LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Andy Warhol

Andy Warhol (jina la kuzaliwa ni Andrew Warhola, 6 Agosti 1928- 22 Februari 1987) alikuwa kati ya wasanii mashuhuri wa Marekani katika sehemu ya pili ya karne ya 20. Anakumbukwa kama mwanzilishaji wa mtindo wa Pop Art alioitekeleza katika picha na filamu.

Asili zake 
Alizaliwa Pittsburgh kwenye jimbo la Pennsylvania. Wazazi walikuwa wahamiaji kutoka Slovakia baada ya Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia na baba alifanya kazi katika migodi ya makaa.

Msanii wa matangazo 
Baada ya shule Andy alisoma uchoraji kwenye Carnegie Institute of Technology mjini Pittsburgh (sasa Carnegie Mellon University). 1949 alihamia New York City akawa mchoraji kwa ajili ya magazeti na biashara ya matangazo. Tangu 1952 alianza kuonyesha michoro yake katika maonyesho. Alipata jina nzuri akaajiriwa na kampuni ya muziki RCA Records na kutunga kawa kwa sahani za santuri.

Kubuni Pop Art 
Tangu 1960 alianza kutumia teknolojia ya kuchapisha kwa kutumia sten seli ya kitambaa. 

Alitumia picha zilizopatikana katika mazingira ya kila siku. Aliona wasanii wenzake mara nyingi walichora picha zisizoeleweka na watu wa kawaida. Kinyume chake aliamua kutumia picha zilizopo katika mazingira ya watu akilenga kwa "popular art" - au Pop Art. Hapa aliona sawa kutumia picha za kila siku zilizokuwa mara nyingi matangazo ya kibiashara. Alichora chupa za Coca Cola na bidhaa nyingine. Kati ya picha mashuhuri ni ile ya kopo la supu ya nyanya ya Campbell Tomato Soup. 

Katika chapa zake aliendelea kutumia picha za mazingira ya kila siku kutoka matangazo au magazeti akirudia sehemu ya picha tena na tena na kubadilisha rangi. Mfano ni chapo ya Marylin Monroe. 

Mwanzoni watu hawakuelewa picha zake wakidai eti hii si sanaa lakini baada ya muda watu waliongezeka waliomwelewa na kumpenda.

Warhol alianza pia kupiga filamu fupifupi.

Wasanii wa Marekani
Waliozaliwa 1928
Waliofariki 1987
Wachoraji wa Marekani
Frank Lloyd Wright

Frank Lloyd Wright (8 Juni 1867 – 9 Aprili 1959) alikuwa msanifu majengo nchini Marekani aliyekuwa maarufu mwanzoni wa karne ya 20. Alilenga kubuni majengo kulingana na mazingira asilia ya mahali ("organic architecture").

Alisoma usanifu majengio kwenye chuo kikuu cha Wisconsin lakini aliondoka 1887 bila cheti. Alipata kazi kwa wasanifu mbalimbali na kuanza kampuni yake 1893.

Katika falsafa yake alilenga kujenga nyumba inayofaa mazingira yake. Hii inaonekana katika nyumba ya maporomoko (Falling Water) alipojenga nyumba juu ya poromoko ya mto bila kulizuia.

Kwa jumla alibuni zaidi ya 1,000 na kutekeleza majengo zaidi ya 400.

Waliozaliwa 1867
Waliofariki 1959
Wasanii wa Marekani
Wasanifu
Plato

Plato (kwa Kigiriki: Πλάτων, Platon; 427 KK - 347 KK) alikuwa kati ya wanafalsafa muhimu zaidi wa Ugiriki ya Kale, akiwa mwanafunzi wa Sokrates na mwalimu wa Aristoteles. 

Alibuni mawazo mengi yenye maana hadi leo. Wanafalsafa wa kisasa wamesema ya kwamba falsafa yote inamtegemea Plato.

Aliandika mafundisho yake kwa umbo la majadiliano - yaani watu wawili au zaidi wanajadili mawazo wakikubaliana au kutokubaliana nayo. Kwa njia hiyo Plato alipenda kueleza fikra zake.

Mara nyingi Sokrates ni msemaji mkuu katika majadiliano ya Plato. Huonyeshwa akiwauliza watu juu ya yale wanayoyaamini akiendelea kuuliza maswali kama mawazo yao yanalingana na mantiki. Haieleweki ni kiasi gani Plato alitumia kweli mafundisho ya Sokrates mwenyewe au kama alimtumia zaidi kifasihi kama mhusika akieleza fikra zake Plato kupitia mdomo wa Sokrates wa majadiliano.

Kati ya maandiko muhimu zaidi ya Plato ni "Politeia" yaani "kuhusu dola".

Dhana na vitu 
Katika falsafa ya Plato kuna tofauti muhimu kati ya dhana na kitu. Dunia ya kweli ni dunia ya dhana.

Wanafalsafa wa Ugiriki ya Kale
Watu wa Ugiriki
Indus (mto)

Mto Indus {Kiurdu: سندھ Sindh; Kipunjabi Sindhu; Kihindi na Sanskrit: सिन्धु Sindhu; Kifarsi: حندو Hindu; Kigiriki: Ινδός Indos} ni mto mrefu wa Bara Hindi na mto mkubwa nchini Pakistan. 

Chanzo chake kipo katika China (Tibet) ikiendelea kupitia Uhindi na Pakistan. Jina la Uhindi limetokana na jina la mto.

Maji ya Indus hutumiwa kwa mwagiliaji ni uti wa mgongo kwa sehemu kubwa ya kilimo cha Pakistan.

Viungo vya Nje 

 Blankonthemap The Northern Kashmir WebSite
 Bibliography on Water Resources and International Law  See Indus River. Peace Palace Libray
 Northern Areas Development Gateway 
 The Mountain Areas Conservancy Project 
 Indus River watershed map (World Resources Institute) 
 Indus Treaty 
 Baglihar Dam issue 
 Indus
 Indus Wildlife

Mito ya Uhindi
Mito ya Pakistan
Treni

Treni (kutoka Kiingereza train; huitwa pia gari la moshi au garimoshi) ni chombo cha usafiri kwenye reli za garimoshi. Pia anaendesha hili jombo anaitwa nahodha.

Treni inamaanisha jumla ya mabehewa inayovutwa au kusukumwa na injinitreni kwenye njia ya reli. Mfumo wa usafiri kwa treni huitwa kwa kifupi reli.

Mabehewa haya yanaweza kubeba watu au mizigo, hivyo kuna tofauti kati ya treni ya abiria na treni ya mizigo.

Mahali ambako treni inasimama na kupokea abiria au mizigo huitwa kituo cha reli.

Picha 

Reli
Muhindi

Muhindi (pia: mhindi) ni mmea wa familia ya nyasi katika ngeli ya monokotiledoni. Mbegu za mhindi ni mahindi ambayo ni chakula muhimu katika sehemu nyingi za dunia pamoja na Afrika ya Mashariki na Afrika ya Kusini.

Asili ya muhindi 
Mhindi ni kati ya nafaka ya kwanza kulimwa kama chakula cha binadamu. Asili yake ni Amerika ya Kati ulipogundiliwa na  Maindio. Wahispania walipeleka nafaka hii Ulaya; taarifa za kwanza za mashamba ya muhindi katika Hispania zilipatikana mwaka 1525 yaani miaka michache tu baada ya safari ya Kolumbus.

Katika Afrika mmea huu ulifika kupitia Wareno. Maelezo ya jina la muhindi/mhindi yaani etimolojia yake kuna wezekano mkubwa ya kwamba jina hili linahifadhi imani ya Wazungu ya kuwa Kolumbus alifika Uhindini ya Asia na Wahispania pamoja na Wareno waliendelea kuita nchi mpya "India" kwa miaka mingi. Hivyo nafaka kutoka "India" ile iliingia katika Kiswahili kwa jina lililolingana na imani ya Wareno kuhusu asili yake. Jina hili ni sawa na jina la Kifaransa "froment des Indes" (ngano ya Uhindi) au "Indian corn" jinsi inavyoitwa katika Kiingereza cha Marekani (kwa kawaida leo kifupi "corn"). Lakini katika nchi nyingi jina la Kiindio la "maiz" limeenea kutoka neno la Kiindio "mahiz" katika lugha ya taino kwenye kisiwa cha Haiti. Ilhali historia ya kufika kwa muhindi katika Afrika ya Mashariki haijulikani kikamilifu kuna pia uwezekano ya kwamba wenyeji walijua ni nafaka kutoka mbali na wenyewe walichagua jina "Uhindi" kama ishara ya asili ya mbali.

Tabia 
Muhindi ni nafaka inayolimwa kwa wingi zaidi duniani. Mavuno ya dunia ya mwaka 2005 yalileta matokeo yafuatayo: mahindi tani milioni 710.3; mchele tani milioni 628.5 na ngano tani milioni 620.0.

Sababu ya kupendelea muhindi ni kivuno kikubwa. Dunia muhindi inaleta kwa wastani mahindi tani 47.5 kwa hektari moja. Hii inashinda mpunga unaoleta mchele wastani tani 40/ha na ngano yenye tani 29/ha.  

Kwa jumla kuna tofauti katika matumizi:
- nchi za viwanda hulima muhindi hasa kama chakula cha wanyama; hapa mhindi wote huvunwa ukitumiwa kama sileji. 
- nchi zinazoendelea hutumia zaidi mahindi yaani nafaka yake kama chakula cha kibinadamu.

Marejeo

Nyasi na jamaa
Mimea ya mazao
Nafaka
Wali

Kwa Wali kama cheo tazama "liwali"

Wali ni chakula kitokanacho na nafaka, hasa mbegu ya mpunga inayoitwa mchele, baada ya kazi ya kuikoboa yaani kutoa maganda yake.

Neno "wali" hutumiwa pia kwa nafaka za mtama au ngano zikipikwa, lakini kwa kawaida watu huelewa wali wa mchele.

Wali ni kati ya vyakula muhimu zaidi duniani. Kama chakula cha watu inashindana kidunia na ngano. Hasa watu wa Asia ya Mashariki na Asia ya Kusini hutegemea wali kama chakula cha kila siku. 

Katika Afrika wali ni chakula cha pekee kwa watu wengi, isipokuwa pale ambako mpunga unalimwa. Nje ya hapo wali ni chakula cha sikukuu au cha nafasi ya pekee au ya matajiri. 

Katika Afrika ya Mashariki chakula kinachopendwa ni kuku kwa wali au samaki kwa wali. Chakula cha pekee kabisa ni pilau ambayo ni wali unaochanganywa na viungo maalumu na nyama.

Upishi
Kuna njia mbalimbali za kupika wali. Mara nyingi hupikwa katika maji. Wapishi hupima kikombe kimoja cha mpunga na vikombe viwili vya maji na kupika hadi maji yamekwisha, hapo basi wali huwa umeiva. Wengine hupendelea kuonja mara kwa mara mpaka wameridhika. Kuna pia sufuria za umeme maalum, hasa kwa upishi wa wali.

Katika nchi kama Hispania mpunga kwanza hukaangwa katika mafuta na maji huongezwa baadaye. 

Watu wengine wanapendelea kutumia supu badala ya maji kwa kuongeza utamu wa wali. Wengine hutumia pia tui la nazi.

Aina mbalimbali za mpunga huleta vyakula tofauti. Kuna wali unaotokea laini sana na aina nyingine unatokea imara zaidi.

Marejeo

Viungo vya nje
Mapishi Afrika Mashariki ya wali wa nazi 

Chakula
Maziwa

Maziwa ni kiowevu cheupe kinachotolewa na majike wa mamalia kama lishe kwa ajili ya watoto wao. Wanyama wadogo hulishwa maziwa katika miezi ya kwanza ya maisha yao hadi kuzoea chakula cha kawaida.

Nje ya lishe ya wanyama changa, maziwa hutumiwa na binadamu kama kinywaji na chakula. Watu hufuga wanyama wanaotoa maziwa, hasa ng'ombe, kwa kusudi la kukamua maziwa yao. Wanyama wengine wanaofugwa na kukamuliwa kwa maziwa yao ni mbuzi, kondoo na ngamia, farasi, punda na nyati.

Maziwa hunywewa au kuungwa katika upishi wa chakula. Tatizo la matumizi ya maziwa ni ya kwamba yanabadilika haraka. Inakamuliwa pamoja na vidubini ndani yake na pia vidubini vilivyomo hewani hupenda kuingia ndani yake kwa sababu maziwa yana lishe nyingi. Vidubini hivi vinasababisha kuchachuka kwa maziwa; mara nyingi ladha inaweza kubadilika kwa namna isiyotakiwa. 

Kwa hiyo maziwa yanayotolewa kwenye viwanda vya maziwa hupata upasteurishaji na hutunzwa kwenye baridi chini ya kiwango cha sentigredi 7. Katika mazingira asilia maziwa yaliyochachuka hunyewa au, kama yameganda, huliwa.

Katika nchi nyingi maziwa hugandishwa na kukaushwa kuwa jibini. Maziwa katika umbo la jibini hutunzwa muda mrefu na ni chakula bora. Njia nyingine ya kutunza maziwa ni kuondoa maji ndani yake kabisa na kutunza unga la maziwa.

Mafuta ya maziwa hutolewa mara nyingi kuwa krimu au siagi.

Chakula
Vinywaji
Kizio

Kizio ni kiasi cha upimaji ambacho kimekubaliwa kutumika kama kipimo sanifu. Jumla la vitu hugawiwa kwa vizio vilevile kwa kusudi ya kulinganisha jumla hii na kiasi kingine cha kiti kilekile.

Kwa mfano urefu unaweza kupimwa kwa njia mbalimbali. Kulinganisha uzito wa bidhaa kunahitaji vizio vilivykubaliwa. 

Zamani watu walikuwa na vizio vya upimaji tofauti kila mahali.

Vipimo sanifu vya kimataifa 
Tangu karne ya 19 kuna utaratibu wa vipimo sanifu vya kimataifa (SI) na vizio vyao ni vilevile kote duniani. 
 Vizio vya upimaji wa urefu ni mita, kilomita au sentimita. 
 Vizio vya upimaji vya uzani ni gramu, kilogramu na tani.
 Vizio vya upimaji vya mjao ni lita, mililita.
 kuna vizio vingine kwa kila tabia inayohitaji kupimwa.

Vizio vingine 
Vipimo vya SI vimekubaliwa zaidi na zaidi lakini si vyote katika kila nchii kwa sababu kuna bado desturi za kitaifa zinazopendelea vizio wanavyozoea tangu kale.

Nchi zilizoathiriwa na Uingereza pamoja na Marekani huendelea kutumia vizio vya vipimo va Uingereza kama futi, inchi na maili kwa urefu, galoni kwa mjao au pauni (ratili) kwa uzani. Vizio hivi vinaendelea kutumiwa na watu hata kama rasmi nchi nyingi zimeshakubali vipimo vya SI.

Kwa jumla vipimo vya Uingereza pamoja na nchi nyingi za Ulaya viliendeleza utaratibu wa vizio vya vipimo vya Kiroma kwa kuchanganya na desturi za kikabila.

Vipimo hivi vya kale vilitegemea mara nyingi ukubwa wa mguu, mkono, urefu wa hatua kwa sababu hivi vilikuwa vipimo vilivyofanana kati ya watu. Isipokuwa baada ya kusanifisha vipimo asilia hivi ilionekana ya kwamba vilikuwa tofauti kati ya eneo na eneo au nchi na nchi. Kwa mfano katika Ujerumani palikuwa na vizio vya futi makumi kati ya urefu wa sentimita 25 hadi sentimita 33.5.

Tofauti hizi pamoja na mahitaji ya biashara yalisababisha kuundwa kwa utaratibu mpya wa vipimo sanifu kwanza vya kitaifa na baadaye vya kimataifa.

Pamoja na vipimo vya kale kuna aina moja ya pekee ya vizio visivyolingana na utaratibu wa SI na hivi ni vipimo vya astronomia. Kwa kusudi la kuepukana na namba kubwa mno zinazotokea kama vipimo kama kilomita vinatumiwa kwa umbali katika anga la ulumwengu wataalamu wa astronomia walipatana kutumia vipimo kama mwakanuru, kizio astronomia na parsek visivyolingana na muundo wa SI.

Vipimo
Upimaji

Upimaji ni kazi ya kutambua tabia za kitu kwa umakinifu. Mara nyingi tabia hizi zinatazamiwa kwa njia ya makadirio lakini kila kadirio hutegemeana na mtu mwenyewe anayekadiria. Pale ambako watu mbalimbali wanataka kulinganisha vitu viwili wakati wanatofautiana katika makadirio yao upimaji unaweza kuamua juu ya ukubwa, uzito na tabia nyingine.

Mwnazo wa vipimo ilikuwa biashara yaani tendo la kubadilishana vitu na bidhaa. Kazi hii ilihitaji vizio vya kulinganisha vitu mbalimbali.

Haiwezekani kupima kila tabia ya kitu fulani kwa mfano urembo au uzuri. Lakini tabia za kifizikia kama urefu, uzani, ujao, kasi n.k. zinapimika.

Taratibu asilia za vipimo 
Kila utamaduni ulianzisha utaratibu wake wa vizio vya upimaji ukawa na vipimo vyake. Mara nyingi vizio vya kulingana na mwili wa kibinadamu vilitumiwa kama vile kidole, mkono, mguu au hatua. Isipokuwa kutokana na tofauti katika maumbile ya watu ilionekana ya kwamba vipimo asilia hivi vilikuwa tofauti kati ya eneo na eneo au nchi na nchi. Kwa mfano katika Ujerumani ya karne ya 19 palikuwa na vizio vya futi makumi kati ya urefu wa sentimita 25 hadi sentimita 33.5.

Nchi kadhaa zilisanifisha vipimo hivi na mfano wake ni muundo wa vipimo vya Uingereza vilivyoenea katika nchi nyingi wakati wa ukoloni na vingine kama futi au maili vinatumiwa mahali pengi hadi leo.

Utaratibu wa vipimo sanifu vya kimataifa 
Baada ya mapinduzi ya Ufaransa ya 1789 utaratibu mpya ulianzishwa uliolenga kutumia vizio vya kisayansi vilivyolingana na muundo wa dunia yote. Mwanzo wake ulikuwa mita iliyoamuliwa ni sehemu moja kati ya sehemu milioni 40 za meridiani ya Paris (mstari kutoka ikweta hadi ncha ya kaskazini unaopita mji wa Paris). Vipimo vingine vilikuwa sehemu ya 10 (desimita), ya 100 (sentimita), ya 1000 (milimita) na kadhalika ya mita hii au kizidisho yake mara 10, 100 na 1,000 (kilomita).

Kizio hiki kilikuwa chanzo cha utaratibu wa vipimo sanifu vya kimataifa ulioendelezwa hata kwa tabia nyingine za kifizikia kama uzani, ujao, kasi na kadhalika. Matumizi na maendeleo ya utaratibu huo huangaliwa na Ofisi ya Kimataifa ya Vipimo mjini Paris.

Vipimo
Hisabati
Jouli

Jouli ni kizio cha upimaji wa nishati, kazi na joto.

Fomula yake ni nyutoni moja zidisha kwa mita moja (1 J = 1 N × 1 m = 1 W × s)

Maelezo yake ni kazi inayofanywa kama kani ya nyutoni moja inatumiwa kwa umbali wa mita moja.

Vipimo sanifu vya kimataifa
Nyutoni

Nyutoni (pia: newton) ni kizio cha kupima kazi.

Fomula yake ni 1N = 1kg x m/s².

Maelezo yake ni nyutoni moja ni sawa na kani ikitumiwa kwa masi ya kilogramu 1 ikisogezwa kwa mchapuko wa mita 1 kwa sekunde.

Kwa lugha nyingine: Nyutoni 1 ni kani inayohitajika kuharakisha gimba linalolala kufika kasi ya  katika kipindi cha sekunde moja. 

Nyutoni ni kipimo cha SI. Jina linetokana na mwanafizikia Isaac Newton aliyegundua misingi ya fizikia umekanika. 

1 N inalingana na kani ya uvutano wa dunia kwenye gimba dogo lenye masi ya gramu 102 kwenye uwiano wa bahari. Yaani mtu akishika tofah kando la bahari anatumia kani ya nyutoni moja.

Vipimo sanifu vya kimataifa
Wati

Wati (pia:watt) ni kizio cha kupimia nguvu. Kifupi chake ni W. Fomula yake ni kg·m2·s−3. 

Inaelezwa kuwa ni nguvu inayotokea kama juli moja ya nishati inatumiwa kwa muda wa sekunde moja. Hivyo inawezekana kuiandika pia kama J/s.

Wati ni kizio cha vipimo sanifu vya kimataifa. Imepewa jina lake kwa heshima ya mwanafizikia na mhandisi James Watt (1736 - 1819).

Wati moja ni sawa na volti-ampea moja (1 V·A). Uwezo wa majenereta huonyeshwa kwa kutaja kiasi cha wati yanachoweza kuzalisha. Kwa majenereta makubwa, kama vile vituo vya umeme vya diseli, umememaji au nyuklia kiasi hutajwa kwa megawati. 

Vizio vidogo sana kama pW vinatumika katika makadirio ya redio na radar; vifaa vya kiganga kama EEG na ECG mara nyingi hupimwa kwa µW.

daW na hW hali halisi havitumiwi; kama balbu ina 60 W hatusemi "6 daW" wala "15 hW" kwa balbu ya 150 W.

Kilowati (kW) ni kizio kwa vifaa vingi vya kila siku, kwa mfano kwa matumizi ya jiko la umeme au pia nguvu ya injini. Injini ya gari la kawaida huwa na 30 kW hadi 80 kW.  

Megawati (MW) ni kizio cha kupima injini kubwa sana kama injini za meli na manowari kubwa lakini vinginevyo hutumika kwa kutaja nguvu ya majenereta ya kituo cha umeme.

Vizio vikubwa zaidi vinaweza kutokea katika matumizi ya vifaa vichache kama laser kubwa ya majaribio au kutaja jumla ya uzalishaji wa nguvu wa lambo la majiumeme; kwa mfano lambo la magenge matatu huwa na nafasi ya uzalishaji wa 22 GW. 

Terawati ni nguvu ya radi ya kawaida. 

Petawati inaweza kutumiwa kutaja nishati ya jua: nishati yote inayofika kwa njia ya nuru yake duniani ni takriban 174 PW.

Vipimo sanifu vya kimataifa
Vipimo vya nguvu
Johari (filamu)

Johari I na II ni filamu ya mapenzi na maisha iliyoltolewa mwaka wa 2007 nchini Tanzania.

Muhtasari wa filamu
Johari (Blandina Changula) na Mainda (Mwanaidi Suka) ni marafiki waliokuwa pamoja na kusoma pamoja, wakiwa shuleni. 
Kanumba anatokea kumpenda Johari na kumbembeleza awe mpenzi wake ambaye Johari anaona Kanumba hamfai kwani alikuwa anampenda bwana mwingine (Ray-Vincent Kigosi) ambaye alikuwa mtu mkubwa mwenye kazi yake na uwezo pia, bila kutambua kuwa Ray anatumia pesa zake kuwaghilimu wasichana tofauti na kutoka nao kimapenzi ambao wanamuambukiza maradhi ya ukimwi.

Mainda nae anampenda Kanumba ambaye anashindwa kumpa nafasi moyoni kwakuwa Kanumba moyo wake wote ulikuwa umetawaliwa na fikra juu ya kuwa mmoja wa mpenzi wa Johari. 

Siku ya siku Johari anagundua maovu ya Ray na kuamua kujinasua kwenye penzi hilo na Ray anamwambia kwa kebehi umeisha Johari kwani anajua alishamuambukiza maradhi ya ukimwi, bila kujua anamkubali Kanumba ambaye hajui kama Johari ameathirika nae kuja kustuka anajikuta ameshaambukizwa akistuka arudi kwa Mainda, Mainda nae keshastuka kuwa Kanumba ameambukizwa kwakuwa anajua miyenendo ya shoga yake. 

Johari nae yupo njia panda hajui aolewe na Ray au Kanumba.

Filamu za 2007
Filamu za Tanzania
James Watt

James Watt (19 Januari 1736 - 19 Agosti 1819) alikuwa mhandisi kutoka Uskoti. Amekuwa maarufu kwa kuboresha injini ya mvuke kufikia kiwango kilichowezesha matumizi ya mashine hii kwa viwanda. Kwa njia hiyo alikuwa katiy a watu waliweka msingi kwa mapinduzi ya viwanda wa karne ya 18 na karne ya 19.

Mafunzo yake 
Alizaliwa Uskoti katika familia ya kipresbiteri kama mtoto wa mjenzi wa meli. Shuleni alipenda hisabati na kusoma mengi lakini lugha na historia aliacha kando. Angependa kuwa daktari lakini wazazi walishindwa kumgharamia masomo ya chhuoni. Alipofikia umri wa miaka 17 aliingia katika mafunzo ya fundi makanika huko London. Aliamwacha fundi mwalimu alipoona hajifunzi kitu kipya tena bila kusubiri kutimiza miaka saba ya kawaida na kwa sababu hiyo hakutambuliwa kama fundi kamili.

Fundi wa Chuo Kikuu cha Glasgow 
Watt alibahatika alipopata kazi ya fundi kwa vifaa vya upimaji kwenye chuo kikuu cha Glasgow. Alipendwa na walimu na wanafunzi waliokutana katika karakana ndogo ya Watt kwa majadiliano. Profesa wa fizikia Joseph Black na mwanauchumi Adam Smith wakawa marafiki zake. 

Mwaka 1760 Watt alimwoa Margaret Miller. Kati ya watoto wao ni mwanawe James pekee aliyeishi kufikia umri mkubwa.

Kukutana na injini ya mvuke 
Mwaka 1764 rafiki mwingine Profesa John Robison alimwonyesha injini ya mvuke. Watt alianza kusoma yote juu ya teknolojia hii yaliyopatikana kwake. Chuo kikuu kilikuwa na injini moja iliyoharibika na Watt alipewa kazi ya kuitengeneza. Alifaulu lakini aliona ya kwamba injini ilikuwa na tatizo la muundo wake kwa sababu kiasi kikubwa cha nishati kilipotea badala ya kufanya kazi.

Jitihada za kubuni injini mpya 
Watt alitengeneza sampuli ndogo ya injini bora. Marafiki kwenye chuo kikuu walimsaidia kwa kumpa pesa alipotengeneza injini kubwa. Utengenezaji wa mashine hizi ulikuwa na matatizo makubwa. Wafanyakazi wa wakati ule hawakuzoea kutekjeleza shughuli kwa umakinifu uliohitajika kwa mashine hii. Mtajiri aliyomsaidia kwa pesa alishindwa kuendelea na mwenye kiwanda mwingine aliingia akiamini ubora wa muundo wa Watt.

Ilichukua miaka kadhaa na msaada wa watu mbalimbali hadi injini ya mvuke iliyoboreshwa ilikuwa tayari kwa uzalishaji na matumizi. Tangu 1785 kiwanda cha Watt na mwenzake kilianza kuleta faida ya kifedha na hali yake ya kiuchumi kilikuwa nzuri.

Watt aliendelea kutengezea aina mpya za gia kwa mashine yake iliyowezesha matumizi yake kwa shughuli nyingi. Alibuni pia kizio cha kupima nguvu akaiita "nguvu ya farasi" (horsepower) kinachoendelea kutumiwa duniani kama kipimo kwa nguvu ya injini hata kama kipimo kipya cha SI kinachoitwa "Watt" (wati) kimechukua nafasi yake kitaalamu.

Waliozaliwa 1736
Waliofariki 1819
Wahandisi wa Uskoti
Wavumbuzi
Nafaka

Nafaka ni mbegu za aina mbalimbali za manyasi. Ni pia jina la aina za manyasi yanayolimwa mashambani ambazo mbegu zake zinatumiwa kama chakula cha binadamu. 

Manyasi za nafaka ni kati ya mimea muhimu zaidi inayotumiwa kama chakula cha watu duniani.

Nafaka muhimu ni pamoja na
mawele
mtama
wimbi
matefi (nafaka ya Uhabeshi)
mchele
mahindi
ngano
ngano nyekundu
shayiri
oti 

Aina tatu za nafaka, ambazo ni 87 % za mavuno ya nafaka zote duniani, ni: mahindi, ngano na mchele. 

Nafaka zina wanga (kabohaidreti) ndani yake ambayo ni lishe muhimu ya watu. Kuna pia kiasi kidogo cha protini.

Punje za nafaka zinaliwa baada ya kuzivunja kiasi na kuzilainisha ndani ya maji. Kwa kawaida nafaka huliwa baada ya kupondwa au kusagwa kuwa unga. 

Ugali, uji,  maandazi, chapati, mkate, keki  na spaghetti ni mifano ya vyakula vinavyotengenezwa kwa kutumia unga wa nafaka.

Marejeo

Viungo vya nje

Chakula
Nyasi na jamaa
Ngano

Kwa aina ya fasihi simulizi tazama makala ya Ngano (hadithi)

Ngano ni mmea wa familia ya manyasi katika ngeli ya monokotiledoni. Mbegu au punje za ngano ni nafaka ambayo ni chakula muhimu katika sehemu nyingi za dunia hasa kwenye kanda zisizo na joto au baridi kali.

Ngano ni kati ya nafaka muhimu zaidi zinazoliwa na watu pamoja na mhindi na mpunga. Ngano hutumiwa hasa kwa kuisaga kuwa unga. Unga wa ngano hutumiwa kwa mkate, chapati na pasta.

Spishi zinazopandwa sana
 T. aestivum, Ngano ya Mkate (Common or Bread Wheat) - Spishi ya heksaploidi inayopandwa sana kabisi duniani.
 T. durum, Ngano Ngumu (Durum) - Spishi ya tetraploidi inayopandwa sana, nambari mbili duniani.
 T. monococcum, Ngano Punje-moja (Einkorn) - Spishi ya diploidi yenye aina za porini na zinazopandwa; isiyopandwa sana sikuhizi.
 T. dicoccum, Ngano Punje-mbili (Emmer) - Spishi ya tetraploidi iliyopandwa zamani lakini si sana sikuhizi.
 T. spelta, Ngano Spelti (Spelt) - Spishi ya hexaploidi inayopandwa bado kwa kiasi.

Picha

Nyasi na jamaa
Mimea ya mazao
Nafaka
Vasili Vereshchagin

Vasili Vasilyevich Vereshchagin (Kirusi: Василий Василиевич Верещагин; 26 Oktoba 1842 - 13 Aprili 1904) alikuwa mchoraji kutoka Urusi aliyefahamika sana kutokana picha zake za vita na mapigano.

Alikuwa mtoto wa mkulima aliyepata elimu kwenye shule ya kijeshi akandelea kuwa afisa wa jeshi la Urusi. Aliondoka jeshini akawa mwanafunzi wa uchoraji huko Sankt Peterburg akamaliza masomo yake kwenye Chuo cha Sanaa mjini Paris.

Kama afisa wa jeshi alipata nafasi ya kuongozana na jeshi la Kirusi kwenye kempeni zake katika Asia ya Kati. Aliona vita kali na mauaji mengi akaamua kuonyesha uharibifu wa vita kwa umakini kwa matumaini ya kwamba watu wangekataa vita baada ya kuona ubaya wake. Kwa hiyo alichora mara nyingi maiti, askari wajeruhiwa, uharibifu wa vijiji na mahospitali.

Sehemu ya picha zake zilifichwa baadaye na serikali ya Kirusi.

Alifariki wakati wa vita ya Japani dhidi ya Urusi ya 1904-1905 aliposafiri kwa manowari ya Kirusi iliyozamishwa na Wajapani. Picha yake ya mwisho aliyochora kwenye manowari iliokolewa kutoka katika maji.

Viungo vya nje
 
 Muhtasari ya kazi zake (Kirusi)
 Picha ya Vereshchagin

Wasanii wa Urusi
Wachoraji wa Urusi
Waliozaliwa 1842
Waliofariki 1904
Upanga

Upanga (kwa Kiing. sword) ni silaha yenye makali inayoshikwa mkononi kwa ajili ya kukata. Hutengenezwa kwa metali, hasa feleji, ikifanana na kisu ila tu ni kubwa. Hasa ubapa wake ni ndefu na mpini wake ni mkubwa kwa sababu mkono wote unahitaji kushika silaha hii.

Mara nyingi kuna chuma cha kupandana kinachokusudiwa kukinga mkono unaoshika upanga. Umbo la upanga ni muhimu kwa mbinu za mapigano. 

Kuna aina nyingi za upanga zinazotofautiana hasa katika urefu na pia uzito. 

Panga hutengezwa kutokana na malighafi ya shaba na chuma. Panga za kwanza zilitengenezwa na wahunzi (wafua chuma) wa Misri na China wakitumia bronzi. Tangu kupatikana kwa bunduki umuhimu wa upanga umepungua. Katika vita vya silaha za kisasa panga zimepotea kabisa. Lakini katika vita vya wenyewe kwa wenyewe au ghasia ya Kenya ya mwaka 2008 panga zilikuwa silaha muhimu tena.

Upanga mwembamba huitwa kitara.

Viungo vya nje

Silaha
Teknolojia
Risasi

Kwa elementi na metali angalia Risasi (metali)

Risasi ni gimba dogo la metali linalorushwa kutoka kasiba ya bunduki. Mara nyingi risasi hutengenezwa kwa plumbi yaani metali inayoitwa pia "risasi". Jina la metali imekuwa jina kwa ajili ya silaha.

Risasi katika historia
Zamani risasi zilitengenezwa kwa kwa kutumia plumbi pekee. Bunduki za zamani kama gobori ziliweza kurusha hata vipande vya mawe au vipande vidogo vya metali yoyote. Risasi ilipendezwa kutokana na uzito wake ulioipeleka mbali zaidi na kwa nguvu zaidi; pia ni metali inayoyeyushwa kirahisi kwa kutumia joto kidogo kuliko metali nyingine. 

Hivyo askari mwenye gobori alitengeneza risasi kwa ajili ya bunduki yake kabla ya kila mapigano. Kwa kazi hii askari alikuwa na kifaa alimomwaga risasi iliyoyeyuka ikatoka kwa umbo la tufe. Alibeba baruti yake katika chupa, kumwaga kiasi cha baruti katika silaha, kuongeza risasi juu yake na kukandamiza yote kwa fimbo ndefu ndani ya kasiba ya silaha, halafu kuipashia moto kupitia shimo ndogo kando la kasiba.

Baadaye risasi zilifungwa katika karatasi pamoja na kiasi cha baruti kwa kila matumizi ya silaha. Hii ilikuwa ramia ya kwanza na askari alipaswa kufungua ramia kwa meno yake, kumwaga baruti katika bunduki na kuongeza risasi juu yake.  

Katika karne ya 19 muundo wa bunduki imebadilika na kasiba imepata mifuo ndano yake kwa mwendo wa sukurubu iliipa risasi mwendo wa kuzunguka na kuongeza ukamilifu wa kupiga shabaha. Sasa ramia zilizotengenezwa kiwandani zilikuwa za metali hasa shaba na risasi ilibanwa kwenye kichwa cha ramia. Baruti iliwaka kwa pigo la sindano ya silaha na risasi ilirushwa nje.

Risasi za kisasa

Siku hizi risasi zote zinatengenezwa kiwandani na kuuzwa kama sehemu ya ramia. Risasi yenyewe mara nyingi bado ni ya plumbi (elementi ya risasi) lakini kwa kawaida risasi ina koti ya metali gumu zaidi kama shaba au feleji. 

Aina ya ganda inasababisha tabia tofauti tofauti za risasi. Ganda kamili ya kufunika risasi yote inaongeza nguvu; kama mtu anapigwa nayo risasi itapita kwenye mwili. Aina hii ni risasi ya kijeshi. Risasi kwa uwindaji zina ganda la sehemu tu inayopasuka wakati wa kupiga shabaha. Inaacha nichati yake katika shabaha maana yake ina nguvu zaidi ya kuua. Kufuatana na kanuni za kimatifa aina hii hairuhusiwi kwa matumizi ya kijeshi. 

Kuna pia risasi zinazojaa metali nzito zaidi kuliko plumbi kama vile urani. Hizi zatumiwa kwa ajili ya shabaha gumu.

Silaha
Uwanja wa Ndege wa Rhein-Main

Kiwanja cha Ndege cha Rhein-Main ni kiwanja cha ndege cha kimataifa cha Frankfurt am Main nchini Ujerumani. Ni kati ya nyanja za ndege kubwa ikiwa abiria zaidi ya milioni 55 wanaopita.

Jina kamili kwa Kiholanzi ni Flughafen Frankfurt am Main au kwa Kiingereza Frankfurt international Airport. Kifupi chake ni FRA.

Ni kituo kikuu cha Lufthansa.

Kiwanja cha ndege kipo kilomita 12 kusini ya Frankfurt na safari kwa treni kutoka mjini ni dakika 20.

Frankfurt
Frankfurt am Main
Bunduki

Bunduki ni silaha inayorusha risasi dhidi ya shabaha yake. Ndani ya bunduki inatokea mlipuko wa baruti na gesi joto za mlipuko zinasukuma risasi kufuata mwelekeo wa kasiba yake. Kutokana na sifa hii huitwa pia silaha ya moto. Kasiba ya bunduki za kisasa huwa na mifuo ndani yake inayosababisha risasi kuzunguka; inaendelea kuzunguka baada ya kutoka nje ya kasiba na mwendo huu unatunza mwelekeo wake. Kipenyo cha risasi ni sawa na kipenyo cha ndani cha kasiba hivyo risasi inagusa kasiba wakati wa kufyatuliwa. 

Bunduki ya kisasa huwa na akiba ya ramia katika chemba yake isipokuwa silaha kadhaa za kuwinda. Silaha za kijeshi huwa na chemba zonazoshika risasi zaidi ya 100.

Aina za bunduki 
Kwa kawaida neno "bunduki" linataja silaha za moto zenye kasiba ndefu zinazoshikwa mikononi. 
 Gobori ni mtangulizi wa bunduki ambalo risasi na baruti zinaingizwa kupitia mdomo wake katika kasiba. Kasiba yake ni nyororo, haina mifuo. Kwa hiyo haiwezi kulenga kwa umakini. Inapiga mara moja tu halafu ni lazima kuijaza upya. Aina hii ni silaha ya kihistoria lakini hupatikana pia kama silaha inayotengenezwa nyumbani.
 Bunduki kubwa zaidi zinazosimama kwa magurudumu huitwa mzinga. 
 Bunduki ndogo yenye kasiba fupi ni bastola.
 Bunduki kubwa kiasi inayofyatua risasi nyingi wakati moja ni bombomu (au: mzinga wa bombom; bunduki ya mtombo; bunduki ya rashasha). 
 Aina hii kama ndogo zaidi ni bunduki ya nusu mtombo.
 Bunduki ya upepo inayotumia nguvu ya gesi yenye shinikizo bila mlipuko. Silaha ndogo ya aina hii inapata shinikizo kwa kukandamiza hewa katika chemba cha bunduki. Aina zenye nguvu zinatumia ramia isiyo na baruti bali na gesi iliyokandamizwa ndani yake. Faida yake ni hazina kelele kubwa.
 Bunduki ya marisau hutumiwa kwa kuwinda wanyama ikifyatua risasi nyingi ndogondogo. Ni rahisi zaidi kushika shabaha lakini haipigi mbali.

Viungo vya nje

Silaha
Baruti

Baruti ni kilipukaji ambacho ni mchangayiko wa dutu za kikemia unaotumiwa kurusha risasi kutoka bunduki. Ina mmenyuko wa haraka kati ya kemikali zake ikipashwa moto inatoa gesi nyingi. Kama mmenyuko huo unatokea penye nafasi kubwa inachoma haraka na ghafla lakini kama unatokea mahali unapobanwa kuna mlipuko. Kwa hiyo baruti ni kilipukaji.

Tabia hii inatumiwa kurusha risasi kutoka silaha za moto. Gesi ya mlipuko zinapanua zikifuata nafasi ya pekee inayopatikana kwenye kasiba ya bunduki kueleka mdomo wake. Risasi iliyopo mbele inasukumwa na kupata mbio. 

Baruti iligunduliwa na Wachina mnamo mwaka 1200. Kuna taarifa kutoka karne ya 13 kuhusu matumizi ya baruti kwa mabomu vitani. Kutoka China teknolojia ya baruti ilienea magharibi kupitia Waarabu na kufika Ulaya katika karne ya 13. 

Aina asilia ya baruti ilikuwa baruti nyeusi inayotengenezwa kwa kuchanganya nitriti ya potasiamu, makaa na sulfuri. Inachoma kwa moshi mwingi na nguvu yake ni hafifu kulingana na baruti za kisasa. Siku hizi hutumiwa tu katika fataki za burudani.  

Baruti za kisasa ziligunduliwa Ulaya wakati wa karne ya 19. Wanajeshi walizipendelea kwa sababu zililipuka bila moshi. Nguvu ya mlipuko iliongezeka iliyomaanisha ya kwamba kiasi kidogo cha baruti kilitosha; risasi zilifika mbali zaidi na wanajeshi waliweza kubeba ramia nyingi kuliko awali.

kilipukaji
Silaha

Silaha ni kifaa cha upiganaji dhidi ya wanadamu au wanyama. 

Inafaa kumtisha, kumwumiza au kumwua adui au kumletea hasara nyingine inayokusudiwa.

Kusudi la silaha ni matumizi
 dhidi wanyama: uwindaji
 dhidi ya watu: ama utetezi dhidi ya shambulio au shambulio lenyewe kwenye vita, jinai au fitina
 ya kijamii: katika michezo (mashindano ya kufyatulia pinde au bunduki), kama sifa ya cheo au utamaduni

Katika historia watu wameweka nguvu nyingi katika maendeleo ya silaha. Kila sayansi na kila teknolojia huangaliwa na watu kwa faida yake katika utengenezaji wa silaha.

Silaha zimepatikana tangu zama za mawe. Upanga, pinde na mshale pamoja na mikuki zilikuwa silaha kwa milenia nyingi lakini ziliboreshwa tena na tena.

Tangu nyakati za kati silaha za moto zilianza kuenea duniani na kuboreka. Bunduki, mzinga na bombomu zilibadilisha uso wa vita. Karne ya 20 iliongeza vifaru na ndege za vita pamoja na viumbe vya sayansi ya kisasa kama silaha za nyuklia.

!
Kyoto

Kyoto ni mji wa Japani uliokuwa mji mkuu wa nchi kati ya 794 na 1868. Ilikuwa makao makuu ya Tenno (Kaisari) wa taifa. Iko takriban kilomita 400 kusini magharibi ya Tokyo kwenye kisiwa cha Honshu. 

Sasa Kyoto ni mji mkubwa wa tatu nchini iliwa na wakazi milioni moja na nusu. Ni makao makuu ya mkoa wa Kyoto. Kuna taasisi za utamaduni na elimu pamoja vyuo vikuu. 

Kyoto ni kati ya miji ya kale ya Japani. Kuna majengo mengi ya kihistoria kama mahekalu, majumba ya matenno na nyumba za kidesturi. Majengo kadhaa yameigizwa na UNESCO katika orodha ya urithi wa dunia.

Mazingira ya Kyoto pana milima mingi. Imepoteza cheo cha mji mkuu wakati Tenno Meiji alipohamisha makao yake kutoka hapa kwenda boma la Edo iliyokuwa Tokya baadaye.

Tazama pia 
 Osaka, Kobe, Nara

Viungo vya nje 
 Tovuti rasmi

Miji ya Japani
Kansai
Mkoa wa Kyoto
Kyoto
Melbourne

Melbourne ni mji mkubwa katika Australia ya kusini na mji mkuu wa jimbo la Victoria. Ina wakazi 3,720,300.

Historia
Mji uliundwa mwaka 1835 kando ya hori ya Port Phillip Bay ya Pasifiki. Ilikua haraka baada ya kupatikana dhahabu tangu mwaka 1851. Imekuwa kitovu cha uchumi, utamaduni na michezo. Katika karne ya 19 ilikuwa mji mkubwa wa Australia na pia mji mkuu wa taifa hadi uhamisho wa bunge kwenda Canberra mwaka 1901.

Siku hizi kuna wakazi kutoka nchi nyingi waliohamia Australia na kukaa mjini. Robo ya wakazi wake walizaliwa nje: kuna watu kutoka nchi 233 na lugha 180 zinajadiliwa mjini hata kama theluthi mbili za wakazi hutumia Kiingereza kwao nyumbani.

Picha

Viungo vya nje

Miji ya Australia
Miji ya Olimpiki
Kate Beckinsale

Kathryn Bailey Beckinsale (amezaliwa tar. 26 Julai 1973)  ni mwigizaji filamu wa Kiingereza. Anafahamika zaidi kwa kucheza katika baadhi ya filamu zilizomaarufu - Pearl Harbor (2001), Underworld (2003) na Van Helsing (2004). Kate alizaliwa mjini London na wazazi waliowaigizaji filamu, Judy Loe na Richard Beckinsale, kwa bahati mbaya baba wa Kate amekwishafariki dunia mnamo mwaka 1979 kwa ugonjwa wa moyo.

Viungo vya nje 
 
 
 

Waigizaji filamu wa Uingereza
Waliozaliwa 1973
Watu walio hai
Silaha za moto

Silaha za moto (kwa Kiing. firearm) ni vifaa vinavyorusha risasi dhidi ya shabaha kupitia kasiba (mtutu) yake kwa nguvu ya gesi inayopanuka kutokana na kuchomeka ghafla kwa baruti ndani ya silaha yenyewe. 

Kutokana na mlipuko wa baruti ndani ya silaha moto huonekana mdomoni mwa silaha kila safari risasi imefyatuliwa.

Kati ya silaha za moto kuna kwa mfano:
gobori, pia korofindo  (silaha za moto za kwanza; baruti na risasi zinaingizwa kupitia mdomo wa kasiba; ing. musket)
bunduki (silaha ndefu ya moto inayoshikwa kwa mikono; baruti na risasi zinaunganishwa kwa umbo la ramia inayoruhusu kufyatulia haraka kushinda kwa gobori, ing. rifle)
bastola (bunduki fupi inayoweza kushikwa kwa mkono mmoja, ing. handgun, pistol, revolver)
bombomu (bunduki inayoweza kufyatua risasi nyingi kwa muda mfupi, ing. machine gun)
mzinga (kifaa kikubwa kama bunduki kinachofyatua risasi kwa umbali mkubwa; huwekwa juu ya  magurudumu, au hufungwa kwenye kifaru au manowari, ing. cannon, artillery gun)  

Kuna pia silaha zinazorusha risasi kupitia kasiba ambazo si silaha za moto, kwa mfano bunduki ya hewa. 

Wataalamu hufanyia utafiti silaha mpya zinazorusha risasi kwa kutumia nguvu ya sumakuumeme.

Viungo vya nje

silaha
Bastola

Bastola ni silaha ya moto yenye kasiba fupi inayoshikwa kwa mkono mmoja tu. Teknolojia yake ni karibu sawa na ya bunduki isipokuwa ni ndogo.

Aina za bastola 
Kiasili bastola ilikuwa tu umbo dogo la gobori. Baada ya kila pigo ilihitaji kujazwa upya.

Kwa muda bastola zenye kasiba mbili au zaidi zilitengenezwa kwa kusudi la kuongeza kasi ya kufyatulia risasi.

Baada ya kupatikana kwa ramia za metali katika karne ya 19 bastola ilipewa chemba ya risasi inayozunguka. Modeli mashuhuri ya mwanzoni ilikuwa aina ya Colt. Kwa Kiingereza aina hii huitwa "revolver" kutokana na mzunguko wa chemba. Chemba huwa na ramia 5-8, mara nyingi ni sita.

Aina ya pili kati ya bastola ina chemba ya risasi kama kidawati kidogo inayosukumwa ndani ya nafasi yake kwenye bastola. Wanajeshi waliona faida ya kwamba ni rahisi kujaza chemba ya ziada na kuibeba kama akiba inayobadilishwa haraka kuliko kujaza upya chemba inayozunguka kwa sababu chemba ya kuzunguka haitolewi, ni lazima kuijaza ramia moja-moja.

Matumizi ya bastola na bunduki 
Faida yake kulingana na bunduki yenyewe ni kuwa nyepesi na ndogo, hivyo haisumbui wakati wa kubeba. Hasara yake katika ulinganisho na bunduki ni hasa mfiko mdogo, nguvu ya risasi zake na umakinifu wa kulenga. 

Jeshini bastola hutumiwa kama silaha ya pili pamoja na bunduki. Kwa polisi huwa ni silaha kali ya kawaida. Majambazi mara nyingi hupendelea bastola kwa sababu zinafichwa rahisi hazionekani.

Silaha
Kasiba

Kasiba ni sehemu ya silaha ya moto kama bunduki, bastola au mzinga. Kazi yake kwenye silaha ni kuipa risasi mweleko. Umbo lake ni kama bomba. Upande mmoja ni wazi huitwa mdomo ambako risasi inatoka. Upande mwingine ni mahali pa kuweka risasi.

Bunduki na mizinga ya kale zilijazwa risasi pamoja na baruti kupitia mdomo wa kasiba. Aina hii ya bunduki huitwa gobori. Hapa kwanza baruti halafu risasi husukumwa hadi mwisho wa kasiba inayofungwa isipokuwa kuna shimo dogo. Kwenye shimo hili moto huingizwa inayowasha baruti ndani ya kasiba; kulipuka au kuchomeka kwa ghafla kwa baruti inatokeza gesi inayosukuma risasi kufuatana na nafasi ya kasiba na kuipa nguvu na mwelekeo kwa mbio wake.

Kwa kawaida kasiba ndefu huongeza umakinifu wa kulenga unaopungua kama kasiba ni fupi kama kwenye bastola.

Tangu karne ya 19 kasiba imepewa mifuo ndani yake kwa mwendo wa sukurubu iliipa risasi mwendo wa kuzunguka na kuongeza ukamilifu wa kupiga shabaha. 

Kwa kuongeza kasi ya kufyatulia kasubi zilitengezwa zikiwa na mfuniko wa nyuma unaoruhusu kuingiza risasi kutoka nyuma. Risasi na baruti ziliunganishwa katika ramia inayowashwa kwa pigo kali kwenye ganda la ramia. 

Siku hizi silaha ndogo kama bunduki, bastola na bombomu zina chemba penye akiba ya ramia. Bastola huwa na ramia hadi 10, bunduki huwa na nafasi ya ramia hadi makumi na bombomu hushika fremu ya ramia mamia.   

Silaha
Ramia

Ramia ni kifaa kinachounganisha risasi na baruti kwa matumizi katika silaha ya moto.

Zamani silaha za moto zilijazwa kupitia mdomo wa silaha kwa kuingiza baruti na risasi pekee.

Ramia inaunganisha yote pamoja.

Sehemu za ramia

Risasi
Kwa habari za undani zaidi tazama makala ya risasi

Risasi yenyewe hubanwa mbele katika ganda.

Ganda la ramia
Ganda hili mara nyingi ni ya metali ama shaba nyeupe au feleji. Kwa mazoezi kuna pia maganda ya plastiki. Ramia ya bunduki ya marisau huwa pia na ramia ya karatasi ngumu kwa sababu hapa risasi ni ya vipande vingi kidogo isiyobanwa na ganda bali viko ndani ya ramia.

Baruti
Baruti ni kiasi kinachohitajika kwa kurusha risasi kulingana na uwezo wa silaha. Baruti ina uwezo wa kulipuka yaani ya kuchomeka haraka na ghafla iikitoa gesi zinasopanua na kusukuma risasi. Lakini baruti haitakiwi kuwa nyororo mno; ramia sharti ni kuvumulia pigo na mishtuko bila kulipuka. Aina kali sana za baruti zinafaa kwa mlipuko katika uwindo wa mawe bali si kwa ramia.

Kiwashio cha ramia
Kazi ya kuwasha baruti hutekelezwa na kiwashio ambacho ni kiasi kidogo cha kemikali kinachowaka moto ikipigwa vikali. Hufungwa katika silinda ndogo ndani ya mguu wa ramia. Mguu huu unapigwa na msumali wa bunduki na kuwaka moto inayowasha baruti.

Mengineyo
Ramia kwa ajili ya mazoezi kwa mfano kuzoea makelele au kwa matumizi katika filamu hukosa risasi lakini zinatoa kelele na moto kama ramia ya kawaida.

Ramia kubwa za mzinga mara nyingi huitwa "kombora" lakini neno hili latumiwa pia kwa "roketi".

Silaha
English-Swahili Dictionary (TUKI)

KKK/ESD ni kifupi cha "Kamusi ya Kiingereza - Kiswahili" (English-Swahili Dictionary) iliyoandaliwa na wataalamu wa TUKI kwenye Chuo Kikuu cha Dar es Salaam na kutolewa mara ya kwanza 1996. Toleo la pili lililoongezeka na kuwa na masahihisho likatolewa mwaka 2000. Toleo la tatu likafuata mwaka 2006.

Kamusi hii inataja maana za Kiswahili kwa maneno zaidi ya 50,000 ya Kiingereza.

Kamusi online
English-Swahili Dictionary (TUKI) online

Marejeo
 English-Swahili Dictionary (ESD), 2nd edition (imetungwa TUKI, Dar es Salaam 2000)
 TUKI English-Swahili Dictionary third Edition (imetungwa TUKI 2006)
 Hinnebusch, Thmas J.: Negotiating the new TUKI English-Swahili dictionary, a critique from a scholarly and pedagogical perspective, katika: Swahili-Forum - 4.1997 uk. 181  (kwenye seva ya Qucosa.de - imeangaliwa 27-05-2014) 

Kamusi za Kiswahili
Kilipukaji

Kilipukaji (pia kilipuzi ) ni kemikali au dawa yenye sifa ya kumenyuka haraka na ghafla kwa umbo la mlipuko. Mmenyuko huo unatoa joto na gesi inayopanuka na kusababisha mshtuko. 

Kilipukaji kinachojulikana zaidi ni baruti iliyotumiwa katika silaha lakini leo nafasi yake imechukuliwa na TNT hasa. Vingine hutumiwa kwa milipuko ama ya kijeshi au ya kiraia (ujenzi wa barabara, migodi, windo la mawe).

Kemia ya kilipukaji 
Kemikali za vilipukaji zina kiasi cha oksijeni ndani yake katika muungo wa kikemia. Muungo huu ndani ya kilipukaji si imara sana kikemia na kuna uwezekano wa kusababisha mbunguo wa haraka unaotenganisha oksijeni pamoja na kuweka huri nishati ya joto. Joto wakati wa mlipuko inaweza kufikia sentigredi maelfu. Oksijeni inaingia katika kampaundi mpya ya gesi zinazopanua mara moja na kuleta mshuto kwa mazingira.

Kuna pia vilipukaji vya nguvu ndogo zaidi ambavyo ni mchanganyiko wa kemikali zinazochoma haraka pamoja na kemikali yenye oksijeni.

Kuwasha kilipukaji 
Mlipuko husababishwa ama kwa mshtuko (pigo) au kwa joto. Baruti inahitaji moto ili ilipuke. Kuna pia vilipukaji vinayopasuka vikisikitishwa tu. Lakini hali halisi haiwezekani kutumia kemikali ambazo zinawaka mara moja baada ya mshtuko mdogo kwa sababu hizi ni hatari mno kwa mtumiaji.

Kwa hiyo vilipukaji vinavyotumiwa ama kijeshi au kiraia haviathiriwi nyepesi. Mmenyuko wa kikemia huanzishwa kwa kiwashio ambacho ni kiasi kidogo cha kemikali kali zaidi inayoungwa katika kilipukaji wakati wake. Kiwashio kinawaka ama kwa pigo au kwa joto kwa mfano kwa njia ya umeme na mlipuko wake unaanzisha mmenyuko wa kilipukaji kikuu.

Tanbihi

Kilipukaji
Kifaru (jeshi)

Kwa mnyama tazama hapa: Kifaru

Kifaru (pia: faru) ni mashine ya vita iliyopewa jina lake kutokana na mnyama wa pori. Kimsingi kifaru ni kama gari kubwa lililokingwa kwa mabamba ya feleji likibeba silaha mara nyingi mzinga.

Vifaru vyepesi hutembea kwa matairi lakini vifaru vizito huwa na minyororo. Mashine ndogo na nyepesi yenye kasi kubwa hupewa jukumu la kupeleleza uwanja wa vita na hasa kubeba askari wakielekea penye hatari. 

Mashine kubwa na nzito yenye bunduki kubwa mara nyingi hutumiwa dhidi ya vifaru vya adui. Vikiwa na mbio vinaweza kupita hata moto ya mizinga. 

Vifaru vingine hupewa kazi kama lori yaani kubeba mizigo ya pekee kwa kazi inayotekelezwa katikati ya mapigano. Mfano wake ni kifaru kinachobeba daraja la kuwekea juu ya mito midogo. Vingine hubeba roketi dhidi ya ndege au kuhudumia kama mashine ya rada.

Historia ya Kifaru 
Vifaru vilitumiwa mara ya kwanza na Ufalme wa Muungano wakati wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia dhidi ya Ujerumani. Machine hizi zilitembea polepole zikawa bado na matatizo mengi lakini zilifaulu kwa sababu pale mwanzoni hapakuwa na silaha maalumu dhidi yao.

Hadi Vita Kuu ya Pili ya Dunia teknolojia iliendelea mbele hasa Ujerumani ilishambulia kwa kutumia vifaru vingi na kushinda majirani yake. Warusi walijenga pia vifaru vingi na vita katika Urusi iliona vifaru maelfu katika mapigano. Hapa udhaifu wa vifaru umeshajulikana na pande zote zilishindana kubuni bunduki maalumu dhidi ya kifaru pamoja na kuboresha kinga chake. 

Katika vita hivi ilionekana ya kwamba vifaru havifai kila mahali. Hasa mlimani na penye matope si mahali pake. Katika vita baada ya 1945 vifaru vilikuwa muhimu katika vita kati ya Israeli na majirani zake Waarabu. Tangu kupatikana kwa silaha nyingi za hewani kama vile ndege za kijeshi na helikopta faida ya kifaru imepungua kama adui ana uwezo mkubwa hewani.

Mashindano kati ya kinga na kasi 
Tatizo moja la maendeleo ya vifaru ilikuwa uwiano kati ya kinga na mwendo. Kinga cha chuma au feleji ni nzito kinachelewesha mwendo wa mashine. Mashine inayotembea polepole hushambuliwa kirahisi na mizinga, ndege za kijeshi au vifaru vidogo vyenye mbio kubwa zaidi. Dawa yake ni kuipa injini kubwa zaidi inayoongeza uzani tena. Matumizi ya mashine nzito mno hupungua kwa sababu haupiti tena kwenye ardhi laini baada ya mvua. Vilevile hautembei tena mbali bila kufuatwa na malori yanayobeba mafuta yake kwa sababu mashine nzito hutumia mafuta mengi. Kifaru kinachokwama ni lengo nyepesi kwa maadui.

Majaribio yalifanywa kuongeza feleji mbele kifaru kinapotazama maadui lakini udhaifu wa nyuma ilitambuliwa na maadui waliojificha na kushambulia kwa nyuma. Vilevile mafundi walibuni silaha zilizoweza kukata hata feleji nene na dawa lake ni kuongeza mbio.

Mashindano kati ya malengo ya kasi na kinga kwa vifaru yalikuwa kimsingi sawa na matatizo katika kujenga manowari na yanaendelea. Uzazi mpya wa teknolojia unagundua aina mpya ya kinga lakini hii inafuatwa na aina mpya ya silaha za shambulio inayotoboa kinga.

Viungo vya Nje 

Silaha
Richard Wagner

Richard Wagner (Leipzig, Ujerumani, 22 Mei 1813 - Venezia, Italia, 13 Februari 1883) alikuwa mtunzi wa sanaa mbalimbali za muziki na michezo (opera) kutoka nchini Ujerumani. Alikuwa mmoja kati ya watunzi muhimu wa miziki ya mapenzi kwa kipindi cha karne ya 18-19. Mbali na miziki aliyotunga akiwa kama mwanafunzi vilevile ameandika tunzi kumi tofauti za sanaa mbalimbali (opera) ambazo leo hii zinatumika katika majumba ya sanaa duniani.

Viungo vya nje

Sanaa mbalimbali (Operas) 
 Wagner Operas - site featuring photographs, video, MIDI files, scores, libretti, and commentary.
 RWagner.net. Contains libretti of Wagner's operas, with English translations.
 Richard Wagner Web Site . An assortment of articles on Wagner and his operas.
 Photo of Wagner's manuscript for the Bridal Chorus .

Tungo 
 The Wagner Library . English translations of Wagner's prose works, including some of Wagner's more notable essays.

Picha 
 The Richard Wagner Postcard-Gallery. A gallery of historic postcards with motives from Richard Wagner's operas.
 1869 Caricature of Richard Wagner by André Gill
 gallica.bnf.fr Pictures of Richard Wagner and his family.

Mabao 
 
 www.kreusch-sheet-music.net - Free Scores by Wagner

Mengineyo 
 The BBC Wagner profile
 Bayreuth Festival
 Richard Wagner: Zenith of German Romanticism 
 The National Archive of the Richard Wagner Foundation
 'A Vulture is almost An Eagle' - the Jewishness of Richard Wagner 
 The humanities.music.composers.wagner FAQ.
 Richard Wagner Museum  in the  country manor Triebschen beside Lucerne, Switzerland where he and Cosima lived and worked from 1866 to 1872.
 Better to know by Edward Said, Le Monde diplomatique
  The Wagner Tuba

Waliozaliwa 1813
Waliofariki 1883
Watunzi wa Ujerumani
Wanamuziki wa Ujerumani