LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Maji kujaa na kupwa

Maji kujaa na kupwa ni mabadiliko ya uwiano wa bahari unaopanda na kushuka kila siku. "Maji kujaa" ni hali ya juu na "maji kupwa" ni hali ya chini ya maji ya bahari. Tofauti kati ya hali hizi inaweza kufikia hadi mita kadhaa.

Mabadiliko ya maji kujaa na kupwa hutokea mara mbili kila siku yaani kila mahali huwa na maji kujaa mara mbili na maji kupwa mara mbili kila siku.

Kanda la kujaa na kupwa
Kwenye pwani ambako mtelemko wa nchi si mkali kuna kanda ya eneo linalobadilika kila siku kuwa nchi kavu kwa masaa kadhaa halafu tena bahari. Karibu na Mombasa kuna kanda la pwani ambako bahari inarudi kila siku kwa upana wa kilomita mbili na wakati wa maji kupwa inawezekana kutembea kwa kilomita hizi mbili ambako baada ya masaa kadhaa bahari itarudi. 

Katika nchi nyingine kanda hili linaweza kufikia hadi ya upana wa kilomita 40 kwa mfano kwenye pwani la Bahari ya Kaskazini upande wa Ujerumani na Uholanzi.  

Kanda hili ni muhimu kwa ajili ya ekolojia ya bahari maana vidudu vingi ambavyo ni lishe ya samaki na ndege wanaishi na kuzaa hapa.

Visiwa vilivyoko katika kanda hili vinafikiwa kwa miguu au hata kwa gari wakati wa maji kupwa lakini kwa boti wakati wa maji kujaa.

Sababu za maji kujaa na kupwa
Mabadiliko yanasabishwa na nguvu ya graviti ya mwezi na jua inayovuta dunia yetu. Sehemu ya dunia iliyo tazama mwezi ni karibu zaidi kwake na inaathiriwa zaidi na nguvu ya graviti. Maji ya bahari ni gimba moja kubwa la kiowevu na hivyo sehemu yake iliyoathiriwa zaidi inavutwa kuelekea mwezini. Ilhali mwezi unazunguka dunia katika muda wa takriban siku moja  (halihalisi kidogo zaidi ya siku moja ya hesabu yetu) kuna kilele cha maji yanayovutwa kuelekea mwezini. Mzunguko wa mwezi ni masaa 24 na dakika 50 kwa hiyo saa ya maji kupaa na kupwa hubadilika hizi dakika 50 kila siku.

Kuna athira nyingine zinazovuta uso wa maji ya bahari pia; hii ni hasa kani nje kutokana na mzunguko wa dunia kwenye mhimili wake na graviti ya jua.  Kila mwezi wakati jua iko nyuma ya mwezi kwenye mstari nyoofu nguvu za graviti hizi mbili zinaungana na kusababisha bamvua inayomaanisha maji kujaa sana yaani uso wa maji wa bahari hupanda juu zaidi kuliko kawaida.

Kimsingi mabadiliko ya graviti ya mwezi huathiri kila kitu duniani na pia magimba madogo kama mto, bwawa na maji katika bakuli. Lakini kama gimba la maji ni dogo tofauti hazionekani ingawa zinapimika kwa mitambo.

Viungo vya Nje 
 Oceanography: tides by J. Floor Anthoni (2000). 
 Myths about Gravity and Tides  by Mikolaj Sawicki (2005).
 Tidal Misconceptions  by Donald E. Simanek.
 Our Restless Tides: NOAA's practical & short introduction to tides.
 Tides and centrifugal force: Why the centrifugal force does not explain the tide's opposite lobe (with nice animations).

Kalenda za maji kujaa na kupwa 
 National Oceanic and Atmospheric Administration (NOAA)
 Graphical Tide Calendars
 WWW Tide and Current Predictor
 XTide Tide Prediction Server 
 Earth tides calculator 
 Tides: Why They Happen -- Beaufort County Library 
 Department of Oceanography, Texas A&M University 

Bahari
Orodha ya lugha za Ghana

Orodha hii inaorodhesha lugha za Ghana:

Kiabron
Kiadangbe
Kiadele
Kiahanta
Kiakan
Kiakposo
Kianimere
Kianufo
Kianyin
Kiavatime
Kiawutu
Kibimoba
Kibirifor-Kusini
Kibissa
Kibuli
Kichakali
Kichala
Kicherepon
Kichumburung
Kidagaare-Kusini
Kidagbani
Kidangme
Kideg
Kidelo
Kidompo
Kidwang
Kiewe
Kifarefare
Kifulfulde-Maasina
Kiga
Kigikyode
Kigonja
Kigua
Kihanga
Kihausa
Kiingereza
Kijwira-Pepesa
Kikabiye
Kikamara
Kikantosi
Kikasem
Kikonkomba
Kikonni
Kikplang
Kikrache
Kikulango-Bondoukou
Kikulango-Bouna
Kikusaal
Kilama
Kilarteh
Kilelemi
Kiligbi
Kilogba
Kimampruli
Kinafaanra
Kinawdm
Kinawuri
Kinchumbulu
Kinkonya
Kintcham
Kinyangbo
Kinzema
Kipaasaal
Kisafaliba
Kisehwi
Kisekpele
Kiselee
Kisisaala-Magharibi
Kisisaala-Tumulung
Kisiwu
Kitafi
Kitampulma
Kitem
Kituwuli
Kivagla
Kiwali
Kiwasa

Tazama pia
Ghana
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/GH

Ghana
Kiabron

Kiabron ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana na Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Waabron. Idadi ya wasemaji wa Kiabron nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu 1,050,000. Pia kuna wasemaji 132,000 nchini Cote d'Ivoire. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiabron iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kiabron kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiabron 
lugha ya Kiabron katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/abr

Lugha za Ghana
Lugha za Cote d'Ivoire
Kiadangbe

Kiadangbe ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Togo na Ghana inayozungumzwa na Waadangbe. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiadangbe nchini Togo imehesabiwa kuwa watu 2000. Pia kuna wasemaji 200 tu nchini Ghana. Wataalamu wengine hudai kuwa Kiadangbe ni sawa na Kidangme. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiadangbe iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kiadangbe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiadangbe 
lugha ya Kiadangbe katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/adq

Lugha za Togo
Lugha za Ghana
Kiadele

Kiadele ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Togo na Ghana inayozungumzwa na Waadele. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiadele nchini Togo imehesabiwa kuwa watu 16,300. Pia kuna wasemaji 11,000 nchini Ghana. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiadele iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kiadele kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiadele
lugha ya Kiadele katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ade

Lugha za Togo
Lugha za Ghana
Kiahanta

Kiahanta ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Waahanta. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiahanta imehesabiwa kuwa watu 142,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiahanta iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kiahanta kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiahanta 
lugha ya Kiahanta katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/aha

Lugha za Ghana
Orodha ya Hifadhi za Taifa nchini Cote d'Ivoire

Hii ni orodha ya Hifadhi za Taifa ya Cote d'Ivoire:

Marejeo

Orodha
!
Orodha ya benki Cote d'Ivoire

Hii ni orodha ya benki za biashara nchini Cote d'Ivoire:
Banque Atlantique Côte d'Ivoire (BACI)	
Banque Internationale pour le Commerce et l'Industrie de la Côte d'Ivoire	
Bank of Africa - Côte d'Ivoire	
Banque Régionale de Solidarité - Côte d'Ivoire	
Banque pour le Financement de l'Agriculture	
Société Générale de Banques en Côte d'Ivoire	
Standard Chartered Bank Côte d'Ivoire	
COFIPA Investment Bank - Côte d'Ivoire	
Citibank	
Banque de l'Habitat de Côte d'Ivoire	
Société Ivoirienne de Banque	
Banque Nationale d'Investissement	
Compagnie Bancaire de l'Atlantique-Côte d'Ivoire	
Ecobank Côte d'Ivoire	
Omnifinance Bank - A member of Access Bank Group	
Versus Banque S.A.	
Banque Internationale pour l'Afrique Occidentale

Marejeo

Tazama pia
 Benki

!
Orodha za benki
Orodha ya Marais wa Cote d'Ivoire

Ukarasa huu una orodha ya marais wa Cote d'Ivoire (1960 - hadi leo):

Tazama pia 
Cote d'Ivoire
Orodha ya viongozi

!
Cote d'Ivoire
Kikposo

Kikposo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Togo inayozungumzwa na Wakposo. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kikposo nchini Togo imehesabiwa kuwa watu 155,000. Pia kuna wasemaji 7500 nchini Ghana. Pia lugha huitwa Ikposo (hasa Togo) au Akposo (hasa Ghana). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikposo iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kikposo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikposo 
lugha ya Kikposo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kpo

Lugha za Togo
Lugha za Ghana
Buku

Mabuku ni wanyama wa nusufamilia Cricetomyinae katika familia Nesomyidae ambao wanafanana na panya, lakini panya ni wanafamilia wa Muridae. Mabuku ni wakubwa kiasi, pengine kushinda panya: wale wa Cricetomys wana mwili wa sm 25-45, mkia wa sm 36-46 na uzito wa kg 1-1.5; wale wa Beamys wana mwili wa sm 13-19, mkia wa sm 10-16 na uzito wa g 55-150; na wale wa Saccostomus wana mwili wa sm 9.5-19, mkia wa sm 3-8 na uzito wa g 40-120. Wana pochi kwa ndani ya mashavu yao ambazo wazitumia kwa kuweka chakula. Hula mbegu, matunda, makokwa, mizizi na wadudu na hupenda machikichi sana. Rangi yao ni kijivu au kahawia juu na nyeupe chini.

Spishi
 Beamys hindei, Buku Mkia-mrefu Mdogo (Lesser Hamster-rat au Long-tailed Pouched Rat)
 Beamys major, Buku Mkia-mrefu Mkubwa (Greater Hamster-rat au Greater Long-tailed Pouched Rat)
 Cricetomys ansorgei, Buku Kusi Southern giant pouched rat) – mara nyingi inaainishwa kama nususpishi ya C. gambianus
 Cricetomys emini, Buku-misitu (Emin's pouched rat)
 Cricetomys gambianus, Buku Kaskazi (Gambian pouched rat)
 Cricetomys kivuensis, Buku wa Kivu (Kivu giant pouched rat) – mara nyingi inaainishwa kama nususpishi ya C. emini
 Saccostomus campestris, Kibuku Kusi (South African pouched mouse) – yumkini mchanganyiko wa spishi
 Saccostomus mearnsi, Kibuku Mashariki (Mearns's pouched mouse) – yumkini mchanganyiko wa spishi

Picha

Panya na jamaa
Wanyama wa Afrika
Orodha ya viwanja vya ndege nchini Cote d'Ivoire

Hii ni orodha ya viwanja vya ndege nchini Cote d'Ivoire:

Orodha

Marejeo 

Cote d'Ivoire
!
Orodha zinazohusu Cote d'Ivoire
Kiakan

Kiakan (pia Kitwi) ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Waakan. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kiakan nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu zaidi ya milioni nane. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiakan iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kiakan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiakan 
lugha ya Kiakan katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/aka
 

Lugha za Ghana
Kianimere

Kianimere ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Waanimere. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kianimere imehesabiwa kuwa watu 700 tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kianimere iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kianimere kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kianimere 
lugha ya Kianimere katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/anf

Lugha za Ghana
Mkoa wa Geita

Mkoa wa Geita ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania. Umepakana na Kagera upande wa magharibi, Shinyanga upande wa kusini na Mwanza upande wa mashariki. Ziwa la Viktoria Nyanza liko kaskazini. 

Makao makuu ya mkoa yapo Geita mjini.
 
Kabla ya kuanzishwa mkoa mpya wa Geita, eneo hili lilikuwa sehemu ya mkoa wa Mwanza. Kwa sasa wakazi ni 2,977,608 (sensa ya mwaka 2022) katika wilaya 5. 

Mkoa wa Geita ulikadiriwa kuwa na wakazi 1,882,141 mnamo mwaka 2015.

Wilaya za mkoa wa Geita 
Wilaya za mkoa huo mpya ni:
 Bukombe,  
 Chato,  
 Geita,  
 Mbongwe na  
 Nyang'hwale.

Wakazi 
Makabila makubwa katika mkoa huu ni Wasukuma, Wasumbwa, Walongo na Wazinza.

Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:
	Geita Mjini	:	mbunge ni 	Costantine John Kanyansu	(CCM)
	Geita Vijijini	:	mbunge ni 	Joseph Lwinza Kasheku ‘Msukuma’	(CCM)
	Busanda	:	mbunge ni 	Tumaini Magesa	(CCM)
	Mbogwe	:	mbunge ni 	Augustino Masele	(CCM)
	Bukombe	:	mbunge ni 	Doitto Mashaka Biteko	(CCM)
	Chato	:	mbunge ni 	Dk.  Medard Matogolo Kalemani	(CCM)

Tazama pia
 Orodha ya milima ya mkoa wa Geita
 Orodha ya mito ya mkoa wa Geita

Tanbihi

Viungo vya nje 
 Matokeo ya Sensa 2002 kwa Mwanza* Serikali ya Tanzania
 Wasukuma 
 Geita investment profile 

G
Mkoa wa Katavi

Mkoa wa Katavi ni mmojawapo kati ya mikoa 31 ya Tanzania wenye postikodi namba 50000. Ulianzishwa rasmi mnamo Machi 2012 kwa kumega mkoa wa Rukwa.

Makao makuu yako Mpanda.

Wilaya 
Wilaya za mkoa huo mpya ni tatu pekee: Mlele, Nsimbo (awali Mpanda mjini) na Tanganyika (awali Mpanda vijijini).

Wakazi 
Katika sensa ya mwaka 2022 idadi ya wakazi ilihesabiwa kuwa 1,152,958.

Utamaduni
Kabila kubwa ni lile la Wafipa; pia kuna Wabende, Wapimbwe na Wakonongo na dini yao kwa kiasi kikubwa sana ni Ukristo wa madhehebu ya Kanisa Katoliki.

Ni kweli Wafipa ni kabila kubwa lakini kuna jamii ya kabila la Wapimbwe ambalo linapatikana katika maeneo ya tarafa ya Mpimbwe ambalo kwa kiasi kikubwa ndio hasa wenyeji wa mkoa huu mpya wa Katavi ambalo kwa asili linapatikana katika vijiji vya Mamba, Mpimbwe na Majimoto. Kama utafuatilia vizuri katika kijiji cha Mamba kuna kivutio kizuri: bwawa kubwa la asili la maji ya moto ambayo hayapoi muda wote, ni ya moto iwe mchana au usiku. 

Kabila lingine ni Wakonongo ambao nao wanatokea mkoa huu mpya.

Pia kuna sehemu za mkoa huu ni wa kihistoria katika baadhi ya maeneo. Mfano mtaa wa Madukani ambao walikua wakiishi Wahindi na Waarabu wa Oman kama Mzee Yusuf Al Salmi.

Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:
	Katavi	:	mbunge ni 	Issack Kamwele	(CCM)
	Kavuu	:	mbunge ni 	Dk.  Pudenciana Kikwembe	(CCM)
	Mpanda Mjini	:	mbunge ni 	Sebastian Kapufi	(CCM)
	Mpanda Vijijini	:	mbunge ni 	Moshi Selemani Kakoso	(CCM)
	Nsimbo	:	mbunge ni 	Richard Mbogo	(CCM)

Tazama pia
 Orodha ya milima ya mkoa wa Katavi
 Orodha ya mito ya mkoa wa Katavi

Marejeo

Viungo vya nje
Taarifa juu ya majimbo ya Katavi kabla ya uchaguzi mkuu 2015 (tovuti ya facebook)
Katavi Postcodes

Viungo vya nje 
 Serikali ya Tanzania
 Historia ya Mkoa wa Katavi (machache tu kwenye tovuti ya mkoa wenyewe)

M
Mkoa wa Simiyu

Mkoa wa Simiyu ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania,wenye postikodi namba 39000 . Ulianzishwa rasmi Machi 2012 kwa kumega mkoa wa Shinyanga upande wa mashariki.

Makao makuu yako Bariadi.

Wakazi 
Kadiri ya sensa ya mwaka 2022, mkoa una wakazi 2,140,497  kutoka 1,584,157 wa mwaka 2012,  walipokuwa wameongezeka 1.8% kwa mwaka katika miaka 2002-2012. 

Msongamano wa watu ni 63 kwa kilometa mraba.

Kabila kubwa ni lile la Wasukuma.

Wilaya 
Mkoa huo mpya una wilaya zifuatazo: Bariadi, Busega, Maswa, Meatu, Itilima.

Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:

	Bariadi	:	mbunge ni 	Andrew Chenge	(CCM)
	Busega	:	mbunge ni 	Raphael Chegeni	(CCM)
	Itilima	:	mbunge ni 	Njalu Silanga	(CCM)
	Kisesa	:	mbunge ni 	Luhaga Mpina	(CCM)
	Maswa Mashariki	:	mbunge ni 	Stanslaus Nyongo	(CCM)
	Maswa Magharibi	:	mbunge ni 	Mashimba Ndaki	(CCM)
	Meatu	:	mbunge ni 	Salum Khamis Salum	(CCM)

Tazama pia
 Orodha ya milima ya mkoa wa Simiyu
 Orodha ya mito ya mkoa wa Simiyu

Tanbihi

Viungo vya nje 
 Serikali ya Tanzania
 Wasukuma 

Mikoa ya Tanzania
Jimbo Kuu la Tabora

Jimbo Kuu la Tabora (kwa Kilatini "Archidioecesis Taboraënsis") ni mojawapo kati ya majimbo 34 (2012) ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Chini yake kuna kanda ya Kanisa yenye majimbo yafuatayo: Kahama, Kigoma, Mpanda na Sumbawanga.  

Kanisa Kuu liko jijini Tabora, na linaitwa la Mt. Teresa.

Askofu mkuu wake ni Paul R. Ruzoka.

Historia
 11 Januari 1887: Kuanzishwa kwa Apostolic Vicariate ya Unianyembé kutokana na Apostolic Vicariate ya Tanganyika
 31 Mei 1925: Kupandishwa cheo kuwa dayosisi
 25 Machi 1953: Kufanywa jimbo kuu

Uongozi
 Maaskofu wakuu 
 Paul R. Ruzoka (tangu 25 Novemba 2006)
 Mario Epifanio Abdallah Mgulunde (9 Machi 1985 – 14 Machi 2006)
 Marko Mihayo (21 Juni 1960 – 9 Machi 1985)
 Cornelius Bronsveld, M. Afr. (25 Machi 1953 – 21 Desemba 1959)
 Maaskofu
 Cornelius Bronsveld, M. Afr. (31 Mei 1950 – 25 Machi 1953)
 Joseph Trudel, M. Afr. (25 Aprili 1933 – 1949)
 Edouard Michaud, M. Afr. (29 Novemba 1928 – 24 Machi 1932)
 Henri Léonard, M. Afr. (27 Juni 1912 – 23 Julai 1928)
 Vicar Apostolic wa Unianyembé 
 Askofu François Gerboin, M. Afr. (28 Januari 1897 – 27 Juni 1912)

Takwimu
Eneo la jimbo kuu lina kilometa mraba 76,151, ambapo mwaka 2004 kati ya wakazi 1,426,998, Wakatoliki walikuwa 257,390 (sawa na 18%) na kuunda parokia 22.

Mapadri ni 64, ambao kati yao 43 ni wanajimbo na 21 watawa. Hivyo kwa wastani kila mmojawao anahudumia waamini 4,021.

Jimbo lina pia mabruda 32 na masista 159.

Viungo vya nje
 Giga-Catholic Information
 Catholic Hierarchy Informationl
   katika tovuti ya Baraza la Maaskofu Katoliki Tanzania
 Hati Quemadmodum ad Nos, AAS 45 (1953), uk. 705

Tabora
Mkoa wa Tabora
Jimbo Katoliki la Kayanga

Jimbo Katoliki la Kayanga (kwa Kilatini "Dioecesis Kayangana") ni mojawapo kati ya majimbo 34 ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Kikanisa linahusiana na jimbo kuu la Mwanza.

Askofu wake wa kwanza ni Almachius Vincent Rweyongeza.

Historia
 1929: Kuanzishwa kwa Apostolic Vicariate ya Rulenge-Ngara kutokana na Apostolic Vicariate ya Tabora
 25 Machi 1953: Rulenge kufanywa dayosisi
 14 Agosti 2008: Kumegwa dayosisi ya Rulenge na kuanzishwa jimbo jipya la Kayanga

Uongozi
 Askofu Almachius Vincent Rweyongeza (tangu mwanzo).

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 13,004, ambapo kati ya wakazi 438,093 (2008) Wakatoliki ni 280,000 (63.9%). 

Mapadri ni 25, hivyo kwa wastani kila mmojawao anahudumia waamini 11,200 katika parokia 11. 

Masista ni 45.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy
 Giga Catholic
 Hati Congregatio pro Gentium, AAS 100 (2008), uk. 597

Kayanga
Mkoa wa Kagera
Kanda ya Kanisa

Kanda ya Kanisa (au metropolitani) ni mpango wa uongozi ndani ya baadhi ya madhehebu ya Ukristo.

Kutokana na mpango huo maaskofu wa eneo fulani wanasimamiwa na askofu mkuu wa kanda anayeitwa "metropoliti".

Katika Kanisa Katoliki
Mamlaka ya askofu wa jimbo kuu juu ya majimbo ya kandokando (yanayoitwa "sufragani") inategemea ile ya Papa wa Kanisa la Roma juu ya majimbo yote duniani. Ndiye anayemshirikisha askofu mkuu ili ayasimamie kadiri ya Sheria za Kanisa. Anatakiwa kuwa na makao katika mji muhimu upande wa Kanisa.

Katika Ushirika wa Kianglikana
Pengine Waanglikana wanahesabu kama kanda ya Kanisa (kwa Kiswahili wanaiita "jimbo") nchi ambamo ushirika huo umefikia hatua ya kujitegemea, k.mf. "Jimbo la Tanzania", ambalo lina askofu mkuu mmoja bila ya kutegemea umuhimu wa dayosisi yake. 

Sheria za Kanisa
Jimbo Kuu la Arusha

Jimbo Kuu la Arusha (kwa Kilatini "Archidioecesis Arushaënsis") ni mojawapo kati ya majimbo 34 (2012) ya Kanisa Katoliki nchini Tanzania na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma.

Chini yake kuna kanda ya Kanisa yenye majimbo yafuatayo: Moshi, Same na Mbulu. 

Askofu mkuu wake ni Isaac Amani Massawe.

Kanisa kuu liko mjini Arusha na limewekwa wakfu kwa heshima ya Mt. Teresa.

Historia
 1 Machi 1887: Kuanzishwa na Papa Yohane XXIII kama jimbo kutokana na Jimbo Katoliki la Moshi 
 16 Machi 1999: Kupandishwa cheo kuwa jimbo kuu

Uongozi
 Askofu Mkuu
 Isaac Amani Massawe (tangu 2018)
 Josaphat Louis Lebulu (28 Novemba 1998 - 2018)
 Maaskofu
 Fortunatus M. Lukanima (6 Machi 1989 - 20 Julai 1998 alipojiuzulu)
 Dennis Vincent Durning, C.S.Sp. (1 Machi 1963 - 6 Machi 1989 alipojiuzulu)

Takwimu
Eneo la jimbo kuu lina kilometa mraba 67,340, yaani mkoa wa Arusha na sehemu ya mkoa wa Manyara.

Kati ya wakazi 1,705,687 (2004) Wakatoliki ni 193,446  (sawa na 11.3%) katika parokia 30. 

Mapadri ni 86 (42 wanajimbo na 44 watawa), hivyo kwa wastani kila mmojawao anahudumia waumini 2,249.

Pia kuna mabruda 149 na masista 129.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy
 Giga Catholic 
 Tovuti ya Baraza la Maaskofu Katoliki Tanzania 
 Hati Christi mandata , AAS 56 (1964), uk. 247

Arusha
Mkoa wa Arusha
Jimbo Kuu la Nairobi

Jimbo Kuu la Nairobi (kwa Kilatini Archidioecesis Nairobien(sis)) ni jimbo kuu la kanda ya Kanisa Katoliki ya Nairobi nchini Kenya.

Kanisa kuu la jimbo ni Basilika ndogo ya Familia Takatifu huko Nairobi.

Askofu mkuu ni kardinali John Njue. Askofu msaidizi wake ni David Kamau Ng'ang'a.

Historia
 26 Februari 1860:
Kuanzishwa kwa Apostolic Prefecture ya Zanguebar kutokana na Jimbo Katoliki la Saint-Denis-de-La Réunion katika kisiwa cha Réunion 

 23 Novemba 1883:
Kupandishwa cheo kuwa Apostolic Vicariate ya Zanguebar 

 1887:
Kubadilishwa jina kuwa Apostolic Vicariate ya Northern Zanguebar 

 21 Desemba 1906:
Kubadilishwa jina kuwa Apostolic Vicariate ya Zanzibar

 25 Machi 1953:
Kuanzishwa kwa jimbo kuu la Nairobi

Uongozi
 Maaskofu wakuu
 John Joseph McCarthy, C.S.Sp. (25 Machi 1953 – 24 Oktoba 1971)
 Kardinali Maurice Michael Otunga (24 Oktoba 1971 – 14 Mei 1997)
 Raphael S. Ndingi Mwana’a Nzeki (21 Aprili 1997 - 2007)
 Kardinali John Njue (tangu 10 Juni 2007)

Majimbo yaliyo chini yake
 Kericho
 Kitui
 Machakos
 Nakuru
 Ngong
 Wote

Takwimu
Eneo la jimbo lina kilometa mraba 3,271, ambapo kati ya wakazi 5,364,541, Wakatoliki ni 2,995,277 (55.8%) katika parokia 110.

Wanahudumiwa na mapadri 638 (178 wanajimbo na 460 watawa), mbali ya mabruda 1,329 na masista 1,792.

Viungo vya nje
 Giga-Catholic Information
 Catholic Hierarchy
 Tovuti ya Baraza la Maaskofu Katoliki Kenya 
 Hati Quae catholicae , AAS 21 (1929), uk. 656
 Hati Quemadmodum ad Nos, AAS 45 (1953), uk. 705

Nairobi
Nairobi
Kaunti ya Nairobi
Kaunti ya Kiambu
CWC

CWC ni kifupisho cha Chemical Weapons Convention yaani Mkataba wa Silaha za Kemikali.

Viungo vya nje
 Chemical Weapons Convention Website, United States
 Chemical Weapons Convention Website , Singapore
 Chemical Weapons Convention: Full Text
 Chemical Weapons Convention: Ratifying Countries
 Annex on Chemicals, describing the schedules and the substances on them , OPCW website
 The Chemical Weapons Convention at a Glance, Arms Control Association
 Chemical Warfare Chemicals and Precursors , Chemlink Pty Ltd, Australia

Silaha
Mikataba ya kimataifa
Haki za binadamu
ECA

ECA ni kifupisho cha Economic Commission for Africa (of UN) yaani Tume ya Uchumi wa Afrika. Ilianzishwa mwaka 1958.

Tovuti yake ni:

Programu
The Commission's work is structured into seven programme divisions:
African Centre for Statistics
Food Security & Sustainable Development
Gender and Social development
ICT and Science & Technology
NEPAD & Regional Integration
Trade, Finance & Economic Development
Governance & Public Administration

Makao
 Addis Ababa, Ethiopia (headquarters, Africa Hall, opened 1961)
 Yaoundé, Cameroon (Central African subregional headquarters)
 Kigali, Rwanda (East African subregional headquarters)
 Tanger, Morocco (North African subregional headquarters)
 Lusaka, Zambia (Southern African subregional headquarters)
 Niamey, Niger (West African subregional headquarters)

References

Viungo vya nje
 UN Economic Commission for Africa

Umoja wa Mataifa
Afrika
ECOSOC

ECOSOC ni kifupisho cha Economic and Social Council (of UN) yaani Baraza la Kijamii na la Kiuchumi (la Umoja wa Mataifa). Ilianzishwa mwaka 1945.

Tazama pia 
 Umoja wa Mataifa

Viungo vya nje
 United Nations Economic and Social Council
 UN Economic and Social Council – Background
 United Nations Economic and Social Development page
 United Nations Department of Economic and Social Affairs
 Congo – Conference of UN NGO's
 Global Policy Forum – Social and Economic Policy at the UN
 United Nations 
 http://www.un.org/french/pubs/chronique/2006/numero1/0106p54.htm "The Group of Eight, ECOSOC and the Constitutional Paradox"

Umoja wa Mataifa
Maendeleo
Kifupi
Jimbo Kuu la Kisumu

Jimbo Kuu la Kisumu (kwa Kilatini Archidioecesis Kisumuensis) ni jimbo kuu la kanda ya Kanisa Katoliki ya Kisumu nchini Kenya.

Chini yake kuna: majimbo ya Bungoma, Eldoret, Homa Bay, Kakamega, Kisii, Kitale na Lodwar.

Askofu mkuu ni Zacchaeus Okoth.

Uongozi

 Maaskofu wakuu
 Gorgon Gregory Brandsma MHM, 1925–1935 
 Nicolas Stam MHM, 1936–1948 
 Frederick Hall MHM, 1948–1963 
 Joannes de Reeper MHM, 1964–1976 
 Philip Sulumeti, 1976–1978
 Zacchaeus Okoth, 1978–

Takwimu
Eneo la jimbo lina kilometa mraba 6,419, ambapo kati ya wakazi 2,061,628, Wakatoliki ni 431,120 (20.9%) katika parokia 33.

Viungo vya nje

 Catholic Hierarchy

Kisumu
Kisumu
ECOWAS

ECOWAS/CEDEAO ni kifupisho cha Economic Community of West African States (kwa Kifaransa: Communauté Économique des États de l'Afrique de l'Ouest) yaani Jumuia ya Kiuchumi ya Mataifa ya Afrika Magharibi.

Ilianzishwa tarehe 28 Mei 1975.

Kwa sasa inaunganisha nchi 15.

Viungo vya nje
West-African Monetary Institute 
 (In French)
WAEMU Treaty
ECOWAS Official Web Site 
ECOWAS Secretariat Official Web Site : includes calendar of meetings.
ECOWAS Parliament 
ECOWAS Revised Treaty
ECOBANK—African banking group, present in thirty (30) countries on the African continent plus France in Europe. ECOBANK's Initial Public Offer of eight million plus shares in Accra, Ghana in Mei 2006 was oversubscribed. The listing of this IPO, landed ECOBANK on the Ghana Stock Exchange. As of Desemba 2009, ECOBANK stock is also listed on the Nigeria Stock Exchange and on the Bourse Régionale des Valeurs Mobilières (BRVM), the stock exchange of Francophone West African countries in Abidjan, Ivory Coast.
More About Ecobank
PowerPoint presentation of ECOWAS, 2004
Mbendi profile
Security by proxy? The EU and (sub-)regional organisations: the case of ECOWAS , by Bastien Nivet, Occasional Paper No. 63, Machi 2006, European Union Institute for Security Studies

Umoja wa Afrika
Jumuia ya Kiuchumi ya Mataifa ya Afrika Magharibi
AGOA

AGOA ni kifupisho cha Africa Growth and Opportunity Act yaani Sheria ya Ukuaji wa Biashara Afrika. Ilipitishwa na Marekani mwaka 2000.

Viungo vya nje
 http://www.agoa.info
 Various maps showing AGOA Beneficiaries
 http://www.agoa.gov 
 http://www.house.gov/mcdermott/agoa 
 http://thewhitakergroup.us
 , Full text of the legislation

Afrika
EIA

EIA ni kifupisho cha environmental impact assessment yaani tathmini ya athari kwa mazingira. Hiyo inahusu kuchunguza utendaji wa binadamu unavyoweza kuathiri mazingira yake yote ili kukwepa uharibifu wa mazingira.

Marejeo
Petts, J. (ed), Handbook of Environmental Impact Assessment Vol 1 & 2, Blackwell, Oxford ISBN 0-632-04772-0
 Environmental Impact Assessment Review (1980 - ), Elsevier
 Glasson, J; Therivel, R; Chadwick A, Introduction to Environmental Impact Assessment, (2005) Routledge, London
 Carroll, B. and Turpin T. Environmental impact assessment handbook, second edition (2009) Thomas Telford Ltd, ISBN 978-0-7277-3509-6
 Hanna, k; ''Environmental Impact Assessment: Practice and Participation" (2009)Second edition, Oxford
 Impact Assessment: Unintended Consequences of Green Technologies A University of California, Berkeley overview of unintended impacts of green energy technologies and practices

Viungo vya nje
 European Commission - EIA website
  European Commission-funded project on on Impact Assessment Tools 
 Environmental Impact Assessment at the University of Sydney
 International Association for Impact Assessment (IAIA)
 Netherlands Commission for Environmental Assessment
 UNU Open Educational Resource on EIA: A Course Module, Wiki and Instructional Guide 
 Environmental Impact Review Legal Updates 

Kifupi
Mazingira
Teknolojia
Maendeleo
ATF

ATF ni kifupisho cha Bureau of Alcohol, Tobacco and Firearms yaani Shirika la Pombe, Tumbaku na Silaha.

Viungo vya nje 
 Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives website
 ATF Badge
 ATF Regulations  (Search ATF Regulations) 
 Alcohol, Tobacco, Firearms, And Explosives Bureau Meeting Notices and Rule Changes  from The Federal Register RSS Feed 
 U.S. Department of State, Diplomatic Security Service (DSS)
 Proposed and finalized federal regulations from the Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms and Explosives 

Marekani
CCR

CCR ni kifupisho cha Commission on Civil Rights yaani Tume ya Haki za Kijamii.

Marejeo

Vitabu

 Gabriel J. Chin ed., U.S. Commission on Civil Rights: Reports on Asian Pacific Americans (2005) ISBN 978-0837731056
 Gabriel J. Chin ed., U.S. Commission on Civil Rights: Reports on the Police (2005) ISBN 978-0837731049
 Gabriel J. Chin & Lori Wagner eds., U.S. Commission on Civil Rights: Reports on Voting (2005) ISBN 978-0837731032

Magazeti

 The Rise and Fall of the U.S. Commission on Civil Rights, 22 Harvard Civil Rights-Civil Liberties Law Review 447 (1987)

Viungo vya nje
U.S. Commission on Civil Rights
Memphis Civil Rights Digital Archive's Collection of Transcripts from hearing on Civil Rights in 1962 
Historical Publications of the United States Commission on Civil Rights, a project of the University of Maryland School of Law, Thurgood Marshall Law Library 
Legislative History of the Commission 
Proposed and finalized federal regulations from the United States Commission on Civil Rights 

Marekani
Haki za binadamu
CEA

CEA ni kifupisho cha Council of Economic Advisers yaani Baraza la Washauri wa Kiuchumi huko Marekani.

Viungo vya nje
 Council of Economic Advisers home page
Records of the Office of the Council of Economic Advisors, 1953-61, Dwight D. Eisenhower Presidential Library 
Papers of Arthur F. Burns, Dwight D. Eisenhower Presidential Library 
Papers of Raymond J. Saulnier, Dwight D. Eisenhower Presidential Library 

Marekani
FBI

FBI ni kifupisho cha Federal Bureau of Investigation yaani Shirika la Ujasusi la Shirikisho la Marekani.

Viungo vya nje

 Official FBI website
 Church Committee Report, Vol. 6, "Federal Bureau of Investigation." 1975 congressional inquiry into American intelligence operations.
 FBI Disclosures under Freedom of Information Act
 Official FBI Recruiting
 Federal Bureau of Investigation at FAS.org
 The FBI ...Past, Present & Future 
 The Vault, FBI electronic reading room (launched Aprili 2011), contains over 3000 documents

Marekani
Ujasusi
UNAIDS

UNAIDS ni kifupisho cha "United Nations Programme on HIV/AIDS" yaani Shirika la Umoja wa Mataifa la Kupambana na Ukimwi.

External links
unaids.org - The UNAIDS Homepage
UN 2001 Declaration of Commitment on HIV/AIDS (PDF) 
  UNAIDS Report on the Global AIDS Epidemic: Executive Summary (PDF)
HIV & AIDS Terminology Guidelines
AIDS.gov - The Federal Domestic AIDS Resource

Ukimwi
Umoja wa Mataifa
Kifupi
UNCTAD

UNCTAD au United Nations Conference on Trade Development  (far.  Conférence des Nations unies sur le commerce et le développement, CNUCED) ni taasisi ya Umoja wa Mataifa inayolenga kupunza vizuizi vya biashara ya kimataifa hasa baina nchi za viwanda na nchi zinazoendelea. 

Makao makuu yako mjini Geneva (Uswisi). Mkutano mkuu hufanywa kila baada ya miaka 4.

Viungo vya nje
 UNCTAD home page 
 UNCTAD Member states 
 International Trade Centre home page
 UNCTAD: Time to Lead (Focus on the Global South) 
 Global Policy Forum – UNCTAD
 International Trade Debates 
        ODI Breifing Papers on the UNCTAD 
 Paul Berthoud, A Professional Life Narrative, 2008, worked with UNCTAD and offers testimony from the inside.

Umoja wa Mataifa
Biashara
Maendeleo
UNHCR

UNHCR ni kifupisho cha United Nations High Commission for Refugees yaani Shirika la Umoja wa Mataifa la kuhudumia Wakimbizi.

Ni chombo cha Umoja wa Mataifa chenye mamlaka ya kulinda jamii isiyo na makazi (wakimbizi). Mamlaka hiyo haijishughulishi na wakimbizi kutoka Palestina, ambao wanasaidiwa na UNWRA.

Shabaha ya shirika hili ni usaidizi kwa wakimbizi duniani. UNHCR inajenga kambi za kupokea wakimbizi wakati wa vita, inawapatia hifadhi kwenye nchi za jirani, inawasaidia kurudi kwa hiari nyumbani baada ya mapigano au kuhamia nchi nyingine. 

Shirika hili lilipokea mara mbili Tuzo ya Nobel ya Amani kwa ajili ya huduma na mafanikio yake ya kuokoa maisha, wakati wa 1954 na 1981.

UNHCR iliundwa mwaka 1950 baada ya vita kuu ya pili ya dunia na makao makuu yake yapo nchini Geneva, Uswisi The UNHCR has won two Nobel Peace Prizes, once in 1954 and again in 1981 .

Tanbihi

Marejeo 
 Gil Loescher, Alexander Betts and James Milner. UNHCR: The Politics and Practice of Refugee Protection into the Twenty-First Century, Routledge. 2008.
 Alexander Betts. Protection by Persuasion: International Cooperation in the Refugee Regime, Cornell University Press. 2009.
 Gil Loescher. The UNHCR and World Politics: A Perilous Path. Oxford University Press. 2002
 Fiona Terry. Condemned to Repeat? The Paradox of Humanitarian Action. Cornell University Press. 2002.
 Nicholas Steiner. Problems of Protection. Routledge. 2003.

Viungo vya nje 

UNHCR's "Refworld" refugee document and news web site: from UNHCR's Status Determination and Protection Information Section (SDPIS) in the Division of International Protection Services (DIPS).
Bottled Water Program in Support of the UNHCR 
News from UNHCR official website
"Basic facts" from official website
Measuring Protection by Numbers, Report from official website
United Nations Rule of Law: The United Nations High Commissioner for Refugees , on the rule of law work conducted by the High Commissioner for Refugees.
History of the United Nations – UK Government site
"Who is a Refugee and who is not – the Crisis of Identity as a Challenge to Protection"  Online video of an address by Ms. Erika Feller, Director, Department of International Protection, UNHCR, in 2005
USCRI's Campaign to End Refugee Warehousing 
USCRI's joint Statement Calling for Solutions to End the Warehousing of Refugees 
"Prisons of the Stateless: The Derelictions of UNHCR" by Jacob Stevens
Nine Million
EarthWater 

Vita 
Umoja wa Mataifa
Haki za binadamu
1Lib1Ref2020 Tanzania
UNDP

UNDP ni kifupisho cha United Nations Development Programme yaani Mradi wa Maendeleo wa Umoja wa Mataifa.

Viungo vya nje 

 Official UNDP web site
 U.S. Committee for the UNDP web site 
 UNDP for Beginners : a short, comprehensive introduction to the UNDP; an updated, fourth edition from Juni 2011 is now available  online. Also available in French and Spanish.
 United Nations Rule of Law: United Nations Development Programme , on the rule of law work conducted by the United Nations Development Programme.
 Goodwill Embassy 
 Declaration on Social Progress and Development
 Palgrave Macmillan, official publisher of the Human Development Report 2006 
 Interactive maps 
 Twitter Europe and CIS
 Knowledge Pilot Platform for Latin America and the Caribbean 
 Humanizing Development Global Photography Campaign 
 UNDP International Policy Centre for Inclusive Growth

Umoja wa Mataifa
Maendeleo
UNRISD

UNRISD ni kifupisho cha United Nations Research Institute for Sustainable Development  (Taasisi ya Utafiti ya Umoja wa Mataifa ya Maendeleo Endelevu) ni kitengo cha Umoja wa Mataifa. Ofisi yake iko Geneva, Uswisi.

Ilianzishwa mwaka 1963.

Viungo vya nje
UNRISD Website

Umoja wa Mataifa
UNFPA

UNFPA ni kifupisho cha "United Nations Population Fund" yaani Hazina ya Umoja wa Mataifa kuhusu Idadi ya Watu.

External links
 Official homepage
 Campaign to End Fistula
 Americans for UNFPA 
 Ending Violence Against Women 
 Safe Motherhood
  Knowledge Pilot Platform for Latin American and the Caribbean

Umoja wa Mataifa
Demografia
Kanisa la Magharibi

Kanisa la Magharibi (au Ukristo wa Magharibi) linajumlisha Kanisa la Kiroma-Katoliki pamoja na madhehebu ya Kiprotestanti. Huitwa "la magharibi" kwa sababu asili yake ni upande wa magharibi wa Bahari ya Kati yakiwa na mwelekeo tofauti na ile ya Makanisa ya Mashariki iliyoenea hata nje ya Dola la Roma.

Katika Karne za kati, taratibu Kanisa la Roma liliunganisha magharibi yote chini yake, hata kwa kufuta mapokeo tofauti, kama ya Makanisa ya Kiselti katika visiwa vya Britania.

Hata baada ya Kanisa la Magharibi kupatwa na mafarakano mengi, hasa katika karne ya 16, bado kuna mambo mengi yanayofananisha Kanisa la Kilatini na madhehebu mengi ya Uprotestanti yaliyotokana yote nayo ama moja kwa moja ama kupitia madhehebu yaliyokwishajitenga.

Ndiyo aina ya Ukristo iliyoenea zaidi duniani (85% hivi) pamoja na ustaarabu wa magharibi ulioathiriwa nayo, kiasi kwamba katika sehemu nyingi Ukristo wa Mashariki haujulikani au walau haueleweki.

Historia ya Ukristo
Ukristo
Kianyin

Kianyin ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Cote d'Ivoire na Ghana inayozungumzwa na Waanyin. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kianyin nchini Cote d'Ivoire imehesabiwa kuwa watu 610,000. Tena mwaka wa 2003 kumehesabiwa wasemaji 250,000 nchini Ghana. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kianyin iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kianyin kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kianyin 
lugha ya Kianyin katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/any

Lugha za Cote d'Ivoire
Lugha za Ghana
Kiavatime

Kiavatime ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Waavatime. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiavatime imehesabiwa kuwa watu 24,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiavatime iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kiavatime kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiavatime 
lugha ya Kiavatime katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/avn

Lugha za Ghana
Kiawutu

Kiawutu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Waawutu. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiawutu imehesabiwa kuwa watu 180,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiawutu iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kiawutu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiawutu 
lugha ya Kiawutu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/afu

Lugha za Ghana
Kibimoba

Kibimoba ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wabimoba. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kibimoba imehesabiwa kuwa watu 120,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibimoba iko katika kundi la Kigur. Wataalamu wengine hudai kuwa lugha ya Kibimoba ni lugha ileile ya Kimoba cha Togo wakati wengine husema ni lugha mbili tofauti zinazofanana tu bila kuelewekana.

Viungo vya nje
lugha ya Kibimoba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibimoba 
lugha ya Kibimoba katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bim

Lugha za Ghana
Kibirifor-Kusini

Kibirifor-Kusini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wabirifor. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kibirifor-Kusini nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu 125,000. Pia kuna wasemaji zaidi ya 4000 nchini Cote d'Ivoire. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibirifor-Kusini iko katika kundi la Kigur.

Viungo vya nje
lugha ya Kibirifor-Kusini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibirifor-Kusini 
lugha ya Kibirifor-Kusini katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/biv

Lugha za Ghana
Lugha za Cote d'Ivoire
Kibissa

Kibissa ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Burkina Faso, Ghana na Cote d'Ivoire inayozungumzwa na Wabissa. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kibissa nchini Burkina Faso imehesabiwa kuwa watu 350,000. Pia kuna wasemaji 166,000 nchini Ghana (2003), 63,000 nchini Cite d'Ivoire (Wabissa wahamiaji tu) na 3000 nchini Togo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibissa iko katika kundi la Kimande.

Viungo vya nje
lugha ya Kibissa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibissa 
lugha ya Kibissa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bib

Lugha za Burkina Faso
Lugha za Ghana
Lugha za Cote d'Ivoire
Lugha za Togo
Kibuli (Ghana)

Kibuli ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wabuli. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kibuli imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibuli iko katika kundi la Kigur.

Viungo vya nje
lugha ya Kibuli kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibuli 
lugha ya Kibuli katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bwu

Lugha za Ghana
Kichakali

Kichakali ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wachakali. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kichakali imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichakali iko katika kundi la Kigur.

Viungo vya nje
lugha ya Kichakali kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichakali 
lugha ya Kichakali katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/cli

Lugha za Ghana
Kichala

Kichala ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wachala. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kichala imehesabiwa kuwa watu 3000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichala iko katika kundi la Kigur.

Viungo vya nje
lugha ya Kichala kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichala 
lugha ya Kichala katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/cll

Lugha za Ghana
Kicherepon

Kicherepon ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wacherepon. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kicherepon imehesabiwa kuwa watu 111,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kicherepon iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kicherepon kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kicherepon 
lugha ya Kicherepon katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/cpn

Lugha za Ghana
Kichumburung

Kichumburung ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wachumburung. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kichumburung imehesabiwa kuwa watu 69,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kichumburung iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kichumburung kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichumburung 
lugha ya Kichumburung katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ncu

Lugha za Ghana
Kidagaare-Kusini

Kidagaare-Kusini ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wadagaare. Lugha hiyo ni tofauti na Kidagaare-Kaskazini nchini Burkina Faso. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kidagaare-Kusini imehesabiwa kuwa watu 700,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidagaare-Kusini iko katika kundi la Kigur.

Viungo vya nje
lugha ya Kidagaare-Kusini kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidagaare-Kusini 
lugha ya Kidagaare-Kusini katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/dga

Lugha za Ghana
Kidagbani

Kidagbani ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wadagbani. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kidagbani imehesabiwa kuwa watu 800,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidagbani iko katika kundi la Kigur.

Viungo vya nje
lugha ya Kidagbani kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidagbani
lugha ya Kidagbani katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/dag

Lugha za Ghana
Kidangme

Kidangme ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wadangme. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kidangme imehesabiwa kuwa watu 800,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidangme iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kidangme kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidangme 
lugha ya Kidangme katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ada

Lugha za Ghana
Kideg

Kideg ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wadeg. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kideg nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu 26,400. Pia kuna wasemaji 1100 nchini Cote d'Ivoire. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kideg iko katika kundi la Kigur.

Viungo vya nje
lugha ya Kideg kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kideg 
lugha ya Kideg katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mzw

Lugha za Ghana
Lugha za Cote d'Ivoire
Kidelo

Kidelo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana na Togo inayozungumzwa na Wadelo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kidelo nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu 10,900. Pia kuna wasemaji 5400 nchini Togo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidelo iko katika kundi la Kigur.

Viungo vya nje
lugha ya Kidelo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidelo 
lugha ya Kidelo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ntr

Lugha za Ghana
Lugha za Togo
Kidompo

Kidompo ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wadompo. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kidompo imehesabiwa kuwa watu 65 tu. Kwa hiyo inawezekana iko karibu kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidompo iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kidompo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidompo 
lugha ya Kidompo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/doy

Lugha za Ghana
Kidwang

Kidwang ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wadwang. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kidwang imehesabiwa kuwa watu 8200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidwang iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kidwang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidwang 
lugha ya Kidwang katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nnu

Lugha za Ghana
Kiewe

Kiewe ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana na Togo inayozungumzwa na Waewe. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiewe nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu 2,250,000. Pia kuna wasemaji 862,000 nchini Togo. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiewe iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje 
 lugha ya Kiewe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiewe 
lugha ya Kiewe katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ewe

Lugha za Ghana
Lugha za Togo
Kifarefare

Kifarefare ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wafarefare. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kifarefare nchini Ghana imehesabiwa kuwa watu 820,000. Pia kuna wasemaji 25,100 nchini Burkina Faso. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kifarefare iko katika kundi la Kigur.

Viungo vya nje
lugha ya Kifarefare kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kifarefare 
lugha ya Kifarefare katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gur

Lugha za Ghana
Lugha za Burkina Faso
Kiga

Kiga ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Waga. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kiga imehesabiwa kuwa watu 600,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiga iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kiga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiga 
lugha ya Kiga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gaa

Lugha za Ghana
Kigikyode

Kigikyode ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wagikyode. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kigikyode imehesabiwa kuwa watu 10,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigikyode iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kigikyode kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigikyode 
lugha ya Kigikyode katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/acd

Lugha za Ghana
Kigonja

Kigonja ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wagonja. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kigonja imehesabiwa kuwa watu 230,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigonja iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kigonja kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigonja 
lugha ya Kigonja katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gjn

Lugha za Ghana
Kigua

Kigua ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wagua. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kigua imehesabiwa kuwa watu 60,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigua iko katika kundi la Kikwa.

Viungo vya nje
lugha ya Kigua kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigua 
lugha ya Kigua katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gwx

Lugha za Ghana
Kihanga

Neno au jina la Kihanga hurejea mambo mbalimbali, k.m.:

Kihanga, kata ya Wilaya ya Karagwe, Mkoa wa Kagera, nchini Tanzania,
lugha nchini Ghana.
Kihanga (lugha)

Kihanga ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Ghana inayozungumzwa na Wahanga. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kihanga imehesabiwa kuwa watu 6800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihanga iko katika kundi la Kigur.

Viungo vya nje
lugha ya Kihanga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihanga 
lugha ya Kihanga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/hag

Lugha za Ghana
Orodha ya lugha za Cote d'Ivoire

Orodha hii inaorodhesha lugha za Cote d'Ivoire:

 Kiabe
 Kiabidji
 Kiabron
 Kiabure
 Kiadioukrou
 Kiaizi-Aproumu
 Kiaizi-Mobumrin
 Kiaizi-Tiagbamrin
 Kialladian
 Kianyin
 Kianyin-Morofo
 Kiattie
 Kiavikam
 Kibakwe
 Kibambara
 Kibaoule
 Kibeng
 Kibete-Daloa
 Kibete-Gagnoa
 Kibete-Guiberoua
 Kibeti
 Kibirifor-Kusini
 Kicerma
 Kidaho-Doo
 Kidan
 Kideg
 Kidida-Lakota
 Kidida-Yocoboue
 Kiebrie
 Kiega
 Kifaransa
 Kigagu
 Kiglio-Oubi
 Kigodie
 Kigrebo-Kusini
 Kiguro
 Kijeri-Kuo
 Kijula
 Kikhisa
 Kikodia
 Kikoro
 Kikouya
 Kikoyaga
 Kikrahn-Magharibi
 Kikrobu
 Kikrumen-Plapo
 Kikrumen-Pye
 Krumen-Tepo
 Kikulango-Bondoukou
 Kikulango-Bouna
 Kiligbi
 Kilobi
 Kiloma
 Kimahou
 Kimaninka-Misitu
 Kimbato
 Kimbre
 Kimwan
 Kineyo
 Kin'ko
 Kinyabwa
 Kinzema
 Kisenoufo-Cebaara
 Kisenoufo-Djimini
 Kisenoufo-Nyarafolo
 Kisenoufo-Palaka
 Kisenoufo-Shempire
 Kisenoufo-Tagwana
 Kiteen
 Kitonjon
 Kitoura
 Kiwan
 Kiwane
 Kiwe-Kaskazini
 Kiwe-Kusini
 Kiwe-Magharibi
 Kiwojenaka
 Kiworodougou
 Kiyaoure

Tazama pia
Cote d'Ivoire
Lango:Lugha

Viungo vya nje
Ethnologue, Languages of Côte d'Ivoire 

Cote d'Ivoire
Kibakwe

Neno au jina la Kibakwe hurejea mambo mbalimbali tofauti, k.m.:

wilaya nchini Tanzania;
lugha nchini Cote d'Ivoire.