LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Rolfes Dhlomo

Rolfes Robert Reginald Dhlomo (1906 - 1971) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. Pamoja na kaka yake Herbert Dhlomo, alifanya kazi kama mhariri kwa gazeti Bantu World na gazeti Ilanga laseNatali. Hasa aliandika riwaya kwa lugha ya Kizulu. Pia aliandika hadithi kwa gazeti The Sjambok.

Vitabu vyake
An African Tragedy (1928)
UDingane (1936)
UShaka (1937)

Angalia pia 
Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo
Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1906
Waliofariki 1971
Felista Mtakatifu

Felista (kutoka Kilatini "Felicitas" -  Heri ) ni mmoja wa mashahidi wa imani ya Kikristo waliouawa tarehe 7 Machi 203 mjini Karthago wakati wa dhuluma dhidi ya Wakristo chini ya serikali ya Kaisari Septimius Severus (193-211). 

Anaheshimiwa kati ya watakatifu wafiadini wanaojulikana zaidi kama mashahidi Wakristo wa Afrika ya Kaskazini.  

Mama huyo kijana anakumbukwa pamoja na rafiki yake mtakatifu Perpetua na wengine 4 wanaume tarehe ya kifodini chao. 

Felista alikuwa kati ya watumwa wa familia ya Perpetua sawa na Revocatus. Pamoja nao na Saturninus alikuwa mmoja wa wanafunzi wa imani ya kikristo mjini Karthago waliojiandaa kubatizwa. Kundi lote likakamatwa pamoja na kutupwa jela. Jinsi ilivyokuwa kawaida walipewa nafasi ya kuachana na Ukristo lakini wote walisimama imara wakabatiwza gerezani. Felista alikuwa mjamzito mwenye uchungu wa kujifungua, hivyo kisheria angestahili kuachiliwa, kumbe alionekana mtulivu mbele ya wanyamapori.

Walihukumiwa adhabu ya kifo katika uwanja wa michezo mbele ya watu wengi. Hukumu ilitekelezwa kwa njia ya wanyamapori.

Matendo ya Perpetua na Felista
"Matendo ya Perpetua na Felista" ni maandishi ya pekee kwa sababu kuna kumbukumbu ambazo zinasimulia habari zake gerezani na wataalamu huamini ya kwamba zimeandikwa na Perpetua mwenyewe (sura III-X). Kama hii ni kweli, ni maandiko ya kale kabisa ya mwanamke Mkristo katika historia iliyotunzwa.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Filamu
Perpetua: Early Church Martyr (2009) - documentary.
Torchlighters: The Perpetua Story (2009) - animated DVD for children ages 8–12.

Viungo vya nje
"Matendo ya Mt. Perpetua" kwa Kilatini, Kigiriki na Kiingereza. Kitabu chote katika www.earlychurchtexts.com.
"Matendo ya Perpetua na Felista" katika tafsiri ya Kiingereza.
Medieval Sourcebook: The Passion of Saints Perpetua and Felicity.   From W.H. Shewring, trans. The Passion of Perpetua and Felicity, (London: 1931), modernized.
Henry Wace, A Dictionary of Christian Biography and Literature to the End of the Sixth Century A.D. 1911
Patron Saints Index: St. Felicity 

Waliozaliwa karne ya 2
Waliofariki 203
Watu wa Roma ya Kale
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Matendo ya Perpetua na Felista

"Matendo ya Perpetua na Felista" (kwa Kilatini: Acta Perpetuae et Felicitatis) ni maandishi ya pekee kwa sababu yanatunza kumbukumbu za wafiadini hao wa Ukristo gerezani na wataalamu huamini ya kwamba zimeandikwa na Perpetua Mtakatifu mwenyewe (sura III-X). Kama hii ni kweli, ni maandiko ya kale kabisa ya mwanamke Mkristo katika historia iliyotunzwa.

Kitabu kiliandikwa muda mfupi tu baada ya akina mama hao vijana kuuawa tarehe 7 Machi 203 mjini Karthago wakati wa dhuluma dhidi ya Wakristo chini ya serikali ya Kaisari Septimius Severus (193-211). 

Pamoja na wanaume 4 walihukumiwa adhabu ya kifo katika uwanja wa michezo mbele ya watu wengi. Hukumu ilitekelezwa kwa njia ya wanyamapori.

Jinsi maandishi hayo yalivyoheshimika inadhihirika katika maonyo aliyotoa Agostino wa Hippo (karne mbili baadaye) ya kwamba yasiheshimiwe sawa na Biblia.

Pamoja na hayo, mvuto wa habari hizo haujaisha hata leo.

Tazama pia
Mababu wa Kanisa

Filamu
Perpetua: Early Church Martyr (2009) - documentary.
Torchlighters: The Perpetua Story (2009) - animated DVD for children ages 8–12.

Viungo vya nje
"Matendo ya Mt. Perpetua" kwa Kilatini, Kigiriki na Kiingereza. Kitabu chote katika www.earlychurchtexts.com.
"Matendo ya Perpetua na Felista" katika tafsiri ya Kiingereza.
Medieval Sourcebook: The Passion of Saints Perpetua and Felicity.   From W.H. Shewring, trans. The Passion of Perpetua and Felicity, (London: 1931), modernized.

Mababu wa Kanisa
Fasihi ya Kilatini
Saturus wa Karthago

Saturus wa Karthago ni mmoja wa mashahidi wa imani ya Kikristo waliouawa tarehe 7 Machi 203 mjini Karthago wakati wa dhuluma dhidi ya Wakristo chini ya serikali ya Kaisari Septimius Severus (193-211). 

Anaheshimiwa tangu kale kati ya watakatifu wafiadini pamoja na watakatifu Perpetua na Felista wanaojulikana zaidi kama mashahidi Wakristo wa Afrika ya Kaskazini. 

Pamoja na akina mama hao vijana na wanaume wengine 3 walikamatwa pamoja na kutupwa jela. Jinsi ilivyokuwa kawaida walipewa nafasi ya kuachana na Ukristo lakini wote walisimama imara wakabatiwza gerezani.

Walihukumiwa adhabu ya kifo katika uwanja wa michezo mbele ya watu wengi. Hukumu ilitekelezwa kwa njia ya wanyamapori. Waliraruliwa na wanyama mbalimbali, wakamalizwa kwa upanga, isipokuwa Sekondinus aliyefariki gerezani.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe ya kifodini chao.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 2
Waliofariki 203
Watu wa Roma ya Kale
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Saturninus wa Karthago

Saturninus ni mmoja wa mashahidi wa imani ya Kikristo waliouawa tarehe 7 Machi 203 mjini Karthago wakati wa dhuluma dhidi ya Wakristo chini ya serikali ya Kaisari Septimius Severus (193-211). 

Anaheshimiwa tangu kale kati ya watakatifu wafiadini pamoja na watakatifu Perpetua na Felista wanaojulikana zaidi kama mashahidi Wakristo wa Afrika ya Kaskazini. 

Pamoja na akina mama hao vijana na wanaume wengine 3 walikamatwa pamoja na kutupwa jela. Jinsi ilivyokuwa kawaida walipewa nafasi ya kuachana na Ukristo lakini wote walisimama imara wakabatiwza gerezani.

Walihukumiwa adhabu ya kifo katika uwanja wa michezo mbele ya watu wengi. Hukumu ilitekelezwa kwa njia ya wanyamapori. Waliraruliwa na wanyama mbalimbali, wakamalizwa kwa upanga, isipokuwa Sekondinus aliyefariki gerezani.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe ya kifodini chao.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 2
Waliofariki 203
Watu wa Roma ya Kale
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Sekondinus

Sekondinus ni mmoja wa mashahidi wa imani ya Kikristo waliouawa tarehe 7 Machi 203 mjini Karthago wakati wa dhuluma dhidi ya Wakristo chini ya serikali ya Kaisari Septimius Severus (193-211). 

Anaheshimiwa tangu kale kati ya watakatifu wafiadini pamoja na watakatifu Perpetua na Felista wanaojulikana zaidi kama mashahidi Wakristo wa Afrika ya Kaskazini. 

Pamoja na akina mama hao vijana na wanaume wengine 3 walikamatwa pamoja na kutupwa jela. Jinsi ilivyokuwa kawaida walipewa nafasi ya kuachana na Ukristo lakini wote walisimama imara wakabatiwza gerezani.

Walihukumiwa adhabu ya kifo katika uwanja wa michezo mbele ya watu wengi. Hukumu ilitekelezwa kwa njia ya wanyamapori. Waliraruliwa na wanyama mbalimbali, wakamalizwa kwa upanga, isipokuwa yeye aliyefariki gerezani.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe ya kifodini chao.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 2
Waliofariki 203
Watu wa Roma ya Kale
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Tunisia
Elisabeth Eybers

Elisabeth Eybers (16 Februari 1915 - 1 Desemba 2007) alikuwa mwandishi wa Afrika Kusini. Hasa aliandika mashairi kwa lugha ya Kiafrikaans. Tangu mwaka wa 1961 alikaa nchini Uholanzi.

Angalia pia 
 Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo
 Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1915
Waliofariki 2007
Kamwangi

Kamwangi ni mji mdogo katika barabara ya Thika - Naivasha. Inapatikana magharibi ya mji wa Thika. Vilevile, kuna barabara inayounganisha mji huu na Gatundu kupitia Kang'oo. 

Shughuli kuu inayofanyika hapa ni biashara. Kuna soko kubwa la Jumanne na Ijumaa kila wiki. Maduka makubwa pia yanawavuta wateja kutoka katika vijiji vilivyoko karibu. Mji huu unakosa mashirika ya kifedha isipokuwa Tai Sacco iliyoko katika barabara Gatundu. Kuna vituo viwili vya mafuta.

Mji huu una ofisi za Eneo-bunge la Gatundu Kaskazini na tarafa ya Kamwangi. Ofisi za Dioo zinapatikana yapita kilomita mbili kutoka mji mkuu. Kwa sasa mji huu uko katika eneo-bunge la Gatundu Kaskazini  linalowakilishwa na Mheshimiwa Clement Kung'u Waibara, aliyeng'atua Patrick Kariuki Muiruri katika uchaguzi mkuu wa  2007.

Mji huu unapatikana kwenye barabara ya Thika - Naivasha, kwa hivyo unaunganishwa na mji mingine kwa kutumia matatu (daladala). Bodaboda (pikipiki) ziko kwa wingi kuwaabirisha watu hadi vijijini. Vilevile kuna posta inayoitwa Kanjuku, ingawa Kanjuku ni mji mwingine mdogo karibu na Kamwangi.  
                                                                                                                                                                                      
Watu wengi Kamwangi ni Wakikuyu. Pia hakukosi wawili watatu kutoka makabila mengine. Wengi pia ni Wakristo. Makanisa yalioko ni kama Katoliki, Restoration, CLFF, n.k. Wengi wakazi katika mji huu ni wapangaji.

Hakuna hospitali ya umma isipokuwa kliniki za binafsi. Wenyeji huenda hospitali ya Gatundu, Igegania au Gakoe. 

Shule za binafsi pia zinapatikana kama Wise Shepherd na Good Luck.

Miji ya Kenya
Kaunti ya Kiambu
Shingo

Shingo ni sehemu ya mwili wa mnyama au binadamu inayounganisha kichwa na kifua.

Viungo vya mwili
Kifua

Kifua (pia: Kidari, Kigiriki: θώραξ, Kirumi: thorax) ni sehemu ya mwili inayounganisha shingo na fumbatio.

Viungo vya mwili
Fumbatio

Fumbatio (pia: tumbo au kiwambotao) ni sehemu ya mwili inayounganisha kifua na fupanyonga.

Ndani yake kuna ogani za mfumo wa mmeng'enyo wa chakula.

Viungo vya mwili
Utumbo

Utumbo (pia matumbo) ni ogani ya mwili inayounganisha tumbo na mkundu. Ni sehemu ya mfumo wa mmeng'enyo wa chakula.

Mwili
Viungo vya mwili
Nyonga

Nyonga ni sehemu ya mwili iliyo katikati ya kiuno na paja.

Ni pia jina la mfupa wa kiuno.

Viungo vya mwili
Muundi

Muundi (pia: ugoko; kwa Kilatini na Kiingereza: tibia) ni mfupa mkubwa wa mbele wa mguu ambao unaanzia kifundo hadi goti na umeunganika na mfupa mwingine mdogo ambao umejishikiza kwa sehemu ya pembeni. 

Mfupa huo mkubwa huunganika na mfupa mkubwa wa juu pamoja na tishu laini kuunda ungio la goti ambalo ndilo linalobeba uzito mkubwa wa mwili.

Upande wa mbele umefunikwa sanasana na ngozi, mbali ya mafuta machache na mishilio ya tishu laini ya misuli iliyo kama kitambaa. Umbile hilo linafanya kuwe na hatari ya kupata majeraha kwa urahisi kwa sababu ya uchache wa misuli na mafuta ambavyo hutoa ulinzi mkubwa katika maeneo mengi ya mwili kwa kukinga mifupa isifikiwe endapo kitu kitagonga eneo husika. 

Upande wa nyuma umefunikwa na misuli ambayo huitwa kigimbi kutokana na kujaa vizuri na hivyo kuzuia urahisi wa kupata majeraha.

Mguu
Mifupa
Kichwa

Kichwa ni sehemu ya mwili ambayo kwa mwandadamu na vetebrata huwa na ubongo, macho, masikio, pua na kinywa ambazo hutumiwa kwa kuona, kusikia, kunusa, na kuonja. 

Kichwa ni sehemu iliyo tofauti na kiwiliwili. Maumbile ya kichwa yametokea kwa njia ya mageuko ya uhai. Katika mchakato huu milango ya fahamu, mdomo na kitovu cha neva zilianza kukaa pamoja kwenye sehemu ya mbele ya viumbe. Kwa vertebrata mkusanyo huu umepata kinga cha mifupa ya fuvu kinachviringisha mkusanyiko wa neva ulioendelea kuwa ubongo.

Kwa binadamu kichwa huwa kimefunikwa na nywele.

Viungo vya Nje 
Evolution of the human head

Viungo vya mwili
Chuchu

Chuchu ni kichirizi kinachounganisha kwa viwele. Mamalia wa kike (wakiwemo wanawake) hutumia chuchu kwa ajili ya kunyonyesha watoto wadogo. 

Ziwa la mamalia wa kike na wa kiume limetengenezwa kwa muundo mmoja. Uzalishaji wa maziwa kwa ajili ya kunyonyesha unadhibitiwa na homoni. Hii ina manaa kwamba wanaume hawawezi kutumia matiti kuzalisha maziwa (isipokuwa ikiwa wana matatizo na homoni zao).

Mwili
Jinsia
Titi

Matiti au maziwa ni sehemu za kifua zilizotutumka zenye machuchu. Baada ya kuzaa hujaa maziwa (kiowevu) na hutumika ili kunyonyesha mtoto mchanga.

Mwili
Kiuno

Kiuno ni sehemu ya mwili kati ya fumbatio na manyonga. Hivyo inapatikana upande wa nyuma wa mwili, chini ya mgongo.

Maumivu ya kiuno ni tatizo la kawaida na lenye gharama.

Viungo vya mwili
Kitovu

Kitovu (kwa Kilatini: umbilicus) ni kovu lililopo katikati ya fumbatio baada ya uzi wa mshipa unaounganisha mimba na mama tumboni kukatwa na kukauka.

Kutokana na maana hiyo asili, neno kitovu linatumika kwa jambo lolote ambalo ni chimbuko la kitu.

Mwili
viungo vya mwili
Kigasha

Kigasha ni sehemu ya chini ya mkono kati ya kisugudi na kiganja.

mkono
Goti

Goti ni sehemu ya mguu inayounganisha mifupa ya paja na muundi.

Ungio la goti ndilo linalobeba uzito mkubwa wa mwili wakati wa kusimama au kutembea.

Mguu
Mifupa
Paja

Paja ni sehemu wa mguu inayounganisha nyonga na goti.

Mguu
Mguu

Mguu ni sehemu ya mwili chini ya kiwiliwili. 

Binadamu huwa na miguu miwili na anaitumia kwa kutembea amesimama wima. Wanyama wengi wana miguu minne na kuitumia yote pamoja kwa kutembea.

Mguu ni moja ya sehemu zenye umuhimu mkubwa katika jamii.

Shida za miguu
Kati ya shida zilizo za kawaida kwa miguu ya binadamu ni kama kuibuka vidonda vya fungi, gout, maumivu kwa kuvalia viatu vinavyobana, kuubuka ngozi na miguu kuwa kombo hasa unapopata ajali. 

Shida hizo zafaa ziangaliwe kadiri zinapochipuka. Inafaa pia uvalie viatu visivyobana na kama miguu inakwenda kombo uvalie arch braces.

Viungo vya Nje 

Mguu
Viungo vya mwili
Kinena

Kinena ni sehemu ya mwili inayounganisha mapaja na fumbatio.

Viungo vya mwili
Werner von Siemens

Ernst Werner Siemens, tangu 1888 von Siemens, (* 13. Desemba 1816 kwenye kijiji cha Lenthe karibu na Hannover, Ujerumani; † 6 Desemba 1892 Berlin) alikuwa mvumbuzi Mjerumani, muhandisi na mwenye kampuni ya viwanda. Anajulikana kama mwanzilishaji muhimu wa teknolojia ya vifaa vya umeme.

Kampuni ya Siemens iliyoanzishwa naye bado ni moja ya makampuni makubwa ya Ujerumani na kwenye soko la kimataifa. Jina lake latumiwa kwa kipimo cha SI pitisho la umeme.

Alikuwa mtoto wa 4 wa mkulima mkubwa. Hakumaliza shule lakini alipata mafunzo ya kisayansi kwenye chuo cha jeshi la Prussia alipopanda ngazi hadi kuwa luteni. Baada ya kumaliza miaka 14 jeshini alijaribu kujipatia riziki yake kwa kubuni au kuboresha vifaa mbalimbali. Alifaulu mara ya kwanza kiuchumi alipobuni teknolojia mpya ya kupakia vijiko kwa dhahabu au fedha kwa njia ya umeme galvania. 

Kati ya uvumbuzi zake za kwanza ilikuwa modeli mpya ya telegrafi iliyokuwa bora kuliko zile zilizotangulia. Kwa teknolojia hii alifaulu kupata mikataba mbalimbali ya kujenga simu za telegrafi katika nchi nyingi kama Ujerumani na Urusi. Kazi kubwa ya telegrafi ilikuwa simu kutola London hadi Kalkota (Uhindi) yenye urefu wa kilomita 11,000..

Aliendelea kubuni au kuboresha vifaa vingi akajenga injinireli ya umeme ya kwanza, mfumo wa kwanza wa taa za umeme wa kuangaza barabara (mjini Berlin), eleveta ya umeme ya kwanza na tramu ya kwanza ya umeme. 

Kutokana na mafanikio yake alipewa cheo cha dokta wa heshima na 1888 Kaisari Wilhelm I wa Ujerumani alimpandisha katika cheo cha mkabaila tangu mwaka ule jina lake likawa "von" Siemens.

Wanasayansi wa Ujerumani
Wavumbuzi
Waliozaliwa 1810
Waliofariki 1890
Bega

Bega la binadamu ni sehemu ya mwili ambapo mkono unaunganika na kiwiliwili. Ina mfupa wa kilimbili, mfupa wa bega na mtulinga (kwa Kilatini: humerus, scapula na clavicula) pamoja na misuli, mishipa na tendons zinazohusiana. Mchanganyiko kati ya mifupa ya bega hufanya viungo vya bega. 

Maungio ya bega pia hujulikana kama maungio ya glenohumeral, ni kiungo kikuu cha bega, lakini kinaweza kuunganisha kwa pamoja na acromioclavicular. Katika anatomia ya binadamu, pamoja na bega inajumuisha sehemu ya mwili ambapo humerus inahusisha na scapula.

Ni mpira na tundu la pamoja ambayo inaruhusu mkono kugeuka kwa mtindo wa mviringo au kupiga kitu mbali. Capsule ni bahasha ya tishu laini inayozunguka pamoja na glenohumeral na inahusisha na scapula, humerus, na kichwa cha biceps. Inakabiliwa na membrane nyembamba, laini ya synovial. Vikombe vya rotator ni kundi la misuli minne inayozunguka pamoja na bega na kuchangia utulivu wa bega. Misuli ya kabati ya rotator ni supraspinatus, subscapularis, infraspinatus, na teres ndogo. Kamba inaambatana na capsule ya glenohumeral na inajumuisha kichwa cha kumbe.

Bega lazima iwe simu ya kutosha kwa vitendo vingi vya silaha na mikono, lakini pia imara kuruhusu vitendo kama vile kuinua, kusukuma na kuvuta.

Viungo vya mwili
Mkono

Mkono ni kiungo cha mwili kinachoanza penye bega na kuishia penye kiganja na vidole. Huwa na sehemu mbili ambazo ni mkono wa juu na kigasha zinazounganishwa kwa kiwiko au kisugudi. 

Mkono huishia kwa vidole vitano ambavyo ni: kidole gumba, kidole cha shahada, kidole cha kati, kidole cha pete na kidole cha mwisho. Vidole vyote huweza kufanya kazi pamoja.
Miongoni mwa wanadamu, mkono ni kiungo kilichotokea kutokana na mabadiliko ya miguu ya mbele ya mamalia wengine. Mikono inafanya pia kazi muhimu katika lugha ya mwili na lugha ya ishara.

Tanbihi

Viungo vya mwili
Kisugudi

Kisugudi (pia: kiwiko; kwa Kiingereza: "elbow") ni kifundo cha mkono kinachounganisha mkono wa juu na kigasha.

Mkono
Viungo vya mwili
Eleveta

Eleveta (kutoka Kiing. elevator), pia: lifti, kipandishi, kambarau ni chombo cha kupandisha na kushusha watu au mizigo. 

Mara nyingi eleveta hutumiwa katika majengo ya ghorofa. Zinatokea pia nje ya majengo kwa mfano katika migodi ambako zinaweza kufika mamia ya ya mamita chini ya ardhi.

Kwa kawaida eleveta ni chumba chenye mlango kinachovutwa kwa kamba au kupandishwa kwa namna ya jeki kati ya ghorofa inapofika. Watu huingia ndani wanapoweza kuchagua ni ghorofa ipi wanapotaka kufika kwa kubofya kitufe ukutani. Milango inafungwa na chumba cha eleveta hupanda au kushuka jinsi inavyotakiwa.

Siku hizi eleveta huendeshwa kwa msaada wa injini ya umeme unaovuta kamba au kuendesha pampu ya jeki. Katika historia kuna mifano ya eleveta zilizoendeshwa kwa nguvu ya kibinadamu au kinyama. Mfano wa kwanza unaojulikana ni eleveta iliyotengenezwa na mtaalamu wa Ugiriki wa Kale o reported Archimedes (mnamo 287 KK – 212 KK) mjini Sirakusa.

Eleveta ndefu duniani ziko ndani ya migodi zinazofikia kimo cha mita maelfu. Eleveta ndefu katika jengo ni ile ndani ya ghorofa la Burj Khalifa la mjini Dubai inayopanda mita 504.

Usafiri
Kiganja

Kiganja (pia: kitengele) ni sehemu ya mwisho ya mkono inayoishia kwa vidole. Inaunganishwa kwa kifundo cha mkono na kigasha. Mguu una kiganja pia, lakini afadhali kiitwe uwayo au unyayo.

Binadamu huwa na viganja viwili, kila kimoja huwa kwa kawaida na vidole 5. Mtu hutumia kiganja na vidole vyake kwa kushika vitu na kutumia vifaa vingi. Kiganja cha mguu ni muhimu kabisa kwa kuweza kukaa wima na kutembea.

Sehemu ya ndani ya kiganja cha mkono ni kofi.

Mtu akikunja vidole pamoja na kiganja ngumi (sumbwi) inapatikana inayotumiwa kwa kupiga kwa ukali kwa mfano wakati wa mchezo wa ngumi.

Tazama pia 
 Mkono

Viungo vya nje

mkono
Viungo vya mwili
Mgongo

Kwa maana mengine ya jina hili angalia hapa mgongo (maana)

Mgongo ni upande wa nyuma wa mwili wa binadamu na wanyama kuanzia kiungio cha shingo na mabega hadi kiunoni.

Mgongo
Mwili
Viungo vya mwili
Kuma

Kuma (pia: uke) ni kiungo cha kike kilicho na matumizi kadha wa kadha, mojawapo ikiwa ufunguzi wa kupitishia mkojo, kiungo cha uzazi na halikadhalika kiungo cha ngono. Kiungo hicho kina uwezo wa kujisafisha kwa njia ya bakteria wake.

Tanbihi

Mwili
Viungo vya mwili
Midomo

Midomo ni sehemu za kinywa zinazokifunga na kukifungua. Takriban vertebrata wote wana midomo na wanyama wengine pia, hata wadudu wengi. Kwa lugha ya kila siku neno “mdomo” mara nyingi ni kisawe cha kinywa. 

Midomo ni miwili, ule wa juu na ule wa chini. Mara nyingi maumbo yao ni tofauti, kama kwa binadamu. Mpaka wa mdomo wa juu unaenda chini kidogo kwenye katikati yake na unajulikana kama uta wa Kupido. Kivimbe kinene kilichopo katikati ya mdomo wa juu huitwa kinundu cha mdomo. Mfuo wa wima unaotokana na kati ya mdomo wa juu hadi kwenye ukuta wa pua huitwa filtro (philtrum).

Midomo ina daraka muhimu katika kuongea, lakini pia katika onyesho la uso. Kwa kawaida, midomo pia ina daraka muhimu katika kubusu. Kwa hivyo midomo ni nyeti sana, kwa sababu ngozi ni nyembamba sana. Hii pia husababisha damu kuonekana kupitia ngozi ya midomo, ikitoa midomo rangi nyekundu. Zeri ya midomo inaweza kutumika kwa midomo iliyokauka.

Wakati wa kucheza ala ya muziki kama tarumbeta, sauti huundwa na mvutano wa midomo.

Wanawake wengi hupaka rangi ya midomo, nyekundu hasa.

Midomo ya uke
Hata uke una midomo, midomo mikubwa na midomo midogo, ambayo inafunika vipenyo vya mifereji ya uzazi na mkojo. Huitwa mashavu pia.

Viungo vya mwili
Kichwa
Mito
Kinywa

Kinywa au mdomo ni uwazi ndani ya kichwa mwenye shughuli tofauti kwa binadamu na wanyama wengi wenye uti wa mgongo. 

 ni mahali pa kuingiza chakula mwilini hivyo ni chanzo cha mfumo wa mmeng'enyo wa chakula 
 ni nafasi ya kuingiza hewa mwilini hivyo pamoja na pua ni chanzo cha mfumo wa upumuo
 ni mahali pa kutokea kwa sauti ambako sauti inayotengenezwa kooni inapokea umbo lake kwa msaada wa ulimi na midomo hivyo ni sehemu muhimu ya uwezo wetu wa kuwasiliana na wengine.

Kinapatikana kwa karibu wanyama wote wenye seli nyingi lakini kwa wanyama sahili kazi yake ni kuingiza chakula pekee.

Sehemu za kinywa cha binadamu ni pamoja na: meno, ulimi na fizi.

Mdomo wa mto
Neno mdomo hutumika pia kwa sehemu ya mto ambako unaishia kwa kuingia katika bahari, ziwa au, kama ni tawimto, katika mto mkubwa zaidi. Kisawe ni mlango wa mto.

Kichwa
Zeu

Zeu (pia Zeus kutoka Kigiriki: Ζεύς Zeus) ni mkuu wa miungu katika dini ya Ugiriki ya Kale. Analingana na Jupiter katika dini ya Roma ya Kale. Katika imani ya Wagiriki alikalia kilele cha mlima Olimpos pamoja na miungu wenzake alkini alikuwa mkuu na mwenye nguvu kushinda wengine. 

Katika masimulizi ya Wagiriki alikuwa mtoto wa miungu Kronos na Rhea na mdogo wa Hestia, Demeter, Hera, Hades na Poseidon. Huyu baba-mungu Kronos alimeza watoto wake wote mara baada ya kuzaliwa akihofia ya kwamba watampindua sawa jini yeye mwenyewe aliwahi kumpindua babake mungu Uranos. Zeu alipoelekea kuzaliwa mamake Rhea alimficha pangoni akampa Kronos badale yake jiwe lililofunikwa na nguo akameza. Zeu alikua haraka akawa mkubwa na hapo alitumia mbinu wa dawa kumlazimisha baba kutapika watoto wote aliowahi kumeza.  Baadaye aliungana na wakubwa zake na pamoja walimshambulia Kronos na kumshinda. Sasa miungu waliamua kugawana madaraka; Zeu alikuwa mungu mkuu wa mbinguni, Poseidon mkuu wa bahari na vilindi vyake na Hades mkuu wa dunia ya chini.

Zeu alimwoa dadake Hera akazaa watoto naye lakini alitoroka mara kwa mara kufanya mapenzi na miungu wa kike wengine au na mabinti wa kibinadamu; mitholojia ya Wagiriki ilitaja zaidi ya majina 30 ya miungu au mabinti aliozaa nao. 

Aliheshimiwa na Wagiriki wote na kuabudiwa katika mahali pa pekee; pamoja na mahekalu kulikuwa na sehemu za misitu penye miti iliyotazamiwa kuwa miti mitakatifu yake. Kisiwani Kreta waliabudu kwenye mipango aliposemekana kufichwa na mamake.

Tazama pia 
 Tinia - mungu wa kulingana na Zeu katika Mitholojia ya Kietruski.
 Jupiter - mungu wa kulingana na Zeu katika Mitholojia ya Kirumi 
 Odin - mungu wa kulingana na Zeu katika Mitholojia ya Kinorsi.

Miungu wa Kigiriki
Kwapa

Kwapa (kwa Kiingereza: axilla, armpit, underarm au oxter) ni sehemu ya mwili chini ya bega ambayo katika mwili wa binadamu kwa kawaida huota nywele.

Viungo vya mwili
Tako (anatomia)

Tako ni sehemu ya mwili inayounganisha mgongo na paja.

Katika sanaa

Mwili
Shavu la mkono

Kwa matumizi tofauti ya jina hili angalia Shavu na Mashavu (samaki)

Shavu la mkono (kwa Kilatini na Kiingereza: biceps) ni musuli wa kilimbili, sehemu ya juu ya mkono katikati ya kiko na bega.

Mkono
Siklopsi

Katika mitholojia ya Kigiriki na mitholojia ya Kirumi, Siklopsi (Kigiriki: Κύκλωψ, Kuklōps) alikuwa mwanachama wa mbegu ya asili ya majitu yenye chongo kati ya paji.

Orodha ya siklopsi 
 Polifemu (Πολύφημος)
 Arge (Ἄργης)
 Bronte (Βρόντης)
 Sterope (Στερόπης)

Mitholojia
Urano

Urano au Uranos (kwa Kigiriki Οὐρανός, ouranos) alikuwa mungu wa mbingu katika dini ya Ugiriki ya Kale. Mama yake alikuwa mungu wa kwanza Gaya ambaye ni ardhi yenyewe. 

Baadaye alianza kuzaliana na mamake kizazi cha pili cha miungu katika Mitholojia ya Kigiriki: kati hao kundi walioitwa Watitani. 

Kutoka wale Titani ni mdogo wao Kronos aliyempindua baba na kuwa mkuu wa miungu hadi mwenyewe alipopinduliwa na Zeu. 

Analingana na Caelus katika dini ya Roma ya Kale.

Jina la mungu huyu lilichaguliwa katika karne ya 19 kuitaja sayari ya saba Uranus baada ya sayari hii kugunduliwa na mwanafalaki Herschel kwa kutumia mitambo ya kisasa ya wakati wake.

Miungu wa Kigiriki
X-Men

X-Men (Kiswahili: Watu-X) ni timu ya supa-mashujaa wa mutanti wa ulimwengu wa Marvel Comics.

Orodha ya X-Men

1963-1966 

 Professor X (Profesa X) - Mwanazalishi wa X-Men na mkuu wa Xavier Institute for Higher Learning.
 Cyclops (Siklopsi) - Alikuwa mwanachama wa kwanza wa X-Men.
 Iceman (Mtu-Barafu) - Ana uwezo wa kutawala na kutupa barafu.
 Angel (Malaika) - Mutanti mwenye mabawa.
 Beast (Nunda) - Ana manyoya ya buluu na nguvu ya juu.
 Marvel Girl (Msichana-Ajabu) - Mutanti mwenye telepathi na telekinesi

1966-1969 

 Havok (Uangamizi) - Mutanti mwenye uwezo kupiga mionzi ya utegili kutoka mikono yake.
 Polaris - Ana mamlaka ya sumaku
 Mimic (Mwiga)
 Changeling (Chenjilingi)

1975-1979 

 Sunfire (Moto wa Jua)
 Thunderbird  (Ndegeradi)
 Banshee (Banshi)
 Colossus (Koloso)
 Nightcrawler (Shetani-Usiku)
 Storm (Dhoruba)
 Wolverine (Fisi-milima)

1980-1989 

 Magneto 
 Shadowcat (Paka-Vivuli)
 Rogue (Ayari)
 Forge (Mhunzi)
 Psylocke
 Phoenix (Finiksi)
 Lockheed
 Dazzler (Kimeta)
 Longshot

1990-1999 

 Jubilee (Jubilii)
 Gambit (Gambiti)
 Bishop (Askofu)
 Revanche (Ulipizi)
 Cannonball (Mpira wa Mzinga)
 Marrow (Uboho)
 X-Man (Mtu-X)

Katuni
Sili

Sili (Kisayansi: Phocidae) ni familia ya mamalia wenye mikono na miguu inayofanana na mapezi ya samaki.

Phocidae
 Familia Phocidae
 Nusufamilia Monachinae
 Kabila Monachini
 Sili-mtawa wa Hawaii, Monachus schauinslandi (Hawaiian Monk Seal)
 Sili-mtawa wa Mediteranea, Monachus monachus (Mediterranean Monk Seal) 
 †Sili-mtawa wa Karibi, Monachus tropicalis (~1950) (Caribbean Monk Seal)
 †Sili Koo-refu, Acrophoca longirostris (Swan-necked Seal)
 Kabila Miroungini
 Tembo-bahari Kaskazi, Mirounga angustirostris (Northern Elephant Seal)
 Tembo-bahari Kusi, Mirounga leonina (Southern Elephant Seal)
 Kabila Lobodontini
 Sili wa Ross, Ommatophoca rossi (Ross Seal)
 Sili Mlakaa, Lobodon carcinophagus (Crabeater Seal)
 Chui-bahari, Hydrurga leptonyx (Leopard Seal)
 Sili wa Weddell, Leptonychotes weddellii (Weddell Seal)
 Nusufamilia Phocinae
 Sungura-bahari, Erignathus barbatus (Bearded Seal)
 Sili-kifuniko, Cystophora cristata (Hooded Seal)
 Kabila Phocini
 Sili wa Kawaida Phoca vitulina (Common Seal)
 Sili Madoa or Larga Seal, Phoca largha (Spotted Seal)
 Sili Madoa-mapete, Pusa hispida (Ringed Seal)
 Sili wa Baikal, Pusa sibirica (Baikal Seal)
 Sili wa Kaspi, Pusa caspica (Caspian Seal)
 Sili wa Greenland, Pagophilus groenlandica (Harp Seal)
 Sili-milia, Histriophoca fasciata (Ribbon Seal)
 Sili Kijivu, Halichoerus grypus (Grey Seal)

Picha

Sili na jamaa
Ngekewa

Ngekewa au kapibara (kutoka Kiing: capybara, jina la kisayansi: Hydrochoerus hydrochaeris, kutoka Kiyunani: ὑδροχοιρος) ni mgugunaji mkubwa wa Amerika ya Kusini.

Spishi 
 Hydrochoerus hydrochaeris, Ngekewa wa Kawaida (Capybara)
 Hydrochoerus isthmius, Ngekewa Mdogo (Lesser capybara)

Picha

Viungo vya nje

Nungunungu na jamaa
Popo

Popo ni mamalia kama panya wenye mabawa. 

Spishi zake nyingi sana hula wadudu: hizi zimo katika nusuoda Yangochiroptera.

Spishi kubwa za nusuoda hii hula ndege, mijusi, vyura na hata samaki. 

Spishi chache za popo wanyonya-damu huko Amerika ya Kusini hula damu ya mamalia au ndege. 

Familia Pteropodidae ya nusuoda Yinpterochiroptera ina spishi kubwa hadi ukubwa wa paka na uzito wa kilogramu moja; urefu wa mabawa pamoja unaweza kufikia sentimita 150. Spishi hizi hula matunda.

Uainishaji
Hapo awali, popo waligawanywa katika nusuoda Microchiroptera na Megachiroptera. Walakini, tafiti za ADN zilifunua kuwa baadhi ya familia za Microchiroptera zilikuwa karibu na Megachiroptera. Kwa hivyo, nusuoda mbili mpya zilipendekezwa, Yangochiroptera na Yinpterochiroptera. Nusuoda ya mwisho imegawanywa katika familia za juu Pteropodoidea (popo-matunda) na Rhinolophoidea (popo-wadudu; spishi mbalimbali hula vertebrata wadogo).

Utambuaji kwa mwangwi
Popo wengi hutumia sauti kwa kutambua mazingira yao, yaani wanatumia mwangwi wa mlio wao kukadiria umbali hadi kizuizi au hata windo pamoja na ukubwa na maumbile ya vitu vilivyopo njiani. Kwa hiyo masikio yao ni mlango wa fahamu muhimu zaidi. Kinyume chake popo wengi hawana macho mazima ingawa hakuna aliye kipofu kabisa. Lakini kuna pia aina nyingine wanaoona vizuri sana.

Picha

Popo
Wanyama wa Biblia
Bawa

Bawa (pia: ubawa, ubele) ni kiungo cha mwili wa wanyama mbalimbali kinochawawezesha kuruka hewani.

Kutokana na hilo, ni pia jina la sehemu ya ndege inayoiwezesha kuruka na kubaki angani.

Biolojia
Teknolojia
Otariidae

Otariidae ni familia ya wanyama wa bahari wenye masikio ya nje.

Spishi

 Familia Otariidae
 Jenasi Arctocephalus
 Sili-manyoya wa Antakitiki, A. gazella (Antarctic Fur Seal)
 Sili-manyoya wa Gwadalupe, A. townsendi (Guadalupe Fur Seal)
 Sili-manyoya wa Juan Fernandez, A. philippii (Juan Fernández Fur Seal)
 Sili-manyoya wa Galapagos, A. galapagoensis (Galápagos Fur Seal)
 Sili-manyoya Kahawia, A. pusillus (Brown Fur Seal)
Sili-manyoya wa Afrika Kusini, A. pusillus pusillus (South African Fur Seal)
Sili-manyoya wa Australia, A. pusillus doriferus (Australian Fur Seal)
 Sili-manyoya wa Nyuzilandi, A. forsteri (Australasian Fur Seal)
 Sili-manyoya wa Antakitiki ya Chini, A. tropicalis (Subantarctic Fur Seal)
 Sili-manyoya wa Amerika ya Kusini, A. australis (South American Fur Seal)
 Jenasi Callorhinus
 Dubu-bahari, C. ursinus (Northern Fur Seal)
 Jenasi Eumetopias
 Simba-bahari Kaskazi, E. jubatus (Steller Sea Lion)
 Jenasi Neophoca
 Simba-bahari wa Australia, N. cinerea (Australian Sea Lion)
 Jenasi Otaria
 Simba-bahari wa Amerika ya Kusini, O. flavescens (South American Sea Lion)
 Jenasi Phocarctos
 Simba-bahari wa Nyuzilandi, P. hookeri (New Zealand Sea Lion)
 Jenasi Zalophus
 Simba-bahari wa Kalifornia, Z. californianus (California Sea Lion)
 †Simba-bahari wa Japani, Z. japonicus (Japanese Sea Lion) - imekwisha sasa (miaka 1970)
 Simba-bahari wa Galapagos, Z. wollebaeki (Galápagos Sea Lion)

Picha

Sili na jamaa
Otariidae
Govi

Govi ni ngozi inayofunika ncha ya mboo.

Upasuaji unaofanyika ili kuiondoa unaitwa tohara (yaani "uangavu" au "usafi") na unaweza kuwa na sababu mbalimbali, kuanzia za afya hadi za dini.

Mwili
Afrodita

Afrodita (pia anaitwa kwa Kigiriki: Ἀφροδίτη, Afrodite) ni mungu wa kike wa upendo na uzuri katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Venusi katika dini ya Roma ya Kale.

Miungu wa Kigiriki
Miriam Tlali

Miriam Tlali (amezaliwa 1933 mjini Johannesburg) ni mwandishi wa riwaya kutoka Afrika Kusini. Riwaya na hadithi zake mara nyingi zahusu maisha yake Tlali katika kitongoji cha Soweto.

Vitabu vyake
Muriel at Metropolitan (1975)
Amandla! (1981)
Mihloti (1984)
Footprints in the Quag (1989)

Angalia pia 
Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo
Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1933
Watu walio hai
Mirtia

Mirtia (kutoka jina la Kigiriki: Μυρτιά, Mertiá; Kilatini: Myrtus) ni jenasi ya mti mdogo kama mkarafuu.

Spishi
Myrtus, Mirtia (Myrtle)
 Myrtus communis, Mirtia wa Kawaida (Common Myrtle)
 Myrtus nivellei, Mirtia wa Sahara (Saharan myrtle)

Picha

Mkarafuu na jamaa
Hera

Hera (Kigiriki Ἥρα, Hēra, au kwa Kiionia na Kihomeri: Ἥρη, Hērē) alikuwa dada na mke wa mfalme wa miungu Zeu na mungu wa kike wa ndoa na wanawake katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Juno katika dini ya Roma ya Kale.

Miungu wa Kigiriki
Hestia

Hestia (Kigiriki Ἑστία, Hestía) alikuwa binti wa Titani Krono na Rea na mungu wa kike wa moto wa meko katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Vesta katika dini ya Roma ya Kale.

Miungu wa Kigiriki
Demetra

Demetra (Kigiriki: Δήμητρα, Dḗmētra au Δημήτηρ, Dēmḗtēr; Kiatika: Δημήτηρ, Dēmētēr; Kidoriki: Δαμάτηρ, Dāmātēr) alikuwa mama wa Persefona na mungu wa kike wa kilimo, mimea na mavuno katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Ceres katika dini ya Roma ya Kale.

Miungu wa Kigiriki
Artemi

Artemi (kwa Kigiriki: Άρτεμις, Ártemis) alidhaniwa kuwa dada wa Apolo, binti wa Zeu na Leto. Katika mitholojia ya Kigiriki alikuwa mungu wa kike wa uwindo na mwezi. Analingana na Diana katika dini ya Roma ya Kale.

Hekalu lake mjini Efeso lilikuwa kati ya maajabu saba ya dunia.

Miungu wa Kigiriki
Athena

Athena (Kiatika: Ἀθηνᾶ, Athēnā au Ἀθηναία, Athēnaia; Kihomeri: Ἀθηναίη, Athēnaiē; Kiionia: Ἀθήνη, Athēnē; Kidoriki: Ἀθάνα, Athana) alikuwa binti wa Zeu na Meti. Katika mitholojia ya Kigiriki alikuwa mungu wa kike wa busara na hekima. Analingana na Minerva katika dini ya Roma ya Kale.

Miungu wa Kigiriki
Richard Turner

Richard Turner (1942 - 8 Januari 1978) alikuwa mwanafalsafa na mwandishi kutoka Afrika Kusini. Kwa vile aliandika na kufanya utafiti dhidi ya ubaguzi wa rangi, alizuiliwa na serikali; halafu aliuawa na watu wanaosemekana kuwa watumishi wa serikali.

Angalia pia 
 Orodha ya Waandishi wa Afrika Kusini

Marejeo
 Chapman, Michael. 2003. Southern African Literatures, University of Natal Press. ISBN 1-86914-028-1

Waandishi wa Afrika Kusini
Waliozaliwa 1942
Waliofariki 1978
wanaharakati wa Afrika Kusini
Muza

Muza ni miungu wa kike wa ushairi, nyimbo na fasihi katika mitholojia ya Kigiriki.

Alama za Muza

Miungu wa Kigiriki
Mbingu

Katika wikipedia hii tunatumia neno "mbingu" zaidi kwa maana ya kidini. Kwa mbingu kama uwazi tunaoona juu ya uso wa ardhi penye mawingu, jua na nyota tazama anga

Mbingu ni upeo wa Mungu au miungu katika mafundisho ya dini nyingi. Mara nyingi humaanisha pia upeo wa kiroho ambako nafsi za wafu huweza kufikia baada ya kifo.

Watu walioishi zamani, wakitegemea macho yao pekee, waliona mara nyingi ya kwamba mbingu ziko juu yetu, na tukitazama anga tunaona mwanzo wa mbingu kama mahali pa Mungu. 

Lakini tangu kale watu wengine waliona ya kwamba mbingu si mahali maalumu, bali zaidi hali au upeo ambao ni tofauti na mahali popote tunapojua au tunapoweza kutambua.

Anga na mbingu 
Katika lugha ya kila siku maneno "anga" na "mbingu" mara nyingi yanatumiwa kwa maana moja: "Mawingu yanatembea angani - mawingu yanatembea mbinguni". 

Lakini mbingu huwa na maana ya ziada, yaani ya kidini, kwa kutaja pia upeo wa Mungu au hali inayopita maarifa ya duniani: "hapa ninajisikia kama mbinguni" ni tofauti sana na "hapa najisikia angani".

Etimolojia
Kiasili "mbingu" ni uwingi wa neno "uwingu" ambalo si kawaida sana tena. Uwingu linataja uwazi juu yetu, ni upeo wa mawingu. Mbingu kama uwingi wake unatokana na dhana la kuwepo kwa tabaka mbalimbali za uwingu huu, hivyo mbingu. Mataifa ya kale yaliamini kuweko kwa mbingu saba kwa sababu waliona mianga saba angani yaliyokuwa na mwendo kati ya nyota yaani Jua, Mwezi na sayari tano zilizojulikana kabla ya kupatikana kwa darubini (Utaridi, Zuhura, Mirihi, Mshtarii na Zohali). Hapa waliwaza kuwepo kwa mbingu saba ilhali kila moja alikuwa na tabaka yake ya uwingu. Kupitia maandiko ya Waislamu mtazamo huu wa dunia ulisambaa katika nchi nyingi hadi Uswahilini.

Marejeo

Dini
Ares

Ares (Kigiriki: Άρης /ˈaris/; Kigiriki cha Kale: Ἄρης /árɛːs/) ni mungu wa vita na ujanadume katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Mars katika dini ya Roma ya Kale.

Sawa na Waroma Wagiriki waliona sayari ya nne (yaani Mirihi) kama ishara yake angani na kuiita "Ares".

Miungu wa Kigiriki
Mkundu

Mkundu ni sehemu ya mwili wa binadamu ambapo mavi hutoka utumbo.

Katika maumbile ya mwili ni mwisho wa mfumo wa mmeng'enyo wa chakula. 

Mwili
Viungo vya mwili
Dioniso

Dioniso (Kigiriki: Διόνυσος, Diónysos) ni mungu wa divai na nishai katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Bacchus (pia anaitwa Liber) katika dini ya Roma ya Kale.

Miungu wa Kigiriki
Poseidoni

Poseidoni (Kigiriki cha Kale: Ποσειδῶν, Poseidōn) ni mungu wa bahari, tetemeko na farasi katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Neptunus katika dini ya Roma ya Kale.

Miungu wa Kigiriki
Hades

Hades (Kigiriki cha Kale: ᾍδης, Hadēs; kutoka Ἅιδης, Haidēs au Άΐδης, Aidēs; Kidoriki: Ἀΐδας, Aidas) ni mungu wa kuzimu na bwana wa waliokufa katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Pluto katika dini ya Roma ya Kale.

Marejeo

Miungu wa Kigiriki
Mitholojia ya Kigiriki
Herme

Herme (Kigiriki cha Kale: Ἑρμῆς, Hermēs) ni mjumbe wa miungu na mungu wa biashara, wezi na njia panda katika mitholojia ya Kigiriki. Analingana na Mercurius katika dini ya Roma ya Kale.

Miungu wa Kigiriki
Mitholojia ya Kigiriki
Cyclops (komiki)

Cyclops (Kiswahili: Siklopsi) ni supa-shujaa aliyetoka ulimwengu wa Marvel Comics. Alikuwa mwanachama wa kwanza na mkuu wa X-Men. Cyclops ni mutanti mwenye uwezo kufyatua mionzi ya nishati kutoka macho yake.

Katuni
Mbei

Mbei (kutoka Kiingereza: Bay laurel; Kilatini: Laurus) ni familia ya miti fulani wa nchi za Mediteranea.

Spishi
Laurus, Mbei (Laurel)
 Laurus azorica, Mbei wa Azores (Azores Laurel)
 Laurus nobilis, Mbei wa Kawaida (Bay Laurel)
 Laurus novocanariensis, Mbei wa Visiwa vya Kanari (Canary Island Laurel)

Mparachichi na jamaa
Mlima Olimpos

Mlima Olimpos (kwa Kigiriki: Όλυμπος, Ólympos) ni safu ndogo ya milima yenye vilele 52. Kilele cha juu ni Mytikas kinachofikia mita 2,917.727 juu ya UB, kikiwa kirefu kuliko milima yote ya Ugiriki. 

Katika masimulizi ya mitholojia ya Ugiriki ya Kale mlima huu ulikuwa makao ya miungu yao. Miungu iliyokuwa ikidhaniwa kuishi katika mlima Olimpos walikuwa 10 kati ya 12, mmoja kati ya wawili aliishi chini ya dunia (kuzimu) alikuwa akiitwa Hade na mwingine aliishi baharini akiitwa Poseidon.

Tanbihi

Milima ya Ugiriki
Mitholojia ya Kigiriki
Mkuki

Mkuki ni kitu kirefu chenye ncha kali kwa uwindo au vita.

Vifaa
Egida

Egida (Kigiriki: Αιγίδα, Aigída; Kigiriki cha Kale: Αιγίς, Aigís) ni vazi lisilo na mikono la kuvaa mabegani kama juba.

Ugiriki ya Kale
Baisani

Baisani (kutoka Kiing.: bison, Kisayansi: Bison) ni jenasi ya wanyama wakubwa wa Amerika na Ulaya wanaofanana na ng'ombe.

Spishi
 Bison bison, Baisani wa Amerika (American Bison)
 Bison b. athabascae, Baisani-misitu (Wood bison)
 Bion b. bison, Baisani-nyika (Plains bison)
 Bison bonasus, Baisani wa Ulaya (Wisent)
 Bison b. bonasus, Baisani wa Uwanda wa Chini (Lowland wisent)
 †Bison b. caucasicus, Baisani wa Kaukasia (Caucasian wisent) - imekwisha sasa (1927)
 †Bison b. hungarorum, Basiani wa Karpati (Carpathian wisent) - imekwisha sasa (1852)

Spishi za kabla ya historia
 †Bison antiquus (Ancient Bison)
 †Bison latifrons (Giant Bison)
 †Bison occidentalis (Bison occidentalis)
 †Bison priscus (Steppe Wisent)

Picha

Ng'ombe na jamaa
Liturujia ya Vipindi

Liturujia ya Vipindi ni sala rasmi ya Kanisa kama inavyoadhimishwa katika madhehebu mbalimbali ya Ukristo, lakini ni jina hasa la mpangilio unaofuatwa na Kanisa la Roma baada ya Mtaguso wa pili wa Vatikano (kwa Kilatini jina ni Liturgia Horarum).

Kwa njia yake wakleri, watawa na waamini wote wa Yesu wa madhehebu hayo wanaungana naye katika sala yake ya kudumu, na wanasaidiwa kuishi kitakatifu saa zote za siku kwa kumkumbuka Mungu mara kwa mara.

Inaitwa hivyo kwa sababu inafanyika kwa vipindi mbalimbali kadiri ya mwendo wa siku (usiku na mchana): muhimu zaidi ni vipindi vya asubuhi (Masifu ya asubuhi) na jioni (Masifu ya jioni), lakini kuna pia vipindi vya usiku kati au alfajiri (Kipindi cha masomo), mchana (Sala ya kabla ya adhuhuri, Sala ya adhuhuri na Sala ya baada ya adhuhuri) na kabla ya kulala (Sala ya mwisho).

Katika Kanisa la Kilatini hiyo sala ya Kanisa inategemea hasa Biblia ya Kikristo kwa kutumia Zaburi na masomo kutoka kwake.

Matini yake yote yamekusanywa pamoja katika kitabu kimoja ambacho kwa sababu hiyo kilizoeleka kuitwa breviari (yaani: "matini kwa ufupi", badala ya kuzagaa katika vitabu mbalimbali kama zamani).

Viungo vya nje

Makala
"General Instruction" from the Breviary 
The Divine Office: A Study of the Roman Breviary  by the Rev. E.J. Quigley
EWTN article on the Liturgy of the Hours / Divine Office / Breviary 
1911 Catholic Encyclopedia
Discovering Prayer: How to Pray the Liturgy of the Hours by Seth H. Murray (also available with audio samples)
Breviary Timeline – A timeline of official 20th century breviaries
How to Pray the Daily Office from the Book of Common Prayer

Matini na sauti
Societas Laudis: Liturgia Horarum – Chanted Liturgy of the Hours, daily broadcast by Radio Vaticana
DivineOffice.org – Full Text and Audio Liturgy of the Hours website, podcast and apps supporting a large prayer community.
 – Audio Morning Prayer with sacred music and video
Universalis – an online version of the current Catholic Liturgy of the Hours, in English
Divinum Officium – an online dynamic version of the Breviarium Romanum according to the rubrics of 1960
Liturgia Horarum Online An online version of the Liturgy of the Hours.
The Roman Breviary (1954 edition)  (Latin with English translation in an adjoining column)
Daily Office of the Roman Catholic Church According to the Anglican Use – Online version of the Daily Office from the Book of Divine Worship an ecclesiastically approved variant on the Roman Rite of the Catholic Church.
The Anglican Breviary – Anglican version of the Daily Office
Liturgia Horarum Online Online Liturgy of the Hours in Latin
Liturgia Horarum in cantu Gregoriano  – Online Gregorian chants for the Liturgy of the Hours in Latin
 The Daily Office sung at the Community of Jesus (non-denominational)

Miongozo
CLAA Weekly Guide to the Liturgy of the Hours  – A detailed daily guide to praying the Liturgy of the Hours.  Free subscription.
 General Instructions of the Liturgy of the Hours – Rubrics for Liturgy of the Hours

Sala
Liturujia
Ufufuko

Ufufuko (kutoka kitenzi "kufufua") ni hali ya mwili kurudi kuishi baada ya kufa, kwa mfano wa kuamka kutoka usingizini.

Dini mbalimbali zinasadiki uwezekano wake, ingawa kwa misingi na mitazamo tofauti. 

Kuna visasili kuhusu miungu kufa na kufufuka mara kwa mara, kwa mfano wa uhai wa uasilia katika mzunguko wa majira, hasa katika majira ya kuchipua baada ya majira ya baridi.     

Tofauti na hadithi hizo, Biblia inafundisha uwezo wa Mungu juu ya kifo cha binadamu, kwamba kupitia manabii kama Elia na Elisha, yeye aliwarudishia uhai watu waliokufa tangu muda mfupi.

Baada ya nabii Ezekieli kupata njozi kuhusu ufufuko wa mifupa mikavu iliyozagaa bondeni, Wayahudi walizidi kukubali kwamba Mungu atafufua wafu wote.

Injili zinasimulia jinsi Yesu Kristo alivyofufua vijana watatu kwa nyakati tofauti: binti Yairo, mvulana wa Nain na Lazaro wa Bethania. 

Lakini jambo kuu la vitabu hivyo ni kwamba mwenyewe aliweza kufufuka siku ya tatu baada ya kufa msalabani, tena si kwa kurudia maisha ya duniani, bali kwa kuingia uzima wa milele akiwa na mwili mtukufu.

Yesu alitabiri kwamba atarudi kutoka huko siku ya mwisho ili afufue wafu wote na kuwahukumu. “Ndipo watakapomwona Mwana wa Adamu akija katika wingu pamoja na nguvu na utukufu mwingi” (Lk 21:27). “Saa yaja ambayo watu wote waliomo makaburini wataisikia sauti yake. Nao watatoka; wale waliofanya mema kwa ufufuko wa uzima, na waliotenda mabaya kwa ufufuo wa hukumu” (Yoh 5:28-29). “Na hao watakwenda zao kuingia katika adhabu ya milele; bali wenye haki watakwenda katika uzima wa milele” (Math 25:46).

Mwili utakaofufuliwa ni huuhuu tulionao sasa, lakini katika hali tofauti, alivyoeleza Mtume Paulo: “hupandwa katika uharibifu; hufufuliwa katika kutokuharibika” (1Kor 15:42).

Uislamu pia unafundisha kwamba mwishoni kutakuwa na ufufuo wa wafu wote (Yawm al-Qiyāmah, kwa Kiarabu: يوم القيامة‎‎). Siku hiyo imepangwa na Mungu lakini haijafunuliwa kwa binadamu.

Tazama pia
 Kiyama
 Ufufuko wa Yesu

Viungo vya nje
 Hati ya Papa "Ne super his". 
 Hati ya Papa "Benedictus Deus". 

Dini
Uyahudi
Ukristo
Uislamu
Kolibri

Kolibri (kutoka Kitaino: kolibrí, kupitia Kijerumani: kolibri) ni ndege wadogo wazuri wa familia Trochilidae ambao wanatokea Amerika tu. Wako miongoni mwa ndege wadogo kabisa. Wengi wana urefu kati ya sm 7.5 na 13, lakini ndege mdogo kabisa duniani, kolibri-nyuki, ana urefu wa sm 5 tu. Ndege hawa wanaweza kuangama hewani wakipapatika mabawa yao mara 12-80 kwa sekunde. Hii inatoa sauti ya uvumi (Kiing. "humming", kwa hivyo jina lao la hummingbird).

Spishi
Phaetornithinae
 Anopetia gounellei (Broad-tipped Hermit)
 Eutoxeres aquila (White-tipped Sicklebill)
 Eutoxeres condamini (Buff-tailed Sicklebill)
 Glaucis aeneus (Bronzy Hermit)
 Glaucis dohrnii (Hook-billed Hermit)
 Glaucis hirsutus (Rufous-breasted au Hairy Hermit)
 Phaetornis aethopyga (Tapajos Hermit)
 Phaetornis anthophilus (Pale-bellied Hermit)
 Phaetornis atrimentalis (Black-throated Hermit)
 Phaetornis augusti (Sooty-capped Hermit)
 Phaetornis bourcieri (Needle-billed Hermit)
 Phaetornis eurynome (Scale-throated Hermit)
 Phaetornis griseogularis (Grey-chinned Hermit)
 Phaetornis guy (Green Hermit)
 Phaetornis hispidus (White-bearded Hermit)
 Phaetornis idaliae (Minute Hermit)
 Phaetornis koepckeae (Koepcke's Hermit)
 Phaetornis longirostris (Long-billed Hermit)
 Phaetornis longuemareus (Little Hermit)
 Phaetornis superciliosus (Long-tailed Hermit)
 Phaetornis malaris (Great-billed Hermit)
 Phaetornis nattereri (Cinnamon-throated Hermit)
 Phaetornis philippii (Needle-billed Hermit)
 Phaetornis pretrei (Planalto Hermit)
 Phaetornis ruber (Reddish Hermit)
 Phaetornis rupurumii (Streak-throated Hermit)
 Phaetornis squalidus (Dusky-throated Hermit)
 Phaetornis striigularis (Stripe-throated Hermit)
 Phaetornis stuarti (White-browed Hermit)
 Phaetornis subochraceus (Buff-bellied Hermit)
 Phaetornis syrmatophorus (Tawny-bellied Hermit)
 Phaetornis yaruqui (White-whiskered Hermit)
 Rhamphodon naevius (Saw-billed Hermit)
 Threnetes niger (Sooty Barbthroat)
 Threnetes leucurus (Pale-tailed Barbthroat)
 Threnetes ruckeri (Band-tailed Barbthroat)
Trochilinae
 Androdon aequatorialis (Tooth-billed Hummingbird)
 Aphantochroa cirrochloris (Sombre Hummingbird)
 Campylopterus curvipennis (Curve-winged Sabrewing)
 Campylopterus duidae (Buff-breasted Sabrewing)
 Campylopterus ensipennis (White-tailed Sabrewing)
 Campylopterus excellens (Long-tailed Sabrewing)
 Campylopterus falcatus (Lazuline Sabrewing)
 Campylopterus hemileucurus (Violet Sabrewing)
 Campylopterus hyperythrus (Rufous-breasted Sabrewing)
 Campylopterus largipennis (Grey-breasted Sabrewing)
 Campylopterus pampa (Wedge-tailed Sabrewing)
 Campylopterus phainopeplus (Santa Marta Sabrewing)
 Campylopterus rufus (Rufous Sabrewing)
 Campylopterus villaviscensio (Napo Sabrewing)
 Colibri coruscans (Sparkling Violetear)
 Colibri delphinae (Brown Violetear)
 Colibri serrirostris (White-vented Violetear)
 Colibri thalassinus (Green Violetear)
 Doryfera johannae (Blue-fronted Lancebill)
 Doryfera ludovicae (Green-fronted Lancebill)
 Eupetomena macroura (Swallow-tailed Hummingbird)
 Florisuga fusca (Black Jacobin)
 Florisuga mellivora (White-necked Jacobin)
 Phaeochroa cuvierii (Scaly-breasted Hummingbird)

Picha

Teleka na jamaa
Storm (komiki)

Storm (Kiswahili: Dhoruba; Ororo Iqadi T'Challa, Munroe) ni supa-shujaa wa Kenya, anayetoka ulimwengu wa Marvel Comics. Alikuwa mwanachama wa timu ya pili ya X-Men na baadaye mkuu wa timu ya dhahabu. Storm ni mutanti mwenye uwezo kutawala ya hali ya hewa.

Katuni
Gambiti

Gambiti (Kiingereza: Gambit; kutoka Kiitalia: Gambetto) ni mwanzo wa mchezo wa sataranji.

Saratanji