LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kikendeje

Kikendeje ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wakendeje. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikendeje imehesabiwa kuwa watu 1860. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikendeje iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikendeje kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikendeje 
lugha ya Kikendeje katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/klf

Lugha za Chad
Kikenga

Kikenga ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wakenga. Mwaka wa 1997 idadi ya wasemaji wa Kikenga imehesabiwa kuwa watu 40,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikenga iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikenga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikenga 
lugha ya Kikenga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kyq

Lugha za Chad
Kikibet

Kikibet ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wakibet. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kikibet imehesabiwa kuwa watu 18,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikibet iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikibet kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikibet 
lugha ya Kikibet katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kie

Lugha za Chad
Kikulfa

Kikulfa ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wakulfa. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kikulfa imehesabiwa kuwa watu 2200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikulfa iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikulfa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikulfa 
lugha ya Kikulfa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kxj

Lugha za Chad
Kimaba (Chad)

Kimaba ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wamaba. Isichanganywe na lugha ya Kimaba izungumzwayo nchini Indonesia. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimaba imehesabiwa kuwa watu 296,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimaba iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kimaba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimaba 
lugha ya Kimaba katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mde

Lugha za Chad
Kimango

Kimango ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wamango. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimango imehesabiwa kuwa watu 52,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimango iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kimango kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimango 
lugha ya Kimango katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mge

Lugha za Chad
Kimararit

Kimararit ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wamararit. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kimararit imehesabiwa kuwa watu 42,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimararit iko katika kundi la Kisudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
lugha ya Kimararit kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimararit 
lugha ya Kimararit katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mgb

Lugha za Chad
Kimarfa

Kimarfa ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wamarfa. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kimarfa imehesabiwa kuwa watu 7500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimarfa iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kimarfa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimarfa 
lugha ya Kimarfa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mvu

Lugha za Chad
Kimasalit

Kimasalit ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad na Sudan inayozungumzwa na Wamasalit. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kimasalit nchini Chad imehesabiwa kuwa watu 60,900. Wengi wao lakini wamekimbia vita nchini Sudan, na idadi ya wasemaji wa Kimasalit nchini Sudan haijulikani kwa uhakika. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimasalit iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kimasalit kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimasalit 
lugha ya Kimasalit katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mls

Lugha za Chad
Lugha za Sudan
Kimassalat

Kimassalat ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wamassalat. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kimassalat imehesabiwa kuwa watu kumi tu, maana yake lugha imekaribia kutoweka kabisa. Wamassalat wengi hutumia Kiarabu kama lugha yao ya kwanza. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimassalat iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kimassalat kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimassalat 
lugha ya Kimassalat katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mdg

Lugha za Chad
Kimorom

Kimorom ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wamorom. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimorom imehesabiwa kuwa watu 4500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimorom iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kimorom kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimorom 
lugha ya Kimorom katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bdo

Lugha za Chad
Kinaba

Kinaba ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wanaba. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinaba imehesabiwa kuwa watu 278,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinaba iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kinaba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinaba 
lugha ya Kinaba katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mne

Lugha za Chad
Kisar

Kisar ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wasar. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kisar imehesabiwa kuwa watu 183,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisar iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kisar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisar
lugha ya Kisar katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mwm

Lugha za Chad
Kisinyar

Kisinyar ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wasinyar. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisinyar nchini Chad imehesabiwa kuwa watu 12,300. Pia kuna Wasinyar nchini Sudan lakini haijulikani kama wameendelea kuongea Kisinyar. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisinyar iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kisinyar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisinyar
lugha ya Kisinyar katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/sys

Lugha za Chad
Kisurbakhal

Kisurbakhal ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wasurbakhal. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kisurbakhal imehesabiwa kuwa watu 7890. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kisurbakhal iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kisurbakhal kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisurbakhal
lugha ya Kisurbakhal katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/sbj

Lugha za Chad
Kizaghawa

Kizaghawa ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad na Sudan inayozungumzwa na Wazaghawa. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kizaghawa nchini Chad imehesabiwa kuwa watu 87,000. Pia kuna wasemaji 75,000 nchini Sudan (2000). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizaghawa iko katika kundi la Kisahara-Mashariki.

Viungo vya nje
lugha ya Kizaghawa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizaghawa
lugha ya Kizaghawa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/zag

Lugha za Chad
Lugha za Sudan
Kigor

Kigor ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad inayozungumzwa na Wagor. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kigor imehesabiwa kuwa watu 87,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigor iko katika kundi la Kibongo-Bagirmi.

Viungo vya nje
lugha ya Kigor kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigor 
lugha ya Kigor katika Glottolog 
http://www.ethnologue.com/language/gqr

Lugha za Chad
Metarhizium acridum

Metarhizium acridum ni jina jipya la kundi la matenganisho ya kuvu ambayo yanajuliwa kusababisha maambukizi dhidi ya spishi za Acrididea pekee. Zamani spishi hii ilikuwa na hadhi ya namna katika Metarhizium anisopliae (var. acridum). Kabla ya hii matenganisho haya yalitambulishwa kama M. flavoviride au Metarhizium sp. Yaunda kundi la matenganisho kutoka panzi na nzige ambayo yanafanana sana.

Biolojia 
M. acridum inaambukiza takriban pekee panzi wa nusuoda Caelifera ya Orthoptera. Makundi kadhaa ya uchunguzi, k.m. mradi wa mataifa LUBILOSA,  ambao umeendeleza dawa ya kibiolojia “Green Muscle”, yametambua na yameshughulikia changamoto za kifundi za matumizi ya udhibiti wa visumbufu kwa vijidudu, kujumuisha: uchaguzi wa matenganisho, uzalishaji kwa wingi na njia za matumizi (michanganyiko na mapulizaji). Kwa maneno mengine udhibiti wa wadudu unaegemea vipengele kama namba ya spora ipulizwayo juu ya wadudu, mchanganyiko na hali ya hewa. Michanganyiko katika mafuta inawezesha upulizaji wa spora za kuvu wakati wa hali kavu na inafalia upulizaji kwa mashine za kiwango kidogo sana zinazotumika kwa udhibiti wa nzige.

M. acridum inaambukiza panzi na nzige tu. Wanasayansi walitaka kujua kwa nini kimelea hiki ni mahususi kwa shabaha yake. Wanafikiri kwamba sababu ni ukosa wa jeni Mest1 katika M. acridum. Utafiti wa wanasayansi wa Uchina ulijaribu shughuli ya jeni hii. Walikuwa wakitumia aina ya M. robertsi isiyo na jeni Mest1 ifanyayo kazi, wanasayansi waliona kwamba kuvu hii iliweza kuambukiza panzi na nzige tu kama M. acridum kabisa.

Sasa USDA inafikiria kuhusu uachiaji wa M. acridum  katika MMA ya magharibi ili kudhibiti panzi na nyenje wa kienyeji.

Matenganisho maalum 
 IMI 330189 (= ARSEF 7486) ni mfano wa zamani wa spishi na ilipatwa huko Niger: kiambato cha utendaji cha “Green Muscle”.
 CSIRO FI 485 (= ARSEF 324) ni tenganisho la Australia: kiambato cha utendaji cha “Green Guard”.

Marejeo

Tazama pia 
 Metarhizium
 LUBILOSA

Dawa za kibiolojia
Fungi
Kuvu viuawadudu
Kigula-Iro

Kigula-Iro ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wagula. Mwaka wa 1991 idadi ya wasemaji wa Kigula-Iro imehesabiwa kuwa watu 3500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigula-Iro iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiiro kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiiro 
lugha ya Kiiro katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/glj

Lugha za Chad
Kikim

Kikim ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wakim. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kikim imehesabiwa kuwa watu 15,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikim iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikim kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikim 
lugha ya Kikim katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kia

Lugha za Chad
Kikoke

Kikoke ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wakoke. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kikoke imehesabiwa kuwa watu 600 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoke iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikoke kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikoke 
lugha ya Kikoke katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kou

Lugha za Chad
Kikujarge

Kikujarge ni lugha nchini Chad inayozungumzwa na Wakujarge. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kikujarge imehesabiwa kuwa watu 1000 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikujarge hakijaainishwa na kimeonekana kuwa lugha ya pekee bila familia ya lugha nyingine zilizobaki duniani.

Viungo vya nje
lugha ya Kikujarge kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikujarge 
lugha ya Kikujarge katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/vkj

Lugha za Chad
Kilaal

Kilaal ni lugha nchini Chad inayozungumzwa na Walaal. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilaal imehesabiwa kuwa watu 750 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilaal hakijaainishwa na kimeonekana kuwa lugha ya pekee bila familia ya lugha nyingine zilizobaki duniani.

Viungo vya nje
lugha ya Kilaal kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilaal 
lugha ya Kilaal katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gdm

Lugha za Chad
Kiniellim

Kiniellim ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Waniellim. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiniellim imehesabiwa kuwa watu 5160. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiniellim iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiniellim kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiniellim
lugha ya Kiniellim katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nie

Lugha za Chad
Kinoy

Kinoy ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wanoy. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kinoy imehesabiwa kuwa watu 36 tu. Kwa hiyo lugha hii imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinoy iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kinoy kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinoy
lugha ya Kinoy katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/noy

Lugha za Chad
Kitunia

Kitunia ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Watunia. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kitunia imehesabiwa kuwa watu 2260. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitunia iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kitunia kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitunia
lugha ya Kitunia katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tug

Lugha za Chad
Kizan-Gula

Kizan-Gula ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Chad inayozungumzwa na Wagula. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kizan imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kizan iko katika kundi la Kiadamawa-Ubangi.

Viungo vya nje
lugha ya Kizan-Gula kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kizan-Gula
lugha ya Kizan-Gula katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/zna

Lugha za Chad
Vitamini

Vitamini ni kirutubishi kinachohitajika na mwili kwa kujenga afya yake. Kwa lugha nyingine kampaundi ogania zilizo lazima kwa shughuli za mwili lakini haziwezi kutengenezwa na mwili mwenyewe hivyo ni lazima kuzipata kupitia chakula.  Vitamini inaitwa mara nyingi kwa herufi kama vitamini A, vitamini B, vitamini C na kadhalika. Vitamini C hupatikana hasa kwenye matunda kama limau au chungwa.

Vitamini hutofautiana kati ya viumbe maana kama kemikali huitwa "vitamini" inategemea kama kiumbe fulani anaweza kutengeza kemikali hii ndani ya mwili wake au la. Kwa mfano vitamini C ni asidi askobini na wanyama wengi wanaitengeneza ndani ya miili yao; lakini sehemu ya mamalia hasa nyani wakubwa (primates) pamoja na binmadamu hawawezi kuitengeneza hivyo wanahitaji chakula chenye asidi hii.

Viumbe wanaweza kuishi bila matata wakikosa vitamini kwa muda mfupi lakini uhaba wa muda mrefu unaleta magonjwa.

Leo hii vitamini nyingi kwa mahitaji ya binadamu hutengenezwa viwandani na kupatikana kama vidonge.

Viungo vya Nje
 
-->

Marejeo
Cassini–Huygens

Cassini–Huygens ni chombo cha angani kilichotumwa na NASA na ESA kufanya utafiti wa sayari Zohali (Saturnus) na miezi yake hasa Titan.  Chombo kina sehemu mbili:
 Cassini ni sehemu inayoendelea kuzunguka sayari na miezi yake ikipiga picha na kupima mnururisho
 Huygens ni chombo cha kufikia kwenye uso wa Titan.

Cassini-Huygens imepewa jina kutokana na wataalamu wawili. Hao ni wanaastronomia Mwitalia Giovanni Domenico Cassini na Mholanzi Christiaan Huygens waliokuwa watu wa kwanza kuifanyia Zohali utafiti katika historia. Chombo kilirushwa angani 15 Oktoba 1997 kikafikia Njia mzingo ya Zohali 1 Julai 2004.

Safari za Huygens
Sehemu ya Huygens iliachana na Cassini na kufika usoni wa Titan 14 Januari 2005 ambao iliweza kutuma data kwa dakika 72.  Data hizi zilihusu hasa angahewa ya mwezi huu na mchanganyiko wa elementi za kikemia ndani yake, halijoto na halihewa yake.

Safari ya Cassini
Cassini inaendelea kuzunguka sayari na miezi yake. Mwaka 2012 ilituma picha za kwanza za mito nje ya dunia yetu iliyotambuliwa kwenye mwezi Titan. Maziwa na mito ya Titan ni ya methani na hidrokaboni nyingine zinazotokea duniani kama gesi lakini kwenye baridi ya Titan hupatikana kama kiowevu. Cassini ilipiga picha za mto menye urefu wa kilomita 400. 

Nishati ya injini ya Cassini inakwisha mwezi wa Septemba 2017. Hapo ilipangiwa kuangusha chomboanga hiki katika angahewa ya Zohali itakapoungua motoni kama kimondo. Kuanzia 26 Aprili 2017 hadi 15 Septemba Cassini inazunguka sayari mara 22 ikipita kwenye pete za Zohali hadi tabaka za juu za angahewa na kukusanya data nyingi iwezekanavyo zinazotumwa duniani.

Viungo vya Nje 
 Cassini-Huygens Main Page  at NASA
 Habari za Huygens kwenye tovuti ya Unawe Tanzania 
 Cassini Mission Homepage  by the Jet Propulsion Laboratory
 Cassini-Huygens Mission Profile  by NASA's Solar System Exploration
 Cassini Imaging Homepage
 Cassini information by the National Space Science Data Center (NSSDC).
 Photo Gallery - full coverage
 Cassini's Tour de Saturn part A, B, C, D, E, F – descriptions of the 4-year tour of Saturn by Bruce Moomaw
 SpaceflightNow news coverage of the mission 
 Countdown to Cancel the Cassini Space Probe by the Baltimore Peace Network in 1997 due to concerns over the use of plutonium
 Spacecraft Cassini is Visiting Saturn! — children's stories explaining the Cassini mission

Marejeo

Kipimaanga
Zohali
Methani

Methani ni kampaundi ya kikemia katika kundi la hidrokaboni yenye fomula CH4 maanake molekuli yake ina atomi 1 ya kaboni na atomi 4 za hidrojeni.  Huhesabiwa kati ya alkani ikiwa ni sehemu kubwa ya mchanganyiko wa kawaida ya gesi asilia. Kwa halijoto ya kawaida duniani inatokea kwa umbo la gesi isiyo na herufi wala rangi. Ina nishati nyingi ndani yake inayotumiwa kwa njia ya mitambo. Asili yake iko katika mchakato wa kuoza kwa mimea na dutu ogania kwa hiyo ni fueli kisukuu.  

Methani hutazamiwa kati ya gesi za kupandisha halijoto duniani kali zaidi kuliko dioksidi kabonia. Kiwango chake katika angahewa kimezidi upanda tangu upimaji ulianza.

Matumizi 
Methani inawaka haraka kwa hiyo hutumiwa katika maabara kama chanzo cha joto. Katika viwanda vya kutengeneza umeme huchomwa kwa kusudi la kuendesha rafadha za umeme. Katika miji mikubwa hupelekwa kwa mabomba hadi nyumba za watu kwa upishi na kupasha moto nyumba.

Katika miaka ya nyuma kulikuwa pia na majaribio ya kuitumia kama fuele ya kuendesha magari.

Kwa kusudi la kuisafirisha na kuitunza mara nyingi inapashwa baridi na kutunzwa kama kiowevu katika vyupa imara vya feleji au tenki kubwa. Katika hali ya kiowevu inachukua nafasi ndogo tu kuliko gesi.

Uzalishaji 
Methani hupatikana kwa mbinu mbalimbali za kikemia lakini wka kawaida inatokea wakati wa kuchemsha petroliamu katika kiwanda cha kusafisha mafuta.

Marejeo 

Hidrokaboni
ekolojia
Titan (mwezi)

Titan (kutoka Kigiriki: Τῑτάν) ni mmojawapo kati ya miezi ya sayari Zohali wenye ukubwa wa sayari ndogo. Kipenyo chake kwenye ikweta ni kilomita 5,150 km na inasogea kwenye mzingo wenye umbali wa kilomita 1,221,865 km kutoka Zohali.  Titan ilitambuliwa mwaka 1655 na mwanaastronomia Christiaan Huygens kwa kutumia moja ya darubini za kwanza iliyoboreshwa. Titan ni mwezi mkubwa wa Zohali na mwezi mkubwa wa pili katika mfumo wa Jua letu. Hata ni kubwa kuliko sayari Utaridi.

Muundo 

Zamani Titan ilikadiriwa kuwa mwezi mkubwa katika mfumo wa jua. Lakini safari ya Voyager 1 ilipita Titan mwaka 1979 na vipimo vya kipimaanga hicho vilionyesha ya kwamba uso wa Titan unafichwa na angahewa zito lenye unene wa kilomita 900 . Kwa hiyo imejulikana ya kwamba Ganymedi, mwezi wa Mshtarii, ni kubwa zaidi.

Ikiwa Titani ni kubwa kushinda Utaridi inajulikana ya kwamba masi yake ni ndogo. Kwa hiyo inaaminiwa ya kwamba unaundwa hasa na barafu ya maji. Hata uso wa mwezi ni hasa barafu ya maji ambayo ni imara kama mwamba kutokana na baridi kali ya 180 C° usoni mwake. Chini ya ganda imara hilo kuna uwezekano wa kuwa na bahari ya maji.

Kiini cha Titan ni silikati na metali.  Graviti ya Titan ni ndogo; mtu anayeweza kuruka mita 1 juu ya uso wa dunia angeweza kuruka mita 7 juu ya uso wa Titan.

Mwendo 
Titan inapita obiti yake katika siku 15 na saa 22 ikizunguka sayari yake Zohali mara moja. Muda huo unalingana na mzunguko wa Zohali kwenye mhimili wake au muda wa siku 1 ya Zohali.

Mzingo wa Titan unafanana na duara ingawa si duara kamili.

Angahewa
Pamoja na Dunia yetu ni mahali pa pekee penye angahewa zito la gesi. Lakini haifai kwa binadamu kwa sababu ni baridi sana na gesi zake ni nitrojeni pamoja na hidrokaboni kama methani. Pamoja na Dunia ni pia mahali pa pekee katika mfumo wa Jua penye maziwa na mito lakini hii si ya maji bali na methani kiowevu.

Angahewa la Titan lina shinikizo mara 1.45 kuliko Dunia; densiti yake ni mara nne densiti ya angahewa la Dunia. Tabia hizo, pamoja na kiwango kidogo cha upepo na graviti iliyo ndogo kuliko duniani, zinaaminiwa kuruhusu upelelezi wa mwezi huo kwa njia ya vyombo vya hewani. Mamlaka ya usafiri wa anga ya Marekani inaandaa mradi wa Dragonfly itakayopeleka helikopta hadi Titan kwenye mwaka 2037.

Cassini-Huygens

Tarehe 1 Julai 2004 chombo cha angani Cassini–Huygens iliingia katika mzingo wake kuzunguka Zohali. Sehemu ya Huygens iliachana na Cassini na kufika usoni pa Titan 14 Januari 2005 ambako iliweza kutuma data kwa dakika 72. Data hizo zilihusu zaidi angahewa la mwezi huo na kuwepo kwa viowevu. Cassini inaendelea kuzunguka Titan na Zohali pamoja na miezi mingine ya Zohali.  Cassini ilithibitisha kuwepo kwa maziwa makubwa ya hidrokaboni karibu na ncha ya kaskazini.  Ziwa kubwa lenye eneo kama Bahari ya Kaspi duniani ilipewa jina la Kraken Mare.

Kurasa nyingine 
 Zohali
 Mwezi

Soma

Marejeo 

Zohali
Christiaan Huygens

Christiaan Huygens (14 Aprili 1629 – 8 Julai 1695) alikuwa mtaalamu wa fizikia, hisabati na astronomia kutoka nchini Uholanzi aliyezaliwa mjini Den Haag. 

Alizaliwa kama mtoto wa Constantijn Huygens aliyekuwa mshairi mashuhuri wa Uholanzi. Hivyo kupitia babake alipata kujua watu maarufu kama vile Rembrandt, Peter Paul Rubens na René Descartes. Alipokuwa mdogo alifundishwa na baba akaendelea kusoma sheria kwenye chuo kikuu cha Leiden baadaye akahamia masomo ya hisabati na sayansi.

Alikuwa kati ya watu wa kwanza waliofikiri ya kwamba nuru ina tabia ya wimbi. Kutokana na nadharia yake juu ya tabia za nuru aliweza kuboresha umbo la lenzi. Mwaka 1655 alitengeneza darubini iliyoboreshwa na kuchungulia sayari ya Zohali (Saturnus). Alitambua mwezi wa Titan na mwaka uliofuata aliweza kutangaza ya kwamba bangili za Zohali zinafanywa kwa miamba. 
Alibuni pia saa makini kushinda saa nyingine za wakati wake. 

Chombo cha angani Cassini–Huygens kimepokea jina lake kwa heshima ya Huygens pamoja na Mwitalia Giovanni Domenico Cassini.

waliozaliwa 1629
waliofariki 1695
wanasayansi wa Uholanzi
Slothi

Slothi (kutoka Kiing.: sloth) au wavivu-miti ni mamalia wa ukubwa wastani wa familia Choloepodidae (slothi wenye vidole viwili) na Bradypodidae (slothi wenye vidole vitatu) wanaoainishwa katika spishi sita. Ni wana wa oda Pilosa na kwa hivyo huwa uhusiano na armadilo na walasisimizi walio na kucha sawa na zile za slothi. Spishi zinazopo hadu sasa huishi mitini mwa misitu mizito ya Amerika ya Kati na ya Kusini, na hujulikana kwa kusonga polepole, kwa hivyo walipewa jina la slothi ambalo kwa Kiingereza lina maana ya "mvivu", au kwa Kiswahili mvivu-miti.

Taksonomia na majina 
Nusuoda ya kitaksonomia ya slothi ni Folivora, wakati mwingine inaitwa Phyllophaga. Majina mawili yanamaanisha "mla-majani"; kutoka Kilatini na Kigiriki. Majina ya wanyama hawa yanayotumiwa na makabila ya Ekwado ni ritto, rit na ridette, ambayo humaanisha "kulala", "kula" na "mchafu" kutoka kabila ya Watagaeri wa Huaorani.

Spishi
 Bradypus pygmaeus, Slothi Mdogo (Pygmy three-toed sloth)
 Bradypus torquatus, Slothi Manyoya-marefu (Maned three-toed sloth)
 Bradypus tridactylus, Slothi Koo-jeupe (Pale-throated three-toed sloth)
 Bradypus variegatus, Slothi Koo-kahawia (Brown-throated three-toed sloth)
 Choloepus didactylus, Slothi Kusi (Southern two-toed sloth)
 Choloepus hoffmanni, Slothi Kaskazi (Northern two-toed sloth)

Ekolojia 
Slothi wanaainishwa kama wala-majani kwa sababu hula maua na majani kwa kawaida. Slothi wengine wenye vidole viwili hula wadudu, watambaazi wadogo na ndege. Majani wanayoyakula hayawatolei nishati nyingi, kwa hivyo, slothi wana utumbo mkubwa.
Slothi hawawezi kuishi nje ya misitu ya mvua ya kitropiki ya Amerika ya Kusini na ya Kati, katika mazingira hayo slothi ni viumbe wanaoishi vizuri.

Picha

Walasisimizi na slothi
Vladimir Vysotsky

Vladimir Semyonovich Vysotsky (25 Januari 1938 – 25 Julai 1980) alikuwa mwimbaji, mwanashairi na mwigizaji katika Umoja wa Kisovyeti. Hakukubaliwa na serikali ya siku zake lakini malipendwa sana na watu na hadi leo ana athiri kubwa juu ya wanasanii nchini Urusi.

Babake alikuwa mwanajeshi Mrusi wa Kiyahudi, mamake Mrusi.  Tangu utoto aliwashangaza watu wengine kwa uwezo wake kutunga shairi mara moja, kufanya maigizo na kuimba.

Aliimba tofauti na wote wengine wa siku zake na hakukubali kubanwa na mamlaka ya serikali juu ya utamaduni na sanaa. Aligusa pia mada ambazo hazikukubaliwa na mamlaka ya sanaa ingawa zilikuwa matatizo halisi katika jamii kama vile uhaini, chuki dhidi ya Wayahudi na ukahaba.

Nyimbo nyingi hazikupewa nafasi katika redio au kwenye rekodi za makampuni rasmi kwa hiyo wasikilizaji wake walirekodi wenyewe alipoimba na kusambaza nyimbo kati yao wenyewe kwa njia ya samisdat.

Alikuwa pia mwigizaji katika filamu nyingi.

Marejeo

Viungo vya Nje 

 Songs of Vladimir Vysotsky translated into different languages

waliozaliwa 1938
waliofariki 1980
Wasanii wa Urusi
Kishazi huru

Kishazi huru (alama yake ni: K/Hr) ni tungo inayotawaliwa na kitenzi kinachojitosheleza kimaana. Yaani, ni tungo inayotawaliwa na kitenzi kinachotoa taarifa kamili. 
Kitenzi hicho kinaweza kuwa:
(A) Kitenzi kikuu (T)
Mfano:
Watoto wanacheza mpira
Mwalimu anaandika darasani
Mama anapika chakula jikoni
Wanafunzi wanasoma vitabu

(B) Kitenzi kisaidizi + kitenzi kikuu (TS+(-)+T) 
Mfano:
Watoto walikuwa wanacheza mpira (watoto = nomino ya kawaida, walikuwa = kitenzi kikuu kisadizi, wanacheza = kitenzi kikuu, mpira = nomino ya kawaida).
Mwalimu alikuwa anataka kuandika ubaoni (mwalimu = nomino ya kawaida, alikuwa = TS, anaka = TS, kuandika = T, ubaoni = kielezi cha mahali).
Mama alikuwa anataka kwenda kununua samaki (mama = N, alikuwa = TS, anataka = TS, kwenda = TS, kununua = T, samaki = T)
Angalizo
Katika mabano juu kuna TS+(-)+T, yaani, hivi TS = kitenzi kisaidizi, (-) = kipashio cha hiari. Kwanini kiwe cha hiari? Tazama hii: "mama alikuwa anataka kwenda kununua samaki". Neno au kirai "kwenda" si lazima kiwepo ndiyo maana ya hiari. Hata kama ingewekuwa: "mama alikuwa anataka kununua samaki" ingeeleweka tu.

(C) Kitenzi kishirikishi (t) 
Mfano:
Wanafunzi wamo darasani
Chakula ki mezani
Juma ana nyumba nzuri
Ndoo i kisimani
Hiki ndicho kitabu chake...

Tazama pia
Lango:Lugha
Tungo kishazi
Kishazi tegemezi

Isimu
Sarufi
Shaha (sataranji)

Shaha ni kete muhimu zaidi katika mchecho wa sataranji. Anaweza kutembea hatua 1 kila upande kwa mraba yoyote jirani. Kifupi chake katika miniti za mchezo ni "K" (kutokana Ing. "king"). 

Shabaha ya mchezo wa sataranji ni kumkamata shaha. Kwa hiyo ni muhimu kumlinda na kumtetea. Kama shaha anashambuliwa yaani kutishiwa moja kwa moja anapaswa kuondoka katika mraba wake kwenda mraba mwingine asipotishiwa. Kama hakuna mraba bila tishio ameshindwa na mchezo umekwisha.

Kuruka ngome 
Kuna mwendo 1 wa pekee kama shaha na ngome hazikutembea bado na kete zote zilizopo kati yao zimeshaondoka. Hapa shaha inaruka miraba 2 kuelekea ngome na ngome inaruka upande mwingine wa shaha. 
Masharti ya mwendo huu ni:
wala shaha wala ngome hazikutembea bado
hakuna kete tena kati yao
shaha haishambuliwi moja kwa moja
mraba itakapofikia shaha haitishiwi wakati wa kuruka.

Tishio kwa shaha na kushindwa kwake 
Kama mpinzani anaweza kuitishia kete ya shaha mshambuliwa ana njia tatu:
 Kuondoka katika mraba unaoshambuliwa kwenda mahali pasiposhambuliwa
 kukata tishio kwa kuweka kete nyingine kati ya tishio na shaha; hii haiwezekani kama mshambulizi ni kete ya farasi.
 Kupiga kete inayosababisha tishio

Kama hizi njia 3 zinashindikana upande wa shaha anayetishiwa umeshindwa na mchezo unakwisha.

Mkwamo 
Mkwamo yaani hali ambako hakuna aliyeshinda unatokea kama mchezaji hana nafasi ya kutembea bila kuweka shaha kwenye mraba penye tishio ilhali haikutishiwa bado.

Mchezo 
Wakati wa kuanza machezo wa sataranji na hadi katikati ya mchezo shaha kwa kawaida hatembei isipokuwa kuruka ngome. Mchezaji atalenga kuhifadhi shaha nyuma ya safu ya vitunda. 

Lakini katika ngazi za mwishomwisho wa mchezo shaha anakuja mbele mara nyingi akishiriki katika mashambulio na katika mpango wa kubadilisha vitunda kuwa kete za nguvu zaidi.

Tanbihi

Marejeo 
 

Saratanji
Ghuba ya Hudson

Ghuba ya Hudson (ing.: Hudson Bay, far.: baie d'Hudson, Kiinuktitut: Kangiqsualuk ilua)  ni ghuba kubwa ya Bahari Atlantiki (Bahari ya Labrador) ndani ya ardhi ya Kanada mashariki. Eneo lake ni 819,000 km² (ni kubwa kuliko nchi ya Zambia). Ina umbo kama ziwa la ndani ya nchi kavu ikiunganishwa na bahari ya Labrador kwa njia nyembamba ya mlango wa Hudson yenye upana wa kilomita 64. Kuna mlango mdogo wa pili huu ni mlango wa Fury na Hecla. 

Pwani zakle zinapaka na majimbo ya Nunavut, Manitoba, Ontario na Quebec.  

Ghuba imepokea jina lake kutokana na mpelelezi Mwingereza Henry Hudson aliyekuwa mzungu wa kwanza kufika hapa mwaka 1610 kwa meli yake Discovery.

Viungo vya Nje 
Britannica Online-Hudson Bay

Atlantiki
Jiografia ya Kanada
Ghuba
Koreshi

Koreshi ni jina la kiume lenye asili ya Kiajemi linakopatikana kwa umbo la "کوروش" (Kurush au Kurosh). Umbo "Koreshi" lililo kawaida katika Kiswahili linatokana na כורש (koresh) umbo la Kiebrania la jina hilo katika taarifa za Biblia. 

Kuna maelezo tofauti kuhusu maana asilia ya jina. Inaweza kumaanisha ama "mtawala mshindi mwenye huruma" au "kijana, mtoto". 

Linafahamika hasa kutokana na wafalme wa Uajemi ya Kale hasa Koreshi I na Koreshi Mkuu walioanzisha na kupanua milki ya kwanza ya Uajemi.

Hadi leo ni jina la wanaume nchini Uajemi na kwingine kwa maumbo kama:
 Kilatini/Kiingereza: Cyrus
 Kiajemi cha kisasa: کوروش kurosh
 Kiebrania: כורש koresh
 Kiitalia, Kihispania: Ciro chiro, siro

Majina
550 KK

Makala hii inahusu mwaka 550 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 6 KK
530 KK

Makala hii inahusu mwaka 530 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 6 KK
Mchani

Michani au mikenge ni miti ya jenasi Albizia katika nusufamilia Mimosoideae ya familia Fabaceae, lakini spishi nyingine zina majina kama mporojo, mkami na mkalala. Spishi nyingi ni miti midogo, lakini spishi kadhaa ni kubwa sana (k.m. Mchani-mbawe). Majani yao yana sehemu nyingi na maua yana stameni zilizo ndefu kuliko petali. Kwa kawaida stameni ni shaufu na petali hazionekani sana.

Spishi za Afrika
 Albizia adianthifolia, Mchani-mbawe, Mchani-mbao au Mchapia-tumbili (Flat-crown)
 Albizia altissima
 Albizia amara (Bitter albizia)
 Albizia androyensis
 Albizia angolensis
 Albizia anthelmintica, Mporojo
 Albizia antunesiana, Mkami
 Albizia arenicola
 Albizia atakataka
 Albizia aurisparsa
 Albizia aylmeri
 Albizia balabaka
 Albizia bernieri
 Albizia boinensis
 Albizia boivinii
 Albizia brevifolia
 Albizia chevalieri
 Albizia commiphoroides
 Albizia comorensis
 Albizia coriaria, Mugavu
 Albizia divaricata
 Albizia eriorhachis
 Albizia ferruginea
 Albizia forbesii
 Albizia glaberrima, Mkenge-maji, Mgelenge, Mkumba-mbega au Mshai-mamba
 Albizia grandibracteata
 Albizia greveana
 Albizia gummifera, Mchani-mbao au Mshai
 Albizia harveyi, Mkami Majani-mundu
 Albizia isenbergiana
 Albizia jaubertiana
 Albizia laurentii
 Albizia lebbeck, Mkenge au Mkingu
 Albizia letestui
 Albizia mahalao
 Albizia mainaea
 Albizia malacophylla
 Albizia masikororum
 Albizia morombensis
 Albizia mossamedensis
 Albizia numidarum
 Albizia obbiadensis
 Albizia obliquifoliolata
 Albizia odorata
 Albizia perrieri
 Albizia petersiana, Mkalala
 Albizia polyphylla
 Albizia rhombifolia
 Albizia sahafariensis
 Albizia saman, Mafura (Rain tree)
 Albizia schimperiana, Mduka au Mruka
 Albizia suluensis (Zulu albizia)
 Albizia tanganyicensis
 Albizia tulearensis
 Albizia vaughanii
 Albizia verrucosa
 Albizia versicolor, Mchani-ndovu au Mduruasi
 Albizia viridis
 Albizia welwitschii
 Albizia zimmermannii
 Albizia zygia, Nongo

Picha

Mharagwe na jamaa
Umedi

Umedi ilikuwa nchi na milki ya kihistoria na sehemu kubwa ya eneo lake lilikuwa ndani ya Uajemi ya magharibi ya leo.

Kiasili ni jina linalojumlisha makabila mbalimbali yaliyofika katika Iran ya leo mnamo mwaka 2500 KK. Mnamo mwaka 600 KK Wafalme wa Umedi waliweza kupanua milki yao na kutawala sehemu kubwa za Mashariki ya Kati. Mwaka 539 KK milki yao ilitwaliwa na Koreshi Mkuu na kuendelea kama sehemu ya milki ya Uajemi.

Wafalme wakuu wa Uajemi waliendelea kama "wafalme wa Waajemi na Wamedi" na hivyo jina la Umedi na Wamedi linapatikana mara kadkhaa katika maandiko ya Biblia ya Kiebrania.

Lugha ya Kimedi 
Mwanahistoria Strabo wa Ugiriki ya Kale alisema ya kwamba Kimedi na lugha nyingine za Kiajemi zinafanana.

"Jina la Ariana linataja maeneo zaidi kuliko Uajemi na Umedi, lakini pia Baktria na Sogdia upande wa kaskazini; maana hao wote huzungumza takriban lugha moja ingawa kuna tofauti ndogo za kieneo."

Tanbihi 

Madola
Uajemi ya Kale
Nchi za kihistoria za Asia
Historia ya Uajemi
Nabii Hagai

Nabii Hagai (kwa Kiebrania חַגַּי, Ḥaggay au "Hag-i", yaani Sikukuu yangu; kwa Kigiriki: Ἀγγαῖος; kwa Kilatini Aggeus) ni mmojawapo kati ya manabii wa Israeli, aliyetoa ujumbe wake miezi ya mwisho ya mwaka 520 KK tu, akihimiza pamoja na nabii Zekaria ujenzi mpya wa hekalu la Yerusalemu baada ya Wayahudi kurudi toka uhamisho wa Babeli. 

Hatimaye kazi hiyo ilikamilika na hekalu likatabarukiwa mwaka 515 KK.

Maandishi
Kitabu chake ni kati ya Manabii Wadogo 12 wa Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania), kwa hiyo pia kinapatikana katika Agano la Kale, sehemu ya kwanza ya Biblia ya Kikristo.

Heshima baada ya kifo 
Tangu kale Hagai anaheshimiwa kama mtakatifu, hasa tarehe 16 Desemba lakini pia 29 Desemba, au 4 Julai au 16 Julai au 31 Julai.

Tazama pia 
Kitabu cha Hagai
Manabii Wadogo
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
 Carroll Stuhlmueller, Haggai and Zechariah: Rebuilding With Hope. Edinburgh: The Handsel Press Ltd., 1988. ISBN 978-0-905312-75-0.

Viungo vya nje 
 Prophet Haggai Orthodox icon and synaxarion

H
H
H
Nabii Zekaria

Zekaria (kwa Kiebrania זְכַרְיָה, Zekaria, "YHWH amekumbuka"; kwa Kigiriki Ζαχαρίας, Zakharias; kwa Kilatini Zacharias; kwa Kiarabu زكريا Zakariya au Zakkariya) alikuwa kuhani wa Israeli, pia nabii wa Mungu mjini Yerusalemu kati ya mwaka 520 KK na 518 KK. 

Habari zake zinapatikana hasa katika kitabu chake, cha 11 kati ya vile 12 vya Manabii Wadogo katika Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania) na kwa hiyo pia katika Agano la Kale la Biblia ya Kikristo.

Humo (Zek 1:1) anajitambulisha kama "mwana wa Berakia, mwana wa Iddo", ingawa kitabu cha Ezra (Ezra 5:1 na 6:14) kinamuita tu "mwana wa Iddo".

Kazi ya nabii huyo, iliyoanza wakati uleule alipotabiri nabii Hagai, ni mwanzo wa kipindi cha mwisho cha unabii katika Israeli kabla ya ujio wa Yohane Mbatizaji na Yesu Kristo.

Tofauti na Hagai, Zekaria hakuishia upande wa ujenzi mpya wa hekalu la Yerusalemu, bali alisisitiza pia utakaso wa waamini na ibada zao.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 6 Septemba lakini pia 8 Februari na 31 Julai.

Mazingira 
Kabla ya uhamisho wa Babeli, ujumbe wa manabii ulitishia mara nyingi adhabu ya Mungu kwa uasi wa taifa lake.

Wakati wa uhamisho ujumbe ulikuwa wa faraja zaidi.

Ule wa Hagai na Zekaria ulilenga ustawi wa Wayahudi ambao walikuwa wamerudi Yerusalemu mwaka 538 K.K. ili kujenga upya hekalu, lakini walichelewa kutekeleza azma yao, kutokana na upinzani na mahangaiko ya kujipatia riziki katika mazingira magumu.

Mbaya zaidi, walikaribia kukata tamaa. 

Kwa changamoto ya manabii wao, gavana Zerubabeli na kuhani mkuu Yoshua waliongoza wananchi kukazania ujenzi huo na kuukamilisha mwaka 515.

Muhtasari wa kitabu 
Kitabu kina sehemu mbili tofauti sana, yaani sura 1-8 halafu 9-14.

Sura nane za kwanza zinaleta njozi kadhaa kuhusu mwanzo mpya wa Wayahudi mjini Yerusalemu.

Sura nyingine sita zinatokana na mazingira tofauti (ya karne ya 4 K.K.) na kuleta njozi juu ya ujio wa Masiya na siku za mwisho.

Sura hizo zina mtindo wa kiapokaliptiko na wataalamu wengi wanasema ni kazi ya nabii mwingine wanayemuita Zekaria wa pili.

Tazama pia
Kitabu cha Zekaria
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
 The Student Bible, NIV. Michigan: Zondervan Publishing House, 1992.
 D. Guthrie, (ed.) New Bible Commentary. New York: Eerdmans Publishing Company, 1970.
 Stephen G. Dempster, Dominion And Dynasty: A Theology Of The Hebrew Bible. Illinois: Intervarsity Press, 2003. ISBN 978-0-8308-2615-5
 Carroll Stuhlmueller, Haggai and Zechariah: Rebuilding With Hope. Edinburgh: The Handsel Press Ltd., 1988. ISBN 978-0-905312-75-0.

Viungo vya nje 

Watu wa Biblia
Watakatifu wa Israeli
Manabii wa Agano la Kale
Manabii katika Uislamu
Marduk

Marduk ni jina la mungu mlinzi wa mji wa Babeli (Mesopotamia, leo Iraki). Pamoja na uenezi wa mamlaka ya Babeli katika Mesopotamia ya kale Marduk aliongezewa ibada na heshima na kuitwa mungu mkuu kuliko miungu wote katika dini ya Babeli. Ishara zake zilikuwa joka lake na aina ya jembe.

Historia 
Kiasili Marduk alikuwa mungu mlinzi wa mji Babeli tu. Mfalme Hammurapi I alifaulu kupanua utawala wake juu ya madola-miji mingine ya Mesopotamia. Hapo alimtangaza Marduk kama mungu mkuu juu ya miungu yote mingine.

Wafalme wote wa Babeli walipaswa kushika mikono ya sanamu ya Marduk wakati wa kusimikwa. 

Mfalme wa mwisho wa Babeli hakukubaliwa na makuhani wa Marduk kwa sababu alitaka kubadilisha ibada, lakini mfalme Koreshi II wa Uajemi aliyetwaa mji alishika mikono ya sanamu akapokewa kama mfalme wao.

Mitholojia 
Katika masimulizi ya Enūma elish kuna maelezo yafuatayo juu ya Marduk:

Mungu Ea alimzaa Marduk akampaa tabia za kimungu na bao za maandiko zinazotunza siri zote za wakati ujao.

Miungu wazee walisumbuliwa wakati ule na makelele ya miungu vijana; hivyo Tiamat mama wa miungu na Abzu baba wa miungu wote waliamua kuamgamiza miungu vijana wote. Lakini Ea aliwazuia akamwua Apsu. 

Tiamat alizaa majoka mengi kama wasaidizi dhidi ya watoto wake. Hapa kulikuwa na mkutano wa miungu vijana waliomchagua Marduk kama mkuu wao wakamwahidi atakuwa bwana wao akiwaokoa.

Hivyo Marduk alimshambulia Tiamat akampasua pande mbili. Kutokana na nusu zake alianzisha mbingu na nchi. Miungu wengine walimfanya mfalme wao. Marduk alijenga kiti chake cha enzi mjini Babeli ambayo sasa ikawa kitovu cha ulimwengu.

Baada ya kuanzisha dunia Marduk pamoja na babaye Ea walimwumba mwanadamu kwa udongo na damu ya joka.  

Wataalamu wanafikiri ya kwamba masimulizi yale yalitungwa na makuhani wa Babeli kwa lengo la kumtangaza Marduk kama mungu mkuu kwa miungu mingi iliyoabudiwa katika miji ya Mesopotamia iliyokuja chini ya mamlaka ya Babeli na kuchukua nafasi ya mitholojia mbalimbali za miji ile

Majina ya miungu mingi katika masimulizi yalijulikana tayari kutoka dini ya Sumeri iliotangulia kutawala Mesopotamia kabla ya Babeli.

Marejeo 

Miungu wa Mesopotamia
Babeli
Tao (usanifu)

Tao ni sehemu ya jengo ambako kuna uwazi uliofunikwa juu kwa umbo la upinde.

Tao linaweza kuwa na umbo la sehemu ya duara au la kuchongoka. 

Linatumika sana katika majengo ya dini, lakini asili yake ni tofauti, kwa sababu lilikuwepo tangu zamani sana, hata kabla ya ustaarabu wa Ugiriki wa Kale.

Usanifu
January Makamba

January Makamba (alizaliwa 28 Januari 1974) ni mwanasiasa na Mbunge wa Jamhuri ya Muungano wa Tanzania kwa tiketi ya Chama Cha Mapinduzi. Anawakilisha Jimbo la Bumbuli, katika wilaya ya Lushoto, mkoa wa Tanga. 

Alifaulu katika uchaguzi mkuu wa tarehe 31 Oktoba 2010 bila mpinzani kwa tiketi ya Chama cha Mapinduzi. Mwaka 2015 alijaribu kupata nafasi ya mgombea wa urais kwa chama cha CCM . Alirudi kwenye bunge 2015 na 2020 tena bila kuchaguliwa akiwa mgombea pekee. 

Chini ya rais John Pombe Magufuli aliwahi kuwa Waziri wa Mazingira (2016-2019). Mwaka 2021 alipata kuwa waziri wa nishati katika baraza la mawaziri chini ya rais Samia Suluhu Hassan.

Marejeo

Viungo vya nje

Wanasiasa wa Tanzania
Wabunge wa Tanzania
Mfungo wa Krismasi

Mfungo wa Krismasi ni siku za toba zinazozingatiwa na Kanisa la Mashariki katika kuandaa sherehe ya Krismasi.

Unafanana na Majilio katika Kanisa la Magharibi, isipokuwa unachukua siku 40 na kukazia utukufu wa umwilisho wa Mwana wa Mungu.

Mfungo unaanzia tarehe 15 Novemba na kuendelea hadi tarehe 24 Desemba.

Tanbihi

Viungo vya nje

Sunday of the Forefathers Orthodox icon and synaxarion
Sunday before the Nativity
Eve of the Nativity

Mwaka wa Kanisa
Waorthodoksi
Ukristo wa Mashariki

Ukristo wa Mashariki ni jina linalojumlisha madhehebu yote ya Ukristo yaliyotokea upande wa mashariki wa Bahari ya Kati na nje ya Dola la Roma yakiwa na mielekeo tofauti na ile ya Kanisa la Magharibi, ambalo ndilo aina ya Ukristo iliyoenea zaidi duniani pamoja na ustaarabu wa magharibi ulioathiriwa nayo.

Unajumlisha hasa makanisa ya Waorthodoksi wa Mashariki na Waorthodoksi, ambayo yalitengana na Kanisa la Magharibi hasa katika karne ya 5 na karne ya 11, lakini pia Makanisa Katoliki ya Mashariki ambayo yana ushirika kamili na Papa na Kanisa Katoliki lote.

Makanisa hayo yanatofautiana sana kwa sababu toka mwanzo yalizingatia utamadunisho wa imani katika jamii husika. Hata hivyo yana sifa nyingi za pamoja katika teolojia, liturujia, maisha ya Kiroho, sheria n.k.

Kwa sasa wanajumuisha waamini milioni 300 hivi duniani kote.

Yale makubwa zaidi ni Kanisa la Kiorthodoksi la Kirusi na Kanisa la Kiorthodoksi la Ethiopia.

Marejeo
 
 Julius Assfalg (ed.), Kleines Wörterbuch des christlichen Orients ,   Wiesbaden 1975

Viungo vya nje
 Eastern Christian Churches 
 Eastern Catholics   Information concerning Christians of Eastern rites who are in communion with, and under the jurisdiction of, the Pope, the Bishop of Rome.
 A site advocating unity between Eastern and Oriental Orthodox Christians.
 Eastern Christian Bible Resources - contains Lamsa Bible and more 
 Byzantine Chant Studies Page
 The Greek Orthodox Church in Canada 
 Christos Jonathan Hayward, Eastern Orthodox author and theologian
 Syro Malankara Catholic Church, International Homepage —Eastern Syrian Church in India
 Reportage on Eastern Churches, by Enrico Martino
 OrthodoxWiki
 Prologue from Ohrid - (Saints of the Orthodox Church) 
 Orthodox Church Fathers
 Eastern Rites: A family tree 

Historia ya Ukristo
Ukristo
Waorthodoksi
Waorthodoksi wa Mashariki
Mstafeli

Mstafeli ni mti mdogo wa familia Annonaceae. Matunda yake yanayolika huitwa mastafeli. Mti huu una maua madogo ya rangi ya njanokijani yenye petali nene. Matunda yana umbo wa yai au figo na rangi ya majani na yana miiba myororo. Nyama ni nyeupe yenye ladha tamu na chachu. Mbegu zake ni nyeusi na kubwa kiasi.

Picha

Mparachichi na jamaa
Kambisi II

Kambisi II (Kiajemi: کمبوجيه دوم ‎kambujie dovom) (*mnamo 558 KK; + Machi 522 KK) alikuwa mfalme wa wafalme wa milki ya Uajemi. Alikuwa mwana wa Koreshi Mkuu aliyeanzisha nasaba ya Akhameni.

Kambisi alipanusha milki aliyorithi kutoka babake Koreshi kwa kuvamia Misri na kuiunganisha na dola yake. 

Kambisi alikuwa mwana wa kwanza wa Koreshi alipokea jina lake kutokana babu yake Kambisi I. Baada ya kutwaa Babeli Koreshi alitaka kumfanya mwanawe kuwa mfalme mdogo juu ya Babeli. Lakini hapa tunasikia kutoka Herodoti ya kwamba mpango huu ulishindikana; wakati alipotaka kushuhudia mara ya kwanza sherehe ya mwaka mpya alifika akivaa sare za kijeshi. Tendo hili lilikasirisha makuhani wa Babeli na Koreshi alimwondoa katika nafasi kama mfalme mdogo. Lakini baadaye alimtangaza rasmi kama mfuasi wake na baada ya kifo cha Koreshi Kambisi alikuwa mfalme wa wafalme mwaka 529.

Katika miaka iliyofuata alipanga vita dhidi ya Misri iliyokuwa dola kubwa la mwisho katika sehemu zile za dunia zisizotawaliwa bado na Uajemi. Kabla ya kuanza vita alifanya mapatano na watawala kadhaa Wagiriki waliomsadia jahazi na pia na Waarabu wa Sinai waliompatia maji wakati wa kuvuka jangwa. 

Mwaka 526 KK ulifuata uvamizi wa Misri. Kambisi alimshinda Farao Psamtik III mnamo mwaka 525 KK katika mapigano ya Pelusium na mji mkuu Memphis ilitwaliwa mara baadaye. 

Kambisi alikuwa Fara mpya wa Misri akakaa hapa miaka mitatu. Akamwoa binti wa mfalme wa Misri. Alijaribu pia kuvamia Nubia upande wa kusini lakini hakufaulu. Katika kipindi hiki kilitokea uasi dhidi mfalme huko Uajemi na Kambisi aliamua kurudi haraka. Njiani alikufa. Taarifa zinatofautiana ama alijiua aliposikia ya kwamba wapinzani wake wameshinda lakini Herodoti anaandika ya kwamba alijijeruhi kwa ajali na kufa kutokana na homa ya kidonda. 

Viongozi wa Uajemi
Khorezmia

Khorezmia (pia: Chorasmia) ni eneo la kihistoria upande wa kusini wa Ziwa Aral. Kiini chake ni oasisi kubwa kwenye delta ya mto Amu Darya unapoingia Ziwa Aral. Upande wa mashariki kuna jangwa la Kyzylkum na upande wa magharibi nyanda za juu za Ustyurt. Leo hii eneo limegawiwa kati ya nchi za Uzbekistan, Kazakhstan na Turkmenistan.

Wakazi wake walikuwa watu wenye lugha karibu na Kiajemi lakini tangu zama za Kati makabila ya Kituruki yaliingia huko hadi Kiajemi kilipotea.

Historia
Katika historia tangu karne ya 6 KK Khorezmia ilikuwa kitovu wa falme mbalimbali. Ni pamoja pa mahali panapotajwa kama sehemu ambako dini ya Uzoroasta ilianzishwa. Msingi wa nguvu yake ilikuwa maji ya mto katika mazingira ya jangwa, rutuba ya ardhi na kilimo cha umwagiliaji. 

Tangu mfalme Koreshi Mkuu ilitawaliwa kama jimbo la Uajemi lakini iliweza kurudisha uhuru wake. Tangu uvamizi wa Waarabu mwaka 712 ilikuwa chini ya utawala wa Kiislamu na polepole watu wake walipata kuwa Waislamu. Uvamizi wa Wamongolia ulileta uharibifu mwingi.

Tangu karne ya 16 Khorezmia ilipata tena kitovu cha kisiasa katika Dola la Khiva lililoendelea hadi mwaka 1920 ilipoingizwa katika Umoja wa Kisovyeti.  

 
Nchi za kihistoria za Asia
Jiografia ya Uzbekistan
Jiografia ya Turkmenistan
Pasargadi

Pasargadi  (pia: Pasargadae, fa. پاسارگاد pasargad) ni mahali pa kihistoria katika jimbo la Fars nchini Uajemi (Iran). Hapa ilikuwepo mji mkuu wa Koreshi Mkuu aliyeanza kuijenga mnamno mwaka 546 KK baada ya kuunganisha Umedi na Uajemi. 
Wakati ule Koreshi alijiita "Mfalme wa Wamedi na Waajemi" alitaka kuwa na mji mkuu katika kila kati ya sehemu mbili za ufalme wake akitumia Ekbatana kama mji mkuu katika Umedi wakati wa joto na alianzisha Pasargadi kama mji wake katika sehemu ya uajemi kwa ajili ya majira ya baridi.

Hadi kifo cha Koreshi ujenzi wa mji haukukamilishwa bado; wafuasi waliendelea lakini mfalme Dario I alianzisha mji mkuu mpya katika Persepolis.

Kati ya maghofu kuna kaburi 1 iliyotunzwa vizuri na kuaminiwa ni kaburi la Koreshi Mkuu.

Picha za Pasargadi

Viungo vya Nje

 .
 .
 .
 .
 .
 .
 
 .
 .
 .
 
 

Uajemi ya Kale
Ekbatana

Ekbatana (pia Ecbatana; kwa Kifarsi: هگمتانه hagmatane) ni mji wa kihistoria katika Uajemi. Leo hii iko ndani ya eneo la mji wa Hamadan. 

Kufuatana na taarifa ya Herodoti ilikuwa mji mkuu wa Astyages, mfalme wa mwisho wa Umedi na baada ya uvamizi wa Koreshi Mkuu mmoja kati ya miji mikuu miwili ya mfalme huyo.

Marejeo 

Miji ya Biblia
Uajemi ya Kale
Baktria

Baktria  ilikuwa eneo la kihistoria katika Asia ya Kati. Kitovu chake kilikuwa mji wa Balkh katika kaskazini ya Afghanistan ya leo. 
Inaaminiwa ya kwamba dini ya Uzoroasta ilianzishwa hapa.

Koreshi Mkuu alivamia Baktria manmo 538 KK na kuifanya jimbo la Uajemi. Ilikuwa maarufu kwa farasi zake na rutba ya ardhi. Baada ya mwisho wa milki ya Uajemi ya Kale kutokana na vita za Aleksanda Mkuu Baktria ilikuwa sehemu ya milki ya Waseleuki. Mnamo mwaka 240 KK gavana Mgiriki alitangaza uhuru wa eneo lake na kuanzisha Baktria ya Kigiriki iliyopanukahadi kutwala sehemu zote za Afghanistan ya leo hadi bonde la mto Indus. Lakini Wagiriki wachache walishindwa kuendeleza utawala wao walivamiwa na kushindwa na  makabila ya Asia Kati.

Baada ya watawala waliobadilikabadilika hadi uvamizi wa Waarabu tangu mwaka 663. Kuanzia sasa eneo la Baktria ilikuwa sehemu ya milki za Waislamu ikaishia kuwa na historia ya pekee.  

Jiografia ya Afghanistan
Sogdia

Sogdia au Sogdiana (Gir. Σογδιανή) ilikuwa eneo la kihistoria katika Asia ya Kati ng'ambo ya mto Oxus, milima ya Altai inapoanza. Eneo lake leo hii limegawanywa kati ya nchi za Uzbekistan na Tajikistan. Tajikistan huwa hadi leo na mkoa wa Sughd (Суғд).

Zamani za kabla ya Kristo kuzaliwa mara nyingi iliunganishwa na Baktria. Kati ya miji yake muhimu kuna Samarkand na Bukhara. Katika karne kabla ya Kristo ilikaliwa na Wasogdia waliotumia lugha iliyokuwa karibu na Kiajemi na Sogdia ilikuwa jimbo la milki ya Uajemi. 

Baadaye makabila ya Waturki waliingia hadi lugha zao ziliipata kipaumbele hadi leo.

Viungo vya Nje
 "Sogd" 

Asia ya Kati
Uzbekistan
Tajikistan