LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Fatima Massaquoi

Fatima Massaquoi-Fahnbulleh (1912 – 1978) alikuwa kati ya waanzilishi wa elimu ya juu nchini Liberia. 

Akizaliwa katika ukoo wa wafalme wa kikabila akiwa mtoto wa balozi wa kwanza Mwafrika katika Ujerumani akapata elimu yake huko Ujerumani, Uswisi na Marekani.

Baada ya kurudi Liberia alikuwa kati ya walimu waliojenga chuo kikuu cha kwanza cha Liberia na kuchangia mengi katika utamaduni wa nchi.

Maisha

Utoto katika Liberia
Alikozaliwa alikuwa mtoto wa nane wa Mamalu Massaquoi, mwene wa Wavai, kabila la pande zote mbili za mpaka kati ya Sierra Leone na Liberia. 

Alilelewa na shangazi kwa miaka ya kwanza akaanza kusoma shule Liberia.

Kijana katika Ujerumani na Uswisi
Mwaka 1922 alipokuwa na umri wa miaka 10 hivi baba yake alitumwa kwenda Hamburg, Ujerumani akiwa konsuli mkuu na hivyo balozi wa kwanza Mwafrika katika Ulaya bara. Alimteua binti yake Fatima aje naye.

Fatima alikaa Ujerumani hadi mwaka 1937. Huko alijifunza haraka Kijerumani alisoma kwenye shule za St Ansgar na Helene Lange mjini Hamburg hadi kufikia mtihani wa Abitur ya Kijerumani inayolingana na Form VI. Alikaa pia kwa miaka kadhaa Uswisi alipojifunza Kifaransa.

Mwaka 1933 siasa ya Ujerumani ilibadilika, na chama cha Nazi chini ya Adolf Hitler kilianzisha udikteta wake. Ubaguzi wa kimbari ulienea, hasa dhidi ya Wayahudi, lakini hali kwa Waafrika ilianza kuwa vigumu pia.

Masomo katika Marekani
Hapo Fatima aliamua kuhamia Marekani aliposoma Lane College, Fisk University na Chuo Kikuu cha Boston. Alisoma elimu ya jamii na kupata digrii ya bachelor na digrii mbili za uzamili. Alishiriki pia katika kutunga kamusi ya Kivai, lugha mama yake.

Kurudi Liberia
Mwaka 1946 alirudi Liberia akaanza kushiriki katika juhudi za kuanzisha chuo kikuu cha kwanza cha nchi hiyo.

Alikuwa mkurugenzi na baadaye mkuu wa Liberal Arts College. Aliunda Taasisi ya Utafiti wa Kiafrika. Alishiriki kuanzisha shirika la waandishi wa Liberia. Alipigania fesheni ya kubadilisha majina ya Kiafrika kwa majina ya Kizungu wakati wa kujiandikisha chuoni. Alipinga ubaguzi uliokuwepo dhidi ya Waliberia kutoka jamii za kikabila kwa upande wa waanzilishi wa Liberia ambao mababu wao walikuwa Wamarekani weusi.

Mwaka 1978 aliaga dunia kutokana na ugonjwa wa kifua kikuu.

Waliozaliwa 1912
Waliofariki 1978
Watu wa Liberia
Wanawake wa Liberia
Shangazi

Shangazi ni jina ambalo mtoto (wa kiume au wa kike) anamuita ndugu mmojawapo wa familia ambaye anajulikana kama dada wa baba, awe ni mkubwa au mdogo vilevile kwa umri.

Ukilinganisha na lugha za Ulaya, zile za Kibantu zinazingatia zaidi umri na hasa jinsia za wazazi na ndugu zao. Hivyo, neno la Kiingereza "aunt" linaweza kumaanisha "shangazi" (dada wa baba), "mama mkubwa" (kama ni mkubwa wa mama) au "mama mdogo" (kama ni mdogo wa mama). Vilevile anayeitwa kwa Kiingereza "uncle" anaweza akaitwa kwa Kiswahili "mjomba", lakini "baba mkubwa" (kama ni kaka wa baba) au "baba mdogo" (kama ni mdogo wa baba).  

Tena kwa Kiingereza "nephew" linaweza kumaanisha "mpwa" lakini pia "mtoto".  

Wajibu na haki kati ya shangazi na mtoto wa kaka yake vinategemea utamaduni wa mahali. Katika baadhi ya makabila ana nafasi muhimu katika maamuzi ya ukoo. 

Pengine kwa heshima au kwa sababu nyingine mtu anaweza akamuita mwanamke "shangazi" ingawa hawana undugu wowote wa karibu.

Familia
Kichuguu

Kichuguu (pia: kingulima, kiduta, kishirazi) ni sehemu au nyumba wanamoishi mchwa baada ya kujijengea kwa udongo waliouchanganya na mate yao.

Umbo linaweza kubadilika, lakini kuna masharti kadhaa ya kuwezesha mchwa kuishi (giza, ubichi n.k.).

Ili kichuguu kiwe hai lazima malkia awe hai kwani yeye ndiye anayetaga mayai kwa ajili ya kuzaa mchwa na kumbikumbi. Ndani ya kichuguu utakuta nyumba ya malkia ikiwa na ulinzi wa mchwa wengi sana.

Malkia huwa ni mweupe mwenye ngozi laini sana; kwa ndani ni kama ana majimaji au mafuta (kiowevu). 

Wadudu
Kupe (arakinida)

Kupe ni arithropodi wa familia Ixodidae katika ngeli Arachnida (arakinida). Hujishikamanisha na mwili wa mnyama na kufyonza damu kama chakula. Spishi nyingi ni wasumbufu wa mifugo na huweza kusambaza magonjwa. Kupe kwa kawaida hujificha kwenye nyasi au udongo na kusubiri wanyama kama vile ng'ombe au mbuzi ili kuwang'ata na kufyonza damu yao. Kupe ni hatari sana kwa sababu wanaweza kubeba magonjwa kama vile Lyme.

Matitiri
Papasi

Papasi ni arithropodi wa familia Argasidae katika ngeli Arachnida (arakinida). Hujiama kwenye mwili wa mnyama na kufyonza damu kama chakula. Spishi nyingi ni wasumbufu juu ya wanyama wafugwao na wanaweza kusambaza magonjwa. Katika Afrika papasi wa jenasi Ornithodoros husambaza homa ya vipindi kwa binadamu.

Matitiri
Walabi

Walabi ni marsupialia wa familia Macropodidae ambao wanapatikana maeneo ya Australia na Nyugini. Wanyama hao wanafanana na kangaruu lakini ni wadogo zaidi. 

Katika uainishaji wa kisayansi walabi wapo katika familia moja pamoja na kangaruu. Huainisha katika spishi 48 na jenasi kumi, lakini kangaruu wamegawanyika katika spishi sita za jenasi mbili: Macropus na Osphranter.

Kangaruu na jamaa
Wombati

Wombati ni marsupialia wenye miguu midogo ambao wanapatikana nchini Australia. Wana urefu wa mita moja. Wanyama hao wapo wa aina tatu za spishi na wapo katika familia ya Vombatidae.

Wombati na jamaa
Kimatu

Vimatu, matumatu au maige ni wana au tunutu wa panzi. Wanafanana na panzi wapevu lakini ni wadogo zaidi na mabawa yao hayajakomaa.

Panzi na jamaa
Senene

Senene (jina la kisayansi: Ruspolia differens ; jina la Kiganda: Nsenene; jina lililokosewa: "panzi wenye pembe ndefu") ni mdudu wa familia Tettigoniidae katika oda Orthoptera. Wapo tele magharibi mwa Kenya na Tanzania, kusini mwa Uganda na kaskazini mwa Rwanda lakini anapatikana pia Afrika Kusini, Malawi, Cote d'Ivoire, Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, Ghana, Burundi, Kamerun, Zimbabwe, Zambia, Madagaska pamoja na Mauritius.

Baada ya majira ya mvua wapevu hukongomana katika makundi ya maelfu ya wadudu.

Spishi aina hii kwa muda mrefu imekuwa ikijulikana kama moja ya totems nyingi za Ufalme wa Buganda wa Uganda. Zilipatikana na Seruwu Douglass kutoka Visiwa vya Ssese huko Masaka. 

Mara nyingi wadudu kama senene huitwa panzi, lakini senene wana vipapasio virefu sana kuliko pronoto na jike ana kiungo kama mfuo kinachofanana na kitara kinachotumika kwa kutaga mayai. Kinyume na hivyo panzi wana vipapasio vifupi na majike hawana kiungo kwa umbo la kitara.

Mara nyingi huchanganyikiwa na Ruspolia nitidula inayohusiana kwa karibu.

Kama chakula

Wakati wapevu wa senene wakionekana watu huajili kuwakusanya ili kuwakaanga kama chakula. Nchini Uganda senene walikamatwa kwa desturi na wanawake na watoto. Baada ya kukaangwa chakula hiki kilitolewa kwa waume wa wanawake wale kwa malipo ya gomasi mpya (Kiganda: gauni ya kitamaduni). Ingawa wanawake walilazimishwa kufanya kazi hiyo ya kuchosha hawakuruhusiwa kula chakula hiki. Iliaminika kwamba wanawake wanaokula senene wangezaa watoto wenye kichwa cha umbo la kichwa cha senene. Siku hizi wanawake hula senene bila shida.

Nchini Tanzania chakula cha senene hupendwa sana na watu wa Bukoba, hasa kabila la Wahaya, na katikati na kusini-magharibi mwa Uganda, kikiwa pia chanzo muhimu cha mapato.

Marejeo 

Nyenje na jamaa
Chakula cha Kiafrika
Kupe (maana)

Kupe ni jina linaloweza kumaanisha:

 Aina ya mdudu (kupe (arakinida))
 Aina ya samaki (kupe (samaki))
 Kuna msemo pia unaosema 'usiwe kupe'. Katika lugha ya Kiswahili, kupe ni jina linaloashiria mnyama au hata mtu anayefyonya damu ya mwingine au kumtegemea vibaya kwa kila kitu. Kando na kupe anayenyonya ng'ombe, kupe anaweza kuwa mtu au mdudu anayeharibu mmea au mnyama kwa kumnyonya na kumtegemea hadi akapata maradhi au kufa. Mnyama wa aina hii huitwa 'pest' au 'parasite' kwa lugha ya Kiingereza.

Viungo vya nje 
https://en.wikipedia.org/wiki/Pest
Italia Kusini

Italia Kusini ni sehemu ya Italia bara inayoundwa na mikoa ya Abruzzo, Basilicata, Calabria, Campania, Molise na Puglia. 

Kwa jumla ni km2 73,223 na wakazi ni 14,118,477

Tanbihi

Italia
Italia Kaskazini

Italia Kaskazini ni sehemu ya Italia bara inayoundwa na mikoa ya Emilia-Romagna, Friuli-Venezia Giulia, Liguria, Lombardia, Piemonte, Trentino-Alto Adige, Valle d'Aosta na Veneto. 

Kwa jumla ni km2 120,260 na wakazi 27,801,460 Ni asilimia 46 za wakazi wote wa Italia, lakini wanazalisha 59,4% za mapato yake.

Tanbihi

Italia
Italia ya Kati

Italia ya Kati ni sehemu ya Italia bara inayoundwa na mikoa ya Lazio, Marche, Toscana na Umbria. 

Kwa jumla ni km2 58,052 na wakazi 12,068,519

Tanbihi

Italia
Italia visiwani

Italia Visiwani ni sehemu ya Italia inayoundwa na mikoa miwili ya visiwani: Sicilia na Sardegna. 

Kwa jumla ni km2 49,801 na wakazi 6,746,464. Msongamano ni mdogo, lakini ni mikoa fukara kuliko kawaida ya nchi.

Tanbihi

Italia
Nchi huru

Nchi huru ni zile ambazo hazitawaliwi na nchi nyingine. Kauli hiyo haimanishi kwamba wananchi wake ni huru, kwa sababu pengine mfalme au rais ni mwenyeji, lakini anawanyima haki zao kwa kiasi hata kikubwa (ambacho kinaitwa udikteta).

Mara nyingi nchi inajitangaza huru, halafu inatambuliwa na nchi nyingine kuwa hivi. Kama si nchi zote zinatambua rasmi uhuru wake, hali ya kisheria inabaki tata.

Siku hizi duniani kuna nchi huru karibu 200, ya mwisho kutambulika ikiwa Sudan Kusini (2011) na ndogo zaidi ikiwa Mji wa Vatikano (km2 0.44 na wakazi 600 hivi tu).

Hii haiuzii nchi kuingiliwa kwa namna moja au nyingine kama vile katika ukoloni mamboleo.

Siasa
Sheria
Nassima Saifi

Nassima Saifi (* 29 Oktoba 1988) ni mwanariadha mlemavu kutoka nchini Algeria. Anashindana hasa katika mchezo wa kurusha tufe na kurusha kisahani. Alipata medali ya dhahabu mbili katika fani zote mbili wakati wa michezo ya Paralimpiki akawa bingwa wa dunia mara tatu.

Maisha 
Saifi alizaliwa mjini Mila (Algeria) mwaka 1988. Alizaliwa mzima lakini baada ya ajali akiwa na umri wa miaka 10 alipotewa na mguu wote wa kushoto. 

Baba yake alimtia moyo wa kuingia katika riadha. Alijiunga na klabu ya michezo ya Mila alipopata mazoezi na mafundisho.

Kwa msaada wa baba yake Saifi alishiriki mara ya kwanza kwenye uwanja wa kimataifa aliposhiriki mashindano ya ubingwa wa dunia ya michezo ya walemavu mwaka 2006 huko Uholanzi akiingia kwa tiketi ya Algeria. Alifikia nafasi ya tano kwa kurusha tufe na pia nafasi ya tano kwa kurusha kisahani. 

Saifi alifika kwenye michezo ya paralimpiki mwaka 2008 huko Beijing akishiriki kwa kurusha tufe na kisahani akimaliza nafasi ya kumi na ya nne.

Alifaulu mwaka 2011 kwenye mashindano ya ubingwa wa dunia ya michezo ya walemavu mjini Christchurch (New Zealand) ambapo alishiriki tena kwa kurusha tufe na kisahani. Hapo alishinda medali ya dhahabu kwa kufikia mita 40.99 kwa kisahani.  

Mwaka uliofuata akafika kwenye Michezo ya Paralimpiki ya 2012 huko London akapata medali za dhahabu kwa kurusha tufe na kisahani.

Mwaka 2013 kwenye mashindano ya Ubingwa wa Dunia huko Lyon alitetea cheo chake kwa kisahani lakini alifaulu pia kupata medali ya bronzi kwa kurusha tufe. 

Miaka miwili baadaye mjini Doha Saifi alifaulu kutetea tena cheo chake cha bingwa wa dunia kwa kurusha kisahani.

Katika maandalizi kwa ajili ya Paralimpiki alifanya mazoezi masaa matatu kila siku akifundishwa na kocha Hocine Saadoun.

Saifi aliimarisha nafasi yake kati ya wanariadha bora wa paralimpiki wakati wa Michezo ya Paralimpiki ya 2016 huko Rio de Janeiro. Alipata tena medali ya dhahabu kwa kisahani na fedha kwa tufe.

Maelezo 

Waliozaliwa 1988
Watu walio hai
Wanariadha wa Algeria
Wanawake wa Algeria
Kurusha kisahani

Mchezo wa kurusha kisahani ni fani katika riadha ambapo kisahani kizito kinarushwa kwa mkono wa mwanariadha kwa umbali mkubwa iwezekanavyo.

Asili ya mchezo huu ni Ugiriki ya Kale. Lengo ni kurusha kisahani mbali kuliko wadhindani.

Katika michezo ya Olimpiki ya Ugiriki ya Kale kurusha kisahani kulikuwa mashindano ya mara kwa mara. Sanamu za wacheza kisahani na picha zao kwenye vyungo vya kufinyangwa vimehifadhiwa hadi sasa. 

Katika karne ya 19 mwalimu wa michezo Christian Georg Kohlrausch aligundua upya mchezo huu uliosahauliwa pamoja na wanafunzi wake mjini Magdeburg. Kutoka msingi huu kurusha kisahani kuliingia katika michezo ya Olimpiki ya kwanza ya kisasa mwaka 1896.

Wanariadha wanaume bora wa kurusha kisahani
(mnamo 2015)

Wanariadha wanawake bora wa kurusha kisahani

Angalia pia
Kurusha nyundo
Kurusha mkuki
Kurusha tufe

Marejeo

Viungo vya nje

Michezo
Sans Commentaire

Sans Commentaire ni jina la kutaja albamu ya mwimbaji wa muziki wa dansi kutoka nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo maarufu kama Madilu System. Albamu imetoka mwaka wa 1994.  Utayarishaji wa albamu hii ulifanyika nchini Ufaransa katika studio ya Studio Harry Son. Ndani yake, amepata usaidizi mkubwa wa sauti za uitikiaji kutoka kwa wasanii wengine ikiwa ni pamoja na Niawou, Ballou Canta, Carlito, Djeffard Lukombo, Nyboma Mwa Dido na Shimita.

Orodha ya nyimbo

Kikosi kazi
Sauti itikizi – Niawou, Ballou Canta, Carlito, Djeffard Lukombo, Nyboma Mwa Dido, Shimita, Tete Kitoko (nyimbo: 6), Wuta Mayi
Gitaa la besi – Ngouma Lokito, Pablo Lubadika (wimbo wa: 1, 8)
Mpangiliaji dramu, vinanda – Manou Lima
Dramsi – Michel Lorentz
Mhandisi – Mark Haliday
Gitaa kuu – Dally Kimoko (nyimbo: 5 hadi 7, 9, 10 ), Popolipo Zero Faute (nyimbo: 2, 4)
Gitaa kiongozi, imepangwa na – Syran M'Benza (nyimbo: 1, 8)
Waimbaji wakauu, uitikiaji – Madilu System
Imechanganywa na – Pierre Braner
Mchanganyaji msaidizi – Xavier Delbos
Usaidizi wa kimuziki – Ballou Canta
Tumba – Nody Mataba (nyimbo: 1, 8)
Mtayarishaji – Ibrahima Sylla
Mtayarishaji msaidizi – Djiba
Rizim-gitaa – Rogo Bamundele (nyimbo: 1, 8)
Rizim-gitaa, limepangwa na – Lokassa Ya Mbongo

Tazama pia
Morenita

Viungo vya Nje
 katika wavuti ya Discogs
Albamu za 1994
Albamu za Madilu System
Asmaa Mahfouz

Asmaa Mahfouz (kwa Kiarabu أسماء محفوظ; alizaliwa mwaka 1985) ni mwanaharakati, mwandishi wa blogu na mwanzilishi mmojawapo wa Harakati ya Vijana wa 6 Aprili nchini Misri.

Wito wake kwa blogu kuandamana 25 Januari 2011
Mnamo Januari 2011 vijana Wamisri wanne waliwahi kujichoma moto kutokana na kukata tamaa kwa sababu ya hali duni ya nchi na maisha yao. Asmaa alitumia blogu yake ya video kupinga udikteta wa rais Hosni Mubarak na hali duni ya haki za binadamu nchini. Alisema, "Wamisri wanne walijichoma kwa kupinga aibu ya udhalilishaji, njaa na umaskini waliopaswa kuishi nazo kwa miaka 30. ... Leo hii mmoja wao amefariki." Akaendelea kuwaambia wananchi, "tuone aibu fulani ... Badala ya kujichoma moto tufanye kitu cha maana. Kuketi nyumbani na kufuatilia habari tu kwa TV au facebook itatupeleka penye udhalilishaji."

Aliita wananchi kukutana kwenye uwanja wa Tahrir mjini Kairo tarehe 25 Januari 2011. Video yake alipeleka YouTube ilipoangaliwa na wengi. Video hii iliendelea kuwa ishara ya kuanzisha mapinduzi ya Misri ya 2011.

25 Januari kama chanzo cha mapinduzi
Siku iliyotajwa kwenye blogu malakhi ya Wamisri walifika uwanja wa Tahrir. Polisi 30,000 walishindwa kuwafukuza, mamia walikamatwa, mjini Suez wananchi 2 waliuawa na polisi wakati wa maandamano. Maandamano yalifuatana siku kwa siku hadi kujiuzulu kwa serikali na hatimaye rais Mubarak mwenyewe mnamo Februari 2011.

Kukamatwa kwa Asmaa
Mwezi Agosti mwaka huohuo Asmaa alikamatwa na kushtakiwa mbele ya mahakama ya kijeshi kwa sababu ya kukosoa Kamati Kuu ya Kijeshi iliyowahi kuchukua nafasi ya rais aliyepinduliwa tayari. Aliachishwa baadaye.

Tuzo la Sakharov
Mnamo Oktoba 2011 Asmaa Mahfouz aliteuliwa, pamoja na wanaharakati wengine wa Misri, kwa Tuzo la Sakharov linalotolewa na Bunge la Ulaya kwa sababu alitetea haki za binadamu kwa kuwapa Wamisri motisha ya kudai haki zao kwenye uwanja wa Tahrir kwa njia ya video na blogu zake kupitia Youtube, Facebook na Twitter. Tarehe 14 Desemba 2011 Asmaa alipokea mwenyewe tuzo hili katika sherehe maalumu kwenye bunge la Ulaya huko Strasbourg.

Marejeo

Viungo vya Nje

 

Waliozaliwa 1985
Watu walio hai
Wanaharakati wa Misri
Wanawake wa Misri
Cri-Zelda Brits

Cri-Zelda Brits (pia Crizelda Brits, * 20 Novemba 1983) ni mchezaji wa kriketi wa kimataifa kutoka Afrika Kusini akirusha kwa mkono wa kulia. 

Brits aliingia mara ya kwanza katika timu ya wanawake wa kitaifa ya kriketi kama "bowler" (mtupa mpira) wa kwanza mwaka 2002. Aliendelea kushika nafasi mbalimbali na tangu 2005 kuwa hodari zaidi upande wa "“batter”" (kupiga mpira kwa fimbo). Aliongoza timu katika mechi 23 katika miaka ya 2007 na 2008, tena mwaka 2011 kwa ajili ya mashindano ya kimataifa ya 2010.

Anatazamiwa kuwa kati ya wachazaji wanawake bora wa kriketi katika Afrika Kusini.

Marejeo

waliozaliwa 1983
Wanamichezo wa Afrika Kusini
Wanariadha wa kike
Makaburu
Wanawake wa Afrika Kusini
Maggie Laubser

Maggie Laubser (1886-1973) alikuwa mchoraji na mchapaji wa Afrika Kusini. Pamoja na Irma Stern alihusika kutambulisha sanaa ya "kujieleza" katika Afrika Kusini. Mwanzoni alikosolewa sana, lakini baadaye alikubaliwa na kutazamwa kuwa msanii muhimu katika historia ya sanaa nchini.

Maisha ya mapema na elimu 
Maria Magdalena Laubser alizaliwa kwenye shamba la ngano Bloublommetjieskloof karibu na Malmesbury, katika Swartland eneo lenye mazao ya kilimo nchini Afrika Kusini. Alikuwa wa kwanza kati ya watoto sita wa Gerhardus Petrus Christiaan Laubser na Johanna Catharina Laubser (née Holm). Laubser's youth was dominated by the rural and pastoral and she delighted in this carefree existence.

Holland na England 
Laubser na dada yake waliondoka kwenda Uropa mnamo 4 Oktoba 1913,mwanzoni niliishi katika koloni la wasanii huko,Laren, North Holland|Laren, Noord-Holland]]katika eneo linaloitwa het Gooi. Alikutana na Ita Mees, mpiga piano wa tamasha na Frederik van Eeden, mwandishi na mshairi. Alifanya urafiki pia na Laura Knight na Frans Langeveld, wote wakiwa wachoraji.

Picha zake

Viungo vya nje
 http://www.sahistory.org.za/people/maria-magdalena-maggie-laubser 

Waliozaliwa 1886
Waliofariki 1973
Wachoraji wa Afrika Kusini
Wanawake wa Afrika Kusini
Elieshi Lema

Memsahib Elieshi Lema (alizaliwa Nronga,Tanzania mwaka 1949) ni mwandishi wa lugha za Kiingereza na Kiswahili kutoka Tanzania.     

Lema alianza kama mwandishi na mtunzi wa mashairi] na baadae kuwa mwandishi wa vitabu vya watoto katika lugha ya Kiswahili kabla ya kuandika riwaya yake ya kwanza ya Parched Earth katika Kiingereza mwaka 2001. Kitabu hicho kimetafsiriwa katika lugha ya Kiswidi na Kifaransa  

Lema ni mmiliki wa kampuni ya uchapishaji ya House E&D Vision Publishing, lakini pia ni muendeshaji wa book café. E&D Vision Publishing imekuwa ikichapisha vitabu vya watoto katika lugha za Kiswahili na Kiingereza. Mwaka 1998 Ilichapisha kitabu kuhusu mjusi wa Tendaguru.

Tuzo
Noma , 2001 - Parched Earth (kutaja)

Machapisho
"Safari ya Prospa", 1995
"Mwendo", 1998
"Parched Earth", 2001

Marejeo

Waliozaliwa 1949
Watu walio hai
Watu wa Tanzania
Wanawake wa Tanzania
Waandishi wa Tanzania
Elimu nchini Jamhuri ya Afrika ya Kati

Elimu ya umma katika Jamhuri ya Afrika ya Kati ni bure, na elimu ni kiada kuanzia umri kati ya miaka 6 hadi 14.  Vifo vinavyotokana na UKIMWI - vimechukua nafasi kubwa sana kwa walimu, hilo limepelekea kufungwa kwa shule za msingi zaidi ya 100 kati ya mwaka 1996 na 1998. 

Mwaka wa 1991, idadi kamili ya waliojiandikisha kwa ajili ya elimu ya msingi ilikuwa asilimia 56.9. Mwaka wa 2000, idadi kamili ya watoto wenye umri kati ya 6 hadi 11 walioandikishwa kwa ajili ya elimu ya msingi ilikuwa asilimia 43 pekee. Ripoti ya idadi ya mahudhurio kwa ajili ya elimu ya msingi haikupatikana katika Jamhuri ya Afrika ya Kati kwa mwaka wa elimu 2001. Idadi ya uandikishwaji haifanani na mahudhurio ya wanafunzi mashuleni.

Hakuna fursa sawa kielimu kwa watoto wa kike. Kwa mwaka wa kwanza wa masomo,asilimia 65 ya wasichana waliandikishwa katika elimu ya msingi. Lakini hali hii imeporomoka hadi kufikia asilimia 23 kwa wasichana baada ya miaka sita ya elimu ya msingi na hiyo ilikuwa kwa mwaka wa 2007. Wasichana wengi wanaacha shule wakiwa na umri mdogo aidha kwa tamaa au msukumo kutoka katika familia ili aweze kuoelewa na kupata watoto.

Bajeti ndogo inayotengwa kwa ajili ya elimu na tabia ya kutolipa mishahara kwa wakati umepelekea kuwa na upungufu wa walimu na hivyo basi hali hiyo inaongeza idadi ya watoto wa mitaani. Bajeti ya taifa inayotolewa na serikali inakidhi kwa asilimia 12 tu, iliongezwa hadi kufikia walau asilimia 18 katika miaka ya 1990. Kulingana na serikali, walisema itapanda hadi kufikia asilimia 25 ifikapo mwaka wa  2010. 

Kulikuwa na wanafunzi wapatao 800,000 ambao waliathiriwa na machafuko yaliyotokea mwezi wa Desemba 2012 kutokana na uasi wa Séléka. Walimu wengi waliomba hifadhi ya kivita bado hawajarudi nchini humo.

Idadi ya watu wanaojua kusoma na kuandika nchini humo kati ya watu wazima na vijana wenye umri kati ya miaka 15-24 imefikia asilimia 72.3, kwa umri huohuo lakini upande wa kina mama kiwango chao ni asilimia 59.1.

Marejeo

Elimu katika Jamhuri ya Afrika ya Kati
Makubadhi

Makubadhi ni viatu ambavyo hutengenezwa aghalabu kwa ngozi na huvaliwa na watu wa jamii mbalimbali. Yapo ya aina nyingi, lakini yote yanakinga nyayo tu, si miguu mizima. 

Mavazi
Dagaa

Dagaa ni jina la kawaida la samaki wa oda Clupeiformes isipokuwa spishi za familia Chirocentridae. Spishi nyingi zina majina mengine pia, kama vile kapenta, kerenge, lumbu, mbarata, mwatiko, ndakala, pata, pawali, simu, uono na usipa. Spishi kadhaa za familia Alestidae, Apogonidae, Atherinidae, Cyprinidae na Leiognathidae huitwa dagaa pia lakini majina mengine yanapendelewa. Dagaa wanatokea katika bahari zote za dunia na katika maziwa na mito mingi.

Kibofuhewa cha Clupeiformes kimeungana na utumbo kwa kifereji. Kwa kawaida hawana mrabafahamu (mstari wa ubavu, lateral line kwa Kiingereza) lakini wana macho, mapezi na magamba ambayo ni ya kawaida kwa samaki wengi, ingawa siyo samaki wote wana sifa hizi. Wao ni samaki wenye rangi ya fedha na mwili mwembamba wenye umbo la dulabu, na mara nyingi huunda makundi. Takriban spishi zote hula planktoni ambazo huzichuja kutoka kwa maji kwa matamvua yao.

Spishi zilizochaguliwa za Afrika ya Mashariki
 Amblygaster sirm, Dagaa-papa Madoadoa (Spotted sardinella)
 Dussumieria elopsoides, Dagaa-papa Upinde-mvua (Slender rainbow sardine)
 Encrasicholina heteroloba, Dagaa-mcheli Kichwa-kifupi au Uono (Shorthead anchovy)
 Engraulicypris spinifer, Usipa wa Malagarasi (Malagarasi sardine)
 Etrumeus wongratanai, Dagaa-papa wa Bahari ya Hindi (East African round herring)
 Herklotsichthys punctatus, Dagaa-papa Mgongo-madoa (Spotback herring)
 Limnothrissa miodon, Lumbu au Dagaa wa Ziwa Tangayika (Lake Tanganyika sardine)
 Pellona ditchela, Simu koko au Dagaa-papa Mhindi (Indian pellona)
 Rastrineobola argentea, Dagaa wa Ziwa Viktoria au Mukene (Lake Victoria sardine)
 Sardinella neglecta, Dagaa-papa Mashariki (East African sardinella)
 Spratelloides gracilis, Dagaa Milia-fedha (Silver-stripe round herring)
 Stolephorus indicus, Dagaa-mcheli Mhindi (Indian anchovy)
 Thryssa setirostris, Dagaa-mcheli Taya-refu (Longjaw thryssa)

Picha

Marejeo
 Rashid Anam & Edoardo Mostarda (2012) Field identification guide for the living marine resources of Kenya. FAO, Rome.
 Gabriella Bianchi (1985) Field guide to the commercial marine brackish-water species of Tanzania. FAO, Rome.

Viungo vya nje
Dagaa kwenye hifadhidata ya samaki 

Samaki
Isaka wa Ninawi

Isaka wa Ninawi (kwa Kiaramu ܡܪܝ ܐܝܣܚܩ ܕܢܝܢܘ; kwa Kiarabu: إسحاق النينوي Ishak an-Naynuwī; kwa Kigiriki Ἰσαὰκ Σύρος, Isaac Syuros; kwa Kiingereza Isaac of Nineveh; 613 hivi – 700 hivi) alikuwa mwanateolojia na askofu wa Kanisa la Asiria. 

Ni maarufu hasa kwa maandishi yake juu ya maisha ya Kiroho. Yapo hadi leo katika lugha asili ya Kisiria na katika tafsiri za kale za Kigiriki na Kiarabu. Yametumiwa sana na Wakristo wa madhehebu mengine, hasa ya Mashariki.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu, katika Kanisa lake na makanisa ya Waorthodoksi wa Mashariki na Waorthodoksi.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 28 Januari.

Maisha
Alizaliwa Beth Qatraye, kati ya Mesopotamia na Arabia (Qatar ?).

Akiwa bado kijana sana alijiunga na monasteri akafanya bidii sana. Akitumia pia maktaba iliyokuwepo, alijipatia sifa upande wa teolojia akaanza kufundisha dini katika eneo lake asili.

Patriarki Georges alipotembelea eneo hilo katikati ya karne ya 7 ili kushiriki sinodi, alimfanya Isaka kuwa askofu wa Ninawi, Assyria, mbali sana, katika Mesopotamia ya Kaskazini..

Majukumu hayo mapya hayakufaa tabia yake, hivyo baada ya miezi 5 alijiuzulu akarudi kusini katika upweke wa Mlima Matout. Huko aliishi miaka mingi akila mikate 3 tu kwa juma pamoja na mboga kidogo.

Hatimaye uzee na upofu vilimlazimisha kurudi monasterini. Huko Shabar alifariki na kuzikwa.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
 Misemo ya Mababa wa Jangwani (Apophthegmata Patrum) – tafsiri ya W. Ngowi, O.F.M.Cap. – ed. Salvatorianum – Morogoro 2000 –ISBN 0-264-66350-0

Viungo vya nje

St Isaac of Nineveh Orthodox Icon and Synaxarion
A collection of resources on St. Isaac

Saint Isaac, the Syrian in orthodoxwiki.com
Online edition of the Ascetical Homilies
Saint Isaac of Nineveh Facebook Page, featuring new translations from Syriac and Arabic

Waliozaliwa 613
Waliofariki 700
Wamonaki
Wakaapweke
Maaskofu
Mababu wa jangwani
Watakatifu wa Irak
Watakatifu wa Katar
Kitate

Kitate ni neno linalofanana na lingine lakini lenye maana tofauti. Mara nyingine tofauti ni fonimu moja, ambayo tena haitambulikani na kwa baadhi ya watu kwa jinsi wanavyotamka herufi kadhaa. Ndiyo maana unatokea utata. Kwa mfano katika Kiswahili, si wengi wanaotofautisha vizuri "zamani" (wakati), "samani" (fenicha) na "thamani" (bei).

Kwa sababu hiyo ni muhimu msemaji atamke na mwandishi aandike vizuri neno kadiri ya tahajia yake sahihi kulingana na maana iliyokusudiwa.

Isimu
King'amuzi

King'amuzi ni kifaa au chombo cha kielektroniki kilichoundwa kutambua uwepo wa kitu au dutu fulani. Kinatumika hasa kuwezesha mawasiliano kati ya runinga na satelaiti ili kuwezesha watu kuangalia chaneli mbalimbali ambazo zinaweza kuwa za bure au za kulipia.

vifaa
Mubashara

Mubashara (kutoka kitenzi ku-bashiri, kwa Kiarabu بشير; kwa Kiingereza live) ni istilahi inayotumiwa katika teknolojia ya redio, runinga na matangazo kwa njia ya intaneti. Kipindi mubashara hakiandaliwi kwenye studio bali kinarekodiwa papohapo na kurushwa moja kwa moja kutoka kamera (TV) au kinasasauti (redio na TV) hadi studio ambako picha au sauti husambazwa kwa wapokeaji. Kuna pia vipindi vinavyorekodiwa katika studio na kurushwa mara moja.

Vipindi mubashara vilianza kwenye michezo hasa wakati wa mashindano na mechi za kandanda. 

Picha na sauti hutokea kwenye runinga au redio kwa kuchelewa kidogo, kutegemeana na mbinu mbalimbali za kurusha. Kama mawimbi hupita kwenye satelaiti yanachukua muda mrefu zaidi. Hapa inaweza kutokea kwamba majirani wa uwanja wanasikia tayari kelele ya watazamaji baada ya goli, lakini picha na sauti za runinga zinafuata sekunde kadhaa baadaye.

Katika nchi kadhaa vipindi vya mubashara hucheleweshwa sekunde chache kwa makusudi; hii inampa mhariri nafasi ya kukata picha kama jambo linatokea lisilotakiwa kuonekana; mfano kama wakati wa uwindaji wa wahalifu na polisi (inayoonyesha kule mara nyingi kutoka helikopta ya shirika la TV) mtu anauawa. Mfumo huo ulianzishwa Marekani baada ya tukio la kuonyeshwa kwa titi la mwanaigizo Janet Jackson wakati wa mechi ya mpira mnamo mwaka 2004.

Marejeo

Teknolojia
Redio
Krisanto na Daria

Krisanto na Daria (walifariki 253 hivi) ni mume na mke Wakristo waliopata umaarufu tokea zamani kama wafiadini, ambao juu ya makaburi yao mjini Roma limejengwa kanisa.

Krisanto alitokea Aleksandria (Misri) na kuhamia Roma kwa ajili ya masomo. Baada ya kufahamiana na padri Karpoforo, alibatizwa akaleta wengi kwa Yesu Kristo, mmojawao Daria. 

Hatimaye walizikwa wakiwa hai katika dhuluma ya kaisari Numeriani.

Wanaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama watakatifu.

Sikukuu yao inaadhimishwa tarehe 25 Oktoba au 19 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

Catholic Encyclopedia: Sts. Chrysanthus and Daria
Patron Saints Index: Sts. Chrysanthus and Daria 
Holy Protection Russian Orthodox Church
Holy Martyrs Chrysanthus and Daria in Orthodoxy 
Selected Lives of Saints
. A drama of early Christian Rome by Pedro Calderón de la Barca, translated by Denis Florence MacCarthy.

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 253
Watu wa Roma ya Kale
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Italia
Watakatifu wa Misri
Ukoo

Ukoo ni chanzo na muunganiko wa familia kadhaa zenye asili moja.
Mara nyingi huwa na utamaduni na lugha moja. Ukoo huundwa na vizazi mbalimbali ambapo mila na desturi zao huendelezwa na kuhifadhiwa kwa faida ya vizazi vya baadae. Mfano mmojawapo ni ukoo wa Mkwawa uitwao ukoo wa Mwamuyinga. 

Katika eneo la Maziwa Makuu ya Afrika, ukoo ni kitengo cha shirika la kijamii. Ni muundo wa zamani sana wa jamii katika eneo hilo, zaidi ya familia na kizazi. Muundo huo unapatikana katika Rwanda ya sasa, Burundi, Tanzania na Uganda.

Watu wa eneo hilo hutumia maneno tofautitofauti ya kiasili kuelezea dhana hiyo: ubwoko nchini Rwanda, umuryango nchini Burundi, ruganda katika falme za Bunyoro na Buhaya, igise huko Buha, ishanja huko Buhavu na ebika huko Buganda. 

Uanachama wa ukoo ni dhana huru, yenye uwiano na nasaba, iliyojikita zaidi katika utamaduni na imani binafsi kuliko ushahidi halisi.

Marejeo

Familia
Elimu jamii
Mtindi

Mtindi ni maziwa yaliyoganda na yenye ladha ya uchachu.

Unatumika kama kinywaji na kama kitoweo vilevile.

Chakula cha Kiafrika
Rolf Jacobsen

Rolf Jacobsen (Kristiania, 8 Machi 1907 - Hamar, 20 Februari 1994) alikuwa mwandishi na mwanasiasa kutoka nchi ya Norwei.

Vitabu
 Jord og jern (1933)
 Vrimmel (1935)
 Fjerntog (1951)
 Hemmelig liv (1954)
 Sommeren i gresset (1956)
 Brev til lyset (1960)
 Stillheten efterpå (1965)
 Headlines (1969)
 Pass for dørene - dørene lukkes (1972)
 Pusteøvelse (1975)
 Den ensomme veranda (1977)
 Tenk på noe annet (1979)
 Liv laga (1982)
 Nattåpent (1985)
 Alle mine dikt (1990)

Tanbihi

Viungo vya nje 
 www.snl.no
 www.kirjasto.sci.fi  

Waliozaliwa 1907
Waliofariki 1994
Waandishi wa Norwei
Wanasiasa wa Norwei
Kitawe

Kitawe ni neno lenye maana zaidi ya moja. Kwa mfano "nyanya" lina maana ya bibi na lina maana ya tunda ambalo ni kiungo cha chakula. Neno "paa" lina maana ya sehemu ya juu ya nyumba na vilevile ni jina la mnyama fulani.

Isimu
Musa Mwafrika

Musa Mwafrika, maarufu pia kama Musa Mwizi (330–405), alikuwa mmonaki padri nchini Misri na mmojawapo kati ya mababu wa jangwani.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakristo wa madhehebu mengi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 1 Julai katika Ukristo wa Mashariki na tarehe 28 Agosti katika Ukristo wa Magharibi.

Maisha
Mzaliwa wa Ethiopia, Musa alikuwa mtumishi wa afisa wa serikali nchini Misri mpaka alipofukuzwa kwa thuhuma za kuiba na kuua. 

Akiwa jitu, akawa bosi wa kundi la majambazi lililotisha watu wa bonde la Nile kwa ukatili.

Alipojaribu kukwepa waliokuwa wanamwinda, alifichama kwa wamonaki wa jangwani huko Wadi El Natrun (Sketes), karibu na Alexandria. Juhudi za kiroho, utulivu na furaha walivyokuwa navyo vilimuathiri kwa dhati. Muda mfupi baadaye aliacha mtindo wake wa kuishi, akabatizwa na kujiunga na monasteri ile.

Kwanza alipata shida sana kuzoea nidhamu ya jumuia ile. Alipovamiwa na wezi chumbani mwake, aliwazidi nguvu akawaburuza hadi katika kikanisa walimokuwemo wenzake wakisali ili aambiwe awafanyie nini wageni hao. 

Musa alikuwa na ari katika yote aliyoyafanya, lakini alikata tamaa alipojitambua si mkamilifu kutosha. Hapo abati Isidori alimchukua alfajiri hadi juu ya paa ili kutazama miali ya kwanza ya jua. Halafu akamuambia, "Taratibu tu miali ya jua inaondoa usiku na kuleta mchana mpya, na vilevile taratibu tu mtu anakuwa mwanasala kamili."

Baadaye Musa akawa mwenyewe kiongozi wa jumuia ya wakaapweke katika sehemu nyingine ya jangwa akapewa upadrisho.

Alipokuwa na umri wa miaka 75 hivi, ilisikika kwamba kundi la Waberber limepanga kushambulia monasteri yao. Wenzake walitaka kujihami, lakini Musa aliwazuia akawaambia ni afadhali wakimbie kuliko kushika silaha. Mwenyewe na wengine 7 walibaki hadi walipouawa tarehe 1 Julai.

Kwa sababu hiyo Musa Mwafrika anaheshimiwa leo kama mtetezi wa msimamo wa kukataa silaha katika kudai haki.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
 Misemo ya Mababa wa Jangwani (Apophthegmata Patrum) – tafsiri ya W. Ngowi, O.F.M.Cap. – ed. Salvatorianum – Morogoro 2000 –ISBN 0-264-66350-0

Viungo vya nje

St Mary of Egypt Orthodox Church - About 
Brotherhood of St Moses the Black
St. Moses the Black Priory 
St. Moses the Black, robber turned monk
Santiebeati: Moses the Black

Waliozaliwa 330
Waliofariki 405
Wamonaki
Mababu wa jangwani
Watakatifu wa Ethiopia
Arseni Mkuu

Arseni Mkuu, au Arseni shemasi au Arseni wa Scetis au Arseni Mrumi (Roma, 350/354 - Troe, Misri 445) alikuwa msomi na tajiri wa Roma ambaye, baada ya kulea watoto wa kaisari Theodosius I kwa miaka 11, akiwa shemasi, alihamia jangwani huko Misri ili aishi kama mkaapweke kwa miaka 55.

Ni kati ya mababu wa jangwani walioacha athari kubwa zaidi katika maisha ya Kiroho ndani ya Kanisa, ndiyo sababu aliitwa "mkuu". 

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa kwa kawaida tarehe 8 Mei, isipokuwa na Wakhufi.

Maandishi
Kati ya vitabu alivyoandika, viwili vipo hadi leo: mwongozo wa maisha ya kimonaki (διδασκαλία και παραινεσις = Fundisho na Angalisho), na ufafanuzi wa Injili ya Luka (εις τον πειρασθεν νομικος = Kuhusu Kishawishi cha Sheria). 

Mbali ya hivyo, misemo yake mingi inapatikana katika Apophthegmata Patrum.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Vyanzo
 Misemo ya Mababa wa Jangwani (Apophthegmata Patrum) – tafsiri ya W. Ngowi, O.F.M.Cap. – ed. Salvatorianum – Morogoro 2000 –ISBN 0-264-66350-0

Marejeo mengine
Attwater, Donald and Catherine Rachel John. The Penguin Dictionary of Saints, 3rd edition. New York: Penguin Books, 1993. ISBN 0-14-051312-4.

Viungo vya nje
Saint Arsenius in Catholic Forum

Waliozaliwa 350
Waliofariki 445
Wamonaki
Mashemasi
Mababu wa jangwani
Watakatifu wa Italia
Mia saba hamsini na saba

Mia saba hamsini na saba  ni namba inayoandikwa 757 kwa tarakimu za kawaida na DCCLVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 756 na kutangulia 758. 

757 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 757 KK na 757 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba hamsini na nane

Mia saba hamsini na nane  ni namba inayoandikwa 758 kwa tarakimu za kawaida na DCCLVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 757 na kutangulia 759. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 379.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 758 KK na 758 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba hamsini na tisa

Mia saba hamsini na tisa  ni namba inayoandikwa 759 kwa tarakimu za kawaida na DCCLIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 758 na kutangulia 760. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 11 x 23.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 759 KK na 759 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba sitini

Mia saba sitini  ni namba inayoandikwa 760 kwa tarakimu za kawaida na DCCLX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 759 na kutangulia 761. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 5 x 19.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 760 KK na 760 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba sitini na moja

Mia saba sitini na moja  ni namba inayoandikwa 761 kwa tarakimu za kawaida na DCCLXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 760 na kutangulia 762. 

761 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 761 KK na 761 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Roshoro

Roshoro ni chakula ambacho kinatokana na mchemsho wa ndizi za kusaga.

Imetokana na kabila la Wameru.

Chakula cha Kiafrika
Mia saba sitini na mbili

Mia saba sitini na mbili  ni namba inayoandikwa 762 kwa tarakimu za kawaida na DCCLXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 761 na kutangulia 763. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 127.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 762 KK na 762 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba sitini na tatu

Mia saba sitini na tatu  ni namba inayoandikwa 763 kwa tarakimu za kawaida na DCCLXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 762 na kutangulia 764. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 109.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 763 KK na 763 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba sitini na nne

Mia saba sitini na nne  ni namba inayoandikwa 764 kwa tarakimu za kawaida na DCCLXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 763 na kutangulia 765. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 191.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 764 KK na 764 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba sitini na tano

Mia saba sitini na tano  ni namba inayoandikwa 765 kwa tarakimu za kawaida na DCCLXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 764 na kutangulia 766. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 5 x 17.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 765 KK na 765 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba sitini na sita

Mia saba sitini na sita  ni namba inayoandikwa 766 kwa tarakimu za kawaida na DCCLXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 765 na kutangulia 767. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 383.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 766 KK na 766 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Bambiko

Bambiko ni chakula ambacho kinaandaliwa kwa kuchanganya pumba za mahindi na maharagwe.

Chimbuko lake linatokea mkoa wa Pwani kutoka kwa kabila la Wadoe.

Chakula cha Kiafrika
Maleba

Maleba ni mavazi maalumu yanayovaliwa katika nafasi za pekee. Kwa mfano wasanii katika maonyesho, mahafali wanapotunukia shahada au vyeti, watu wanapofanya kazi mbalimbali, kwa mfano upishi, udaktari na nyinginezo.

Mavazi
Fanani

Fanani ni mtu ambaye anawasilisha kazi za fasihi kwa hadhira. 

Kwa mfano, mwimbaji anawaimbia watu ukumbini, hivyo fanani ni mwimbaji kwani anawasilisha ujumbe aliokuwanao kwa jamii, na hadhira ni watu wanaomsikiliza mwanamuziki kwani hawa hupokea ujumbe kuhusu jambo fulani kutoka kwa fanani. 

Mifano mingine ya fanani, pamoja na mwimbaji, ni mwigizaji, mtangazaji, msimuliaji n.k.

Sifa za fanani
Msimulizi wa hadithi pia huitwa mtambaji, fanani au mganaji.
Huwa mchangamfu na mcheshi kwa hadhira yake ili kuwafanya wapendezwe na hadithi za utamaduni wa jamii yake.
Anaifahamu hadhira yake vizuri na kusimulia kulingana na mapendeleo yao: wasichana au wavulana? vijana au wazee?
Huwa na uwezo wa ufaraguni - uwezo wa kubadilisha sehemu fulani za sanaa bila kujifunga na muundo asilia.
Mwenye kumbukumbu nzuri.
Mwenye uwezo wa kuigiza kwa kutumia viungo vyake, uso (ishara-uso) na sauti (kiimbo)
Mwenye uwezo wa kujenga taharuki kwa kusita kidogo ili kuvuta nadhari ya hadhira yake.
Hushirikisha hadhira yake katika nyimbo n.k.
Mlumbi hodari na mkwasi wa lugha.

Isimu
Fasihi
Hadhira

Hadhira ni watu wanaotarajiwa kupokea ujumbe wa msanii kutoka kwa fanani katika kazi ya fasihi
  
Hadhira huweza kupokea ujumbe huo kwa kusikiliza, kuona au hata kuona pamoja na kusikiliza.

Ujumbe wa kusikiliza ni kama nyimbo.

Ujumbe wa kuona ni kama alama (zinazofanana na alama za barabarani).

Ujumbe wa kuona na kusikiliza ni kama sanaa za maonesho.

Fasihi
Mia tano na hamsini na saba

Mia tano na hamsini na saba  ni namba inayoandikwa 557 kwa tarakimu za kawaida na DLVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 556 na kutangulia 558. 

557 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 557 BK na 557 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba sabini na tatu

Mia saba sabini na tatu  ni namba inayoandikwa 773 kwa tarakimu za kawaida na DCCLXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 772 na kutangulia 774. 

773 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 773 KK na 773 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano na hamsini na nane

Mia tano na hamsini na nane  ni namba inayoandikwa 558 kwa tarakimu za kawaida na DLVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 557 na kutangulia 559. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 31.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 558 BK na 558 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano na hamsini na tisa

Mia tano na hamsini na tisa  ni namba inayoandikwa 559 kwa tarakimu za kawaida na DLIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 558 na kutangulia 560. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 13 x 43.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 559 BK na 559 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba sabini na nne

Mia saba sabini na nne ni namba inayoandikwa 774 kwa tarakimu za kawaida na CDLXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 773 na kutangulia 775. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 43.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 774 KK na 774 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sitini

Mia tano na sitii  ni namba inayoandikwa 560 kwa tarakimu za kawaida na DLX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 559 na kutangulia 561. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 5 x 7.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 560 BK na 560 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sitini na moja

Mia tano sitini na moja  ni namba inayoandikwa 561 kwa tarakimu za kawaida na DLXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 560 na kutangulia 562. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 11 x 17.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 561 BK na 561 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sitini na mbili

Mia tano sitini na mbli  ni namba inayoandikwa 562 kwa tarakimu za kawaida na DLXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 561 na kutangulia 563. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 281.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 562 BK na 562 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba sabini na tano

Mia saba sabini na tano ni namba inayoandikwa 775 kwa tarakimu za kawaida na DCCLXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 774 na kutangulia 776. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 5 x 31.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 775 KK na 775 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sitini na tatu

Mia tano sitini na tatu  ni namba inayoandikwa 563 kwa tarakimu za kawaida na DLXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 562 na kutangulia 564. 

563 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 563 BK na 563 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sitini na nne

Mia tano sitini na nne  ni namba inayoandikwa 564 kwa tarakimu za kawaida na DLXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 563 na kutangulia 565. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 47.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 564 BK na 564 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba na sabini na sita

Mia saba na sabini na sita ni namba inayoandikwa 776 kwa tarakimu za kawaida na DCCLXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 775 na kutangulia 777. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 97.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 776 KK na 776 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sitini na sita

Mia tano sitini na sita  ni namba inayoandikwa 566 kwa tarakimu za kawaida na DLXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 565 na kutangulia 567. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 283.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 566 BK na 566 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba na sabini na saba

Mia saba na sabini na saba ni namba inayoandikwa 777 kwa tarakimu za kawaida na DCCLXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 776 na kutangulia 778. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 7 x 37.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 777 KK na 777 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sitini na saba

Mia tano sitini na saba  ni namba inayoandikwa 567 kwa tarakimu za kawaida na DLXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 566 na kutangulia 568. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 3 x 3 x 7.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 567 BK na 567 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba sabini na nane

Mia saba na sabini na nane ni namba inayoandikwa 778 kwa tarakimu za kawaida na DCCLXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 777 na kutangulia 779. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 389.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 778 KK na 778 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sitini na nane

Mia tano sitini na nane  ni namba inayoandikwa 568 kwa tarakimu za kawaida na DLXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 567 na kutangulia 569. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 71.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 568 BK na 568 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sitini na tisa

Mia tano sitini na tisa  ni namba inayoandikwa 569 kwa tarakimu za kawaida na DLXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 568 na kutangulia 570. 

569 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 569 BK na 569 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sabini

Mia tano sabini  ni namba inayoandikwa 570 kwa tarakimu za kawaida na DLXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 569 na kutangulia 571. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 5 x 19.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 570 BK na 570 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Kibofu

Kibofu (kwa Kiingereza: urinary bladder) ni kifuko kinachotunza mkojo kabla haujatolewa nje ya mwili wa binadamu na wanyama.

Viungo vya mwili
Mia tano sabini na moja

Mia tano sabini na moja  ni namba inayoandikwa 571 kwa tarakimu za kawaida na DLXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 570 na kutangulia 572. 

571 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 571 BK na 571 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia saba na sabini na tisa

Mia saba na sabini na tisa ni namba inayoandikwa 779 kwa tarakimu za kawaida na DCCLXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 778 na kutangulia 780. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 19 x 41.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 779 KK na 779 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano tisini na tisa

Mia tano tisini na tisa    ni namba inayoandikwa 599 kwa tarakimu za kawaida na DXCIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 598 na kutangulia 600. 

599 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 599 BK na 599 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano tisini na nane

Mia tano tisini na nane    ni namba inayoandikwa 598 kwa tarakimu za kawaida na DXCVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 597 na kutangulia 599. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 13 x 23.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 598 BK na 598 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sabini na mbili

Mia tano sabini na mbili    ni namba inayoandikwa 572 kwa tarakimu za kawaida na DLXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 571 na kutangulia 573. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 11 x 13.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 572 BK na 572 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sabini na tatu

Mia tano sabini na tatu   ni namba inayoandikwa 573 kwa tarakimu za kawaida na DLXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 572 na kutangulia 574. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 191.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 573 BK na 573 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sabini na nne

Mia tano sabini na nne ni namba inayoandikwa 574 kwa tarakimu za kawaida na DLXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 573 na kutangulia 575. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 7 x 41.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 574 BK na 574 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sabini na tano

Mia tano sabini na tano ni namba inayoandikwa 575 kwa tarakimu za kawaida na DLXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 574 na kutangulia 576. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 5 x 23.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 575 BK na 575 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Bumunda

Bumunda ni chakula ambacho ni kama andazi ila inatengenezwa kwa ndizi zilizoiva, unga wa ngano na sukari.

Chakula cha Kiafrika
Mia tano sabini na sita

Mia tano sabini na sita   ni namba inayoandikwa 576 kwa tarakimu za kawaida na DLXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 575 na kutangulia 577. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 3 x 3 (au 26 x 32; au 242).

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 576 BK na 576 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sabini na saba

Mia tano sabini na saba   ni namba inayoandikwa 577 kwa tarakimu za kawaida na DLXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 576 na kutangulia 578. 

577 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 577 BK na 577 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tano sabini na nane

Mia tano sabini na nane ni namba inayoandikwa 578 kwa tarakimu za kawaida na DLXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 577 na kutangulia 579. 

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 17 x 17.

Matumizi
 Namba hurejea miaka ya 578 BK na 578 KK.

Tanbihi

Namba asilia
Najisi

Najisi ni kitu chochote ambacho ni kichafu na hakifai katika mwili wa binadamu.

Suala la unajisi lilitiwa maanani sana katika Agano la Kale, na hasa katika madhehebu ya Mafarisayo wakati wa Yesu Kristo. 

Biblia