LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kigiryama

Kigiryama ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wagiryama. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kigiryama imehesabiwa kuwa watu 944,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigiryama iko katika kundi la E70.

Viungo vya nje
lugha ya Kigiryama kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigiryama 
lugha ya Kigiryama katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nyf

Lugha za Kenya
Kigusii

Kigusii ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wakisii. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kigusii imehesabiwa kuwa watu 2,205,000. Pia kuna wasemaji 300 tu nchini Tanzania. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigusii iko katika kundi la E40. Hasa Kigusii huzungumzwa eneo la Kisii ambalo makao yake makuu ni Mji wa Kisii (kati ya Ziwa Victoria na mpaka wa Kenya-Tanzania) katika Mkoa wa Nyanza.

Ainisho
Kigusii imeainishwa kama lugha ya Bantu ya Kati, kundi moja na Lugha ya Kikuria, kundi ambalo limepewa anwani ya E.10 katika makala ya Aina za Lugha za Bantu yaliyotungwa na Malcolm Guthrie.
Lugha zinazofanana zinapatikana nchini Tanzania nazo ni:
Ware
Ikizu
Ikoma

Sauti
Sauti za Gusii takribani zote zinaambatana na irabu.

Irabu
Lugha ya Kisii ina irabu saba, zingine zikiundwa kutokana na urefu wa kuzitamka.
Kwa mfano, maneno 'bora' (kosekana) na 'boora' (sema) yanatofautishwa tu na urefu wa irabu 'o' n 'oo'.

Konsonanti
Katika jedwali lifuatalo, alama za uandishi ambazo hutofautiana na zile za Alfabeti ya Kimataifa (IPA) zimewekewa mabano. palipo na alama mbili pamoja, ya kulia inaashiria konsonanti inavyotamkwa.

Mofolojia ifuatayo pia inatumika:
 n+r = nd
 n+b = mb
 n+g = ŋg
 n+k = ŋk
 n+m = mm

Marejeo
Bickmore, Lee
1997. Problems in constraining High tone spread in Ekegusii. Lingua, Toleo la 102, uk. 265-290.
1998. Metathesis and Dahl’s Law in Ekegusii. Studies in the Linguistic Sciences, Toleo la. 28:2, uk. 149-168.
1999. High Tone Spreading in Ekegusii Revisited: An Optimality Theoretic Account. Lingua, toleo. 109, uk. 109-153.
Cammenga, Jelle
 2002 Phonology and morphology of Ekegusii: a Bantu language of Kenya. Köln: Rüdiger Köppe Verlag.
Whiteley, Wilfred H.
 1956 A practical introduction to Gusii. Dar es Salaam/Nairobi/Kampala: East African Literature Bureau.
 1960 The tense system of Gusii. Kampala: East African Institute of Social Research.
 1974 Language in Kenia. Nairobi: Oxford University Press.

Viungo vya Nje
 Ekegusii-English English-Ekegusii Dictionary 
 Kigusii kwenye tovuti la Ethnologue
 Partial Gusii Swadesh list at Rosetta Project 
 Ekegusii Encyclopedic Projects

Kusikiza
lugha ya Kigusii kwenye Multitree
ramani ya Kigusii
http://www.ethnologue.com/language/guz
Hadithi katika Redio ya Kitaifa kuhisi Lugha ya Kisii (kutoka Kipindi cha All Things Considered , 29 Aprili 2006)

Tazama Pia
Lugha za Kenya

Lugha za Kenya
Lugha za Kibantu
Kiidakho

Kiidakho-Kiisukha-Kitiriki ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na makabila matatu, yaani Waidakho, Waisukha na Watiriki. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiidakho imehesabiwa kuwa watu 598,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiidakho iko katika kundi la E40.

Viungo vya nje
lugha ya Kiidakho kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiidakho 
lugha ya Kiidakho katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ida

Lugha za Kenya
Kikabaras

Kikabaras (au Lukabaras) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Waluyia. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikabaras imehesabiwa kuwa watu 253,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikabaras iko katika kundi la E30.

Viungo vya nje
lugha ya Kikabaras kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikabaras 
lugha ya Kikabaras katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lkb

Lugha za Kenya
Kikalenjin

Kikalenjin ni lugha za Kinilo-Sahara zinazozungumzwa na Wakalenjin nchini Kenya. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikalenjin ilihesabiwa kuwa zaidi ya watu milioni 5. Kufuatana na uainishaji wa lugha wa ndani zaidi, Kikalenjin kiko katika kundi la Kiniloti. 

Miongoni mwa lugha za Kikalenjin ni Kikeiyo, Kikipsigis, Kimarkweeta, Kinandi, Kiokiek, Kipokoot, Kisabaot, Kiterik na Kitugen.

Mfano wa lugha: Sala ya Baba Yetu kwa Kikalenjin 
Kwandanyo ne mi barak kipsengwet,
Ingotililit kaineng'ung.
Ingonyo  bounateng'ung.
Ingoyaak eng' ng'ony mageng'ung',
Ko u ye kiyaei eng' kipsengwet.
Konech rani amitwogikyok che bo ra.
Ak inyoiywech kaat lelutikyok,
ko u ye kinyochini kaat che lelwech.
Amemutech ole mi yomset,
ago soruech eng' ne ya.
Amu neng'ung' bounatet, ak kamuktaet, ak torornatet, agoi koigeny.
Amen.

Viungo vya nje
lugha ya Kikalenjin kwenye Multitree
ramani ya Kikalenjin
makala za OLAC kuhusu Kikalenjin 
lugha ya Kikalenjin katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kln

Lugha za Kenya
Lugha za Kiniloti
Lugha za Kinilo-Sahara
Wilaya ya Kasulu Vijijini

Wilaya ya Kasulu Vijijini ni wilaya ya Mkoa wa Kigoma iliyoanzishwa 2012 kutoka kwa Wilaya ya Kasulu ya awali. Katika sensa ya mwaka 2012, idadi ya wakazi wa wilaya hiyo ilihesabiwa kuwa 425.794 . Eneo lake ni 7,196.12 km² na msongamano wa watu ni 59.2 kwa kila km² 

Makao makuu ya wilaya yako Kasulu mjini.

Wakazi walio wengi ni Waha. Wilaya hii ilikuwa na makambi 2 kwa ajili ya wakimbizi, Mtabila kwa ajili ya wakimbizi kutoka Burundi na Nyarugusu kwa watu kutoka Kongo.

Marejeo

K
Nancy Reagan

Nancy Davis (jina la kuzaliwa ni Nancy Frances Robbins), alizaliwa tarehe 6 Julai 1921 akafariki tarehe 6 Machi 2016. Alikuwa mwigizaji wa Kimarekani na mke wa Rais wa Marekani Ronald Reagan.

Marejeo

Viungo vya nje 

 
 White House profile 

Waliozaliwa 1921
Waliofariki 2016
New York City
Washington, DC
Kikeiyo

Kikeiyo (au Kielgeyo) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Wakeiyo, kabila moja la Wakalenjin. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikeiyo imehesabiwa kuwa watu 314,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikeiyo iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikeiyo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikeiyo 
lugha ya Kikeiyo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/eyo

Lugha za Kenya
Kikipsigis

Kikipsigis ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Wakipsigis, kabila moja la Wakalenjin. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikipsigis imehesabiwa kuwa watu 1,916,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikipsigis iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikipsigis kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikipsigis 
lugha ya Kikipsigis katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/sgc

Lugha za Kenya
Kilogooli

Kilogooli (au Lulogooli) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Walogooli. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kilogooli imehesabiwa kuwa watu 618,000. Pia kuna wasemaji 300 nchini Tanzania (2005) lakini hao wameanza kubadilisha lugha yao. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kilogooli iko katika kundi la E40.

Viungo vya nje
lugha ya Kilogooli kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilogooli 
lugha ya Kilogooli katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/rag

Lugha za Kenya
Kiilwana

Kiilwana (pia Kimalakote) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wailwana. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiilwana imehesabiwa kuwa watu 16,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiilwana iko katika kundi la E70.

Viungo vya nje
lugha ya Kiilwana kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiilwana 
lugha ya Kiilwana katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mlk

Lugha za Kenya
Kimarama

Kimarama (au Olumarama) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wamarama, kabila moja la Waluyia. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kimarama imehesabiwa kuwa watu 152,427. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimarama iko katika kundi la E30.

Viungo vya nje
lugha ya Kimarama kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimarama 
lugha ya Kimarama katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lrm

Lugha za Kenya
Kimarkweeta

Kimarkweeta (pia Kiendo au Kimarakwet) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Wamarkweeta, kabila moja la Wakalenjin. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kimarkweeta imehesabiwa kuwa watu 180,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimarkweeta iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiendo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiendo 
lugha ya Kiendo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/enb

Lugha za Kenya
Kimolo (Kenya)

Kimolo (au El Molo) ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Wamolo. Isichanganywe na lugha ya Kimolo inayozungumzwa nchini Sudan. Mwaka wa 1994 idadi ya wasemaji wa Kimolo imehesabiwa kuwa watu wanane tu; hata hivyo kuna Wamolo takriban 700 (2007) lakini wengi wameacha lugha yao na huongea Kisamburu au Kiturkana badala yake. Kwa hiyo, lugha ya Kimolo imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimolo iko katika kundi la Kikushi.

Viungo vya nje
lugha ya Kielmolo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kielmolo 
lugha ya Kielmolo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/elo

Lugha za Kenya
Kimeru (Kenya)

Kimeru (au Kimîîru) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wameru. Isichanganywe na lugha ya Kimeru nchini Tanzania. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kimeru imehesabiwa kuwa watu 1,658,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimeru iko katika kundi la E50.

Viungo vya nje
lugha ya Kimeru kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimeru 
lugha ya Kimeru katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mer

Lugha za Kenya
Kimeru (Tanzania)

Kimeru (au Kirwa) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Warwa. Isichanganywe na lugha ya Kimeru nchini Kenya. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimeru imehesabiwa kuwa watu 90,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimeru iko katika kundi la E60.

Viungo vya nje
lugha ya Kimeru kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimeru 
lugha ya Kimeru katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/rwk

Lugha za Tanzania
Kimwimbi-Muthambi

Kimwimbi-Muthambi ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wameru. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kimwimbi-Muthambi imehesabiwa kuwa watu 70,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwimbi-Muthambi iko katika kundi la E50.

Viungo vya nje
lugha ya Kimwimbi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimwimbi 
lugha ya Kimwimbi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mws

Lugha za Kenya
Kinandi

Kinandi ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Wanandi, kabila moja la Wakalenjin. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kinandi imehesabiwa kuwa watu 949,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinandi iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kinandi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinandi 
lugha ya Kinandi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/niq

Lugha za Kenya
Kinyore

Kinyore (au Olunyole) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wanyore, kabila moja la Waluyia. Ni lugha tofauti na Kinyole nchini Uganda. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kinyore imehesabiwa kuwa watu 311,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyore iko katika kundi la E30.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyore kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyore
lugha ya Kinyore katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nyd

Lugha za Kenya
Kitachoni

Kitachoni (au Lutachoni) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Watachoni, kabila moja la Waluhya. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kitachoni imehesabiwa kuwa watu 253,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitachoni iko katika kundi la E30.

Viungo vya nje
lugha ya Kitachoni kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitachoni
lugha ya Kitachoni katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lts

Lugha za Kenya
Mkungu

Maana ya mkungu inaweza kuwa:
 Chane ya ndizi (Mkungu (ndizi))
 Aina ya mti ya familia Combretaceae (Mkungu (mti))
Mkungu (mti)

Mkungu (Terminalia catappa) ni mti mkubwa unaopandwa sana katika kanda ya tropiki. Asili yake labda ni Asia ya Kusini lakini hii siyo ya hakika. Jozi za matunda yake (kungu) huliwa sana huko pwani.

Picha

Miti
Miti ipandwayo
Kiokiek

Kiokiek (pia Kiogiek) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Waokiek. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiokiek nchini Kenya imehesabiwa kuwa watu 79,000. Inasemekana kuna wasemaji wengine nchini Tanzania. Kwa vyovyote makundi mbalimbali ya Waokiek hawazungumzi lugha moja na wengine, na wengi wamebadili lugha kutumia lugha ya majirani zao kila mahali iwe Kimaasai, Kikuyu au Kiswahili. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiokiek iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiokiek kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiokiek
lugha ya Kiokiek katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/oki

Lugha za Kenya
Kiomotik

Kiomotik ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Waomotik. Mwaka wa 1980 idadi ya wasemaji wa Kiomotik imehesabiwa kuwa watu 50 tu. Mwaka wa 2000 idadi ya kabila la Waomotik imehesabiwa kuwa watu 200 lakini wengi wao waliongea Kimaasai badala ya lugha yao ya Kiomotik. Kwa hiyo inaonekana kama lugha ya Kiomotik imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiomotik iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiomotik kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiomotik
lugha ya Kiomotik katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/omt

Lugha za Kenya
Kiorma

Kiorma ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Waorma. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiorma imehesabiwa kuwa watu 66,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiorma iko katika kundi la Kikushi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiorma kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiorma
lugha ya Kiorma katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/orc

Lugha za Kenya
Kipokomo

Kipokomo (kwa kilugha pia Kipfokomo) ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wapokomo. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kipokomo imehesabiwa kuwa watu 95,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kipokomo iko katika kundi la E70.

Viungo vya nje
lugha ya Kipokomo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipokomo
lugha ya Kipokomo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/pkb

Lugha za Kenya
Kirendille

Kirendille ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Warendille. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kirendille imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirendille iko katika kundi la Kikushi.

Viungo vya nje
lugha ya Kirendille kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirendille
lugha ya Kirendille katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/rel

Lugha za Kenya
Kisabaot

Kisabaot ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Wasabaot. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kisabaot imehesabiwa kuwa watu 241,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisabaot iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisabaot kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisabaot
lugha ya Kisabaot katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/spy

Lugha za Kenya
Kisagalla

Kisagalla ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wasagalla. Isichanganywe na lugha ya Kisagara nchini Tanzania. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kisagalla imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisagalla iko katika kundi la E70.

Viungo vya nje
lugha ya Kisagalla kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisagalla
lugha ya Kisagalla katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tga

Lugha za Kenya
Kisamburu

Kisamburu ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Wasamburu. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kisamburu imehesabiwa kuwa watu 237,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisamburu iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisamburu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisamburu
lugha ya Kisamburu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/saq

Lugha za Kenya
Kitaveta

Kitaveta ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wataveta. Wataalamu wengine huiangalia kama lahaja ya Kitaita. 

Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kitaveta imehesabiwa kuwa watu 21,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitaveta iko katika kundi la G20.

Lugha ya Kitaveta inafanana kwa zaidi ya asilimia 95 (95%) na lugha ya Kipare inayotumika nchini Tanzania.

Viungo vya nje
lugha ya Kitaveta kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitaveta
lugha ya Kitaveta katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tvs

Lugha za Kenya
Kiterik

Kiterik ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Waterik, kanila moja la Wakalenjin. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiterik imehesabiwa kuwa watu 601,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiterik iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiterik kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiterik
lugha ya Kiterik katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tec

Lugha za Kenya
Kitharaka

Kitharaka ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Watharaka. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kitharaka imehesabiwa kuwa watu 175,905. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kitharaka iko katika kundi la E50.

Viungo vya nje
lugha ya Kitharaka kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitharaka
lugha ya Kitharaka katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/thk

Lugha za Kenya
Kitugen

Kitugen ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Kenya inayozungumzwa na Watugen, kabila moja la Wakalenjin. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kitugen imehesabiwa kuwa watu 140,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitugen iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kitugen kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitugen
lugha ya Kitugen katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tuy

Lugha za Kenya
Kiwaata

Kiwaata ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Wawaata. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiwaata imehesabiwa kuwa watu 12,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwaata iko katika kundi la Kikushi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwaata kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwaata
lugha ya Kiwaata katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ssn

Lugha za Kenya
Kiyaaku

Kiyaaku ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Kenya inayozungumzwa na Wayaaku. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kiyaaku imehesabiwa kuwa watu 50 tu. Kwa hiyo lugha imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyaaku iko katika kundi la lugha za Kikushi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyaaku kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyaaku
lugha ya Kiyaaku katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/muu

Lugha za Kenya
Anna Favella

Anna Favella (amezaliwa tarehe 21 Septemba 1983) ni mwigizaji wa filamu kutoka Italia.

Filamu alizocheza 
 2008 Enrico Mattei - L'uomo che guardava al futuro 
 2009 Don Matteo 7
 2010 Terra Ribelle
 2012 Terra Ribelle - Il Nuovo mondo
 2013 Mr. America

Viungo vya nje 

 

Waigizaji filamu wa Italia
Waliozaliwa 1983
Watu walio hai
Kasulu

Kasulu ni mji wa Mkoa wa Kigoma magharibi mwa Tanzania yenye msimbo wa posta 47301. Inatawaliwa na halmashauri yake, hivyo huwa na hadhi ya wilaya tangu enzi za ukoloni. 

Wakati wa sensa ya mwaka 2012 ilikuwa na wakazi 208.244. Eneo la manispaa ni km² 911.

Awali mji wa Kasulu ulitawaliwa pamoja na wilaya ya Kasulu Vijijini kama wilaya moja ila tangu 2012 ni wilaya mbili za pekee.

Kasulu iko karibu na mpaka wa Burundi. Baada ya mapigano ya wenyewe kwa wenyewe nchini Burundi wakimbizi wengi walikimbia Tanzania na makambi makubwa yalijengwa karibu na mji wa Kasulu. Makambi haya ni Muyovosi, Mtabila I and Mtabila II. Mnamo mwaka 2000 idadi ya wakimbizi ilifikia 90,000.

Makambi yaliongeza biashara ya eneo lakini yalileta pia matatatizo kama kupanda kwa bei na upungufu wa usalama kwa sababu ujambazi ulizidi.

Kasulu ni makao makuu ya Dayosisi ya Magharibi ya Kanisa Anglikana Tanzania. Askofu wake alikuwa ni Gerard Mpango. Kanisa kuu ni St Andrew's Cathedral.

Taasisi muhimu ni chuo cha ualimu cha Kasulu Teacher Training College.

Kasulu kuna shule mbalimbali pamoja Kasulu Bible College ya Kanisa la Kianglikana.

Marejeo

Tovuti ya shirika ya Kiholanzi ya kusaidia watoto wa Kasulu  
Tovuti ya mradi wa mtandao mjini Kasulu 
Ukurasa wa dayosisi ya Kanisa Anglikana 
Taarifa ya mgeni kwenye ibada ya St Andrews 
Tovuti ya Chuo cha Biblia Kasulu 
KASULU DC CWIQ Utafiti wa umaskini katika wilaya ya Kasulu 2006

Wilaya ya Kasulu Mjini
Wilaya za Mkoa wa Kigoma
Nyansha

Nyansha ni jina la kata ya Wilaya ya Kasulu Mjini katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 13,406 waishio humo.

Marejeo

Wilaya ya Kasulu Mjini
Nyumbigwa

Nyumbigwa ni jina la kata ya Wilaya ya Kasulu Mjini katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania yenye msimbo wa posta 47322. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 11,639 waishio humo.

Marejeo

Wilaya ya Kasulu Mjini
Muganza (Kasulu)

Kwa matumizi mengine ya jina hili tazama makala ya maana ya Muganza

Muganza ni jina la kata ya Wilaya ya Kasulu Mjini katika Mkoa wa Kigoma, Tanzania yenye msimbo wa posta 47327. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ina wakazi wapatao 17,940 waishio humo.

Marejeo

Wilaya ya Kasulu Mjini
Orodha ya lugha za Sudan Kusini

Orodha hii inaorodhesha lugha za Sudan Kusini:

Kiacholi
Kiaja
Kianuak
Kiarabu
Kiavokaya
Kibai
Kibaka
Kibanda-Banda
Kibanda-Kati-Magharibi
Kibanda-Kusini-Kati
Kibanda-Mbres
Kibanda-Ndele
Kibanda-Togbo-Vara
Kibari
Kibelanda-Bor
Kibelanda-Viri
Kibeli
Kiboguru
Kibongo
Kididinga
Kidinka-Agar
Kidinka-Alor
Kidinka-Bor
Kidinka-Padang
Kidinka-Rek
Kidongotono
Kiingereza
Kiferoge
Kifulfulde-Adamawa
Kigbaya
Kihoma
Kiindri
Kijumjum
Kijur-Modo
Kikacipo-Balesi
Kikakwa
Kikaliko
Kikomo
Kilango
Kilokoya
Kilopit
Kiluwo
Kimabaan
Kima'di
Kimandari
Kimangayat
Kimittu
Kimo'da
Kimorokodo
Kimoru
Kimundu
Kimurle
Kinarim
Kindogo
Kinjalgulgule
Kinuer
Kinyamusa-Molo
Kiolu'bo
Kiopuuo
Kiotuho
Kipari
Kireel
Kishilluk
Kitennet
Kithuri
Kitogoyo
Kitoposa
Kiuduk
Kiyulu
Kizande

Tazama pia
Sudan Kusini
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/SS

Sudan Kusini
Kiaja (Sudan)

Kiaja ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waaja. Isichanganywe na lugha ya Kiaja nchini Benin na Togo. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiaja imehesabiwa kuwa watu 200 tu. Kwa hiyo lugha ya Kiaja imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaja iko katika kundi la Kikresh.

Viungo vya nje
lugha ya Kiaja kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiaja 
lugha ya Kiaja katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/aja

Lugha za Sudan Kusini
Kibai

Kibai ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wabai. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kibai imehesabiwa kuwa watu 2500 wakati walianza kubadilisha lugha yao, maana yake inawezekana kuwa lugha ya Kibai imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibai iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kibai kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibai 
lugha ya Kibai katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bdj

Lugha za Sudan Kusini
Mwangati

Miangati ni spishi mbalimbali za mti katika jenasi Terminalia ambazo zina majani madogo kuliko mkungu (Terminalia catappa). Inatokea savana na misitu ya Afrika ya tropiki. Spishi kadhaa, k.m. T. mantaly, hupandwa katika bustani na kandokando ya mitaa. Majina mengine ni mbombaro, mkaa, mkulungo, mpululu, mwalambe, mwarambe na mwavuli. Jina mwangati hutumika pia kwa mti mwingine, Juniperus procera, unaoitwa mtarakwa vilevile.

Spishi za Afrika ya Mashariki
 Terminalia brevipes, Mwangati
 Terminalia brownii, Mbarao
 Terminalia mantaly, Mwavuli (Madagascar almond)
 Terminalia polycarpa, Mwangati
 Terminalia prunioides, Mwarambe (Purple pod terminalia)
 Terminalia sambesiaca, Mbombaro (River terminalia)
 Terminalia sericea, Mpululu (Silver cluster-leaf)
 Terminalia spinosa, Mwangati (Spiny terminalia)

Mkarafuu na jamaa
Miti ipandwayo
Kibelanda-Bor

Kibelanda-Bor ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wabelanda. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kibelanda-Bor imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibelanda-Bor iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kibelanda-Bor kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibelanda-Bor 
lugha ya Kibelanda-Bor katika Glottolog 
http://www.ethnologue.com/language/bxb

Lugha za Sudan Kusini
Kibelanda-Viri

Kibelanda-Viri ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wabelanda. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kibelanda-Viri imehesabiwa kuwa watu 16,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibelanda-Viri iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kibelanda-Viri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibelanda-Viri 
lugha ya Kibelanda-Viri katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bvi

Lugha za Sudan Kusini
Orodha ya lugha za Sudan

Orodha hii inaorodhesha lugha za Sudan:

Kiacheron
Kiafitti
Kiaka
Kiama
Kiandaandi
Kiarabu
Kibaygo
Kibedawiyet
Kiberta
Kiberti
Kibirked
Kiburun
Kidarik
Kidair
Kidaju, Dar Daju
Kidaju, Dar Sila
Kidilling
Kidomari
Kielhugeirat
Kifulfulde-Adamawa
Kifur
Kigaam
Kiganza
Kigbaya
Kighulfan
Kigula
Kigule
Kigumuz
Kihausa
Kiheiban
Kiingereza
Kijumjum
Kikadaru
Kikanga
Kikanuri-Kati
Kikarko
Kikatcha-Kadugli-Miri
Kikatla
Kikeiga
Kikelo
Kiko
Kikoalib
Kikomo
Kikrongo
Kilafofa
Kilaro
Kilogol
Kilogorik
Kilumun
Kimasalit
Kimidob
Kimolo
Kimoro
Kinding
Kingile
Kinobiin
Kiotoro
Kishatt
Kishwai
Kitagoi
Kitalodi
Kitama
Kitegali
Kitemein
Kitese
Kitigre
Kitima
Kitira
Kitocho
Kitorona
Kitulishi
Kitumtum
Kiuduk
Kiwali
Kiwarnang
Kiyulu
Kizaghawa

Tazama pia
Sudan
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/SD

Sudan
Kibeli (Sudan)

Kibeli ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wabeli. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kibeli imehesabiwa kuwa watu 65,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibeli iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kibeli kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibeli 
lugha ya Kibeli katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/blm

Lugha za Sudan Kusini
Kibongo

Kibongo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wabongo. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kibongo imehesabiwa kuwa watu 10,100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibongo iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kibongo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibongo 
lugha ya Kibongo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bot

Lugha za Sudan Kusini
Kididinga

Kididinga ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadidinga. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kididinga imehesabiwa kuwa watu 60,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Ki iko katika kundi la Kisurmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kididinga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kididinga 
lugha ya Kididinga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/did

Lugha za Sudan Kusini
Kidinka-Agar

Kidinka-Agar (au Kidinka ya Kati Kusini) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadinka. Idadi ya wasemaji wa Kidinka-Agar imehesabiwa kuwa watu 250,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidinka iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiagar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiagar 
lugha ya Kiagar katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/dib

Lugha za Sudan Kusini
Kidinka-Alor

Kidinka-Alor (au Kidinka ya Kaskazini-Magharibi) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadinka. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kidinka-Alor imehesabiwa kuwa watu 80,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidinka-Alor iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kialor kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kialor 
lugha ya Kialor katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/diw

Lugha za Sudan Kusini
Kidinka-Bor

Kidinka-Bor (au Kidinka ya Kusini-Mashariki) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadinka. Idadi ya wasemaji wa Kidinka-Bor nchini Sudan Kusini imehesabiwa kuwa watu 250,000. Pia kuna wasemaji nchini Kanada. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidinka-Bor iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kibor kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibor 
lugha ya Kibor katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/dks

Lugha za Sudan Kusini
Kidinka-Padang

Kidinka-Padang (pia Kidinka ya Kaskazini-Mashariki au Kingok au Kijok) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadinka. Mwaka wa 1986 idadi ya wasemaji wa Kidinka-Padang imehesabiwa kuwa watu 320,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidinka-Padang iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kipadang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipadang 
lugha ya Kipadang katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/dip

Lugha za Sudan Kusini
Kidinka-Rek

Kidinka-Rek (au Kidinka ya Kusini-Magharibi) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadinka. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kidinka-Rek imehesabiwa kuwa watu 450,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidinka-Rek iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kirek kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirek 
lugha ya Kirek katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/dik

Lugha za Sudan Kusini
Kidongotono

Kidongotono ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wadongotono. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kidongotono imehesabiwa kuwa watu 1000 tu. Wataalamu wengine huiangalia kama lahaja ya Kiotuho. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidongotono iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kidongotono kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidongotono 
lugha ya Kidongotono katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ddd

Lugha za Sudan Kusini
Kiferoge

Kiferoge (au Kikaligi) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waferoge. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kiferoge imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiferoge iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiferoge kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiferoge 
lugha ya Kiferoge katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/fer

Lugha za Sudan Kusini
Kihoma

Kihoma ilikuwa lugha ya Kibantu nchini Sudan Kusini iliyozungumzwa na Wahoma. Tangu 1975 hakuna wasemaji wa Kihoma tena, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihoma iko katika kundi la D30.

Viungo vya nje
lugha ya Kihoma kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihoma 
lugha ya Kihoma katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/hom

Lugha za Sudan Kusini
Kiindri

Kiindri ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waindri. Idadi ya wasemaji wa Kiindri imehesabiwa kuwa watu 700 tu. Kwa hiyo lugha ya Kiindri imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiindri iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiindri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiindri 
lugha ya Kiindri katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/idr

Lugha za Sudan Kusini
Kijumjum

Kijumjum ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan na Sudan Kusini inayozungumzwa na Wajumjum. Wataalamu wengine huiangalia kuwa lahaja ya Kimabaan. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kijumjum imehesabiwa kuwa watu 25,000, yaani nchini Sudan na Sudan Kusini pamoja. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijumjum iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kijumjum kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kijumjum 
lugha ya Kijumjum katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/jum

Lugha za Sudan
Lugha za Sudan Kusini
Kijur-Modo

Kijur-Modo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wajur-Modo. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kijur-Modo imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kijur-Modo iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kijur-Modo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kijur-Modo 
lugha ya Kijur-Modo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bex

Lugha za Sudan Kusini
Kilokoya

Kilokoya ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Walokoya. Idadi ya wasemaji wa Kilokoya imehesabiwa kuwa watu 12,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilokoya iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kilokoya kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilokoya 
lugha ya Kilokoya katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lky

Lugha za Sudan Kusini
Kilopit

Kilopit ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Walopit. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kilopit imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilopit iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kilopit kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilopit 
lugha ya Kilopit katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lpx

Lugha za Sudan Kusini
Kilango (Sudan)

Kilango ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Walango. Ni tofauti na lugha ya Kilango nchini Uganda. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kilango imehesabiwa kuwa watu 38,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilango iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kilango kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilango 
lugha ya Kilango katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lno

Lugha za Sudan Kusini
Kiluwo

Kiluwo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waluo. Ni tofauti na lugha nyingine za Kiluo nchini Uganda, Kenya na Tanzania ingawa zote ziko katika kundi lilelile kilugha. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kiluwo imehesabiwa kuwa watu 80,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiluwo iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiluwo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiluwo 
lugha ya Kiluwo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lwo

Lugha za Sudan Kusini
Kimabaan

Kimabaan ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamabaan. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimabaan imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimabaan iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kimabaan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimabaan 
lugha ya Kimabaan katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mfz

Lugha za Sudan Kusini
Nadhiri

Nadhiri (kwa Kiebrania נדר, neder) ni ahadi inayotolewa kwa Mungu, kama k.mf. Biblia inavyoonyesha (Law 27; Amu 11; Mdo 21:23; 23:21).

Yeyote anaweza kuweka nadhiri anavyopenda, lakini kuna nadhiri zilizoratibiwa na sheria, hasa sheria za Kanisa, kama zile za kitawa.

Katika mashirika mengi, zinahesabiwa tatu ambazo zinaendana: useja mtakatifu, ufukara na utiifu.

Baadhi yanaongeza nyingine (nadhiri ya nne), k.mf. kujitoa hadi kufa kwa ajili ya Wakristo walio katika hatari ya kupoteza imani (kwa Wamersedari), kutekeleza toba ya kudumu kwa Waminimi, utiifu kwa Papa kwa Wajesuiti, na utumishi wa walio fukara zaidi kwa wafuasi wa Mama Teresa wa Kolkata.

Nadhiri zinaweza kuwa za muda au za daima. Mara nyingi zile za muda zinatangulia na kuandaa zile za daima.

Viungo vya nje
Hati Perfectae Caritatis na nyingine zote za Mtaguso wa pili wa Vatikano katika lugha mbalimbali kikiwemo Kiswahili. 
Hati Redemptionis Donum ya Papa Yohane Paulo II (1984)

Dini
Mashirika ya kitawa
Sheria za Kanisa
Kimandari

Kimandari (au Kimundari) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamandari. Idadi ya wasemaji wa Kimandari haijulikani. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimandari iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kimandari kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimandari 
lugha ya Kimandari katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mqu

Lugha za Sudan Kusini
Kimangayat

Kimangayat ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamangayat. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimangayat imehesabiwa kuwa watu 400 tu. Kwa hiyo inawezekana lugha ya Kimangayat imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimangayat iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kimangayat kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimangayat 
lugha ya Kimangayat katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/myj

Lugha za Sudan Kusini
Kimittu

Kimittu ilikuwa lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini iliyozungumzwa na Wamittu. Hakuna wasemaji wa Kimittu siku hizi. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimittu iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kimittu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimittu 
lugha ya Kimittu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mwu

Lugha za Sudan Kusini
Kimo'da

Kimo'da (au Kigberi) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamo'da. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kimo'da imehesabiwa kuwa watu 600 tu. Kwa hiyo inawezekana lugha ya Kimo'da imekaribia kutoweka. Wataalamu wengine huiangalia kama lahaja ya Kimorokodo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimo'da iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kimo'da kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimo'da 
lugha ya Kimo'da katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gbn

Lugha za Sudan Kusini
Kimorokodo

Kimorokodo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamorokodo. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kimorokodo imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimorokodo iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kimorokodo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimorokodo 
lugha ya Kimorokodo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mgc

Lugha za Sudan Kusini
Kimoru

Kimoru ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wamoru. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kimoru imehesabiwa kuwa watu 70,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimoru iko katika kundi la Kimoru-Madi.

Viungo vya nje
lugha ya Kimoru kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimoru 
lugha ya Kimoru katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mgd

Lugha za Sudan Kusini
Kinarim

Kinarim ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wanarim. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kinarim imehesabiwa kuwa watu 3620. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinarim iko katika kundi la Kisurmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kinarim kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinarim 
lugha ya Kinarim katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/loh

Lugha za Sudan Kusini
Kindogo

Kindogo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wandogo. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kindogo imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kindogo iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kindogo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kindogo 
lugha ya Kindogo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ndz

Lugha za Sudan Kusini
Kinjalgulgule

Kinjalgulgule (au Kinyolge) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wanjalgulgule. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kinjalgulgule imehesabiwa kuwa watu 900 tu. Kwa hiyo inawezekana lugha ya Kinjalgulgule imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinjalgulgule iko katika kundi la Kidaju.

Viungo vya nje
lugha ya Kinjalgulgule kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinjalgulgule
lugha ya Kinjalgulgule katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/njl

Lugha za Sudan Kusini
Kinyamusa-Molo

Kinyamusa-Molo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wanyamusa na Wamolo, makabila mawili wanaoongea lugha moja. Wataalamu wengine huiangalia kuwa lahaja ya Kimorokodo. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kinyamusa-Molo imehesabiwa kuwa watu 1630. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinyamusa-Molo iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyamusa-Molo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyamusa-Molo
lugha ya Kinyamusa-Molo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nwm

Lugha za Sudan Kusini
Kiolu'bo

Kiolu'bo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waolu'bo. Mwaka wa 1985 idadi ya wasemaji wa Kiolu'bo imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiolu'bo iko katika kundi la Kimoru-Madi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiolu'bo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiolu'bo
lugha ya Kiolu'bo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lul

Lugha za Sudan Kusini
Kiotuho

Kiotuho (au Kilotuko) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Waotuho. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kiotuho imehesabiwa kuwa watu 135,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiotuho iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiotuho kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiotuho
lugha ya Kiotuho katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lot

Lugha za Sudan Kusini
Kipari

Kipäri (au Kilokoro) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wapari. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kipäri imehesabiwa kuwa watu 28,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipäri iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kipäri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipäri
lugha ya Kipäri katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lkr

Lugha za Sudan Kusini
Kireel

Kireel (pia Kiatwot) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wareel. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kireel imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kireel iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kireel kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kireel
lugha ya Kireel katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/atu

Lugha za Sudan Kusini
Kishilluk

Kishilluk ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Washilluk. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kishilluk imehesabiwa kuwa watu 175,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kishilluk iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kishilluk kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kishilluk
lugha ya Kishilluk katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/shk

Lugha za Sudan Kusini
Kitennet

Kitennet ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Watennet. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kitennet imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitennet iko katika kundi la Kisurmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kitennet kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitennet
lugha ya Kitennet katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tex

Lugha za Sudan Kusini
Kithuri

Kithuri ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Wathuri. Mwaka wa 1956 idadi ya wasemaji wa Kithuri imehesabiwa kuwa watu 6600. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kithuri iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kithuri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kithuri
lugha ya Kithuri katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/thu

Lugha za Sudan Kusini
Kitogoyo

Kitogoyo ilikuwa lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan Kusini iliyozungumzwa na Watogoyo. Hakuna wasemaji wa Kitogoyo siku hizi, maana yake lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitogoyo iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kitogoyo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitogoyo
lugha ya Kitogoyo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tgy

Lugha za Sudan Kusini
Kitoposa

Kitoposa ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan Kusini inayozungumzwa na Watoposa. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kitoposa imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitoposa iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kitoposa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitoposa
lugha ya Kitoposa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/toq

Lugha za Sudan Kusini
Kiuduk

Kiuduk (pia Kitw'ampa) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan na Sudan Kusini inayozungumzwa na Wauduk. Idadi ya wasemaji wa Kiuduk imehesabiwa kuwa watu 22,000, yaani nchini Sudan na Sudan Kusini pamoja. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuduk iko katika kundi la Kikomuz.

Viungo vya nje
lugha ya Kiuduk kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiuduk
lugha ya Kiuduk katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/udu

Lugha za Sudan Kusini
Lugha za Sudan
Yaba Angelosi

Yaba Angelosi ni mwimbaji, mwanamuziki wa mtayarishaji wa muziki anayeishi nchini Marekani. Alizaliwa katika Sudan Kusini akahamia pamoja na wazazi wake kwenda Marekani mwaka 2000. 

Ana studio yake ya Assida Records / Assida Productions inayosambaza rekodi zake.

Waimbaji wa Marekani
Waimbaji wa Sudan Kusini
Salamanda

Salamanda ni wanyama wa oda Caudata katika ngeli Amfibia wafananao na mijusi. Wanatofautiana na vyura kwa kuwa na mkia hata katika hatua ya mnyama mzima. Ngozi yao haina magamba na ni laini na nyevu, lakini ngozi ya spishi nyingi za familia Salamandridae ni kama mahameli au ina sugu. Rangi ya salamanda ni nyeusi, kijivu au kahawia kwa kawaida, lakini madume ya spishi nyingi hupata rangi kali wakati wa kuzaa. Spishi kadhaa zina sumu katika ngozi yao na hizi zina daima madoa au milia ya rangi kali ili kuonya wanyama mbuai. Takriban salamanda wote wanatokea nusudunia ya kaskazini, lakini spishi kadhaa zinatokea Amerika ya Kusini. Spishi nne zinatokea Afrika tu, huko kaskazini (Maroko, Aljeria na Tunisia).

Ndubwi
Ndubwi au viluwiluwi wa salamanda wanafanana na hawa wa vyura lakini wale wa salamada ni wembamba zaidi na matamvua yao ni makubwa kwa kawaida kuliko yale ya ndubwi wa vyura. Kabla ya kutoka maji wanakuza miguu minne. Spishi nyingi za Plethodontidae (salamanda bila mapafu) hazina ndubwi lakini mayai hutagwa nchini kavu na salamanda wadogo, siyo ndubwi, hutoka.

Spishi za Afrika
 Pleurodeles nebulosus, Salamanda wa Aljeria (Algerian ribbed newt)
 Pleurodeles poireti, Salamanda wa Poiret (Edough ribbed newt)
 Pleurodeles walti, Salamanda wa Maroko (Iberian ribbed newt)
 Salamandra algira, Salamanda Madoa (North African fire salamander)

Picha

Salamanda
Vincent shemasi

Vinsenti alikuwa shemasi wa jimbo la Zaragoza, Hispania.

Mzaliwa wa Huesca, wakati wa dhuluma ya Kaisari Dioklesian dhidi ya Wakristo, alifungwa na kuachwa bila chakula, akateswa vikali sana, akafa kwa ajili ya dini yake huko Valencia mwaka 304. 

Heshima ya watu kwake kama mtakatifu ilienea haraka sana katika Kanisa lote.

Sikukuu yake huadhimishwa kila mwaka tarehe 22 Januari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 304
Mashemasi
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Hispania
Chamwino (Dodoma mjini)

Kwa maana mengine ya jina hilo angalia Chamwino (maana)

Chamwino ni jina la kata ya Dodoma Mjini katika Mkoa wa Dodoma , Tanzania yenye postikodi namba 41109
. Wakati wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao 19175  waishio humo.

Marejeo

Mkoa wa Dodoma
Wilaya ya Dodoma Mjini