Samuel Ajayi Crowther

Samuel Ajayi Crowther (1809 hivi - 31 Disemba 1891) alikuwa kiongozi Mkristo na askofu wa kwanza wa Kianglikana katika maeneo ya Nigeria ya leo. Alitafsiri pia Biblia katika lugha ya Kiyoruba na kutunga kamusi pamoja na sarufi za kwanza za lugha hii.

Maisha 
Crowther alizaliwa mnamo mwaka 1809 huko Osogun (leo Jimbo la Oyo, Nigeria). Alipokuwa na umri wa miaka 12 yeye na familia yake walikamatwa katika shambulio la wavindaji wa watumwa kutoka kabila la Wafulani.   Aliuzwa kwa mabwana mbalimbali hatimaye kwa wafanyabiashara wa watumwa kutoka Ureno, waliomweka kwenye jahazi iliyolenga Amerika. Ila wakati wakati ule Uingereza iliwahi kuharamisha biashara ya watumwa na manowari 2 za Kiingereza zilifika kabla ya jahazi ya Kireno haijaondoka. Tarehe 7 Aprili 1822 watumwa wote walihamishwa kwenye manowari za Kiingereza wakapelekwa Sierra Leone. 

Huko Sierra Leone, Ajayi alichukua jina la Kiingereza la Samuel Crowther, na akaanza masomo yake kwa Kiingereza. Alichukua Ukristo na akajulikana pia na kabila la Krio lililokuwa likiongezeka wakati huo wa Sierra Leone. Alisoma lugha na akawekwa wakfu kama waziri huko Uingereza, ambapo baadaye alipokea digrii ya udaktari kutoka Chuo Kikuu cha Oxford. Aliandaa sarufi ya Kiyoruba na tafsiri ya Kitabu cha Anglican cha Maombi ya kawaida katika Kiyoruba, pia akifanya kazi katika toleo la Biblia la Kiyoruba, na pia miradi mingine ya lugha.

Wasifu
Mjukuu wa Mfalme Abiodun, kupitia mama yake, Afala, Ajayi alikuwa na umri wa miaka 12 wakati yeye na familia yake walikamatwa, pamoja na kijiji chake chote, na wavamizi wa watumwa wa Fulani mnamo Machi 1821 na kuuzwa kwa wafanyabiashara wa watumwa wa Ureno. Mama yake Afala, ambaye baadaye alibatizwa kwa jina la Hannah, kaka mdogo, na washiriki wengine wa familia walikuwa miongoni mwa wafungwa. Baba yake, Ayemi, huenda aliuawa katika uvamizi wa kijiji chake au muda mfupi baadaye. 

Waingereza walipiga marufuku biashara ya watumwa ya Atlantiki mnamo 1807 na walitumia majeshi yao kufanya doria katika pwani ya Afrika. Katika kipindi hicho, Uhispania na Ureno bado ziliruhusu biashara ya watumwa ya Atlantiki katika makoloni yao Amerika. Kabla ya meli ya watumwa kuondoka bandari kuelekea Amerika, ilipandishwa na wahudumu kutoka meli ya Briteni Royal Navy chini ya amri ya Kapteni Henry Leeke. Waliwaachilia mateka, Jumuiya ya Wamisionari wa Kanisa la Angilikana na walimchukua Ajayi na familia yake hadi Freetown, Sierra Leone, ambako waliishi tena na wenyeji. Wakati alikuwa Sierra Leone, Crowther alitunzwa na  na alifundishwa Kiingereza. Alibadilisha Ukristo. Mnamo tarehe 11 Desemba 1825 alibatizwa na John Raban.  Alijiita jina la Samuel Crowther, makamu wa kanisa la kikristu, Newgate, London, na mmoja wa waanzilishi wa CMS

Alipokuwa Freetown, Crowther alipendezwa na lugha. Mnamo 1826 alipelekwa Uingereza kuhudhuria shule ya Kanisa la St Mary's huko Islington, ambalo lilikuwa limeanzisha uhusiano na Waafrika huru katika karne ya 18. Alirudi Freetown mnamo 1827. Alikuwa mwanafunzi wa kwanza kudahiliwa katika Chuo cha Fourah Bay, [9] shule ya kimishenari ya Anglikana. Kwa sababu ya kupenda kwake lugha, alisoma Kilatini na Uigiriki ya mtaala wa kitamaduni, lakini pia Temne wa Afrika Magharibi. Baada ya kumaliza masomo yake, Mwingine akaanza kufundisha katika shule hiyo.

Ndoa na familia
Crowther alimuoa Mkuu wa shule, Asano (ambae ni Hasana; hapo zamani alikuwa Mwislamu), alimbatiza Susan. Alikuwa pia ameachiliwa kutoka kwa meli ya watumwa ya Ureno kama ilivyotajwa katika barua ya Crowther ya 1837.  Anaandika: "Alikamatwa na meli ya Ukuu wake Bann, Kapteni Charles Phillips, mnamo 31 Oktoba 1822." Asano kwa hivyo alikuwa miongoni mwa mateka waliokaa tena nchini Sierra Leone. Alikuwa pia amegeukia Ukristo. Watoto wao kadhaa ni pamoja na Dandeson Coates Wengin ambaye baadaye aliingia kwenye huduma na mnamo 1891 akawa mkuu wa shemasi wa Niger Delta. Binti yao wa pili Abigail, aliolewa na Thomas Babington Macaulay, mshirika mdogo. Mwana wao na mjukuu wa Crowther, Herbert Macaulay, alikua mmoja wa wazalendo wa kwanza wa Nigeria.

Utume
Crowther alichaguliwa kuandamana na mmishonari James Schön kwenye msafara wa Niger wa 1841. Pamoja na Schön, alitarajiwa kujifunza Kihausa kwa matumizi ya safari hiyo. Lengo lake lilikuwa kuchochea biashara, kufundisha mbinu za kilimo, kuhimiza Ukristo, na kusaidia kumaliza biashara ya watumwa. Kufuatia msafara huo, Crowther alikumbukwa kwenda Uingereza, ambapo alifundishwa kama waziri na kuteuliwa na Askofu wa London. Schön aliliandikia Jumuiya ya Wamishonari wa Kanisa akigundua umuhimu na uwezo wa Crowther juu ya safari hiyo, akipendekeza kwamba awe tayari kwa kuwekwa wakfu. Wengine walirudi Afrika mnamo 1843 na, pamoja na Henry Townsend, walifungua misheni huko Abeokuta, katika Jimbo la leo la Ogun, Nigeria. Wengine walianza kutafsiri Biblia kwa Kiyoruba na kuandaa kamusi ya Kiyoruba. Mnamo 1843, kitabu chake cha sarufi, ambacho alikuwa ameanza kufanya kazi wakati wa safari ya Niger, kilichapishwa. Toleo la Kiyoruba la Kitabu cha Anglican cha Sala ya Kawaida kilifuatwa baadaye. Wengine pia waliandaa Msamiati wa Lugha ya Kiyoruba, pamoja na idadi kubwa ya methali za kienyeji, zilizochapishwa London mnamo 1852.

Pia alianza kuorodhesha lugha zingine. Kufuatia Msafara wa Briteni wa Niger wa 1854 na 1857, Mwingine, akisaidiwa na mkalimani mchanga wa Igbo aliyeitwa Simon Jonas, alitengeneza kitabu cha kwanza cha lugha ya Igbo mnamo 1857. Alichapisha moja kwa lugha ya Nupe mnamo 1860, na sarufi kamili na msamiati wa Nupe mnamo 1864. 

Mwingine alikuwa rafiki wa karibu na rafiki wa Kapteni James Pinson Labulo Davies, mwanasiasa mashuhuri, baharia, uhisani na mfanyabiashara katika Lagos ya kikoloni. Wanaume hao wawili walishirikiana katika mipango ya kijamii huko Lagos, kama vile kuanzishwa kwa The Academy (kituo cha kijamii na kitamaduni cha kuelimisha umma) mnamo 24 Oktoba 1866. Mwingine alikuwa mlinzi wa kwanza na Kapteni JP L Davies alikuwa rais wa kwanza.

Sifa
Mnamo 1864, Crowther aliteuliwa kama askofu wa kwanza Mwafrika wa Kanisa la Anglikana; aliwekwa wakfu askofu siku ya St Peter mnamo 1864, na Charles Longley, Askofu Mkuu wa Canterbury katika Kanisa Kuu la Canterbury. Alikuwa ameendelea na masomo yake na baadaye alipokea digrii ya Daktari wa Uungu kutoka Chuo Kikuu cha Oxford. 

Baadaye alikutana na Malkia Victoria na kumsoma sala ya Bwana kwake kwa Kiyoruba, ambayo aliielezea kuwa laini na ya kupendeza. 

Mnamo Machi 1881, yeye na mtoto wake Dandeson Wote walihudhuria mkutano kwenye kisiwa cha Madeira, katika Bahari ya Atlantiki magharibi mwa Moroko. Wengine walikuwa wameanza kufanya kazi katika lugha zingine isipokuwa Kiyoruba, lakini aliendelea kusimamia utafsiri wa Biblia ya Kiyoruba (Bibeli Mimọ), ambayo ilikamilishwa katikati ya miaka ya 1880, miaka michache kabla ya kifo chake. Wengine huadhimishwa na karamu kwenye kalenda ya liturujia ya makanisa mengine ya Anglikana, pamoja na Kanisa la Episcopal (Merika) na Kanisa la Nigeria,  mnamo 31 Desemba.

Kifo, mazishi, kufukuliwa kwa mwili, na kuzikwa tena
Crowther alikufa kwa kiharusi huko Lagos mnamo 31 Desemba 1891. Alikuwa na miaka 82 alipokufa. Alizikwa kwenye Makaburi ya Ajele huko Lagos.

Mnamo 1971 Serikali ya Jimbo la Lagos chini ya Mobolaji Johnson ilitaka kuunda tena eneo la makaburi kwa ofisi mpya za serikali na ikatoa arifa kwa familia za marehemu. Seth Kale, Askofu wa Anglikana wa Lagos, anayewakilisha jamii ya Anglikana na familia ya Crowther, walichelewesha kuzikwa kwa mwili na kuzikwa tena hadi 1976. Sherehe kubwa ilifanyika katika eneo jipya la mazishi na cenotaph iliwekwa katika Kanisa Kuu la Kanisa la Christ, Lagos.

Marejeo

Maaskofu
Wamisionari
Watu wa Nigeria
Editathon 2021-06 Morogor