Milki ya Wasasani

Milki ya Wasasani au Nasaba ya Wasasani (Kiing. Sassanids au Sassanians) ni jina linalotumika kwa nasaba ya Uajemi ya Kale (leo Iran) ambayo ilidumu kutoka 224 hadi 651 BK.  

Milki ya Wasasani ilifuata Waparthi kama watawala wa Uajemi. Ilitambuliwa kwa zaidi ya miaka 400 kama moja ya falme mbili kubwa huko Asia Magharibi, pamoja na Dola la Roma na baadaye Ufalme wa Byzanti.

Historia fupi
Mfalme wa kwanza wa Kisasani alikuwa Ardashir I aliyewahi kuwa mtawala wa kieneo katika jimbo la Pars kwenye nyanda za juu za kusini ya Uajemi; eneo ambako kumbukumbu ya watawala wa Liakhemi kabla ya uvamizi wa Wagiriki miaka 500 iliyopita ilikuwa hai bado. Ardashir alimpindua mfalme wa Waparthi aliyewatazama kama wageni kutoka kaskazini akalenga kurudisha ukubwa wa Uajemi wa Kale chini ya Waakhemi. 

Wasasani waliendelea kutumia jiji la Ktesiphon katika Mesopotamia (Iraki ya leo) kama mji mkuu.

Wasasani walifufua Uzoroasta kama dini rasmi ya milki yao, na kwa vipindi kadhaa walitesa Wakristo walioanza kuenea katika milki yao. Walipigana vita vingi dhidi ya Dola la Roma na baada ya mgawanyiko wa Roma, dhidi ya Ufalme wa Bizanti. Wakati huohuo walipaswa kupigana na mashambulio ya makabila kutoka Asia ya Kati.

Vita hizi nyingi zilichosha nguvu ya milki, na baada ya vita ya miaka 30 dhidi ya Roma, Wasasani walikosa nguvu kujitetea dhidi ya uvamizi wa Waislamu kutoka jangwa la Uarabuni.

Walijenga utamaduni mkubwa ulioshawishi pia majirani yake na hata Waarabu waliovamia na kutawala maeneo yao kama sehemu ya ukhalifa wao.

Mfalme wa wafalme 

Nasaba ya Wasasani ilianzishwa na Ardashir I wakati alikuwa amemshinda mfalme wa mwisho wa Waparthi, Artabanus IV. Ilikwisha wakati shahanshah (mfalme mkuu) wa mwisho wa Kisasani, Yazdegerd III (632-651), alishindwa baada ya vita ya miaka 14 dhidi ya uvamizi wa Waarabu Waislamu.

Maeneo ya Milki ya Wasasani yalijumuisha Iran ya leo, Iraki, Armenia, Afghanistan, sehemu za mashariki mwa Uturuki, na sehemu za Syria, Pakistan, Kaukazi, Asia ya Kati na Bara Arabu.

Enzi ya Wasasani inachukuliwa kuwa moja ya vipindi muhimu na vyenye ushawishi katika historia ya Iran. Kwa njia nyingi kipindi cha Wasasani kilipata mafanikio ya hali ya juu zaidi ya ustaarabu wa Kiajemi. Ikaunda Dola kuu la mwisho la Kiajemi kabla ya uvamizi wa Kiarabu na uenezaji wa Uislamu.

Uajemi uliathiri sana ustaarabu wa Kiroma wakati wa enzi za Wasasani,  p109 na Waroma waliwawekea Waajemi Wasasani pekee hadhi ya usawa. Kaisari wa Roma alimwandikia Shah wa Uajemi barua ambamo alimtaja kama "ndugu yangu". 

Ushawishi wa Wasasani ulienea hadi kufika Ulaya Magharibi,  Afrika,  China na Uhindi, pamoja na kuathiri sanaa ya zamani ya Ulaya na Asia. 

Ushawishi huo uliendelea katika utamaduni wa karne za kwanza za Uislamu. Mengi ya yale ambayo baadaye yalijulikana kama utamaduni wa Kiislamu pamoja na usanifu, uandishi na ustadi mwingine ulikopwa haswa kutoka kwa Waajemi Wasasani na kuenezwa katika maeneo mengine ya Waislamu.

Mpangilio wa Watawala wa Wasasani 
226-241: Utawala wa Ardashir I:

 224-226: Kuangushwa kwa Milki ya Waparthi.
 229-232: Vita dhidi ya Roma.
 Uzoroasta kufufuliwa kama dini rasmi ya milki
 Mkusanyiko wa maandiko yanayojulikana kama Zend Avesta

241-271: Utawala wa Shapur I:

 241-244: Vita dhidi ya Roma.
 252-261: Vita dhidi ya Roma. Kukamatwa kwa Kaizari wa Kiroma Valerian .
 215-271: Mani, mwanzilishi wa dini ya Umani .

271-301: Kipindi cha mapambano ya kinasaba.

283: Vita na Roma. Waroma wanachoma Ktesiphon.

296-298: Vita dhidi ya Roma. Uajemi inaachia Roma majimbo matano mashariki mwa mto Hidekeli 

309-379: Utawala wa Shapur II "Mkuu":

 337-350: Vita ya kwanza dhidi ya Roma na mafanikio madogo.
 359-363: Vita ya pili dhidi ya Roma. Roma inajirudishia majimbo ng'ambo ya Hidekeli, inaachia Uajemi miji ya Nisibis na Singara.

387: Armenia iligawanyika katika maeneo ya Kiroma na ya Kiajemi.

399–420: Utawala wa Yazdegerd I "mtenda dhambi":

 409: Wakristo wanaruhusiwa kuabudu hadharani na kujenga makanisa.
 416–420: Mateso ya Wakristo wakati Yazdegerd atengua agizo lake la mapema.

420-438: Utawala wa Bahram V:

 420-422: Vita dhidi ya Roma.
 424: Mtaguso wa Dad-Ishu unatangaza Kanisa la Mashariki kuwa huru na Patriarki wa Konstantinopoli.
 428: Ukanda wa Kiajemi wa Armenia unaunganishwa na Dola la Wasasani.

438-457: Utawala wa Yazdegerd II:

 441: Vita dhidi ya Roma.
 449-451: Uasi wa Kiarmenia.

482-3: Uasi wa Kiarmenia na Iberia ya Kaukazi

483: Wakristo wanapewa uvumilivu 

484: Peroz I anashindwa na kuuawa na Waheftali.

491: Uasi wa Kiarmenia. Kanisa la Kitume la Armenia linakataa Mtaguso wa Kalsedonia:

 Kanisa la Asiria linaendelea kuwa dhehebu kubwa la Kikristo katika Milki ya Wasasani.

502-506: Vita dhidi ya Bizanti.

526-532: Vita dhidi ya Bizanti.

531-579: Utawala wa Khosrau I, "mwenye roho isiyokufa" (Anushirvan)

540-562: Vita dhidi ya Bizanti.

572-591: Vita dhidi ya Bizanti. Uajemi hutoa sehemu kubwa ya Armenia na Iberia kwa Bizanti.

590-628: Utawala wa Khosrau II

603-628: Vita kuu dhidi ya Byzanti. Uajemi inachukua Mesopotamia, Syria, Palestina, Misri na maeneo ya Kaukazi, kabla ya kurudishwa nyuma na Wabizanti hadi mipaka ya kabla ya vita.

610: Waarabu wanashinda jeshi la Wasaani huko Dhu-Qar.

626: Kuzingirwa kwa Bizanti - Konstantinopoli na Waajemi wakisaidiwa na Waavari.

627: Kaisari wa Bizanti Heraklio anavamia Mesopotamia. Kushindwa kwa uamuzi wa vikosi vya Uajemi kwenye mapigano ya Ninawi.

628-632: Kipindi cha machafuko cha watawala wengi.

632-642: Utawala wa Yazdegerd III.

636: Kushindwa kwa Wasasni katika mapigano ya al-Qadisiyyah wakati wa uvamizi wa Waislamu katika Uajemi.

642: Ushindi wa mwisho wa Waarabu juu ya jeshi la Uajemi huko Nahavand (Nehavand).

651: Mtawala wa mwisho wa Kisasani, Yazdegerd III anauawa huko Merv, Turkmenistan ya leo. Mwisho wa nasaba. Mwanawe Piruz na wengine wengi wanakimbilia uhamishoni nchini China.

Tanbihi

Marejeo 
 Iranologie History of Iran Chapter V: Sasanians 
 Iran Chamber Society (History of Iran) 
 Livius articles on ancient Persia 
 Richard Frye "The History of Ancient Iran"
 Iransaga: Persian arts through the centuries
 Christianity in Ancient Iran: Aba & The Church in Persia
 Sasanika: the History and Culture of Sasanians

Viungo vya nje 
 Sasanian rock reliefs, Photos from Iran, Livius .
 Sasanian Dynasty entry in the Encyclopædia Iranica
 ECAI.org The Near East in Late Antiquity: The Sasanian Empire 
 The Art of Sassanians
 Sassanid crowns 
 Sassanid coins 
 Sassanid textile 
 A Review of Sassanid Images and Inscriptions
 Sasanians in Africa in Transoxiana 4.
 Ctesiphon; The capital of the Parthian and the Sassanid empires, By: Jona Lendering
 Islamic Conquest of Persia
 Pirooz in China, By Frank Wong
 The Sassanian Empire  BBC – Radio 4 In Our Time programme (available as .ram file)
 The Sassanian Empire: Further Reading

Madola
Mesopotamia
Historia ya Pakistan
Historia ya Uajemi 
Historia ya Iraq
Historia ya Armenia 
Historia ya Afghanistan
Historia ya Uturuki
Historia ya Syria