LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Wagadugu

Wagadugu (kwa Kifaransa huandikwa Ouagadougou) ni mji mkuu wa Burkina Faso, na pia mji mkubwa kabisa wa nchi hiyo na wa mkoa wa Centre. 

Mwaka 2019 idadi ya wakazi ilikuwa milioni 2,453,496, lakini mji unakua haraka.

Wagadugu iko katika jimbo la Kadiogo. Kuna ofisi za serikali na viwanda kadhaa vya nguo na vyakula.

Mji ni pia kitovu cha usafiri na mawasiliano. Kuna kiwanja cha kimataifa cha ndege na njia ya reli kwenda Abidjan (Côte d'Ivoire), halafu barabara za kwenda Lome (Togo), Bamako (Mali), Niamey (Niger), Accra (Ghana).

Wagadugu ina chuo kikuu kilichokuwa chuo cha mwanahistoria maarufu Joseph Ki-Zerbo. 

Tamasha la kimataifa la filamu za Afrika (FESPACO) hufanyiwa Wagadugu.

Tazama pia
 Orodha ya miji ya Burkina Faso

Miji Mikuu Afrika
Miji ya Burkina Faso
Burkina Faso
 
Mkoa wa Centre, Burkina Faso
Volta (mto)

Volta ni mto muhimu wa Afrika ya Magharibi. Inaanza katika maungano ya matawimto yake ya Muhun (Volta nyeusi), Nazinon (Volta nyekundu) na Nakambe (Volta nyeupe) karibu na mji wa Salaga, Ghana. 

Katika Ghana boma la lambo la Akosombo (Ghana) limesababisha kutokea kwa ziwa Volta ambalo ni lambo kubwa kabisa duniani. Baada ya kuondoka katika ziwa hilo lisilo asilia Volta inaingia katika Ghuba ya Guinea ya bahari Atlantiki.

Tazama pia
 Mito mirefu ya Afrika

Mito ya Ghana
Mito ya Burkina Faso
Esta é a Nossa Pátria Bem Amada

"Esta é a Nossa Pátria Bem Amada" ("Hii ni nchi yetu tunayoipenda") ni wimbo wa kitaifa wa Guinea Bisau. Ilitungwa na Amílcar Cabral ikawa wimbo rasmi wakati wa uhuru mwaka 1974. 
Ilikuwa pia wimbo wa taifa wa Cabo Verde hadi 1996.

Maneno ya Kireno 
Sol, suor e o verde e mar,
Séculos de dor e esperança:
Esta é a terra dos nossos avós!
Fruto das nossas mãos,
Da flor do nosso sangue:
Esta é a nossa pátria amada.

KIITIKIO:
Viva a pátria gloriosa!
Floriu nos céus a bandeira da luta.
Avante, contra o jugo estrangeiro!
Nós vamos construir
Na pátria immortal
A paz e o progresso!
Nós vamos construir
Na pátria imortal
A paz e o progresso! paz e o progresso!

Ramos do mesmo tronco,
Olhos na mesma luz:
Esta é a força da nossa união!
Cantem o mar e a terra
A madrugada e o sol
Que a nossa luta fecundou.

KIITIKIO

Tafsiri 
Jua, jasho na bahari ya kijani,
Karne za maumivu na matumaini;
Hii ni nchi ya babu zetu.
Tunda la mikono yetu
ya ua la damu yetu:
Hii ni nchi yetu tunayoipenda.

KIITIKIO:
Nchi yetu idumu milele!
Bendera ya mapambano yetu 
Imepepea angani.
Twende dhidi ya mkatale wa kigeni!
Tutajenga
Amani na maendeleo
Katika nchi yetu inayodumu milele!
Amani na maendeleo
Katika nchi yetu inayodumu milele!

Matawi ya shina moja,
Macho yenye nuru moja,
Hii ni nguvi ya umoja wetu!
Bahari na bara,
Alfajiri na jua huimba pamoja:
Mapambano yetu yamezaa matunda!

KIITIKIO

Viungo vya nje 
 MIDI File

Guinea-Bisau
Wimbo wa Taifa
Bisau

Bisau ni mji mkuu wa nchi ya Guinea Bisau ikiwa na wakazi 190,000. Bisau ni  mji mkubwa wa nchi na kitovu wa utawala, biashara na viwanda. 
Biasharanje inapita bandari ya Bisau hasa ni ubao, karanga, mafuta ya mawese na mpira. 

Bissau iko kwa pwani ya Atlantiki kwenye delta ya mto Geba.

Mji ulianzishwa na Wareno mwaka 1687 kama boma, bandari na kituo cha biashara. 

Miji Mikuu Afrika
Miji ya Guinea Bisau
Guinea Bisau
Geba

Geba ni mto katika Afrika ya Magharibi inayoanzia Guinea ikipitia Senegal na kufufikia Bahari ya Atlantiki katika Guinea Bisau. Ina urefu wa km 540.

Kabla ya kufika Atlantiki mto unaanza kuwa mpana hadi kufikia upana wa km 16 mdomoni kwenye mji wa Bisau.

Sehemu pana inafaa kwa meli za tani hadi 2000 kuingia ndani ya bara kwa umbali wa km 140.

Mito ya Afrika
Mito ya Guinea
Mito ya Senegal
Mito ya Guinea Bisau
Sao Tome

Sao Tome ni mji mkuu wa nchi ya visiwa ya Sao Tome na Principe, karibu na Afrika ya Magharibi. 

Jina limetokana na lile la Kireno la Mtakatifu Thoma. 

Mji ulianzishwa na Ureno mwaka 1485 kwenye pwani ya kaskazini-mashariki ya kisiwa chenye jina lilelile katika ghuba ya Guinea.

Mji ulikuwa na wakazi 56,166 mwaka 2005. 

Kuna kiwanja cha ndege cha kimataifa na viwanda kadhaa ya matofali, sabuni na vinywaji.

Sao Tome ina shule za msingi hadi sekondari, makanisa, hospitali ya pekee nchini, vituo vya TV na redio.

Viungo vya nje

www.saotome.st - Facts about the country, how to get there, where to stay, what to do, images etc.
Local travel agency Navetur-Equatour - information&pictures http://www.navetur-equatour.st/
Coordinates: 

Miji Mikuu Afrika
Sao Tome na Principe
Biladi, Biladi, Biladi

Biladi, Biladi, Biladi (بلادي بلادي بلادي, yaani "Nchi yangu") ni wimbo wa taifa wa Misri tangu mwaka 1979.

Nota na maneno vimetungwa Sayed Darwish (1892-1932).

Kwa Kiarabu cha Misri 

 Biladi biladi biladi laki hubbi wa fuadi
 Biladi biladi biladi laki hubbi wa fuadi
 Misr ya umm al bilad inti ghayati wal murad
 Wa 'ala kull il 'ibad kam lineelik min ayadi

Kwa Kiswahili 

 Nchi yangu, nchi yangu, nchi yangu, moyo wangu imejaa na upendo kwako.
 Nchi yangu, nchi yangu, nchi yangu, moyo wangu imejaa na upendo kwako.
 Ewe Misri mama wa nchi zote, ndiwe matumaini na hamu yangu
 Nani anaweza kutaja baraka zote za Nile yako kwa ajili ya ubinadamu?

Kiungo cha nje 
 Partitur (PDF)

Wimbo wa Taifa
Misri
Praia

Praia ni mji mkuu wa jamhuri ya Cabo Verde iko kisiwani Santiago. 

Praia ikiwa na wakazi 159,000 hivi (2017) ni mji mkubwa kabisa pamoja na kuwa kitovu cha uchumi cha nchi. 

Biasharanje inayopitia katika bandari ya Praia ni hasa kahawa, miwa na matunda. 

Kuna uwanja wa ndege wa kimataifa.

Miji Mikuu Afrika
Cabo Verde
 
Miji ya Cabo Verde
Oh Uganda, Land of Beauty

"Oh Uganda, Land of Beauty" ni wimbo wa taifa wa Uganda tangu mwaka 1962. Sauti na maneno vimetungwa na George Wilberforce Kakoma.

Kwa Kiingereza 
Oh Uganda! may God uphold thee,
We lay our future in thy hand.
United, free,
For liberty
Together we'll always stand.

Oh Uganda! the land of freedom.
Our love and labour we give,
And with neighbours all
At our country's call
In peace and friendship we'll live.

Oh Uganda! the land that feeds us
By sun and fertile soil grown.
For our own dear land,
We'll always stand,
The Pearl of Africa's Crown.

Tafsiri 
Ewe Uganda Mungu akutunze
Tunaweka kesho yetu mkononi mwako.
Pamoja kama watu huru
Kwa ajili ya uhuru
Tutashikamana daima.

Ewe Uganda, nchi ya uhuru
Tunakutolea upendo na kazi.
Pamoja na majirani wetu
kwa wito wa nchi yetu
twaishi kwa amani na undugu.

Ewe Uganda, nchi inayotulisha
kwa jua na ardhi yenye rutba.
Kwa ajili ya nchi yetu 
tutasimama daima
Wewe ni lulu ya taji la Afrika.

Uganda
Wimbo wa Taifa
Accra

Accra ni mji mkuu wa Ghana ukiwa na wakazi 1 650 000. Accra ni kitovu cha uchumi, biashara na mawasiliano ya nchi. Iko ndani ya mkoa wa Accra Kuu.

Historia
Accra ilianzishwa na Waga katika karne ya 15 BK kama kituo cha biashara na Wareno. Wareno walijenga boma kwa ajili ya biashara hiyo na Waswidi, Waholanzi, Wafaransa, Waingereza na Wadenmark walifuata.

Eneo la Accra ya leo liliendelea kuwa mji kati ya boma tatu za Uingereza (Jamestown), Denmark (Osu) na Uholanzi (Ussherstown). Maeneo hayo matatu leo ni kitovu cha mji wa kisasa.

Baada ya Waingereza kushinda Waashanti, Accra ikawa mji mkuu wa koloni la Pwani la dhahabu. Mji uliendelea kukua baada ya kujengwa kwa reli na bandari.

Katika miaka ya 1940 Accra ilikuwa pia mwanzo wa upinzani dhidi ya Waingereza ulioleta uhuru wa Ghana mwaka 1956.

Leo hii Accra imepata mji pacha wa karibu wa Tema baada ya kuhamishwa kwa viwanda na bandari kwenda Tema inayounganishwa na Accra yenyewe kwa reli na barabara kuu.

Marejeo

Viungo vya nje 

 Tovuti rasmi 
 Accra Taxi Ride  - video inayoonyesha safari ya Taxi katika Accra 
 Mark Moxon, Travel Writer - Makala kuhusu ziara katika Accra mwaka 2002 (na picha) 

Miji Mikuu Afrika
Miji ya Ghana
Ghana
Tema

Tema ni mji wa bandari na viwanda nchini Ghana karibu na mji mkuu wa Accra kwenye mwambao wa Bahari ya Atlantiki. 

Katika sensa ya mwaka 2013 kulikuwa na wakazi 539,548

Hadi mwaka 1961 Tema ilikuwa kijiji kidogo cha wavuvi. Tangu mwaka huo bandari kubwa ya Ghana ilijengwa Tema pamoja na viwanda vingi. Imekuwa kitovu cha viwanda nchini. Kuna mawasiliano kwa reli na barabara kuu kati ya Tema na Accra.

Tazama pia
 Orodha ya miji ya Ghana

Tanbihi

Miji ya Ghana
Accra
Mkoa wa Greater Accra
Cabo Verde

Cabo Verde (kwa Kiing. Cape Verde) ni nchi ya visiwa katika bahari ya Atlantiki mbele ya pwani ya Afrika ya Magharibi. 

Umbali wake na Senegal ni km 460.

Jiografia
Eneo la visiwa vyake kwa jumla ni km² 4,033.

Funguvisiwa lake lina visiwa 15 katika vikundi viwili:
 Visiwa "juu ya upepo" (Barlavento): Santo Antão, São Vicente, São Nicolau, Sal, Boa Vista na visiwa bila watu vya Santa Luzia, Branco na Razo.
 Visiwa "chini ya upepo" (Sotavento): Maio, Santiago, Fogo, Brava na visiwa bila watu vya Ilheus Secos ou do Rombo.

Miji
Mji mkuu ni Praia katika kisiwa cha Santiago.

Miji mikubwa zaidi ni (takwimu za mwaka 2010): Praia (wakazi 127,832), Mindelo (wakazi 70,468), Santa Maria (wakazi 23,839), Assomada (wakazi 12,026), Pedra Badejo (wakazi 9,345) na São Filipe (wakazi 8,125).

Historia

Hadi kufika kwa Wareno katika karne ya 15 visiwa vya Cabo Verde havikuwa na watu.

Wareno walianzisha mashamba ya miwa na kuleta watumwa kutoka bara la Afrika. 

Cabo Verde ilikuwa pia kituo muhimu cha biashara ya watumwa kati ya Afrika na Amerika. 

Wahamiaji kutoka Ulaya walikuwa pia Wahispania, Waitalia pamoja na Wayahudi na Waislamu waliokataliwa kukaa kwao Ureno.

Watu
Kutokana na historia hiyo, leo idadi kubwa ya wakazi ni machotara waliozaliwa na Waafrika (waliochangia 56% ya DNA) na Wazungu (waliochangia 44%).

Lugha rasmi ni Kireno, lakini wakazi wanazungumza zaidi aina mbalimbali za Krioli iliyotokana na lugha hiyo.

Upande wa dini, walau 89.1% ya wakazi ni Wakristo, hasa wa Kanisa Katoliki (78.7%), lakini pia wa madhehebu mbalimbali ya Uprotestanti (10.4%).

Kutokana na hali ngumu ya uchumi, wananchi wanaoishi nje ya Cabo Verde ni mara mbili kuliko wale wanaoishi nchini. Kati ya waliohama baada ya uhuru (1975), 500,000 wanaishi Marekani na 150,000 Ureno. Hata hivyo kuna wahamiaji vilevile, hasa kutoka nchi za Afrika bara.

Tazama pia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
 Demografia ya Afrika

Marejeo

Viungo vya nje 

 Official website of the Government of Cape Verde
 
 
 Cape Verde from State.gov
 Country Profile from BBC News
 Cape Verde entry on Encyclopædia Britannica
 Cape Verde  from UCB Libraries GovPubs
 Key Development Forecasts for Cape Verde from International Futures
 Cape Verde 2012 
 Amateur Radio Cabo Verde

Cabo Verde
Nchi za Afrika
Umoja wa Afrika
Visiwa vya Afrika
Visiwa vya Atlantiki
Nchi za visiwa
Nchi zinazotumia Kireno
Lamu (kisiwa)

Kisiwa cha Lamu ni sehemu ya funguvisiwa la Lamu pamoja na visiwa vya Pate na Manda karibu na mwambao wa Kenya katika Bahari Hindi.

Kisiwani Lamu kuna mji wa Lamu na vijiji vya Shela, Kipangani na Matondoni. Shela imekuwa mahali pa utalii ambako watu wa nje wamejenga nyumba zao. Matondoni bado ni kijiji cha Waswahili watupu wanaojenga jahazi kama zamani.

Lamu inafikiwa kwa njia ya barabara ya pwani kutoka Malindi halafu kwa feri ya Mukowe. Kuna mabasi kadhaa kila siku tangu kuboreshwa kwa barabara kulipopunguza matatizo ya ujambazi njiani. Watalii wengi wanafika kwa njia ya ndege. Uwanja wa ndege wa kitaifa upo Manda kisiwani na abiria huvuka kwa maboti.

Historia
Kuhusu historia ya Lamu tazama makala ya mji wa Lamu.

Picha

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Kenya

Marejeo

Waswahili
Visiwa vya Kenya
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Pate

Pate ni kisiwa kikubwa cha funguvisiwa la Lamu mbele ya pwani ya Kenya katika Bahari Hindi. Pate ni kisiwa ambacho ni karibu na Somalia. 

Wakati ya maji kujaa Pate inagawanywa katika sehemu mbili kwa mtaro wa bahari karibu na Siyu; wakati wa maji kupwa mtaro huwa pakavu. 

Pate ilikuwa kati ya mahali pa kwanza kutembelewa na wafanyabiashara Waarabu, labda kuanzia karne ya 7 BK. Inawezekana ilikuwa tayari kati ya mahali palipotajwa katika taarifa za kale kuhusu Azania kama vile Periplus ya Bahari ya Eritrea.

Kisiwa cha Pate kilikuwa mahali pa miji muhimu ya Waswahili Pate, Siyu na Faza iliyoshindana na mji wa Lamu juu ya kipaumbele katika funguvisiwa. 

Katika karne ya 19 umuhimu wa miji hiyo ilirudi nyuma na kisiwa kilikuwa sehemu ya dola la Usultani wa Zanzibar.

Siku hizi Faza ni kijiji kikubwa cha Pate chenye hospitali ndogo, polisi, nyumba ya wageni, shule ya sekondari na maduka.

Mwaka 2004 palikuwa na gari moja tu kisiwani, yaani gari la hospitali.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Kenya

Tanbihi

Marejeo
 
 
Martin, Chryssee MacCasler Perry and Esmond Bradley Martin: Quest for the Past. An historical guide to the Lamu Archipelago. 1973.
Mark Horton; with contributions by Helen W. Brown and Nina Mudida: Shanga: the archaeology of a Muslim trading community on the coast of East Africa. Memoirs of the British Institute in Eastern Africa; No. 14 London: British Institute in Eastern Africa, 1996.

Marejeo mengine
Allen, J. de V. (1979) Siyu in the eighteenth and nineteenth centuries. Transafrican journal of History 8 (2), pp. 1–35,
Allen, James de Vere:  Lamu, with an appendix on Archaeological finds from the region of Lamu by H. Neville Chittick. Nairobi: Kenya National Museums.
  (from about 1517: p.  15)
Barros, João de (1778):  Da Asia de João de Barros e de Diogo de Couto  v.2 pt.1 Chapter 2: p.  15 ff (referenced in Freeman-Grenville 1962, 83–84 181)
Brown, H. (1985) History of Siyu: the development and decline of a Swahili town on the northern Swahili coast. Unpublished PhD thesis, Indiana University.
Brown, H. (1988) Siyu: town of the craftsmen. Azania 26, pp 1–4.
  (start: p.458 Patta, resume: pp. 505, Notes: p. 517)
Freeman-Grenville (1962) The East-African coast: select documents from the first to the earlier nineteenth century. London: Oxford University Press.
Kirkman, James: Men and Monuments on the East African Coast .
King'ei Kitula: Mwana Kupona: Poetess from Lamu, , Sasa Sema Publications, 2000.
Strandes, Justus: The Portuguese Period in East Africa.
Tolmacheva, Marina; Weiler, Dagmar (translator): The Pate Chronicle: Edited and Translated from Mss 177, 321, 344, and 358 of the Library of the University of Dar Es Salaam (African Historical Sources) 
Werner, A; Hichens, W: The Advice of Mwana Kupona upon The Wifely Duty, Azania Press, 1934.

Visiwa vya Bahari ya Hindi
Visiwa vya Kenya
Waswahili
Kaunti ya Lamu
Moroni (Komori)

Moroni (kwa Mwandiko wa Kiarabu:  موروني) ni mji mkuu pia mji mkubwa wa Komori wenye wakazi 60,200.

Mji uko upande wa magharibi wa kisiwa cha Ngazija (Grande Comore). Kuna bandari kwa usafiri kwa meli kwenda visiwa vingine vya Bahari Hindi pia bara la Afrika ya Mashariki pamoja na uwanja wa kimataifa wa ndege.

Anwani ya kijiografia ni 11°45′S 43°12′E.

Historia 
Moroni ilikuwa mji mkuu wa Usultani wa Bambao uliokuwa dola lenye kipaumbele kisiwani hadi kuja kwa ukoloni wa Ufaransa.

Tazamia pia 
 Orodha ya miji ya Komori

Miji Mikuu Afrika
Komori
Leonard Mbotela

Leonard "Mambo“ Mbotela ni mtangazaji mashuhuri wa redio nchini Kenya. Amejulikana kwa huduma yake ya zaidi ya miaka 40 tangu mwaka 1964. Alikuwa mtangazaji wa habari na michezo, haswa soka. Tangu mwaka 1966 amekuwa hewani na kipindi chake  "Je, Huu ni Ungwana?".

Leonard Mbotela alizaliwa Freretown, Mombasa katika familia ya Kianglikana ya watoto nane. Babake James Mbotela alikuwa kati ya walimu wa kwanza Waafrika Kenya. Mamake Ida alifanya kazi ya ustawi wa jamii.

Leonard alisoma  shule ya msingi ya Freretown kati ya 1948 na 1953 halafu akaenda Buxton shule ya kati Mombasa kuanzia 1954 hadi 1958. Alihudhuria shule ya sekondari ya Kitui High School kuanzia 1959 hadi 1963.

Alipata nafasi ya kuingia katika ukurufunzi wa Sauti ya Kenya akishirikiana na Simon Ndesanjo katika kipindi ‘Hodi hodi mitaani’.  1964 aliajiriwa kama mtangazaji wa huduma ya Kiswahili. Mbotela alianzisha kipindi chake cha ‘Salamu za vijana’ na pia akasoma taarifa za habari za huduma ya Kiswahili. 

Mwaka 1966 alianzisha ‘Je, huu ni ungwana?’ ambacho ni kipindi cha pekee kinachoendelea hadi leo (2006). Alijulikana zaidi nchini kama mtangazaji wa soka kuanzia mwaka 1967. Kati ya vipindi vyake vilivyopendwa ni Uhalifu Haulipi, Ongea Lugha Sanifu na Waliosifika.

Wakati wa uasi wa 1982 (jaribio la kijeshi kuipindua serikali ya rais Moi) Mbotela alilazimishwa kusoma habari za waasi kwa sababu sauti yake ilijulikana kote nchini.

Katika maisha yake ya kazi alikuwa pia mhusika wa huduma ya "Presidential Press Service" chini ya Rais Moi kwa miaka saba.

Alirudi KBC akastaafu mwaka 1997 akiwa na cheo cha  mwangalizi mkuu wa vipindi vya redio.

Hata baada ya kustaafu ameendelea kusikika redioni akisoma habari na kipindi chake "Je Huu ni Ungwana?".

Mbotela alimuoa Alice Mwikali mwaka 1970 na pamoja wamezaa watoto watatu - Ida, Jimmy na George.

Viungo vya nje
 Makala kuhusu Mbotela kwa KBC 
 Mbotela kwenye tovuti ya You-tube

M
Waswahili
Aidani wa Lindisfarne

Aidani wa Lindisfarne (Ireland, 590 hivi - Northumberland, Uingereza, 31 Agosti 651) ndiye aliyeanzisha kituo cha utawa na kuwa askofu wake wa kwanza kwenye kisiwa cha Lindisfarne. Kabla hajafika Northumbria alikuwa mtawa katika kwenye kisiwa cha Iona katika nchi ya Uskoti.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waanglikana kama mtakatifu kwa kufufua Ukristo katika eneo la Northumbria hata akaitwa Mtume wa Northumbria. 

Sikukuu yake huadimishwa tarehe 31 Agosti.

Maisha
Wakati wa enzi ya Warumi, Ukristo ulikuwa umeenea mpaka Uingereza, lakini kwa sababu ya kushindwa kwa Warumi, Upagani ukaanza kurudi upande wa kaskazini wa Uingereza. 

Oswald, mfalme wa Northumbria, mwaka 616 alilazimishwa kwenda uhamishoni katika kisiwa cha Iona ambako akabadilika kuwa Mkristo na kubatizwa. 

Mwaka 634 Oswald alirudishiwa ufalme wa Northumbria akaamua kuwaingiza katika Ukristo wananchi wake ambao wengi wao walikuwa Wapagani. Ili kutekeleza lengo hilo aliwaomba watawa wa Iona wamtumie wamisionari, naye Aidani akafika mwaka 635.

Aidani alichagua kisiwa cha Lindisfarne kiwe makao makuu ya dayosisi yake kwa vile kilikuwa karibu na ngome ya kifalme kule Bamburgh. 

Mwanzoni alikuwa mfalme Oswald mwenyewe aliyewatafsiria Aidan na watawa wake kwa vile walikuwa hawajajifunza lugha ya kale ya Kiingereza. Baada ya kifo cha Oswald mwaka 642, Aidan alisaidiwa na mfalme Oswine wa Deira, nao wakawa marafiki wa karibu sana.

Aidani alikuwa huwatembelea watu kijiji hadi kijiji, na kuongea nao kwa adabu na kujaribu katika maongezi hayo wavutwe na Ukristo. 

Kufuatana na hadithi moja, mfalme alimpa Aidani farasi ili asihitaji kutembea kwa miguu lakini Aidan akatoa farasi kama zawadi kwa mtu maskini.

Aidani aliweza kuongea na watu na hivyo alifaulu kuwasaidia wananchi wengi wa Northumbria wawe Wakristo. Pia katika kituo chake cha utawa aliwafundisha wavulana kumi na wawili, wenyeji wa Northumbria, ili kuhakikisha kwamba Kanisa la Uingereza liongozwe na Waingereza wenyewe.

Aidani alifuata tawi la Kiselti la Ukristo, si mapokeo ya Kiroma. Hata hivyo tabia yake na bidii katika umisionari zilisababisha Papa Honorius I amheshimu. 

Kituo cha utawa cha Lindisfarne kiliendelea kukua na kuanzisha makanisa na vituo vingine. Pia kilikuwa kama hazina ya ujuzi wa kitaalamu. 

Baadaye, Beda Mhashamu aliandika wasifu wa maisha yake Aidanipamoja na miujiza yake yote.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
Attwater, Donald and Catherine Rachel John. The Penguin Dictionary of Saints. 3rd edition. New York: Penguin Books, 1993. ISBN 0-14-051312-4.
Powicke, F. Maurice and E. B. Fryde Handbook of British Chronology 2nd. ed. London:Royal Historical Society 1961

Viungo vya nje

Irelandseye.com wasifu ya maisha yake Aidan Mtakatifu
Saint Aidan of Lindisfarne ilivyoandikwa na Mch. Kate Tristram
Britannia wasifu wa maisha yake Aidan Mtakatifu 
Historia ya Kanisa (nyakati za Aidan) ilivyoandikwa na Philip Hughes

Waliozaliwa 590
Waliofariki 651
Wamonaki
Wakolumbani
Wamisionari
Maaskofu Wakatoliki
Watakatifu wa Ireland
Watakatifu wa Uingereza
Alfred Nobel

Alfred Nobel (21 Oktoba 1833 – 10 Desemba 1896) alikuwa mhandisi na mwenye viwanda wa nchi ya Sweden. 

Mwaka wa 1867 aligundua jinsi ya kutengeneza baruti kali. Pia aliboresha utoneshaji wa mafuta. Akafaulu kiuchumi akawa tajiri na wakati uleule mwenye wasiwasi kuhusu matumizi ya baruti aliyogundua kwa sababu aliona matumizi mabaya kwa ajili ya silaha. Hivyo katika hati yake ya wasia alianzisha Tuzo ya Nobel kwa ajili ya mafanikio ya kisayansi lakini pia kwa ajili ya amani duniani. 

Kuanzia ilipoanzishwa tuzo ya Nobel watu mbalimbali wametunukiwa tuzo hiyo kama vile Albert Einstein, Niels Bohr, Max Planck, Mama Teresa, Nelson Mandela n.k.

Waliozaliwa 1833
Waliofariki 1896
Wanasayansi wa Uswidi
Tuzo ya Nobel
Henri Dunant

Henri Dunant (8 Mei 1828 - 30 Oktoba 1910) alikuwa mwandishi na mfadhili wa nchi ya Uswisi. Mwaka wa 1859 alianzisha Chama cha Kimataifa cha Msalaba Mwekundu. Pia alisababisha Mapatano ya Geneva. Mwaka wa 1901, pamoja na Frederic Passy, alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel kwa Amani.

Waliozaliwa 1828
Waliofariki 1910
Waandishi wa Uswisi
Tuzo ya Nobel ya Amani
Antoine Henri Becquerel

Antoine Henri Becquerel (15 Desemba 1852 – 25 Agosti 1908) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ufaransa. 

Mwaka wa 1896 aligundua mionzi nururishi. Mwaka wa 1903, pamoja na Pierre Curie na Marie Curie alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

Kizio cha upimaji wa unururifu kinaitwa Becquerel kwa heshima yake.

Waliozaliwa 1852
Waliofariki 1908
Wanafizikia wa Ufaransa
Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Robert Koch

Heinrich Hermann Robert Koch (11 Desemba 1843 – 27 Mei 1910) alikuwa daktari kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza virusi visababishavyo magonjwa mbalimbali. Mwaka wa 1882 aligundua kirusi kinachosababisha kifua kikuu, na mwaka wa 1883 kirusi kinachosababisha kipindupindu. Mwaka wa 1905 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1843
Waliofariki 1910
Wanasayansi wa Ujerumani
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Rudyard Kipling

Rudyard Kipling (30 Desemba 1865 – 18 Januari 1936) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Uingereza. Hasa aliandika riwaya fupi kwa ajili ya kutetea ukoloni. Mwaka wa 1907 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Waliozaliwa 1865
Waliofariki 1936
Waandishi wa Uingereza
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Gabriel Lippmann

Gabriel Lippmann (16 Agosti 1845 – 13 Julai 1921) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza taalamu ya kupiga picha kwa rangi. Mwaka wa 1908 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

Waliozaliwa 1845
Waliofariki 1921
Wanasayansi wa Ufaransa
Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Albrecht Kossel

Ludwig Karl Martin Leonhard Albrecht Kossel (16 Septemba 1853 – 5 Julai 1927) alikuwa daktari kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza protini. Mwaka wa 1910 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1853
Waliofariki 1927
Wanasayansi wa Ujerumani
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Maurice Maeterlinck

Maurice Polydore Marie Bernard Maeterlinck (29 Agosti 1862 – 5 Mei 1949) alikuwa mwandishi na mshairi kutoka nchi ya Ubelgiji. Mwaka wa 1911 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Waliozaliwa 1862
Waliofariki 1949
Waandishi wa Ubelgiji
Washairi wa Ubelgiji
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Alexis Carrel

Alexis Carrel (28 Juni 1873 – 5 Novemba 1944) alikuwa daktari mpasuaji kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza mkusanyiko wa vyembe mwilini (tishu) na mbinu za kuuhamisha. Mwaka wa 1912 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Viungo vya Nje 
 (en) Wasifu ya Carrel katika tovuti ya Tuzo za Nobel

Waliozaliwa 1873
Waliofariki 1944
Wanasayansi wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Elihu Root

Elihu Root (15 Februari 1845 – 7 Februari 1937) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Marekani. Alikuwa mwanachama wa Chama cha Jamhuri cha Marekani. Kutoka 1905 hadi 1909 alikuwa Waziri wa Mambo ya Nje wa Marekani. Mwaka wa 1912 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

Waliozaliwa 1845
Waliofariki 1937
Wanasiasa wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Amani
Rabindranath Tagore

Rabindranath Tagore (7 Mei 1861 – 7 Agosti 1941) alikuwa mwandishi na mwanafalsafa kutoka nchi ya Uhindi. Tagore ni mwakilishi mkuu wa fasihi ya Kihindi ya kisasa. Pia alitafuta mawasiliano ya kitamaduni na Ulaya na Marekani ambako amesafari mara kadhaa. Mwaka wa 1913 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi. 

Waliozaliwa 1861
Waliofariki 1941
Watu wa Uhindi
Waandishi wa Uhindi
Wanafalsafa wa Uhindi
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Romain Rolland

Romain Rolland (29 Januari 1866 – 30 Desemba 1944) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Ufaransa. Baadhi ya maandiko yake aliandika wasifu ya maisha ya Ludwig van Beethoven. Baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia alifuata mawazo ya Gandhi na ya kikomunisti. Mwaka wa 1915 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Waliozaliwa 1866
Waliofariki 1944
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Waandishi wa Ufaransa
Johannes Stark

Johannes Stark (15 Aprili 1874 – 21 Juni 1957) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza maswali ya umeme. Mwaka wa 1905 aligundua athari ya Doppler katika mionzi maalumu. Mwaka wa 1919 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

Waliozaliwa 1874
Waliofariki 1957
Wanasayansi wa Ujerumani
Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Jules Bordet

Jules Bordet (13 Juni 1870 – 6 Aprili 1961) alikuwa daktari kutoka nchi ya Ubelgiji. Hasa alichunguza virusi visababishavyo magonjwa mbalimbali. Mwaka wa 1919 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Viungo vya Nje 
 (en) Wasifu ya Bordet katika tovuti ya Tuzo za Nobel

Waliozaliwa 1870
Waliofariki 1961
Wanasayansi wa Ubelgiji
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Carl Spitteler

Carl Friedrich Georg Spitteler (24 Aprili 1845 – 29 Desemba 1924) alikuwa mshairi kutoka nchi ya Uswisi. Hasa aliandika mashairi, riwaya fupi na insha. Mwaka wa 1919 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Waliozaliwa 1845
Waliofariki 1924
Waandishi wa Uswisi
Washairi wa Uswisi
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
August Krogh

August Krogh (15 Novemba 1874 – 13 Septemba 1949) alikuwa daktari na mwanafiziolojia kutoka nchi ya Denmark. Hasa alichunguza maswali ya uvutaji pumzi. Mwaka wa 1920 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1874
Waliofariki 1949
Wanasayansi wa Denmark
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Knut Hamsun

Knut Hamsun (4 Agosti 1859 – 19 Februari 1952) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Norway. Hasa aliandika mashairi na riwaya. Mwaka wa 1920 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Waliozaliwa 1859
Waliofariki 1952
Waandishi wa Norwei
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Jacinto Benavente

Jacinto Benavente (12 Agosti 1866 – 14 Julai 1954) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Hispania. Hasa aliandika tamthiliya. Mwaka wa 1922 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Waliozaliwa 1866
Waliofariki 1954
Waandishi wa Hispania
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Fridtjof Nansen

Fridtjof Nansen (10 Oktoba 1861 – 13 Mei 1930) alikuwa mpelelezi wa maeneo ya ncha ya Kaskazini, mwanazuolojia na mwanasiasa kutoka nchi ya Norwei. Katika safari yake ya miaka 1888-89 alikuwa mpelelezi wa kwanza kuvuka kisiwa cha Greenland kutoka Mashariki kwenda Magharibi. Miaka ya 1893-96 alisafiri na meli yake iliyoitwa Fram ndani ya barafu ya Bahari ya Ncha ya Kaskazini. Miaka ya 1906-08 alikuwa balozi ya Norwei kule London, Uingereza. Mwaka wa 1922 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

Waliozaliwa 1861
Waliofariki 1930
Wapelelezi kutoka Norwei
Wanasiasa wa Norwei
Tuzo ya Nobel ya Amani
Willem Einthoven

Willem Einthoven (21 Mei 1860 – 29 Septemba 1927) alikuwa daktari na mwanafiziolojia kutoka nchi ya Uholanzi. Hasa alichunguza maswali ya umeme wa moyo na kuunda mbinu za kuupima. Mwaka wa 1924 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1860
Waliofariki 1927
Wanasayansi wa Uholanzi
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Johannes Fibiger

Johannes Fibiger (23 Aprili 1867 – 30 Januari 1928) alikuwa daktari na mwanapatholojia kutoka nchi ya Denmark. Hasa alichunguza ugonjwa wa kansa. Mwaka wa 1926 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1867
Waliofariki 1928
Wanasayansi wa Denmark
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Grazia Deledda

Grazia Deledda (30 Septemba 1871 – 15 Agosti 1936) alikuwa mwandishi wa kike kutoka nchi ya Italia. Hasa aliandika riwaya ambazo wahusika wake wametoka kisiwa chake cha Sardinia. Mwaka wa 1926 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Waliozaliwa 1871
Waliofariki 1936
Waandishi wa Italia
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Sardinia
Henri Bergson

Henri Bergson (18 Oktoba 1859 – 4 Januari 1941) alikuwa mwanafalsafa na mwandishi kutoka nchi ya Ufaransa. Mwaka wa 1927 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Waliozaliwa 1859
Waliofariki 1941
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Waandishi wa Ufaransa
Wanafalsafa wa Ufaransa
Charles Nicolle

Charles Jules Henri Nicolle (21 Septemba 1866 – 28 Februari 1936) alikuwa daktari kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza virusi visababishavyo magonjwa mbalimbali. Alikuwa wa kwanza kueleza jinsi ya kuenea kwa homa ya madoa madoa. Mwaka wa 1928 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1866
Waliofariki 1936
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Wanasayansi wa Ufaransa
Sigrid Undset

Sigrid Undset (20 Mei 1882 – 10 Juni 1949) alikuwa mwandishi wa kike kutoka nchi ya Norwei. Hasa aliandika riwaya ambazo ndani yake alijishughulikia na matatizo ya wanawake wa kisasa. Mwaka wa 1928 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Waliozaliwa 1882
Waliofariki 1949
Waandishi wa Norwei
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Karl Landsteiner

Karl Landsteiner (14 Juni 1868 – 26 Juni 1943) alikuwa daktari kutoka nchi ya Austria. Baadhi ya utafiti mwingi alichunguza virusi visababishavyo magonjwa mbalimbali. Aligundua aina nne za damu ya mwanadamu. Mwaka wa 1930 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1868
Waliofariki 1943
Wanasayansi wa Austria
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Sinclair Lewis

Sinclair Lewis (7 Februari 1885 – 10 Januari 1951) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Marekani. Katika riwaya zake alikosoa jamii ya kimarekani. Mwaka wa 1926 alituzwa Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi lakini alikataa tuzo hiyo. Mwaka wa 1930 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Waliozaliwa 1885
Waliofariki 1951
Waandishi wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Tuzo ya Pulitzer ya Bunilizi
John Galsworthy

John Galsworthy (14 Agosti 1867 – 31 Januari 1933) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Uingereza. Aliandika hasa riwaya, tamthiliya na insha. Mwaka wa 1932 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Waliozaliwa 1867
Waliofariki 1933
Waandishi wa Uingereza
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Luigi Pirandello

Luigi Pirandello (28 Juni 1867 – 10 Desemba 1936) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Italia. Alijihusisha hasa na tamthiliya na nadharia yake. Mwaka wa 1934 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Waliozaliwa 1867
Waliofariki 1936
Waandishi wa Italia
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Arthur Henderson

Arthur Henderson (20 Oktoba 1863 – 13 Septemba 1935) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Uingereza. Alikuwa kiongozi wa Chama cha Wafanyakazi (Labour Party) mara tatu: 1908-11, 1914-22, 1931-34. Pia alikuwa Waziri wa Mambo ya Nje wa Uingereza kuanzia 1929 hadi 1931. Mwaka wa 1934 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

Waliozaliwa 1863
Waliofariki 1935
Wanasiasa wa Uingereza
Tuzo ya Nobel ya Amani
James Chadwick

James Chadwick (20 Oktoba 1891 – 23 Julai 1974) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Uingereza. Aligundua na kuchunguza nutroni. Mwaka wa 1935 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

Waliozaliwa 1891
Waliofariki 1974
Wanasayansi wa Uingereza
Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Hans Spemann

Hans Spemann (27 Juni 1869 – 12 Septemba 1941) alikuwa mwanazuolojia na mwanafiziolojia kutoka nchi ya Ujerumani. Kwa mfano alitafiti maendeleo ya miili ya aina ya chura. Mwaka wa 1935 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1869
Waliofariki 1941
Wanasayansi wa Ujerumani
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Carlos Saavedra Lamas

Carlos Saavedra Lamas (1 Novemba 1878 – 5 Mei 1959) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa kutoka nchi ya Argentina. Alikuwa Waziri ya Mambo ya Nje kuanzia 1932 hadi 1938. Wakati ule alisaidia kukomesha Vita ya Chako. Mwaka wa 1936 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

Waliozaliwa 1878
Waliofariki 1959
Wanasiasa wa Argentina
Tuzo ya Nobel ya Amani
Mikael Agricola

Mikael Agricola (takriban 1509 – 9 Aprili 1557) alikuwa mwanateolojia katika nchi ya Ufini. Alikuwa mwanafunzi wa Martin Luther na Philipp Melanchthon na baadaye alileta mabadiliko ya kanisa kule Finland. Pia alianzisha fasihi katika lugha ya Kifini na kutafsiri Agano Jipya.

Marejeo

Waliozaliwa 1509
Waliofariki 1557
Wanateolojia
Watu wa Ufini
Otto Stern

Otto Stern (17 Februari 1888 – 17 Agosti 1969) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Wakati wa utawala wa Adolf Hitler alihamia Marekani. Hasa alichunguza usumaku wa atomu. Mwaka wa 1943 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

Waliozaliwa 1888
Waliofariki 1969
Wanasayansi wa Ujerumani
Wanasayansi wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Herbert Spencer Gasser

Herbert Spencer Gasser (5 Julai 1888 – 11 Mei 1963) alikuwa mwanafiziolojia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alichunguza na kugundua kazi za neva mwilini. Mwaka wa 1944, pamoja na Joseph Erlanger alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1888
Waliofariki 1963
Wanasayansi wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Joseph Erlanger

Joseph Erlanger (5 Januari 1874 – 5 Desemba 1965) alikuwa daktari na mwanafiziolojia kutoka nchi ya Marekani. Joseph alikuwa ni mtaalamu wa elimu ya neva. Mwaka wa 1944, pamoja na Herbert Spencer Gasser alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1874
Waliofariki 1965
Wanasayansi wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Wolfgang Pauli

Wolfgang Pauli (25 Aprili 1900 – 15 Desemba 1958) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Austria. Hasa alichunguza nadharia ya Albert Einstein (Relativity Theory) na nadharia ya kwanta. Mwaka wa 1925 alitangaza Kanuni ya Pauli. Mwaka wa 1945 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

Waliozaliwa 1900
Waliofariki 1958
Wanasayansi wa Austria
Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Kanuni ya Pauli

Kanuni ya Pauli ilitangazwa mwaka wa 1925 na Wolfgang Pauli. Inahusu elektroni za atomu. Kila elektroni ina tarakimu nne za kwanta. Kanuni ya Pauli inadai kwamba tarakimu hizo nne haziwezekani kuwa sawa kwa elektroni mbili ndani ya atomu moja.

Fizikia
Atomi
Paulo Diakono

Paulo Diakono (takriban 720 - 13 Aprili 799) alikuwa mmonaki Mbenedikto, shemasi na mwanahistoria aliyetoka kabila la Walongobardi. 

Kati ya miaka 782 na 787 aliishi ikuluni mwa mfalme Karolo Mkuu. 

Aliandika historia ya maaskofu wa mji wa Metz, historia ya Walangobardi, na wasifu wa Papa Gregori I.

Vyanzo
 Carlo Cipolla, Note bibliografiche circa l'odierna condizione degli studi critici sul testo delle opere di Paolo Diacono (Venice, 1901)
 Atti e memorie del congresso storico tenuto in Cividale (Udine, 1900)
 Julius Sophus Felix Dahn, Langobardische Studien, Bd. i. (Leipzig, 1876)
 Wilhelm Wattenbach, Deutschlands Geschichtsquellen, Bd. i. (Berlin, 1904)
 Albert Hauck, Kirchengeschichte Deutschlands, Bd. ii. (Leipzig, 1898)
 , Studi di storia e diritto (Milan, 1889)
 Ugo Balzani, Le Cronache italiane nel medio evo (Milan, 1884)
 Walter Goffart, The Narrators of Barbarian History, (Yale, 1988).
 Paul the Deacon, Liber de episcopis Mettensibus, ed. and trans. Damien Kempf, Dallas Medieval Texts and Translations 19 (Paris/Louvain/Walpole, MA: Peeters, 2013).

Viungo vya nje

Works of Paulus Diaconus at Bibliotheca Augustana (in Latin)
History of the Lombards

Waliozaliwa 720
Waliofariki 799
Wabenedikto
Mashemasi
Wanahistoria wa Italia
Adolphe Adam

Adolphe Adam (24 Julai 1803 – 3 Mei 1856) alikuwa mtunzi wa nyimbo kutoka nchini Ufaransa. Adam alikuwa mtoto wa mtunzi na mpiga kinanda maarufu huko ufaransa, lakini baba yake hakupenda mtoto wake afuate kazi yake ya muziki.  

Adolphe alichaguliwa kama profesa katika Chuo cha Muziki cha Paris, Ufaransa. Na kupewa sifa na mwalimu wake wa zamani Daniel Auber na mwalimu wake Adrien Boieldieu kwa jitihada zake katika sanaa ya opera chuoni.

Marejeo

Waliozaliwa 1803
Waliofariki 1856
Watunzi wa Ufaransa
Daniel Auber

Daniel Auber (29 Januari 1782 – 12 Mei 1871) alikuwa mtungaji wa muziki kutoka nchi ya Ufaransa. Alikuwa mwanafunzi wa Luigi Cherubini. Hasa alitunga muziki ya opera.

Waliozaliwa 1782
Waliofariki 1871
Watunzi wa Ufaransa
Bela Bartok

Bela Bartok (25 Machi 1881 – 26 Septemba 1945) alikuwa mtunzi wa muziki kutoka nchi ya Hungaria. Alichunguza na kukusanya nyimbo za jadi kutoka maeneo yapakanayo na mto Danube.

Waliozaliwa 1881
Waliofariki 1945
Wanamuziki wa Hungaria
Watunzi wa Hungaria
Alexander Borodin

Alexander Borodin (12 Novemba 1833 – 27 Februari 1887) alikuwa mtungaji wa muziki kutoka nchi ya Urusi. Baadhi ya muziki nyingi alitunga muziki ya simfoni.

Waliozaliwa 1833
Waliofariki 1887
Watunzi wa Urusi
William wa Ockham

William wa Ockham (takriban 1285 – 9 Aprili 1349 au 1350) alikuwa mtawa wa shirika la Ndugu Wadogo kutoka nchi ya Uingereza.

Ni maarufu hasa kama mwanateolojia na mwanafalsafa, lakini alijihusisha sana na siasa pia. 

Alikuwa mmojawapo wa waanzishaji wa mantiki ya kisasa.
 
Pia alimkosoa Papa wakati wa mvutano kati yake na Wafransisko.

Athari yake juu ya ustaarabu wa magharibi ni kubwa sana.

Maandishi

Toleo bora la maandishi yake kuhusu falsafa na teolojia ni: William of Ockham: Opera philosophica et theologica, Gedeon Gál, et al., eds. 17 vols. St. Bonaventure, N. Y.: The Franciscan Institute, 1967–88.  

Karibu maandishi yake yote juu ya siasa yamo katika: William of Ockham,  H. S. Offler, et al., eds. 4 vols., 1940–97, Manchester: Manchester University Press [vols. 1–3]; Oxford: Oxford University Press [vol. 4].

Falsafa
 Summa logicae (c. 1323), Paris 1448, Bologna 1498, Venice 1508, Oxford 1675.
 Quaestiones in octo libros physicorum (before 1327), Rome 1637.
 Summulae in octo libros physicorum (before 1327), Venice 1506.
 Quodlibeta septem (before 1327), Paris 1487.
 Expositio aurea super artem veterem Aristotelis, 1323.
 Major summa logices, Venice 1521.
 Quaestiones in quattuor libros sententiarum, Lyons, 1495.
 Centilogium theologicum, Lyons 1495.

Teolojia
 Questiones earumque decisiones, Lyons 1483.
 Quodlibeta septem, Paris 1487, Strasbourg 1491.
 Centilogium, Lyons 1494.
 De sacramento altaris and De corpore christi, Strasbourg 1491, Venice 1516.
 Tractatus de sacramento allans.

Siasa
 Opus nonaginta dierum (1332), Leuven 1481, Lyons 1495.
 Dialogus* (begun in 1332) Paris 1476. Lyons 1495.
 Super potestate summi pontificis octo quaestionum decisiones (1344).
 Tractatus de dogmatibus Johannis XXII papae (1333–34).
 Epistola ad fratres minores (1334).
 De jurisdictione imperatoris in causis matrimonialibus, Heidelberg 1598.
 Breviloquium de potestate tyrannica (1346).
 De imperatorum et pontifcum potestate [also known as 'Defensorium'] (1348).

Marejeo

Viungo vya nje

 Mediaeval Logic and Philosophy, maintained by Paul Vincent Spade
 William of Ockham biography  at University of St Andrews, Scotland
 Dialogus, text translation and studies at British Academy, UK
 The Myth of Occam's Razor by William M. Thorburn (1918)
 BBC Radio 4 'In Our Time' programme on Ockham Download and listen
 Internet Encyclopedia of Philosophy: William of Ockham 
 The Nominalist Ontology of William of Ockham, with an annotated bibliography
Richard Utz and Terry Barakat, "Medieval Nominalism and the Literary Questions: Selected Studies." Perspicuitas 

Waliozaliwa 1288
Waliofariki 1349
Wafransisko
W
W
Valentin Weigel

Valentin Weigel (7 Agosti 1533 – 10 Juni 1588) alikuwa mwanateolojia wa Kiprotestanti kutoka nchi ya Ujerumani. Jina lake pia liliandikwa Weichel. Alitunga maandiko mengi yaliyoathiriwa na uchaji wa kutafakari sana habari za Mungu.

Waliozaliwa 1533
Waliofariki 1588
Wanateolojia wa Ujerumani
Alphonse Laveran

Charles Louis Alphonse Laveran (18 Juni 1845 – 18 Mei 1922) alikuwa daktari kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza virusi visababishavyo magonjwa mbalimbali. Aligundua kirusi kinachosababisha malaria. Mwaka wa 1907 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1845
Waliofariki 1922
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Wanasayansi wa Ufaransa
Ernest Orlando Lawrence

Ernest Orlando Lawrence (8 Agosti 1901 – 27 Agosti 1958) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Marekani. Hasa alifanya utafiti wa fizikia ya kiini. Mwaka wa 1939 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia. Mwaka wa 1941 alifaulu kutenganisha isotopu za elementi ya urani.

Waliozaliwa 1901
Waliofariki 1958
Wanasayansi wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Frédéric Mistral

Frédéric Mistral (8 Septemba 1830 – 25 Machi 1914) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alijishughulikia na kufufua lugha ya Provence inayozungumzwa sehemu za Kusini za Ufaransa. Aliandika mashairi mengi katika lugha hiyo na kutolea kamusi. Mwaka wa 1904 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Maandishi yake 
 Mirèio (1859)
 Calendau (1867)
 Nerto (1884)

Waliozaliwa 1830
Waliofariki 1914
Waandishi wa Ufaransa
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Gabriela Mistral

Gabriela Mistral (6 Aprili 1889 – 10 Januari 1957) alikuwa mwandishi na mshairi wa kike kutoka nchi ya Chile. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Lucila Godoy Alcayaga. Hasa aliuandikia upendo katika mashairi yake. Mwaka wa 1945 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fasihi.

Waliozaliwa 1889
Waliofariki 1957
Waandishi wa Chile
Washairi wa Chile
Tuzo ya Nobel ya Fasihi
Camillo Golgi

Camillo Golgi (7 Julai 1844 – 21 Januari 1926) alikuwa daktari kutoka nchi ya Italia. Hasa alichunguza mfumo wa neva. Mwaka wa 1906, pamoja na Santiago Ramon y Cajal alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1844
Waliofariki 1926
Wanasayansi wa Italia
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Philipp Lenard

Philipp Eduard Anton Lenard (7 Juni 1862 – 20 Mei 1947) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ujerumani. Alitayarisha misingi ya nadharia za elektroni. Pia aliipinga nadharia ya Albert Einstein (Relativity Theory). Mwaka wa 1905 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

Waliozaliwa 1862
Waliofariki 1947
Wanasayansi wa Ujerumani
Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Henri Moissan

Henri Moissan (28 Septemba 1852 – 20 Februari 1907) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ufaransa. Baadhi ya utafiti mwingi alichunguza elementi ya florini. Mwaka wa 1906 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

Viungo vya nje 
 Wasifu wa Moissan

Waliozaliwa 1852
Waliofariki 1907
Wanasayansi wa Ufaransa
Tuzo ya Nobel ya Kemia
Alfred Werner

Alfred Werner (12 Desemba 1866 – 15 Novemba 1919) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uswisi. Pamoja na utafiti mwingine alichunguza elementi ya naitrojeni. Mwaka wa 1913 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

Waliozaliwa 1866
Waliofariki 1919
Wanasayansi wa Uswisi
Tuzo ya Nobel ya Kemia
Frederick Soddy

Frederick Soddy (2 Septemba 1877 – 22 Septemba 1956) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Uingereza. Hasa alichunguza unururifu. Aliunda istilahi mpya ya isotopu. Mwaka wa 1921 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

Waliozaliwa 1877
Waliofariki 1956
Wanasayansi wa Uingereza
Tuzo ya Nobel ya Kemia
Fritz Haber

Fritz Haber (9 Desemba 1868 – 29 Januari 1934) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Pamoja na utafiti mwingine alichunguza maswali ya kemia ya umeme. Mwaka wa 1918 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

Waliozaliwa 1868
Waliofariki 1934
Wanasayansi wa Ujerumani
Tuzo ya Nobel ya Kemia
Paul Ehrlich

Paul Ehrlich (14 Machi 1854 – 20 Agosti 1915) alikuwa daktari na mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Pamoja na Sahachiro Hata aligundua dawa ya kutibu kaswende. Mwaka wa 1908, pamoja na Ilya Mechnikov alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1854
Waliofariki 1915
Wanasayansi wa Ujerumani
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Hermann Emil Fischer

Hermann Emil Fischer (9 Oktoba 1852 – 15 Julai 1919) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Baadhi ya utafiti mwingine aligundua usanisi wa glukosi (aina ya sukari). Mwaka wa 1902 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

Viungo vya nje 
 Wasifu wa Fischer

Waliozaliwa 1852
Waliofariki 1919
Wanasayansi wa Ujerumani
Tuzo ya Nobel ya Kemia
Hans Fischer

Hans Fischer (27 Julai 1881 – 31 Machi 1945) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alijihusisha na rangi, k.m. rangi za mimea (klorofili), za damu na za nyongo. Mwaka wa 1930 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

Waliozaliwa 1881
Waliofariki 1945
Wanasayansi wa Ujerumani
Tuzo ya Nobel ya Kemia
Heinrich Otto Wieland

Heinrich Otto Wieland (4 Juni 1877 – 5 Agosti 1957) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Alihariri kumbukumbu za kikemia za Justus von Liebig. Pia alichunguza mifumo ya kikemia ya sumu za uyoga na asidi ya nyongo. Mwaka wa 1927 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

Waliozaliwa 1877
Waliofariki 1957
Wanasayansi wa Ujerumani
Tuzo ya Nobel ya Kemia
Irving Langmuir

Irving Langmuir (31 Januari 1881 – 18 Agosti 1957) alikuwa mwanafizikia na mwanakemia kutoka nchi ya Marekani. Alifanya utafiti kuhusu taa za gesi, neli za elektroni na vivuta hewa. Mwaka wa 1932 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

Waliozaliwa 1881
Waliofariki 1957
Wanasayansi wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Kemia
Jean Perrin

Jean Baptiste Perrin (30 Septemba 1870 – 17 Aprili 1942) alikuwa mwanafizikia kutoka nchi ya Ufaransa. Hasa alichunguza mada za fizikia ya kiini na kemia ya kifizikia. Mwaka wa 1926 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Fizikia.

Waliozaliwa 1870
Waliofariki 1942
Wanasayansi wa Ufaransa
Tuzo ya Nobel ya Fizikia
Theodor Svedberg

Theodor Svedberg (30 Agosti 1884 – 26 Februari 1971) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Sweden. Baadhi ya uchunguzi mwingi aliunda aina ya mashinepewa. Pia alitafiti mada za fizikia ya kiini. Mwaka wa 1926 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

Waliozaliwa 1884
Waliofariki 1971
Wanasayansi wa Uswidi
Tuzo ya Nobel ya Kemia
Artturi Ilmari Virtanen

Artturi Ilmari Virtanen (15 Januari 1895 – 11 Novemba 1973) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Finland. Baadhi ya utafiti mwingi alichunguza virusi vikaavyo kwenye udongo. Mwaka wa 1945 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

Waliozaliwa 1895
Waliofariki 1973
Wanasayansi wa Ufini
Tuzo ya Nobel ya Kemia
Gerhard Domagk

Gerhard Johannes Paul Domagk (30 Oktoba 1895 – 24 Aprili 1964) alikuwa daktari kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza virusi visababishavyo magonjwa mbalimbali, na kuchapa kazi kwa ajili ya tiba ya kikemia kukomesha magonjwa kama kifua kikuu na kansa. Mwaka wa 1939 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Tiba.

Waliozaliwa 1895
Waliofariki 1964
Wanasayansi wa Ujerumani
Tuzo ya Nobel ya Tiba
Richard Kuhn

Richard Kuhn (3 Desemba 1900 – 1 Agosti 1967) alikuwa mwanakemia kutoka nchi ya Ujerumani. Hasa alichunguza vitamini. Mwaka wa 1938 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Kemia.

Waliozaliwa 1900
Waliofariki 1967
Wanasayansi wa Ujerumani
Tuzo ya Nobel ya Kemia
George Gershwin

George Gershwin (26 Septemba 1898 – 11 Julai 1937) alikuwa mtungaji wa muziki na mpiga kinanda kutoka nchi ya Marekani. Alitunga nyimbo nyingi zilizoathiriwa na mitindo ya Jazz. Pia alitunga opera moja iitwayo Porgy na Bess. Aliaga dunia mapema baada ya kupatwa na kansa ya ubongo. Mwaka wa 1998 alituzwa tuzo maalumu ya Tuzo ya Pulitzer ya Muziki kwa kazi ya maisha yake, yaani baada ya kifo chake.

Waliozaliwa 1898
Waliofariki 1937
Wanamuziki wa Marekani
Watunzi wa Marekani
Tuzo ya Pulitzer ya Muziki
New York City
William Murdock

William Murdock (25 Agosti 1754 – 15 Novemba 1839) alikuwa mhandisi kutoka nchi ya Uingereza. Alivumbua na kubuni taa ya gesi.

Waliozaliwa 1754
Waliofariki 1839
Wanasayansi wa Uingereza
Florini

Florini ni dutu sahili na halojeni simetali. Namba atomia yake ni 9. Katika mazingira yetu kawaida iko katika hali ya gesi yenye rangi njanokijani. Alama yake ya kikemia ni F.

Kwa kawaida hupatikana kama molekuli ya F2. Kati ya elementi zote mmenyuko wake wa oksidisho ni kali sana. Tabia hii inasababisha Florini kuwa sumu kali. Inamenyuka vikali na karibu elementi zote. 

Elementi
Simetali
Uhandisi

Uhandisi ni elimu ya sayansi kutatua matatizo ya kiutendaji.

Mhandisi ni mtu anayetumia elimu hiyo, kwa mfano katika fani ya ujenzi.

Sayansi tumizi
Teknolojia
Tuzo ya Nobel ya Fasihi

Tuzo ya Nobel ya Fasihi inatolewa na Taasisi ya Taaluma ya Uswidi kwa lugha na fasihi.

Tangu mwaka 1901 tuzo imepokelewa na waandishi wafuatao:

Waandishi
Fasihi

Fasihi