LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kidukari

Vidukari, vidukali au wadudu-mafuta ni wadudu wadogo wa familia Aphididae katika oda Hemiptera ya nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Aphididae ni familia pekee ya familia ya juu Aphidoidea iliyopo hadi sasa; familia nyingine zimekwisha zote. Vidukari ni miongoni mwa wadudu wasumbufu sana katika kilimo na katika bustani na juu ya mimea nyumbani, kwa sababu wanafyunza utomvu wa mimea, ule wa floemi hasa lakini mara kwa mara ule wa ksilemi pia. Utomvu wa floemi una ukolezi mkubwa wa sukari na ukolezi mdogo wa asidi-amino. Ili kupata asidi-amino za kutosha, lazima kidukari afyunze utomvu mwingi na kwa sababu ya hii anapata sukari zaidi ya kiasi anachohitaji. Kiasi cha sukari kilichozidi kinatolewa kama mana (kitone cha shira chenye ukolezi mkubwa sana wa sukari: honeydew kwa Kiing.). Sisimizi wanapenda mana sana lakini hawawezi kunywa yote. Kwa hivyo mana nyingi inaanguka kwenye majani na hapa kuvu nyeusi inaanza kukua juu yake. Kuvu hii inazuia majani yasifanye usanidimwanga na mmea unanywea. Kwa bahati nzuri wakulima wana wadudu rafiki ambao hula vidukari kama wadudu-kibibi (lava na wadudu wapevu), wadudu mabawa-vena (lava na wapevu), nzi-wangamaji (lava tu), nyigu wa kidusia (lava tu), buibui-kaa n.k. Pia kuna kuvu viuawadudu (entomopathogenic fungi) inayoambukiza wadudu hawa, kama Metarhizium anisopliae, Beauveria bassiana, Isaria fumosorosea na Lecanicillium longisporum.

Vidukari ni wadudu wadogo. Wapevu wa takriban spishi zote wana urefu wa mm 1-5, lakini spishi nyingine zinaweza kufika mm 10. Kiwiliwili cha vidukari kina umbo wa pea mara nyingi au kimerefuka kidogo. Kiunzi-nje ni chororo lakini kimepakiwa nta ya kuhifadhi mara nyingi. Nta hii hutolewa kutoka mirija miwili nyuma kwenye fumbatio. Vipande vya mdomo vimeungana katika mrija pia na mrija huu hutumika ili kufyunza utomvu. Wakati wa majira mazuri vidukari hawana mabawa lakini wakati majira yanakuwa mabaya au ubora wa chakula unaanza kuwa mbaya, vidukari wenye mabawa huzaliwa ambao huhamia mimea ingine.

Jinsia ya vidukari ni ya kike kwa kawaida. Kwa hivyo mayai ya majike hukua bila kurutubishwa. Vidukari wengi zaidi huzaa lava waliotoka kwa mayai ndani ya ovarioli za mama. Lava wanafanana na mamao isipokuwa ukubwa wake. Kwa kawaida lava huambua mara nne kabla ya kuwa wapevu. Spishi nyingi huzaa madume wakati majira yanakuwa mabaya. Baada ya kupandana majike huyataga mayai ambayo yanapumzika mpaka majira mazuri.

Spishi zilizochaguliwa
 Acyrthosiphon pisum, Kidukari wa Mnjegere (Pea aphid)
 Aphis gossypii, Kidukari wa Mpamba (Cotton aphid)
 Brevicoryne brassicae, Kidukari wa Kabichi (Cabbage aphid)
 Cinara cupressi, Kidukari wa Msanduku (Cypress aphid)
 Macrosiphum euphorbiae, Kidukari wa Viazi (Potato aphid)
 Macrosiphum rosae, Kidukari wa Mwaridi (Rose aphid)
 Myzus persicae, Kidukari Kijani wa Mfyulisi (Green peach aphid)
 Rhopalosiphum padi, Kidukari wa Nafaka (Grain aphid)
 Sitobion avenae, Kidukari wa Ngano (Wheat aphid)
 Toxoptera citricida, Kidukari Mweusi wa Mchungwa (Black citrus aphid)

Picha

Vidukari na jamaa
Korsou

Korsou au Curaçao ni nchi ya visiwani karibu na pwani ya Venezuela (Amerika Kusini).

Tangu mwaka 1634 ilikuwa koloni la Uholanzi; sasa ni "nchi ya kujitawala" ndani ya muundo wa "Ufalme wa Nchi za Chini" pamoja na Uholanzi yenyewe na nchi nyingine mbili za Karibi zilizokuwa makoloni ya Uholanzi (Aruba na Sint Maarten). 

Katika eneo la kilometa mraba 444 wanaishi watu 160,012 (2018). 

Wengi wao wanatokana hasa na watumwa kutoka Afrika, lakini wana mchanganyiko mkubwa wa damu.

Lugha yao ya kawaida ni Kipapiamentu (81.2%), ambacho ni lugha rasmi pamoja na Kiholanzi na Kiingereza.

Upande wa dini, 72.8% ni Wakatoliki, 16.7% ni Waprotestanti.

Viungo vya nje

Curaçao general information 

Gobiernu.cw Official website of the government of Curaçao
Curaçao Tourism Board
Directory and information guide for Curaçao 
First Millenium Development Goals and Report. Curaçao and Sint Maarten. 2011 

 
 

K
K
K
Sint Maarten

Sint Maarten (yaani Mtakatifu Martino) ni nchi ya visiwani katika bahari ya Karibi (Amerika ya Kati). Iko kwenye sehemu ya kusini ya kisiwa cha Saint Martin kilichogawiwa baina ya Ufaransa na Uholanzi. 

Sint Maarten ilikuwa koloni la Uholanzi; sasa ni "nchi ya kujitawala" ndani ya muundo wa "Ufalme wa Nchi za Chini" pamoja na Uholanzi yenyewe na nchi nyingine zilizokuwa makoloni ya Uholanzi.

Katika eneo la kilometa mraba 37 wanaishi watu 40,120. 

Lugha ya wengi (asilimia 67) ni Kiingereza, ikifuatwa na Kihispania.

Upande wa dini, wengi ni Wakristo, hasa Waprotestanti (karibu asilimia 50) halafu Wakatoliki (asilimia 33).

Viungo vya nje

Serikali
Official website of the Sint Maarten government

Miundo mingine
 Philipsburg Jubilee Public Library
 St. Maarten Chamber of Commerce and Industry (official site).
 St. Maarten Hospitality and Trade Association (official trade association site).
 House of Nehesi Publishers (book publishing/research/PR foundation).

Vyuo vikuu
 American University of the Caribbean School of Medicine
 University of St. Martin

Elimu ya sekondari
 Milton Peters College
 Caribbean International Academy 
 Learning Unlimited Preparatory School 
 St. Dominic High School
 St. Maarten Academy
 Sundial School

Utalii

 St. Maarten Tourist Bureau (official site).
 St. Maarten Hospitality and Trade Association (visitor information)
 St. Maarten Tourism Map (visitor information) 
 Princess Juliana International Airport  (official site).

Habari na rai
 The Today Newspaper, local daily newspaper.
 St. Maarten Daily Herald , local newspaper.
 St. Maarten Island Times
 St. Martin News Network

Nchi za visiwa
Karibi
Uholanzi
San Andrés, Providencia na Santa Catalina

San Andrés, Providencia na Santa Catalina (kwa Kihispania Archipiélago de San Andrés, Providencia y Santa Catalina; au kifupi San Andrés y Providencia) ni fungivisiwa na wilaya ya Kolombia. Jumla yake ni kilometa mraba 52.5.

Kisiwa kikubwa zaidi kinaitwa San Andrés sana na mji mkuu wake. 

Wakazi ni 75,167 (mwaka 2013), wengi wao wakitokea Kolombia bara, wakiongea Kihispania na kufuata Ukristo katika Kanisa Katoliki. Kabla ya uhamiaji wao wakazi walikuwa wenye asili ya Afrika zaidi na kuongea Krioli iliyotokana na Kiingereza pamoja na kufuata Uprotestanti.

Viungo vya nje 

 Official website: 
 
 ICJ Nicaragua v. Colombia (Preliminary Objections) and (Merits)  and 2007 Preliminary Objections Judgment and ASIL  and BBC and Colombia President  and Colombia MFA  and Analysis 20 Hague YIL 75-119 2008
 Tour Operator in the island, website with satellite map (Spanish)
 Tour Operator with Travel tips and must see in San Andrés in (en;es;de) 
 Scuba diving information about San Andrés (Spanish) 
 Information on some Atolls (German)
 Information on Colombian lighthouses (German) 
 
 New York Times article on independence movement

S
S
Bonaire

Bonaire (au Boneiru) ni kisiwa cha Karibi, karibu na Aruba na Curaçao, kaskazini kwa pwani ya Venezuela (Amerika ya Kusini).

Ni sehemu ya pekee ya Uholanzi.

Eneo lake, pamoja na kisiwa kidogo cha jirani kisicho na watu (Klein Bonaire), ni kilometa mraba 294.

Wakazi wa kudumu ni 17,408. Wengi wao huongea hasa Kipapiamentu (74.7%), halafu Kihispania (11.8%) na Kiholanzi (8.8%) ambacho ndicho lugha rasmi.

Mji mkuu ni Kralendijk.

Tanbihi

Viungo vya nje

Serikali
Bonairegov.nl  – official website of the government of Bonaire
BonaireEconomy.org  – Department of Economic & Labour Affairs (DEZA)

Utalii
TourismBonaire.com – The Official Bonaire Tourism Site
BONHATA – Bonaire Hotel and Tourism Association
Lonely Planet – Bonaire
Bonaireviews.com Bonaire website with panorama photos

Uasili
Bonaire National Marine Park 
Bonaire Nature
Washington Slagbaai National Park 

Habari
Bonaire Reporter – English language weekly newssheet about Bonaire

WebCams
Breathe Bonaire – Live webcams from Bonaire (including the first megapixel underwater webcam)
BonaireWebCams.com – Live webcams from the island of Bonaire

B
B
Saba (namba)

Saba ni namba ambayo inafuata sita na kutangulia nane. Kwa kawaida inaandikwa 7 lakini VII kwa namba za Kiroma na ٧ kwa zile za Kiarabu.

7 ni namba tasa.

Namba hiyo katika Kiswahili ina asili ya Kiarabu pamoja na sabini (saba mara kumi).

Marejeo
 Wells, D. The Penguin Dictionary of Curious and Interesting Numbers London: Penguin Group (1987): 70–71

Viungo vya nje

 The "Alternative Library" – The Number Seven  
 The Significance of The Number Seven by Hillel ben David (Greg Killian)
 Numerology Decoding the Patterns of the Universe: Number 7 
 The Number Seven in the Holy Bible by Ed F. Vallowe
 The Bible Wheel: The Number Seven and Scripture
 The Number 7
 The Positive Integer 7
 Prime curiosities: 7

Namba asilia
Saba (kisiwa)

Saba ni kisiwa cha bahari ya Karibi (Amerika ya Kati). Kwa kiasi kikubwa kinaundwa na volkeno inayoweza bado kulipuka. Urefu wake ni mita 887.

Ni sehemu ya pekee ya Uholanzi.

Eneo lake, pamoja na kisiwa kidogo cha jirani (Green Islet), ni kilometa mraba 13 tu.

Wakazi wa kudumu ni 1,991. Wengi wao ni machotara, ni Wakristo wa Kanisa Katoliki na huongea hasa Kiingereza, ingawa Kiholanzi ndicho lugha rasmi.

Makao makuu ni The Bottom.

Tanbihi

Viungo vya nje

 Island Government of Saba homepage
 Saba's Tourist Bureau homepage
 Saba's online newspaper with local information
 Saba Conservation Foundation's homepage
 Saba (N.A.): Bos en nationale parken. 54pp. 

S
S
Sint Eustatius

Sint Eustatius (yaani Mtakatifu Eustasi, au kifupi: Statia au Statius) ni kisiwa cha bahari ya Karibi karibu na Saint Kitts (Amerika ya Kati). 

Ni sehemu ya pekee ya Uholanzi.

Eneo lake ni kilometa mraba 21 tu.

Baada ya kuonekana na Kristofa Columbus mwaka 1493, umiliki wa kisiwa ulibadilikabadilika mara 22.

Wakazi wa kudumu ni 3,897. Wengi wao huongea hasa Krioli ya Kiingereza, ingawa Kiholanzi ndicho lugha rasmi.

Makao makuu ni Orangestad.

Tanbihi

Marejeo
 
Mordechai Arbell, The Jewish Nation of the Caribbean, The Spanish-Portuguese Jewish Settlements in the Caribbean and the Guianas (2002) Geffen Press, Jerusalem
Harry Ezratty, 500 Years in the Jewish Caribbean - The Spanish and Portuguese Jews in the West Indies (1997) Omni Arts, Baltimore
David Spinney, Rodney, (1969)  Allen & Unwin
P Bernardini (Editor), N Fiering (Editor) The Jews and the Expansion of Europe to the West, 1450-1800 (2001), Berghan Press
J. Hartog, History of St. Eustatius (1976) Central U.S.A. Bicentennial Committee of the Netherlands Antilles 
Y. Attema, A Short History of St. Eustatius and its Monuments (1976) Wahlberg Press
Andrew Jackson O'Shaunhassey, The Men Who Lost America, (2013), Yale Press

Viungo vya nje

 St. Eustatius Tourist Office's homepage 
 The website of STENAPA, the National Parks of St. Eustatius 
 St. Eustatius info in Lonely Planet website
St. Eustatius Center for Archaeological Research
 The Farm in St. Eustatius: Not Dead Yet
 Colorful stories from St. Eustatius' eventful history. Saba invasion
 Colorful stories from St. Eustatius' eventful history. Bermuda connection
"Retribution: Admiral Rodney and the Jews of St. Eustatius", by Louis Arthur Norton

S
S
Nueva Esparta

Nueva Esparta ni mojawapo kati ya majimbo 23 yanayounda Venezuela; peke yake ni la visiwani. 

Liko katika bahari ya Karibi, katika visiwa vya Margarita, Coche na Cubagua. Jumla ni kilometa mraba 1,150.

Wakazi ni 491,610, wengi wakiongea Kihispania na kufuata Ukristo katika Kanisa Katoliki.

Makao makuu yako La Asunción, lakini mji mkubwa zaidi ni Porlamar.

Tanbihi

Viungo vya nje

 State government page

 
Venezuela
Visiwa vidogo vya Venezuela

Visiwa vidogo vya Venezuela katika bahari ya Karibi viko chini ya meya wa Caracas, mji mkuu wa nchi.

Ni vyote, isipokuwa vile vyenye wakazi wengi vinavyounda jimbo la Nueva Esparta.

Ni hivyo vifuatavyo:
Los Monjes (funguvisiwa)
La Tortuga (kisiwa)
La Sola (kisiwa)
Los Testigos (visiwa)
Los Frailes (visiwa)
Patos (kisiwa)
Los Roques (funguvisiwa)
Blanquilla (kisiwa)
Los Hermanos (funguvisiwa)
La Orchila (kisiwa)
Las Aves (funguvisiwa)
Aves (kisiwa)

Kwa jumla ni kilometa mraba 342, lakini wakazi ni 2,155 tu, wengi wakiwa wanaongea Kihispania na kufuata Ukristo katika Kanisa Katoliki.

Viungo vya nje

Territorio Insular
Los Roques Comunidad 
Map of the Dependencias Federales 
Cost of living for Dependencias Federales 

Visiwa vya Venezuela
V
Clipperton

Clipperton ni kisiwa cha bahari ya Pasifiki karibu kidogo na Amerika ya Kati (kilometa 1,080 kutoka Meksiko).

Ukubwa wake ni kilometa mraba 9.

Kwa sasa hakina tena wakazi, lakini kinamilikiwa na Ufaransa.

Viungo vya nje

Picha
 Clipperton Island 2008 Flickr gallery containing 94 large photos from a visit to Clipperton Island in 2008.
 3D Photos of Clipperton Island 2010  3D anaglyphs of Clipperton Island

Tovuti za kimataifa
 
 Clipperton Island at Infoplease
 WorldStatesmen – France – Minor possessions

Tovuti za Kifaransa
  80 pages from C. Jost, CNRS, researcher's website
  Site of Jean-Louis Étienne's expedition

Safari kwenda Clipperton
 Lance Milbrand's castaway photo album at NationalGeographic.com
 Lance Milbrand's Clipperton diary at NationalGeographic.com
 1992 Clipperton Island Expedition
 Chris Grossman's pictures from the 2007 Nautilus Explorer expedition to Clipperton Island
 The 2008 Amateur Radio "DXpedition" 
 "Cousteau and the Pit" , Simon Rogerson, Dive magazine, July 19, 2006.
 2008 Clipperton Atoll Expedition, includes several large photos of Clipperton Atoll.

C
Saint-Barth

Saint-Barth (jina rasmi la Kifaransa ni Collectivité territoriale de Saint-Barthélemy) ni eneo la ng'ambo la Ufaransa. Jina la awali lilikuwa Ouanalao, halafu likapewa jina la Mtume Bartholomayo. 
St. Barth ni kisiwa chenye asili ya volkeno ambacho kipo kati ya Saint Martin na St. Kitts.

Ukubwa wake ni kilometa mraba 25.

Kuanzia mwaka 2003 hakipo tena chini ya Guadeloupe.

Wakazi ni 9,035 (kadirio la Januari 2011). 

Makao makuu yako Gustavia, ilipo bandari kuu ya kisiwa. 

Lugha na utamaduni ni vya Kifaransa hasa, kwa kuwa wakazi wengi wana asili hiyo.

Tanbihi

Viungo vya nje 

Mémoire St Barth : Comprehensive bibliography about the island

 Serikali
 Collectivity of Saint Barthélemy (official government website)
  Comité Territorial du Tourisme (tourism board website) 

 Historia na biolojia
 Mémoire St Barth : Saint-Barthelemy's history (slave trade, slavery, abolitions)
 Histoire et aménagement linguistique à Saint-Barthélemy 
Saint Barth Fauna & Flora

 Taarifa za jumla

Discover the island of St Barthelemy in a full 3D Tour

 
Visiwa vya Karibi
Amerika ya Kaskazini
Saint Martin

Saint Martin (jina rasmi la Kifaransa ni Collectivité de Saint-Martin) ni eneo la ng'ambo la Ufaransa linalopatikana kaskazini mwa kisiwa chenye jina hilo, ambacho thuluthi ya kusini ni mwanachama wa Ufalme wa Nchi za Chini, mbali ya visiwa vingine vidogo.

Ukubwa wa eneo ni kilometa mraba 53.2.

Makao makuu yako Marigot. 

Idadi ya wakazi ni 35,107 (mnamo Januari 2014).

Kabla ya mwaka 2007 ilikuwa chini ya Guadeloupe.

Mkataba wa Lisbon unaweka wazi kuwa Saint-Martin ni sehemu ya Umoja wa Ulaya.

Wakazi wanaongea hasa Kiingereza na Krioli yake, mbali ya Kifaransa ambacho ndicho lugha rasmi.

Tanbihi

Viungo vya nje 

 Official website of the Collectivity of Saint Martin 
 Official website of the Tourist Office of Saint Martin
 
 

 
Karibi
Valladolid

ni mji wa Hispania mwenye wakazi 316,564. Ni mji mkuu wa jimbo la Kastilia na Leon. Kihistoria ilikuwa kati ya miji mikuu ya kitaifa ya Hispania. 

Mwaka 1469 wafalme Ferdinand II wa Aragon na Isabella I wa Kastilia walifunga ndoa kwa siri mjini Valladolid na kuunda umoja wa Hispania. Kristoforo Kolumbus aliaga dunia mjini mnamo 20 Mei 1506.

Kuna mto unaovuka mju na huu unaitwa Pisuerga.

Miji ya Hispania
Montserrat

Montserrat ni eneo la ng'ambo la Ufalme wa Muungano lililopo katika Karibi. 

Ni kisiwa chenye urefu wa kilometa 16 na upana wa kilometa 11, kikiwa na kilometa 40 hivi za pwani.

Kwa jumla ni kilometa mraba 102 wanakoendelea kuishi watu 4,900 baada ya wengi zaidi kuhama kutokana na milipuko ya volkeno iliyotokea kuanzia mwaka 1995 baada ya karne kadhaa za utulivu.

Wananchi wengi wanatokana na watumwa kutoka Afrika na kutoka Eire waliozaliana zamani za ukoloni wa Waingereza.

Viungo vya nje

 Serikali
 Government of Montserrat
 Montserrat National Trust
 Montserrat Hospitality Association

 Taarifa za jumla
 
 Montserrat  from UCB Libraries GovPubs.
 
 Montserrat Webdirectory 
 

 Vyombo vya habari
 Montserrat Reporter news site
 Radio Montserrrat—ZJB Listen live online 

 Safari
 Montserrat Tourist Board

 Afya
 Toxicity of volcanic ash from Montserrat  by RT Cullen, AD Jones, BG Miller, CL Tran, JMG Davis, K Donaldson, M Wilson, V Stone, and A Morgan. Institute of Occupational Medicine Research Report TM/02/01.
 A Health Survey of Workers on the Island of Montserrat  by HA Cowie, MK Graham, A Searl, BG Miller, PA Hutchison, C Swales, S Dempsey, and M Russell. Institute of Occupational Medicine Research Report TM/02/02.
 A Health Survey of Montserratians Relocated to the UK  by HA Cowie, A Searl, PJ Ritchie, MK Graham, PA Hutchison, and A Pilkington. Institute of Occupational Medicine Research Report TM/01/07.

 Mengineyo
 Montserrat Volcano Observatory 
 Official release archive
 Antigua, Montserrat and Virgin Islands Gazette  at the Digital Library of the Caribbean.

M
Visiwa vya Amerika Kaskazini
Maeneo ya ng'ambo ya Ufalme wa Muungano
Navassa

Navassa ni kisiwa cha bahari ya Karibi karibu na Haiti ambacho kinadaiwa na nchi hiyo tangu mwaka 1801 kuwa ni chake lakini kinatawaliwa na Marekani tangu mwaka 1857.

Kisiwa kina eneo la kilometa mraba 5.4 lakini hakina wakazi wa kudumu.

Tanbihi

Marejeo
 The Navassa Island Riot. Illustrated. Published by the National Grand Tabernacle, Order of Galillean Fishermen, Baltimore, Md.

Viungo vya nje

 
 State Of Navaza 

N
N
Moja

Moja ni namba ya kwanza na inafuatwa na mbili. Kabla yake kuna sifuri tu. Kwa kawaida inaandikwa 1 lakini I kwa namba za Kiroma na ١ kwa zile za Kiarabu. Namba yoyote ikizidishwa kwa moja inabaki ileile.

Marejeo
 Wells, D. The Penguin Dictionary of Curious and Interesting Numbers London: Penguin Group (1987): 70–71

External links

 The Number 1
 The Positive Integer 1
 Prime curiosities: 1

Namba asilia
Sifuri

Sifuri (au sufuri kutoka Kiarabu sifr iliyotafsiri neno la Kisanskrit sunya lenye maana ya mahali patupu) ni namba ya pekee ambayo haina thamani peke yake, mpaka iandikwe baada ya namba nyingine yoyote: hapo inazidisha thamani yake mara kumi. Kwa kawaida inaandikwa 0 lakini ٠ kwa namba za Kiarabu.

Kwa Kiswahili namba hiyo inaitwa pia ziro kutokana na neno hilohilo la Kiarabu lakini kwa kupitia Kiitalia, Kifaransa na hatimaye Kiingereza (inapoandikwa zero).

Sifuri kama namba ilianza kutumika India kabla ya karne ya 9 BK, pengine hata karne ya 3.

Tanbihi

Marejeo 

 Amir D. Aczel (2015) Finding Zero, New York City: Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-137-27984-2
 Barrow, John D. (2001) The Book of Nothing, Vintage. ISBN 0-09-928845-1.
Diehl, Richard A. (2004) The Olmecs: America's First Civilization, Thames & Hudson, London.
Ifrah, Georges (2000) The Universal History of Numbers: From Prehistory to the Invention of the Computer, Wiley. ISBN 0-471-39340-1.
Kaplan, Robert (2000) The Nothing That Is: A Natural History of Zero, Oxford: Oxford University Press.
 Seife, Charles (2000) Zero: The Biography of a Dangerous Idea, Penguin USA (Paper). ISBN 0-14-029647-6.
 Bourbaki, Nicolas (1998). Elements of the History of Mathematics. Berlin, Heidelberg, and New York: Springer-Verlag. ISBN 3-540-64767-8.
 Isaac Asimov (1978). Article "Nothing Counts" in Asimov on Numbers. Pocket Books.

Viungo vya nje 

 Search for the world's first zero leads to the home of Angkor Wat
 A History of Zero 
 Zero Saga
 The History of Algebra 
 Edsger W. Dijkstra: Why numbering should start at zero, EWD831 (PDF of a handwritten manuscript)
 "My Hero Zero"  Educational children's song in Schoolhouse Rock!
Mbili

Mbili ni namba ambayo inafuata moja na kutangulia tatu. Kwa kawaida inaandikwa 2 lakini II kwa namba za Kiroma na ٢ kwa zile za Kiarabu.

Marejeo
 Wells, D. The Penguin Dictionary of Curious and Interesting Numbers London: Penguin Group (1987): 70–71

Viungo vya nje

 The Number 2
 The Positive Integer 2
 Prime curiosities: 2

Namba asilia
Tatu

Tatu ni namba ambayo inafuata mbili na kutangulia nne. Kwa kawaida inaandikwa 3 lakini III kwa namba za Kiroma na ٣ kwa zile za Kiarabu.

3 ni namba tasa.

Marejeo
 Wells, D. The Penguin Dictionary of Curious and Interesting Numbers London: Penguin Group (1987): 70–71

Viungo vya nje

 Tricyclopedic Book of Threes by Michael Eck
 Threes in Human Anatomy by Dr. John A. McNulty
 
 The Number 3
 The Positive Integer 3
 Prime curiosities: 3

Namba asilia
Nne

Nne (pia: aruba kutoka Kiarabu) ni namba ambayo inafuata tatu na kutangulia tano. Kwa kawaida inaandikwa 4 lakini IV kwa namba za Kiroma na ٤ kwa zile za Kiarabu.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2.

Marejeo
 Wells, D. The Penguin Dictionary of Curious and Interesting Numbers London: Penguin Group (1987): 70–71

Viungo vya nje

 Marijn.Org on Why is everything four?
 A few thoughts on the number four , by Penelope Merritt at samuel-beckett.net
 The Number 4
 The Positive Integer 4
 Prime curiosities: 4

Namba asilia
Tano

Tano ni namba ambayo inafuata nne na kutangulia sita. Kwa kawaida inaandikwa 5 lakini V kwa namba za Kiroma na ٥ kwa zile za Kiarabu.

5 ni namba tasa.

Neno hilo lina asili ya Kibantu. Kiswahili kina neno lingine kwa maana hiyohiyo, nalo lina asili ya Kiarabu: hamsa. Siku hizi halitumiki sana, lakini kutoka kwake limepatikana hamsini (hamsa mara kumi) ambalo ni la kawaida.

Marejeo
 Wells, D. The Penguin Dictionary of Curious and Interesting Numbers London: Penguin Group (1987): 70–71

Viungo vya nje

 The Number 5
 The Positive Integer 5
 Prime curiosities: 5

Namba asilia
Sita

Sita ni namba ambayo inafuata tano na kutangulia saba. Kwa kawaida inaandikwa 6 lakini VI kwa namba za Kiroma na ٦ kwa zile za Kiarabu.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3.

Namba hiyo katika Kiswahili ina asili ya Kiarabu pamoja na sitini (sita mara kumi).

Marejeo
 The Odd Number 6, JA Todd, Math. Proc. Camb. Phil. Soc. 41 (1945) 66—68
 A Property of the Number Six, Chapter 6, P Cameron, JH v. Lint, Designs, Graphs, Codes and their Links ISBN 0-521-42385-6
 Wells, D. The Penguin Dictionary of Curious and Interesting Numbers London: Penguin Group (1987): 70–71

Viungo vya nje

 The Number 6
 The Positive Integer 6
 Prime curiosities: 6

Namba asilia
Nane

Nane ni namba ambayo inafuata saba na kutangulia tisa. Kwa kawaida inaandikwa 8 lakini VIII kwa namba za Kiroma na ۸ kwa zile za Kiarabu.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 (au 23).

Marejeo
 Wells, D. The Penguin Dictionary of Curious and Interesting Numbers London: Penguin Group (1987): 70–71

Viungo vya nje

 The Octonions, John C. Baez

Namba asilia
Namba kivunge

Namba kivunge  (kwa Kiingereza composite number) ni namba asilia inayopatikana kwa kuzidisha namba tasa (prime numbers). 

Kwa mfano namba 9 inapatikana kwa kuzidisha 3 kwa 3. Namba 12 inapatikana kwa kuzidisha 3, 2 na 2.

Namba asilia zote zinaweza kupangwa katika makundi mawili:
 namba tasa
 namba isiyo tasa kwa hiyo namba kivunge. Inapatikana kwa kuzidisha namba tasa, hata mara kadhaa jinsi ilivyoonekana katika mfano wa 12 hapo juu. Hii ni kati ya nadharia za kimsingi za hesabu.

Namba kivunge hadi 150
Namba kivunge hadi 150 ni kama zifuatazo:

4, 6, 8, 9, 10, 12, 14, 15, 16, 18, 20, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, 30, 32, 33, 34, 35, 36, 38, 39, 40, 42, 44, 45, 46, 48, 49, 50, 51, 52, 54, 55, 56, 57, 58, 60, 62, 63, 64, 65, 66, 68, 69, 70, 72, 74, 75, 76, 77, 78, 80, 81, 82, 84, 85, 86, 87, 88, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 98, 99, 100, 102, 104, 105, 106, 108, 110, 111, 112, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 128, 129, 130, 132, 133, 134, 135, 136, 138, 140, 141, 142, 143, 144, 145, 146, 147, 148, 150.

Nyingi ni namba shufwa (tarakimu ya rangi nyeusi iliyokolea), idadi ndogo zaidi ni namba witiri. Sababu yake ni kwamba namba tasa zote ni witiri isipokuwa 2 yenyewe.

 
Hisabati
Namba
Usawa (hisabati)

Usawa (kwa Kiingereza parity) katika hisabati unamaanisha ya kwamba kila namba kamili (integer) iko katika moja ya makundi mawili: namba shufwa  kama 2, 4, 6, 8 au namba witiri kama 1, 3, 5, 7. 

Kwa hiyo jumla ya namba kamili hugawiwa katika makundi mawili yenye idadi sawa za namba. Kwa mfano kuanzia moja hadi kumi namba shufwa na witiri zinapokezana na zinaendelea mfululizo vile bila mwisho:
1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10

Namba huitwa "shufwa" kama inaweza kugawiwa kwa 2 bila kuacha baki. Kama si vile ni namba witiri. 

Kwa mfano 6 ni shufwa kwa sababu hakuna baki tukiigawa kwa 2: 6 : 2 = 3, bila baki.

Kinyume chake 3, 5, 7, 21 ni witiri kwa sababu zinaacha baki la 1 baada ya kuzigawa kwa 2.

3:2 = 1, inabaki 1

7:2 = 3, inabaki 1

21:2 = 10, inabaki 1.

Mifano ya namba shufwa ni  −4, 0, 8 na 1734. Mifano ya namba witiri ni −5, 3, 9 na 73.

Hisabati kwa namba shufwa na witiri

Kujumlisha na kutoa
shufwa ± shufwa = shufwa;  (4+2=6;  8-4=4)
shufwa ± witiri = witiri;  (4+3=7;  8-3=5)<
witiri ± witiri = shufwa (3+5=8;  7-3=4)<;

Kuzidisha
shufwa x shufwa = shufwa;  (2x4=8)
shufwa x witiri = shufwa; (2x3=6)
witiri x witiri = witiri; (3x5=15)

Kugawa
Kwa ugawaji matokeo ni tofauti kwa sababu kugawa namba kamili kwa namba kamili inaweza kuleta tokeo ambalo si namba kamili, kwa mfano 2:8 = 1/4 ambayo si namba kamili. Namba zisizo kamili si shufwa wala witiri.

Namba
Boris Nemtsov

Boris Nemtsov Efimovitj (amezaliwa 9 Oktoba, 1959) alikuwa mwanasiasa nchini Urusi. Aliuawa huko Moscow tarehe 27 Februari 2015.

Viungo vya nje 
 Official webbsite 

Wanasiasa wa Urusi
Waliozaliwa 1959
Waliofariki 2015
Uyakinifu

Uyakinifu ni msimamo wa kifalsafa unaodai vyote ni mata tu, kwa kukanusha hasa uwepo wa roho za aina yoyote. 

Hivyo mambo yote, yakiwemo ya nafsi ya binadamu, yanadhaniwa kuweza kujulikana kwa kuzingatia mata, hasa kwa njia ya sayansi.

Tanbihi

Marejeo

Buchner, L. (1920). [books.google.com/books?id=tw8OuwAACAAJ Force and Matter]. New York, Peter Eckler Publishing Co.
Churchland, Paul (1981). Eliminative Materialism and the Propositional Attitudes. The Philosophy of Science. Boyd, Richard; P. Gasper; J. D. Trout. Cambridge, Massachusetts, MIT Press.

Fodor, J.A. (1974). Special Sciences, Synthese, Vol.28.
Gunasekara, Victor A. (2001). "Buddhism and the Modern World". Basic Buddhism: A Modern Introduction to the Buddha's Teaching". 18 January 2008
Kim, J. (1994) Multiple Realization and the Metaphysics of Reduction, Philosophy and Phenomenological Research, Vol. 52. 
La Mettrie, La Mettrie, Julien Offray de (1748). L'Homme Machine (Man a Machine)
Lange, Friedrich A.,(1925) The History of Materialism. New York, Harcourt, Brace, & Co.

 Alternative ISBN 978-0-14-013069-0
Schopenhauer, Arthur (1969). The World as Will and Representation. New York, Dover Publications, Inc.
Seidner, Stanley S. (June 10, 2009). "A Trojan Horse: Logotherapeutic Transcendence and its Secular Implications for Theology" . Mater Dei InstituteVitzthum, Richard C. (1995) Materialism: An Affirmative History and Definition''. Amherst, New York, Prometheus Books.

Viungo vya nje

Stanford Encyclopedia:
Physicalism
Eliminative Materialism
Philosophical Materialism (by Richard C. Vitzthum) from infidels.org
Dictionary of the Philosophy of Mind on Materialism  from the University of Waterloo
Nature

Jermain Baxter (amezaliwa tar. 5 Disemba, 1972), hujulikana kwa jina lake la kisanii kama Nature, ni rapa kutoka nchini Marekani. Hasa hujulikana kwa ushirikiano wake na rapa mzaliwa mwenzie kutoka huko mjini Queensbridge- rapa Nas na kuchukua nafasi ya Cormega katika kundi la The Firm.

Diskografia
Albamu
For All Seasons (2000), Columbia - US number 50
Wild Gremlinz (2002), Sequence - US number 150
Pain Killer (2008)
Target Practice (2016)

Compilation Albums
Seasons Changed (2015)

EPs
Seasons Changed: Spring Edition (2013)
Seasons Changed: Summer Edition (2013)
Seasons Changed: Fall Edition (2013)
Seasons Changed: Winter Edition (2014)

Kandamseto
The Nature Files: The Best of Nature Vol.1 (2007)
The Lost Tapes Volume 1 (2008)
The Ashtray Effect (2013)
The Ashtray Effect Vol.2 (2015)
The Ashtray Effect Vol.3 (2015)

Albamu za Kolabo
The Firm: The Album (1997) (akiwa na The Firm)

Marejeo

Waliozaliwa 1972
Marapa wa Marekani
Watu walio hai
Wanamuziki wa Marekani
Mantiki

Mantiki (kutoka Kiarabu منطق mantiq; kwa Kiingereza logic kutoka Kigiriki logos, yaani neno, wazo) ni elimu jinsi ya kutoa hoja sahihi. 

Mantiki inasaidia kufikia uamuzi kama hoja fulani ni ya kweli au la. Mantiki ni tawi la falsafa, pia hisabati.

Mfano wa hitimisho (syllogism) kutoka Wagiriki wa Kale na siku za mwanzo wa mantiki iliyotolewa na Aristoteli:

 Kila mtu atakufa
 Sokrates ni mtu
 Kwa hiyo Sokrates atakufa

Mantiki kwa fomula 
Hitimisho hiyo inaweza kuandikwa pia kwa fomula: 

 husomwa kama "na", kwa kumaanisha zote mbili 
 husomwa kama "au", kwa kumaanisha angalau moja kati ya hizi mbili 
 husomwa kama "inamaanisha", au "kama ... halafu ...".
 husomwa kama "hapana" au "si vile ...". 
Mabano (,) huongezwa kwa kuratibu hoja kwa umuhimu. Yaani kile katika mabano kinapaswa kuangaliwa kwanza.

Kwa hiyo hitimisho ya Aristoteli kwa fomula:

Hiyohiyo kama fomula kwa mifano yote:

Falsafa
Hangul

Hangul ni alfabeti ya Kikorea. Iliundwa mnamo mwaka 1443 kwa amri ya mfalme Sejong alliyeona ya kwamba maandishi ya Kichina haifai kwa lugha ya Korea. Nchini Korea ya Kaskazini Hangul huitwa Chosŏn'gŭl.

Hangul ina alama za kimsingi 24 kwa konsonanti na vokali. Lakini alama hizi haziandikwi mfululizo kama kaika alfabeti ya Kilatinilakini zinapangwa katika alama za herufi za silabi moja kama 한 han.

Hiyo 한 han inaonekana kama alama 1 lakini ali halisi ni herufi tatu: ㅎ h, ㅏ a na ㄴ n. Kila alama kwa silabi inashika ndani yake herufi 2 hadi 6. Alama za silab zinaweza kuandikwa kama mstari kuanzia kushoto kwenda kulia au kutoka juu kwenda chini, kama maandishi ya Kichina.

Korea
mwandiko
Tungamo

Tungamo (pia: Masi, kutoka Kiingereza: "mass") katika elimu ya fizikia ni tabia ya maada, na kwa njia hii pia tabia ya gimba au dutu.  

Kipimo sanifu cha kimataifa cha tungamo ni kilogramu. Alama yake katika fomula kwa kawaida ni .

Tungamo na uzani
Tungamo ni tofauti na uzani lakini katika maisha ya kawaida hatuoni tofauti. Hivyo tunatumia kipimo cha kilogramu pia kwa kutaja uzani wa sukari tunayonunua. Lakini hali halisi uzani wa gimba au Tungamo ileile ni tofauti kutegemeana na graviti mahali ilipo. Kwa mfano mtu akifika juu ya mwezi uzani ni sehemu ya sita ya uzani wake duniani. Kwa hiyo mtu mwenye uzito wa kilogramu 60 duniani atakuwa na kilogramu 10 pekee akipimwa juu ya mwezi. Sababu yake ni ya kwamba graviti ya mwezi ni ndogo kuliko duniani.

Tungamo na graviti
Graviti ya gimba fulani inategemeana na tungamo yake. Kila kitu hata gimba dogo kama jiwe, meza au mtu lina graviti yake. Ila tu tungamo kubwa ya dunia yetu inafanya graviti yake yaani nguvu inayosababisha ya kwamba watu na vitu havielei hewani bali kukaa kwenye uso wa ardhi tukivutwa kuelekea kitovu cha sayari yetu. Vitu vyote vinavyoshikwa na graviti ya dunia vina graviti yao vilevile lakini kwa sababu tungamo  ya watu na vitu ni ndogo kabisa kuliko tungamo ya dunia hatuwezi kusikia tofauti. Pia mwezi unavutwa na graviti ya dunia yetu lakini tungamo ya mwezi ni kubwa kiasi kwamba graviti ya mwezi inaathiri pia dunia. Hii inaonekana kirahisi kutokana na mabadiliko ya bahari kuwa maji kujaa na kupwa yanayosababishwa na uvutano wa graviti ya mwezi.

Tungamo na inesha
Tungamo inafanya pia inesha (inertia) ya gimba fulani. Inesha ni tabia ya tungamo kubaki katika hali yake ya kutulia au kuwa na mwendo fulani hadi iathiriwe na nguvu ya nje. Tungamo kubwa zaidi huwa na inesha kubwa zaidi na inahitaji nguvu kubwa zaidi kwa kubadilisha mwendo wake. Tunaiona kwa urahisi tukijaribu kusukuma baisikeli, gari au lori: tungamo zake ni tofauti, hivyo nguvu inayohitajika kuzisukuma au kuzisimamisha inatofautiana.

Fizikia
Nzi mweupe

Nzi weupe ni wadudu wadogo wa familia Aleyrodidae katika oda Hemiptera ya nusungeli Pterygota (wenye mabawa). Wadudu hawa wanaweza kuwa wasumbufu kama vidukari, hususa wakiwa tele, kwa sababu wanafyunza utomvu pia na kuvu nyeusi inakua juu ya mana wanayochoza na inayoanguka kwenye majani. Kuvu hii inazuia majani yasifanye usanidimwanga na mmea unanywea. Lakini hasara kubwa zaidi inayosababishwa na nzi weupe ni uwezo wao wa kusambaza magonjwa ya virusi za mimea. Kwa mfano, nzi mweupe wa kiazi kitamu anaweza kusambaza zaidi ya spishi kumi za virusi: virusi ya mosaiki ya mhogo ya Afrika (ACMV), virusi ya mosaiki ya dhahabu ya mharagwe, virusi ya mkunjo njano ya mnyanya (TYLCV) n.k. Nzi weupe wana adui wao kama wadudu-kibibi, wadudu mabawa-vena, wadudu-maua, nyigu wa kidusia n.k. Pia kuna kuvu viuawadudu (entomopathogenic fungi) inayoambukiza lava wa nzi weupe, kama Beauveria bassiana, Isaria fumosorosea na Metarhizium anisopliae.

Nzi weupe ni wadudu wadogo. Wapevu wa takriban spishi zote wana urefu wa mm 1-3, lakini spishi chache zinaweza kufika mm 5. Kiwiliwili cha nzi weupe kimerefuka kidogo na kinabeba mabawa manne ya ukubwa sawa ambayo yamepakiwa nta. Nta hii inawapatia rangi ya nyeupe. Vipande vya mdomo vimeungana katika mrija utumikao ili kufyunza utomvu. Hatua zote za nzi weupe (mayai, lava, wapevu) hupatikana kwa upande wa chini wa majani kwa kawaida.

Spishi zilizochaguliwa
 Aleurocanthus spiniferus, Nzi Kijivu wa Mchungwa (Orange spiny whitefly)
 Aleurocanthus woglumi, Nzi Mweusi wa Mchungwa (Citrus blackfly)
 Aleurodicus dispersus, Nzi Mweupe wa Miti (Spiralling whitefly)
 Aleurothrixus floccosus, Nzi Mweupe Sufu (Wooly whitefly)
 Bemisia tabaci, Nzi Mweupe wa Kiazi Kitamu (Sweet potato whitefly)
 Trialeurodes ricini, Nzi Mweupe wa Mbarika (Castor withefly)
 Trialeurodes vaporariorum, Nzi Mweupe wa Mboga (Greenhouse whitefly)

Picha

Vidukari na jamaa
Basse-Terre (mji)

Basse-Terre ni mji mkuu wa eneo la ng’ambo la Ufaransa (yajulikana kwa Kifaransa kama "département d'outre-mer") la Guadeloupe ambayo ni kisiwa kimoja cha ya katika Bahari ya Karibi. Mji wa Basse-Terre iko kusini-magharibi ya kisiwa cha Basse-Terre.

Mitaa ya Nairobi 
Mitaa ni: Agincourt (pia Saint-Claude), Bas-du-Bourg, Karmeli, Desmarais (pia Saint-Claude) Guillaud, Morne-Chaulet, Morne-à-Vaches (pia Saint-Claude), Little Paris , Guinea ndege, Rivière-des-Peres, Maillan La Rue-Saint-François, Sur-le Morne Versailles.

Watu kuhusiana na Basse-Terre 
 Charles Houël (1616-1682), mwanzilishi wa Basse-Terre 
 Louis Delgrès (1766-1802),shujaa wa Guadeloupe, kamanda wa mahali ya Basse-Terre 
 Louisy Mathieu (1817-1874), mtumwa basi naibu wa Guadeloupe
 Tanya Saint-Val (1965-) mwimbaji
 Marie-Jose Perec (1968) mwanamichezo, tatu ya Olimpiki bingwa
 Tanya Saint-Val (1973-) mwimbaji

Tazama pia 
 Guadeloupe
 Orodha ya miji ya Ufaransa

Miji ya Ufaransa
Guadeloupe
Capesterre-Belle-Eau

Capesterre-Belle-Eau ni mji wa Ufaransa. Tarehe 20 Septemba 1837, Capesterre inakuwa ni mji wa Ufaransa  na inachukua jina la Capesterre-Belle-Eau mwaka 1974.

Watu kuhusiana na Capesterre-Belle-Eau 
 Philippe François Pinel "Dumanoir" (1808 -1865), Mtunga
 Henry Sidambarom (1863-1952), Jaji wa Mahakama ya Amani ya Canton ya Capesterre-Belle-Eau na mlinzi wa sababu ya wafanyakazi Hindi (Hindi waliopo nje ya nchi
 Saint-Germain Ruf (1927 -1987), mtafiti na mwanahistoria
 Sylviane Telchid (1941-) Profesa wa Ufaransa na Creole, beki wa kuanzishwa kwa lugha Creole katika mitaala ya shule

Marejeo

Viungo vya nje 

Miji ya Ufaransa
Guadeloupe
Łobez

Łobez ni mji wa Poland. Mji huo ulikuwa na watu 10,409 mwaka wa 2015.

Historia 
Kwanza kutajwa ni katika vyanzo vya chini ya mwaka 1271. Ulikuwa mali ya Knights von Kibork (von Borcke). Jina rasmi la mji Lobazov tangu 1946.

Idadi ya watu

Meya

Majengo muhimu

Tanbihi

Viungo vya nje

  www.lobez.pl
 BIP Łobez
 Łobez - You Tube
  Tourist Information

Miji ya Poland
Ujauzito

Ujauzito ni hali ya mja (yaani mtu, hususan mwanamke) kuwa mzito kutokana na mimba. 

Hali hiyo kwa kawaida inadumu wiki 38 (miezi tisa hivi) ambapo mimba inazidi kukua na kukomaa ndani ya tumbo la uzazi la mama yake hadi wakati wa huyo kujifungua.

Ingawa katka lugha kadhaa yanatumika majina mbalimbali kwa mimba hiyohiyo kadiri muda wa kukua unavyozidi kwenda, hakuna badiliko la msingi wala hatua mpya, bali ni ustawi endelevu.

Miezi mitatu ya kwanza ndiyo yenye hatari zaidi ya mimba kuharibika.

Pengine mimba si moja bali mbili au zaidi kwa wakati mmoja. Hapo watazaliwa watoto pacha.

Marejeo

Viungo vya nje

 
  Merck Manual Home Health Handbook – further details on the diseases, disorders, etc., which may complicate pregnancy.
  Pregnancy care planner – NHS guide to having baby including preconception, pregnancy, labor, and birth.

Biolojia
Jinsia
Uzazi
Uga sumaku

Uga sumaku (ing. magnetic field) ni nafasi karibu na sumaku au mkondo wa umeme ambamo kani inaathiri magimba ndani yake.  Uga sumaku hauonekani kwa macho lakini unapimika.

Kipimo cha SI kwa kutaja nguvu ya uga sumaku ni Tesla lakini mara nyingi kipimo cha kale cha Gauss kinatumiwa pia. Nguvu ya ugasumaku inapungua kadri ya umbali na chanzo chake.

Dunia ina ugasumaku unaosababishwa na kuzunguka kwa Dunia kunachofanya pia kiini kiowevu cha Dunia kuzunguka; ilhali kiini hiki kina chuma kingi kinafanya kazi kama dainamo. Ugasumako wa Dunia unasababisha sumaku kuelekea kaskazini penye ncha sumaku ya Dunia.  Ugasumaku huu ni muhimu kwa uhai duniani kwa sababu unaelekeza sehemu kubwa ya mnururisho kutoka Jua kupita sayari yetu.

Nyota zote huwa pia na ugasumaku.

usumaku
Msamba

Msamba (lat.-ing. Perineum) ni sehemu ya mwili wa kibinadamu kati ya uke na mkundu upande wa mwanamke au scrotum na mkundu upande wa mwanaume. Urefu wake kwa mtu mzima ni takriban inchi 1. 

Ndani ya eneo la msamba kuna musuli a pekee zenye shughuli mbalimbali kwa ajili ya ngono na utoaji wa mkojo na kinyesi.

mwili
Raga

Raga (ing. rugby) ni jina la mchezo wa mpira unaochezewa kwa namna mbalimbali.

Rugby ilianzishwa nchini Uingereza sambamba na mpira wa miguu Wakati wa karne ya 19. American Football imezaliwa kutoka kwa rugby ya Kiingereza. 

Shabaha ya mchezo ni kubeba au kukanyaga mpira kupitia timu ya wapinzani hadi goli na kuuingiza kwenye goli juu ya mti wa kulala. 

Mpira una umbo la duaradufu. Timu mbili ambazo kwa kawaida huwa na wachezaji 15 zinashindana.
Mpira unaweza kushikwa kwa mkono; kuna rukhsa kuupa kwa mchezaji mwingine au kuutupa nyuma. Lakini kuutupa mbele ni kosa ndogo unaofuatwa na tendo la "scrum". Hapo mpira unawekwa chini na wachezaji 8 wa kila timu wanashikamana na kusukumana hadi mchezaji mmoja anaweza kushika tena mpira.

Kuna rukhsa kumzuia mchezaji na kumwangusha kwa kumshika nyuma ya msari wa mabega. Tendo hili linaitwa "tackle". Akianguka china anapaswa kuachana na mpira. Wakati mchezaji analala chini wengine hawaruhusiwi kushika mpira kwa mikono.

michezo
David Hilbert

David Hilbert (1862 - 1943) alikuwa mtaalamu wa hisabati, mantiki na falsafa ya hisabati kutoka nchini Ujerumani.
Huhesabiwa kati ya wanahisabati muhimu zaidi ya karne ya 19 na mwanzo wa karne ya 20.

Alishughulika maswali ya "invariant theory" na ukubalifu wa jiometria. Aliunda hisabati ya nafasi ya mawanda (dimension) nyingi yaani zaidi ya mawanda 2 ya bapa au mawanda 3 ya nafasi ya kawaida. Hilbert na wanafunzi wake waliandaa sehemu kubwa ya hisabati ilyohitajika kwa ajili ya nadharia ya uhusianifu iliyokamilishwa baadaye na Albert Einstein.

Hilbert alizaliwa tar. 23 Januari 1862 mjini Königsberg katika jimbo la Prussia ya Mashariki  Alisoma hisabati kwenye chuo Kikuu cha Königsberg, akachukua digrii ya dokta akaendelea kuwa profesa wa hisabati kwanza Königsberg, halafu Göttingen alipokufa tar. 14 Februari 1943.

Viungo vya Nje 

Hilbert's 23 Problems Address
Hilbert's Program

Hilberts radio speech recorded in Königsberg 1930 (in German) , with English translation

Marejeo 

Ewald, William B. (ed) 1996. From Kant to Hilbert: a source book in the Foundations of Mathematics. 2 vols, Oxford.
Jean van Heijenoort, 1967. From Frege to Godel: a source book in Mathematical Logic, 1879–1931. Harvard Univ. Press.
David Hilbert; Cohn-Vossen S. 1999. Geometry and Imagination. American Mathematical Society. ISBN 0-8218-1998-4. An accessible set of lectures originally for the citizens of Göttingen.
[David Hilbert] Michael Hallett and Ulrich Majer. eds. 2004. David Hilbert's Lectures on the foundations of Mathematics and Physics, 1891–1933. Springer-Verlag Berlin Heidelberg. ISBN 3-540-64373-7.
Rowe, David; Gray, Jeremy J 2000. The Hilbert challenge. Oxford University Press. ISBN 0-19-850651-1.

waliozaliwa 1862
waliofariki 1943
Wanahisabati wa Ujerumani
Nanomita

Nanomita (ing. nanometer, alama  nm) ni kipimo cha SI cha kutaja urefo mdogo wa 10−9 mita.  Kwa lugha nyingine, ni sehemu ya bilioni 1 ya mita 1.

Matumizi
Kipimo hiki hutumiwa kwa kutaja vipimo katika fizikia ya atomi na molekuli, pia katika biolojia kwa vipimo vya kiini cha seli na jenetikia.  Kipenyo cha atomi ya heli ni takriban 0.1 nm;  virusi nyingi vina kipenyo cha baina 20 nm na 300 nm. 

Nanomita ni pia kipimo cha kawaida kwa kutaja urefu wa mawimbi ya usumakuumeme. Nuru inayoonekana ina urefu wa wimbi kati ya 400 nm hadi  800 nm. .

Kipimo hiki kinatumiwa sana kwa makadirio katika teknolojia ya nano.

Neno latokana na lugha ya (Kigiriki: nanos (νάνος, "kibete") pamoja na neno "mita" (gir.μέτρον, metrοn, "kizio cha kipimo")

Ulinganifu
Nanomita 1 = 1.0 x 10−9 mita = 1000 pikomita; 1000 nm = 1 mikromita

Marejeo

Vipimo vya SI

Tazama pia
 Teknolojia ya nano

Marejeo

Tovuti za Nje
Near-field Mie scattering in optical trap nanometry

Vipimo vya SI
Nuru

Nuru (kutoka Kiarabu نور, nur; pia mwanga) ni neno la kutaja  mnururisho unaoweza kutambuliwa kwa macho yetu. Kwa lugha ya fizikia ni sehemu ya mawimbi ya sumakuumeme yanayoweza kutambuliwa na jicho. 

Mawimbi ya nuru huwa na masafa ya nanomita 380 hadi 780 au yenye marudio ya takriban terahezi 789 hadi 384.

Chanzo cha nuru duniani ni hasa jua. Nuru ya jua inaleta pia nishati inayotumiwa na mimea ambayo kwa njia ya usanisinuru inajenga kwa ndani sukari au wanga ambavyo ni lishe za viumbehai vyote vinavyozila. Hivyo nuru ya jua, kwa njia ya usanisinuru, ni chanzo cha nishati kwa karibu viumbehai vyote duniani.

Chanzo kingine cha nuru kwa binadamu ni moto. Lakini hadi karne ya 19 nuru hii ilitumia pia nishati ya jua iliyotunzwa na mimea kwa njia ya kuni, mafuta ya petroliamu au gesi asilia. Ni tangu kugunduliwa kwa umeme tu ya kwamba chanzo tofauti cha nuru kimepatikana.

Nuru kama mnururisho 
Nuru inayoonekana kwetu ni sehemu ya mnururisho wa sumakuumeme. Nuru inayoonekana ni sehemu ndogo tu ya spektra ya sumakuumeme. 

Wanyama wanaweza kuona mawimbi marefu zaidi, yaani infraredi, au mafupi zaidi, yaani urujuanimno. 

Aina nyingine za mnururisho huohuo ni kwa mfano joto, eksirei, microwave, mawimbi ya redio ambazo zinatofautiana na nuru kwa idadi ya marudio yake na hazitambuliwi kwa macho au milango ya fahamu, isipokuwa joto linalotambuliwa na ngozi yetu.

Tabia za nuru
Kati ya tabia za nuru zinazoweza kutofautishwa ni ukali wake, mwelekeo wake, marudio yake. 

Kasi ya nuru haibadiliki: ni daima mita 299,792,458 kwa nukta katika ombwe. 

Rangi ya nuru inategemea marudio yake.

Marejeo

Viungo vya nje 

 Light in Encyclopeia Britannica
 Ligt in Physics for kids
 Light Waves and Color in physicsclassroom
 How light works
Mama

Mama ni mwanamke anayemlea mtoto hasa aliyemzaa mwenyewe, lakini pengine sivyo, lakini anamlea. 
Upande wa pili anatarajiwa kuwepo baba, yaani mwanamume aliyeshirikiana naye katika kuzaa au anashirikiana naye katika kulea. 

Wale ambao si wazazi wanaitwa ka kawaida "mama wa kambo" na "baba wa kambo". 

Katika historia na utamaduni wa makabila na mataifa mengi, umama ni sifa maalumu ya mwanamke inayotangaza kuwa amekomaa na kukamilika kwa kuendeleza uhai wa binadamu kadiri anavyoelekezwa na umbile lake upande wa mwili na wa nafsi.

Wastani wa idadi ya watoto wanaozaliwa na mwanamke mmoja unatofautiana sana: mwaka 2013 ule mkubwa zaidi ulipatikana Niger (7.03 watoto waliozaliwa na kila mwanamke) na ule ndogo zaidi Singapore (0.79 tu).

Jina hilo au lingine la kufanana linatumika katika lugha nyingi duniani, kwa sababu "neno la kwanza" la mtoto ni "ma" au "mama".

Kwa Kiswahili neno "mama" pia hutumika kama neno la heshima kwa wanawake hasa wa umri mkubwa kiasi. Mara nyingi hutumiwa pia ndani ya familia na mume kumwita mke wake.

Tanbihi

Marejeo

Viungo vya nje

Familia
Utamaduni
Uzazi
Jinsia
Lugha ambishi bainishi

Lugha ambishi bainishi ni kundi la lugha ambamo maneno huwa na viambishi, na viambishi vyenyewe hujidhihirisha moja kwa moja. Maana yake, mizizi ya maneno huweza kujitokeza waziwazi, na mara nyingi mizizi ya maneno haichanganyi na viambishi. 

Lugha nyingi za Kibantu ni lugha ambishi bainishi, zikiwa pamoja na Kiswahili.

Tazama pia
Lango:Lugha

Isimu
Lugha
Urujuani

Urujuani ni rangi kati ya buluu na nyekundu. Iko karibu na zambarau lakini inaelekea zaidi upande wa buluu.

Ni rangi ya saba ya upinde wa mvua. Kifizikia ni rangi ambayo mawimbi yake ni fupi zaidi kati ya rangi zinazoonekana kwa binadamu; kama ni fupi zaidi inaendelea kuwa urujuanimno ambayo haionekani kwa macho yetu.

rangi
Uandishi wa habari

Uandishi wa habari (kwa Kiingereza journalism) ni kazi ya kukusanya, kupanga na kusambaza habari kwa wasomaji, wasikilizaji na watazamaji katika jamii. 

Usambazaji hutokea kupitia vyombo vya habari na media mbalimbali kama vile gazeti, redio, televisheni na intaneti.

Katika jamii ya kisasa media ni njia kuu ya kushirikisha watu wengi na mambo yote yanayoathiri umma, jamii, siasa, uchumi na utamaduni wake.

Penye mfumo wa kisiasa ya demokrasia upatikanaji wa habari huru, nyingi na tofauti ni muhimu sana kwa uwiano sawa kati ya washiriki katika siasa, uchumi na utamaduni. 

Kutokana na nafasi hii muhimu uandishi wa habari na media vinaitwa pia mhimili wa nne kati ya madaraka ya umma.

Hapo maadili ya wanahabari ni muhimu wakifuata kanuni za kukusanya na kusambaza habari zinazoweza kuchunguliwa na kupimwa kulingana na hali halisi na kusahihishwa kama makosa yalitokea.
 
Kuja kwa intaneti kumeleta kipindi kipya cha uandishi na usambazaji wa habari ambako raia wana nafasi ya kutangaza habari na rai kwa watu wengi. Hapo si rahisi tena kutofautisha kati ya habari, maoni na uvumi.

Habari
Ujuzi

Ujuzi maana yake ni kufahamu, kujua na kuelewa hali, habari na maelezo yanayohusu mazingira tunapoishi. Tunapata ujuzi kwa maarifa yetu au kwa njia ya kufundishwa tukitazama, kutambua, kulinganisha na kutafakari yale tuliyoona na kujifunza.

Kimsingi tunaona tofauti kati ya ujuzi na rai au hoja tupu. Rai na hoja zinakuja pamoja na hisia na maarifa ambayo mara nyingi haikutafakariwa kimakini. Kinyume chake ujuzi ni yale tunayoona kuwa yana kiwango kikubwa cha uhakika baada ya kujadiliwa na watu wengi katika mchakato unaoeleweka. Lakini kila ujuzi una kiwango cha kukosa uhakika kwa sababu uwezekano wa makosa katika kuelewa uhalisia unabaki kila wakati.

Katika falsafa, elimu ya jinsi ya kupata ujuzi huitwa epistomolojia. Mwanafalsafa Plato alieleza ujuzi kuwa "rai ya kweli yenye msingi mzuri" (kwa Kiingereza "justified true belief").

Falsafa
Elimu