.

Vazi hili hutengenzwa kwa vitambaa mbalimbali kama vile pamba, polyester,denim na vingine.

Suruali fupi (Kaptula)

Katika jamii nyingi za Kiafrika, vazi la suruali ndefu huvwaliwa na wazee huku watoto wavulana wakivalia kaptula ambayo ni kama suruali ndefu lakini huwa ndogo na hufikia kwa magoti.

Suruali ndefu za kazini 
Ugumu au uzito wa kitambaa kinachotengenezewa suruali ndefu hutegemea na kazi ambazo mtu anafanyia. Kwa mfano wanafanya kazi za ofisi watavalia suruali ndefu zilizo na kitambaa chepesi huku wanafanyia kazi kwa mijengo au katika kampuni za kutengenezea vitu watavalia suruali zenye kitambaa kizito. Kulingana na makala ya work pants , unaponunua suruali za kazi za ujenzi wafaa ungalie kwamba vazi hilo laweza kukuruhusu kufanya kazi na vilevile kukaa kwa muda mrefu kabla ya kuharibika.

Historia ya suruali ndefu 
Suruali ndefu ambayo yakadiriwa kuwa ndiyo ya kwanza kuwahi tengenezwa ilipatikana katika makaburi ya Yanghai, Turpan kule nchini China na yasemekana kwamba ilitengenezwa katika karne ya 10 kabla ya Kuzaliwa kwa Kristo.

Wanawake na uvaaji wa suruali 

Hivi leo, ni jambo la kawaida kuona wanawake wakiwa wamevalia suruali ndefu. Kumekuwa pia na suruali zao za kwenda kazini na hata suti ambazo hujumuisha koti na suruali ndefu. Uvaaji huo haukuwepo katika karne ya 17. Kulikuwa hata na vikao ambavyo vilikataza wanawake kuvalia vazi hili katika miji mikuu ya Amerika katika karne ya 19. 

Hata hivyo watu kama Paul Poiret walileta mabadiliko ya kuleta suruali ndefu inayojulikana kama harem pants au sirwal ambayo huwa pana sana kwa katikati na kushikwa kwa nyonga za miguu.

Viungo vya nje 
 Trousers

mavazi
Jumuiya ya Ushirikiano wa Kiislamu

Jumuiya ya Ushirikiano wa Kiislamu (kwa Kiarabu منظمة التعاون الإسلامي; kwa Kiingereza Organisation of Islamic Cooperation, kifupi OIC; kwa Kifaransa Organisation de la Coopération Islamique) ni muundo wa kimataifa ulioanzishwa mwaka 1969, ambao kwa sasa unaunganisha nchi 57, zenye wakazi zaidi ya bilioni 1.6 (2008). 

Jumuiya hiyo inajitambulisha kama "sauti ya pamoja ya umma wa Kiislamu" na inafanya kazi ya "kutetea na kulinda masilahi ya ulimwengu wa Kiislamu kwa roho ya kustawisha amani na uelewano kati ya mataifa yote".

Lugha rasmi za OIC ni Kiarabu, Kiingereza na Kifaransa.

Marejeo 
 Ankerl, Guy Coexisting Contemporary Civilisations: Arabo-Muslim, Bharati, Chinese, and Western. Geneva, INUPress, 2000, ISBN|2-88155-004-5.
 Al-Huda, Qamar. "Organisation of the Islamic Conference." Encyclopedia of Islam and the Muslim World. Edited by Martin, Richard C. Macmillan Reference, 2004. vol. 1 p. 394, 20 April 2008.

Viungo vya nje

Uislamu
Mashirika ya kimataifa
Selene

Selene  ni jina la mungu wa mwezi katika mitholojia ya Ugiriki wa Kale. Jina latokana na neno Σελήνη  selene „mwezi“  katika lugha ya Kigiriki.

Alihesabiwa kati ya miungu wa nasaba ya Watitani. Alionyeshwa kama mwanamke aliyepanda juu ya farasi au ng'ombe au kuendesha gari inayotokana na jozi ya viti vya mrengo. Sura yake ya mwangaza au msiba ulikuwa ni taji iliyowekwa juu ya kichwa chake au sehemu ya nguo iliyoinua, inayoangaza. Wakati mwingine alikuwa amesema kuendesha timu ya ng'ombe na crescent yake ya mwezi ilifananishwa na pembe mbili za pembe za ng'ombe.

Upendo mkubwa wa Selene ulikuwa kwa Mwalimu mkuu wa Endymion. Mvulana mzuri alipewa ujana wa milele na kutokufa na Zeus na kuwekwa katika hali ya usingizi wa milele katika pango karibu na kilele cha Mlima wa Lydia Latmos (Latmus). Bibi arusi wake wa mbinguni alijiunga naye huko usiku.

Nyaraka zingine pia zilihusishwa na mwezi, hata hivyo, Selene peke yake alikuwa amesimama na washairi wa kale wa Kiyunani waliwakilisha kama mwezi . Miungu mingine ya Kigiriki ya mwezi ilijumuisha Pasiphae, Leukippides (Leucippes), Eileithyia, Hekate (Hecate), Artemi, Bendis, na Hera (ambao mara nyingine walitokea kwa Selene katika hadithi ya Endymion)

Mitholojia ya Kigiriki
Elektrolaiti

Elektrolaiti ni kemikali ambayo husafirisha mkondo wa umeme. Hutumika kwenye betri kufanya ioni zitiririke, na hivyo huzalisha mkondo wa umeme. Elektrolaiti huwa ioni kama ikiyeyushwa kwenye maji. Aghalabu vitu vinavyoyeyuka, kama chumvi, asidi na nyongo ni elektrolaiti

Elektrolaiti inayotumiwa katika "seli za kielektrolaiti" hubeba ioni kati ya elektrodi za seli. Elementi za kielekrolaiti zinaweza kutumiwa kuondokana na mambo yaliyojitokeza na kampaundi zilizomo katika mchanganyiko.

Mkusanyiko sahihi wa electrolaiti ni muhimu kwa fiziolojia.

Umeme
Wanyamapori nchini Tanzania

Wanyamapori ni aina ya jamii ya wanyama ambao hawafugwi na binadamu na wanaishi katika makazi yao porini. 

Wanyamapori wanaweza kupatikana katika mazingira yoyote: jangwa, misitu, misitu ya mvua, tambarare na maeneo mengine, yakiwa ni pamoja na maeneo ya miji yenye maendeleo ambapo hupatikana wanyamapori wa aina tofautitofauti. 

Wanasayansi wanakubali kwamba wanyamapori wengi huathiriwa na shughuli za binadamu. Wanadamu wamejaribu kupitisha ustaarabu kuhusu wanyamapori kwa njia mbalimbali ikiwa ni pamoja na za kisheria, kijamii, na kimaadili. Wanyama wengine, hata hivyo, wamebadilisha mazingira ya miji. Hii inajumuisha wanyama kama vile paka, mbwa, panya, na gerbils. 

Dini nyingine zinatangaza wanyama fulani kuwa watakatifu, na katika nyakati za kisasa zinahusika na mazingira ya asili imesababisha wanaharakati kupinga unyonyaji wa wanyamapori kwa manufaa ya binadamu au burudani.

Idadi ya wanyamapori duniani imeshuka kwa asilimia 52 kati ya miaka 1970 na 2014, kulingana na ripoti ya Shirika la Wanyamapori la Dunia.

Picha

Wanyama
Fiziolojia

Fiziolojia ni utafiti wa jinsi viumbe vinavyofanya kazi. Wanaikolojia wanaweza kujifunza jinsi viungo vya mwili vinavyofanya kazi pamoja ili kufanya mambo kutokea. 

Somo hili mara nyingi hugawanyika katika kategoria tatu:
 fiziolojia ya binadamu,

 fiziolojia ya wanyama, 

 fiziolojia ya mimea.

Kwa binadamu, kwa mfano, homoni za mmeng'enyo wa chakula na kemikali nyingine hufanywa na tumbo, ini na kongosho. Kusinyaa kwa misuli hutokea kwa sababu ya ujumbe wa kikemikali uliofanywa na neva za hiyo misuli. 

Kwa kujifunza jinsi mwili hufanya kazi kwa kawaida, wanafiziolojia na madaktari wanaweza kuelewa vizuri kinachotokea wakati viungo havifanyi kazi kawaida. 

Kwa mfano, ufahamu wa jinsi kazi ya tezi ya thairoidi imesaidia katika kutibu rovu. Uchunguzi wa mfumo wa mzunguko wa damu na wa mfumo wa neva umewasaidia madaktari kuelewa na kutibu magonjwa kama vile magonjwa ya moyo, kiharusi na shinikizo la damu. 

Biolojia
Endymion

Katika mythology ya Kiyunani, Endymion  ( Kigiriki cha kale: Uholanzi,) , alikuwa mchungaji mzuri wa  Aeolian, wawindaji, au mfalme ambaye alisema kutawala na kuishi katika Olimia huko Elis,  Na pia aliheshimiwa na katika kuishi Mlima Latmus huko Caria, pwani ya magharibi ya Asia Ndogo. 

Kuna machafuko juu ya eneo sahihi la Endymion, kama vyanzo vingine vinadhani kwamba mmoja alikuwa, au alikuwa na uhusiano na, mkuu wa Elis, na mwingine alikuwa mchungaji kutoka Caria au, maoni ya baadaye, astronomer Pliny   anasema Endymion kama mwanadamu wa kwanza kuchunguza mwendo wa mwezi, ambao (kwa mujibu wa Pliny) unasema upendo wa Endymion. Kwa hiyo, kumekuwa na maeneo mawili ya kuzika kwa Endymion: wananchi wa Heracleia ad Latmo walidai kuwa kaburi la Endymion lilikuwa kwenye Mlima wa Latmus, wakati wa Waislamu walisema kuwa liko huko Olimia. 

Hata hivyo, jukumu la mpenzi wa Selene, mwezi linajulikana hasa kwa Endymion aliyekuwa mchungaji au astronomeri, ama taaluma inayompa haki ya kutumia wakati chini ya mwezi.
Jezi

Jezi (kutoka neno la Kiingereza "jersey") ni vazi au nguo linalovaliwa na wachezaji pindi wakiwa wanacheza uwanjani, hasa katika mchezo wa mpira wa miguu, mpira wa kikapu, mpira wa wavu na voliboli. 

Pia inaweza kutumika kama sare katika nafasi nyingine mbalimbali.

Madhumuni ya jezi
1. Kutambulisha timu za wachezaji wakiwa uwanjani.
2. Iwe rahisi kumtambua mchezaji akiwa uwanjani au akifanya kosa.

Michezo
Mavazi
Soksi

Soksi (kutoka neno la Kiingereza "sock", wingi "socks") ni vazi linalovaliwa miguuni kisha viatu kwa lengo la 
kuupa mguu joto na kuulinda mguu dhidi ya vitu mbalimbali, hasa baridi.

Mavazi
Zipu

Zipu ni kifaa kinachotumika kukutanisha upande mmoja na mwingine kwenye nguo, kitambaa, begi, midoli n.k. kama tunavyoona katika picha.

Historia
Zipu ilivumbuliwa na mhandisi Gideon Sundback aliyepata hataza mnamo mwaka 1909 na kuboreshwa naye hadi mwaka 1917. 

Zipu zilianza kutumiwa kwa kufunga viatu na baada ya miaka kadhaa ziliingia katika soko la nguo. 

Mwanzoni zilitengenezwa kwa metali lakini tangu miaka ya 1950 zipu za plastiki zimeenea.

Marejeo

Teknolojia
Parachichi

Parachichi au embe mafuta (kwa Kiingereza avocado ) ni tunda lenye kokwa kubwa ndani na nyama ya kijani. Linatokana na mparachichi.

Asili ya tunda hili iko Amerika ya Kati na Wahispania walilipeleka kwa sehemu nyingine za Dunia. Tunda lina ngozi gumu kiasi yenye rangi ya kijani. Nyama ndani yake ni kibichi-njano hadi njano ya dhahabu Kama tunda linakatwa na nyama inaguswa na hewa rangi inabadilika baraja kutokana na kuoksidishwa. Hii inaweza kuzuiliwa kwa kupakia kidogo maji ya limau maana asidi ndani yake inazuia kuoksidishwa. 

Matunda yanayopelekwa sokoni mara nyingi bado ni magumu lakini tunda linaiva hata baada ya kuvunwa. Baada ya kuonyesha ulaini tunda linaweza kuliwa. Pia parachichi hutumika kutengenezea juisi na ni miongoni mwa matunda yanayoongeza uwezo wa kufikiri na ni tajiri kwa vitamini.

Tunda huwa na kiwango kikubwa cha mafuta na hapa sababu linaitwa pia "embe mafuta". Uzito wa tunda moja unaweza kufikia hadi kilogramu 2, lakini kwa kawaida ni mnamo nusu kilo. 

Matunda
Hudhi (kundinyota)

Hudhi (kwa Kilatini na Kiingereza Auriga) .  ni jina la kundinyota kwenye angakaskazi ya Dunia yetu.

Mahali pake
Hudhi lipo jirani na makundinyota ya Mapacha (pia Jauza, lat.  Gemini) na  Ng'ombe (Taurus), ikipakana pia na Farisi (Perseus), Twiga (Camelopardalis) na Pakamwitu (Lynx).  Njia Nyeupe inapita katika sehemu ya Hudhi.

Jina
Hudhi ilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili walioitumia kupata njia baharini wakati wa usiku.

Jina Hudhi linatokana na ar. al hudhi yaani “dereva wa gari la farasi”.  Mitholojia ya Wagiriki wa Kale iliona hapa picha ya shujaa wa kale aliyebuni gari la kuvutwa na farasi nne akibeba mbuzi begani.

Hudhi ni kati ya makundinyota yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK.  Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya  Umoja wa kimataifa wa astronomia

Nyota
Nyota angavu zaidi ni Ayuki (α Alfa Aurigae) inayojulikana pia kwa jina la kimataifa ya Capella. yenye Mwangaza unaoonekana wa +0.08 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 42.8 (sawa na 13.1 parsek).

Tanbihi

Marejeo
 
 Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
 Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
I Have Nothing

"I Have Nothing" ni jina la wimbo ulioimbwa na mwimbaji maarufu kutoka nchini Marekani - hayati Whitney Houston. Wimbo ulitolewa ukiwa kama single kutoka katika albamu ya kibwagizo cha filamu The Bodyguard: Original Soundtrack Album (1992) mnamo tarehe 20 Februari, 1993, kupitia studio za Arista Records. Wimbo ulitungwa na David Foster na Linda Thompson, na kutayarishwa na Foster. Wimbo huu umejawa na midundo mikali ya balad linalozungumzia mikasa inayowatokea wapendanao katika suala zima la kutunzana na kujaliana.

Baada ya mafanikio yake katika "I Will Always Love You" na "I'm Every Woman," "I Have Nothing" bado ukaendelea kuwa wimbo bab-kubwa, kwa kushika nafasi ya nne kwenye chati za Billboard Hot 100 na kutunukiwa Dhahabu  na Recording Industry Association of America. Wimbo huu pia ukaja kuwa mkali kwenye chati za Billboard Hot R&B Singles, ukiwa pia nafasi ya nne, na nafasi ya kwanza kwenye  Billboard Adult Contemporary. Mfanikio haya yalimfanya Houston kuwa msanii wa kwanza katika historia nzima ya chati za Billboard kuwa na nyimbo tatu katika wiki za awali kabisa huku vibao vyote vikiwa vinatoka katika albamu za vibwagizo vya filamu kwa mwaka huo wa 1991. 

Kwa upande wa kimataifa, wimbo ulishika nafasi ya kwanza nchini Kanada, nafasi ya tano nchini Ireland na Uingereza, na kushika kwenye nafasi ya arobanini hivi nchini Australia, Ujerumani, Uholanzi, New Zealand na Switzerland. Wimbo umepokea teuzi mbalimbali ikiwa ni pamoja na Best Original Song kwenye Tuzo za  Academy za 1993, kwa upande wa Grammy - Wimbo Bora Uliotungwa kwa Ajili ya Filamu au Televisheni  kwenye sherehe hizo za 36 za ugawaji wa Tuzo za Grammy mnamo 1994, na kwenye tuzo za  Best R&B Single, Female kwenye Tuzo za Soul Train za 1994.

Orodha ya nyimbo na miundo

UK 12" vinyl single
A1 "I Have Nothing" ― 4:45
A2 "All the Man That I Need" ― 3:54
B1 "Where You Are" ― 4:10
B2 "Lover for Life" ― 4:48
EU 7" vinyl single / JPN 3" CD single
A "I Have Nothing" ― 4:45
B "Where You Are" ― 4:10
UK 7" vinyl single
A "I Have Nothing" ― 4:45
B "All the Man That I Need" ― 3:54

Us promo CD single
 "I Have Nothing" - 4:49

US maxi-CD single / EU maxi-CD single / UK maxi-CD single
 "I Have Nothing" ― 4:45
 "Where You Are" ― 4:10
 "Lover for Life" ― 4:48

UK CD single
 "I Have Nothing" ― 4:45
 "All the Man That I Need" ― 3:54
 "Where You Are" ― 4:10
 "Lover for Life" ― 4:48

Chati

Chati za kila wiki

Chati za mwishoni mwa mwaka

Tunukio

Marejeo

Viungo vya Nje
 I Have Nothing at Discogs

Nyimbo za Whitney Houston
Nyimbo za 1993
Nyimbo za 1992
Nyimbo za 1991
Ziwa Chala

Ziwa Chala (pia: Dschalla,) ni moja kati ya maziwa ya Tanzania na ya Kenya.

Limepatikana katika kaldera ya volkeno.

Tazama pia
 Orodha ya maziwa ya Kenya
 Orodha ya maziwa ya Tanzania

Tanbihi

Viungo vya nje

Maziwa ya Kenya
Maziwa ya Tanzania
Mkoa wa Kilimanjaro
Ugonjwa wa Klinefelter

Ugonjwa wa Klinefelter (kifupisho cha Kiingereza: KS) pia inajulikana kama 47,XXY au XXY, ni seti ya dalili zinazosababishwa na kromosomu X mbili au hata zaidi katika wanaume badala ya moja tu. Kipengele cha msingi ni utasa.  

Mara nyingi dalili zinaweza kuwa ngumu kutambulika, na watu wengi hawajui kama wameathirika. Wakati mwingine dalili ni maarufu zaidi na zinaweza kuhusisha misuli kuwa dhaifu, urefu mkubwa wa mwili, uratibu na ufanisi mbaya wa mwili, nywele chache mwilini, viungo vya uzazi vidogovidogo, ukuaji wa matiti, na hamu ndogo ya ngono. 

Mara nyingi ni wakati wa kubalehe kwamba dalili hizi zinaonekana. Akili na maarifa ni vya kawaida; hata hivyo, matatizo katika kusoma na kuongea ndiyo makuu. Dalili ni kali zaidi zikiwemo kromosomu tatu au zaidi za aina hiyo.

Ingawa hakuna tiba inayoweza kutatua tatizo hilo, kuna njia za kuwasaidia waliopatwa nalo.

Jinsia
Magonjwa
Wameru (Tanzania)

Wameru wa Tanzania (au "Warwa") ni kabila la watu wa Kibantu wa jamii ya Wachaga wanaoishi hasa kwenye Mlima Meru katika Mkoa wa Arusha, kaskazini mwa nchi ya Tanzania. 

Lugha yao ni Kirwa.

Wanakadiriwa kuwa milioni 2, wengi wao wakifuata dini ya Ukristo. 

Mbali na jina, Wameru hao ni tofauti kabisa na Wameru wa Kenya kwa historia na utambulisho. Sanasana ni kwamba pande zote mbili ni wakulima wenye bidii kubwa.

Inasemekana Wameru walifikia mlima huo miaka 800 hivi iliyopita wakitokea milima ya Usambara, Mkoa wa Tanga. Walikuta huko wawindaji walioitwa Wakoningo ambao walikuja kumezwa na jamii ya Wameru.

Tanbihi

Marejeo
Taarifa nyingi kuwahusu Warwa (Wameru) zinapatikana katika kitabu kiitwacho "Mountain Farmers-Moral Economies of Land & Agricultural Development in Arusha & Meru" kilichoandikwa na Prof. Thomas T. Spear.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Arusha
Zlatan Ibrahimovic

Zlatan  Ibrahimovic (alizaliwa 3 Oktoba 1981) ni mchezaji wa mpira wa miguu aliye maarufu duniani. 

Ni mzaliwa wa Sweden na ni mshambulizi mkali sana. Anasifika kwa uwezo wake mkubwa wa kumiliki mpira ufikapo miguuni pake, pia ana uwezo mkubwa sana wa kupiga mashuti makali mno kana kwamba akiwa yeye na kipa, kipa hana ujasiri wa kudaka mpira wake.

Baadhi ya timu alizochezea ni: AFC Ajax, Barcelona F.C., Inter Milan, AC Milan, Manchester United na PSG ambapo alipata mafanikio makubwa sana, na hata kujinyakulia baadhi ya makombe makubwa likiwemo kombe la UEFA, kombe la ligi kuu Ufaransa, Ligue 1 mara 15 na mengine makubwa. 

Kwa sasa Ibrahimovic anachezea tena timu ya A.C. Milan inayopatikana Italia.

Waliozaliwa 1981
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Uswidi
Wanena

Wanena ni kabila la watu wa Tanzania kusini wanaoishi katika milima ya Kipengere, mkoa wa Njombe.

Tanbihi 
 Adams, A. (1899). Im Dienste des Kreuzes, Errinerungen aus meinen Missionsleben in Deutsch-Ostafrika. Augsburg: St. Ottilien.
 Fülleborn, F. (1906). Das Deutsche Njassa- und Ruwuma-Gebeit, Land und Leute nebst Bemerkungen über du Schire-Länder. Berlin: Dietrich Reimer.
 Stirnimann, H. (1976). Existenzgrundlagen und Traditionelles Handwerk der Pangwa von SW.-Tansania. Freiburg: Universitätsverlag Freiburg Schweiz.
 Thomson, J. (1881). To the Central African Lakes and Back: The Narrative of the Royal Geographical Society’s East Central African Expedition 1878-80 (Vol. I). London: Sampson Low, Marston, Searle & Rivington.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Njombe
Wangasa

Wangasa ni kabila dogo la watu wa Tanzania kaskazini wanaoishi upande wa mashariki wa mlima Kilimanjaro, katika mkoa wa Kilimanjaro.

Mwaka 2000 walihesabiwa kuwa 4,285, ambao kati yao 200-300 tu waliweza kutumia lugha yao, Kingasa, jamii ya Kimasai. Kwa sasa lugha mama ya wengi wao ni Kichaga na inawezekana hakuna anayejua tena Kingasa.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Kilimanjaro
Bakari (kundinyota)

Bakari (Bootes kwa Kilatini na Kiingereza)  .  ni jina la kundinyota kwenye angakaskazi ya dunia yetu.

Mahali pake
Bakari ipo kati ya makundinyota ya Mashuke (pia Nadhifa, lat. Virgo) na   Dubu Mkubwa (Great Bear).  Njia Nyeupe inapita katika sehemu ya Bakari.

Jina
Bakari ilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili waliotumia nyota kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina Bakari linatokana na ar. بقار baqqaar yaani "mchunga ng'ombe". Waarabu walipokea jina hili kutoka kwa elimu ya Wagiriki wa Kale kupitia  Ptolemaio na kitabu chake cha Almagesti aliyetumia jina la Βοώτης boôtes. Mitholojia ya Kigiriki  iliona hapa picha ya Philomelos mwana wa mungu wa kilimo Demeter  aliyebuni plau inayovutwa na maksai. Kwa hiyo Bakari ni yule anayeongoza maksai wanaovuta plau.

Lakini kuna mitholojia ya mbadala inayoona hapa mwindaji wa dubu. Kama jina lilikuwa kiasili Βοητης bo-e-tis maana yake ni "kuita kwa sauti kubwa" na inaweza kuunganishwa na hadithi ya mwindaji wa dubu (kundinyota jirani kwenye anga) anayeita mbwa wake.

Bakari-Bootes ni kati ya makundinyota yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK.  Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa kimataifa wa astronomia inapotajwa kama "Bootes"

Nyota
Nyota angavu zaidi ni Simaki (α Alfa Bootis au Arcturus) inayojulikana pia kwa jina la kimataifa ya :en:Arcturus yenye mwangaza unaoonekana wa −0.05 mag ikiwa umbali wa Dunia wa mwakanuru 36.7 (sawa na 11.26 parsek). Simaki ni nyota angavu zaidi ya nne angani.

Tanbihi

Marejeo
 Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 92 ff (online hapa kwenye archive.org)
 Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331

 Lane, Edward William: An Arabic - English Lexicon in eight parts part 1872, (Perseus Collection Arabic Materials  Digitized Text Version v1.1,  of reprint  Beirut – Lebanon 1968), online hapa
Wanyanyembe

Wanyanyembe ni watu wa Tanzania wanaounda tawi la kabila la Wanyamwezi.

Wanaongea Kinyamwezi kwa lahaja maalumu, Kinyanyembe. 

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Tabora
Nusutufe ya kaskazini

Nusutufe ya kaskazini (pia nusudunia ya kaskazini; Kiing.: Northern Hemisphere) ni nusu ya Dunia ilioko upande wa kaskazini ya ikweta. 

Tofauti na nusutufe ya kusini hii kaskazini ya Dunia ina maeneo makubwa zaidi ya nchi kavu; theluthi mbili za nchi kavu za dunia ziko hapa kaskazini. Kwa hiyo pia sehemu kubwa ya binadamu hukaa kwenye nusutufe hii, ni asilimia 90 ya watu wote wanaoishi duniani. 

Kati ya mabara ni yote ya Ulaya, Asia na Amerika Kaskazini yaliyopo kwenye nusutufe hii. 

Majira ya joto huwa ni hapa kuanzia Juni hadi Septemba, na majira baridi kuanzia Disemba hadi Machi.

Tazama pia
Nusutufe ya kusini
Ikweta
Tropiki ya Saratani
Tropiki ya Kaprikoni
Duara la Aktiki
Duara la Antaktika

Marejeo

 

Dunia
Mhimili wa mzunguko

Mhimili wa mzunguko ni mstari mnyoofu wa kudhaniwa ambako gimba linazunguka.

Katika mfano wa gurudumu mhimili wa mzunguko ni sawa na ekseli.

Kwa magimba ya angani kama Dunia yetu mhimili wa mzunguko ni mstari wa kudhaniwa unaopita kwenye ncha mbili za kaskazini na kusini ukipita kitovu cha masi yake.

jiografia
jiometria
Dubu Mdogo (kundinyota)

Dubu Mdogo (kwa Kilatini na Kiingereza Ursa Minor) .  ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kaskazini ya dunia yetu. 

Nyota angavu zaidi ni Kutubu (:en:Polaris) iliyotumiwa sana na mabaharia kwa sababu inaonyesha daima upande wa kaskazini.

Mahali pake
Dubu Mdogo lipo karibu na ncha ya anga ya kaskazini; kundinyota la jirani ni Dubu Mkubwa ( Great Bear),   Kifausi (Cepheus) na    Twiga ( Camelopardalis). Kutokana na mahali pake karibu na ncha ya anga ya kaskazini ni nyota zake za kusini kabisa tu zinazopita ikweta kwa mtazamaji aliye Tanzania.

Jina
Dubu Mdogo ni kati ya makundinyota yaliyo tajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK. Lipo pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia  kwa jina la Ursa Minor. 

Jina Dubu Mdogo linatokana na ara. الدب الأصغر ad-dubb al-ʾaṣghar yaani “dubu mdogo zaidi” na jina hili lilitafsiriwa kutoka Kigiriki Μικρή 'Αρκτος mikre arktos iliyokuwa pia asili ya jina la Kilatini Ursa Minor. Wagiriki wa Kale walipokea kundinyota hii kutoka kwa mabaharia Wafinisia. Mitholojia ya Wagiriki ina hadithi ya Arkas mwana wa kando wa mungu Zeus aliyebadilishwa na babake kuwa dubu na kutumwa angani kama kundinyota.

Nyota
Nyota angavu zaidi ni Kutubu (α Alfa Dubae Minoris) inayojulikana pia kwa jina la kimataifa ya :en:Polaris. Nyota hii ipo kikamilifu kwenye ncha ya kaskazini ya anga kwa hiyo nyota za anga ya kaskazini zote zinaizunguka katika muda wa usiku lakini Kutubu inabaki mahali pake bila kuzunguka. Kutubu haionekani upande wa kusini ya ikweta. Ina mwangaza unaoonekana unaochezacheza kidogo mnamo 2 mag.

Nyota angavu ya pili ni Kochab (β Beta Ursae Minoris) inayofika kidogo juu ya upeo wa macho kwa mtazamaji wa Tanzania. Hii  ina mwangaza unaoonekana 2.8 mag ikiwa na umbali kutoka dunia wa miakanuru 126.

Tanbihi

Marejeo

Marejeo
 Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
 Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Kamba (gegereka)

Kamba ni wanyama wa faila Arthropoda na oda Decapoda (kutoka Kiyanuni Δεκάποδα: δέκα = kumi,  πούς, ποδός = mguu), lakini spishi za oda ya chini Brachyura huitwa kaa. Spishi ndogo huwa na majina kama uduvi, duvi, kijino na ushimbu.

Mwili wa kamba una sehemu mbili: kefalotoraksi (kichwa na kidari vilivyoungana) na fumbatio. Kwa hivyo kamba wana miguu kumi, jozi tano za viungo vya kefalotoraksi, vinavyoitwa pereiopodi pia. Lakini kila pingili ya mwili inaweza kuwa na jozi ya viungo, ijapokuwa vingine vimepotea katika spishi nyingi. Vile vya kichwa ni vipapasio vidogo na vikubwa, mandibuli na maxilla za kwanza na za pili. Jozi ya kwanza ya miguu inabeba magando, pengine madogo pengine makubwa. Kidari kinabeba jozi tatu za viungo mbele ya miguu ambavyo vinaitwa maxillipedi. Viungo hivi vinasaidia kwa kula.

Fumbatio inabeba idadi mbalimbali za viungo vinavyoitwa pleopodi na ambovyo vinatumika kwa kuogelea na kuatamia mayai. Kwa spishi nyingine jozi ya kwanza, na pengine jozi ya pili pia, ya madume imetoholeka ili kumwekea jike manii. Viungo vya pingili ya mwisho huitwa uropodi na mwishoni kwa fumbatio kuna telsoni. Uropodi na telsoni pamoja zinaumba kipepeo cha mkia kinachotumika kwa kutimuka kikikunjwa kwa kasi.

Spishi za Afrika Mashariki zilizochaguliwa
 Acetes erythraeus, Uduvi-krili madoa-mekundu
 Aristaeomorpha foliaceae, Kamba mwekundu mkubwa
 Aristaeopsis edwardsiana, Kamba mwekundu
 Exhippolysmata ensirostris, Kamba mwindaji
 Fenneropenaeus indicus, Kamba mweupe Hindi
 Heterocarpus laevigatus, Uduvi mwekundu 
 Heterocarpus woodmasoni, Uduvi mwekundu Hindi
 Linuparus somniosus, Kambamawe mkuki
 Macrobrachium rude, Kamba wa maji baridi
 Marsupenaeus japonicus, Kamba wa Japani
 Melicertus canaliculatus, Kamba mchawi
 Melicertus latisulcatus, Kamba mfalme magharibi
 Melicertus marginatus, Kamba mfalme wa Hawai
 Merguia oligodon, Uduvi-mikoko
 Metanephros andamanicus, Kambamawe wa Andamani
 Metanephron mozambicus, Kambamawe wa Msumbiji
 Metapenaeus monoceros, Uduvi madoadoa
 Metapenaeus stebbeni, Uduvi mhamaji
 Nephropsis stewarti, Kambamawe wa Stewart
 Nematopalaemon tenuipes, Kamba-buibui
 Nephropsis stewarti, Kamba mdogo mwekundu
 Panulirus homarus, Kamba springi
 Panulirus longipes, Kamba mwilo
 Panulirus ornatus, Kamba mwani
 Panulirus penicillatus, Kamba kijiwe
 Panulirus versicolor, Kambakulabu
 Parapenaeopsis acclivirostris, Uduvi pua-kulabu
 Parapenaeus fissurus, Uduvi pinki
 Parapenaeus investigatoris, Uduvi pinki
 Parapenaeus longipes, Uduvi pinki miguu-mirefu
 Penaeopsis balssi, Uduvi pinki
 Penaeus monodon, Kambamti mkubwa
 Penaeus semisulcatus, Kambamti kijani
 Puerulus angulatus, Kambamawe milia
 Scyllarides squammosus, Kamba-mzuka butu
 Scyllarides tridacnophaga, Kamba-mzuka mlashaza
 Scyllarus batei, Kamba-mzuka laini
 Scyllarus rugosus, Kamba-mzuka kibyongo
 Solenocera choprai, Uduvi mgongo-utiko
 Thenus orientalis, Kamba-mzuka kichwa-bapa
 Trachysalambria curvirostris, Uduvi manyoya

Picha

Kamba na jamaa
Sikukuu ya amri

Sikukuu ya amri ni msamiati unaotumika katika Kanisa Katoliki kutaja sikukuu ambayo waumini wake "wanapaswa kushiriki Misa; pia waepe kufanya kazi na shughuli zinazozuia ibada kwa Mungu na kuvuruga furaha maalumu ya siku ya Bwana au pumziko la akili na mwili linalohitajika" (kan. 1247).

"Anatimiza wajibu wa kushiriki Misa muumini anayeihudhuria popote inapoadhimishwa kadiri ya liturujia Katoliki ama siku yenyewe ya sikukuu, ama jioni mwa jana yake" (kan. 1248)

Amri hiyo inafafanua namna ya Mkatoliki kutekeleza amri ya tatu ya Mungu na inakumbushwa katika katekisimu kama ya kwanza kati ya zile tano kuu. 

Wakatoliki wa Mashariki wana sheria zinazofanana na hizo (kan. 880-881). 

"Siku ya Dominika, ambapo fumbo la Pasaka linaadhimishwa, kutokana na mapokeo ya Mitume ni lazima ishikwe katika Kanisa lote kama sikukuu asili ya amri. Vilevile inabidi zishikwe siku za Kuzaliwa kwa Bwana wetu Yesu Kristo, Epifania, Kupaa Bwana, Mwili na Damu takatifu sana ya Kristo, Mtakatifu Maria Mama wa Mungu, Kukingiwa dhambi ya asili na Kupalizwa kwake mbinguni, mtakatifu Yosefu, watakatifu mitume Petro na Paulo, na hatimaye Watakatifu wote. Hata hivyo, Baraza la Maaskofu linaweza, kwa idhini ya Ukulu wa Kitume, kufuta au kuhamishia Dominika baadhi ya sikukuu za amri" (kan. 1246).

Tanbihi

Tazama pia 
 Mwaka wa liturujia
 Sheria za Kanisa

Viungo vya nje
 Code of Canon Law in English
 Latin (original) text of the Code of Canons of the Eastern Churches
 An often inaccurate translation of the Code of Canons of the Eastern Churches

Kanisa Katoliki
Mwaka wa Kanisa
Sikukuu za Ukristo