LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kunguni-maji

Kunguni-maji ni wadudu wadogo hadi wakubwa wa oda za chini Gerromorpha na Nepomorpha katika oda Hemiptera ya nusungeli Pterygota (wenye mabawa) ambao huishi majini. Mabawa yao ya mbele ni nusu magumu na nusu kama viwambo. Kunguni hao hula wadudu wengine ama hai au waliokufa, na spishi kubwa hula samaki na amfibia wadogo pia.

Mifano ya wadudu hao ni wendamaji na kunguni-bahari (familia Gerridae), wapima maji (Hydrometridae), nge-maji (Nepidae), waogeleaji-juuchini (Notonectidae), kunguni-makasia (Corixidae), kunguni-maji wakubwa (Belostomatidae), kunguni-maji watambaazi (Naucoridae), kunguni-chura (Gelastocoridae)

Biolojia
Kundi la kunguni-maji lina spishi ndogo sana (mm 2) na spishi kubwa sana (sm 12) zilizomo miongoni mwa wadudu wakubwa kabisa duniani. Spishi za Gerromorpha hutembea juu ya maji au huishi katika mahali panyevu, lakini zile za Nepomorpha huogelea chini ya maji kwa kawaida.

Takriban spishi zote ni mbuai wa wadudu wengine na spishi kubwa vilevile mbuai wa samaki na amfibia wadogo, lakini hula mizoga pia. Spishi nyingine hula mimea ya majini au dutu za mimea. Sehemu za kinywa zina umbo la kutoboa mbuawa ili kufyonza damu yake. Spishi fulani, kama nge-maji na kunguni-makasia, zinaweza kutoboa ngozi ya watu na kuuma sana.

Spishi kadhaa za Afrika ya Mashariki
 Anisops varia (Notonectidae)
 Corixa mirandella (Corixidae)
 Gerris hypolence (Gerridae)
 Halobates poseidon (Gerridae)
 Hydrometra africana (Hydrometridae)
 Hydrometra chopardi (Hydrometridae)
 Laccocoris limigenus (Naucoridae)
 Laccotrephes brachialis (Nepidae)
 Lethocerus niloticus (Belostomatidae)
 Limnogonus hypoleucus (Gerridae)
 Mesovelia vittigera (Mesoveliidae)
 Micronecta scutellaris (Micronectidae)
 Nerthra grandicollis (Gelastocoridae)
 Paraplea pullula (Pleidae)
 Ranatra cinnamomea (Nepidae)

Picha

Wadudu mabawa-nusu
Gaël Faye

Gaël Faye (alizaliwa Bujumbura, Burundi, 6 Agosti 1982) ni rapa, mtunzi wa muziki, na mwandishi Mfaransa-Mnyarwanda.

Maisha 
Gaël Faye alizaliwa mwaka wa 1982 mjini Bujumbura nchini Burundi. Mama yake ni mrwanda na baba yake ni mfaransa. Mama yake alikwenda kuishi Ufaransa lakini Gaël Faye alikaa Burundi na baba yake. Baada ya mwanzo wa Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Burundi mwaka wa 1993 na Mauaji ya Kimbari ya Rwanda mwaka wa 1994, alikimbia nchi yake ya asili hadi nchini Ufarasa mwaka 1995. Alikuwa na umri wa miaka 13. Alikua na mama yake wakati wa ujana mjini Versailles katika wilaya ya Yvelines nchini Ufaransa. Alifurahishwa na muziki wa hip hop.

Gaël Faye alisoma katika sekondari ya Jules-Ferry mjini Versailles, kisha katika shule ya biashara. Halafu alipata shahada ya uzamili katika usimamizi wa fedha na alifanya kazi kwa miaka miwili katika kampuni ya kitegauchumi jijini London. Baadaye alitoka jijini kufanya uandishi na muziki.

Mwaka wa 2015, alihama na mke wake na binti zao wawili kuishi nchini Rwanda.

Muziki 
Gaël Faye na Edgar Sekloka waliunda bendi ya Milk Coffee and Sugar. Walichapisha albamu ya kwanza mwaka wa 2009 na wameipa jina albamu hii Découverte du Printemps de Bourges mwaka wa 2011.

Gaël Faye alichapisha albamu ya kwanza peke yake ambayo inaitwa Pili pili sur un croissant au beurre mwaka 2012. Albamu hii inasimulia tawasifu ya mwimbaji binafsi. Katika nyimbo Gaël Faye anahadithia kuhusu uhamisho, vita, Mauaji ya Kimbari ya Rwanda, na mapenzi.

Gaël Faye alitoa tarehe 19 Oktoba 2018 wimbo wa Balade brésilliene na mwimbaji mbrazil Flavia Coelho.

Diskografia

Albamu 
2013: Pili Pili sur un croissant au beurre

EP 
2017: Rythmes et botanique
2018: Des fleurs

Uandishi 
Mwezi Agosti mwaka 2016, kitabu chake cha kwanza ambacho kinaitwa Petit Pays (jina ambalo linamaanisha nchi ndogo) kilichapishwa na Grasset. Kitabu hiki kwa kiasi kidogo ni tawasifu na kinahusu Gabriel, mtoto Mfaransa-Mnyarrwanda ambaye ameishi katika usalama miaka ya 1990 nchini Burundi. Akiwa na umri wa miaka kumi mwaka wa 1992 nchini Burundi, lakini baada ya mwanzo wa vita vya wenyewe kwa wenyewe, maisha ya Gabriel yanabadilika. 

Kitabu kilipata tuzo nyingi mwaka wa 2016 kama Prix du roman Fnac, Prix du premier roman français, Prix Goncourt des lycéeens, na Prix du roman des étudiants France Culture-Télérama. Kitabu kimeuzwa zaidi ya nakala milioni nchini Ufaransa. Filamu ya simulizi ya kitabu hiki, ambayo inaitwa Petit Pays pia, itachapishwa katika jumba la sinema mwaka wa 2020. Mwendeshaji filamu ni Éric Barbier.

Marejeo 

Wanamuziki wa Ufaransa
Wanamuziki wa Rwanda
Waandishi wa Rwanda
Waandishi wa Ufaransa
Habari uongo

Habari uongo (kwa Kiingereza: fake news, junk news, pseudo-news au hoax news) ni aina ya habari au taarifa za upotoshwaji ambazo hufanyika kwa makusudi kwenye mitandao wa kijamii au katika magazeti.

Marejeo 
 BBC Swahili. 2020. « Faini itapunguza uenezaji wa habari za uongo kuhusu Covid19 ? » BBCNewsSwahili, Machi 2020. https://www.bbc.com/swahili/gnb-51735515.

Kompyuta
Habari
Intaneti
Umbali kimwili

Umbali kimwili (kwa Kiingereza: social distancing au physical distancing) ni ushauri wa kulinda afya unaotumika ili kudumisha umbali kati ya watu wakati wa maambukizo. Lengo la umbali kimwili ni kukomesha maambukizo.

Umbali kimwili ni meta mbili kati ya watu wawili. Umbali kimwili hupunguza mzunguko wa virusi katika jamii.

Historia 
Umbali kimwili unatumika ulimwenguni kwa kupambana na virusi vya Corona na ugonjwa wa COVID-19.

Marejeo 
 William Worley. 2020. « How do you say 'social distancing' in Swahili ? » Devex, 30 Machi 2020. https://www.devex.com/news/how-do-you-say-social-distancing-in-swahili-96856.

Afya
Virusi
Jenifa(filamu)

Jenifa ni filamu ya vichekesho ya Nigeria ya mwaka 2008 iliyochezwa na mwigizaji Funke Akindele. Mwaka 2008 filamu hii iliteuliwa katika tuzo za Africa Movie Academy Awards. Akindele alishinda tuzo za Africa Movie Academy Award for Best Actress in a Leading Role kama muigizaji wa kike.

Marejeo

Filamu za Nigeria
Filamu za 2008
Umbizo jalada

Katika utarakilishi, umbizo jalada (kwa Kiingereza: File format) ni mwendo wa data zinazochanganuliwa ili kutunzwa katika jalada. Umbizo jalada linaonyesha muundo wa biti katika kifaa cha kutunzia. Kwa mfano, AAC, MP3, MP3Pro, Ogg-Vorbis, RealAudio, Speex, VQF, WMA, MIDI, DIVX, MPEG1, MPEG2, MPEG4, Ogg-Tarkin, Ogg-Theora au VP3 ni maumbizo jalada.

Marejeo 
 Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. Kioo cha Lugha, 5(1).

Kompyuta
Biti

Katika utarakilishi, biti (kutoka Kiingereza: Bit, kifupi cha binary digit) ni kiwango cha msingi cha taarifa katika sayansi ya tarakilishi na utarakilishi. Biti zinabadilika kati ya 0 na 1.

Marejeo 
 Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. Kioo cha Lugha, 5(1).

Kompyuta
Intaneti
Speusipo, Elasipo, Melasipo na Leonila

(walifariki 175) walikuwa Wakristo wa Kapadokia, leo nchini Uturuki, waliofia dini yao wakati wa dhuluma ya kaisari Marcus Aurelius.

Watatu wa kwanza walikuwa ndugu pacha, wa mwisho bibi yao.

Habari zao ziliandikwa na Neo, baadaye mfiadini mwenzao.

Tangu kale wote wanaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama watakatifu.

Sikukuu yao ni tarehe 17 Januari au 29 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 2
Waliofariki 175
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Uturuki
Marselo wa Die

(alifariki Die, leo nchini Ufaransa, 510) alikuwa askofu wa mji huo, ambaye aliutetea na alipelekwa uhamishoni kwa kupinga Uario.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake ni tarehe 17 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 5
Waliofariki 510
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Ufaransa
Sulpisi wa Bourges

Sulpisi Severi wa Bourges (alifariki Bourges, leo nchini Ufaransa, 591) alikuwa askofu wa mji huo, baada ya kuwa mbunge.

Gregori wa Tours alisifu busara na juhudi zake.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake ni tarehe 29 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 6
Waliofariki 591
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Ufaransa
Sulpisi Pius

(alifariki Bourges, leo nchini Ufaransa, 17 Januari 647) alikuwa askofu wa mji huo kuanzia mwaka 624, baada ya kuishi ikulu. Alijali kuliko yote huduma kwa maskini na alikamilisha kazi ya kuinjilisha wakazi wa jimbo lake kwa kuwavuta Wayahudi na Wapagani wa mwisho katika Ukristo.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake ni tarehe 17 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 6
Waliofariki 647
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Ufaransa
Januari Sanchez Delgadillo

Januari Sanchez Delgadillo (kwa Kihispania Jenaro Sánchez y Delgadillo, Agualele, Zapopan, Jalisco, Mexico, 19 Septemba 1886 - La Loma, Tecolotlan, Jalisco, 17 Januari 1927) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki nchini Meksiko hadi alipouawa bila kesi wakati wa Vita vya Wakristero.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 22 Novemba 1992 halafu mtakatifu mfiadini tarehe 21 Mei 2000 pamoja na wenzake 24 waliofia dini katika vita hivyo:

Sikukuu yao inaadhimishwa kila tarehe 21 Mei ila ya kwake mwenyewe ni tarehe ya kifodini chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
 San Jenaro Sánchex por la Archidiócesis de Puebla
 San Jenaro por Misión Guadalupana
 San Jenaro por Aciprensa
 Homily of Pope John Paul II from Canonization Mass

Waliozaliwa 1886
Waliofariki 1927
Mapadri
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Meksiko
Juliani Saba

Juliani Saba (yaani Mzee; 300 hivi - 377) alikuwa mkaapweke wa Osroene (leo kati ya Siria na Uturuki), ambaye tunamfahamu kupitia maisha yake yaliyoandikwa na Theodoreto wa Kuro.

Alihamia mlima Sinai alipojenga basilika ila aliacha upweke kwa muda kwenda Antiokia kupinga Uario.

Wafuasi wake maarufu zaidi ni Akasi, Yakobo na Asteri.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Januari .

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa 300
Waliofariki 377
Wakaapweke
Watakatifu wa Siria
Watakatifu wa Uturuki
Koskoni, Zenoni na Melanipo

Koskoni, Zenoni na Melanipo (walifariki Nisea, Bitinia, leo nchini Uturuki, karne ya 3) walikuwa Wakristo waliofia dini yao hiyo wakati wa dhuluma ya Dola la Roma.

Tangu kale wanaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama watakatifu wafiadini.  

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 18 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 3
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Uturuki
Volusiano wa Tours

Volusiano wa Tours (alifariki Foix, Galia, leo nchini Ufaransa, 498 hivi) alikuwa askofu wa mji huo kuanzia mwaka 491, lakini alipelekwa uhamishoni na Wavisigothi hadi kifo chake.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake ni tarehe 18 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
History of the Franks, book X, by Gregory of Tours.

Viungo vya nje

 Saint Volusien 

Waliozaliwa karne ya 5
Waliofariki 498
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Ufaransa
Priska wa Roma

Priska wa Roma (alifariki karne ya 3) alikuwa Mkristo wa jiji hilo anayeheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waanglikana kama mtakatifu mfiadini ingawa habari zake zinachanganya wanawake wa karne tofauti.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 18 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
Acta SS., January, II, 184 sqq.; 
DUFOURCQ, Les Gesta martyrum romains, I (Paris, 1900), 169 sq.; 
GORRES, D. Martyrium d. hl. Prisca in Jahrbuch fur protest. Theologie (1892), 108 sq.; 
CARINI, Sul titolo presbiterale di S. Prisca (Palermo, 1885); D
E ROSSI, Della casa d'Aquila e Prisca sull' Aventino in Bull. d'arch. crist. (1867), 44 sq.; 
IDEM, Aquila e Prisca e gli Acilii Glabriones, ibid. (1888-9), 128 sq.; 
MARUCCHI, Les basiliques et eglises de Rome (2nd ed., Rome, 1909), 180 sq.; 
BUTLER, Lives of the Saints, January, I, 83.

Viungo vya nje 

 Santa Prisca
 St. Prisca at the Catholic Encyclopedia

Waliofariki karne ya 3
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Italia
Watu wa Roma ya Kale
Fermi

Fermi (Fermium) ni elementi sintetiki yenye alama Fm na namba atomia 100. Katika jedwali la elementi hupangwa katika kundi la aktinidi. Kati ya elementi sintetiki ni elementi nzito zaidi, inaweza kupatikana kwa njia ya kufyatulia nyutroni dhidi ya elementi nyepesi. Ni elementi ya kimetali ingawa metali safi ya Fermi haijatengenezwa bado.  Kwa jumla kuna isotopi zake 19 zinazojulikana, ikiwa 257Fm ni isotopi yenye nusumaisha ndefu zaidi iliyo na siku 100.5. Kwa sababu ya kiwango kidogo cha fermi iliyozalishwa na nusumaisha fupi ya isotopi zake zote, kwa sasa hakuna matumizi yoyote nje ya utafiti wa msingi wa kisayansi. 

Fermi iligunduliwa katika taka ya mlipuko wa bomu la hidrojeni la kwanza mnamo 1952. Ilipokea jina lake kwa kumbukumbu ya Enrico Fermi, mmoja wa waanzilishi wa fizikia ya nyuklia.

Marejeo

Kujisomea 
 Robert J. Silva: Fermium, Mendelevium, Nobelium, and Lawrencium, in: Lester R. Morss, Norman M. Edelstein, Jean Fuger (Hrsg.): The Chemistry of the Actinide and Transactinide Elements, Springer, Dordrecht 2006; ISBN 1-4020-3555-1, p. 1621–1651; .
 Seaborg, Glenn T. (ed.) (1978) Proceedings of the Symposium Commemorating the 25th Anniversary of Elements 99 and 100, 23 January 1978, Report LBL-7701
 Gmelins Handbuch der anorganischen Chemie, System Nr. 71, Transurane: Teil A 1 II, p. 19–20; Teil A 2, p. 47; Teil B 1, p. 84.

Viungo vya nje 
 Fermium katika Jedwali La Purela la Video (Chuo Kikuu cha Nottingham) 

Elementi sintetiki
Aktinidi
Metali
Upauzana

Katika utarakilishi, upauzana (kwa Kiingereza: taskbar) ni elementi ya kiolesura michoro cha mtumiaji inayoonyesha programu zinazotumika kwenye tarakilishi husika.

Upauzana unaweza kuwa upauzana unaoelea (kwa Kiingereza: floating toolbar) au upauzana egeshi (kwa Kiingereza : docked toolbar).

Marejeo 
 Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. Kioo cha Lugha, 5(1).

Kompyuta
Kiolesura michoro cha mtumiaji

Katika utarakilishi, kiolesura michoro cha mtumiaji (kwa Kiingereza: graphic user interface) ni nafasi ambapo mtumiaji anaweza kuingilia tarakilishi yake kwa kipanya na skrini.

Marejeo 
 Kahigi, K. K. (2007). Ujanibishaji wa Office 2003 na Windows XP kwa Kiswahili Sanifu. Kioo cha Lugha, 5(1).

Kompyuta
Samari

Samari (Samarium) ni elementi ya kikemia yenye alama Sm na namba atomia 62, maana yake kuna protoni 62 katika atomu. Ni elementi ya kimetali yenye rangi nyeupe-kifedha inayooksidika hewani. Kwenye mfumo radidia inahesabiwa kati ya lanthanidi.      

Samari iligunduliwa mnamo 1879 na Mfaransa Paul-Emile Lecoq de Boisbaudran. Ilipokea jina lake kutokana na madini Samarskiti ya madini ambayo ilitengwa. Madini yenyewe ilipata jina lake kwa heshima ya afisa wa migodi wa eneo la Urusi ambako madini yalitambuliwa mara ya kwanza. 

Madini hayo hupatikana zaidi nchini Uchina, Marekani, Brazil, India, Sri Lanka na Australia; Uchina unaongoza ulimwenguni katika uchimbaji wa madini ya samari. 

Samari haipatikani katika hali safi ila iko ndani ya madini mengi. Akiba za duniani kote za samari zinakadiriwa kuwa tani milioni mbili; Uzalishaji wa kila mwaka ni karibu tani 700.   China ina uzalishaji mkubwa zaidi na tani 120,000 zilizochimbwa kwa mwaka; inafuatwa na Marekani (kama tani 5,000)  na India (t 2,700).  Samari kwa kawaida huuzwa kama oksidi.

Tabia  
Samari ni metali ya ardhi adhimu yenye ugumu na densiti ya kufanana na zinki. Ugumu na wiani sawa na ile ya zinki. Kiwango cha kuchemsha ni °C 1794.

Matumizi 
Matumizi ya kibiashara ya samari yapo hasa kwenye sumaku za samari-kobalti ambazo ni sumaku za kudumu. Zina faida ya kuvumilia halijoto hadi nyuzijoto °C 700 bila kupoteza tabia zake za kisumaku.  

Isotopi ya samari-149 ina uwezo wa kufyonza nyutroni na kwa hiyo inatumiwa kudhibiti mchakato ndani ya matanuri ya nyuklia.

Marejeo

Viungo vya nje 
 It's Elemental – Samarium
 Reducing Agents > Samarium low valent

Lanthanidi
Elementi
Metali
Deikolo abati

Deikolo abati (pia: Deicolus, Déicol, Deel, Deille, Delle, Desle, Dichul, Domgall, Deicola, Day, Dye au Dichuil; Leinster, Ireland, 530 hivi - Lure, Burgundy, leo nchini Ufaransa, 18 Januari 625) alikuwa mmonaki wa Ukristo wa Kiselti, mwanafunzi wa Kolumbani na kaka wa Gall.

Alifanya nao kazi kubwa ya kueneza imani na umonaki huko Britania, halafu zaidi Ufaransa alipoendelea kuinjilisha hadi kifo chake katika monasteri aliyoianzisha.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 18 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Saint of the Day, January 18: Deicolus  at SaintPatrickDC.org
Hall, Grace. "St. Deicolus and the Wild Boar", Stories of the Saints, The Baldwin Project 
St. Deicolus

Waliozaliwa 530
Waliofariki 625
Wamonaki
Wakolumbani
Watawa waanzilishi
Wamisionari
Watakatifu wa Ireland
Jermaniko wa Filadelfia

Jermaniko wa Filadelfia (alifariki Smirna, leo nchini Uturuki, 155) alikuwa kijana Mkristo aliyefia dini yake hiyo wakati wa dhuluma ya kaisari Antoninus Pius.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama mtakatifu mfiadini, pia kwa sababu ushujaa wake wa kumchochea hayawani aliyetumiwa ulisifiwa katika kitabu "Kifodini cha Polikarpo", askofu wake.  

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 2
Waliofariki 155
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Uturuki
Ponsyano wa Spoleto

Ponsyano wa Spoleto (kwa Kilatini: Pontianus; 156 - Spoleto, Umbria, Italia, 14 Januari, 175) alikuwa kijana Mkristo aliyefia dini yake hiyo kwa kupigwa kikatili na hatimaye kuchomwa kwa upanga wakati wa dhuluma ya kaisari Antoninus Pius au Marcus Aurelius.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa 156
Waliofariki 175
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Italia
Mario, Martha, Audifas na Abako

(walifariki karibu na Roma, Italia, mwanzoni mwa karne ya 4) walikuwa familia ya Wakristo, baba, mama na watoto, waliofia dini yao hiyo kwa pamoja wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian.

Tangu kale wanaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 19 Januari
.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
Holweck, F. G., A Biographical Dictionary of the Saints. St. Louis, MO: B. Herder, 1924.

Viungo vya nje
Catholic Encyclopedia entry on the family
Entry in "Lives of the Saints" by Father Alben Butler
Santi Mario, Marta, Abaco e Audiface

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki karne ya 4
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Italia
Basiano wa Lodi

Basiano wa Lodi (kwa Kilatini: Bassianus; 310 hivi - Siracusa, Sicilia, Italia, 19 Januari 409) alikuwa askofu wa mji huo wa Italia Kaskazini kuanzia mwaka 373 hadi kifo chake.

Kama kijana alikwenda Roma kwa masomo, na huko aliongokea dini ya Ukristo. Baba yake alitaka aasi na kurudi nyumbani, lakini yeye alikataa na kukimbilia Ravenna.

Baada ya kuchaguliwa askofu, alishiriki mtaguso wa Akwileia (381) na labda hata mtaguso wa Milano (390). Ili kulinda kundi lake dhidi ya uzushi wa Ario, uliokuwa bado na nguvu katika eneo hilo, alipambana kwa bidii pamoja na rafiki yake askofu Ambrosi wa Milano. Pamoja naye alisaini barua kwa Papa Sirisi.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
San Bassiano 

Waliozaliwa 310
Waliofariki 409
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Italia
Liberata na Faustina

Liberata na Faustina (walifariki Como, Lombardia, 580 hivi), walikuwa dada wawili mabikira Wakristo walioishi pamoja kitawa na kuanzisha monasteri ya Mt. Margerita huko Como, Italia Kaskazini baada ya kukataa kuolewa.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Januari .

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 6
Waliofariki 580
Mabikira
Wamonaki
Wabenedikto
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Italia
Yohane wa Ravenna

Yohane wa Ravenna (karne ya 6 - Ravenna, Emilia-Romagna, Italia, 19 Januari 595) alikuwa askofu wa mji huo wa Italia Kaskazini wakati wa vurugu zilizotokana na uvamizi wa Walombardi.

Wakati Italia nzima ilikuwa inaharibiwa na vita dhidi yao, alishughulikia kwa ufanisi mahitaji ya Kanisa alivyoshuhudia Papa Gregori I. 

Alijitahidi kusaidia wananchi kama alivyofanya mjini Roma Papa huyo aliyemuandikia kitabu "Regula Pastoralis" (yaani “Kanuni ya Kichungaji”).

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 19 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 6
Waliofariki 595
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Italia
Neofito wa Nisea

Neofito wa Nisea (Nisea, Bitinia, leo nchini Uturuki, 294 hivi - Nisea, 310) alikuwa kijana Mkristo ambaye, baada ya kuishi kama mkaapweke, alifia dini yake hiyo wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 20 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa 294
Waliofariki 310
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Uturuki
Eutimi abati

Eutimi abati (pia: Eutimi mkuu; Melitene, Armenia, leo nchini Uturuki, 377 - 20 Januari 473) alikuwa mmonaki tangu utotoni, halafu padri na hatimaye abati nchini Palestina, alipokwenda kwa siri akiwa na umri wa miaka 30.

Hadi kifo chake alikuwa na unyenyekevu na upendo mkubwa, pamoja na kufuata nidhamu. Kutokana na umaarufu wake, alihamahama sehemu mbalimbali za nchi hiyo ili kukwepa umati uliomtafuta upwekeni.

Alipinga uzushi wa Eutike uliolaaniwa na mtaguso wa Kalsedonia (451) akafanya wamonaki wengi na hata malkia wamfuate katika imani sahihi.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 20 Januari .

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
St Euthymius the Great Orthodox Icon and Synaxarion (January 20)

Waliozaliwa 377
Waliofariki 473
Wakaapweke
Wamonaki
Watakatifu wa Armenia
Watakatifu wa Uturuki
Watakatifu wa Palestina
Vulfustani

Vulfustani (Long Itchington, Warwickshire, leo nchini Ufalme wa Muungano, 1008 hivi - 20 Januari 1095) alikuwa abati na baadaye askofu wa Worcester kuanzia mwaka 1062 hadi kifo chake.

Pamoja na kuendelea kushika maadili ya umonaki, alifanya uchungaji mkubwa kwa kutembelea parokia za jimbo lake, kujenga makanisa na kuhamasisha elimu na kupinga uroho.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake ni tarehe 20 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
 Attwater, Donald and Catherine Rachel John. The Penguin Dictionary of Saints. 3rd edition. New York: Penguin Books, 1993. ISBN|0-14-051312-4.
 British History Online Bishops of Worcester  accessed on 3 November 2007
 
 
 
 
 Walsh, Michael A New Dictionary of Saints: East and West London: Burns & Oates 2007 ISBN|0-86012-438-X
 William of Malmesbury. The Life of St Wulstan

Viungo vya nje
 Catholic Encyclopedia Online: St. Wolstan
 Claines Church, Worcester, built by Wulfstan

Waliozaliwa 1008
Waliofariki 1095
Wamonaki
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Uingereza
Adelaide Brando

Adelaide Brando (jina la kitawa kwa Kiitalia: Maria Cristina dell'Immacolata Concezione; Napoli, 1 Mei 1856 – Casoria, 20 Januari 1906) alikuwa mtawa wa italia, mwanzilishi wa Masista Wahanga wa Malipizi wa Yesu Ekaristi.

Bikira huyo alijitolea maisha yake pamoja na shirika lake hilo kwa malezi ya Kikristo ya watoto.

Alitangazwa mwenye heri na Papa Yohane Paulo II tarehe 2 Julai 2003, halafu mtakatifu na Papa Fransisko tarehe 17 Mei 2015.    

Sikukuu yake hufanyika tarehe 20 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Hagiography Circle
Saints SQPN

Waliozaliwa 1856
Waliofariki 1906
Mabikira
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Italia
Mmenyuko wa kikemia

Mmenyuko wa kikemia, (pia utendanaji wa kikemia; kwa Kiingereza: chemical reaction) ni mchakato ambao unasababisha mabadiliko ya dutu ya kikemia kuwa dutu tofauti.  

Mfano mmojawapo ni moto (mmenyuko kati ya oksijeni hewani na kampaundi za kaboni). 

Kimsingi katika mimenyuko hiyo elektroni za dutu zinazotendana zinahama na kuunda au kuondoa muungo kemia kati ya atomu husika. Mchakato ama unahitaji nishati au unaachana na nishati. Viini vya atomu havibadiliki isipokuwa kama elementi zinazoshiriki ni nururifu na nzito sana na hivyo si thabiti.

Marejeo

Marejeo zaidi 
 
 
 
 
 "Chemical Action" . Encyclopædia Britannica. 6 (11th ed.). 1911. pp. 26–33.

Kemia
Europi

Europi (Europium) ni elementi ya kikemia yenye alama Eu na namba atomia 63, maana yake kuna protoni 63 katika atomu. Europi imepangwa kwenye jedwali la elementi katika kundi la lanthanidi. Ni elementi inayotendana haraka sana na hewa au unyevu, hivyo inahitaji kutunzwa ndani ya viowevu visivyotendana nayo.  

Europi ni metali laini sana: inaweza kukatwa kwa kisu. Kama haikuoksidika rangi yake ni nyeupe ya kung'aa.  

Ilisafishwa mara ya kwanza kwenye mwaka 1901 ikapewa jina la bara la Ulaya (Europa).   

Matumizi ya europi hutumia tabia ya mmemetuko (phosphorescence) wa kampaundi zake. Ni elementi adimu.

Marejeo

Viungo vya Nje

 It's Elemental – Europium

Lanthanidi
Elementi
Fasihi ya Kiswahili

Fasihi ya Kiswahili ni fasihi ambayo huandikwa kwa lugha ya Kiswahili, hasa na watu wa Afrika Mashariki. Fasihi ya Kiswahili ni sehemu ya fasihi ya Kiafrika na fasihi ya Kibantu.

Mwandishi wa kwanza wa Kiswahili alikuwa Fumo Liyongo kutoka kisiwa cha Lamu (leo nchini Kenya) kati ya karne ya 9 na karne ya 10. Fumo Liyongo aliandika kwa Kingozi kilicho lahaja ya Kiswahili. Fumo Liyongo aliandika mashairi mengi kama "Sifa la Uta", "Utungo wa Ndoto" au "Wimbo wa Mapenzi".

Kitabu cha kwanza kilichogundulika kilikuwa Hamziya kwa mujibu wa Jan Knappert.

Historia 
Fasihi ya Kiswahili inagawanyika katika sehemu nne: ushairi, hadithi, tamthilia na methali.

Waandishi wakuu wa fasihi wa Kiswahili 
 Shaaban Robert, Tanzania
 Mwalimu Sikujua, Mombasa
 Abu Bakari, Pate
 Fumo Liyongo, Lamu
 Ahmad Basheikh Husein, Mombasa
 Ahmed Al-Mambasi, Mombasa
 Bwana Mwengo, Pate
 Muyaka bin Hajji, Mombasa
 Farouk Topan, Zanzibar
 Christopher Mwashinga (1965-), Tanzania
 Ebrahim Hussein (1943- ), Tanzania
 Muhammed Said Abdulla (1918-1991), Tanzania
 Fadhy Mtanga (1981 -), Tanzania
 Pera Ridhiwani (1917–1997 ), Tanzania
 May M Balisidya (?- 1987), Tanzania
 Mzee Hamis Akida (22 Novemba 1914 - 13 Februari 2007), Tanzania
 Said Khamis (12 December 1947-), Zanzibar
 Abdilatif Abdalla (14 April 1946-), Kenya
 Adam Shafi Adam (1940-), Zanzibar
 Mohamed Suleiman Mohamed (1945-), Zanzibar
 Professor Ali Alamin Mazrui (1933-2014), Kenya
 Katama Mkangi (1945-2004), Kenya
 Said Ahmed Mohamed
 Kyallo Wadi Wamitilla, Kenya
 John Hamu Habwe, Kenya
 Mwenda Mbatih, Kenya
 Ken Walibora, Kenya

Marejeo 
 Knappert, Jan (1982) 'Swahili oral traditions', in V. Görög-Karady (ed.) Genres, forms, meanings: essays in African oral literature, 22-30.
 Knappert, Jan (1983) Epic poetry in Swahili and other African languages. Leiden: Brill.
 Knappert, Jan (1990) A grammar of literary Swahili. (Working papers on Swahili, 10). Gent: Seminarie voor Swahili en de Taalproblematiek van de Ontwikkelingsgebieden.
 Nagy, Géza Füssi, The rise of Swahili literature and the œuvre of Shaaban bin Robert (Academic journal)
 Topan, Farouk, Why Does a Swahili Writer Write? Euphoria, Pain, and Popular Aspirations in Swahili Literature (Academic journal)
 Lodhi, Abdulaziz Y. and Lars Ahrenberg (1985) Swahililitteratur - en kort šversikt. (Swahili literature: a short overview.) In: Nytt från Nordiska Afrikainstitutet, no 16, pp 18–21. Uppsala. (Reprinted in Habari, vol 18(3), 198-.)
 The Political Culture of Language: Swahili, Society and the State (Studies on Global Africa)by Ali A. Mazrui, Alamin M. Mazrui

Fasihi
Fasihi ya Afrika
Ushairi
Kiswahili
Fasihi ya Kiswahili
Pinga (Kuapa)

Pinga ni namna ya kufikia makubaliano kwa kuwekeana ahadi juu ya jambo fulani kwa kuunganisha Vidole vidogo kama ishara ya makubaliano.

Marejeo

Jadi
Ishara za mikono
Utamaduni
Gadolini

Gadolini (Gadolinium) ni elementi ya kikemia yenye alama Gd na namba atomia 64. Gadolini ni metali yenye rangi nyeupe-ya kifedha wakati haijaoksidika bado. Gadolini humenyuka na oksijeni ya hewani au unyevu polepole ikiunda mpako mweusi. Chini ya °C 20 ina tabia za kisumaku.   

Kiasili hupatikana hasa kwa umbo la oksidi.  

Jina lake limetokana na madini ya gadoliniti inamopatikana; madini yalipewa jina kwa heshima ya moja ya madini ambayo gadolinium hupatikana, yenye jina kwa mwanakemia Johan Gadolin kutoka Uswidi.  

Gadolinium ina tabia kadhaa zisizo kawaida. Katika kampaundi za feleji nyongeza ndogo ya Gadolini hupunguza hupunguza utendanaji wake na oksijeni katika hali ya joto.[ <span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2019)">onesha inahitajika</span> ]
 
Kampaundi za gadolini hutumiwa katika mikrowevu, uzalishaji wa diski za kompyuta na pia kwa skrini za rada. 

Upatikanaji katika ganda la Dunia ni takribani miligramu 6.2 kwa kila kilogramu. Huchimbwa hasa China, Marekani, Brazil, Sri Lanka, Uhindi na Australia. Uzalishaji wa gadolini safi duniani ni karibu tani 400 kwa mwaka.

Marejeo

Viungo vya nje 
 Mfumo wa Nephrojeni Fibrosis - Ugumu wa Gadolinium MR Tofauti (safu ya picha kwenye wavuti ya MedPix) 
 Ni ya kwanza - Gadolinium 
 Jokofu hutumia madini ya gadolinium ambayo huwaka inapofunuliwa na shamba la sumaku 
 Ushauri wa FDA juu ya tofauti ya msingi wa gadolinium 
 Kufikiria Mdom ya tumbo: mazingatio muhimu kwa tathmini ya uimarishaji wa Gadolinium Rafael OP de Campos, Vasco Herédia, Ersan Altun, Richard C. Semelka, Idara ya Chuo Kikuu cha Radiology Hospitali ya North Carolina Chapel Hill 
 Ndani ya safari ya Kijapani ya Super Kamiokande digrii digrii 34 pamoja na maelezo juu ya kuongeza Gadolinium kwa maji safi kusaidia katika kusoma neutrinos

Marejeo

Lanthanidi
Elementi
Metali
Ken Walibora

Profesa Ken Walibora (1965 - 2020) alikuwa mwandishi kutoka Kenya.

Maisha
Ken alizaliwa Baraki, Bungoma, Kenya mwaka wa 1965. Jina la mama yake lilikuwa Ruth Makali. 

Alihudhuria shule hizi:
 Shule ya msingi ya St. Joseph 
 Teremi, Suremi secondary schools
 Ole Kajiado High School
 Koelel
 Chuo Kikuu cha Nairobi
 Ohio University Marekani

Aliaga dunia baada ya kugongwa na gari tarehe 10 Aprili 2020.

Vitabu
 Ken Walibora: Siku Jema. Longhorn Publ., 1996. ISBN 996-64-9744-7
 Ken Walibora: Kidagaa Kimemwozea. Target Publ., 2012. ISBN 996-60-0286-3
 Ken Walibora: Kufa Kuzikana. Longhorn Publ., 2003. ISBN 9966-49-754-4
 Ken Walibora: Ndoto ya Almasi.  Moran Publishers and Worldreader, ASIN B01JMHLGCW
 Ken Walibora na Said Mohamed: Damu Nyeusi na Hadithi Nyingine. Moran Publishers and Worldreader, 2016.  ASIN B01CLHF3ME
 Ken Walibora: Ndoto ya Amerika. Longhorn Publ. and Worldreader, 2016. ASIN B06VWP4TX5

Marejeo

Viungo vya Nje
  Ken Walibora Life and times of renowned author, tovuti ya gazeti la Star (Nairobi). 15-04-2020
Celebrating Ken Walibora and other Kiswahili literary scholars in EAC, tovuti ya gazeti la The Citizen, 26-04-2020
 Grades did not deter Walibora's path to success tovuti ya gazeti la The Standard, 17-04-2020
 

Waandishi wa Kenya
Duckie Thot

Nyadak "Duckie” Thot (alizaliwa Melbourne, Australia, 23 Oktoba 1995) ni mwanamitindo Mwaustralia aliyefikia nafasi ya tatu katika mashindano ya Australia's Next Top Model akiendelea na kazi ya mwanamitindo nchini Marekani.   

Wazazi wake walihamia Australia mwaka 1994 kutoka Sudan Kusini wakati wa vita. Baba yake ni tabibu wa mifugo na mama yake anafanya kazi katika utunzaji wa watoto. Alikuwa na kaka na dada sita. Dada yake Nikki Thot ni mwanamitindo pia. 

Wakati akiwa mdogo, Duckie alikabiliwa na masuala mengi kama vile kudharauliwa kwa sababu ya ngozi yake nyeusi na jina. Aliamua kujipa jina la kisanii "Duckie" kwa sababu lilikuwa rahisi kutamkwa na wanafunzi wenzake na walimu vilevile. Duckie pia anaitwa “Black Barbie” kwa sababu ni mrembo sana.

Maisha 
Duckie ana ndugu zake sita wanaishi Melbourne, Australia. Katika Machi 2018, Duckie na Kofi Siriboe walitangaza kwamba walikuwa kwenye uhusiano. Kofi Siriboe ni mchezaji kutoka Ghana lakini alizaliwa Marekani. Katika Januari 2019, Duckie na Kofi walimaliza uhusiano wao. Yeye ni mtu wa kibinafsi na anajihusisha na mashabiki wake haswa kupitia Instagram yake.

Kazi 
Alipokuwa na umri wa miaka 17, Duckie aliwania taji la Australia’s Next Top Model. Akiwa katika mashindano, Duckie alikabiliwa na ukosoaji huo huo ambao aliokabiliana nao alipokuwa anakua. Wanamitindo wenzake walimwonea wivu sana kwa sababu ufuasi mkubwa aliokuwa nao. Katika mashindano, Duckie alijisuka nywele yake kwa sababu hapakuwa na msusi yeyote. Wasusi hawakuwa na ujuzi wowote wa kushughulikia nywele zake za asili za Kiafrika. Kwa sababu ya rangi yake ya ngozi, wasanii wa kiufundi walikuwa na ufahamu mdogo wa jinsi ya kumrembesha kwa kutumia foundation. Mwisho wa mashindano, alimaliza katika nafasi ya tatu. Baada ya mashindano, alihamia mjini Brooklyn katika jimbo la New York, nchini Marekani ili kuendeleza kazi yake. Yeye alipata umaarufu baada ya kushirikiana na Rihanna, mwanamuziki Mbarbados. Rihanna alimuajiri katika Savage x Fenty, kampuni ya mitindo. Baadaye, Kanye West alimuajiri katika Yeezy, kampuni ya mitindo pia. Duckie alifanya kazi kwa Victoria’s Secret pia.

Utetezi 
Duckie amekuwa akizungumza sana juu ya maswala ambayo wanawake weusi wanakabiliana nayo katika ulimwengu wa mfano, haswa wale walio na ngozi nyeusi kama yake. Katika mahojiano ya hivi karibuni alipoulizwa juu ya ubaguzi wa rangi katika tasnia ya kuigwa, alijibu, “Ubaguzi uko kila mahali. Lazima ujua jinsi ya kuupuuza.” Alifanya kazi kama Balozi wa L'Oréal, kampuni ya mrembo. Wakati wa Machafuko ya Sudani Kusini mwaka 2019, Duckie aliongea kwenye ukurasa wake wa Instagram, akiuliza kuongezeka kwa ushiriki kwani Sudani Kusini ilikuwa kwenye mkutano wa vyombo vya habari wakati huo.

Marejeo 
 https://www.vogue.co.uk/article/victorias-secret-fashion-show-2018
 https://www.instagram.com/duckieofficial/

Wanamitindo wa Australia
Terbi

Terbi (terbium, pia taribi) ni elementi ya kimetali yenye alama Tb na namba atomia 65, maana yake kiini cha Terbi kina protoni 65 ndani yake. Uzani atomia ni 158.925. Katika jedwali la elementi inahesabiwa kati ya lanthanidi na metali za ardhi adimu.  

Kiasili Terbi haipatikani kwa hali safi lakini iko ndani ya madini mengi.     

Terbi ilitambuliwa kama elementi ya pekee nchini Uswidi na mwanakemia Carl Gustaf Mosander kwenye mwaka 1843. Aliikuta kama taka ndani ya oksidi ya Ytri, Y2O3. Ytri na terbi zimepokea majina yake kutokana na kijiji cha Ytterby huko Uswidi .  

Terbium huungwa katika kampaundi za kufanya semikonda na pia kwa kuimarisha fuwele katika seli za fueli zinazotumiwa katika joto la juu.  

Sehemu kubwa ya terbi inayozalishwa hutumiwa kama kimulikaji kijani, yaani dutu inaotoa mwanga kijani baada ya kupigwa kwa mnururisho fulani. Matumizi yapo katika skrini za runinga, au neli za kathodi kwa jumla.

Marejeo

Viungo vya nje 
 WebElements.com   - Terbium 
 Ni ya Kimsingi   - Terbium 

Lanthanidi
Elementi
Metali
Kimulikaji

Kimulikaji (kwa Kiingereza: phosphor) ni dutu inayong'aa na kutoa nuru ikiathiriwa na mwanga wa masafa tofauti.

Vimulikaji hutumiwa katika aina mbalimbali za taa.

taa
Fizikia
Ytterby

Ytterby ni kijiji kwenye kisiwa cha Resarö, katika Manispaa ya Vaxholm kwenye funguvisiwa la Stockholm nchini Uswidi.  

Jina la kijiji linamaanisha "kijiji cha nje".  Ytterby ni maarufu kwa sababu katika migodi yake elementi nane zilitambuliwa mara ya kwanza. Elementi nne za Ytri (Y), Yterbi (Yb), Erbi (Er) na Terbi (Tb) zote zimepewa jina la Ytterby.

Ugunduzi wa elementi 
Tangu miaka ya 1500 hivi felspar ilichimbwa hapa kwa ajili ya kiwanda cha kauri. Mnamo 1787 luteni Carl Axel Arrhenius aliyechungulia eneo kwa kupata mahali pa kujenga ngome alikuta jiwe jeusi na zito ambalo halikujalikana.  Mwaka 1794 jiwe hilo lilifanyiwa utafiti na mtaalamu Johan Gadolin aliyetambua kwamba sehemu kubwa ilikuwa elementi mpya. Mwanakemia wa Uswidi Anders Gustaf Ekeberg alithibitisha ugunduzi huo mwaka uliofuata na akaiita kwa jina la Yttria, na yale madini aliitwa Gadoliniti.  

Ndani ya madini ya gadoliniti jumla ya elementi saba ilipatikana.  

Mbali na  Ytri (Y), Yterbi (Yb), Erbi (Er) na Terbi (Tb), elementi za Scandi (Skandinavia), Holmi (Ho, jina la Stockholm), Thuli (Tm, jina la Thule, kisiwa cha kaskazini katika mitholojia ya Kigiriki) ya Scandinavia), na Gadolini (Gd, jina la mvumbuzi Johan Gadolin) zilitambuliwa katika madini ya Ytterbi.

Marejeo

Viungo vya nje 
 Kuingia kwa blogi kwenye Ytterby 
 Ziara ya YouTube ya tovuti ya mgodi 
 Mahali kwenye Ramani za Google 
 Mtazamo wa Google Earth ya Ytterby 
 Wavuti ya wavuti   - Je! Vitu hivi vinafananaje?

Miji ya Uswidi
Yterbi

Yterbi (Ytterbium) ni elementi ya kimetali yenye alama Yb na namba atomia 70, maana yake kiini cha Yterbi kina protoni 70 ndani yake. Uzani atomia ni 173.045. Katika jedwali la elementi inahesabiwa kati ya lanthanidi na metali za ardhi adimu. 

Kiasili Yterbi haipatikani kwa hali safi lakini imo ndani ya madini mengi.  

Iligunduliwa mnamo mwaka 1878 wakati mwanakemia Mswisi Jean Charles Galissard de Marignac alitenga kutoka ardhi adimu ya "erbia" na kuiita Ytterbia kutokana na kijiji cha Ytterby, Uswidi ambako aliwahi kupata madini aliyochungulia.   

Yterbi ni vigumu kutengwa na madini mengine, kwa hiyo haina matumizi mengi isipokuwa viwango vidogo katika leza kadhaa.

Marejeo

Kusoma zaidi 
 Guide to the Elements – Revised Edition, Albert Stwertka, (Oxford University Press; 1998) ISBN 0-19-508083-1

Viungo vya nje 
 It's Elemental – Ytterbium
 Encyclopedia of Geochemistry - Ytterbium

Lanthanidi
Elementi
Metali
Jenga

Jenga (jina linatokana na kitenzi cha Kiswahili kujenga) ni mchezo uliotengenezwa katika mwaka 1983 katika Uwanja wa Michezo wa London.

Historia 
Mchezo huu uliundwa na Leslie Scott. Leslie Scott anatokea nchi ya Tanzania, mji wa Dar es Salaam lakini alisoma katika nchi za Uganda, Kenya, Sierra Leone, Ghana na Uingereza. Kwa sasa anaishi Uingereza. Familia yake ilimnunulia skuta ya zamani mwaka 1970, kwa hivyo Leslie alipokuwa mtoto alicheza na nyumba za watoto matofali ya mbao. Leslie Scott ni mwanzilishi wa Oxford Games.

Michezo Mingine 

Hadi sasa, Leslie Scott amechapisha michezo mingi sana. Michezo hii ni kama vile:

Ex Libres: mchezo wa maneno ya kwanza na maneno ya mwisho

The Great Western Railway Game

Anagrams: mchezo wa maneno ya kuteleza

Tabula: mchezo wa Kirumi

Bookworm: mchezo wa kusoma na kukumbuka

Maagizo juu ya jinsi ya Kuanzisha Mchezo Jenga 
Mchezo huchezwa na matofali 54 ya mbao. Urefu matofali ya mbao ni mara tatu ya upana, na moja ya tano ya unene wake. Vipimo vya kuzuia mbao ni sentimita 1.5 x 2.5. Kuanzisha mchezo Jenga, mchezaji lazima aweke kila tofali ya mbao na matofali vitatu kwa kila ngazi wakati akibadilisha mwelekeo wa matofali kwa kila ngazi nyingine (kwa mfano, ikiwa matofali vya mbao katika kiwango cha kwanza ni, urefu, kaskazini kusini, matofali za mbao katika kiwango cha pili ni, urefu, mashariki magharibi) urefu wa matofali za kumi na nane. Sasa ni wakati wa kucheza Jenga!

Maelekezo ya jinsi ya Kucheza Mchezo Jenga 

Sasa kwa kuwa mnara umejengwa, mtu aliyeweka vitalu vya mbao hucheza kwanza. Wachezaji hubadilishana kuondoa tofali za mbao moja kwa ngazi moja ya mnara na badaaye mchezaji ataweka kizuizi juu ya mnara kwa mwelekeo sahihi, (kaskazini kusini au mashariki magharibi) isipokuwa ya kiwango kimoja chini ya kiwango cha juu ambacho hakijakamilika. Mchezaji anaweza kutumia mkono mmoja tu. Lengo la mchezo Jenga ni kuondoa tofali za mbao bila kugonga chini mnara. Mchezaji anaweza kujaribu tofali mbalimbali za mbao ili kupata bloku za ambao ni salama kuondoa hata hivyo, Vitalu vyote lazima virudishwe kwenye nafasi zao za awali kabla ya mchezaji mwingine kuchukua zamu yake. Mchezo unaisha wakati mchezaji husababisha mnara kuanguka chini na wachezaji wanasema “Jenga!” Mshindi ni mtu wa mwisho kuondoa tofali za mbao bila mafanikio kabla ya mnara kuanguka.

Marejeo 

Michezo
Josiah Mwangi Kariuki

Josiah Mwangi Kariuki (aliitwa na watu wengi “J.M.”; 21 Machi 1929 - 2 Machi 1975) alikuwa mwanasiasa wa Kenya wakati wa uongozi wa Jomo Kenyatta. Yeye alikuwa katika nafasi tofauti za serikali kutoka mwaka 1963, wakati Wakenya walipata uhuru, mpaka 1975, alipofariki. Alikuwa na wake watatu na watoto wengi.

Maisha na elimu 
Kariuki alizaliwa katika mji wa Kabati-ini katika mkoa wa Rift Valley. Jina la baba yake lilikuwa Kariuki Kigani, na jina la mama yake lilikuwa Mary Wanjiku. Yeye alikuwa na dada watano, na Josiah alikuwa mvulana pekee. Wazazi wake walilazimishwa kuhama mji wao mwaka wa 1928 kwa sababu walihitaji kufanya kazi kwenye shamba la Mzungu. Familia nyingine walilazimishwa kufanya kazi ili kupata pesa. 

Yeye alikuwa na wakati mgumu kujaribu kwenda shuleni kwa sababu hakuwa na pesa.

Katika mwaka wa 1946 yeye alishinda mchezo wa kamari wa mbio za farasi. Yeye alitumia hiyo pesa kwa kulipia elimu yake. Alikwenda shule iliyoitwa Evanson Day School kwa elimu ya msingi na kwa elimu ya sekondari alikwenda shule iliyoitwa King’s College Budo katika mji wa Wakiso nchi ya Uganda.

Siasa 
Kariuki alianza kazi ya siasa katika mwaka 1946 badaa ya kusikiliza hotuba ya Kenyatta kuhusu njia ambayo serikali ilinyanyasa wananchi asili. Baada ya Kariuki kumaliza elimu ya sekondari, alijiunga na muungano wa mapinduzi katika Kenya. Wakati huo Kenya ilikuwa na hali ya dharura, ndiyo maana yeye alijiunga na muungano wa mapinduzi. Kikundi hicho kiliitwa Mau Mau. Yeye alisaidia Mau Mau na majukumu mbalimbali na alikamatwa kuwa sababu hiyo. 

Aliachiliwa baada ya miaka saba mwaka wa 1960. Baada ya kuachiliwa, alifanya kazi na Jomo Kenyatta akawa katibu wake kutoka 1963 mpaka 1969. Kariuki na Kenyatta walianza kutokubaliana kuhusu kanuni ya kisiasa. Baada ya kuachiliwa yeye alianza Jumuiya ya Kitaifa ya Kenya (KANU) katika sehemu ya Nyeri. Kariuki alichaguliwa kwa mbunge kutoka 1974 mpaka 1975. Serikali ilijaribu kubatilisha uchaguzi wake kwa sababu yeye alikuwa maarufu, labda maarufu kuliko Kenyatta.

Kifo 
Alipatikana amefariki tarehe 2 Machi 1975. Habari ya kifo chake ilipoenea, yalianzishwa maandamano katika mji mkuu na kutoka wanafunzi kutoka Chuo Kikuu cha Nairobi. Polisi walikuja na walisimamisha maandamano yao. Chuo kikuu hicho kilifungwa kwa muda mrefu. Bunge liliunda kamati ili kuchunguza kifo cha Kariuki. Wao walipewa watu wengi kwa uchunguzi. Mwishowe hawakupata mtu yeyote kuwajibika.

Kitabu chake 
Yeye aliandika kitabu kabla hajafa, kilichoitwa “Mau Mau Detainee” kwa Kiingereza, kuhusu wakati wake katika kambi za kizuizini kutoka 1953 mpaka 1960, wakati wa muungano wa mapinduzi kwa uhuru katika Kenya.

Marejeo 
https://www.bbc.com/news/world-africa-31817667
https://www.encyclopedia.com/education/news-wires-white-papers-and-books/kariuki-j-m 

Wanasiasa wa Kenya
Publio wa Athene

Publio wa Athene (alifariki takriban 165) alikuwa askofu wa mji huo (Ugiriki) katika karne ya 2. Alifia dini yake wakati wa dhuluma ya Dola la Roma, inawezekana hasa mwanzoni mwa utawala wa kaisari Marcus Aurelius.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake ni 21 Januari au 13 Machi .

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
 For more information on Publius
 Info on the other St Publius
 St. Publius - Saints & Angels

Waliofariki 165
Maaskofu Wakatoliki
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Ugiriki
Frutuosi, Auguri na Euloji

(walifariki 259) walikuwa Wakristo wa Tarragona, Hispania, waliofia dini yao kwa kuchomwa moto katika uwanja wa michezo wakati wa dhuluma ya kaisari Valerian na Galieni.

Wa kwanza alikuwa askofu wa mji huo, wengine mashemasi wake.

Habari za kifodini chao ziliwahi kuandikwa. Ni kwamba baada ya kuungama imani yao mbele ya liwali, walipelekwa kwenye uwanja wa michezo. Huko askofu kwa sauti kubwa aliongoza waumini waliokuwepo kuiombea amani ya Kanisa, halafu wakatupwa motoni wakafa wakisali wamepiga magoti., na ni za kwanza nchini Hispania.

Tangu kale wote wanaheshimiwa na Kanisa Katoliki na Kanisa la Kiorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao ni tarehe 21 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
Attwater, Donald, and Catherine Rachel John. The Penguin Dictionary of Saints. 3rd edition. New York: Penguin Books, 1993. ISBN|0-14-051312-4.

Viungo vya nje
 Catholic Encyclopedia: St. Fructuosus
Saint of the Day, January 21
Henry Wace, A  Dictionary of Christian Biography and Literature: "Fructuosus" 
"Sts. Fructuosus, Augurius and Eulogius – A Bishop and His Two Deacons, Martyrs": excerpts of Prudentius' hymn
Butler's Lives of the Saints: St. Fructuosus, Bishop of Tarragona, Martyr, pg. 137

Waliofariki 259
Maaskofu Wakatoliki
Mashemasi
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Hispania
Patroklo wa Troyes

Patroklo wa Troyes (pia: Patroccus, Patroclus, Patroklus, Parre; alifariki takriban 259) alikuwa Mkristo tajiri mkarimu wa mji huo, Galia (leo nchini Ufaransa) katika karne ya 3. 

Alifia dini yake wakati wa dhuluma ya Dola la Roma, chini ya utawala wa kaisari Aurelian.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake ni 21 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

Saints Index: Patroclus 
Catholic Online: Patroclus
Holy Trinity Orthodox: Patroclus

Waliofariki 259
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Ufaransa
Epifanio wa Pavia

Epifanio wa Pavia (438-496) alikuwa askofu wa mji huo (Italia) kuanzia mwaka 466 hadi kifo chake. 

Pamoja na kuongoza vizuri jimbo lake, alifanya kazi ya mpatanishi wakati wa vurugu kubwa zilizosababishwa na uvamizi wa makabila ya Wagermanik nchini Italia. Pia alijitahidi kukomboa waliotekwa na kujenga upya mji ulioteketezwa..

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu. 

Sikukuu yake ni 21 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Italia