LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Tafsiri

Tafsiri (Asili ya neno hili ni Kiarabu; kisawe cha neno hili ni Tarjuma) ni kazi ya kutoa maana ya maneno kutoka lugha moja kwenda lugha nyingine.

Mtu anayefanya kazi hii huitwa mfasiri au mkalimani.  

Kutafsiri na kukalimani kuna maana mbili kwa mujibu wa Kamusi Kuu ya Kiswahili (KKK):
Ni kutoa andiko au maelezo fulani katika lugha nyingine kwa maana ilele.
Toa maelezo ya lugha fulani kwa lugha nyingine kwa maana ileile kwa kutumia maandishi. Katika maana ya pili, maana yake ni kitenzi elekezi, ni kitenzi ambacho kinapokea Yambwa, yaani nomino ya mtendwa.

Katika misingi ya kielimu dhana ya tafsiri imeweza kujadiliwa na wataalamu mbalimbali.
Newmark (1982): Tafsiri ni jaribio la kuwasilisha ujumbe uleule ulioandikwa katika lugha moja kwa lugha nyingine.
Mwansoko na wenzake (2006): Tafsiri ni zoezi la uhawilishaji (Transferring) wa mawazo katika maandishi kutoka lugha moja hadi lugha nyingine.

Uhawilishaji ni kuhamisha mawazo au ujumbe kutoka katika lugha moja kwenda lugha nyingine.
Mfasiri ni mtu mwenye ujuzi mzuri wa lugha zaidi ya moja anayefanyakazi ya kutafsiri matini kutoka lugha moja kwenda nyingine.  Mara nyingi mtu anayefanya kazi ya kutafsiri huwa anahawilisha matini kutoka lugha moja kwenda lugha nyingine. Hasa katika maandishi.
Matini ni maandishi yaliyomo katika andiko linalohusu jambo fulani. Matini inaweza kuwa riwaya, tamthiliya au ushairi. Kimsingi chochote kilichoandikwa ili kiweze kutolewa tafsiri huitwa matini.

Aina za matini
Kuna aina kuu mbili za matini, ambazo ni:
Matini chanzi/ Chasili (Source text): Ni matini ambayo iko katika lugha yake ya awali au lugha yake iliyoandikiwa kabla ya mchakato wa kutafsiri.
Matini lengwa/ Tafsiri (Target text): Ni matini iliyotafsiriwa kutoka lugha yake iliyoandikiwa.

Kumbuka:
Lugha Chanzi/Chasili (LC) ni lugha iliyotumika kuandikia matini chanzi (Source language)
Lugha Lengwa (LL) (Target language) ni lugha iliyotumika kutafsiria matini chanzi au lugha unayoitumia kufanyia tafsiri.

Ugumu wa kutafsiri
Hakuna tafsiri kamili kabisa. Kila mfasiri hana budi kuchagua kati ya mawili:
 Akikaa karibu zaidi kwa matini ya lugha ya asili, tafsiri yake inaweza kukosa uzuri katika lugha ya kutafsiriwa. Pia anaweza kukosa maana ya maneno ya asili hasa kama yalitumia methali au lugha ya mifano na lugha ya picha.
 Akielekea kutoa maana ya maneno asilia kwa umbo zuri katika lugha ya kutafsiriwa kuna hatari ya kwenda mbali kiasi na yale yaliyosemwa awali na kuingiza rai za mfasiri mwenyewe.

Viungo vya nje

Lugha
Fasihi
Mikrowevu

Mikrowevu (pia: wimbi mikro; kutoka Kiingereza microwave) ni aina ya mawimbi ya sumakuumeme inayofanana na mawimbi ya redio, lakini masafa ya mawimbi (wavelength) yake ni mafupi zaidi. Haionekani kwa macho ya binadamu. Masafa ya mikrowevu yako kati ya mita 1 hadi milimita 1; marudio (frequency) ni kati ya 300 MHz (0.3 GHz) na 300 GHz.

Matumizi ya mikrowevu
Katika maisha ya kila siku mikrowevu zinajulikana zaidi kutokana na matumizi yake katika majiko ya kupashia moto chakula. 

Lakini zinatumiwa katika teknolojia ya mitambo mingi pamoja na rada, mawasiliano ya simu za upepo, bluetooth na waifai. Kuna uchunguzi kwa matumizi yake ya kijeshi, yaani kama silaha.

Mikrowevu kama jiko
Jiko la mikrowevu linafanya kazi kwa sababu mawingu yake yanaathri molekuli ya maji ndani yake kujipanga kama sumaku ndogo. Baadaye mwelekeo unabadilishwa kinyume. Kwa njia hiyo molekuli za maji ndani ya jiko zinachezacheza. Mwendo huu unaongeza kiwango cha joto ya maji na kwa njia hiyo ya kila kitu chenye unyevu ndani yake kilichopo ndani ya jiko la mikrowevu.

Kwa njia hiyo vyakula vyenye maji ndani yake vinaweza kupashwa moto haraka sana. Ila tu matoleo si mazuri kwa vyakula vikavu sana. 

Vilevile vitu vilivyojengwa kwa molekuli zisizokubali kuathiriwa kisumaku hazipashwi moto. Kumbe aina za plastiki zinaweza kukaa kwenye mikrowevu bila matata yaani chakula kinakuwa cha moto lakini sahani ya plastiki ya kufaa inabaki baridi.

Viungo vya Nje

 Interactive Tutorial on Microwaves  National High Magnetic Field Laboratory
 EM Talk, Microwave Engineering Tutorials and Tools
 Millimeter Wave  and Microwave Waveguide dimension chart.

 
Teknolojia
Mdudu-gamba

Wadudu-gamba au wadudu magamba ni wadudu wadogo wa familia ya juu Coccoidea katika oda Hemiptera ya nusungeli Pterygota (wenye mabawa).  Spishi nyingi ni sumbufu, hususa kama wadudu wakiwa tele juu ya mimea, kwa sababu wanafyonza utomvu, kama vidukari na nzi weupe. Lakini hawasambazi virusi kwa sababu hawaendi kutoka mmea mmoja kuelekea mmea mwingine, kama nzi weupe. Hata shida ya kuvu inayokua kwa mana siyo kubwa kuliko shida za vidukari na nzi weupe. Spishi kadhaa hutumika kwa udhibiti wa kibiolojia ili kuua mimea misumbufu, hususa mimea iliyowasili (au kuwasilishwa) kutoka bara jingine. Wadudu-gamba wenyewe huuawa na wadudu wengine, kama wadudu-kibibi, wadudu mabawa-vena, nyigu wa kidusia n.k. Pia kuna kuvu viuawadudu (entomopathogenic fungi) inayoambukiza wadudu hawa, kama Beauveria bassiana, Lecanicillium lecanii na Aschersonia marginata.

Wadudu-gamba ni wadogo. Kwa kawaida kiwiliwili chao kina urefu wa mm 1-5, lakini spishi za familia kadhaa ni kubwa zaidi, hata mpaka mm 35. Majike huchoza kifuniko cha nta ambacho kinaweza kikubwa kuliko mdudu mwenyewe. Kifuniko hiki kinafanana mara nyingi na gamba la samaki au reptilia (asili ya jina lao), lakini nta inaweza kutoka kama nyuzi nyeupe nyembamba, kama kwa Pseudococcidae (vidukari-sufu). Majike hawana mabawa na wale wa spishi nyingi hawana miguu. Kinyume na hawa madume ya spishi zote wana miguu, na pengine mabawa pia, kwa sababu wanaihitaji ili kutafuta majike. Kwa kweli majike huhifadhi umbo wa lava ambayo huitwa neotenia (neoteny). Kama madume wakiwa na mabawa yale ya nyuma yamepungua, mara nyingi mpaka alama tu.

Wakitoka mayai lava wana miguu. Wanatembea kidogo ili kufika mahali pazuri pa kufyonza. Kwa spishi kadhaa upepo hubeba lava kuelekea mmea mwingine. Mara nyingi sisimizi wanawapeleka lava kwenye mahali pazuri, k.m. chipukizi kipya. Katika spishi nyingi mara ya kwanza ambapo lava anaambua anapoteza miguu, isipokuwa madume.

Spishi zilizochaguliwa
 Aonidiella aurantii, Mdudu-gamba Mwekundu (Red scale)
 Aulacaspis tubercularis, Mdudu-gamba wa Mwembe (Mango scale)
 Ceroplastes rusci, Mdudu-gamba Nta-pinki (Fig wax scale)
 Coccus hesperidum, Mdudu-gamba Mwororo Kahawia (Soft brown scale)
 Coccus viridis, Mdudu-gamba Mwororo Kijani (Sort green scale)
 Icerya purchasi, Mdudu-gamba Takia-pamba (Cottony cushion scale)
 Lepidosaphes beckii, Mdudu-gamba Mzambarau (Purple scale)
 Saissetia coffeae, Mdudu-gamba wa Mbuni (Hemispherical scale)

Picha

Vidukari na jamaa
Dansi

Dansi (kutoka Kiingereza dance) ni tendo la kufanya miendo ya mwili sambamba na mipigo au mahadhi ya muziki.

Katika utamaduni wa Kiafrika dansi huwa kwa kawaida na umbo la kucheza ngoma, yaani ngoma ni ala ya kutawala miendo. 

Lakini katika tamaduni nyingine za dunia muziki wa dansi unatolewa kwa kutumia ala nyingine kama filimbi au zeze. 

Leo hii kila aina ya muziki hutumiwa kwa kucheza dansi. 

Dansi huwa na pande nyingi. Inaweza kutokea kama mchezo wa kijamii, michezo, sanaa, aina ya tiba, namna ya kuonyesha hisia au pia ibada.

Muziki
Sanaa
Kani

Kani (kwa Kiingereza force) ni athira ya nje inayoweza kubadilisha hali ya utulivu au mwendo kwenye gimba. Hupimwa kwa nyutoni.

Kani huwa na tabia za kiwango (ukubwa) na mwelekeo. Alama yake ni F.

Dhana ya kani iliundwa na Isaac Newton. Alisema katika kanuni yake ya pili kuwa :.
Hapo  ni kani, 
 ni masi ya gimba, 
na  ni mchapuko wa gimba.

Fomula inasema ya kwamba kama kani iko juu ya gimba litakuwa na mwendo na mwendo huo utaongezeka zaidi na zaidi.

Kama kani ni dhaifu na masi ya gimba ni kubwa itachukua muda mwingi hadi gimba litapata mchapuko mkubwa. Lakini kama kani ni kubwa na masi ya gimba ndogo litakimbia haraka karibuni sana.

Marejeo

Viungo vya Nje
 http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/hbase/force.html
 Physics classroom: Meaning of force
 What is a force? eschool 
 Discussion about force

Fizikia
Agape

Agape ni neno la lugha ya Kigiriki (ἀγάπη, agape) lenye maana ya "upendo". Ni muhimu hasa katika maandiko ya Agano Jipya na maandiko mengine ya Ukristo, unaojitambulisha kama dini ya upendo.

Kigiriki kina maneno mbalimbali kwa jambo linaloitwa "upendo" katika lugha mbalimbali ambazo zina neno moja tu. Kwa hiyo "agape" inataja maana ya pekee ya "upendo" ambayo ni upendo wa kindugu au upendo wa Mungu. Upande mwingine wa upendo kwa Kigiriki ni "philia" (undugu, pendo lisilo la kingono) na mwingine ni "eros" ambayo ni mapenzi yenye tabia ya kingono.

Agape ni aina ya upendo isiyotafuta faida wala tamaa wala ridhaa. 

Katika maandiko ya Kikristo agape inamaanisha:
 Upendo wa Mungu hasa Kristo kwa binadamu na uumbaji wake
 Upendo wa binadamu kwa Mungu
 Upendo wa binadamu kwa mtu mwingine 

Chanzo kwa Wakristo ni amri (kiasili ya Agano la Kale) jinsi inavyopatikana kwa mfano katika Luka 10:27:

"Mpende Bwana Mungu wako kwa moyo wako wote, kwa roho yako yote, kwa nguvu zako zote na kwa akili yako yote. Na, mpende jirani yako kama unavyojipenda mwenyewe"

Wakati mwingine namna ya pekee ya kuadhimisha Chakula cha Bwana huitwa "agape".

Marejeo 
 Drummond, Henry (1884). "The Greatest Thing in the World". Address first delivered in Northfield, England.
 Hein, David. "Christianity and Honor." The Living Church, August 18, 2013, pp. 8–10.
 
 

 
 Outka, Gene H. (1972). Agape: An Ethical Analysis. Description & Contents. Yale University Press. ISBN|0-300-02122-4

Maadili
teolojia
Kumi na mbili

Kumi na mbili ni namba inayoandikwa 12 kwa tarakimu za kawaida na XII kwa namba za Kiroma. 

Ni namba asilia iliyopo kati ya kumi na moja na kumi na tatu. Kwa Kiswahili cha pwani kuna pia neno "thenashara".

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3.

Katika tamaduni za kale kumi na mbili ilikuwa muhimu hasa kutokana na uhusiano wake na kalenda. Kila mwaka wa jua huwa na vipindi 12 vya mwezi na hivyo miezi 12 ilikuwa msingi wa hesabu ya mwaka.

Utamaduni wa nchi mbalimbali, hasa huko Ulaya uliendelea kutumia mfumo duodesimali  badala ya mfumo desimali jinsi ilivyo sasa. Maana vitu vya kuhesabiwa vilijumlishwa kwa makundi ya 12: 12, 144 (12x12), 72 (=nusu ya 144). 

Lugha za Ulaya zina majina ya pekee kwa namba hadi 12. Majina yanayounganishwa kwa namna ya "kumi na ..." yanaanzia 13. Kwa 12 kuna pia jina "dazeni" (kutoka Kiingereza dozend).  
 
Pia katika nchi nyingi 12 ilihesabiwa kati ya namba za pekee au namba zenye maana. Tazama matumizi katika Biblia: makabila 12 ya Israeli, Mitume 12 wa Yesu.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 12 KK na 12 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Baba

Baba ni mwanamume aliyemzaa mtoto au anamlea. 

Katika uzazi, baba ndiye anayesababisha jinsia ya mtoto kwa kumrithisha kromosomu Y (mtoto wa kiume) au kromosomu X tu (mtoto wa kike).

Saikolojia inaonyesha pia umuhimu wa kuwepo kwa baba mwenye pendo, akishirikiana na mama, katika kukua kwa mtoto.

Viungo vya nje

 Marcia C. Inhorn, Wendy Chavkin, and Jose-Alberto Navarro, eds. Globalized Fatherhood by  (Berghahn Books; 2014) 419 pages; studies by anthropologists, sociologists, and cultural geographers - 
 M.J. Diamond (2007) My Father Before Me; How Fathers and Sons Influence Each Other Throughout Their Lives. New York: WW Norton.

Familia
Jinsia
Uzazi
Chembeuzi Y

Chembeuzi Y (pia: kromosomu Y, kwa Kiingereza Y chromosome) ni moja katika jozi la chembeuzi za jinsia za wanyama wengi kujumuisha mamalia, na kwa hivyo binadamu pia, pamoja na chembeuzi X. Ndizo zinazosababisha mtu kuwa mwanamume au mwanamke, na vilevile wanyama mbalimbali kuwa wa kiume au wa kike.

Baba tu ana chembeuzi hiyo (pamoja na ile ya X) na hivyo anaweza kumrithisha mwanae, ambaye kwa njia hiyo atakuwa wa kiume. Kumbe mama ana jozi la chembeuzi X asiweze kurithisha chembeuzi Y.

Utafiti unaonyesha kwamba chembeuzi Y ni kati ya sehemu za urithi wa binadamu zinazobadilika zaidi.

Viungo vya nje 
 Genetic Genealogy: About the use of mtDNA and Y chromosome analysis in ancestry testing
 Ensembl genome browser
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/mapview/maps.cgi?taxid=9606&chr=Y
 Human Genome Project Information—Human Chromosome Y Launchpad
 On Topic: Y Chromosome —From the Whitehead Institute for Biomedical Research
 Nature—focus on the Y chromosome
 National Human Genome Research Institute (NHGRI)—Use of Novel Mechanism Preserves Y chromosome Genes
 Ysearch.org – Public Y-DNA database 
 Y chromosome Consortium (YCC) 
 NPR's Human Male: Still A Work In Progress

Biolojia
Jinsia
Jenetikia
Chembeuzi X

Chembeuzi X (pia: kromosomu X, kwa Kiingereza X chromosome) ni moja katika jozi la chembeuzi za jinsia za wanyama wengi kujumuisha mamalia, na kwa hivyo binadamu pia, pamoja na chembeuzi Y. Ndizo zinazosababisha mtu kuwa mwanamume au mwanamke, na vilevile wanyama mbalimbali kuwa wa kiume au wa kike.

Wanawake wana mbili za chembeuzi hiyo, lakini wanaume wana moja tu pamoja na ile ya Y. Kwa hivyo baba anaweza kumrithisha mwanae, ambaye kwa njia hiyo atakuwa wa kike kwa kuwa mama ana jozi la chembeuzi X asiweze kurithisha chembeuzi Y inayomfanya mtoto kuwa wa kiume.

Inabeba jeni 2,000 hivi kati ya 20,000-25,000 za binadamu.

Biolojia
Jinsia
Jenetikia
Chembeuzi za jinsia

Chembeuzi za jinsia (pia: kromosomu za jinsia, ing. sex chromosomes) ni mbili kati ya chembeuzi za binadamu na za wanyama mbalimbali zinazoongoza utengenezaji wa seli zote za mwili kadiri ya urithi wa wazazi unaotunzwa katika DNA.

Hizo chembeuzi za jinsia kwa binadamu ni chembeuzi X na chembeuzi Y. Ndizo zinazosababisha mtu kuwa mwanamume au mwanamke, na vilevile wanyama mbalimbali kuwa wa kiume au wa kike.

Baba tu ana chembeuzi Y (pamoja na ile ya X) na hivyo anaweza kumrithisha mwanae, ambaye kwa njia hiyo atakuwa wa kiume. 

Kumbe mama ana jozi la chembeuzi X asiweze kurithisha chembeuzi Y.

Ndiyo maana ni baba tu anayesababisha jinsia ya mtoto wao.

Viungo vya nje 
 Genetic Genealogy: About the use of mtDNA and Y chromosome analysis in ancestry testing
 Ensembl genome browser
http://www.ncbi.nlm.nih.gov/mapview/maps.cgi?taxid=9606&chr=Y
 Human Genome Project Information—Human Chromosome Y Launchpad
 On Topic: Y Chromosome —From the Whitehead Institute for Biomedical Research
 Nature—focus on the Y chromosome
 National Human Genome Research Institute (NHGRI)—Use of Novel Mechanism Preserves Y chromosome Genes
 Ysearch.org – Public Y-DNA database 
 Y chromosome Consortium (YCC) 
 NPR's Human Male: Still A Work In Progress

Biolojia
Jinsia
Jenetikia
Chembeuzi

Chembeuzi (au kromosomu kutoka neno la Kiingereza "chromosome" linatokana na Kigiriki χρῶμα, chroma, "rangi" na σῶμα, soma, "mwili") ni nyuzi zinaobeba ADN ambazo zinapatikana katika seli zote za viumbe hai na kuongoza utengenezaji wake.

External links 

 An Introduction to DNA and Chromosomes  from HOPES: Huntington's Outreach Project for Education at Stanford
 Chromosome Abnormalities at AtlasGeneticsOncology
 On-line exhibition on chromosomes and genome (SIB)
 What Can Our Chromosomes Tell Us? , from the University of Utah's Genetic Science Learning Center
 Try making a karyotype yourself , from the University of Utah's Genetic Science Learning Center
 Kimballs Chromosome pages
 Chromosome News from Genome News Network
 Eurochromnet , European network for Rare Chromosome Disorders on the Internet
 Ensembl.org, Ensembl project, presenting chromosomes, their genes and syntenic loci graphically via the web
 Genographic Project 
 Home reference on Chromosomes from the U.S. National Library of Medicine
 Visualisation of human chromosomes and comparison to other species
 Unique - The Rare Chromosome Disorder Support Group Support for people with rare chromosome disorders

Jenetikia
Biolojia
Bombwe (mnyama)

Bombwe ni kiumbehai anayeishi kwenye maji baridi ama ya chumvi hasa sehemu za bahari zilizoingia ndani ya ardhi ambako pia kuna makutano na maji baridi.

Wanyama
Urujuanimno

Urujuanimno (pia ultravaoleti, kwa Kiingereza: ultraviolet, kifupi: UV) ni aina ya nuru isiyoonekana na binadamu ila na wanyama mbalimbali. Kwa lugha nyingine na makini zaidi ni sehemu ya mnururisho wa sumakuumeme wenye lukoka (wavelength) baina ya nanomita 400 hadi 10, ambayo ni lukoka fupi kuliko urujuani inayoonekana lakini ndefu kuliko eksirei.

Wanyama wengi pamoja na wadudu kadhaa, mamba, ndege wengine wadogo wanaweza kutambua urujuanimno. 
Mnururisho wa urujuanimno unafika duniani kama sehemu ya nuru ya jua.

Mnururisho wa urujuanimno na afya ya watu
Viwango vikubwa vya mnururisho wa urujuanimno vinaweza kusababisha uharibifu kwa seli za binadamu. Ngozi ya binadamu inajenga rangi ya melanini kama kinga dhidi yake. Tabaka la ozoni katika angahewa ya Dunia inachuja sehemu ya mnururisho huo lakini kwenye maeneo ya ikweta kiwango kinachofika hadi uso wa dunia ni kikubwa zaidi. 

Ndiyo sababu ya kwamba watu katika maeneo karibu na ikweta wana rangi nyeusi zaidi. Watu wanaoishi mbali na ikweta hawahitaji kiwango hicho cha kinga dhidi ya mnururisho wa urujuanimno na kwa sababu hiyo watu wenye rangi nyeupe zaidi waliweza kuendelea huko kaskazini. Pale ambako watu kutoka sehemu za kaskazini walihamia katika maeneo ya ikweta wana hatari kubwa zaidi ya kupata kansa ya ngozi na hii inaonekana katika asilimia kubwa ya kansa hiyo kati ya Wazungu wa Australia. 

Asilimia kubwa ya kansa ya ngozi kati ya watu walioathiriwa na uzeruzeru katika Afrika ina sababu hiyohiyo.

Uga sumaku ya Dunia hukengeusha kiasi kikubwa cha mnururisho wa urujuanimno pamoja na upepo Jua kutoka angahewa na kwa njia hiyo inakinga angahewa yetu.

Kujisomea

Viungo vya Nje

 Ultraviolet light from our sun (NASA) 
 What is ultraviolet light?

Fizikia
Wimbi

Kwa nafaka inayoitwa wimbi tazama wimbi

Wimbi kwa lugha ya kawaida ni mwendo unaonekana kwenye uso wa maji tukitembea ufukoni mwa bahari. Kwa lugha ya fizikia wimbi halihusu maji pekee bali ni jambo linaloweza kutokea katika kila kitu.

Mfano wa wimbi katika maji 
Tukiweka maji katika bakuli na kupuliza juu yake tunaona mwendo uleule kama ufukoni, yaani tunaona mawimbi madogo. Nishati ya pumzi tunalopuliza juu ya uso wa maji katika bakuli inaanzisha mbembeo wa uso wa maji unaoendelea. Nguvu hii inasababisha vurugo endelevu inayopanuka katika maji. Mwendo wa wimbi unapeleka nishati kutoka mahali pamoja kwende mahali pengine bila kusukuma maji yenyewe.

Mawimbi ya aina nyingi 
Kwa maana hii wimbi ni vurugo endelevu au mbembeo unaopanuka katika mata au kwenye uga ya nishati. Mawimbi ya bahari kwenye ufuko yanaweza kutokana na dhoruba iliyopuliza maji kilomita elfu kadhaa kutoka mahali tunapoyaona. Kwa hiyo kimsingi kila wimbi ni mwendo wa nishati (si ya mata) unaoendelea kwa njia ya mtetemo au mbembeo. Lakini mawimbi ya maji ni sehemu ndogo tu ya mawimbi kwa jumla. 

Aina nyingine ya wimbi ni nuru na wimbisauti. Halafu kuna mawimbi mengine yasiyoonekana kwetu, maana hatuna milango ya fahamu kwake. Lakini zimegunduliwa na sayansi ya kisasa na kutumiwa kwa njia ya teknolojia mbalimbali.

Kimsingi wataalamu wametofautisha aina mbili ambayo ni mawimbi ya mata, yanayoitwa pia wimbi makanika (mechanic wave) na ambayo yanahitaji midia kama kiowevu, gesi au mata manga. Kati ya hizi ni wimbosauti, mawimbi katika maji, mawimbi ya tetemeko.

Aina nyingine ya mawimbi zinapita pia katika ombwe (vacuum) pasipo mata na hizi ni hasa mawimbi sumakuumeme. Haya ni pamoja na nuru inayoonekana, infraredi, eksirei na wimbiredio.

Tabia za wimbi 
Mawimbi huwa na tabia zinazopimika. Hizi ni pamoja na tambo (amplitude), urefu wa wimbi (wavelength), marudio (frequency), fezi (phase) na velositi ya fezi.

Tambo huwa na sehemu ya kilele (fyulisi) na ya bonde (bohori). Mstari unaopita katikati ya kilele na bonde ya wimbi ni mstari anzio (baseline).

Mawimbi ya sumakuumeme hupangwa katika spektra kutokana na tabia hizi za masafa na marudio ya mawimbi.

Viungo vya nje 

 What is a wave (physicsclassrom)
What is a wave ? (pbslearningmedia) 
Waves / Physics for kids
 Interactive Visual Representation of Waves
 Linear and nonlinear waves
 Science Aid: Wave properties—Concise guide aimed at teens
 Simulation of diffraction of water wave passing through a gap
 Simulation of interference of water waves
 Simulation of longitudinal traveling wave
 Simulation of stationary wave on a string
 Simulation of transverse traveling wave
 Sounds Amazing—AS and A-Level learning resource for sound and waves 
 chapter from an online textbook 
 Simulation of waves on a string 
 of longitudinal and transverse mechanical wave 
 MIT OpenCourseWare 8.03: Vibrations and Waves  Free, independent study course with video lectures, assignments, lecture notes and exams.

Fizikia
Mnururisho sumakuumeme

Mnururisho sumakuumeme (ing. electromagnetic radiation / electromagnetic waves) ni mnururisho wa mawimbi zinazounganisha uga sumaku na uga wa umeme na kubeba nishati.  Mifano ya mawimbi sumakuumeme ni wimbiredio, mikrowevu, mawimbi ya joto, mawimbi ya urujuanimno,  eksirei, na nuru inayoonekana kwetu.

Tofauti  na mawimbi ya mata kama wimbisauti zile za sumakumeme hazihitaji midia kwa uenezi wao. Zinaenea pia katika ombwe kwa kasi ya nuru. 

Mawimbi yenye masafa (wavelength) mafupi ni mnururisho wa kuioniza na hivyo hatari kwa viumbehai kuanzia kiwango fulani, hasa gammarei na eksirei. Hata mnururisho wa urujuanimno ina hatari unaweza kusababisha mbabuko wa jua (ing. sunburn) kwenye ngozi ha hata kansa.

Pande mbalimbali za spektra ya sumakuumeme zinatofautiana kwa masafa ya mawimbi (wavelenghth), marudio (frequency) na kiwango cha nishati zinazosafirisha.

sumakuumeme
Wimbiredio

Wimbiredio (ing. radio wave) ni sehemu ya mnururisho sumakuumeme. Ni mawimbi yenye masafa ya mawimbi (ing. wavelength) baina ya sentimita 10 na kilomita 100; upeo wa marudio ni kilohezi kadhaa hadi gigahezi 3.

Sawa na mawimbi yote ya sumakuumeme zinatembea kwa kasi ya nuru. WImbiredio hutokea kiasili kutokana na radi, au mnururisho wa nyota. Tabia ya nyota kutoa mnururisho huu inatumiwa na astronomia kwenye vituo vya pekee ambako antena kubwa zinakusanya wimbiredio kutoka anga la ulimwengu.

Jina "wimbiredio" latokana na matumizi kwa mitambo ya redio. Mnamo 1873 James Clerk Maxwell alionyesha kwa njia ya hisabati ya kwamba mawimbi sumakuumeme yanaweza kupita hewani. Heinrich Rudolf Hertz alifaulu mwaka 1888 kutengeneza mawimbi haya na kuyapokea. Hii ilikuwa chanzo cha upelekaji habari kwa njia ya wimbiredio.

sumakuumeme
redio
Gregori Palamas

Gregori Palamas (kwa Kigiriki Γρηγόριος Παλαμάς) (Konstantinopoli, 1296 – Thesalonike 1359) alikuwa mmonaki kwenye Mlima Athos (leo nchini Ugiriki) akawa Askofu mkuu wa Thesalonike na mwanateolojia maarufu hasa kwa kutetea Hesukia dhidi ya Barlaam wa Seminara. 

Baadhi ya maandishi yake yamekusanywa katika Filokalia.

Anaheshimiwa kama mtakatifu katika Makanisa ya Kiorthodoksi, lakini pia katika baadhi ya Makanisa Katoliki ya Mashariki yanayofuata  liturujia ya Ugiriki 

Makanisa hayo yanamheshimu hasa katika Dominika ya pili ya Kwaresima kuu (Dominika ya Gregori Palamas) pamoja na kumwadhimisha katika sikukuu yake tarehe 14 Novemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Maandishi yake yanapopatikana 
Patrologia Graeca magombo 150 na 151.
Philokalia

Tafsiri za Kiingereza 
The Triads (Classics of Western Spirituality Series) (ISBN 0-8091-2447-5)
Philokalia, Volume 4 (ISBN 0-571-19382-X)
Saint Gregory Palamas: The Homilies, (The Complete Homilies Translated into English - Published in 2009) (ISBN 0977498344)
Homilies of Saint Gregory Palamas, Vol. 1 (ISBN 1-878997-67-X)
Homilies of Saint Gregory Palamas, Vol. 2 (ISBN 187899768X)
Treatise on the Spiritual Life (ISBN 1-880971-05-4)
The One Hundred and Fifty Chapters (ISBN 0-88844-083-9)

Marejeo
A Study of Gregory Palamas (ISBN 0-913836-14-1) By John Meyendorff Translated by George Lawrence (1964)
St. Gregory Palamas and Orthodox Spirituality (ISBN 0-913836-11-7) by Fr. John Meyendorff
Saint Gregory Palamas as a Hagiorite (ISBN 960-7070-37-2) by Metropolitan Hierotheos (Vlachos) of Nafpaktos
Introduction to St. Gregory Palamas (ISBN 1-885652-83-6) by George C. Papademetriou

Viungo vya nje 

St Gregory Palamas Orthodox Icon and Synaxarion
International Conference on the Philosophy and Theology of St Gregory Palamas, 7-15 March 2012, with links to on line material from the Conference 
Opera Omnia by Migne Patrologia Graeca with analytical indexes
 Light for the World: the Life of St. Gregory Palamas (1296–1359) by Fr. Bassam A. Nassif
 An Overview of the Hesychast Controversy
 Melkite Greek Catholic Information Centre on St. Gregory Palamas
Excerpt from "Byzantine Theology, Historical trends and doctrinal themes" by John Meyendorff

Waliozaliwa 1296
Waliofariki 1359
Wamonaki
Maaskofu
Wanateolojia
Watakatifu wa Ugiriki
Filokalia

Filokalia (kwa Kigiriki φιλοκαλία, filokalia, "upendo wa uzuri", kutoka φιλία, philia, "upendo" na κάλλος, kallos "uzuri") ni jina la vitabu mbalimbali vya Ukristo vilivyokusanya maandishi bora kuhusu maisha ya kiroho, kwa mfano kile kilichoandaliwa na Basili Mkuu na Gregori wa Nazienzi.

Kati yake kitabu maarufu zaidi "Filokalia ya Mababu Waliokesha" cha Nikodemo wa Mlima mtakatifu na Makari wa Korintho ambao katika karne ya 18 walikusanya maandishi ya karne ya 4 hadi karne ya 15kuhusu Hesukia katika Makanisa ya Kiorthodoksi. 

Mkusanyo ulilenga kwanza wamonaki ili wajifunze kufikia sala ya hali ya juu (kwa Kiingereza "contemplative life"). lakini ulienea hata ukawa kitabu kilichoathiri zaidi Makanisa hayo (baada ya Biblia ya Kikristo) na hatimaye kuchangia mwamko wa sala katika Kanisa la Magharibi pia.

Tafsiri

Marejeo
 Paschalis M. Kitromilides, "Philokalia's first journey?" in Idem, An Orthodox Commonwealth: Symbolic Legacies and Cultural Encounters in Southeastern Europe (Aldershot, 2007) (Variorum Collected Studies Series: CS891),

Waorthodoksi
Maisha ya kiroho
Sala
Wimbisauti

Wimbisauti (au: wimbi la sauti) ni njia ya uenezaji wa sauti katika nafasi.

Kwa macho ya fizikia "sauti" ni mtetemo wa gimba (kwa mfano utando) unaoendelea kama wimbi katika midia ulipo. Kwa macho ya fiziolojia na saikolojia "sauti" ni mapokezi ya wimbisauti kwa milango ya fahamu hasa sikio na utambuzi wake katika ubongo.

Wimbisauti na midia
Wimbisauti ni wimbi mekanika yaani inahitaji midia inapoenea. Haiwezi kuenea katika ombwe. Kimsingi ni wimbi la shinikizo lililosababishwa na mtetemo wa gimba asilia halafu mtetemo huu unaendelea katika midia kama ufuatano wa vipindi vifupi vya shinikizo juu na duni katika
gesi, kwa mfano hewa: mtetemo katika kikoromeo shingoni unatikisisha hewa na kutoka nje kupitia hewa ya nafasi tuliko 
kiowevu, kwa mfano maji: kama chuma inagongwa kwa nyundo chini ya maji mtetemo wake unaendelea katika maji; mtu mwenye kichwa chini ya maji anasikia sauti hii. Nyangumi  wanawasiliana kwa kuimba chini ya maji, mtetemo wa sauti ao unasafiri kwa njia ya mawimbi ya shinikizo ndani ya maji.
dutu mango, kwa mfano gimba la metali: kama bomba ndefu inagongwa sauti yake inasikika kwa kuweka sikio moja kwa moja juu ya bomba hata kwa umbali mkubwa. 

Kasi ya wimbisauti ni tofauti kutegemeana na midia inapopita. 
ndani ya hewa yenye sentigredi 20 sauti inatembea mita 343 kwa sekunde, yaani kilomita 1 kwa sekunde 3, au takriban kilomita 20 kila dakika.
ndani ya maji ya bahari sauti inatembea mita 1,500 kwa sekunde, hivyo takriban kilomita 90 kila dakika.
ndani ya gimba la chuma sauti inatembea mita 5160 kwa sekunde, hivyo takriban kilomita 300 kila dakika (kama bomba au pau ndefu vile ya chuma ipo)

Viungo vya Nje

What is a soundwave? 
Sound is a pressure wave (physisclassroom)
Sound Wave Characteristics (Physics for kids)

 Sounds Amazing; a KS3/4 learning resource for sound and waves 
 HyperPhysics: Sound and Hearing
 Introduction to the Physics of Sound
 Hearing curves and on-line hearing test
 Audio for the 21st Century 
 Conversion of sound units and levels
 Sound calculations
 Audio Check: a free collection of audio tests and test tones playable on-line
 More Sounds Amazing; a sixth-form learning resource about sound waves 

fizikia
Didimo Kipofu

Didimo Kipofu (313 hivi - 398 hivi)) alikuwa mwanateolojia maarufu wa Aleksandria (Misri) ambapo aliongoza chuo cha katekesi kwa karibu miaka 50.

Ingawa hakuweza kuona, alikuwa na kumbukumbu kali sana, hata akaweza kumudu fani zinazofaidika sana na matumizi ya macho.

Aliandika vitabu vingi: Ufafanuzi wa Zaburi zote, wa Injili ya Mathayo na wa Injili ya Yohane, kitabu Dhidi ya Waario, na Juu ya Roho Mtakatifu, ambavyo Jeromu  alivitafsiri katika Kilatini. Pia aliandika juu ya Isaya, Hosea, Zekaria, Ayubu na mada nyingine nyingi. 

Bahati mbaya, kati ya maandishi ya ufafanuzi ya Didimo, yanayofikiriwa kuhusu vitabu vyote vya Biblia ya Kikristo, vimetufikia vipande tu. Hata hivyo vinatosha kushuhudia upana wa ujuzi wake.

Mfuasi wa Origen, alipinga mafundisho ya Ario na ya Wapneumatomaki.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Mababu wa Kanisa

Tanbihi

Marejeo
 Ayres, Lewis, DelCogliano, Mark & Radde-Gallwitz, Andrew (2012). Works on the Spirit: St. Athanasius the Great and Didymus the Blind. St. Vladimir's Seminary Press [contains the only English translation of On the Holy Spirit]
 Hill, RC, trans. (2006). Didymus. Commentary on Zechariah, FC, Washington, DC: Catholic University of America Press. [contains the only English translation of the Commentary on Zechariah]
 Sozomen, The Ecclesiastical History of Sozomen, comprising a history of the church, from AD323 to AD425. Translated by Chester D. Hartranft. From Nicene and Post-Nicene Fathers, Second Series. Edited by Philip Schaff and Henry Wace. (Buffalo, NY: Christian Literature Publishing Co., 1890), Vol. 2, Book III, chapter 15: Didymus the blind and Aëtius the heretic. Available at s:Nicene and Post-Nicene Fathers: Series II/Volume II/Sozomen/Book III/Chapter 15#cite note-0 or http://www.newadvent.org/fathers/26023.htm.

Marejeo mengine
 Gauche, William (1934). Didymus the Blind: An educator of the 4th century. Washington, D. C.: Catholic University of America.
 Layton, Richard (2004). Didymus the blind and his circle in late-antique Alexandria. Champaign, IL: University of Illinois Press.
 Weerakkody, D. P. M. (2006). Didymus the Blind: Alexandrian theologian and scholar. In Albrecht, G. (Editor). Encyclopedia of disability. Volume 1, p. 401.
 Frances Young with Andrew Teal, From Nicaea to Chalcedon: A Guide to the Literature and its Background, (2nd edn, 2010), pp. 91–101

Waliozaliwa 313
Waliofariki 398
Wanateolojia wa Misri
Mababu wa Kanisa
Watakatifu wa Misri
Afya

Afya ni hali ya kujisikia vizuri kimwili, kiakili, kiroho na kiutu bila kusumbuliwa na ugonjwa wowote.

Afya ya binadamu itakuwa njema kama atafuatilia kanuni na taratibu bora za afya. Hiyo inajumuisha mlo kamili, yaani chakula chenye virutubishi vyote, vikiwemo protini, wanga na mafuta (hiyo iwe katika asilimia ndogo sana). 

Pia anatakiwa awe msafi mwilini na mazingira yake, kama vile kwa kuoga na kusafisha mazingira yanayomzunguka. Mandhari yenye hewa safi pia husaidia katika kuhifadhi afya ya binadamu katika mwili na akili. 

Mazingira mara nyingi huchukuliwa kuwa jambo muhimu katika hali ya afya ya binadamu. Hii inajumuisha mazingira ya asili, mazingira ya kujengwa, na mazingira ya kijamii. Pia mambo kama vile maji safi na hewa, makazi salama, huchangia afya nzuri, hasa kwa afya ya watoto wachanga na watoto. 

Utafiti umeonyesha kuwa ukosefu wa maeneo ya burudani husabsabisha kupungua kwa afya na ustawi.

Pia anatakiwa kuwa na afya ya kiroho yaani kuishi kadiri ya mafundisho ya Mwenyezi Mungu kama vile: kupendana na wengine, kuthaminiana na kuacha dhambi: mara nyingi hizo zinadhuru afya ya mwili pia.

Fafanuzi za afya 
Sawa na suala la ugonjwa, hakuna elezo kamili kuhusu hali ya afya. 

 Shirika la Afya Duniani (WHO) lilitoa ufafanuzi ufuatao: "Afya ni hali ya ustawi kamili kimwili, kiroho na kijamii na zaidi ya kukosa ugonjwa."  

 Mwanafalsafa Friedrich Nietzsche: "Afya ni kiwango cha ugonjwa kinachoniruhusu kutekeleza shughuli zangu muhimu."

 Mwanasosholojia Talcott Parsons: "Afya ni hali ya mtu kuwa na uwezo bora wa kutekeleza shughuli alizofundishwa kukubali kama wajibu wake."  

 Kwa watu wengi ni hali ya kutosumbuliwa na maumivu na udhaifu, pamoja na uwezo wa kutumia sehemu zote za mwili. Ni wazi ya kwamba hisia hii ni tofauti kati ya mtu na mtu.

Majukumu
Serikali zinatarajiwa kuandaa wataalamu wa mambo ya afya na kujenga hospitali nyingi hata vijijini kwa sababu watu wengi hupoteza maisha kwa kukosa huduma za afya: hii itasaidia kupunguza vifo.

Watu wanatakiwa kuwa na ustadi wa kufanya mazoezi kwa wingi. Hata mjamzito anapaswa kufanya mazoezi, ingawa si kazi ngumu.

Pia kula mlo bora wakati wote ili kuepukana na magonjwa yanayotokana na ukosefu wa chakula fulani (virutubishi).

Tanbihi

Viungo vya nje
 World Health Organization
 UK National Health Service
 OECD Health Statistics
 Health and Medical Information  from the University of Colorado

Afya
Melito wa Sardi

Melito wa Sardi (kwa Kigiriki Μελίτων Σάρδεων, Melíton Sárdeon) (alifariki mwaka 180) alikuwa askofu wa mji huo karibu na Smirna katika rasi ya Anatolia (leo nchini Uturuki).

Pamoja na kwamba maisha yake hayajulikani vizuri, katika Ukristo wa zamani aliheshimiwa sana: Jeromu, akizungumzia Agano la Kale lilivyokubaliwa na Melito kuwa Neno la Mungu, aliripoti maneno ya Tertullian kwamba waamini wengi wa Afrika Kaskazini walimhesabu kama nabii. 

Hata katika karne za kati jina lake liliendelea kutumika katika uandishi wa vitabu ili vithaminiwe zaidi.

Leo anaheshimiwa na Kanisa Katoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu.

Sikukuu yake inaadhimishwa hasa tarehe 1 Aprili, lakini pia 31 Agosti.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Mababu wa Kanisa

Tanbihi

Marejeo
Hansen, Adolf, and Melito. 1990. The "Sitz im Leben" of the paschal homily of Melito of Sardis with special reference to the paschal festival in early Christianity. Thesis (Ph. D.)--Northwestern University, 1968.
Melito, and Bernhard Lohse. 1958. Die Passa-Homilie des Bischofs Meliton von Sardes. Textus minores, 24. Leiden: E.J. Brill.
Melito, J. B. Pitra, and Pier Giorgio Di Domenico. 2001. Clavis Scripturae. Visibile parlare, 4. Città del Vaticano: Libreria editrice vaticana. 
Melito, J. B. Pitra, and Jean Pierre Laurant. 1988. Symbolisme et Ecriture: le cardinal Pitra et la "Clef" de Méliton de Sardes. Paris: Editions du Cerf. 
Melito, and Josef Blank. 1963. Vom Passa: die älteste christliche Osterpredigt. Sophia, Quellen östlicher Theologie, Bd. 3. Freiburg im Breisgau: Lambertus-Verlag. 
Melito, and Othmar Perler. 1966. Sur la Pâque et fragments. Sources Chrétiennes, 123. Paris: Éditions du Cerf. 
Melito, and Richard C. White. 1976. Sermon "On the Passover.". Lexington Theological Seminary Library. Occasional studies. Lexington, Ky: Lexington Theological Seminary Library. 
Melito, and Stuart George Hall. 1979. On Pascha and fragments. Oxford early Christian texts. Oxford: Clarendon Press. 
Waal, C. van der, and Melito. 1973. Het Pascha der verlossing: de schriftverklaring in de homilie van Melito als weerspiegeling van de confrontatie tussen kerk en synagoge. Thesis—Universiteit van Suid-Afrika. 
Waal, C. van der, and Melito. 1979. Het Pascha van onze verlossing: de Schriftverklaring in de paaspreek van Melito van Sardes als weerspiegeling van de confrontatie tussen kerk en synagoge in de tweede eeuw. Johannesburg: De Jong.

Viungo vya nje
Catholic Encyclopedia: Melito of Sardis
Melito, Homily on Passover (Peri Pascha)  from Kerux: The Journal of Northwest Theological Seminary
A different assembly of Melito’s Peri Pascha fragments
Opera Omnia by Migne Patrologia Graeca with Analytical Indexes

Waliofariki 180
Maaskofu Wakatoliki
Wanateolojia wa Uturuki
Mababu wa Kanisa
Watakatifu wa Uturuki
Ndui

Ndui (kwa Kiingereza: smallpox) ilikuwa ugonjwa wa kuambukiza uliosababishwa na aina mbili za virusi: Variola major na Variola minor.

Ulikuwa unaleta kifo cha waliopatwa kwa asilimia 30-35, lakini zaidi kati ya watoto.

Walionusurika wengi waliachwa na makovu ya kudumu hasa katika uso.

Historia
Inakadiriwa ulikuwepo tangu miaka ya 10000 KK hadi mwaka 1977.

Chanzo chake hakijulikani lakini kuna dalili ya kwamba ilitokea mapema sana katika Misri ya Kale. Pengine farao Ramses V alikuwa mgonjwa wa kwanza anayejulikana kutokana na utafiti wa mumia yake. 

Labda ilipelekwa Uhindi na wafanyabiashara Wamisri mnamo miaka ya 1500 KK. Ugonjwa uliua watu wengi huko Ulaya, Asia na Afrika ilikosambaa pia. 

Matokeo ya ndui yalikuwa mabaya hasa Amerika ambako Waindio yaani wakazi asilia waliwahi kuishi milenia nyingi bila mawasiliano na bila maambukizi kutoka sehemu nyingine za dunia, hivyo walikosa kabisa kinga. Kwa mfano Wahispania waliweza kuvamia milki ya Azteki huko Mexiko kwa sababu wateteaji wa Tenochtitlan walidhoofishwa na ugonjwa uliopelekwa hapo na Wahispania.

Mwaka 1967 tu ndui iliua watu milioni mbili na katika karne ya 20 kwa jumla milioni 300 au 500.

Chanjo 

Nchini China na Uhindi ilijulikana tangu kale kwamba kumdunga mtu kwa majimaji kutoka vidonda vya ndui kunasababisha homa kidogo lakini kunamkinga dhidi ya maambukizi makali hata kama takriban asilimia 1-2 ya watu waliodungwa vile walikufa. 

Mnamo 1796 tabibu Mwingereza Edward Jenner alitambua kwamba kumdunga mtu kwa majimaji ya vidonda vya ndui ya ng'ombe kunamkinga pia dhidi ya ndui wa kibinadamu, lakini bila matatizo yale yaliyoweza kutokea kwenye mbinu ya awali.  Chanjo hiyo iliboreshwa na kupunguza kutokea kwa ndui, Nchi nyingi duniani ziliweka taratibu za kutoa chanjo kwa watoto wote. Tangu mwaka 1967 Shirika la Afya Duniani WHO lilianzisha mradi wa kutafuta wagonjwa wa mwisho wa ndui na kuwatibu. Mgonjwa wa mwisho alipatikana nchini Somalia kwenye mwaka 1976.   

Tangu siku zile ndui ni ugonjwa wa kwanza ambao binadamu kwa njia ya chanjo alifaulu kuukomesha.

Tanbihi 

Hopkins DR (2002). The Greatest Killer: Smallpox in history. University of Chicago Press. ISBN 0-226-35168-8

Marejeo 

 
 
 
 
 
 
  (Excerpt available at http://cryptome.info/0001/smallpox-wmd.htm)
 
 Lord Wharncliffe and W. Moy Thomas, editors. The Letters and Works of Lady Mary Wortley Montagu, vol. 1, London: Henry G. Bohn, 1861.

Viungo vya nje 

 Image of Amhearst letter to Colonel Henry Bouquet – give smallpox to Indians.
 Smallpox Biosafety: A Website About Destruction of Smallpox Virus Stocks 
 Detailed CIDRAP Smallpox overview 
 Agent Fact Sheet: Smallpox , Center for Biosecurity
 Smallpox Images and Diagnosis Synopsis 
 Variola Virus Genomes  database search results from the Poxvirus Bioinformatics Resource Center
 Virus Pathogen Database and Analysis Resource (ViPR): Poxviridae

Virusi
Maradhi ya kuambukiza
Uasilia

Uasilia (kwa Kiingereza: nature, neno linatokana na lile la Kilatini natura ambalo linamaanisha "tabia ya kuzaliwa nayo" na lilikuwa tafsiri ya neno la Kigiriki φύσις, physis lililotumiwa na washairi na wanafalsafa wa kwanza. ), maana yake ni ulimwengu ulivyokuwa kwa asili, kabla ya binadamu kuuathiri kwa utamaduni na hasa kwa ustaarabu wake, uliokuza teknolojia inayomwezesha kufanya mengi, mazuri na mabaya, pengine mambo yanayoleta faida ya haraka lakini yana madhara makubwa kwa siku za mbele. 

Uasilia wote unasomwa kwa mpango na sayansi katika matawi yake yote.

Tanbihi

Viungo vya nje

 The IUCN Red List of Threatened Species (iucnredlist.org)
 The Wild Foundation – The heart of the global wilderness conservation movement (wild.org)*
 Fauna & Flora International is taking decisive action to help save the world’s wild species and spaces (fauna-flora.org)
 European Wildlife is a Pan-European non-profit organization dedicated to nature preservation and environmental protection (eurowildlife.org)
 Nature Journal (nature.com)
 The National Geographic Society (nationalgeographic.com)
 Record of life on Earth (arkive.org)  * BBC – Science and Nature (bbc.co.uk)
 PBS – Science and Nature (pbs.org)
 Science Daily (sciencedaily.com)
 European Commission – Nature and Biodiversity (ec.europa.eu)
 Natural History Museum (.nhm.ac.uk)
 Encyclopedia of Life (eol.org).
 Science.gov – Environment & Environmental Quality .
 
 

Sayansi
Ekolojia
Ulimwengu
Uhalisia

Uhalisia (kutoka Kiarabu "halisi"; kwa Kiingereza Reality) ni hali iliyopo kweli, tofauti na matarajio au tafsiri za binadamu ambaye mara nyingi anashindwa kuipokea.

Kwa upana zaidi, uhalisia unajumlisha hata mambo yasiyofikiwa na milango ya fahamu, vifaa na mawazo ya binadamu. 

Wanafalsafa, wanahisabati, wanasayansi na wengineo wamejitahidi tangu zamani kuelewa uhalisia, wakitoa majibu mbalimbali. 

Mara nyingi uhalisia unagonganishwa na ndoto na ndoto za mchana, maigizo na propaganda, pamoja na uongo wa kila namna.

Tanbihi

Viungo vya nje

 C.D. Broad on Reality
 Stanford Encyclopedia of Philosophy on Realism
 Video: Carl Sagan on the 4th Dimension Explanation
 Video: Animated version of the above with Dr Quantum - Flatland
 Phenomenology Online: Materials discussing and exemplifying phenomenological research
 Concept and Reality, a Meditatiion Perspective 
 The Illusion of Reality by Jim AL-Khalili 
 The Matrix as Metaphysics by David Chalmers
 The Universes of Max Tegmark

Falsafa
Elimu jamii
Pikomita

Pikomita (ing. picometer, alama pm) ni kipimo cha SI cha kutaja urefo mdogo wa mita 10−12. 
 
Hi ni sawa na sehemu ya milioni 1 (yaani =  1/1,000,000) ya mikromita (inayoitwa pia mikron). Zamani iliitwa "micromicron", stigma au bicron. wakati ule alama yake ilikuwa µµ. 

Kipimo hiki hutumiwa kwa kutaja vipimo katika fizikia ya atomi na chembe zake, kemia na elimu ya sauti. Kipenyo cha atomi ni kati ya pikomita 62 hadi 520. 

Neno linatokana na lugha ya Kiitalia: piccolo (kadogo).

Marejeo

Vipimo vya SI
Masafa ya mawimbi

Masafa ya mawimbi (pia urefu wa wimbi, mara chache lukoka; kwa Kiingereza wavelength) ni namna ya kupima na kutaja ukubwa wa wimbi. 

Ni umbali kati ya sehemu za kulingana za mawimbi mawili ambayo yanafuatana, kwa mfano kati ya kilele na kilele au mabonde yao.

Mawimbi yapo kila sehemu ya mazingira asilia, kwa mfano:
mawimbi ya maji
mawimbisauti
mawimbi sumakuumeme pamoja na nuru na wimbiredio

Masafa ya mawimbi hutofautiana sana. Mawimbi marefu yanayoweza kutambuliwa na milango ya fahamu ya binadamu ni sauti ya besi yenye masafa ya mita 21. Sikio letu linatambua mawimbi yenye masafa kati ya milimita 17 hadi mita 21. 

Mawimbi sumakuumeme yana upeo mkubwa. 
Masafa ya wimbiredio ni kati ya milimita 1 hadi kilomita 100. 
nuru inayoonekana kwa macho yetu ina masafa kati ya nanomita 380 (urujuani) hadi 780 (nyekundu). Nyuki huona pia mnururisho mfupi zaidi yaani urujuanimno, lakini hawaoni nyekundu.
eksirei zina masafa baina ya nanomita 0.01 hadi 10.
masafa ya mawimbi gammarei iko katika upeo wa pikomita.

Masafa ya mawimbi na marudio
Masafa ya mawimbi huwa na uhusiano wa kinyume na marudio ya wimbi. Kama marudio ya wimbi ni ya juu, masafa yake yatakuwa madogo. Vilevile kinyume, kama wimbi lina masafa makubwa, marudio yake ni madogo.

Marejeo

Tovuti za Nje
What is wavelenghth? (wisegeek)

Conversion: Wavelength to Frequency and vice versa – Sound waves and radio waves 
Teaching resource for 14–16 years on sound including wavelength 
The visible electromagnetic spectrum displayed in web colors with according wavelengths

Fizikia
Nikola Grbić

Nikola Grbić (amezaliwa 6 Mei 1973) alikuwa mchezaji wa mpira wa miguu kutoka Serbia. 

Kwa sasa ni kocha.

Waliozaliwa 1973
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Serbia
Kata za Mkoa wa Morogoro



Huu ni ukurasa wa muda kwa warsha ya Machi 2015 
Wakati wa kusahihisha idadi ya wakazi katika makala ya kila kata utumie kiungo hiki kama marejeo: 

<ref>http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf JINA WILAYA - JINA MKOA</ref> 

Nakili maandishi koze na kuibandika katika nafasi ya "cite - marejeo". Futa marejeo ya awali, halafu bofya "Hariri - cite - marejeo". Badala ya maandishi  andika kifupi jina la wilaya na la mkoa  (k.m. Morogoro mjini - Morogoro, au: Kilosa-Morogoro).

Wilaya  ya Gairo | Wilaya  ya Kilombero | Wilaya  ya Kilosa | Wilaya  ya Morogoro Mjini | Wilaya  ya Morogoro Vijijini | Wilaya  ya Mvomero | Wilaya  ya Ulanga

'Kata za Wilaya  ya Kilosa'  

Berega | Chanzulu | Dumila | Kasiki | Kidete | Kidodi | Kilangali | Kimamba A | Kimamba B | Kisanga | Kitete (Kilosa) | Lumbiji | Lumuma | Mabula | Mabwerebwere | Madoto | Magole | Magomeni (Kilosa) | Magubike | Maguha | Malolo (Kilosa) | Mamboya | Masanze | Mbumi | Mikumi | Mkwatani | Msowero | Ruaha (Kilosa) | Rudewa | Ruhembe | Tindiga | Ulaya (Kilosa) | Uleling`ombe | Vidunda | Zombo 

Kata za Wilaya  ya Morogoro Vijijini

Bungu | Bwakila Chini  |  Bwakila Juu  | Gwata |  Kasanga  |  Kibogwa  |  Kibungo Juu  |  Kidugalo  |  Kinole  |  Kiroka  |  Kisaki  |  Kisemu  |  Kolero  | Konde (Morogoro) | Lundi  | Matuli |  Mikese  |  Mkambalani  |  Mkulazi  |  Mkuyuni  |  Mngazi  |  Mtombozi  |  Mvuha  |  Ngerengere  |  Selembala  |  Singisa  |  Tawa  |  Tegetero  |  Tununguo

Kata za Wilaya  ya Kilombero BILA MABADILIKO isipokuwa Lumelo-Lumemo (tahajia??)

Chisano | Chita | Idete | Ifakara | Kibaoni | Kiberege | Kidatu | Kisawasawa | Lumemo | Mang'ula | Masagati | Mbingu | Mchombe | Mkula | Mlimba | Mofu | Sanje | Uchindile | Utengule 

Kata za Wilaya  ya Ulanga BILA MABADILIKO

Biro | Chirombola | Euga | Ilonga | Iragua | Isongo | Itete | Kichangani | Kilosa kwa Mpepo | Lukande | Lupiro | Mahenge | Malinyi | Mbuga | Minepa | Msogezi | Mtimbira | Mwaya | Ngoheranga | Ruaha | Sali | Sofi | Usangule | Vigoi

Kata za Wilaya  ya Morogoro Mjini BILA MABADILIKO

Bigwa | Boma (Morogoro) | Kiwanja cha Ndege | Kichangani | Kihonda | Kilakala | Kingo | Kingolwira | Mafiga | Mazimbu | Mbuyuni (Morogoro | Mji Mkuu | Mji Mpya | Mlimani | Mwembesongo | Mzinga | Sabasaba (Morogoro) | Sultan Area | Uwanja wa Taifa (Morogoro)

Kata za Wilaya  ya Mvomero BILA MABADILIKO

Bunduki | Diongoya | Doma | Hembeti | Kanga | Kibati | Kikeo | Langali | Maskati | Melela | Mhonda | Mlali | Mtibwa | Mvomero | Mzumbe | Sungaji | Tchenzema

Kata za Wilaya  ya Gairo

Chagongwe | Chakwale | Chanjale | Gairo | Idibo | Iyogwe | Kibedya | Mandege | Msingisi | Nongwe | Rubeho

Tazama pia 
Kata zote za Tanzania

Jumuiya
Kata za Mkoa wa Dar es Salaam



Huu ni ukurasa wa muda kwa warsha ya Machi 2015 
Wakati wa kusahihisha idadi ya wakazi katika makala ya kila kata unahitaji kusahihisha pia marejeo yake, maana kwa kawaia rejeo ni bado sensa ya 2002. Hapo unahitaji kuweka rejeo kwa sensa ya 2012. Utumie kiungo hiki kama marejeo: 

<ref>http://www.meac.go.tz/sites/default/files/Statistics/Tanzania%20Population%20Census%202012.pdf JINA WILAYA - JINA MKOA</ref>

Nakili maandishi koze na kuibandika katika nafasi ya "cite - marejeo". Futa marejeo ya awali, halafu bofya "Hariri - cite - marejeo". Badala ya maandishi  andika kifupi jina la wilaya na la mkoa  (k.m. Kinondoni - Dar es Salaam, au: Temeke - Dar es Salaam).

Kata za Wilaya ya Ilala | Wilaya ya Kinondoni | Wilaya ya Temeke

Kata za Wilaya ya Kinondoni

Bunju | Goba | Hananasif | Kawe | Kibamba | Kigogo | Kijitonyama | Kimara | Kinondoni | Kunduchi | Kwembe | Mabibo | Mabwepande | Magomeni | Makongo | Makuburi | Makumbusho | Makurumla | Manzese | Mbezi | Mbezi juu | Mburahati | Mbweni | Mikocheni | Msasani | Msigani | Mwananyamala | Mzimuni | Ndugumbi | Saranga | Sinza | Tandale | Ubungo | Wazo

Kata za Wilaya ya Ilala

Buguruni | Chanika | Gerezani | Gongo la Mboto | Ilala | Jangwani | Kariakoo | Kimanga | Kinyerezi | Kipawa | Kisutu | Kitunda | Kivukoni | Kivule | Kiwalani | Majohe | Mchafukoge | Mchikichini | Msongola | Pugu | Segerea | Tabata | Ukonga | Upanga Magharibi | Upanga Mashariki | Vingunguti

Kata za Wilaya ya Temeke

[Azimio]] | Buza | Chamazi | Chang'ombe | Charambe | Keko | Kibada | Kiburugwa | Kigamboni | Kijichi | Kilakala | Kimbiji | Kisarawe II | Kurasini | Makangarawe | Mbagala | Mbagala Kuu | Mianzini | Miburani | Mjimwema | Mtoni | Pembamnazi | Sandali | Somangila | Tandika | Temeke | Toangoma | Tungi | Vijibweni | Yombo Vituka

(namba za maeneo zinafuata orodha ya sensa ya 2012. Jedwali hii inapanga kata kwa a-b-c)

Jumuiya