LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kleri

Kleri ni kundi la watu wanaoongoza dini fulani. Jina linatokana na neno la Kigiriki "κλῆρος" - klēros, "bahati", "sudi" au also "urithi".

Katika madhehebu mengi ya Ukristo kleri ina daraja takatifu tatu: kuanzia juu ni uaskofu, upadri na ushemasi. Hata hivyo baadhi yao wanapewa pia majina mengine kulingana na huduma zao, kwa mfano: Papa, kardinali, monsinyori, abati, kanoni, arkimandrita n.k.

Katika Uislamu hakuna ukuhani, hivyo uongozi unategemea tu elimu ya dini: kuna mufti, imamu, ustadhi n.k.

Marejeo
 Aston, Nigel. Religion and revolution in France, 1780-1804 (CUA Press, 2000)
Bremer, Francis J. Shaping New Englands: Puritan Clergymen in Seventeenth-Century England and New England (Twayne, 1994)
 Dutt, Sukumar. Buddhist monks and monasteries of India (London: G. Allen and Unwin, 1962)
 Farriss, Nancy Marguerite. Crown and clergy in colonial Mexico, 1759-1821: The crisis of ecclesiastical privilege (Burns & Oates, 1968)
Ferguson, Everett. The Early Church at Work and Worship: Volume 1: Ministry, Ordination, Covenant, and Canon (Casemate Publishers, 2014)
 Freeze, Gregory L. The Parish Clergy in Nineteenth-Century Russia: Crisis, Reform, Counter-Reform (Princeton University Press, 1983)
 Haig, Alan. The Victorian Clergy (Routledge, 1984), in England
 Holifield, E. Brooks. God's ambassadors: a history of the Christian clergy in America (Wm. B. Eerdmans Publishing, 2007), a standard scholarly history
 Lewis, Bonnie Sue. Creating Christian Indians: Native Clergy in the Presbyterian Church (University of Oklahoma Press, 2003)
 Marshall, Peter. The Catholic Priesthood and the English Reformation (Clarendon Press, 1994)
 Osborne, Kenan B. Priesthood: A history of ordained ministry in the Roman Catholic Church (Paulist Press, 1989), a standard scholarly history
 Parry, Ken, ed. The Blackwell Companion to Eastern Christianity (John Wiley & Sons, 2010)
 Sanneh, Lamin. "The origins of clericalism in West African Islam." The Journal of African History 17.01 (1976): 49-72.
 Schwarzfuchs, Simon. A concise history of the rabbinate (Blackwell, 1993), a standard scholarly history 
 Zucker, David J. American rabbis: Facts and fiction (Jason Aronson, 1998)

Viungo vya nje 
 Wlsessays.net, Scholarly articles on Christian Clergy from the Wisconsin Lutheran Seminary Library
 University of the West , Buddhist M.Div.
 Naropa University , Buddhist M.Div.

Viongozi wa Kikristo
Ukristo
Cheo
Uendo wa historia ya Tanzania

Uendo wa historia ya Tanzania unaeleza mfululizo wa matukio makubwa yanayohusu wananchi wa Tanzania, ikiwa ni pamoja na Zanzibar, na eneo la zamani la Tanganyika na maeneo yanayoizunguka Tanzania kabla ya ukoloni wa Kizungu. 

Ushahidi wa kiakiolojia unaonesha uwepo wa sokwe watu katika kanda hii kwa zaidi ya miaka milioni 3 iliyopita na Paranthropus kwa zaidi ya miaka milioni 2 iliyopita. 

Makazi ya watu katika kanda yalianza angalau miaka 100,000 iliyopita. 
Wakhoisan wanadhaniwa kuhamia maeneo haya wakiwa kama wawindaji tu walau miaka 10,000 iliyopita.

Mawasiliano ya Wazungu katika Afrika ya Mashariki yalifanywa mnamo karne ya 15 na mpelelezi wa Ureno, Vasco da Gama. Aliwasili mjini Kilimane (sasa hivi Tanzania) kunako mwaka wa 1498. 

Zanzibar, funguvisiwa vilivyopo majini mashariki kwa Tanzania bara, vilichukuliwa na Dola la Ureno likabaki kuwa eneo lake kwa takriban miaka 200 hivi. 

Baadaye eneo lile likachukuliwa na Sultani wa Oman mnamo 1698. 

Hekaheka za ukoloni zilipamba moto katika kanda hii kunako karne ya 19. 

Afrika ya Mashariki ya Kijerumani ilianzishwa Tanzania bara mnamo 1885 na Zanzibar ikawa chini ya udhibiti wa Uingereza mnamo 1890. 

Miaka sita baadaye, Vita ya Zanzibar na Uingereza ilipigwa kisiwani humo, moja kati ya vita vifupi mno katika historia. 

Chifu Mkwawa wa kabila la Wahehe na wapiganaji wake walipinga utawala wa kikoloni katika Afrika ya Mashariki ya Kijerumani.

Mfano wao ulifuatwa baadaye na kikosi kizima cha makabila ya kusini katika Vita ya Maji Maji.

Hekaheka za Kijerumani ziliisha baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia wakati Uingereza ulichukua Tanganyika kwa mamlaka ya Shirikisho la Mataifa. 

Vikundi vya kijamii na kisiasa vilianza kazi ya kuhamasisha watu katikati ya karne ya 20.

Mwaka 1961 mwalimu wa shule wa zamani Julius Nyerere akawa Waziri Mkuu wa kwanza. 

Tanganyika ikapata uhuru wake mwaka 1962, na Nyerere akawa ndiye rais wa kwanza mwaka uliofuata.

Uhuru wa Zanzibar kutoka kwa Waingereza ukapatikana mwaka uliofuata, halafu wananchi wakamfukuza sultani. 

Mataifa hayo mawili yaliungana mnamo 1964 na kuwa nchi inayojulikana kama Tanzania. 

Nyerere aliongoza nchi kwa chama kimoja kwa zaidi ya miaka 20, huku akitambulisha maoni yake juu ya Usoshalisti wa Kiafrika, Ujamaa.

Aliachia ngazi mnamo 1985 akafuatiwa na Ali Hassan Mwinyi. 

Benjamin Mkapa, rais wa awamu ya tatu nchini, alishinda uchaguzi wa kwanza wa vyama vingi Tanzania mnamo 1995. Wakati wa urais wa Mkapa, Tanzania iligushi uhusiano wa kidiplomasia katika kanda kwa kusaini Mkataba wa Jumuia ya Afrika Mashariki. 

Mwaka wa 1998, Ubalozi wa Marekani ulishambuliwa kwa bomu mjini Dar es Salaam. 

Mwaka wa 2003, jenasi mpya ya ngedere imegunduliwa nchini, ya kwanza kugunduliwa tangu mwaka wa 1923. 

Rais Jakaya Kikwete alichaguliwa mnamo 2005 na kuongoza hadi 2015, alipomuachia John Pombe Magufuli.

Marejeo

Historia ya Tanzania
Mitara

Mitara (au Upoli au Upali) ni hali ya watu zaidi ya wawili kuishi katika uhusiano wa kindoa.

Hali hiyo ilikuwa ya kawaida barani Afrika, ambapo mwanamume mmoja aliweza kuwa na wanawake zaidi ya mmoja, lakini kwa sasa inazidi kupungua.

Ya nadra zaidi ni hali ya wanaume kadhaa kuchanga mwanamke mmoja.

Baadhi ya nchi zinakubali hali hiyo, lakini nyingi zinaikataza.

Vilevile baadhi ya dini zinakubali mitara, hususan Uislamu, lakini nyingine zinaikataza, hususan Ukristo.

Katika Biblia tunakuta maendeleo ya ufunuo kuhusu hali hiyo kati ya Agano la Kale na Agano Jipya.

Marejeo

Viungo vya nje 

 The Four Major Periods of Mormon Polygamy, essay by Todd M. Compton, hosted by Signature Books
 Polygamy in Africa 
 History of Polygamy in Judaism 
 LIFE With Polygamists, 1944  - slideshow by Life magazine

Jinsia
Maadili
Familia
William I wa Uingereza

Mfalme William I wa Uingereza anayejulikana pia kwa jina la William Mshindi (William the Conqueror) au kwa jina Kifaransa kama Guillaume alikuwa mtemi wa Normandi na mtawala wa mwisho wa nje aliyefaulu kuvamia Uingereza.

Alizaliwa katika Normandi ambayo ni sehemu ya Ufaransa iliyokaliwa wakati ule na Wanormani waliokuwa watu wenye asili ya Skandinavia. Wzazi wake walikuwa mtemi Robert wa Normandi na mke wake wa kando Herleva. Baba alimpa cheo cha mtemi mteule alipokuwa na miaka 6 wakati alipoenda kujiunga na vita ya misalaba. Alipokuwa mbukwa alihitaji kupigania vita kwa miaka mingi dhidi ya watemi wadogo waliotaka kukamata cheo chake. Tangu mwaka 1054 alikuwa mshindi na kutokana na kifo cha mfalme wa Ufaransa aliweza kutawala Normandi kama mfalme mdogo.

Uingereza ilikaliwa wakati ule na Waanglia-Saksoni; lugha ya wakazi wengi ilikuwa Kianglia-Saksoni. Magharibi na kaskazini ya kisiwa cha Britania Kuu ilikuwa bado na wakazi asilia Wakelti na Wadenmark waliowahi kuunda makazi kwenye pwani la mashariki.  William alikuwa ndugu na mfalme Edward wa Uingereza (1042-1066) kwa sababu mamake Edward alikuwa shangazi wa babake William. Edward alimtembelea William katika Normandi akamahidi atakuwa mrithi wake. Lakini baada ya kifo cha Edward wakubwa wa Uingereza walimchagua mtemi Harold kuwa mfalme mpya.

Hivyo William aliandaa jeshi kubwa kwa kusudi la kujipatia kile alichoona kama haki yake. Harold alimsubiri lakini alilazimishwa kuhamia Uningereza wa kaskazini kwa sababu jeshi kutoka Denmark ilivamia kisiwa. Baada ya mapigano mbalimbali Harold alishinda Wadenmark alipopata habari za uvamizi wa William aliyefikisha jeshi lake kwa jahazi kwenye kusini. Tarehe 14 Oktoba jeshi lake lililochoka kutokana na mapigano na matembezi lilikuta Wanormandi atika mapigano ya Hastings. Harold aliuawa pamoja na wengi wa wakubwa wake.

William aliendelea kukamata au kuua wakubwa wa Waanglia-Saksoni. Akagawa nafasi za utemi za kieneo kwa ndugu zake kutoka Normandi. Hiyvo alianzisha kipindi cha historia ya Uingereza ambako makabaila wenye lugha ya Kifaransa walitawala watu raia wenye lugha ya Kianglia-Saksoni na Kikelti.

Baada ya kukamata utawala William aliamuru kuandikwa kwa orodha ya miji na viji vyote na ugawaji wa nchi chini ya watawala wapya. Orodha hii linajulikana kwa jina la Doomesday Book (kitabu cha siku ya kiyama) kwa sababu alitangaza ya kwamba ugawaji wa mali na hali uendelee hadi mwisho wa dunia.

William alielazimishwa kutetea himaya katika vita nyingi yake dhidi ya viongozi wazalendo Waingereza waliozidi kuasi dhidi yake, uvamizi kutoka Denmark, Waskoti kutoka kaskazini na pia dhidi ya mfalme wa Ufaransa aliyejaribu kuwa tena mkuu juu ya Normandi.

Aligonjeka na kufa mjini Rouen (Ufaransa) mwaka 1087 alipopigana na jeshi la mfalme wa Ufaransa.
Mwanawe Robert alikuwa mtemi wa Normandi na mdogo wake William II mfalme wa Uingereza.
William Mshindi alizikwa mjini Rouen.

Marejeo 

waliozaliwa 1020
waliofariki 1087

Watawala wa Uingereza
Nasaba ya Normandi
Wakonventuali

Utawa wa Ndugu Wadogo Wakonventuali (kwa Kiingereza Order of Friars Minor Conventual, kifupi OFM Conv), au Wafransisko Wakonventuali, ni tawi la shirika la wanaume lililoanzishwa na Fransisko wa Asizi mwaka 1209.

Historia

Wakati wa maisha ya mwanzilishi huyo, baadhi ya Ndugu Wadogo walianza kuishi mijini katika konventi kubwa.

Jambo hilo lilipingwa na wenzao waliopendelea mahali pa upwekeni na udogo katika majengo pia.

Ndiyo mwanzo wa farakano kati yao lililokamilika mwaka 1517, ambapo Papa aliwapa ushindi ndugu wa Observansya, yaani waliotaka kushika kikamilifu kanuni ya shirika. 

Watakatifu wa shirika hilo ni Yosefu wa Kopertino, Fransisko Antonio Fasani na Maximilian Maria Kolbe.

Siku hizi idadi yao ni 4,500 hivi duniani kote.

Viungo vya nje
Ordo Fratrum Minorum Conventualium - Conventual Franciscans 
Conventual Franciscan Friars in the United States
Order of Friars Minor Conventuals Article from the Catholic Encyclopedia
Friars Minor Conventual in Uganda Greyfriars in Uganda
 VIDEO: OFM Conv - Ordo Fratrum Minorum Conventualium OFM Conv - Ordo Fratrum Minorum Conventualium

Wafransisko
Mashirika ya kitawa
Fransisko Maria wa Camporosso

Fransisko Maria wa Camporosso, O.F.M.Cap. (Camporosso 1804 - Genova 1866) alikuwa mtawa ombaomba wa shirika la Ndugu Wadogo Wakapuchini kutoka mkoa wa Liguria nchini Italia. 

Alipata umaarufu mjini Genova kwa upendo wake katika kuombaomba mitaani kwa ajili ya shirika lake na ya mafukara aliowatembelea na kuwaombea.

Hatimaye alijitoa mhanga ili kipindupindu mjini kikome ikawa hivyo.

Alitangazwa na Papa Pius XI kuwa mwenye heri tarehe 30 Juni 1929, halafu Papa Yohane XXIII akamtangaza mtakatifu tarehe 9 Desemba 1962. 

Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe 17 Septemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje 
 Tovuti ya kimataifa ya Ndugu Wakapuchini 
 ORDO FRATRUM MINORUM — OFM — Tovuti ya Wafransiskani OFM
 Franciscans International
 Ndugu Wafransisko Wakapuchini
 Habari kwa Kiitalia 

Waliozaliwa 1804
Waliofariki 1866
Wafransisko
Watakatifu wa Italia
Kibongo Stance

"Kibongo Stance" ni jina la wimbo ulioimbwa na kutungwa na mkusanyiko wa baadhi ya wasanii wa muziki wa hip hop kutoka nchini Tanzania, Kiwa Bizz. Wimbo hautoki katika albamu yoyote kwa vile ulikuwa wimbo wa ushirikiano wa wasanii wa Kiwalani kwa kipindi hicho. Hasa ilikuwa kama majibu kwa wasanii wenzao waliokuwa wakijiita "Kiwalani Gangsta Connection" au maarufu kama "KWGC". Wimbo ulileta mapinduzi makubwa na hisia kali kwa kwa kulinganisha nyimbo za awali zilizokuwa zikitolewa na wasanii wa Kiwalani. Baada ya hapo, mafanikio yakawa makubwa na kuleta hamasa kwa wasanii wengine kufanya nyimbo za maana kuliko hapo awali. Baadaye, wasanii hawa wakatengana kwa sababu ambazo si za msingi na hatimaye kila mtu kaenda kuwa msanii wa kujitegemea. Baadaye kukawa na makundi mengi baada ya kuona mkusanyiko huu, ikiwa ni pamoja na Miungu Watu Family, KG Connection, na mengineyo mengi.

Marejeo

Nyimbo za 2000
Nyimbo za Dknob
Arudhi

Arudhi katika fasihi ni sehemu muhimu katika elimu ya utunzi wa mashairi. Hasa arudhi inaelezea vipengele vya mashairi kama beti, idadi ya mishororo, vina na mizani.

Arudhi katika isimu inahusu vipengele vya mabadiliko ya vipambasauti, k.m. kidatu, nguvumsikiko au lahani.

Marejeo
Massamba, David 2004, "Kamusi ya Isimu na Falsafa ya Lugha", Chuo Kikuu cha Dar es Salaam
Oriedo, Hannington 2007, "Istilahi za Fasihi ya Kiswahili", Nairobi: Kenya Literature Bureau
Wamitila, Kyallo 2003, “Kamusi ya Fasihi – Istilahi na Nadharia”, Nairobi: Focus Books

Tazama pia
Lango la lugha

Isimu
Lugha
Adili (fasihi)

Adili katika fasihi ni funzo linalopatikana katika kazi ya sanaa kama hadithi, shairi au tamthiliya. 

Hasa kazi zinazo mwelekeo wa kimaadili kama vitabu vya Kiswahili vya Shaaban Robert zina funzo, yaani mafundisho juu ya wema, haki na wajibu.

Marejeo
Oriedo, Hannington 2007, "Istilahi za Fasihi ya Kiswahili", Nairobi: Kenya Literature Bureau
Wamitila, Kyallo 2003, “Kamusi ya Fasihi – Istilahi na Nadharia”, Nairobi: Focus Books

Tazama pia
Lango la lugha

Fasihi
Kuro (jenasi)

Kuro ni spishi ya kawaida zaidi ya jenasi Kobus katika familia Bovidae.  Spishi nyingine za jenasi hii zinaitwa lechwe, mraye na sheshe. Spishi zote zinatokea karibu na maji na hutorokea maji wakitishwa na mnyama mbua. Rangi ya spishi nyingi ni ya mchanga lakini rangi ya kuro na spishi nyingine kadhaa ni kahawia hadi kijivu au nyeusi. Mara nyingi kuna rangi ya nyeupe kuzunguka macho na pua na matako. Wanyama hawa hula nyasi.

Spishi
 Kobus anselli, Lechwe wa Upemba (Upemba Lechwe)
 Kobus ellipsiprymnus, Kuro (Waterbuck)
 Kobus e. defassa, Kuro Singsing au kuro kibaka (Defassa Waterbuck)
 Kobus e. ellipsiprymnus, Kuro Ndogoro au kuro pete (Common Waterbuck)
 Kobus kob, Mraye (Kob)
 Kobus k. kob, Mraye Magharibi (Buffon's kob)
 Kobus k. leucotis, Mraye Masikio-meupe (White-eared kob)
 Kobus k. thomasi, Mraye wa Uganda (Ugandan kob)
 Kobus leche, Lechwe Kusi (Southern lechwe)
 Kobus l. kafuensis, Lechwe wa Kafue (Kafue lechwe)
 Kobus l. leche, Lechwe Mwekundu (Red lechwe)
 Kobus l. robertsi, Lechwe wa Roberts (Roberts' lechwe) - ameisha sasa
 Kobus l. smithemani, Lechwe Mweusi (Black lechwe)
 Kobus megaceros, Lechwe wa Nili (Nile Lechwe)
 Kobus vardonii, Sheshe (Puku)
 Kobus v. senganus, Sheshe wa Senga (Senga puku)
 Kobus v. vardonii, Sheshe Kusi (Southern puku)

Picha

Ng'ombe na jamaa
Wanyama wa Afrika
Aarhus

Århus ni mji nchini Denmark. Idadi ya wakazi wake ni takriban 295,513.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Denmark

Arhus
Korongo (Bovidae)

Kwa maana tofauti ya neno hilo tazama Korongo (maana)

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

Korongo au kolongo ni spishi ya kawaida zaidi ya jenasi Hippotragus katika familia Bovidae.  Spishi nyingine inaitwa palahala au mbarapi. Hawa ni wanyama wakubwa ambao wanatokea savana za Afrika zenye miti. Rangi ya madume ni kahawia hadi nyeusi, rangi ya majike ni kahawia. Kuna mabaka meusi na meupe kichwani, lakini hayaonekani sana kwa korongo buluu; tumbo ni jeupe. Dume na jike wana pembe ndefu zilizopindika kuelekea nyuma ambazo urefu wao unaweza kufika mita moja au zaidi lakini fupi zaidi kwa jike. Wanyama hawa hula manyasi marefu kiasi.

Spishi
 Hippotragus equinus, Korongo (Roan antelope)
 Hippotragus e. bakeri, Korongo wa Sudani
 Hippotragus e. cottoni, Korongo wa Zambia
 Hippotragus e. equinus, Korongo Kusi
 Hippotragus e. koba, Korongo Magharibi
 Hippotragus e. langheldi, Korongo Mashariki
 Hippotragus e. scharicus, Korongo wa Kati
 Hippotragus leucopheus, Korongo Buluu (Bluebuck) – imekwisha sasa (k.y. 1800)
 Hippotragus niger, Palahala au Mbarapi (Sable Antelope)
 Hippotragus n. niger, Palahala mweusi (Black sable antelope)
 Hippotragus n. kirkii, Palahala wa Zambia (Zambian sable antelope)
 Hippotragus n. roosevelti, Palahala Mashariki (Eastern sable antelope)
 Hippotragus n. variani, Palahala Mkubwa (Giant sable antelope)

Picha

Ng'ombe na jamaa
Wanyama wa Afrika
Mbulelo Mzamane

Mbulelo V. Mzamane (amezaliwa 1948) ni mwandishi wa Afrika Kusini. Pia ni mhadhiri na profesa wa fasihi. Ameandika hadithi na insha za uhakiki.

Maandishi yake
Mzala (1980)
The Children of Soweto (1982)

Angalia pia 
Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo
Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1948
Nathaniel Nakasa

Nathaniel "Nat" Ndazana Nakasa (12 Mei 1937 - 14 Julai 1965) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. Alifanya kazi kwa gazeti la Drum. Aliruhusiwa kutoka nchi yake hata wakati wa sera za ubaguzi wa rangi ili asome Marekani. Kule ng'ambo akawa amepatwa na ugonjwa wa majonzi akajiua.

Maandishi yake
 The World of Nat Nakasa (1975, ilitolewa baada ya kifo chake tu)

Angalia pia 
 Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo
 Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1937
Waliofariki 1965
Njabulo Ndebele

Njabulo Ndebele (amezaliwa 4 Julai 1948 mjini Johannesburg) ni mwandishi na mhadhiri wa Afrika Kusini. Alisomea fasihi nchini Lesotho, pia Uingereza na Marekani. Pia ni mwanachama mwanzilishi wa Congress of South African Writers (COSAW).

Maandishi yake
 Fools and Other Stories (1983)
 Rediscovery of the Ordinary (insha, 1991)

Angalia pia 
 Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo
 Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1948
Watu walio hai
Mbongeni Ngema

Mbongeni Ngema (alizaliwa tarehe 10 Mei mwaka 1955), ni msanii, mwandishi na mtunga muziki wa Afrika Kusini. Alianza kazi yake ya kisanii pamoja na Gibson Kente na Percy Mtwa. Anajulikana hasa kwa igizo lake la muziki Sarafina! ambalo likawa maarufu hata kule Hollywood.

Maandishi yake
 Asinamali (1983)
 Woza Albert! ([1985]])
 Sarafina! (1986)
 Magic at 4 AM (1993)
 Circle Of Life (African voices) (1995)
 Mama (1996)
 Sarafina! 2 (1997)
 Nikeziwe (2005)
 The House of Shaka (2006)
 Lion of the East (2009)

Angalia pia 
 Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo

Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1955
Watu walio hai
1lib1ref 2023
Antioko Epifane

Antioko IV wa Syria alijiita Epifane (kwa Kigiriki Ἀντίοχος Ἐπιφανής) akitaka kujitambulisha kama tokeo la mungu mmojawapo. Lakini watu walimuita Epimane, yaani kichaa, kutokana na madai yake yasiyo na kiasi.

Aliishi miaka 215 KK – 164 KK akitawala dola la Waseleuki kuanzia mwaka 175 KK hadi kifo chake.
 
Juhudi zake za kueneza ustaarabu wa Ugiriki wa kale kati ya Wayahudi zilishindwa na Wamakabayo waliopigania uhuru wa dini kama inavyosimuliwa katika kitabu cha kwanza cha Wamakabayo na kitabu cha pili cha Wamakabayo (ambavyo ni kati ya Deuterokanoni).

Viungo vya nje 
 Antiochus IV Ephiphanes entry in historical sourcebook by Mahlon H. Smith
 Jewish Encyclopedia: Antiochus IV Epiphanes
 Antiochus IV Epiphanes at livius.org

Waliozaliwa 215 KK
Waliofariki 164 KK
Watu wa Syria
Watu wa Biblia
Nyumbu

Nyumbu (kwa Kiingereza: wildebeest) ni wanyamapori wakubwa wa jenasi Connochaetes katika familia Bovidae. Kwa asili jina hili lilitumika kwa nususpishi C. taurinus mearnsi na C. t. albojubatus, lakini siku hizi spishi na nususpishi zote za Connochaetes huitwa nyumbu. 

Wanatokea savana za Afrika tu. Rangi yao ni nyeusi pengine na mng'aro buluu au kahawia. 

Dume na jike wana pembe zenye umbo la zile za ng'ombe. Wanyama hawa hula nyasi fupi.

Spishi 
 Connochaetes gnou, Nyumbu Mkia-mweupe (Black au White-tailed Wildebeest au Gnu)
 Connochaetes taurinus, Nyumbu Buluu (Blue au Brindled Wildebeest)
 Connochaetes t. albojubatus, Nyumbu Kidevu-cheupe Mashariki (Eastern White-bearded Wildebeest)
 Connochaetes t. cooksoni, Nyumbu wa Cookson (Cookson's Wildebeest)
 Connochaetes t. johnstoni, Nyumbu wa Nyasa (Nyassaland Wildebeest)
 Connochaetes t. mearnsi, Nyumbu Kidevu-cheupe Magharibi (Western White-bearded Wildebeest)
 Connochaetes t. taurinus, Nyumbu Kusi (Southern Wildebeest)

Picha 

Ng'ombe na jamaa
Wanyama wa Afrika
Wamakabayo

Wamakabayo (kwa Kiebrania מכבים au מקבים, Makabim au Maqabim; kwa Kigiriki Μακκαβαῖοι) walikuwa familia ya mashujaa wa Israeli walioongoza mapigano dhidi ya dola la Waseleuki ili kupata uhuru wa dini na hatimaye uhuru wa taifa upande wa siasa pia.

Mashujaa hao walikuwa kuhani Matatia na wanae watano waliopokezana kushika uongozi kuanzia Yuda Mmakabayo

Habari zao zinasimuliwa katika kitabu cha kwanza cha Wamakabayo na kitabu cha pili cha Wamakabayo vilivyoandikwa na watu tofauti katika karne II KK na ambavyo vyote viwili ni kati ya vile vya Deuterokanoni vinavyokubaliwa na Wakristo wengi kama sehemu ya Biblia. Ushujaa wao unasifiwa pia na waraka kwa Waebrania kama kielelezo cha imani.

Pia kuna vitabu vingine viwili juu yao (Wamakabayo III na Wamakabayo IV) ambavyo havimo katika toleo la Septuaginta wala katika Biblia ya Kikristo.

Ukoo wao (Wahasmonei) ulitawala Yudea tangu mwaka 164 KK hadi 63 KK, wakisisitiza dini ya Uyahudi na kupunguza athari ya ustaarabu wa Ugiriki wa kale kati ya Wayahudi.

Mazingira yao: uenezi wa utamaduni wa Kiyunani (333-63 K.K.)

Kwa muda mfupi sana Aleksanda Mkuu wa Makedonia (Ulaya Kusini Mashariki) aliteka Asia (mpaka India) na Misri. Kuanzia hapo utamaduni na lugha ya Kiyunani vikaenea pote, hata kwa Wayahudi wengi, hasa walioishi nje ya nchi yao. 

Chini ya utawala wa Kiyunani unabii ukaja kwisha (1Mak 9:27): badala yake yalitolewa maandiko ya kiapokaliptiko (hasa kitabu cha Danieli ambacho ni kama Ufunuo wa Agano la Kale), hadithi (Yona, Tobiti, Esta, Yudithi) na vitabu vya hekima (Mhubiri, Yoshua bin Sira, Hekima).

Humo tunaona maendeleo ya ufunuo, hasa kwa sababu Wayahudi wengi walianza kusadiki ufufuko wa wafu na mengineyo. 

Nguvu ya imani hiyo iliwasaidia kukabili dhuluma na kifo (2Mak 7:1-41) chini ya Antioko Epifane (175 KK - 164 KK) aliyetaka kuwalazimisha waache kufuata Torati ili wajilinganishe na watu wengine. Tena akijidai kuwa tokeo la Mungu Mkuu alijenga altare kwa mungu wake ndani ya hekalu la Yerusalemu. 

Hapo Wayahudi wakaanza kupigania uhuru wao wa kidini na wa kisiasa chini ya ukoo wa Wamakabayo, ambao kwa imani na ushujaa mkubwa wakafaulu kushinda majeshi ya kutisha (1Mak 3:18-22), kutakasa hekalu (1Mak 4:36-61) na kurudisha ufalme wa Israeli mpaka baada ya Warumi kuweka Uyahudi chini ya himaya yao (63 K.K.). 

Ndiyo asili ya kundi la Mafarisayo (yaani “waliojitenga”), walioshika kwa bidii Torati kadiri ya mapokeo ya walimu wa sheria, wengi wao wakiwa walei. Kwa jumla walileta uamsho wa kiroho kati ya Wayahudi, lakini walidharau wenzao wasiojua Maandiko Matakatifu. Pia walishindana sana na Masadukayo kuhusu masuala ya dini na ya siasa hata kusababisha mauaji; kwa kuwa Masadukayo (waliokuwa na nguvu kati ya makuhani) walikataa mafundisho hayo mapya huku wakishika Torati tu.

Viungo vya nje

Jewish Encyclopedia: Maccabees, The
Catholic Encyclopedia: Jerusalem (Before A.D. 71)
1911 Encyclopedia Britannica: Maccabees

Historia ya Israeli
Vita vya dini
Watu wa Biblia
Mirèio

Mirèio ni kazi ya fasihi ya kishairi iliyoandikwa na Frédéric Mistral miaka ya 1851-1858 na kutolewa 1859. Ni kazi yake ya kwanza tena maarufu kabisa. Dhamira yake ni upendo baina binti mmoja na kijana. Mistral aliiandika kazi hiyo kwa lugha ya Kioksitani akitunga nyimbo kuminambili. Kila wimbo una beti zenye michororo saba, kama katika mashairi ya kimapokeo ya Ufaransa wa Kusini. Shairi la Mirèio limekuwa mfano hodari kwa maisha na utamaduni wa eneo hilo zima.

Mkondo wa hadithi
Mirèio ni binti wa Ramoun, mtajiri kule Ufaransa wa Kusini. Vincèn, mfanyakazi mzururaji, hufika nyumbani kwake Mirèio, nao wanagundua kwamba wanapendana. Ndiyo sababu Mirèio anakataa wanaume wengine ambao wamechaguliwa na baba yake. Mmojawao, jina lake Ourias, anapigana naye Vincèn na kumwumia vibaya. Mirèio anamwuguza Vincèn lakini Ramoun anaendelea kukataa uhusiano baina hao wawili. Hatimaye, Mirèio anakwenda hija kule Les Saintes Maries de la Mer ambako anafariki mbele za Vincèn na wazazi wake. Watakatifu hufika ili waelekeze nafsi yake Mirèio hadi mbinguni.

Marejeo
(de) "Kindlers Literaturlexikon", Juzuu 7, 1970, Zürich, uk. 6339.

Viungo vya nje
makala ya shairi kwa Kioksitani

Fasihi
Chuo Kikuu cha Versailles

Chuo Kikuu cha Versailles ni chuo kikuu nchini Ufaransa, kilichoanzishwa mnamo mwaka 1991 katika Versailles, Ufaransa.

Viungo vya Nje 

 

Vyuo vikuu vya Ufaransa
Versailles
Hendrick Witbooi

Hendrick Witbooi, kwa jina asilia ǃNanseb ǀGabemab (1840 - 1905) alikuwa chifu wa kabila la Nama katika Namibia ya leo, kiongozi wa mapambano dhidi ya ukoloni wa Kijerumani na mwandishi. 

Alizaliwa katika jimbo la rasi la Afrika Kusini akalelewa kama Mkristo. Mnamo 1855 alihamia pamoja na kabila lote Namibia. Alikuwa mtoto wa chifu wa awali akapokea uongozi kutoka kwa baba.  

Katika miaka ya 1880 aliunganisha makabila yote ya Wanama chini ya uongozi wake na tangu 1890 aliingia katika mapambano na wakoloni Wajerumani. Baada ya kushondwa mara ya kwanza alipatana amani lakini wakati wa vita ya Wajerumani dhidi ya Waherero alijiunga nao. Mwaka wa 1905 alikamatwa na kuuawa na Wajerumani. 

Shajara yake aliyoiandika kwa lugha ya Kiholanzi ilitolewa mwaka wa 1929 tu.

Maandishi yake
Die Dagboek van Hendrick Witbooi, Kaptein van Witbooi-Hottentotte, 1884-1905 (1929, baada ya kifo chake)

Angalia pia 
Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo
Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1840
Waliofariki 1905
Stephen Watson

Stephen Watson (6 Novemba 1954 - 10 Aprili 2011) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. Alifundisha Kiingereza katika Chuo Kikuu cha Cape Town. Hasa aliandika mashairi kuhusu mji wake wa Cape Town. Mwaka wa 2011 aliaga dunia baada ya kupatwa na kansa.

Maandishi yake
 Poems 1977-1982 (1983)
 In This City (1986)
 Cape Town Days (1989)
 Return of the Moon (1991)
 Presence of the Earth (1995)
 The Other City (2000)

Angalia pia 
 Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo
 Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1954
Waliofariki 2011
Lafudhi

Lafudhi ni namna ya pekee ya kutamka lugha kutokana na lugha ya mwanzo/awali ya mzungumzaji au eneo alipojifunza lugha.
 
Mara nyingi watu wanaweza kusikia kutokana na matamshi kama msemaji ni mgeni kutoka nchi fulani au kama anatokea mji fulani kama ni mwenyeji.

Tazama pia 
 Lango la lugha

Isimu
Lugha
Nouadhibou

Nouadhibou (Ar. ‏نواذيبو‎ nuadhibu, jina la zamani Port-Étienne) ni mji mkubwa wa pili nchini Mauretania na bandari kubwa ya nchi hiyo. Iko kwenye rasi inayoingia katika Bahari Atlantiki na kilomita chache kusini ya mpaka wa Sahara Magharibi.

Idadi ya wakazi ni takriban watu 80,000. Mji ni kitovu cha kiuchumi kwa sababu ya bandari inayohudumia taifa lote pamoja na kuwa mahali pa kupeleka madini ya chuma ya Zouérate kwenda soko la dunia. Upande mwingine wa uchumi ni uvuvi.

Mji ulianzishwa mwaka 1906 na wakoloni Wafaransa kama kituo cha uvuvi kwa jina la Port Etienne.

Miji ya Mauritania
Joan Miró

Joan Miró i Ferrà  (1893 - 1983) alikuwa mchoraji kutoka Hispania.

Mifano ya picha zake 

Waliozaliwa 1893
Waliofariki 1983
Wasanii wa Hispania
Jan Matejko

Jan Alojzy Matejko (24 Juni 1893 - 1 Novemba 1983) alikuwa mchoraji kutoka Poland.

Mifano ya picha zake

Tanbihi

Viungo vya nje

Waliozaliwa 1893
Waliofariki 1983
Wasanii wa Poland
Jørn Utzon

Jørn Oberg Utzon (9 Aprili, 1918 - 29 Novemba, 2008) alikuwa msanifu majengo kutoka Denmark.

Picha

Viungo vya Njek 
 Jørn Utzon kwenye tovuti ya The Pritzker Architecture Prize - The Hyatt Foundation  

Waliozaliwa 1918
Waliofariki 2008
Wasanifu
Wasanii wa Denmark
Uhuru wa dini

Uhuru wa dini ni mojawapo kati ya haki za msingi za kila binadamu kutokana na hadhi yake inayomtofautisha na wanyama. Yaani akili yake inamfanya atafute ukweli, jambo linalohitaji kuwa huru kutoka kwa mwingine yeyote.

Uhuru huo unaendana na wajibu na haki ya kufuata dhamiri hasa katika masuala ya dini na maadili.

Haki hiyo inatajwa katika Tamko la kimataifa la haki za binadamu lililotolewa na Umoja wa Mataifa mwaka 1948, ingawa haitekelezwi vizuri katika nchi nyingi, hasa zile zinazofuata rasmi dini fulani au zinapinga dini zote.

Haki hiyo inajumlisha haki ya kuwa au kutokuwa na imani fulani, kuibadili, kuitekeleza katika ibada za binafsi na za pamoja, kuishuhudia kwa maneno na matendo, kuitangaza, n.k. maadamu mtu hatendi makosa ya jinai wala hasababishi vurugu katika maisha ya jamii.

Historia
Suala la kukubali haki hiyo katika sheria za nchi lilikabiliwa tangu zamani; maarufu ni hasa Hati ya Milano iliyotolewa na Konstantino Mkuu mwaka 313 ili kuruhusu Ukristo katika Dola la Roma baada ya miaka karibu 250 ya dhuluma.

Tazama pia
Hati ya Thesalonike

Viungo vya nje 
Religion and Foreign Policy Initiative, Council on Foreign Relations.
The Complexity of Religion and the Definition of “Religion” in International Law Harvard Human Rights Journal article from the President and Fellows of Harvard College(2003)
Human Rights Brief No. 3, Freedom Of Religion and Belief Australian Human Rights and Equal Opportunity Commission (HREOC)
U.S. State Department country reports
Institute for Global Engagement
Institute for Religious Freedom 
 Ripoti juu ya uhuru wa dini ulimwenguni  (chanzo: Church in Need)

Haki za binadamu
Sheria
Dini
Taunus

Taunus ni eneo la milima katika jimbo la Hessen huko Ujerumani kusini magharibi.
 
Mlima mkubwa ni Großer Feldberg, wenye kimo cha mita 882.

Jiografia ya Ujerumani
Amiri

Amiri au Emir (ar. ‏امير‎ amīr au tur. emir) ni cheo cha mtawala mwislamu anayesimamia emirati. Kiasili maana yake ni "mwenye amri" kama cheo cha kijeshi au kiserikali.
 
Katika miaka ya kwanza ya Uislamu amiri alikuwa mkuu wa jeshi au sehemu ya jeshi. Baada ya kutwaa nchi alikuwa na nafasi kama gavana ya khalifa. Kutokana na upanuzi wa himaya ya kiislamu na ushaifu wa serikali kuu amiri aliweza kutawala mara nyingi kama mfalme mdogo lakini kwa kawaida alitafuta kibali cha khalifa.

Cheo cha kihistoria
Cheo hiki kilipatikana kwa maumbo mbalimbali kama
 amir al-mu’minin („mkuu wa waumini“) ilikuwa cheo cha heshima kwa makhalifa tangu Umar. Hadi leo ni cheo kimoja cha sultani wa Moroko.
 amir al-umara’ („amiri wa maamiri“) ilikuwa cheo cha jemadari mkuu wa jeshi la Waabasiya. Baadaye katika Milki ya Osmani ilikuwa cheo cha gavana wa jimbo kubwa.
 amir al-bahr (‏امير البحر‎, „amiri wa bahari“) ilikuwa cheo cha kiongozi wa jeshi la maji ikaingia katika lugha za Kiulaya kama "admiral".

Cheo cha mtawala wa emirati
Nchi kadhaa zinazotumia jina "emirati" na cheo cha amiri kama mkuu wa dola ziko kwenye Bara Arabu. Mfano ni Kuwait na Qatar. Pia nchi zilinazojulikana kwa Kiswahili kama Falme za Kiarabu zinajiita emirati chini ya maamiri.
 
Amiri wa Bahrain alijiita mfalme tangu 2002.

Marejeo 

 WorldStatesmen Religious Organisations – see also many present Muslim countries

Cheo
Ukhalifa wa Cordoba

Ukhalifa wa Cordoba (Ar.خلافة قرطبة‎; Khilāfat Qurṭuba) ilikuwa milki kubwa kilichounganisha Al-Andalus iliyokuwa sehemu ya kiislamu ya Rasi ya Iberia (Ureno na Hispania ya leo) kati ya 929 na 1031. Mji mkuu alikotawala khalifa ilikuwa Cordoba.

Emirati ya Cordoba 
Historia ya milki hii ilianza mwaka 756. Mwaka ule Abd-ar-Rahman I alikuwa emir wa eneo la Cordoba katika Al-Andalus (Hispania) mnamo 756. Alizaliwa katika nasaba ya Wamuawiya huko Shamu akakimbia kutoka nchi yake baada ya kupinduliwa kwa nasaba hii mwaka 750. Emirati ya Cordoba iliendelea kati ya madola ya Al-Andalus na kupata nafasi ya kwanza.

Ukhalifa 
Mnamo mwaka 929 amiri Abd-ar-Rahman III aliamua kutumia cheo cha khalifa. Chini ya utawala wake na wafuasi wake Cordoba ilikuwa kitovu cha utamaduni bora katika Ulaya.

Makhalifa wa mmwisho hawakutawala tena wenyewe walitegemea washauri na wakubwa wao. Mwaka 1031 ukhalifa uliporomoka ukagawiwa kwa madola madogo.

Nchi za kihistoria za Ulaya
Uenezaji wa Uislamu
Historia ya Hispania
Historia ya Ureno
Madola
Steve Jobs

Steve Jobs (24 Februari 1955 – 5 Oktoba 2011) alikuwa mvumbuzina mfanyabiashara  wa Marekani aliyetambuliwa sana kama mwanzilishi mwenye kipaji cha haiba ya zama za kompyuta ya binafsi. Alikuwa mwanzilishi, mwenyekiti, na afisa mtendaji mkuu wa Apple Inc. Awali alikuwa mtendaji mkuu wa kampuni ya filamu ya Pixar; Mnamo mwaka wa 2006, Jobs mwanachama wa bodi ya wakurugenzi wa Kampuni ya Walt Disney katika 2006, kutokana na ununuzi wa Pixar na Disney.
Katika miaka ya 1970, Jobs <--! Emdash -->-pamoja na Apple mwanzilishi Steve Wozniak, Mike Markkula na wengine-Waliungana kubuni, kuunda ,na kuuza Kompyuta ya kibinafsi iliyokuwa na mafanikio, Apple II mfululizo. Katika miaka ya 1980, Jobs alikuwa kati ya kwanza kuona uwezekano wa biashara ya 'mouse' , ambayo ilisababisha kuundwa kwa Lisa na Apple,na Macintosh mwaka mmoja baadaye. Baada ya kupoteza kugombea madaraka na bodi ya wakurugenzi katika 1985, Jobs alitoka Kampuni ya Apple na kuanzisha Kapuni ya NEXT,Kampuni ya kompyuta inayohusika kimaalumu katika masoko ya elimu ya juu na biashara.

Katika miaka ya 1980, Jobs alikuwa kati ya watu wa kwanza kuona uwezekano wa biashara uliotokana na interface ya Xerox Parc inayoendeshwa na kipanya cha graphical mtumiaji, ambayo ilisababisha kuundwa kwa Lisa Apple (iliyohandisiwa na Ken Rothmuller na John Couch) na, mwaka mmoja baadaye, mfanyakazi Apple Macintosh Jef Raskin akajiunga nao. Baada ya kupoteza ugombezi wa madaraka na bodi ya wakurugenzi katika 1985, Jobs alijiondoa kutoka Apple na akaanzisha NeXT, jukwaa la maendeleo ya kompyuta ya kampuni maalumu katika masoko ya elimu ya juu na biashara.

Jobs alikufa 5 Oktoba 2011. Kifo chake kimesababishwa na saratani ya kongosho.

Waliozaliwa 1955
Waliofariki 2011
Watayarishaji Filamu wa Marekani
mabingwa wa kompyuta wa Marekani
Nyamera (jenasi)

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

Nyamera ni wanyamapori wakubwa wa jenasi Beatragus na Damaliscus katika familia Bovidae. Kwa asili jina hili lilitumika kwa  nususpishi D. korrigum topi, lakini siku hizi spishi na nususpishi zote huitwa nyamera mara nyingi. Majina mengine ni hirola, jimela, sasabi na tiang. Wanatokea savana za Afrika tu. Rangi yao ni ya mchanga inayoelekea nyekundu au kijivu mara nyingi. Wana mabaka meusi mwilini, miguuni na kichwani, isipokuwa hirola, na nyamera baka-nyeupe ana baka nyeupe kwa pua na paji. Kichwa chao ni kirefu kama kile cha kongoni lakini pembe zao hazina umbo wa zeze. Wanyama hawa hula manyasi.

Spishi
 Beatragus hunteri, Hirola au Nyamera wa Hunter (Hirola au Hunter's Hartebeest)
 Damaliscus korrigum, Nyamera (Topi)
 Damaliscus k. jimela, Nyamera wa Kawaida au Jimela (Topi)
 Damaliscus k. korrigum, Nyamera Magharibi (Korrigum)
 Damaliscus k. tiang, Nyamera Kaskazi au Tiang (Tiang)
 Damaliscus k. topi, Nyamera-pwani au Topi (Coastal Topi)
 Damaliscus lunatus, Sasabi (Tsessebe)
 Damaliscus pygargus, Nyamera Baka-jeupe (Bontebok)
 Damaliscus p. phillipsi, Nyamera matako-mekundu (Blesbok)
 Damaliscus p. pygargus, Nyamera matako-meupe (Bontebok)
 Damaliscus superstes, Sasabi wa Bangweulu (Bangweulu Tsessebe)

Picha

Ng'ombe na jamaa
Wanyama wa Afrika
Mkoa wa Kasai Mashariki

Kasai Mashariki (Kasai-Oriental kwa Kifaransa) ni moja ya mikoa 11 ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Inapakana na mikoa ya Kasai Magharibi upande wa magharibi, Équateur upande wa kaskazini, Orientale upande wa kaskazini mashariki, Maniema upande wa mashariki na Katanga upande wa kusini. Kasai-Oriental ni kati ya maeneo duniani penye almasi nyingi. Makao makuu ya mkoa ni Mbuji-Mayi.

Jina la mkoa latokana na mto Kasai.

Historia 
Kasai-Oriental inakaliwa hasa na Waluba. Kabla ya ukoloni sehemu kubwa za mkoa zilkuwa chini ya milki ya Luba.

Wakati wa uhuru wa Kongo wanasiasa wa sehemu hii walijaribu kuanzisha dola la kujitegema ya Kasai kusini lakini jeshi la serikali kuu ilivamia eneo lake. Baada ya vita ya miezi minne iliyokuwa na wahanga maelfu eneo lilirudishwa Kongo na kugawiwa.

Almasi 
Eneo la mji wa Mbuji-Mayi linazalisha asilimia 10 ya almasi zote zinazotolewa duniani. Uchimbaji unasimamiwa na kampuni ya Société Minière de Bakwanga. Wananchi wengine wanajaribu kuchimba almasi kibinafsi. Kwa jumla wakazi wa mkoa hawafaidiki na utajiri huu.

Miji

Lugha 
Kifaransa ni lugha rasmi. Tshiluba ni lugha inayotumiwa na wakazi wengi ambacho ni moja ya lugha za kitaifa za Kongo.

Marejeo 

Kasai Mashariki
Digidigi

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

Digidigi ni wanyamapori wadogo wa jenasi Madoqua katika familia Bovidae. Wanyama hawa ni miongoni mwa wanyama wadogo kabisa wa Bovidae (kimo sm 30–40 begani, urefu sm 50–70 na uzito kg 3–6). Wanatokea savana kavu za Afrika kusini kwa Sahara. Jike ni mkubwa kidogo kuliko dume lakini dume ana pembe fupi na nyembamba. Wana ushungi kwa utosi unaoficha pengine pembe za dume. Rangi yao ni ya mchanga lakini mgongo una rangi ya majivu. Digidigi hula majani, matunda na beri. Wanapata maji ya kutosha kutoka chakula chao, kwa hivyo hawana haja ya kunywa.

Spishi
 Madoqua guentheri, Digidigi wa Günther (Günther's Dik-dik)
 Madoqua kirkii, Digidigi wa Kirk (Kirk's Dik-dik)
 Madoqua k. cavendishi, Digidigi wa Cavendish (Cavendish's Dik-dik)
 Madoqua k. damarensis, Digidigi wa Damara (Damara Dik-dik)
 Madoqua k. hindei, Digidigi wa Hinde (Hinde's Dik-dik)
 Madoqua k. kirkii
 Madoqua piacentinii, Digidigi Fedha (Silver dik-dik)
 Madoqua saltiana, Digidigi wa Salt (Salt's dik-dik)
 Madoqua s. hararensis, Digidigi wa Hararghe (Harargue dik-dik)
 Madoqua s. lawrencei, Digidigi Somali (Somalia dik-dik)
 Madoqua s. phillipsi, Digidigi wa Somaliland (Somaliland dik-dik)
 Madoqua s. saltiana, Digidigi Kaskazi (Northern dik-dik)
 Madoqua s. swaynei, Digidigi wa Mto Jubba (Jubba Valley Dik-dik)

Picha

Ng'ombe na jamaa
Wanyama wa Afrika
Ufashisti

Ufashisti ni siasa ya mrengo wa kulia ambayo ilitawala Italia tangu mwaka 1922 hadi 1943 ikiongozwa na mwanzilishi wake, dikteta Benito Mussolini (1883-1945). 

Kutokana nayo, aina za siasa zinazofanana zinaitwa pia ufashisti. Nchi nyingine ambako siasa ya kifashisti ilitawala, zilikuwa pamoja na Ujerumani chini ya Adolf Hitler na kwa kiasi kidogo pia Hispania chini ya Francisco Franco. Ufashisti ulienea hasa Ulaya katika nusu ya kwanza ya karne ya 20. 

Tabia za ufashisti ni uzalendo mkali, utawala wa kidikteta, ukandamizaji wa upinzani wote, na majaribio ya kuathiri sehemu zote za jamii na pia za uchumi.

Marejeo

Siasa
Historia ya Italia
Karne ya 20
Mvulana

Mvulana ni mwanaume bado mdogo au kijana wa kiume. Wavulana wadogo bado wana mwili wa kitoto. Hawawezi kukomaa hadi wanapofikia umri wa balehe (huenda ikawa kunako umri wa miaka 12 hadi 14) hapo ndipo miili yao inaanza kukomaa na kuwa mwanamume.

Kinyume chake cha mvulana ni msichana. Msichana ni mtoto wa kike ambaye atakua na kufikia uwanamke.

Jinsi wavulana wanavyokuzwa kwa namna nyingi na tamaduni tofautitofauti. Wavulana wanatakiwa wawe thabiti kuliko wasichana.

Tazama pia 
 mwanaume

Marejeo mengine 
 http://www.boysnames.co.uk/ 
 http://www.names4muslims.com/baby-boys.php

Binadamu
Msichana

Msichana ni mwanamke ambaye hajafikia ukomavu wa utu uzima, ni kijana wa jinsia ya kike, ijapokuwa si tena mtoto tu wa binadamu. 

Wakati mwingine watu wakubwa bado hutaja kama 'wasichana' wanawake waliokua, hasa katika hali ya kutoka nao usiku katika starehe fulani. 

Wasichana wadogo bado wana miili ya kitoto. Haikomai hadi watakapofikia umri wa balehe (huenda wakafikia umri wa miaka 11-13 n.k.) ambapo miili yao inaanza kukomaa na kuwafanya wanawake kamili. 

Wakati wa kubalehe, msichana anaanza kuwa na maziwa, maumbo yake sehemu za kiunoni na mabegani yanakuwa kubwa, sauti na sura huwa nzuri inayovutia na anaanza kuwa na hedhi.

Tazama pia 
 Mwanamke
 Mvulana

Viungo vya nje 

 http://www.girlsnames.co.uk/ 
 http://www.names4muslims.com/baby-girls.php

Binadamu
Jinsia
Suni

Kutoka Wikipedia, kamusi elezo huru

Suni ni wanyamapori wadogo sana wa jenasi Neotragus na Nesotragus katika familia Bovidae. Wanyama hawa ni wadogo kabisa wa Bovidae (kimo sm 25–40 begani, urefu sm 40–60 na uzito kg 2.5–5.5). Wanatokea misitu minyevu na mikavu ya Afrika kusini kwa Sahara yenye kichaka kizito. Dume ana pembe fupi kwa urefu wa sm 3.5 hadi 13 kuhusiana spishi. Rangi yao ni kahawianyekundu lakini nyeupe upande wa chini. Suni hula majani, macho ya maua, machipukizi, nyoga, manyasi na mimea.

Zamani spishi zote ziliainishwa katika jenasi Neotragus lakini uchunguzi wa ADN ulifunua kwamba spishi hizi hazina nasaba kwa karibu. Suni mdogo labda ana nasaba na paa (Cephalophinae) huku spishi mbili nyingine zikiwa na nasaba na swala (Antilopinae).

Spishi
 Neotragus pygmaeus, Suni Mdogo (Royal Antelope)
 Nesotragus batesi, Suni wa Bates (Bates's Pygmy Antelope)
 Nesotragus moschatus, Suni au Suni Mashariki (Suni)
 Nesotragus m. kirchenpaueri
 Nesotragus m. livingstonianus
 Nesotragus m. moschatus
 Nesotragus m. zuluensis

Picha

Ng'ombe na jamaa
Wanyama wa Afrika
Akili

Akili (kwa Kiingereza "intelligence") ni kipawa kinachowezesha kufikiri, kuelewa, kuwasiliana, kujifunza, kupanga na kutatua matatizo. Ni ufahamu uliomo katika ubongo wa binadamu, unaoweza hata kutofautisha jambo kwa wema na ubaya wake na hatimaye kumuongoza katika kufanya maamuzi.

Ingawa akili kwa ujumla hutumiwa kuhusiana na binadamu, baadhi ya wanyama kama sokwe, bonobo, mbwa  n.k. na hata mimea   huwa na dalili fulani za akili. 

Dhana kuhusu asili ya akili zinatofautiana.

Akili bandia ni akili ya mashine inayopatikana kwa kutumia programu za kompyuta.

Marejeo

Viungo vya nje 

 APA Task Force Examines the Knowns and Unknowns of Intelligence - American Psychological Association, Press release
 The cognitive-psychology approach vs. psychometric approach to intelligence  - American Scientist magazine
 History of Influences in the Development of Intelligence Theory and Testing  - Developed by Jonathan Plucker at Indiana University
  Intelligence homepage
  International Society for Intelligence Research homepage

Binadamu
Saikolojia
Orodha ya lugha za Angola

Orodha hii inaorodhesha lugha za Angola:

Kibolo
Kichokwe
Kidiriku
Kiholu
Kikhwe
Kikongo
Kikwadi
Kikwangali
Kikwanyama (pia Oshiwambo)
Kilari
Kiluchazi
Kiluimbi
Kilunda
Kiluvale
Kiluyana
Kimaligo
Kimashi
Kimbangala
Kimbukushu
Kimbunda
Kimbundu
Kimbwela
Kindombe
Kindonga
Kingandyera
Kinkangala
Kinkumbi
Kinyaneka
Kinyemba
Kinyengo
Ki!o!ung
Kireno
Kiruund
Kisama
Kisikongo
Kisongo
Kiumbundu
Kiyaka
Kiyauma
Kiyombe
Kizemba

Tazama pia
Angola
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/AO

Angola
Kibolo

Kibolo ni lugha ya Kibantu nchini Angola inayozungumzwa na Wabolo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibolo imehesabiwa kuwa watu 2630. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kibolo iko katika kundi la H20.

Viungo vya nje
lugha ya Kibolo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibolo 
lugha ya Kibolo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/blv

Lugha za Angola
Lugha za Kibantu
Kichokwe

Kichokwe ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Angola inayozungumzwa na Wachokwe. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kichokwe imehesabiwa kuwa watu 504,000 katika Jamhuri na watu 456,000 nchini Angola. Pia kuna wasemaji 44,200 (1986) nchi ya Zambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kichokwe iko katika kundi la K20.

Viungo vya nje 
 lugha ya Kichokwe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichokwe 
lugha ya Kichokwe katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/cjk

Lugha za Angola
Lugha za Zambia
Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Lugha za Kibantu
Kidiriku

Kidiriku ni lugha ya Kibantu nchini Angola, Namibia na Botswana inayozungumzwa na Wadiriku. Idadi ya wasemaji wa Kidiriku nchini Angola imehesabiwa kuwa watu 24,000. Pia kuna wasemaji 10,200 nchini Namibia (2006) na wasemaji 2000 nchini Botswana (2004). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kidiriku iko katika kundi la K70.

Viungo vya nje
lugha ya Kidiriku kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidiriku 
lugha ya Kidiriku katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/diu

Lugha za Angola
Lugha za Namibia
Lugha za Botswana
Lugha za Kibantu
Kiholu

Kiholu ni lugha ya Kibantu nchini Angola inayozungumzwa na Waholu. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiholu nchini Angola imehesabiwa kuwa watu 23,100; pia kuna wasemaji 5,100 nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiholu iko katika kundi la K10.

Viungo vya nje
lugha ya Kiholu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiholu 
lugha ya Kiholu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/hol

Lugha za Angola
Lugha za Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Lugha za Kibantu
Kikwangali

Kikwangali ni lugha ya Kibantu nchini Namibia na Angola inayozungumzwa na Wakwangali. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikwangali imehesabiwa kuwa watu 73,100 nchini Namibia na watu 10,900 nchini Angola. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikwangali iko katika kundi la K30.

Viungo vya nje
lugha ya Kikwangali kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikwangali 
lugha ya Kikwangali katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kwn

Lugha za Namibia
Lugha za Angola
Lugha za Kibantu
Kikwanyama

Kikwanyama ni lugha ya Kibantu nchini Angola na Namibia inayozungumzwa na Wakwanyama. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kikwanyama imehesabiwa kuwa watu 421,000. Pia kuna wasemaji 247,000 nchini Namibia. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikwanyama iko katika kundi la R20.

Viungo vya nje 
 lugha ya Kikwanyama kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikwanyama 
lugha ya Kikwanyama katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kua

Lugha za Angola
Lugha za Namibia
Lugha za Kibantu
Kilari (Kongo)

Kilari (pia Kilaari) ni lugha ya Kibantu nchini Jamhuri ya Kongo na Angola inayozungumzwa na Walari. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilari nchini Kongo imehesabiwa kuwa watu 90,600. Idadi ya wasemaji nchini Angola ni ndogo zaidi isiyojulikana hasa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilari iko katika kundi la H10.

Viungo vya nje
lugha ya Kilari kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilari 
lugha ya Kilari katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ldi

Lugha za Jamhuri ya Kongo
Lugha za Kibantu
Lugha za Angola
Kiluchazi

Kiluchazi ni lugha ya Kibantu nchini Angola inayozungumzwa na Waluchazi. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiluchazi nchini Angola imehesabiwa kuwa watu 155,000. Pia kuna wasemaji wa Kiluchazi nchi za Namibia na Zambia (54,400 - 1986). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiluchazi iko katika kundi la K20.

Viungo vya nje
lugha ya Kiluchazi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiluchazi 
lugha ya Kiluchazi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lch

Lugha za Angola
Lugha za Namibia
Lugha za Zambia
Lugha za Kibantu
Kiluimbi

Kiluimbi ni lugha ya Kibantu nchini Angola inayozungumzwa na Waluimbi. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiluimbi imehesabiwa kuwa watu 43,900. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiluimbi iko katika kundi la K20.

Viungo vya nje
lugha ya Kiluimbi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiluimbi 
lugha ya Kiluimbi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lum

Lugha za Angola
Lugha za Kibantu
Kilunda

Kilunda ni lugha ya Kibantu hasa nchini Zambia inayozungumzwa na Walunda. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kilunda nchini Zambia imehesabiwa kuwa watu 450,000. Pia kuna wasemaji 178,000 nchi ya Angola na wasemaji wachache nchi ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilunda iko katika kundi la K30.

Viungo vya nje
lugha ya Kilunda kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilunda 
lugha ya Kilunda katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lun

Lugha za Zambia
Lugha za Kibantu
Kiluvale

Kiluvale ni lugha ya Kibantu nchini Angola inayozungumzwa na Waluvale. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiluvale imehesabiwa kuwa watu 464,000. Pia kuna wasemaji 168,000 (2006) nchi ya Zambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiluvale iko katika kundi la K20.

Viungo vya nje
lugha ya Kiluvale kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiluvale 
lugha ya Kiluvale katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lue

Lugha za Angola
Lugha za Zambia
Lugha za Kibantu