LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Leodegar wa Autun

Leodegar wa Autun (kwa Kilatini: Leodegarius; kwa Kifaransa: Léger; Autun, Saône-et-Loire, 615 hivi – Sarcing, Somme, Picardie, 2 Oktoba 679) alikuwa askofu wa Autun, mtoto wa mtakatifu Sigrada na ndugu wa mtakatifu Warinus.

Kwa kuwa alimpinga Ebroin aliyetaka kupindua utawala wa ukoo wa Wamerovinji aliteswa na kuuawa.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake. Pamoja naye anaheshimiwa ndugu yake Warinus aliyeuawa miaka miwili kabla yake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Vyanzo

Vyanzo vikuu
Liber Historiae Francorum, edited by B. Krusch, in MGH SS rer. Merov. vol. ii.
Passio Leudegarii I & II, edited by B. Krusch and W. Levison, in MGH SS rer. Merov. vol v.
Vita sancti Leodegarii, by Ursinus, then a monk of St Maixent (Migne, Patrilogia Latina, vol. xcvi.)
Vita metrica in Poetae Latini aevi Carolini, vol. iii. (Mod. Germ. Hist.)
Epistolae aevi Merovingici collectae 17, edited by W. Gundlach, in MGH EE vol iii.

Vyanzo vingine
J. Friedrich, Zur Geschichte des Hausmeiers Ebroin, in the Proceedings of the Academy of Munich (1887, pp. 42–61)
J. B. Pitra, Histoire de Saint Léger (Paris, 1846)

Viungo vya nje
Patron Saints Index: Saint Leodegarius
 La Vie de Saint-Léger, written ca 980

Waliozaliwa 615
Waliofariki 679
Maaskofu Wakatoliki
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Ufaransa
Lupus wa Sens

Lupus wa Sens (au Loup wa Sens) (573 hivi - 623 hivi) alikuwa askofu wa 19 wa Sens, Ufaransa.

Alikuwa mtoto wa Betton, kabaila wa Tonnerre, kutoka ukoo uliotawala Burgundy. Kwa ushujaa wake alipelekwa uhamishoni.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Septemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

 "Saint loup de Naud" the Romanesque church.
 "Les Rencontres de Provins" A website devoted to all the Saints Loup.

Waliozaliwa 573
Waliofariki 623
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Ufaransa
Hija ya kiroho

Hija kwa maana ya kawaida ni safari au matembezi ya kutoka sehemu moja kwenda sehemu nyingine kwa lengo maalum. Yaweza kuwa safari ya mtu binafsi au ya kikundi cha watu. Inaweza kuwa safari ya siku moja au siku kadhaa. Hii inategemea umbali wa safari au matembezi hayo maalum au nia halisi ya kufanya safari hiyo au maamuzi ya mtu au kikundi husika kinachofanya hija hiyo.

Hija ya kiroho ni safari maaalum ya kiroho ndani ya Mkristo yenye lengo la kufanya mabadiliko ya kiroho kwa ajili ya wokovu wa roho yake. 

Kwa namna ya pekee Wakristo wengi hufanya hija hii maalum katika kipindi cha Kwaresima. Kwaresima siyo tu kipindi cha kufunga chakula bali pia ni kipindi maalum cha kusali na kutafakari kwa kina safari ya maisha ya kiroho. Ni kipindi cha kujichunguza bila kujihurumia na kujitathimini bila unafiki na kufanya maamuzi ya kweli ya kubadilika na kuanza upya safari ya kiroho katika kipindi cha Kwaresima.

Lengo la mwanadamu kuumbwa kwa sura na mfano wa Mungu ni kwamba amjue Mungu, ampende, amtumikie na hatimaye aweze kuumfikia Mungu na kukaa naye katika heri ya milele mbinguni mara safari yake ya kuishi duniani inapofikia tamati. Kweli ni raha sana siku moja kufika mbinguni katika heri ya milele lakini ni safari yenye kila aina ya changamoto kabla ya kufikia tamati.

Pamoja na binadamu kuumbwa kwa sura na mfano wa Mungu bado amekuwa kiumbe dhaifu sana, hivyo ni lazima kweli kupambana katika safari ya kumwelekea Baba. Mama Kanisa kwa kuzingatia udhaifu huo wa mwanadamu amekuwa mwalimu wa huruma ya Mungu na kuamua kutenga kipindi maalum kwa ajili ya kumsaidia Mkristo kujitafiti ili kufanya mabadiliko chanya kwa pale anapokuwa amepoteza uaminifu na kipindi hicho ni cha hija ya kiroho.

Kumbe kipindi cha Kwaresima ni kipindi cha kumsaidia mwanadamu kutembea siku zote katika njia ya unyofu kwa sababu hakuna ajuaye siku wala saa ya kufa kwake, kwani baada ya kifo atahukumiwa kwa kadiri ya alivyotumia akili yake kuwaza, utashi wake kuamua na uhuru wake kutenda.

Maisha ya kiroho
Marina wa Antiokia

Marina au Margareta wa Antiokia (289-304) alikuwa bikira wa Antiokia ya Pisidia (leo nchini Uturuki) aliyefia dini ya Ukristo.

Kwa sababu hiyo tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi, Waorthodoksi wa Mashariki na Waanglikana kama mtakatifu mfiadini. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 20 Julai au siku nyingine kadiri ya madhehebu.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
 Acta Sanctorum, July, v. 24–45
 Bibliotheca hagiographica. La/ma (Brussels, 1899), n. 5303–53r3
 Frances Arnold-Forster, Studies in Church Dedications (London, 1899), i. 131–133 and iii. 19.

Viungo vya nje

 Saint Margaret and the Dragon links  
 Middle English life of St. Margaret of Antioch, edited with notes by Sherry L. Reames
 Book of the Passion of Saint Margaret the Virgin, with the Life of Saint Agnes, and Prayers to Jesus Christ and to the Virgin Mary  Kilatini 
 Catholic Online: Saint Margareth of Antioch

Waliozaliwa 289
Waliofariki 304
Mabikira
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Uturuki
Mafuta (chakula)

Mafuta au shahamu ni sehemu za chakula pamoja na wanga, protini na vitamini. Neno "fati" (kutoka Kiing. fat) afadhali lizuiwe. Vyakula vilivyo na mafuta mengi ni k.m. maparachichi, karanga, makorosho, mbegu kama alizeti na siagi.

 
Vyakula hivi humsaidia mtu kwa kumpatia joto hasa wakati wa baridi, pia huchangia katika uzalishaji wa nishati na nguvu kwa ajili ya mwili na pia hufanya kazi mbalimbali katika mmeng'enyo wa chakula tumboni.

Athari za mafuta mengi mwilini
 
Vyakula hivi huhitajika kwa asilimia chache sana ndani ya mwili. Vyakula vya mafuta vikizidi mwilini huwa na madhara kama kuziba mishipa na kusababisha ugonjwa huitwao shinikizo la damu au maarufu kama presha. Ugonjwa huu hutokana na mafuta kuganda moyoni na kusababisha moyo kushindwa kusukuma damu ipasavyo.

Pamoja na hayo, huenda ukawanda kupindukia ukawa mnene mno. Hili likifanyika, wafaa ufanye mazoezi na ule chakula kisicho na ufuta mwingi. Hata hivyo kuwanda si ishara kwamba umekula sana, maana kuwa watu ambao hunenepa maana ile hali iko katika nasaba yao (hereditary genes).

Kusafisha ufuta mwilini 
Kwa watu walio na mafuta mengi mwilini, jambo la kwanza wanalohimizwa kufanya ni kusafisha ufuta mwilini kwa njia ya kuondoa sumu ("detoxing").

Ni vyema pia kufanya mazoezi kila siku

Yafaa unywe maji mengi maana maji husaidia katika metaboli

Yafaa ule chakula kisicho na ufuta kupindukia.

Viungo vya nje 
 http://www.health.com/weight-loss/how-to-detox The best way to detox
 https://www.webmd.com/diet/obesity/features/are-you-fated-be-fat Hereditary Obesity

Chakula
Afya
Steven Gerrard

Steven George Gerrard (alizaliwa tarehe 30 Mei 1980) ni mchezaji wa zamani wa mpira wa miguu kutoka Uingereza, timu ya Liverpool F.C., nafasi ni kiungo wa kati. Pia alikuwa nahodha wa timu hiyo na hata wa timu ya taifa.

Kwa sasa ni meneja, mfanyakazi wa akademi hiyo. Kwa sasa ni mtangazaji wa mpira wa miguu kwenye kituo cha BT Sport's.

Akitambulika kuwa kiungo bora kwa kipindi alichokuwa akicheza, Gerrard alipewa tuzo ya mchezaji bora wa UEFA ngazi ya klabu, 2005 akiwa mshindi wa tatu kwenye kinyang'anyiro cha mchezaji bora wa dunia. Mwaka 2009 Zinedine Zidane na Pelè walimchagua kuwa mchezaji bora wa dunia. Gerrard alikuwa na sifa ya kuwa na kiwango kizuri uwanjani hata kwenye uongozi, Gerrard ni mchezaji wa kwanza kushinda goli kwenye fainali za FA Cup, fainali za kombe la ligi na fainali za UEFA na kushinda kwenye kila fainali. Gerrard ndiye mwanasoka pekee aliyefunga katika Fainali ya Kombe la FA, Fainali ya Kombe la Ligi, Fainali ya Kombe la UEFA na Fainali ya Ligi ya Mabingwa ya UEFA, akishinda kila hafla.

Alhaj Diof aliwahi kumtuhumu nahodha huyo wa Liverpool na Uingereza kwa kuonesha ubaguzi waziwazi kwa kusema Ligi ya Uingereza ni kwa ajili ya Wazungu sio ya Waafrika.

Waliozaliwa 1980
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Uingereza
Tecno Mobile

Tecno Mobile ni kampuni ya simu ya mkononi ambayo makao makuu yake yanapatikana Hong Kong, China.

Kampuni hiyo ya simu imeanzishwa mwaka 2006. Tecno ililenga biashara yake juu ya soko la Afrika na Asia Kusini. Hata hivyo, baada ya utafiti wa soko uliofanywa katika Asia ya Kusini-Mashariki, Afrika na Amerika ya Kilatini, kampuni hiyo iligundua kwamba Afrika ilikuwa eneo lenye faida zaidi.  Matokeo yake, mwaka 2008, alisimama kufanya biashara huko Asia ili kukomalia biashara Afrika.

Baadaye, mwaka 2016, Tecno aliingia kwenye soko la Mashariki ya kati baada ya kupata soko zuri katika bara la Afrika, na kisha Asia ya Kusini mwaka 2017.

Makampuni ya China
Simu
Razak Abarola

Razak Abalora ni mchezaji anayesimama katika kitengo cha kudaka anayecheza timu ya Azam Football Club. Ni mchezaji aliyetokea taifa la Ghana anayevaa jezi namba kumi na sita (16) mgongoni.

Watu walio hai
wachezaji mpira wa Ghana
Robert Kennedy

Robert Francis Kennedy (20 Novemba 1925 - 6 Juni 1968) alikuwa mwanasiasa wa Marekani na mwanasheria ambaye alihudumu kama seneta wa Marekani kutoka New York tangu Januari 1965 mpaka kufa kwake. 

Alikuwa Mwanasheria wa Marekani wa 64 Mkuu kutoka Januari 1961 hadi Septemba 1964, akihudumia chini ya kaka yake Rais John F. Kennedy na mrithi wake, Lyndon B. Johnson. 

Kennedy alikuwa mwanachama wa Chama cha Kidemokrasia na kuonekana kama ishara ya uhuru wa kisasa wa Amerika.

Maisha
Kennedy alizaliwa huko Brookline, Massachusetts, mtoto wa saba wa Joseph P. Kennedy Sr. na Rose Kennedy. Baada ya kutumikia katika Shirika la Naval la Marekani  kutoka mwaka wa 1944 hadi 1946, Kennedy alirudi Chuo Kikuu cha Harvard na alihitimu mwaka wa 1948. Alipata shahada ya sheria kutoka Chuo Kikuu cha Virginia na alikiri kwenye bar ya Massachusetts mnamo 1951. Alianza sera yake kazi ya mwaka ujao kama meneja wa kampeni ya mafanikio ya ndugu yake John kwa Seneti ya Marekani. Kabla ya kuingia ofisi ya umma mwenyewe, alifanya kazi kama mwandishi wa Boston Post na kama shauri msaidizi wa kamati ya Senate inayoongozwa na Seneta Joe McCarthy. Alipata tahadhari ya kitaifa kama shauri kuu la Kamati ya Kazi ya Sherehe ya Kazi mwaka 1957 hadi 1959, ambako aliwahirisha Rais Teamsters Jimmy Hoffa juu ya mazoea ya uharibifu wa umoja wake Kennedy alijiuzulu kutoka kamati ya kufanya kampeni ya ndugu yake katika uchaguzi wa rais wa 1960. 

Alichaguliwa Mwanasheria Mkuu wa Marekani baada ya uchaguzi uliofanikiwa na aliwahi kuwa mshauri wa karibu zaidi kwa Rais kutoka 1961 hadi 1963. Umiliki wake unajulikana kwa utetezi wake kwa Movement ya Haki za Kiafrika na Marekani, kupambana na uhalifu uliopangwa na Mafia , na kuhusika katika sera ya kigeni ya Marekani kuhusiana na Cuba. Baada ya kuuawa kwa kaka yake, alibakia katika ofisi katika Utawala wa Johnson kwa miezi kadhaa. Aliondoka ili kukimbia Seneti ya Marekani kutoka New York mwaka wa 1964 na kushindwa na klabu ya Republican Kenneth Keating. Katika ofisi, Kennedy alipinga ubaguzi wa rangi na ushiriki wa U.S. katika vita vya Vietnam. Alikuwa mwanasheria wa masuala yanayohusiana na haki za binadamu na haki ya kijamii na kuunda uhusiano na Martin Luther King Jr. na Cesar Chavez.

Mwaka wa 1968, Kennedy alikuwa mgombea wa kuongoza kwa uteuzi wa Kidemokrasia; Alitoa wito hasa kwa masikini, Waafrika wa Kiafrika, wa Puerto Rico, Wakatoliki na wachanga. Alimshinda Seneta Eugene McCarthy katika primaries ya rais wa California na South Dakota. Muda mfupi baada ya usiku wa manane tarehe 5 Juni 1968, Kennedy aliuawa na Sirhan Sirhan, mwenye umri wa miaka 24 wa Palestina, kwa sababu alikuwa amemtetea msaada wa Marekani kwa Israeli. Kennedy alikufa siku iliyofuata.

Wanasiasa wa Marekani
Klabu

Klabu inaweza kutaja:

Sanaa, burudani, na vyombo vya habari  
 Klabu, wahusika wa Yie Ar Kung-Fu
 Klabu ya muziki
 Klabu ya usiku

Mchezo 
Klabu (michezo) ni timu, kikosi, jamii ya kimichezo ambayo inashiriki katika mashindano ya michezo

Biolojia 
Klabu (anatomia), sehemu ya mwili karibu na mkia wa dinosauri na mamalia

Kompyuta na teknolojia  
Klabu, himaya ya juu kwenye gredi za intaneti

Mashirika  
 Klabu (shirika), aina ya ushirika
 Klabu ya majadiliano ya kitabu, mzunguko wa kusoma
 Klabu ya mauzo ya kitabu, utaratibu wa uuzaji
 Club Med, kampuni ya likizo
 Klabu ya wanafunzi
 Klabu ya wanawake
Cesar Romero

Cesar Julio Romero Jr. (5 Februari 1907 - 1 Januari 1994) alikuwa mwigizaji, mwimbaji na msanii wa sauti wa Marekani. 

Alikuwa akifanya kazi katika redio na televisheni kwa karibu miaka 60.

Kazi zake mbalimbali za kuigiza zilijumuisha wapenzi wa Kilatini, takwimu za historia katika michezo ya mavazi, wahusika katika tamthiliya za ndani, na vichekesho kwenye mfululizo wa televisheni ya Batman, ambaye alikuwa amejumuishwa katika orodha ya TV Guide ya 2013 ya Wasanii 60.

Waimbaji wa Marekani
Johann Friedrich Ludwig Hausmann

Johann Friedrich Ludwig Hausmann (Hannover, 22 Februari 1782 - Göttingen, 26 Desemba 1859) alikuwa mhandisi wa uchimbaji wa madini nchini Ujerumani.

Maisha 
Johann Friedrich alifundishwa huko Göttingen, ambapo alipata Ph.D. ya uhandisi. 

Miaka miwili baada ya kutengeneza ziara ya kijiolojia ya Denmark, Norway na Sweden mwaka 1807, aliwekwa mkuu wa taasisi ya madini ya serikali huko Westphalia, na kuanzisha shule ya migodi huko Clausthal katika milima ya Harz.

Mnamo mwaka wa 1811 alichaguliwa kuwa profesa wa teknolojia ya madini na jiolojia na mineralogy katika chuo kikuu cha Göttingen, ambacho kilichukua muda mfupi kabla ya kifo chake. Zaidi ya hayo, alikuwa katibu wa Royal Academy of Science huko Göttingen kwa miaka mingi.

Mwaka 1816, yeye pamoja na Friedrich Stromeyer, walielezea allophane ya madini. Mnamo mwaka 1847 alitunga jina la madini "biotite" kwa heshima ya mwanafizikia Jean Baptiste Biot. 

Pia anajulikana kwa kuingiza jina la pyromorphite (1813) na rhodochrosite (1813).

Viungo vya nje

Waliozaliwa 1782
Waliofariki 1859
Wanafizikia wa Ujerumani
Andreas Christensen

Andreas Christensen (alizaliwa 10 Aprili 1996) ni mchezaji wa mpira wa miguu ambapo anaichezea klabu ya Chelsea na timu ya taifa ya Denmark.

Waliozaliwa 1996
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Denmark
Asidi hidrokloridi

Asidi hidrokloridi ni kemikali ambayo ni mmumunyo wa gesi ya kloridi ya hidrojeni HCl katika maji.

Asidi hidrokloridi huweza kupatikana katika maabara za kisayansi na pia ndani ya tumbo la binadamu.

Asidi hiyo tumboni hutumika katika kuua bakteria wanaokuja pamoja na chakula kilichomezwa na mtu na hasa kuvunja molekuli za chakula kwa umeng'enyaji.

Kemia
Gerard Pique

Gerard Piqué Bernabéu ni mchezaji wa kulipwa wa Hispania ambaye anacheza beki katika timu ya FC Barcelona na timu ya taifa ya Hispania.

Mzaliwa wa Barcelona Piqué, awali alihamia klabu ya Manchester United mwaka 2004, ambapo alikaa kwa miaka minne, kabla ya kurudi Barcelona chini ya uongozi wa Pep Guardiola, na alisaidia klabu hiyo kushinda UEFA mwaka 2008-09 na 2014-15. 

Yeye ni mmoja wa wachezaji wanne ambao wameshinda Ligi ya Mabingwa ya UEFA miaka miwili mfululizo na timu tofauti, wengine ni Marcel Desailly, Paulo Sousa na Samuel Eto'o.

Piqué pia amewakilisha Hispania, alifanya jukumu muhimu katika timu ya Hispania iliyoshinda Kombe la Dunia la 2010 FIFA na UEFA euro 2012 .

Manchester United 
Piqué alihamia Manchester United mnamo Oktoba 2004, kwa nafasi ya marehemu John O'Shea katika ushindi wa Kombe la Ligi kwenye Crewe Alexandra kama kituo cha chake. Alifanya kazi yake ya kwanza tarehe 29 Machi 2006 dhidi ya West Ham United, katika mechi ya Ligi Kuu ya Old Trafford, akicheza nyuma, kwa kuwa Gary Neville hakuwepo kwasababu ya kuumia.
 
Mnamo tarehe 5 Mei 2007, ilitangazwa kwamba Piqué atakaa Old Trafford kwa msimu unaofuata. Sir Alex Ferguson alikuwa na nia ya kutathmini fomu ya Piqué huko La Romareda tarehe 6 Mei 2007, kabla ya mkutano ambapo vyama viwili vinaweza kujadili matarajio ya baadaye ya Piqué na klabu hiyo. Hata hivyo, Ferguson hakuweza kuhudhuria kwa sababu ya matatizo ya ndege.

FC Barcelona 
Tarehe 27 Mei 2008, Piqué alisaini mkataba wa miaka minne na Barcelona, na kifungu cha € 5 milioni cha kumnunua.na kulipwa mshahara wa £ milioni 5 kwa mchezaji huyo.  Alielezea furaha yake katika kusaini tena na klabu yake ya udogo, alisema  kuwa amefurahi kuhamia Barcelona. Mchezaji Gerard Pique alizaliwa tarehe 2 februari 1987 huko Barcelona Spain.

Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Hispania
Gianluigi Buffon

Gianluigi Buffon (alizaliwa 28 Januari 1978) ni mchezaji wa mpira wa miguu akicheza katika nafasi ya golikipa. 

Alikuwa nahodha wa timu ya taifa ya Italia hadi alipostaafu kuitumikia timu hiyo mwaka 2017.

Gianluigi Buffon ama 'Gigi' alitwaa tuzo mbalimbali za kimataifa na za ligi kuu nchini Italia. Ameshinda tuzo ya golikipa bora mara nne na tuzo ya golikipa bora wa michuano ya UEFA. 

Timu alizowahi kuchezea ni pamoja na Parma ya hukohuko nchini Italia pamoja na Juventus F.C., pia Paris Saint-Germain F.C. (PSG) ya Ufaransa.

Waliozaliwa 1978
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Italia
Orodha ya makala za afya na magonjwa

Orodha ya makala za afya na magonjwa inaonyesha makala zote zilizojumlishwa kwenye tarehe 25 Februari 2018 katika Jamii:Afya pamoja na jamii ndogo chini yake kama vile 

 Jamii:Afya ya umma‎ (3 P)
 Jamii:Dalili‎ (3 P)
 Jamii:Madawa‎ (1 C, 12 P)
 Jamii:Hospitali‎ (1 C, 7 P)
 Jamii:Jinakolojia‎ (1 P)
 Jamii:Magonjwa‎ (8 C, 79 P)
 Jamii:Ulemavu‎ (5 P)
 Jamii:Usafi‎ (4 P)
 Jamii:Uzazi wa mpango‎ (5 P)
 Jamii:Virusi‎ (4 P)
 Jamii:Virutubishi‎ (1 C)

Orodha za muda
Afya
John Dalton

John Dalton (6 Septemba 1766-27 Julai 1844) alikuwa mwana kemia na fizikia wa Uingereza (alizaliwa Cumberland). 

Anafahamika sana kwa sababu ya ugunduzi wake wa nadharia ya atomu. Pia alifanya masomo ya kwanza ya upofu wa rangi.

Nadharia ya atomu ya Dalton 
Nadharia ya Dalton ni nadharia ya kisayansi kuhusu atomu. Aliunda nadharia hiyo kuelezea kuhusu vipi elementi zingeungana kwa njia fulani. Wazo la atomu lilikuwa limekwisha kuwako kwa wakati ule lakini lilikuwa halikubaliki kwa upana zaidi. Nadharia ya Dalton ilikuwa imejikita zaidi katika muonekano wa kawaida. Lakini kabla ya hapo ilikuwa imejikita sana katika falsafa.

Nadharia yake ilikuwa ikisema:
 Kila kitu (maada) imeundwa na atomu
 Hakuna kinachoweza kuwa kidogo zaidi ya atomu
 Atomu haiwezi kuundwa ama kuharibiwa
 Mabadiliko ya kikemikali yanaweza kutokea pale atomu inapo zunguka,kuwekwa au kutolewa kwenye kundi fulani la atomu
 Atomu za elementi moja zipo sawa kwa sababu zina uzito sawa wa kiatomu

Japokuwa anahusishwa katika nadharia za siku hizi, lakini alikuwa akifanya makosa katika sehemu mbalimbali kwenye nadharia yake. Sasa tunafahamu kwamba atomu inaweza kuundwa au kuharibiwa kwa kazi za nyuklia. Pia tunatambua kuwa atomu inaweza kuwa na uzito tofauti wa kiatomiki, lakini kwa vyovyote  ameleta mchango katika ugunduzi wa vitu vingi kuhusu atomu katika sayansi, hasa kemia.

Viungo vya nje

Wanasayansi wa Uingereza
Uchimbaji madini

.
Uchimbaji madini ni kitendo cha kuchimba ardhi kwa ajili ya kupata madini. Kitu chochote ambacho hakiwezi kukuzwa kwa njia ya michakato ya kilimo au kuundwa katika maabara au kiwanda ni lazima kichimbwe. Kile kitendo cha kuchukua madini kutoka ardhini ndicho kinachoitwa uchimbaji madini. 

Uchimbuaji wa madini ya thamani au vifaa vingine vya kijiolojia kutoka duniani unaweza kufanywa ili kupata madini ya metali au yasiyo metali, kwa mfano: almasi, dhahabu, shaba, makaa ya mawe, chumvi, chuma, mawe, chokaa, choko, mwamba chumvi, potashi, changarawe, udongo, petroli, gesi asilia au hata maji. 

Uchimbaji mwingine hufanywa kwa kuondoa uchafu juu ya ardhi. Uchimbaji huu huitwa uchimbaji wa juu ya ardhi. Uchimbaji mwingine hufanywa kwa kuchimba ndani zaidi kwenye ardhi kwenye mashimo ya machimbo ya madini. Aina hii ya uchimbaji huitwa uchimbaji wa ardhini. Lakini kuna baadhi ya madini yanachimbwa kwa njia tofauti kabisa na aina hizi za uchimbaji, mfano machimbo ya madini ya dhahabu.

Mfanyakazi anayechimba madini huitwa mchimba madini. Uchimbaji wa madini wa chini ya ardhi ni wa hatari sana: wachimba madini kila mwaka hufa kwenye ajali hizo, mara nyingi katika nchi maskini. Kifaa muhimu kwa ajili ya kuongeza usalama hutumika ili kupunguza vifo vya wachimba madini.

Kuna baadhi ya miji iliyoanza kwa ajili ya uchimbaji madini na wakazi wa maeneo hayo huwa ndio wanaochimba madini hayo kama ajira.

Historia 
Uchimbaji wa mawe na chuma imekuwa shughuli za binadamu tangu nyakati za kihistoria. Michakato ya kisasa ya madini huhusisha utafutaji wa miili ya madini, uchambuzi wa uwezekano wa faida ya mgodi uliopendekezwa, uchimbaji wa vifaa vinavyotakiwa, na kukamilisha mwisho wa ardhi baada ya mgodi kufungwa.

Tangu mwanzo wa ustaarabu, watu wametumia jiwe, keramik na baadaye metali zilizopatikana karibu na uso wa Dunia. Hizi zilitumika kufanya vifaa vya mapema na silaha; Kwa mfano, jiwe la juu linapatikana kaskazini mwa Ufaransa, kusini mwa Uingereza na Poland lilikuwa linatumiwa kuunda zana za majani. Migodi ya miguu imepatikana katika maeneo ya shimo ambapo sehemu za jiwe zilifuatiwa chini ya ardhi na  nyumba. Migahawa  yaKrzemionki ni maarufu sana, na kama vile migodi mingine ya majani, ni asili ya zama za mwisho za mawe (ca 4000-3000 BC). Miamba mingine migumu iliyopigwa au iliyokusanywa kwa shanga ni pamoja na jiwe la kijani la sekta ya shaba ya Langdale iliyo katika Wilaya ya Ziwa la Uingereza.

Mgodi wa zamani zaidi juu ya rekodi za akiolojia ni "Pango la Simba" nchini Eswatini, ambayo ufanyaji wa tarehe kwa mionzi ya kaboni inaonyesha kuwa karibu miaka 43,000. Katika tovuti hii watu wa zama za kati za mawe walichimba madini ili kuifanya rangi nyekundu. Mimea ya umri kama huo katika Hungary inaaminika kuwa maeneo ambayo Uholanzi inaweza kuwa na minda ya madini kwa silaha na zana.

Kazi
Uchumi
Madini
Wengu

Wengu (pia "bandama "; kwa Kiingereza spleen, kutoka Kigiriki: σπλήν) ni kiungo cha mwili chenye nafasi katika mzunguko wa damu. Iko ndani ya fumbatio ya mwili karibu na tumbo. 

Wengu ya mtu mzima huwa na ukubwa wa takriban sentimita 11 × 7 × 4 na uzito wa gramu 150-200.

Kazi yake ni kuongeza idadi ya seli nyeupe za damu halafu kuondoa seli nyekundu za damu zilizozeeka.

Katika watoto ina pia jukumu la kutengeneza seli nyekundu za damu. Watu wazima kwa kawaida wanaweza kuishi bila wengu.

Tanbihi

Viungo vya mwili
Damu
Kula

Kula ni kitendo cha kiumbe hai kuingiza chakula ndani ya mwili wake kupitia mdomo wake. Kula humfanya kiumbe hai kuwa na nguvu. Viumbe hai wanahitaji kula ili miili yao iendelee kufanya kazi. 

Matatizo mbalimbali ya kiafya yanaweza kutokea kiumbe asipopata mlo kamili.

Tazama pia
 Unene wa kupindukia
 Unyafuzi

Chakula
Mwili
Afya
Seli nyeupe za damu

Seli nyeupe za damu (kwa Kiingereza: White blood cells, kifupi: WBCs; pia leukocytes au leucocytes) ni miongoni mwa aina za seli za damu. Ndizo seli zinazohusika na mfumo wa kingamaradhi ili kulinda mwili hidi ya maambukizi. 

Kuna aina tatu za seli za damu, ambazo ni seli nyekundu, seli sahani pamoja na seli nyeupe. Kwa idadi seli nyeupe ndizo zilizo chache kuliko seli nyingine zote.

Zinapatikana katika mwili wote.

Seli nyeupe hufanya kazi ya kupambana na viini vya magonjwa mbalimbali. Viini vya magonjwa huweza kuwa vijidudu, bakteria au virusi. Seli nyeupe hufanya kama askari wa mwili. Viini vya magonjwa vinapoiingia mwilini huanza kushambulia kwanza seli nyeupe za damu. Hivyo kama seli hizo ni dhaifu basi ni rahisi mwili kushambuliwa na viini hvyo.

Seli nyeupe huimarishwa kwa kula mlo kamili hasa vyakula venye vitamini. Vyakula vyenye vitamini ni kama matunda na mbogamboga hasa za majani. Seli nyeupe huimarishwa kwa vitamini kwani magonjwa mengi husababishwa na upungufu wa vitamini.

Tazama pia
 Seli nyekundu za damu

Tanbihi

Viungo vya nje

 Atlas of Hematology
 

Damu
Telegramu

Telegramu (kutoka Kigiriki tele: mbali na gramma: andiko, herufi) ni ujumbe wa kuandikwa unaopitishwa na huduma ya posta au kampuni ya telegrafu kwa njia ya umeme na waya. Upande wa kupokea telegramu unaandikwa kwenye karatasi na kutumwa kwa mpokeaji.

Telegramu zilikuwa njia ya kuwasilisha ujumbe haraka kuanzia katikati ya karne ya 19 hadi mwisho wa karne ya 20. Zilitumiwa sana kwa sababu simu za binafsi hazikuwa kawaida. Siku hizi huduma hii imeshasimamishwa katika nchi mbalimbali kwa sababu hazihitajiki tena kutokana na uenezaji wa simu za mkononi na barua pepe.

Pale mwanzoni huduma ya telegrafu ilitumia mfumo wa Samuel Morse ambako mtumishi aligonga kifaa kilichotuma mishtuko mifupi na mirefu ya umeme kupitia waya kwa mtumishi mwingine. Kila herufi iliwakilishwa kwa ufuatano wa mishtuko hizi, mfano mshtuko mrefu na mfupi kama –· kwa "a" au ufuatano wa mishtuko mirefu na mifupi miwili-miwili kama ––·· kwa "z". Mtumishi upande wa kupokea ama alisikia mishtuko hii kama sauti au aliziona kama ufuatano wa nukta na mistari uliotoka katika mashine ndogo iliyoweza kuchora alama hizi kwenye karatasi. Baadaye kazi hii ilirahisishwa kwa mashine ya taipu zilizoweza kubadilisha maandishi kwa mishtuko ya umeme na kinyume.

Pale mwanzoni teknolojia hii ilitumiwa na makampuni ya reli, baadaye pia kati ya miji kama huduma za posta. Tangu mwaka 1850 nyaya za kwanza zilitandazwa pia chini ya bahari na kuwezesha mawasiliano ya haraka ya kimataifa. Mnamo mwaka 1870 nchi nyingi za Dunia ziliunganishwa na mtandao wa telegrafu. 

Teknolojia iliyopatikana iliweza kuwasilisha maneno hadi 50 pekee kwa dakika kwa sababu matini ilipaswa kutumwa kwa mkono herufi kwa herufi. Gharama za telegramu zilikuwa juu kutegemeana na idadi ya maneno na hii ilisababisha kutokea kwa lugha ya mafupisho.

Kwa upande wa kupokea mtumishi aliandika ujumbe kwenye fomu ya telegramu iliyowekwa katika bahasha na kwa kawaida kupelekwa kwa mpokeaji kwa njia ya tarishi aliyetumia baisikeli, pikipiki au gari. Kulikuwa pia na huduma za kumsomea mpokeaji ujumbe kwa njia ya simu.

Tazama pia 
Telegrafu

mawasiliano

Posta
Nyoka-miti Mweusi

Nyoka-miti weusi ni spishi za nyoka za jenasi Thrasops katika familia Colubridae. Wanafanana na kukwi-miti lakini rangi yao ni nyeusi badala ya kijani.

Nyoka hawa ni warefu kuliko kukwi: kwa kipeo m 2-2.5 kulingana na spishi na kwa wastani m 1.4-1.8. Magamba ya mgongo ya T. jacksoni na T. schmidti yana miinuko lakini yale ya spishi nyingine ni laini. Magamba ya tumbo ya spishi zote yana miinuko pia inayosaidia nyoka hawa kupanda juu ya miti. Rangi yao ni nyeusi lakini koo ni kijivu, jeupe au njano mara nyingi.

Nyoka-miti weusi huishi mitini ambapo huwinda mijusi, vinyonga na vyura. Mara nyingi hukamata mamalia na ndege wadogo na hula mayai ya ndege pia. Pengine hukamata chura ardhini.

Nyoka hawa hawana sumu na hawang'ati kwa kawaida, lakini wanafanana sana na namna nyeusi ya  ngole na kwa hivyo jihadhari. Wakitishwa hujaribu kutoroka na mara nyingi huruka chini, hata katika maji. Shingo yao inafura wakitegwa.

Spishi
 Thrasops flavigularis  Nyoka-miti Mweusi Koo-njano (Yellow-throated bold-eyed tree snake)
 Thrasops jacksoni Nyoka-miti wa Jackson (Jackson's black tree snake)
 Thrasops occidentalis Nyoka-miti Mweusi Magharibi (Western black tree snake)
 Thrasops schmidti Nyoka-miti wa Schmidt (Schmidt's bold-eyed tree snake)

Marejeo
 Spawls, S., Howell, K., Drewes, R. & Ashe, J. (2002) A field guide to the Reptiles of East Africa. Academic Press, San Diego, CA, USA.

Viungo vya nje
 Hazinadata ya watambaachi

Nyoka
Nyota kibete nyeupe

Kibete cheupe (nyota kibete nyeupe, ing. white dwarf) ni nyota ndogo yenye umri mkubwa iliyo karibu na mwisho wa maisha yake. Imeshamaliza fueli yake ya myeyungano nyuklia imejikaza na kugandamiza masi yake katika mjao mdogo. Ina jotoridi ya juu usoni lakini mwangaza wake ni dhaifu. Jotoridi ya juu inasababisha rangi yake nyeupe. Jina "kibete" linatokana na mwangaza hafifu unaosababishwa na eneo dogo la uso wake.

Nyota kwenye safu kuu kama Jua huwa na nusukipenyo ya kilomita milioni lakini kibete cheupe kina nusukipenyo ya km 10,000 pekee yaani kama sayari. Hata hivyo kibete cheupe kina masi sawa na nyota katika mjao mdogo na pia graviti kama nyota. Densiti yake ni kubwa sana.

Kibete cheupe kinatokana na nyota isiyo na masi kubwa na kuisha akiba ya fueli. Ni kiini cha jitu jekundu kinachobaki wakati nyota kubwa inaachana na matabaka yake za nje. Ndani ya kiini hiki cha nyota kubwa ya awali hakuna mchakato wa myeyungano nyuklia tena kwa hiyo hakuna chanzo cha nishati. Nuru inayoendelea kutoka ni nishati ya joto lakini hii inaendelea kupotea polepole. 

Masi ya kibete cheupe inafanywa na mata iliyopotoka (degenerate matter); yaani atomu zake zimegandamizwa mno ikiwa elektroni zimeachana na viini vya atomu. Hivyo ni masi ya ioni (atomi yenye chaji) na elektroni zisizoshikamana kama kawaida. Hali hii inaruhusu viini vya atomu kukaribiana sana kuliko atomu kamili na hii inawezesha densiti kubwa ya kibete cheupe.

Wakati huohuo, ndani ya nyota kibete nyeupe, kuna shinikizo la elektroni huru zinazoelekea kuachana na shinikizo hili linazuia nyota yote kujikaza zaidi kutokana na graviti yake hivyo nyota inakaa kwa uwiano thabiti. 

Kibete cheupe kinaendelea kupoa polepole. Lakini ikipata tena masi mpya, kwa mfano wa kuivuta kwa graviti yake kutoka nyota jirani, inaweza kukua na kuvuka kiwango chake cha kukaa thabiti. Hapa mlipuko unaweza kutokea kwa umbo la nova.

Marejeo

Aina za nyota
Ndoo (kundinyota)

Ndoo (pia: Dalu) ni kundinyota la zodiaki linalojulikana kimataifa kwa jina lake la kimagharibi la Aquarius. Ni moja ya kundinyota zinazotambuliwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia 

Nyota za Ndoo huwa haziko pamoja kihalisi lakini zinaonekana tu vile kutoka duniani. Kwa uhalisi kuna umbali mkubwa kati yao, kama ziko mbali au jirani nasi. Kwa hiyo kundinyota "Ndoo" linaonyesha eneo la angani jinsi tunavyoiona kutoka Duniani.

Jina
Kundinyota hili linajulikana kwa jina la Dalu kwa miaka mingi kwa mabaharia Waswahili walioitumia kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina asilia la Dalu linatokana na Kiarabu دلو dalu  ambalo linamaanisha "ndoo ya kubebea maji". Jina hili lilipokelewa na Waarabu kutoka kwa Wagiriki wa Kale waliosema Ὑδροχόος hidro-kho-os "mwagiliaji maji" na hao walipokea kundinyota hili kutoka kwa Wababeli. 

Katika unajimu wa kisasa katika Afrika ya Mashariki jina "Dalu" limesahauliwa ikiwa kundinyota linaitwa kutokana na ishara yake tu "Ndoo".

Mahali pake 
Ndoo iko angani kwenye mstari wa ekliptiki kati ya Mbuzi au Jadi (:en:Capricornus) na Hutu (:en:Pisces).

Magimba ya angani 
Kuna nyota nyingi katika eneo la kundinyota hili lakini zote si angavu sana. Nyota angavu zaidi ni Beta Aquarii ambayo ni nyota jitu kubwa njano yenye mwangaza unaoonekana wa 2.9. 

Nyota kadhaa zilitambuliwa kuwa na mifumo ya sayari kwa mfano nyota Gliese 876 .

Tanbihi

Marejeo
 Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 45 ff (online kwenye archive.org)
 Jan Knappert, 1993: THE SWAHILI NAMES OF STARS, PLANETS AND CONSTELLATIONS; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331

Viungo vya Nje
  Constellation Guide:Aquarius  
Aquarius the water carrier, kwenye tovuti ya Ian Ridpath, Star Tales, iliangaliwa Oktoba 2017
Aquarius, kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Oktoba 2017
 Kim Ann Zimmermann: Aquarius Constellation: Facts About the Water Bearer, tovuti la space com, iliangaliwa Desemba 2017

 

Makundinyota ya Zodiaki
Kisiwa cha Nabuyongo

ni kati ya visiwa vya mkoa wa Kagera, kaskazini mwa Tanzania.

Kinapatikana katika ziwa Nyanza, la pili duniani kwa ukubwa.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Visiwa vya Tanzania
Mkoa wa Kagera
Ziwa Viktoria
Andres Iniesta

Andrés Iniesta Luján (alizaliwa tarehe 11 Mei 1984) ni mchezaji wa mpira wa miguu kutoka nchini Hispania anayecheza kama kiungo wa kati kwenye klabu ya Barcelona na timu ya taifa ya Hispania. Ni nahodha wa Barcelona F.C..

Iniesta alitokea La Masia,akademi ya Barcelona,baada ya kuhama mahali alipozaliwa.Alicheza kwenye klabu hiyo akiwa na umri wa miaka 18 mwaka 2002.alianza kuitumikia Barcelona tangu msimu wa 2004-05 mpaka sasa.Iniesta ana mchango mkubwa Barcelona alipoiwezesha kuchukua makombe ya kihistoria miaka ya 2009 na 2015,na tuzo zake 33 zimemfanya kuwa mchezaji mwenye heshima kubwa pale Hispania wa muda wote.

Iniesta kuichezea Hispania ya wenye umri chini ya miaka 16,baadaye 19 na 21 kabla ya kuitumikia timu ya taifa 2006.Aliisaidia Hispania kushinda Euro 2008,akicheza kila mechi.Iniesta pia alikuwa ni mmoja wa timu ya washindi wa kombe la dunia 2010.Alifunga goli la ushindi kwenye fainali za michuano hiyo dhidi ya Uholanzi,na baada ya hapo kuwa mchezaji bora wa mechi na kuwa kwenye timu bora ya mashindano.Kwenye Euro 2012,Iniesta aliiongoza timu yake kupata ushindi wa mara ya pili mfululizo, na kuchaguliwa tena kuwa mchezaji bora wa mechi ya fainali dhidi ya Italia,na kuwa mchezaji bora wa michuano.

Iniesta anatambulika kuwa mchezaji bora kwa kipindi cha uchezaji wake na mmoja wa viungo bora wa muda wote.tangu 2009,alikuwa akichaguliwa kwenye timu bora ya UEFA kila mwaka mara sita na amekuwa akichaguliwa kwenye watu 16 bora kwenye kombe la dunia (FIFA World XI) kwenye vigezo tisa.Iniesta alishinda tuzo ya mchezaji bora wa UEFA mwaka 2012. Alikuwa mchezaji bora wa dunia wa tatu nyuma ya Messi aliyekuwa wa kwanza mwaka 2010.

Waliozaliwa 1984
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Hispania
Kisiwa cha Ukerewe

ndicho kisiwa kikuu cha Tanzania ambacho kinapatikana katika Ziwa Viktoria, kiasi kwamba hilo linaitwa pia "Ziwa Ukerewe". Wenyeji wanakiita "Bukerebe".

Kikiwa na eneo la Km² 530 hivi, ndicho pia kisiwa kikuu cha Afrika kisicho cha baharini na kisiwa cha ziwani cha pili duniani kwa ukubwa.

Pamoja na visiwa vya jirani kinaunda Wilaya ya Ukerewe katika Mkoa wa Mwanza. 

Wakazi wake ni 345,147.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org
 Gerald W. Hartwig, Changing Forms of Servitude among the Kerebe of Tanzania; katika: Slavery in Africa: Historical and Anthropological Perspectives, ed Suzanne Miers, Igor Kopytoff, Univ of Wisconsin Press 1979, ISBN 0299073343 (kupitia google books)
Gerald W. Hartwig: Long-Distance Trade and the Evolution of Sorcery among the Kerebe, katika: African Historical Studies Vol. 4, No. 3 (1971), pp. 505-524]

Wilaya ya Ukerewe
Visiwa vya Tanzania
Mkoa wa Mwanza
Ziwa Viktoria
Kisiwa cha Ukara

(au Bukara) ni kisiwa kimojawapo cha mkoa wa Mwanza, kaskazini mwa Tanzania.

Kinapatikana katika ziwa Nyanza, la pili duniani kwa ukubwa, kilometa 10 kaskazini kwa kisiwa cha Ukerewe ambacho ndicho kikubwa kuliko vyote vya ziwani katika bara la Afrika.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania
 Wakara

Tanbihi

Viungo vya nje 
 Detailed map of Ukerewe and Ukara islands 
 Mwanza Guide commented photo gallery of Ukara Island 
 "Bukara", New York Times, June 20, 1920. Article on Ukara Island's economy.
 "The Lesson of Ukara", E. Berton Spence, The Free Market (Ludwig von Mises Institute monthly), December 1999.
 Geonames.org

Visiwa vya Tanzania
Ziwa Viktoria
Mkoa wa Mwanza
Kisiwa cha Saanane

ni kisiwa kimojawapo cha Tanzania ambacho kinapatikana katika Ziwa Viktoria.

Ndipo ilipo Hifadhi ya kisiwa cha Saanane.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania

Visiwa vya Tanzania
Ziwa Viktoria
Kisiwa cha Rubondo

ni kisiwa kimojawapo cha mkoa wa Geita, kaskazini mwa Tanzania, ambacho kinapatikana katika Ziwa Viktoria, ambalo ni ziwa la pili kwa ukubwa duniani, likiwa linazungukwa na nchi tatu, Tanzania, Kenya na Uganda.

Ndipo ilipo hifadhi ya kisiwa cha Rubondo iliyoanzishwa huko kwa sababu kisiwa cha Rubondo ni makazi na mazingira muafaka ya kuzaliana samaki wakiwemo sato na sangara. Sangara huweza kuwa na ukubwa wa hadi kilo 100.

Fukwe za kisiwa hiki ni miongoni mwa makazi ya pongo na nzohe. Aidha hifadhi hii ni maskani makuu ya ndege na samaki kama zumbuli, chechele na taisamaki.

Mbali na ndege hao kisiwa hiki ni makazi ya aina nyingine nyingi za ndege wa majini na mimea kadhaa ambayo hutoa harufu nzuri ya kuvutia. 

Wanyama wakazi wa hifadhi hii ni kama viboko, pongo, nzohe, fisi maji, mamba na pimbi ambao wanashirikiana makazi na wanyama waliohamishiwa katika hifadhi hii kama sokwe, tembo, mbega weusi na weupe na twiga.

Namna ya kufika
Hifadhi hii ina ukubwa wa kilometa za mraba 457 na iko kaskazini magharibi mwa Tanzania, katika mkoa wa Geita. Pia hifadhi hii
-Inafikika kwa ndege za kukodi kutoka Arusha, Ziwa Manyara, Serengeti na Mwanza. 
-Kwa njia ya barabara kutoka Mwanza-Sengerema-Geita-Nkome kisha kwa boti hadi hifadhini.
-Kwa meli ndogo kutoka Muleba na Bukoba vilevile kwa njia ya barabara kutoka wilaya za Biharamulo na Muleba kupitia kijiji cha Mganza.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org
TANAPA
Utalii wa Tanzania 
Safiri Tanzania

Visiwa vya Tanzania
Ziwa Viktoria
Mkoa wa Geita
Kisiwa cha Kilwa

Kisiwa cha Kilwa ni kisiwa kimojawapo cha Tanzania ambacho kinapatikana katika Bahari ya Hindi. Kipo karibu na pwani ya Mkoa wa Lindi kikitazama mji mdogo wa Kilwa Masoko.

Kisiwa cha Kilwa ni mahali mashuhuri kihistoria na kina maghofu ya Kilwa Kisiwani iliyokuwa mji muhimu wa biashara kwenye pwani ya Uswahilini.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania
 Kilwa Kisiwani

Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Mkoa wa Lindi
Kisiwa cha Chole

Kisiwa cha Chole ni kisiwa kidogo kwenye funguvisiwa la Mafia ambayo ni sehemu ya mkoa wa Pwani, nchini Tanzania, ambacho kinapatikana katika Bahari ya Hindi.

Kisiwa kina eneo la takriban kilomita ya mraba 1. Kuna kijiji kimoja cha Chole chenye vitongoji vya Mwapepo, Mnyange na Kilimani ambacho ni sehemu ya kata ya Jibondo.

Historia
Kufuatana na taarifa ya Oskar Baumann mji wa Chole ulianzishwa baada ya mashambulio ya Wasakalava kutoka Madagaska walioangamiza mji wa Kua kwenye kisiwa jirani cha Juani mnamo mwaka 1829. Bauman aliandika katika taarifa yake ya 1895 kwamba kila mwezi nazi milioni moja zilitolewa nje kutoka Mafia yote kupitia Chole, pamoja na kamba na mikeka. Hadi sehemu ya kwanza ya karne ya 20 Chole ilikuwa mji muhimu zaidi wa Mafia yote. Kamusi ya Koloni za Kijerumani (1920) iliita Chole "mahali pakuu pa biashara pa visiwa vya Mafia" na mwaka 1913 kulikuwa na makampuni ya biashara 13 ya Waarabu, Waswahili na Wahindi pamoja na makampuni 3 ya Wazungu. 

Wakati ule wa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani Chole ilikuwa pia na vituo vya forodha na posta. Lakini meli kubwa za Kizungu zilishindwa kuingia katika bandari yake kutokana na uhaba wa kina cha kutosha zilifika Kilindoni kwenye kisiwa kikuu. Hivyo Wajerumani walihamisha makao makuu ya serikali kwenda Kilindoni kwenye mwaka 1913.

Baadaye umuhimu wa Chole ulipungua haraka; Waingereza walitwaa visiwa vya Mafia kwenye mwaka 1915; mashambulio yao dhidi ya koloni la Kijerumani yaliwahi hapa kwa sababu walitafuta njia ya kushambulia manowari ya SMS Koenigsberg iliyojificha kwenye delta ya mto Rufiji. Waingereza waliendelea kutumia Kilindoni kwenye kisiwa kikuu kama makao makuu ya utawala wao.

Leo hii kuna maghofu mengi ya majengo makubwa katika sehemu ya kisiwa inayoitwa "Chole mjini" iliyopo upande wa kaskazini wa kisiwa, karibu na kituo cha kivuko kwenda Mafia. Jengo la kituo cha forodha cha Wajerumani limekarabatiwa, kuna pia jengo la gereza la zamani linalotambuliwa kwa urahisi.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania

Tanbihi

Viungo vya nje
 Chole Island kwa Geonames.org
Oskar Baumann, Barua ya 7 Novemba 1895 kutoka Chole, Barua tano za Baumann (jer.) kuhusu safari yake kwenye visiwa kati ya Pemba na Kilwa, katika jarida ya Shirika la Jiografia ya Leipzig, nakala ya dijitali katika maktaba ya Chuo Kikuu cha Dresden, Ujerumani  

Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Mkoa wa Pwani
Kisiwa cha Bongoyo

ni kisiwa kimojawapo cha Tanzania ambacho kinapatikana katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania

Picha

Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Kisiwa cha Chumbe

ni kati ya visiwa vya mkoa wa Unguja Mjini Magharibi, Zanzibar, nchini Tanzania, ambacho kinapatikana katika Bahari ya Hindi, kilichopo km 13 kusini mwa mji wa Zanzibar kikitazama Fumba Town. 

Kisiwa hicho ni kati ya sehemu za kitalii zilizojumuishwa katika maeneo yanayohifadhiwa na kulindwa na Umoja wa Mataifa. Eneo hili lina zaidi ya asilimia 90 ya spishi za Coral katika Afrika ya Mashariki.

Ni makazi ya zaidi ya aina 368 za samaki, kaa wa kwenye minazi, mwewe na pomboo pia wanapatikana katika eneo hili. Pamoja na hayo kuna aina 60 za ndege ambao wanapatikana hapo.  

Kisiwa kinatawaliwa na kampuni ya binafsi inayoendesha utalii wa kiekolojia.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania
 Funguvisiwa la Zanzibar

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Mkoa wa Unguja Mjini Magharibi
Zanzibar
Kisiwa cha Fungu Yasini

ni kisiwa kimojawapo cha Tanzania ambacho kinapatikana katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania

Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Kisiwa cha Maziwi

ni kisiwa kimojawapo cha mkoa wa Tanga, nchini Tanzania, ambacho kinapatikana katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Mkoa wa Tanga
Kisiwa cha Mbudya

ni kisiwa kimojawapo cha Tanzania ambacho kinapatikana katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania

Picha

Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Kisiwa cha Pangavini

ni kati ya visiwa vya mkoa wa Dar es Salaam, nchini Tanzania, ambacho kinapatikana katika Bahari ya Hindi.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Mkoa wa Dar es Salaam
Kisiwa cha Toten

Kisiwa cha Toten ni kisiwa kimojawapo cha Tanzania ambacho kinapatikana katika hori ya Tanga kwenye mwambao wa Bahari ya Hindi. 

Kisiwa kina eneo la takriban hektari 16. Kinasemekana kuwa na umbo la tanga la jahazi na hapo ni asili ya jina la mji wa Tanga.

Kisiwa hiki ni asili ya mji wa Tanga. Kiasili mji mwenyewe ulikuwepo hapa kisiwani na maghofu yaliyobaki ni ushuhuda wake. Tangu pwani la Mrima, pamoja na Tanga, liliwekwa chini ya utawala wa sultani Seyyed Said wa Zanzibar, wakazi wapya waliohamia Tanga walianza kujenga nyumba zao barani. Watu wa kisiwani waliwafuata. Mmisionari Ludwig Krapf aliyetembelea Tanga mnamo 1854 alikuta bado watu wengi kisiwani. Burton aliyemfuata miaka michache baadaye aliona wakazi wachache tu. Baumann aliandika mwaka 1891 kwamba wakazi wa mwisho waliondoka mnamo 1885 wakihamia bara sehemu za mji wa leo.

Kuna magofu ya msikiti ya karne ya 17 na makaburi ya karne za 18 na 19. Vipande vya vyungu vimepatikana pia ambavyo vyote ni dalili ya kwamba kisiwa kilikaliwa na watu walioondoka baadaye. 

Kabla ya kufika Wazungu kilijulikana kama kisiwa cha Changa. Kumbe jina lililozoeleka sasa linatokana na Kijerumani "Toteninsel" likimaanisha "Kisiwa cha Wafu". Kwasababu Wajerumani walipofika Tanga walisumbuliwa sana na ugonjwa wa malaria, ambao kwa wakati huo haukuwa na tiba, hivyo walitumia kisiwa cha Changa kuwatenga watu wanaougua malaria huku wakifanya utafiti wa tiba ya kufaa ila watu waliofariki wakizikwa kisiwani hapo.

Waingereza walipochukua utawala kutoka kwa Wajerumani walikiita "Toten Island": wakichukua "Toten" kama jina hawakutafsiri maana yake.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania

Marejeo

Viungo vya nje
 Geonames.org

Visiwa vya Mkoa wa Tanga
Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Mkoa wa Tanga
Kisiwa cha Yambe

ni kisiwa kikubwa kuliko vyote vya mkoa wa Tanga, nchini Tanzania, ambacho kinapatikana katika Bahari ya Hindi. 

Kisiwa hicho kimo chini ya mamlaka ya Hifadhi ya Tanga Coelacanth Marine Park ambayo imo chini ya taasisi ya Tanzania Marine Parks and Reserves. Kisiwa hicho ni kati ya visiwa vyenye magofu ya historia ya Waswahili, ambayo bado kufukuliwa.

Ni eneo linalotunzwa kutokana na upatikanaji wa mabaki ya kihistoria linalopatikana mashariki mwa mji wa Tanga katika wilaya ya Tanga, iliyopo mkoa wa Tanga nchini Tanzania. Eneo hili linapatikana ndani ya Tanga Coelacanth Marine Park (TCMP). Kisiwa hiki kinaongozwa na hifadhi ya bahari nchini Tanzania.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Miji ya kale ya Waswahili
Historia ya Mkoa wa Tanga
Historia ya Tanzania
Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Mkoa wa Tanga
Kisiwa cha Bawe

ni kisiwa kidogo kimojawapo cha funguvisiwa la Zanzibar (Tanzania) ambacho kinapatikana katika Bahari ya Hindi. Kipo takriban kilomita 10 (maili 6.2) baharini kutoka Stone Town, mji mkuu wa Zanzibar kwenye kisiwa cha Unguja.

Hakina wakazi ila kinatembelewa na watalii kikiwa chini ya Mkoa wa Unguja Mjini Magharibi.

Historia
Mwishoni mwa karne ya 18, sultani Barghash ibn Sa'id wa Zanzibar alikitoa kisiwa hicho kwa kampuni ya Eastern Telegraph, ambayo ilikitumia kama kituo cha uendeshaji wa waya wa chini ya bahari unaounganisha Zanzibar na Shelisheli na Aden. Mkataba huo uliongezewa muda na sultani Khalifa ibn Said mwaka 1889, kwa faida ya kampuni ya Cable & Wireless, ambayo ilijenga nyumba kwenye kisiwa hicho kuwahudumia wafanyakazi wao. Leo hii, Bawe ni kivutio cha watalii pekee.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania
 Zanzibar

Tanbihi

Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Zanzibar
Mkoa wa Unguja Mjini Magharibi
Kisiwa cha Fundo

Fundo ni kati ya visiwa vya mkoa wa Pemba Kaskazini, Zanzibar, nchini Tanzania, ambacho kinapatikana katika Bahari ya Hindi.

Ni kisiwa chenye urefu wa kilomita zaidi ya 9 na upana wa takriban kilomita 1 kinachotazama Wete kwenye kisiwa kikuu cha Pemba. Kuna wakazi wapatao 1600 wanaokalia kata ya Fundo.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania
 Funguvisiwa la Zanzibar

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Mkoa wa Pemba Kaskazini
Zanzibar
Fungu Kizimkazi

Fungu Kizimkazi ni kisiwa kidogo katika Bahari Hindi ambacho ni sehemu ya Zanzibar kinachojulikana pia kwa majina ya Latham Island na Fungu Mbaraka. Hakuna wakazi.

Tabia
Inahesabiwa kuwa sehemu ya funguvisiwa la Zanzibar (Tanzania). Kipenyo chake ni  takriban mita 300. Kipo kilomita 64 upande wa kusini-mashariki kutoka Unguja, na mahali pa karibu kwenye bara ni Kimbiji katika Wilaya ya Kigamboni, Dar es Salaam. 

Hakuna wakazi wala maji matamu hapa. Viumbe vya pekee ni ndege wala samaki wanaounda hapa viota na kulea vinda wao. Hivyo kisiwa chote kimefunikwa na guano (mavi ya ndege).

Kisiwa kinainuliwa mita 3 pekee juu ya uwiano wa bahari hakionekani vema ni hatari kwa meli.

Kulikuwa na majaribio ya kupunguza hatari na kuboresha mwonekano wa kisiwa kwa kujenga alama iliyoinuliwa au kupanda miti iliyoharibika tena na ndege.

Majina
Jina la Latham linatokana ya jahazi ya Kampuni ya Kiingereza kwa Uhindi wa Mashariki yenye jina "Latham" iliyopita hapa mnamo mwaka 1798 na kuacha taarifa ya kimaandishi. Hata hivyo habari hii ilichukuliwa pia kwa maana kwamba Mhindi mwenye jina la "Latham" alikuta kisiwa na kukipa jina.

Wavuvi wa sehemu hizi za Bahari Hindi hutumia majina mbalimbali hasa Fungu Mbaraka na Fungu Kizimkazi. Jina la Mbaraka linatokana na Mzanzibari Mbaruk au Mbaraka aliyepata kibali cha sultani Seyyid Bargash kukusanya mabaki ya meli zilizokwama hapa zikigonga miamba. Hii ni habari ya kwanza kwamba Zanzibar alidai utawala wa  Fungu Kizimkazi.

Utawala
Kisiwa hiki kiliingizwa rasmi katika Usultani wa Zanzibar mnamo mwaka 1898 wakati bendera ya sultani ilipelekwa hapa. 

Lakini katika miaka mnamo 1910/1912 kulikuwa na mabishano baina ya mwakilishi Mwingereza huko Zanzibar kwa niaba ya sultani na ofisi ya gavana Mjerumani pale Dar es Salaam kuhusu mamlaka juu ya Latham Island, hasa usimamizi wa uvunaji wa guano ya ndege. Tarehe 11 Aprili kaimu gavana Wilhelm Methner alitembelea kisiwa wakati wa kurudi Dar es Salaam kutoka kusini ya koloni. Mzozo ulikwisha na tokeo la Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia na kuondolewa kwa Ujerumani katika Afrika ya Mashariki. Mwaka 1924 kisiwa kilitajwa kuwa sehemu ya mbali ya usultani wa Zanzibar.

Mnamo mwaka 2011 kulikuwa na taarifa ya kutokea kwa uvutano baina ya ofisi za serikali ya Zanzibar na Tanzania bara kuhusu mamlaka juu ya kisiwa hiki.

Kwa mtazamo wa Zanzibar ni sehemu ya Mkoa wa Unguja Kusini.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania
 Zanzibar

Marejeo

Viungo vya nje
 M. D. Gwynne, I. S. C. Parker and D. G. Wood: Latham Island: An Ecological Note. The Geographical Journal, Vol. 136, No. 2 (Jun., 1970), Seite 247-251

Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Zanzibar
Mkoa wa Unguja Kusini