LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
BAKIZA

BAKIZA ni kifupi cha Baraza la Kiswahili la Zanzibar. Baraza hili liliundwa mnamo mwaka 1983. 

Majukumu makuu ya BAKIZA ni pamoja na kukuza maendeleo ya Kiswahili katika funguvisiwa la Zanzibar, kusimamia matumizi sahihi ya lugha ya Kiswahili katika Baraza la Wawakilishi na katika vyombo vya habari, kama vile magazeti, redio na televisheni, kutunga kamusi na majarida kwa Kiswahili sanifu na fasaha, kupitia na kusanifu maandishi ya Kiswahili kwa matumizi mbalimbali kama vile katika ofisi za serikali na watu binafsi. Kutafsiri kazi mbalimbali kutoka katika lugha nyingine kama vile Kiingereza na Kiarabu na kuziweka katika Kiswahili sanifu na fasaha.

Kiswahili
Siasa ya Tanzania
TAKILUKI

TAKILUKI (au TAKILUKIZA) ni kifupi cha Taasisi ya Kiswahili na Lugha za Zanzibar. Taasisi hiyo ilianzishwa mwaka wa 1979. Inafanya kazi chini ya udhamini wa Wizara ya elimu ya Zanzibar.

Majukumu ya TAKILUKI
Kufundisha Kiswahili kwa wageni mbalimbali wanaofika Zanzibar
Kufanya utafiti kuhusu lahaja mbalimbali na fasihi simulizi ya Kiswahili
Kutoa mafunzo na masomo ya Kiswahili kwa watumishi wa Serikali, viongozi mbalimbali na wageni ili kukuza ujuzi wao wa lugha ya Kiswahili kwa ujumla na kuwawezesha kutumia Kiswahili fasaha
Kutoa mafunzo ya lugha za kigeni kwa watu mbalimbali hususani wa Zanzibar
Kukusanya na kuchambua fasihi simulizi ya visiwa vya Unguja na Pemba

Zanzibar
Kiswahili
Siasa ya Tanzania
Kifupi
Murasaki Shikibu

Murasaki Shikibu (Kyoto 978 – 1025) alikuwa mwanamkemwandishi na mshairi kutoka nchi ya Japani. 

Anajulikana hasa kwa riwaya yake Genji Monogatari (Hekaya ya Genji)  iliyotolewa mwaka 1008.

Murasaki Shikibu ni kati ya waandishi wa kwanza wa kike katika historia ya fasihi ya Japani. Baba yake, Fujiwara no Tametoki, alikuwa pia mshairi.

Viungo vya nje 

 Rozan-ji Temple, Kyoto
 Works by Murasaki Shikibu  Open Library
 Works by Murasaki Shikibu  LibriVox

Waliozaliwa 978
Waliofariki 1025
Waandishi wa Japani
Kyoto
Kidukari-sufu

Vidukari-sufu au vidung'ata ni wadudu wadogo wa familia Pseudococcidae katika oda Hemiptera ya nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Licha ya jina lao wadudu hawa siyo vidukari kwa ukweli lakini aina za wadudu-gamba. Wanachoza nta kama wadudu-gamba wote lakini nta hii haiumbi aina ya gamba. Nta ina umbo wa nyuzi nyeupe ambayo zinawapa wadudu hawa jina lao.

Vidukari-sufu ni sumbufu kama wadudu-gamba wengine. Kinyume na jamaa wao wanasambaza virusi kwa sababu hutembea zaidi, k.m. virusi ya chipukizi lililofura ya mkakao (CSSV), virusi ya mnanasi ulionyauka na virusi ya majani yaliyosokotwa ya mzabibu (GRLaV). Hata shida ya kuvu inayokua kwa mana zao ni kubwa zaidi (angalia ukurasa wa kidukari). Adui wa vidukari-sufu ni sawa na wale wa wadudu-gamba: wadudu-kibibi, wadudu mabawa-vena na nyigu wa kidusia na pia kuvu viuawadudu (entomopathogenic fungi) kama Beauveria bassiana, Lecanicillium lecanii na Neozygites fumosa.

Vidukari-sufu ni wadogo. Kiwiliwili chao kimerefuka kidogo na kina urefu wa mm 2-5. Majike huchoza nyuzi za nta nyeupe zilizo na kifano cha sufu au unga (asili ya jina la Kiingereza mealybug). Majike hawana mabawa lakini wana miguu kinyume na wadudu-gamba wengine. Kwa kweli majike huhifadhi umbo wa lava ambayo huitwa neotenia (neoteny). Madume wana mabawa kwa sababu wanayahitaji ili kutafuta majike, lakini wana jozi moja tu, ile ya mbele. Mabawa ya nyuma yamepungua, mara nyingi mpaka alama tu. Madume wengi wanafanana na usubi au nzi wadogo.

Majike wa vidukari-sufu hutaga mayai au huatamia mayai katika ovarioli zao. Kinyume na wadudu-gamba lava wa kila hatua wa vidukari-sufu wana miguu. Kila mara wanapoambua huwa wakubwa zaidi mpaka kuwa wapevu. Wale wa kiume hupitia muda wa pumziko ambapo wanakuza mabawa (kama bundo lakini siyo kweli). Madume hawali na hufa baada ya kukwea majike kadiri ilivyowezekana.

Spishi zilizochaguliwa
 Phenacoccus manihoti, Kidukari-sufu wa Muhogo (Cassava mealybug)
 Dysmicoccus brevipes, Kidukari-sufu wa Mnanasi (Pineapples mealybug)
 Planococcus kenyae, Kidukari-sufu wa Mbuni (Coffee mealybug)
 Planococcus lilacinus, Kidukari-sufu Mzambarau (Cacao mealybug)
 Planococcus citri, Kidukari-sufu wa Mchungwa (Citrus mealybug)
 Ferrisia virgata, Kidukari-sufu Michirizi (Striped mealybug)
 Saccharicoccus sacchari, Kidukari-sufu Pinki wa Muwa (Pink sugarcane mealybug)
 Rastrococcus iceryoides, Kidukari-sufu wa Mwembe (Mango mealybug)

Picha

Vidukari na jamaa
Kikosi cha wapagazi

Kikosi cha wapagazi  (kwa Kiingereza Carrier Corps) kilikuwa kitengo cha jeshi la Uingereza wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia. Kiliujumuisha wapagazi Waafrika walioajiriwa au kulazimishwa kubeba mizigo ya jeshi la Uingereza kwenye mapigano ya Vita Kuu ya Kwanza katika Afrika ya Mashariki dhidi jeshi la Wajerumani lililoongozwa na Paul von Lettow-Vorbeck.

Waingereza walikuwa na tatizo kusafirisha chakula, risasi na mahitaji mengine kwa ajili ya jeshi kubwa katika maeneo pasipo barabara wala reli.

Jeshi la kikoloni la Uingereza lilitumia wanejeshi Waingereza, Wahindi na Wazungu wa Afrika Kusini hasa miaka ya kwanza ya vita. Wanajeshi hao walizoea kusafiri na kiwango cha mzigo wa binafsi. 

Kinyume chake kamanda Mjerumani von Lettow-Vorbeck aliwahi kuandaa jeshi la askari Waafrika walioweza kutumia vyakula vilivyopatikana hata porini na wasiozoea kuwa na mizigo mingi. Hao askari wazalendo walikuwa sehemu kubwa ya jeshi la Schutztruppe la Wajerumani katika Afrika ya Mashariki. Kwa hiyo Wajerumani walitumia wapagazi wachache kuliko Waingereza ingawa hata wao waliajiri au kulazimisha Waafrika kufanya kazi hii kwa ajili ya mahitaji yao.

Upande wa Waingereza wanajeshi wao hawakuzoea vyakula vya mahali. Kwa hiyo kazi ya kusafirisha kilogramu 1 ya mchele kutoka bandari za pwani hadi kufikia wanajeshi barani ilihitaji mara nyingi kilogramu 50 za mchele zilizohitajika kulisha wapagazi waliobeba akiba.

Kwa kazi hii kubwa utawala wa kikoloni wa Waingereza ulianzisha kitengo cha pekee kilichoitwa "Carrier Corps". Ilitumia takriban wanaume 400,000 Waafrika kwa kazi zake, na katika muda wa vita kwa jumla Waafrika takriban milioni 1 walikuwa sehemu ya kikosi cha wapagazi upande wa Uingereza. 

Imekadiriwa ya kwamba angalau 95,000 kati ya hao walikufa, wengi kutokana na njaa na magonjwa. Usimamizi wa kazi ya kujenga kikosi hiki kilikuwa chini ya Mwingereza Oscar Ferris Watkins aliyewahi kufika Afrika ya Mashariki ya Kiingereza (yaani Kenya) kama mtawala wa kikoloni mwenye cheo cha mkuu wa wilaya. 

Kuna kumbukumbu ya wapagazi mahali mbalimbali kama vile
 kwenye sanamu ya Askari huko Dar es Salaam (Tanzania)
 kwenye makumbusho ya Vita Kuu huko Kenyatta Avenue, Nairobi.
 kwenye makumbusho ya Vita Kuu huko Mbala (jina la kikoloni lilikuwa Abercorn) katika Zambia

Miji mingi ya Afrika Mashariki ina sehemu zinazoitwa kwa majina kama "Kariakoo" kama Dar es Salaam na Dodoma au "Kariakor" huko Nairobi. Ni mahali ambapo wapagazi waliostaafu katika kikosi cha wapagazi walijenga nyumba zao.

Marejeo

Tazama pia
 :en:East African Campaign (World War I)
 History of Kenya – Colonial History
 History of Tanzania – First World War
 :en:Oscar Ferris Watkins
 :en:Paul von Lettow-Vorbeck

Kujisomea

 

 

Historia ya Kenya
historia ya Tanzania
Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia
Misigiri

Misigiri ni mji mdogo katika kata ya Ulemo kwenye Wilaya ya Iramba (Mkoa wa Singida, Tanzania).  Msigiri inapitiwa na barabara kuu kutoka Dodoma iendayo Mwanza mpaka nje ya nchi kama Kongo, Rwanda na Burundi.

Idadi ya wakazi imeongezeka kutokana na usafiri ulioboreshwa na nafasi za kiuchumi kama vile biashara, kilimo na uchimbaji wa madini ya dhahabu.  Kuna kilimo cha mazao ya biashara kama vile alizeti na  karanga. 

Wilaya ya Iramba
John Hocking

John Hocking amezaliwa tarehe 6 Agosti 1957 nchini Australia. Ni Katibu Mkuu Msaidizi wa Umoja wa Mataifa, Msajili wa Mahakama ya Kimataifa ya Mauaji ya Kimbari ya Yugoslavia ya zamani (ICTY),) na wakati huohuo, Msajili wa Mifumo ya kuendesha Mahakama za Kimataifa za mauaji ya Kimbari (UNMICT).

Wasifu 
Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Ban Ki-moon alimteua John Hocking kwa awamu mbili,  kwanza tarehe 15 Mei 2009 na tena tarehe 15 Mei 2013, kuongoza Usajili wa Mahakama ya Kimataifa ya Mauaji ya Kimbari ya Yugoslavia ya zamani, chombo muhimu cha Mahakama hiyo ambacho kinatoa msaada wa kisheria, kidiplomasia na utawala kwa Waamuzi, upande wa Mashtaka, na Ulinzi.  Katibu Mkuu wa Umoja wa Mataifa Ban Ki-moon alimteua Hocking tarehe 18 Januari 2012 kama Msajili wa kwanza wa Mifumo ya kuendesha Mahakama za Kimataifa za Mauaji ya Kimbari na pia aliaminika kwa kukabidhiwa dhamana ya kuanzisha kazi za Mahakama hiyo.

Hocking alijiunga na ICTY mnamo mwaka 1997 kama afisa mratibu wa sheria katika kesi ya kwanza kujumuisha mashauri yenye mashitaka zaidi ya moja kwenye Mahakama ya kimataifa mauaji ya kimbari ya Yugoslavia ya zamani (ICTY), kesi ya Celebici. Pia aliwahi kuwa Afisa Mkuu wa Sheria katika Kitengo cha Rufaa cha Mahakama ya Kimataifa ya Mauaji ya Kimbari ya Yugoslavia ya zamani (ICTY) na Mahakama ya Kimataifa ya Mauaji ya Kimbari ya Rwanda (ICTR).  Alikuwa Naibu Msajili wa Mahakama ya ICTY mnamo mwaka 2004 hadi 2009. Kabla ya ushiriki wake na Umoja wa Mataifa, Hocking ameshika nyadhifa mbalimbali kama mshauri wa kisheria na sera ya Kimataifa nje na ndani ya nchi, ikiwa ni pamoja na Shirika la Ushirikiano wa Kiuchumi na Maendeleo (OECD) mjini Paris, alifanya kazi katika kituo cha redio na televisheni katika nchi ya Australia (Special Broadcasting Service), Chuo cha Filamu mjini London na pia Tume ya Filamu ya Australia.

Katika miaka ya awali baada ya kumaliza masomo yake na kama njia ya kuendeleza taaluma yake, Hocking aliwahi kuwa msaidizi wa kisheria wa Jaji Michael Kirby, aliyekuwa raisi wa Mahakama ya Rufaa na Mwamuzi wa Mahakama kuu ya Australia na Mwanasheria wa haki za binadamu Geoffrey Robertson Q.C jijini London.

Hocking alipata wadhifa wa kuwa Wakili kupitia taasisi ya Lincoln’s Inn mjini London, kwa mahakama kuu ya Victoria na New South Wales mjini Australia. Pia ana Shahada ya Sheria na sifa kutoka London School of Economics, Shahada ya Sheria kutoka Chuo Kikuu cha Sydney, na Shahada ya Sayansi kutoka Chuo kikuu cha Monash mjini Melbourne, Australia. Alihudhuria pia mafunzo ya Uongozi wa juu katika shule ya Serikali ya Havard Kennedy.

Marejeo

Waliozaliwa 1957
Watu walio hai
Umaksi

Umaksi (pia: Umarksi, Umarx, kwa Kiingereza Marxism) ni falsafa ambayo inafuata uyakinifu na inakusudia kuleta maendeleo ya haraka katika jamii kuanzia uchumi unaotazamwa kuwa msingi wa mahusiano yote.

Lengo kuu ni kuondoa matabaka katika jamii na kuleta usawa katika ya binadamu. Njia ni kuwawezesha wanyonge kudai haki zao kwa kuungana na kuleta mapinduzi dhidi ya wanyonyaji.

Katikati ya karne ya 19, waanzilishi wa jitihada hizo walikuwa Wajerumani wawili: Karl Marx na Friedrich Engels. Jina Umaksi linatokana na wa kwanza kati yao, Marx. 

Umaksi uliendelezwa na watu mbalimbali hasa katika karne ya 20 kadiri siasa hiyo ilivyozidi kuenea duniani, hadi kuongoza maisha ya theluthi ya binadamu wote. Kati yao, Vladimir Ilich Lenin, Leon Trotsky, Joseph Stalin nchini Urusi na Mao Zedong huko China. Katika Umoja wa Kisovyeti na nchi zilizotawaliwa na Wakomunisti mabadiliko ya fundisho hili yaliitwa Umaksi-Ulenin (Marxism-Leninism) na kuwa itikadi rasmi.

Baada ya ukomunisti kushindikana Ulaya Mashariki pamoja na Urusi kusambaratika (1989), mvuto wa falsafa hiyo umepungua sana.

Tanbihi

Marejeo
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
 Jon Elster, An Introduction to Karl Marx. Cambridge, England, 1986.
 Michael Evans, Karl Marx. London, 1975.
 Stefan Gandler, Critical Marxism in Mexico: Adolfo Sánchez Vázquez and Bolívar Echeverría, Leiden/Boston, Brill Academic Press, 2015. 467 pages. ISBN 978-90-04-22428-5.
 
 
 
 Robinson, Cedric J.: Black Marxism: The Making of the Black Radical Tradition, 1983, Reissue: Univ North Carolina Press, 2000
 Rummel, R.J. (1977) Conflict In Perspective Chap. 5 Marxism, Class Conflict, and the Conflict Helix
 
 Shenfield, S.D. Vladislav Bugera: Portrait of a Post-Marxist Thinker

Viungo vya nje

 Marxists Internet Archive (MIA)
 Marxmail.org
 Marx Myths & Legends 
 Marxism Page
 London Philosophy Study Guide on Marxism  (offers many suggestions on what to read, depending on the student's familiarity with the subject)
 History of Economic Thought: Marxian School 
 History of Economic Thought: Neo Marxian 

Falsafa
Siasa
Uchumi
Ukomunisti
Kesha

Kesha au Mkesha (kwa Kiingereza Vigil, kutoka Kilatini vigilia, yaani hali ya kuwa macho) ni kipindi cha kutolala kwa makusudi, hasa kwa lengo la kidini, kama vile kusali kirefu. 

Mara nyingi kesha linafanyika kabla ya adhimisho maalumu, kama vile sikukuu fulani, lakini kuna waumini, hasa watawa, wanaokesha kila usiku walau kwa muda fulani.

Nje ya dini, makesha yanafanyika hasa kandokando ya mgonjwa aliye mahututi na ya maiti ya marehemu.

Katika Ukristo

Katika Ukristo, kesha muhimu kuliko yote ("mama wa makesha yote") ni lile la usiku wa Pasaka, unapoadhimishwa ufufuko wa Yesu ambao kadiri ya Injili zote ulitokea usiku kati ya Jumamosi na Jumapili.

Katika kesha hilo yanafanyika masomo mbalimbali kutoka Biblia, yakifuatana na Zaburi na nyimbo nyingine pamoja na sala. Baada ya hapo unaadhimishwa ubatizo ambao ni sakramenti ya kufa na kufufuka pamoja na Yesu Kristo, na pengine kipaimara na ekaristi pia.

Duniani kote linaheshimika sana kesha la Noeli pia, kwa sababu kadiri ya Injili ya Luka Yesu alizaliwa usiku.

Makesha yasiyoendana na sikukuu fulani yanafanyika hasa kwa kuimba Zaburi, tenzi na nyimbo nyingine, na kwa kusoma maandiko matakatifu na mengine ya Kiroho pamoja na kutoa sala maalumu.

Tanbihi

Viungo vya nje

Liturujia
Sikukuu za Ukristo
Usiku wa Pasaka

Usiku wa Pasaka ni kesha kuu la mwaka wa Kanisa ambapo Wakristo wanashangilia ufufuko wa Yesu katika giza la kati ya Jumamosi kuu na Jumapili ya Pasaka: ndipo Injili zote zinaposimulia kwamba Yesu Kristo aliweza kufufuka baada ya kusulubiwa na kuzikwa siku ya Ijumaa kuu.

Ndio wakati mwafaka wa kubatiza hasa watu wazima, kwa sababu sakramenti hiyo, pamoja na kipaimara na ekaristi, inashirikisha kifo na ufufuko wa Yesu.

Hata hivyo, madhehebu yanatofautiana katika liturujia hata ya sikukuu hiyo.

Asili
Kihistoria, usiku wa Pasaka uliadhimishwa na Waisraeli wa kale hasa namna iliyoratibiwa na Torati, ambamo jambo muhimu zaidi ni kula nyama ya mwanakondoo aliyechinjwa kama kafara. Tangu wakati wa Musa mlo huo umekuwa ukumbusho wa kutoka kwao katika unyanyasaji au utumwa nchini Misri.

Yesu alikamilisha hata ibada hiyo kwa kujifanya Mwanakondoo wa Mungu kama alivyotambulishwa na Yohane Mbatizaji katika mto Yordani.

Kwa kujitoa kufa kwa ajili ya uzima wa ulimwengu na ondoleo la dhambi alivuka kutoka dunia hii kurudi kwa Baba na kuwezesha wote kuacha utumwa wa shetani, dhambi na kifo.

Tanbihi

Viungo vya nje
50 Easter Vigil Prayers 
An Easter Vigil service

Sikukuu za Uyahudi
Sikukuu za Ukristo
Liturujia
Moto wa Pasaka

Moto wa Pasaka au Moto mpya unawashwa hasa wakati wa kesha la Pasaka ukimaanisha mwanzo mpya wa uhai uliosababishwa na ufufuko wa Yesu.

Katika moto huo, unaotakiwa kuondoa giza la ulimwengu, unawashwa mshumaa wa Pasaka ambao unamwakilisha Yesu mfufuka ambaye anaongoza waamini kama vile mnara wa nuru ulivyowaongoza Waisraeli jangwani wakati wa Musa.

Mbali na liturujia, katika nchi mbalimbali kuna desturi za kuwasha moto wa namna hiyo, hata siku moja kabla au baada ya Pasaka.

Huko Uholanzi kati ya vijiji kadhaa kuna mashindano kuhusu nani atawasha moto mzuri zaidi. Ule mrefu zaidi ulifikia mita 45.98.

Tanbihi

Viungo vya nje

Paasvuursite (Easter Fire Site) (Dutch)

Liturujia
Mshumaa wa Pasaka

Mshumaa wa Pasaka au Mshumaa mkuu ni mshumaa maalumu unaotumika katika liturujia ya madhehebu mbalimbali ya Ukristo wa magharibi kama kiwakilishi cha Yesu mfufuka.

Mshumaa mpya wa namna hiyo unabarikiwa na kuwashwa kila mwaka katika kesha la usiku wa Pasaka, halafu unawashwa wakati wa maadhimisho mbalimbali, kama vile yale muhimu zaidi ya Kipindi cha Pasaka (hadi Pentekoste) na hata nje yake, kwa mfano wakati wa ubatizo na mazishi ya Kikristo.

Unatakiwa kuwa mkubwa kuliko mishumaa ya kawaida na uweze kudumu hadi Pasaka ya mwaka unaofuata.

Kwa kawaida unachorwa alama mbalimbali, hasa msalaba wa Yesu na herufi za Kigiriki Alfa na Omega, ambazo ni ya kwanza na ya mwisho katika alfabeti ya lugha hiyo ya Agano Jipya, na hivyo zinamaanisha kuwa Kristo ni mwanzo (asili) na mwisho (lengo) wa ulimwengu wote.

Baada ya kuwashwa kwenye moto wa Pasaka, mshumaa huo unapelekwa kwa maandamano hadi mimbarini, na wakati huo waamini wanawasha kwake mishumaa yao binafsi ili kumaanisha kwamba wameshirikishwa mwanga wa Kristo na kumfuata.

Viungo vya nje
 The Candle Carving Site

Liturujia
Mbiu ya Pasaka

Mbiu ya Pasaka ni utenzi maalumu unaoimbwa na shemasi katika kesha la usiku wa Pasaka akiwa kwenye mimbari, karibu na mshumaa wa Pasaka. 

Utenzi huo ni maarufu kwa jina la Exsultet (yaani Ifurahi) kutokana na neno la kwanza katika lugha asili, ambayo ni Kilatini.

Kuna ushahidi wa uwepo wake mwishoni mwa karne ya 4.

Kutokana na uzuri wake, Wolfgang Mozart alisema: "Ningetoa miziki yote niliyoitunga kama ningeweza kuwa mtunzi wa Exsultet!"

Tanbihi

Viungo vya nje
Illuminated Manuscript of a Medieval Exultet from Bari in Italy

Chant notation from the 1970 Missale Romanum. Church Music Association of America. Retrieved on 2007-03-31.
Post 2010 Version of the Exsultet  as published by the ICEL

Liturujia
Kuvu Kiuawadudu

Kuvu kiuawadudu ni kuvu inayokua kama kimelea ndani ya kiwiliwili cha mdudu na kumwua mwishowe. Nyingine ni vimelea vya faradhi nyingine ni vimelea vya hiari. Vile vya kwanza vinaweza kukua ndani ya mdudu tu, lakini vile vyingine vinaweza kukua katika udongo vilevile. Pia kuna kuvu ambazo zinakua ndani ya mdudu bila kumwua lakini mdudu adhoofishwa na kutaga mayai machache kuliko mududu mzima.

Mzunguko wa maisha wa kawaida

Kwa kawaida spora (vijimbegu) za kuvu hizi hujiambatisha kwa kiunzi nje cha mdudu. Kama halijoto na unyevuanga ni nzuri spora hizi huota na kuumba nyuzi nyeupe ambazo zinatoboa kiunzi kwa msaada wa vimeng'enya. Zikifika ndani ya kiwiliwili nyuzi hujigawa katika seli (blastospora) ambazo zinazidisha katika damu ya mdudu. Zikiwa zimejaza kiwiliwili na kumaliza virutubishi, mdudu afa. Kama hali ya hewa ni kavu kuvu huzaa spora ndani ya mzoga, lakini kama unyevuanga ni mkubwa kuvu hukua nje na juu ya mzoga ambapo spora zizaliwa. Spora mpya zinaweza kuambukiza wadudu wengine.

Makundi
Kuvu viauwadudu hazimo katika kundi moja monofiletiki lakini katika makundi kadhaa ya himaya ya Fungi, k.m. katika oda Entomophthorales na ngeli Ascomycota. Divisheni Microsporidia ina vimelea vya wadudu visivyowaua.

Spishi kadhaa
 Entomophthorales
 Entomophaga grylli
 Entomophthora muscae
 Pandora neoaphidis
 Zoophthora radicans
 Ascomycota
 Beauveria bassiana
 Cordyceps melolonthae
 Isaria fumosorosea
 Lecanicillium lecanii
 Metarhizium anisopliae
 Nomuraea rileyi
 Microsporidia
 Nosema locustae
 Vairimorpha ephestiae

Kuvu zilizo na mnasaba na kuvu viuawadudu huambukiza na kuua invertebrata wengine (k.m. nematodi).

Udhibiti wa visumbufu
Popote duniani watu wanavutika na kutumia kuvu viuawadudu katika udhibiti wa kibiolojia wa wadudu na arithropodi wasumbufu wengine, kwa sababu kuvu hizi zinatoka kwenye uasilia na zinachukuliwa kama kutokuwa na hatari kwa mazingira. Mahususi, hatua bila jinsia za Ascomycota kama spishi za Beauveria, Metarhizium, Isaria, Lecanicillium n.k. zina sifa nzuri kwa kuzitumia kama dawa za kibiolojia. Kuvu hizi zinaweza kukua juu ya chakula chenye wanga wengi ndani yake, kama nafaka.

Spishi za Entomophthorales zina uwezo mkubwa wa kuua wathiriwa wao na husababisha magonjwa ya mlipuko katika umma za wadudu. Lakini spishi za makundi mengine hazifanyi hii mara nyingi. Kuvu viuawadudu haziui wadudu wote lakini kila spishi ya kuvu huua nambari fulani ya spishi za wadudu tu. Ili kufaa kama dawa ya kibiolojia lazima kuvu iwaue idadi kiasi ya wadudu. Vilevile lazima kuvu hii ichanganyikwe na maji au mafuta na viambato vyingine au katika unga, na mchanganyiko huu lazima uweze kuhifadhiwa angalau miezi sita. Watu wanahitaji pia njia ya kunyunyiza dawa hii: aina ya bomba la kupulizia, dozi, wakati wa siku n.k.

Angalia pia
Dawa ya Kibiolojia
LUBILOSA

Viungo vya nje
 Entomopathogens and microbial control, kutoka Chuo cha Warwick
 Insect mycology na Dr. Richard A. Humber
 USDA-ARS Collection of Entomopathogenic Fungi
 Entomopathogenic Fungi as Effective Insect Pest Management Tactic: A Review  na Hafiza Tahira Gul

Kuvu viuawadudu
Majira ya kuchipua

Majira ya kuchipua (kwa Kiingereza Spring) ni mojawapo kati ya majira manne ya kanda za wastani, na halijoto yake ni ya wastani.

Yanafuata majira ya baridi (kwa Kiingereza "winter") na kutangulia majira ya joto (kwa Kiingereza "summer"). 

Majira hayo yanatokea duniani kwa nyakati tofauti kadiri eneo husika lilivyo kaskazini au kusini kwa ikweta. Hata katika nchi ileile, kwa mfano Kenya, majira ni tofauti upande huu na upande huu wa ikweta.

Viungo vya nje

Word Lore
Online Etymology Dictionary
Glossary of Meteorology 
Solstice, Equinox & Cross-Quarter Moments for 2011 and other years, for several timezones 
Earth's Seasons, Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion, 2000–2020 (from the United States Naval Observatory's Astronomical Applications Department)
Seasons and Seasonal Cusps as Pagan and Religious Holidays (from Archaeoastronomy )
What day does spring start? (BBC, UK News Magazine)

 
Jiografia
Morisi Mtakatifu

Morisi Mtakatifu (pia: Maurice, Mauritius) alikuwa kiongozi wa kikosi cha Thebe katika jeshi la Roma ya Kale.

Kifodini chake
Kufuatana na mapokeo ya karne ya 4 kikosi hicho kilijumlisha wanajeshi Waafrika kutoka Misri ya kusini na Nubia waliotumwa Ulaya wakati wa Kaisari Maximiano wa Roma. Wengi wao walikuwa Wakristo. 

Huko Agaunum (leo Saint-Maurice-en-Valais), karibu na mto Rhone, katika eneo la Uswisi wa leo, walipewa amri ya kujiandaa kwa mapigano dhidi ya waasi na kabla ya mapigano kutoa sadaka kwa Kaisari aliyeheshimiwa kama mungu mmojawapo. Wakristo hao walikataa kutoa sadaka hiyo. Kaisari alipopata habari hii akakasirika akatoa amri kuua kila askari wa kumi katika kikosi. Wakristo walipoendelea kukataa amri ilirudiwa hatimaye karibu kikosi chote kiliuawa pamoja na kiongozi chake Morisi.

Heshima baada ya kifo
Morisi pamoja na askari wa kikosi cha Thebe waliheshimiwa mapema kama watakatifu na wafiadini Wakristo. Kati yao wanakumbukwa kwa jina Esuperi, Kandidi na Vikta. Katika mapokeo ya sanaa ya Kikristo walichorwa kama Waafrika weusi. 

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 22 Septemba.

Miji mbalimbali ya Uswisi na Ujerumani walitumia na wanatumia picha za Morisi au watakatifu wengine wa Kikosi cha Thebi katika nembo zao. Mara nyingi kama mji wa Ulaya una picha ya mtu mweusi katika nembo yake hii inammaanisha Morisi Mtakatifu au wenzake.

Morisi aliheshimiwa hasa kama kielelezo cha mwanajeshi bora. 

Mji wa Sankt Moritz (Saint Maurice) nchini Uswisi unabeba jina lake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Kanisa la Kikopti cha Morisi Mtakatifu huko Marekani 
St Maurice, Catholic Encyclopedia

Waliofariki 286
Watakatifu wa Misri
Watakatifu wa Uswisi
Wafiadini Wakristo
Barabara Kuu

Barabara kuu ni barabara bora zinazotumiwa katika shughuli za kila siku za wanadamu ambapo magari hutumia barabara hiyo yakiwemo magari makubwa kwa madogo kwenda hasa mahali pa mbali kwa mwendo wa kasi.

Viungo vya nje

Department for Transport. Kasi: Ujue mipaka yako  (PDF)

Miundombinu
Ustaarabu
Shughuli

Shughuli ni kazi yoyote anayoifanya mwanadamu, hasa inayompatia kipato cha kukidhi mahitaji yake ya kila siku.

Elimu jamii
Uchumi
Majira ya kupuputika majani

Majira ya kupuputika majani (kwa Kiingereza Fall au Autumn) ni mojawapo kati ya majira manne ya kanda za wastani, na halijoto yake ni ya baridi kiasi. Kadiri ya umbali na ikweta, mchana unazidi kuwa mfupi na usiku kuwa mrefu.

Pamoja na hayo, miti mingi, isipokuwa misonobari na misanduku, inaweza ikapotewa na majani yote: ndiyo asili ya jina la majira.

Kwa Kiswahili majira ya namna hiyo pia huitwa masika.

Yanafuata majira ya joto (kwa Kiingereza "Summer") na kutangulia majira ya baridi (kwa Kiingereza "Winter"). 

Majira hayo yanatokea duniani kwa nyakati tofauti kadiri eneo husika lilivyo kaskazini au kusini kwa ikweta. Hata katika nchi ileile, kwa mfano Kenya, majira ni tofauti upande huu na upande huu wa ikweta.

Tanbihi

Viungo vya nje
 
 How To Photograph Autumn Color 

 
Jiografia
Majira ya joto

Majira ya joto (pia: chaka; kwa Kiingereza Summer) ni mojawapo kati ya majira manne ya kanda za wastani, na halijoto yake ni ya joto kuliko majira mengine. 

Inaweza kulinganishwa na chaka ambayo ni kipindi cha joto katika Afrika ya Mashariki.

Kadiri ya umbali na ikweta, mchana ni mrefu na usiku ni mfupi. Ndiyo sababu majira hayo yanaitwa ya joto. 

Sehemu nyingine joto ni kali kiasi kwamba kwa miezi 2-3 shule huwa zimefungwa.

Yanafuata majira ya kuchipua (kwa Kiingereza "Spring") na kutangulia majira ya kupuputika majani (kwa Kiingereza "Fall" au "Autumn"). 

Majira hayo yanatokea duniani kwa nyakati tofauti kadiri eneo husika lilivyo kaskazini au kusini kwa ikweta. Hata katika nchi ileile, kwa mfano Kenya, majira ni tofauti upande huu na upande huu wa ikweta.

Tanbihi

Viungo vya nje

 
Jiografia
Kihonda Kwa Chambo

Kihonda Kwa Chambo ni jina la sehemu ya kata ya Kihonda katika manispaa ya Morogoro ambayo inakua haraka sana upande huu wa kaskazini kuelekea Dodoma.

Jina
Jina hilo linatokana na lile la mzee maarufu aliyeishi huko, kwenye barabara ya kwenda Dodoma.

Tatizo la maji
Tatizo la maji limekuwa ni tabu kwa wakazi wa Kihonda kwa sababu maji yanayopatikana ni maji ya chumvi. Kwa upande wa maji ya kunywa ni kazi kupatikana. Tatizo hili linahitaji kutatuliwa kwa namna yoyote nzuri.

Morogoro
Mchembe

Mchembe ni chakula kinachotokana na viazi vitamu vilivyokaushwa. Hukatwa vikiwa vibichi vipande vidogovidogo, halafu huanikwa kwenye jua. Huweza kukaa muda mrefu pasipo kuharibika.

Tofauti na mbute hutengenezwa na zao la muhogo uliomenywa na huvundikwa na baadae kupikwa.

Pia kuna matobolwa ambavyo ni vipande vidogovidogo vilivyotokana na viazi vilivyopikwa kisha kukatwakatwa.

Chakula cha Kiafrika
Kiazi kitamu

Kiazi kitamu (Ipomoea batatas) ni mmea wa chakula uliomo katika familia ya Convolvulaceae. Kuna aina mbalimbali, k.m.:
 halitumwa - aina njano
 kindoro - aina nyekundu
 kirehana 
 sena - aina nyeupe

Chakula ni kiazi au sehemu nene za mizizi yake yenye wanga, vitamini na madini. 

Majani mabichi (k.m. matembele, miriba, mitolilo) huliwa pia kama mboga.

Katika Afrika ya Mashariki huliwa pia kama mchembe (vipandevipande vilivyokaushwa katika hali mbichi) au mbute (vilivyokaushwa baada ya kupikwa).

Viazi vitamu hulimwa kote duniani katika nchi za joto kiasi penye maji ya kutosha. 

Asili ya mmea iko Amerika ya Kusini na nchini Peru mabaki ya viazi vitamu vyenye umri wa miaka 10,000 yamepatikana. 

Kila mwaka takriban tani milioni 103 zinavunwa na hii inaweka Ipomea batatas kwenye nafasi ya tatu ya mimea ya viazi baada ya kiazi cha kizungu na muhogo. 

Nchi yenye mavuno makubwa duniani ni China (tani milioni 70.5) ikifuatwa na Tanzania na Nigeria (kila moja takriban tani milioni 3.5).

Picha za aina za Viazi Vitamu

Marejeo

Mnavu na jamaa
Mazao
Mbute

Mbute ni chakula kinachotokana na zao la muhogo ambao humenywa na kuvundikwa kwa maji halafu huchemshwa.

Chakula hicho huwa kitamu kupita muhogo uliopikwa.

Maandalizi ya mbute
Mbute hutokana na zao la muhogo ambapo humenywa na kuanikwa kwa muda halafu huvunda kwa muda. Baadaye huchukuliwa na kupikwa hadi huwa tayari kuliwa.mbute huweza kuliwa kama chakula cha asubuhi, mchana pia hata jioni chakula hiki huweza kutumiwa na watu wa lika lote wakiwemo watoto, vijana pamoja na wazee.

Matumizi ya mbute
Mbute hutumika kwa ajili ya chakula kwa mwanadamu hususani katika jamii za kiafrika kama kabila la Wasukuma kwenye Mkoa wa Mwanza nchini Tanzania. Zao hili la muhogo ulio vundikwa hujulikana kwa jina la mbute ambapo huwa ni muhogo ulio kwisha kumenywa na kukaa kwa muda kwa ajili ya matumizi ya baadae kabla ya kuvundikwa na kuwa mbute maalumu kwa ajili ya chakula.

Chakula cha Kiafrika
Nubia

Kuhusu kabila la watu la kusini mwa Sudan, tazama Wanuba

Nubia (kutokana na jina la wakazi walioteka nchi katika karne ya 4: kwa Kiarabu نوبة nuba / noba) ni eneo lilipo kando ya mto Naili katika Misri (kusini kwa mji wa Aswan) na Sudan (kaskazini kwa Khartoum). Zamani ilijulikana kwa jina la Kushi na hata Ethiopia.

Katika historia ilikuwa mahali pa falme mbalimbali, na milki za Kushi na Meroe zilikuwa kubwa kati ya hizo. 

Tangu zamani Wanubia walikuwa majirani wa Misri ya Kale upande wa kusini. Kulikuwa na vipindi ambako Misri ilitawala sehemu kubwa za Nubia, na pia vipindi ambako Misri ya Kale ilishindana na majirani hao kwa vita.

Kutokana na picha za ukutani katika makaburi ya Misri inaonekana ya kwamba Wanubia walikuwa Waafrika weusi. Jeshi la Misri ya kale lilikuwa na vikosi vya Wanubia mara kwa mara. Kutokana na picha hizo inaonekana ya kwamba kulikuwa na mafarao (wafalme) wenye asili ya Nubia mara kadhaa.

Mnamo mwaka 700 KK Wanubia walivamia na kuteka Misri na wafalme wao walitawala milki ya Misri kama nasaba ya 25 hadi kufukuzwa katika Misri na uvamizi wa Waashuru. 

Tangu mnamo 600 KK Nubia ilipata kitovu chake upande wa kusini zaidi katika mazingira ya Meroe. 

Waroma wa Kale waliotawala Misri baada ya Julius Caesar walipigana pia mara kadhaa na Wanubia.

Biblia inamtaja Towashi Mwethiopia kama waziri wa "malkia wa Kushi" aliyetembelea Yerusalemu na kuwa Mkristo katika kitabu cha Matendo ya Mitume, mlango wa 8.  

Inajulikana ya kwamba tangu karne ya 6 BK Nubia ilikuwa nchi ya Kikristo. Falme wa Kikristo ziliendelea zikipigana na Waarabu walivamia na kuteka Misri katika karne ya 7. 

Polepole Uislamu ulianza kuenea pamoja na wavamizi Waarabu na milki ya Kikristo ya mwisho katika Nubia ilitekwa na Waislamu mnamo mwaka 1504.

Polepole sehemu kubwa ya Wanubia waliacha lugha yao na kutumia Kiarabu lakini kuna maeneo ambako Kinubia kinazungumzwa hadi leo.

Vilevile walizidi kuacha Ukristo na kusilimu (mchakato huo ulimalizika katika karne ya 19).

Kwa sasa kuna vita vikubwa katika eneo la Nubia baina ya Waarabu na wakaaji wa eneo hilo. Waarabu wanataka kuwanyang'nya Wanubian sehemu yao. Jambo ambalo limezusha vita kwa muda wa miaka na miaka huko Wanubia wakipigania eneo lao.

Viungo vya Nje

African Kingdoms
Ancient Sudan Website 
Racism and the Rediscovery of Ancient Nubia
Medieval Sai Project
"Journey to Ethiopia, Eastern Sudan, and Nigritia" was written by Pierre Trémaux in 1862-63. It features extensive descriptions and drawings of Nubia.

Historia ya Misri
Historia ya Sudan
Maeneo ya Biblia
Acta Sanctorum

Acta Sanctorum (kwa Kilatini maana yake ni "Matendo ya Watakatifu") ni kamusi elezo ya Watakatifu wa Kanisa Katoliki inayofuata tarehe ya sikukuu yao.

Ni vitabu vikubwa 68 vilivyoandikwa huko Ubelgiji kwa kuzingatia ukweli wa historia kati ya karne ya 16 na karne ya 20 na kuchapwa kuanzia mwaka 1643 hadi 1940.

Historia ya Ukristo
Fasihi ya Kilatini
Ibada

Ibada ni tendo la heshima ya hali ya juu linalotolewa kwa Mwenyezi Mungu au kwa chochote kile kinachoheshimiwa kama mungu.

Inaweza kufanywa na mtu binafsi au na kundi, hasa likiongozwa na kuhani au mwingine aliyekubalika.

Dini zinaelekeza binadamu kufanya ibada inavyotakiwa.

Ibada inasisitiza ukweli wa yule anayetolewa heshima hiyo, kwa mfano kutokana na imani ya dini fulani. Vilevile ukweli wa mtoaji kwa maana ibada lazima itoke moyoni: ndiyo sababu haiwezi kulazimishwa.

Neno la Kiswahili linatokana moja kwa moja na Kiarabu ambapo neno عبادة, ibadah, linahusiana na maneno mengine kama vile "utumwa", na linadokeza utiifu na unyenyekevu hasa kwa Mungu pekee, inavyodaiwa na Uyahudi, Ukristo na Uislamu.

Ukristo unasisitiza umuhimu wa kumuabudu Mungu kama Baba kwa kuongozwa na Roho Mtakatifu na kufuata ukweli uliofundishwa na Yesu Kristo.

Uislamu unaona ibada kuwa lengo lenyewe la uumbaji wa binadamu na majini. Katika karne ya 13 mwanachuo Ibn Taymiyyah aliieleza ibada ni "neno pana linalojumlisha kila jambo ambalo Allah analipenda na anapendezwa nalo - lile usemi au matendo, ya nje na ya ndani".

Wataalamu wa sosholojia wanaonyesha kwamba wasio na dini wanaweza wakaabudu mambo mengine kama vile timu ya mpira, chama cha siasa, taifa au wasanii mbalimbali.

Katika Kiswahili neno linaweza kuwa na maana ya mazoea: "Kwake ulevi ni ibada".

Tanbihi

Dini
Liturujia
Elimu jamii
DNA ya mitokondria

DNA ya mitokondria (pia ADN ya mitokondria, kutoka Kiingereza Mitochondrial DNA, kifupi mtDNA au mDNA) ni urithi wa jeni ambao unapatikana katika mitokondria na ni sehemu ndogo ya urithi wote wa viumbe hai. 

Upekee wake ni kwamba katika binadamu na viumbe vingine vingi unatolewa na mama tu kwa watoto wake wote.

Tazama pia
DNA
DNA ya mstari

Tanbihi

Viungo vya nje

Jenetikia
Biolojia
Melkisedek

Melkisedek (kwa Kiebrania מַלְכִּי־צֶדֶֿק, Malkī-ṣeḏeq, yaani "Mfalme wangu ni haki") alikuwa mfalme wa Salemu, Kanaani, katika karne ya 19 KK.

Ni maarufu hasa kwa sababu sura ya 14 ya Kitabu cha Mwanzo katika Biblia ya Kiebrania inasimulia alivyompongeza na kumbariki Abrahamu aliporudi mshindi kutoka vitani.

Humo anatambulishwa pia kama kuhani wa El Elyon ("Mungu Aliye Juu") aliyemtolea sadaka ya mkate na divai.

Hatimaye Abrahamu alimgawia sehemu ya kumi ya mateka yake.

Habari hiyo ikawa hoja kwa wafalme wa Yerusalemu kuanzia Daudi ya kutetea mamlaka yao katika mambo ya ibada (Zab 110:4), ambayo Torati iliwaachia Walawi, hasa wa ukoo wa Haruni.

Hatimaye Waraka kwa Waebrania unazungumzia kirefu habari hizo ili kutetea ukuhani mkuu wa Yesu Kristo, Mwana wa Daudi.

Anaheshimiwa kama mtakatifu, hasa tarehe 26 Agosti.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo

Watu wa Biblia
Watakatifu wa Palestina
Alliance for Change and Transparency

Alliance for Change and Transparency (ACT) (kwa Kiswahili:Umoja kwa Mabadiliko na Uwazi) ni chama cha kisiasa nchini Tanzania. Kimepata usajili wake kamili mnamo Mei 2014.

Historia
Chama kilianzishwa mwaka wa 2014. 

Kimenuia kurudisha sera za Ujamaa. Mbunge wa zamani wa upinzani Zitto Kabwe amejiunga na chama hicho mnamo Machi 2015 kufuatia kufukuzwa kwake katika chama cha Chadema.

Chaguzi
Mwaka 2015 chama kilipanga kuchukua angalau majimbo 10 na kukusanya asilimia 15 ya jumla ya kura zitakazopigwa katika uchaguzi mkuu.

Marejeo

Viungo vya Nje

Vyama vya kisiasa nchini Tanzania
Tufe

Tufe ni umbo la gimba linalofanana na mpira au chungwa. Lakini wala mpira wala chungwa ni tufe kamili.
 
Katika elimu ya hisabati, hasa jiometri tufe ni jumla la nukta zote zilizopo na umbali uleule (=rediasi, nusukipenyo) kutoka nukta nukta moja (kitovu cha tufe).

Tufe ni mzunguko wa duara katika wanda (dimension) la tatu.

Kitovu cha tufe ni nukta iliyopo katikati yake yenye umbali sawa na kila nukta kwenye uso wake.
Nusukipenyo cha tufe ni umbali kati ya kitovu chake hadi nukta yoyote kwenye uso wake
Uso wa tufe ni eneo linalojumlisha nukta zote zenye umbali wa nusukipenyo kutoka kitovu

Mjao 

Mjao wa tufe (=V) unaelezwa kwa fomula ifuatayo: 

 (tamka pi) ni namba ya duara inayolingana takriban na 3.1416.

Eneo la uso wa tufe

Eneo la uso wa tufe (=A) hukadiriwa kufuatana na fomula ifuatayo:

Viungo vya Nje
Spheres (math is fun)
Sphere (scienceforkids) 
Sphere facts (kidsmathgame)
Sphere: Definition, Formulas & Quiz
What is a Sphere? How Are Spheres Made?
Sphere (PlanetMath.org website)
Mathematica/Uniform Spherical Distribution
 (computer animation showing how the inside of a sphere can turn outside.)
Program in C++ to draw a sphere using parametric equation
Surface area of sphere proof.

Jiometria
Mchemraba

Mchemraba ni gimba lenye pande sita mraba. Ni aina ya pekee ya mchestatili.

Una pembe 8 ambazo zote ni pembemraba na urefu, upana na kimo vyote ni sawa.
Una kona 12 sawa na nne-nne kati ya hizi ziko sambamba

Mjao 
 Mjao wa mchemraba unapatikana kwa kuzidisha urefu kwa upana kwa kimo. Kwa sababu hapo pande zote ni sawa inatosha kuzidisha upande wowote mara tatu. 
Mfano: urefu wa upande wa mchemraba ni sentimita 2 unapiga hesabu ya 23 = 2x2x2 = 8 cm3 (=sentimita mjazo).

Eneo la uso
Mchemraba huwa na pande sita sawa. Hivyo eneo la uso wake ni eneo la upande moja mara 6.
Mfano: Mchemraba una urefu wa sentimita mbili. Hivyo kila upande una 2x2 = 4 sm2 mara 6 = 24 sm 2.

Viungo vya Nje
Cube: Interactive Polyhedron Model *
Volume of a cube, with interactive animation
Cube (Robert Webb's site)

Jiometria
Sigourney Weaver

Susan Alexandra Weaver (amezaliwa tar. 8 Oktoba 1949) ni mwigizaji na mtayarishaji wa filamu kutoka nchini Marekani.

Filamu

Viungo vya nie 

 
 
 

Waigizaji filamu wa Marekani
Mswaki

Jina hilo ina linaweza kutumiwa tofauti angalia Miswaki (kata ya Uyui)

Mswaki (kutoka Kiarabu سواك, miswaq) ni kifaa cha kusafishia meno, ulimi na ngozi ndani ya mdomo.

Mswaki asilia
Kimapokeo mswaki ni kijiti kibichi ambacho kinatokana na mti au kichaka na kisha kutafunwa upande mmoja kinatumika kusafishia meno kutoka mabaki ya chakula yanayoweza kuharibu meno. 

Hasa ukitokana na mti mswaki (Salvadora persica) (arak kwa Kiarabu) au miti mingine maalumu kadiri ya mazingira, kwa mfano msega au mkupa (Dobera glabra na D. loranthifolia), una sifa za muda mrefu zinazoufanya uendelee kuwa mbadala wa miswaki ya kisasa, ikiwepo ile inayotumia umeme.

Inasemekana mswaki unaimarisha ufizi (nyama inayoshikili meno), unazuia uozo wa meno, unaondoa  maumivu ya meno na harufu mbaya kinywani.

Uenezi
Unatumika hasa Uarabuni, Afrika Kaskazini, kwenye Sahel na Pembe ya Afrika, India, Asia ya Kati, Asia ya Kusini Mashariki.

Sayansi inasemaje
World Health Organization (kifupi WHO, yaani Shirika la Afya Duniani chini ya Umoja wa Mataifa) ilihamasisha matumizi ya mswaki mwaka 1986.

Mwaka 2000 ripoti ya kimataifa kuhusu usafi wa kinywa ilionyesha makubaliano ya kwamba unahitajika utafiti zaidi kuthibitisha faida ya mswaki.

Siku hizi watu wengi hutumia miswaki ya kisasa iliyotengenezwa kiwandani yenye shikamano, kichwa na nywele ngumu, kwa kawaida yote ya plastiki, pamoja na dawa ya meno. Utafiti wa mwaka 2003 ulionyesha kwamba matumizi sahihi ya mswaki asili yalikuwa na manufaa kuliko miswaki ya kisasa. Hata hivyo, utafiti uliishia kupima watu 15 tu, idadi isiyotosha kabisa kama uthibitisho wa kisayansi.

Matumizi
Ingawa wengi wanapiga mswaki hasa asubuhi wanapooga au kunawa, halafu pengine huenda wakanywa chai ambayo inaacha sukari katika meno na hivyo kuandaa uozaji wake, utaratibu sahihi ni kupiga mswaki baada ya chakula, hasa cha jioni, kusudi meno yabaki safi muda wote wa usiku.

Kwa kulinda usafi, ncha ya mswaki inatakiwa kukatwa kila unapotumika. 

Usitunzwe kamwe karibu na choo au sinki. 

Mswaki ukikauka unatakiwa kulainishwa kwa maji ya waridi.

Katika Uislamu
Una nafasi muhimu vilevile katika sheria za Uislamu  kutokana na hadithi mbalimbali kusimulia kwamba Mtume Muhammad alikuwa anausifu:

Tanbihi

Marejeo
Islamic Research on Miswak (Dr. Al Sahli) 
 Khan, Tehmeena, Toothbrush (Miswak), in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), Edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014.

Viungo vya nje

Article on Miswak
Miswak Is Ecological
The Miswaak Page - Guidelines and Information 
IslamWeb
Al Khair - Miswak 
Al-Badr Collection - Miswak 

Afya
Uislamu
Meno
Usafi
Dawa ya meno

Dawa ya kusugulia meno ni kemikali inayotumika pamoja na mswaki wa kisasa kusafishia meno yazidi kupendeza na kuwa na afya. 

Inasaidia kuondoa harufu mbaya, utambo wa meno na mabaki ya chakula katikati yake, pamoja na kuacha aina ya kinga (hasa ya floridi, kwa Kiingereza "Flouride") dhidi ya maradhi ya meno na ya ufizi (nyama inayoambatana nayo) (kwa Kiingereza "gingivitis"). 

Hata hivyo kwa kiasi kikubwa ufanisi wa usafi unategemea zaidi matumizi ya mswaki wenyewe kuliko ya dawa hiyo. 

Badala ya dawa ya meno vinaweza kutumika chumvi na magadi. 

Dawa ya meno hayatakiwi kumezwa kutokana na floridi iliyomo. Ikimezwa kidogo si hatari sana, lakini kama ni kiasi kikubwa ni lazima kuomba msaada wa daktari.

Dawa ya meno iliyotengenezwa kwa kusaga mifupa au chaza ilianza kutumika katika Ugiriki wa Kale na Roma ya Kale.

Matumizi yake yalienezwa hasa katika karne ya 19.

Nchi mbalimbali zimekataza aina kadhaa za dawa ya meno kutoka China kwa sababu zina sumu aina ya diethylene glycol (kifupi diglycol au DEG).

Tanbihi

Viungo vya nje

Chemistry of Plaque Prevention with Toothpaste 
Fluoride toothpaste history

Tiba
Usafi
Risala

Risala ni taarifa fupi inayosomwa mbele ya kiongozi mgeni rasmi kwa niaba ya kundi fulani la watu ili kutoa maelezo au kuonesha msimamo wa kundi hilo kwa kiongozi. Ni aina ya taarifa ambayo hupelekwa mtu au watu fulani inayoelezea haja inayotakiwa. 

Risala hugawanyika katika sehemu kuu tatu, nazo ni:
Mwanzo: Hapa panahusu sana salamu, ukaribisho na lengo la risala.
Kati:  ndiyo kiini cha risala ambacho huonesha mafanikio, matatizo, mapendekezo na kadhalika. 
Mwisho:  wa risala hueleza msisitizo au shukrani.

Elimu
Lugha
Alliance for Democratic Change

Alliance for Democratic Change (ADC) ni chama cha kisiasa nchini Tanzania. Chama kimesajiliwa rasmi mnamo mwaka wa 2012. 

Chama hiki kimejengwa katika misingi imara ya utu, uchaji wa Mungu na demokrasia ya haki. Ni chama ambacho kinalenga kuwajenga viongozi waadilifu kwa manufaa ya taifa kwa vizazi vyote. 

Tofauti na vyama vingine nchini, ADC kinatambua na kuheshimu uwepo wa Mwenyezi Mungu. Huu ni mmoja ya misingi mikuu ya uongozi ndani ya ADC. 

ADC inaamini kiongozi wenye kumcha Mungu atakuwa mwadilifu na mwenye kutenda haki kwa wananchi.

Marejeo

Vyama vya kisiasa nchini Tanzania
Mswaki (mti)

Mswaki au msuake ni majina ya miti mbalimbali wa familia Salvadoraceae, lakini spishi kuu iitwayo majina haya ni Salvadora persica. Spishi nyingine ni Dobera glabra na D. loranthifolia zinazoitwa msega na mkupa pia. Miti hii inatokea maeneo makavu ya Afrika na Mashariki ya Kati na hadi Uhindi. Vitawi vya miti hii hutumika kama brashi ya meno na huitwa mswaki pia.

Picha

Kabichi na jamaa
Ponografia

Ponografia (kutoka neno la Kigiriki cha kisasa πορνογραφία, pornografia, ambalo linaunganisha πόρνη, pornē, yaani "kahaba" au πορνεία, porneia, yaani "ukahaba"), na γράφειν, grafein, "kuandika, kutunza kumbukumbu, hata mchoro", na kumalizika ns ία,  ia, yaani "hali ya, mali ya, mahali pa") ni picha au maandishi yenye lengo la kuwatia ashiki watazamaji au wasomaji.

Katika utandawazi ponografia inatumia njia zote za mawasiliano na kuenea katika kila pembe ya dunia, ikiathiri hasa vijana na watoto na kuchangia ubakaji na matatizo mengine.

Ndiyo sababu katika nchi mbalimbali kuna sheria ambazo zinaidhibiti au kuikataza na kuiadhibu kabisa, hasa inapohusisha watoto.

Pamoja na sheria, upinzani unatokana na wanaopigania haki za wanawake na wanaofuata dini.

Kwa mfano, Kanisa Katoliki linakataza ponografia tangu Karne za Kati, na katika Katekisimu yake rasmi ya sasa inaipinga tena katika n. 2354

Ingawa ponografia ina madhara kwa afya ya nafsi , ni vigumu kuizuia kwa kuwa inagusa silika ya watu  na ni biashara kubwa kabisa inayolenga pesa, si maendeleo ya jamii, na kudhalilisha binadamu. Huko Marekani tu inazungusha dola bilioni 2.5 kwa mwaka.

Tanbihi

Viungo vya nje

Jinsia
Maadili
Uchumi
Mzee

Mzee ni mtu aliyeishi miaka mingi baada ya kuzaliwa.

Katika jamii za Kiafrika, sawa na jamii nyingi duniani, neno "mzee" linatumiwa pia kama cheo cha heshima kwa kumtaja mtu mwenye mamlaka fulani. 

Hapo kuna hoja ya kuwa mtu aliyeendelea katika umri anawazidi vijana kwa hekima na maarifa pia, kwa hiyo anafaa kutawala au kufanya maazimio au angalau kutoa ushauri.

Mzee katika jamii
Kimapokeo tamaduni nyingi duniani zinajua heshima ya mzee. Hapo kiongozi anateuliwa kati ya wazee. 

Halmashauri ya wazee ni bodi ya kufanya maazimio muhimu. Mkutano wa wazee ni mahali pa kuchukua rufaa, kwa hiyo ina kazi inayolingana na mahakama kuu katika jamii zenye taasisi hizo.

Wazee ni watu wanaotunza mila na desturi pamoja na kumbukumbu ya historia na wanapaswa kusikilizwa kwa heshima.

Katika jamii zilizopangwa kwa rika (vikundi kulingana na umri), kama Wamasai au Wazulu, rika la wazee linapaswa kusikilizwa katika maazimio yanayohusu jamii yote.

Wakati umri unazidi na wazee wanakuwa dhaifu ugumu unaanza kuendelea na cheo cha heshima. Hata hivyo wote wanapaswa kuonyesha heshima kwao hata kama hali halisi hawatajali tena ushauri wao. 

Tatizo hilo ni tofauti kati ya tamaduni za kimila ambako watu dhaifu hawaishi muda mrefu sana kutokana na uhaba wa nafasi za tiba upande mmoja na tamaduni zilizoendelea ambako nafasi za tiba zinawezesha watu wengi kufikia umri mkubwa ambako asilimia inaanza kupoteza akili au uwezo wote wa kutembea kwa miaka mfululizo. Kama idadi ya wazee dhaifu mno inazidi ni vigumu kuendelea na hoja ya heshima kwa wazee.

Mzee katika tamaduni mbalimbali
Matumizi ya kulingana ya maneno yenye maana ya "mzee" yanapatikana kwa lugha mbalimbali:
 "senati" katika mfumo wa kisiasa wa nchi mbalimbali ni kitengo cha bunge. Neno linatokana na lugha ya Kilatini "senatus" ambalo kiasili lilitaja "mkutano wa wazee". Katika Kilatini chenyewe neno linatokana na "Senex" yaani mtu mwenye umri mkubwa.
 "sheikh" (‏شيخ‎) kwa Kiarabu kiasili linamtaja mtu mwenye umri wa juu; leo imekuwa neno la kutaja watawala, wakuu wa kabila fulani au pia viongozi wa makundi ya kidini ya Kiislamu.
 neno "kuhani" katika lugha nyingi (kwa mfano "priest" kwa Kiingereza) linatokana na lile la Kigiriki πρεσβύτερος, presbýteros, lenye maana asili ya "mzee".

Tanbihi

Marejeo
Bishop, Jonathan. Examining the Concepts, Issues, and Implications of Internet Trolling. IGI Global. Hershey, PA. 2013.
Bolen, Jean Shinoda Crones Don’t Whine. Conari Press. Boston. 2003.
Gutmann, David. Reclaimed Powers. Northwestern U. Press. Evanston, Ill.1994
Dass, Ram. Still Here.Embracing Aging, Changing, and Dying .Riverhead Books.New York. 2001.
Jones, Terry. Elder: A spiritual alternative to being elderly. Elderhood Institute. 2006.
Jones, Terry. The Elder Within: Source of Mature Masculinity. Elderhood Institute. 2001.
Leder, Drew. Spiritual Passages. Jeremy P. Tarcher/Putnam. New York. 1997.
Levinson, Daniel J. The Seasons of a Man’s Life. Ballantine Books. NY. 1978.
Raines, Robert. A Time to Live. Seven Steps in Creative Aging. A Plume Book. New York. 1997.
Schachter-Shalomi, Zalman. Ageing to Sageing. Warner Books. N.Y. 1995.

Cheo
Utamaduni
Uislamu kwa nchi

Uislamu ni dini ya pili duniani kwa wingi wa wafuasi. Kulingana na utafiti uliofanywa mwaka 2010 na kutolewa Januari 2011, Waislamu ni bilioni 1.57, unachukua zaidi ya asilimia 23 ya idadi ya watu wote. 

Waislamu walio wengi ni wa madhehebu ya: Sunni (75–90%) au Shia (10–20%). Ahmadiyya wanawakilisha karibia 1% ya Waislamu wa dunia nzima.

Uislamu ni dini yenye nguvu huko Mashariki ya Kati, Afrika Magharibi, Pembe la Afrika, Sahel, na baadhi ya sehemu za Asia. Baadhi ya jumuia za Kiislamu pia zinapatikana huko Uchina, Balkans, Uhindi na Urusi. 

Sehemu nyingine za dunia ambazo zina jumuia nyingi za wahamiaji wa Kiislamu ni pamoja na Ulaya ya Magharibi, kwa mfano, ambapo Uislamu ni dini ya pili kwa ukubwa baada ya Ukristo, ambapo inawakilisha asilimia 6 ya jumla ya wakazi wote.

Kulingana na ripoti ya Pew Research Center mnamo 2010 kulikuwa na idadi kubwa ya Waislamu katika nchi zipatazo 49. Karibu asilimia 62 ya Waislamu wa duniani kote wanaishi Kusini na Kusini mashariki mwa bara la Asia, ikiwa na wafuasi zaidi ya bilioni 1. Nchi yenye idadi kubwa ya Waislamu duniani ni Indonesia, hii peke yake inachukua asilimia 12.7 ya idadi ya Waislamu wote wa dunia, ikifuatiwa na Pakistan (11.0%), India (10.9%), na Bangladesh (9.2%).
Karibia asilimia 20 ya Waislamu wanaishi katika nchi za Kiarabu. Huko Mashariki ya Kati, nchi ambazo si za Kiarabu - Uturuki na Iran - ni nchi zenye Waislamu wengi sana; huko Afrika, Misri na Nigeria zina jumuia nyingi za Kiislamu. Utafiti huo umekuta Waislamu wengi zaidi huko Uingereza kuliko hata Lebanon na wengi zaidi huko China kuliko hata nchini Syria.

Nchi
Idadi zinazoonekana katika safu nne za kwanza hapo chini zinatokana na ripoti ya utafiti wa kidemografia uliofanywa na Kituo cha Utafiti cha Pew maarufu kama The Future of the Global Muslim Population, tangu 27 Januari 2011.

Jedwali

Marejeo

Viungo vya nje
 Official website of the Pew Forum study on Global Muslim Population
 Muslim Population-A Site with Extensive information regarding worldwide Muslim population

Uislamu kwa nchi
Dini nchi kwa nchi