LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kupooza kwa ubongo

Kupooza kwa ubongo (KU) ki kikundi cha kudumu mwenendo wa ugonjwa inayotokea mapema katika maisha ya utotoni. Dalili na ishara zinatofautiana kwa watu. Kwa kawaida matatizo hujumuisha: uratibu duni, misuli ngumu, misuli dhaifu, tatizo la kumeza au kuzungumza, na mitetemekona mengine. Kunaweza pia kuwa na matatizo ya hisia, kuona, na kusikia. Kwa kawaida watoto wachanga walio na KU hawapinduki, hawaketi, hawatambai, au kutembea mapema kama ilivyo kwa watoto wengine wa umri wao. Ugumu wa uwezo wa kufikiria au kuwaza na kifafa kila moja hutokea kwa thuluti moja ya hali hiyo. Ilhali dalili zinaweza kuonekana kwa miaka michache ya kwanza ya maisha, matatizo yaliyoopo hayatazidi.

Kisababishi na utambuzi 
Kupooza kwa ubongo husababishwa na ukuaji usiokuwa wa kawaida au kuharibika kwa sehemu za ubongo zinazodhibiti mwenendo, usawa, na hali ya mkao. Kwa kawaida matatizo mengi hutokea wakati wa ujauzito; hata hivyo, yanaweza pia kutokea wakati wa kuzaliwa kwa mtoto, au muda mfupi baada ya kuzaliwa. Kawaida kisababishi hakijulikani. Vipengele vya hatari vinajumuisha kuzaliwa kabla ya wakati, kuwa pacha, maambukizi fulani wakati wa ujauzito kama vile toksoplasmosi au rubela, kuathiriwa na methylmercury wakati wa ujauzito, na jeraha la kichwa miaka ya kwanza ya maisha, na mengineyo. takriban asilimia 2 ya kesi hizi zinaaminika kuwa kisababishi cha jenetiki kilichorithiwa. Baadhi ya aina ya vikundi vinaainishwa kulingana na matatizo maalum yaliyoopo kwa sasa. Kwa mfano wale walio na misuli ngumu wana upoozaji wa ubongo wa ghafla, wale walio na uratibu duni wana upoozaji wa ubongo wa kuyumbayumba, na wale walio na matatizo ya kutembea wana upoozaji wa ubongo wa athetosisi. Utambuzi unategemea ukuaji wa mtoto kwa muda. Uchunguzi wa damu na picha ya matibabu inaweza kutumiwa kukomesha visababishi vingine.

Uzuiaji na matibabu 
KU unaweza kuzuiliwa kiasi kupitia kuchanja mama na juhudi za kuzuia majereha ya kichwa kwa watoto kama vile kupitia usalama ulioboreshwa. hakuna tiba kwa KU; hata hivyo, matibabu ya kudhibiti, matumizi ya dawa, na upasuaji inaweza kusaidia watu. Hii inaweza kujumuisha tiba ya kunyoosha viungo na tiba ya matatizo ya kuzungumza. Matumizi ya dawa kama vile diazepam, baklofeni, and botulinamu inaweza kusaidia kupumzisha misuli. Upasuaji unaweza kujumuisha kurefusha misuli na kukata iliyozidi neva. Kwa kawaida vifaa vya nje na teknolojia zingine za usaidizi ni za maana. Baadhi ya watoto wana maisha inayokabiribiana na ya watu wakubwa na matibabu bora. While dawa mbadalahutumika kila wakati hakuna ushahidi wa kusaidia matumizi yao.

Epidemiolojia na historia 
KU ni ugonjwa wa mwenendo ulio kawaida kwa watoto. Hutokea kwa takriban 2.1 kwa uzazi 1000. Kupooza kwa ubongo umeathiriwa binadamu tangu miaka ya kitambo. Maelezo ya kwanza ya hali hii imelezwa kwa kazi ya Hippocrates katika karne ya 5. Uchunguzi wa kina wa hali hii ulianza mnamo karne ya 19 na William John Little. Baadhi ya uwezo wa matibabu zinachunguzwa, ikiwemo matibabu ya seli ya shina. Hata hivyo, uchunguzi zaidi unahitajika ili kubaini ikiwa ni salama na bora.

Marejeo

Maradhi ya ubongo‎
Endometriosisi

Endometriosisi ni ugonjwa ambapo tishu ambazo kwa kawaida hukua ndani ya uterasi hukua nje ya uterasi. Dalili zake kuu ni maumivu ya pelvisi na utasa. Takribani nusu ya watu huwa na maumivu sugu ya pelvisi ilhali asilimia 70 ya maumivu hutokea wakati wa hedhi. maumivu wakati wa kushiriki ngono ni ya kawaida. Utasa hutokea kwa hadi nusu ya watu. Endometriosisi inaweza kusababisha athari za kijamii na kiafya. Dalili zisizo za kawaida sana hujumuisha zile za mkojo na utumbo. Takribani asilimia 25 ya wanawake hawawi na dalili.

Kisababishi na utambuzi 
Kisababishi hakiko bayana kikamilifu. Masuala hatari hujumuisha kuwa na historia ya kifamilia ya hali hii. Mara nyingi ovari, neli za fallopio, na tishu zilizo karibu na uterasi huathirika; hata hivyo, katika visa vichache sana pia inaweza kutokea katika sehemu nyingine za mwili. Maeneo ya endometriosisi huvuja damu kila mwezi jambo ambalo husababisha inflamesheni na kovu. Uvimbe unaosababishwa na endometriosisi sio saratani. Kwa kawaida utambuzi huzingatia misingi ya dalili ikijumuishwa na upigaji picha wa kimatibabu. Biopsi ndio njia hakika zaidi ya utambuzi. Visababishi vingine vya dalili sawa hujumuisha: sindromu ya choo inayowasha, sistitisi ya mwanya, na fibromiajia.

Uzuiaji na matibabu 
Dhibitisho la kujaribia hupendekeza kuwa matumizi ya mchanganyiko wa kontraseptivu za kunywa hupunguza hatari ya endometriosisi. Mazoezi na kujiepusha na kiwango cha juu cha pombe pia kunaweza kuzuia. Hakuna tiba ya endometriosisi, lakini matibabu kadhaa yanaweza kuboresha dalili. Haya yanaweza kujumuisha dawa za maumivu, matibabu ya homoni au upasuaji. Dawa za maumivu zinazopendekezwa kwa kawaida huwa NSAID kama vile naproxen. Kunywa sehemu ya tembe za kudhibiti uzazi kwa kuendeleza aukifaa cha kuzuia mimba kilicho na projestojeni pia kunaweza kusaidia. Gonadotropini-inayotoa homoni agonisti inaweza kuongeza uwezo wa walio tasa kushika mimba. Utoaji wa endometriosisi kwa njia ya upasuaji unaweza kufanyika kwa wale ambao dalili hazidhibitiki kwa matibabu ya dawa.

Epidemolojia 
Endometriosisi imekadiriwa kutokea kwa takribani asilimia 6–10 ya wanawake. Huwa ya kawaida sana kwa walio katika miaka yao ya thelathini na arobaini.  Husababisha vifo vichache hivi vikikadiriwa kuwa 200 ulimwenguni katika mwaka wa 2013. Endometriosisi ilitambuliwa kuwa hali tofauti katika miaka ya 1920. Kabla ya wakati huo endometriosisi na adenomiosisi zilitambuliwa kuwa kitu kimoja. Haijabainika aliyekuwa wa kwanza kutoa maelezo ya ugonjwa huu.

Marejeleo

Magonjwa
Jinsia
Tiba
Mapigo yasiyo ya kawaida ya moyo

Mapigo yasiyo ya kawaida ya moyo (AF au A-fib) ni mapigo yasiyo ya kawaida ya moyo ambayo hudhihirika kupitia mapigo ya kasi na yasiyoambatana. Mara nyingi, hali hii huanza kama vipindi vifupi vya mapigo yasiyo ya kawaida ambavyo huwa virefu zaidi na pengine huimarika baada ya muda. Idadi kubwa ya vipindi hivi huwa bila dalili. Mara kwa mara, hali zifuatazo zinaweza kuwepo: mipapatiko ya moyo, kuzirai, kupungukiwa na pumzi, au maumivu ya kifua . Ugonjwa huu huongeza hatari ya kushindwa kwa moyo, dimenshia na kiharusi.

Kisababishi na utambuzi 
Hipatensheni na ugonjwa wa moyo unaoathiri vali ndivyo vipengele vikuu zaidi vinavyoweza kuzuiwa vya AF. Vipengele vingine vya hatari vinavyohusishwa na ugonjwa huu ni pamoja na kushindwa kwa moyo, ugonjwa wa ateri ya moyo, kadiomiopathi na ugonjwa wa kimaumbile wa moyo. Katika mataifa yanayostawi, ugonjwa wa moyo unaoathiri vali mara nyingi hutokea kufuatia homa ya yabisi. Vipengele vya hatari vinavyohusiana na mapafu ni pamoja na COPD, unene na apnea ya usingizini. Vipengele vingine hujumuisha unywaji pombe kupindukia, kisukari tamu, na thirotoksikosisi. Hata hivyo, nusu ya visa hivi havihusiani na mojawapo wa hatari hizi. Utambuzi hufanywa kwa kuhisi mapigo ya moyo, yanayoweza kuthibitishwa kwa elektrokadiogramu (ECG). ECG haionyeshi mawimbi ya P na kiwango kisicho cha kawaida cha ventrikali.

Matibabu 
AF mara nyingi hutibiwa kwa dawa ili kupunguza mapigo ya moyo hadi kiwango cha karibu kawaida (yaani udhibiti viwango) au kugeuza mapigo hadi mapigo ya kawaida ya sinasi (yaani udhibiti mapigo). Urejeshaji mapigo ya moyo kwa umeme pia unaweza kutumiwa kugeuza AF hadi mapigo ya kawaida ya sinasi na mara nyingi hutumika kwa dharura ikiwa mgonjwa yuko hatarini. Upasuaji wa kuondoa tishu unaweza kuzuia kurejea kwa ugonjwa huu katika baadhi ya watu. Aspirin au dawa za kukinza mgando kama vile warfarin zinaweza kupendekezwa kulingana na hatari iliyopo ya kupata kiharusi. Ingawa dawa hizi hupunguza hatari hii,  pia huongeza viwango vya kuvuja damu nyingi.

Epidemiolojia na historia
Ugonjwa wa mapigo yasiyo ya kawaida ya moyo ni hali inayotokea mara nyingi zaidi kati ya hali zote za mapigo yasiyo ya kawaida ya moyo. Barani Ulaya na Marekani Kaskazini, kufikia mwaka wa 2014, ugonjwa huu uliathiri takriban asilimia 2 hadi 3 ya watu. Asilimia hii ni ongezeko kutoka asilimia 0.4 hadi 1 ya watu katika mwaka wa 2005. Katika mataifa yanayostawi, takriban asilimia 0.6 ya wanaume na asilimia 0.4 ya wanawake walikuwa wameathiriwa. Asilimia ya watu walio na AF huongezeka na umri kwa asilimia 0.14 katika watu wa chini ya miaka 50, asilimia 4 kwa watu wa miaka 60 na 70, na asilimia 14 kwa watu wa zaidi ya miaka 80 wakiathiriwa. A-fib na mapigo yasiyo ya kawaida katika atria yalisababisha vifo 112,000 mwaka wa 2013, vilivyoongezeka kutoka vifo 29,000 mwaka wa 1990. Ripoti ya kwanza inayofahamika ya mapigo yasiyo ya kawaida ilitolewa na John Baptist Senac katika mwaka wa 1749. Ilinakiliwa mara ya kwanza kwa ECG mwaka wa 1909 na Thomas Lewis.

Marejeo

Magonjwa
Moyo
Tiba
Kuoza kwa meno

Kuoza kwa meno (caries ni neno la Kilatini kutoka "rottenness"), pia hujulikana kama kuoza kwa jino, kaviti, au caries, ni kuharibika kwa meno kutokana na shughuli za bakteria. Kaviti inaweza kuwa na aina tofauti za rangi kutoka kijani kibichi hadi nyeusi. Dalili zinaweza kujumuisha maumivu na ugumu wa kula chakula. Matatizo yanaweza kujumuisha inflamesheni ya tishu zinazozunguka jino, kupoteza jino, na maambukizi au usaha hutokea.

Kisababishi 
Bakteria huharibu tishu ngumu ya meno (enameli, dentini na sementamu) kwa kutengeneza asidi kutoka kwa mabaki ya chakula kwa sehemu ya jino. Sukari nyepesikatika chakula ni chanzo cha nguvu ya kimsingi ya bakteria na kwa hivyo lishe ya juu iliyo na sukari nyepesi ni swala la hatari. Ikiwa uharibifu wa madini ni mkubwa kuliko ujenzi kutoka kwa vyanzo kama vile mate, matokeo ni kuoza kwa meno. Maswala ya hatari inajumuisha hali zinazoleta matokeo ya mate kidogo kama vile: ugonjwa wa kisukari, Sindromu ya sjogren na baadhi ya matibabu. Matibabu yanayopunguza utoaji wa mate yanajumuisha antihistamines na dawa za kupunguza makali na mengine. Kuoza kwa meno pia kunahusishwa na umasikini usafishaji wa mdomo, na kurudi hali ya hapo awali ufizi wa meno inayoleta athari kwa mizizi ya meno.

Uzuiaji na matibabu 
Uzuiaji hujumuisha: usafishaji wa meno kila wakati, lishe iliyo na sukari ya chini na kiwango kidogo cha floridi. Kupiga meno mswaki mara mbili kwa siku na kusafisha katikati ya meno mara moja kwa siku unapendekezwa na wengi. Floridi inaweza kutokana na maji, chumvi au dawa ya meno na vyanzo vinginevyo. Kutibu meno ya mama yaliyooza kunaweza kupunguza hatari kwa watoto wake kwa kupunguza idadi fulani ya bakteria. Uchunguzi unaweza kuleta utambuzi wa mapema. Kulingana na kiwango cha uharibifu, matibabu kadhaa yanaweza kutumika urejeshaji meno kwa hali yake ya kufanya kazi au jino linaweza kutolewa. Hakuna mbinu inayojulikana kurudia hali ya awali viwango vikubwa vya jino. Matibabu yaliyopo katika nchi zinazostawi ni duni kila mara. Paracetamol (acetaminophen) au ibuprofen inaweza kutumiwa kutuliza maumivu.

Epidemiologia
Kote duniani, takribani watu bilioni 2.43 (asilimia 36 ya idadi ya watu)  wana meno yaliyooza ya kudumu. Shirika la Afya Duniani linakadiria kuwa karibu watu wote wazima huwa na meno yaliyooza kwa wakati fulani. Meno ya watoto wachanga huathiri karibu watu milioni 620 au asilimia 9 ya idadi ya watu. Uozaji wa meno hutokea sana kwa watu wazima na watoto kwa miaka ya hivi karibuni. Ugonjwa huu unapatikana sana katika nchi zinazostawi na kiasi kwa nchi zilizostawi kwa sababu ya matumizi ya sukari kiasi.

Marejeleo

Magonjwa
Meno
Tiba
Sklerosisi ya kimiotrofia ya pembezoni

Sklerosisi ya kimiotrofia ya pembezoni (kwa Kiingereza amyotrophic lateral sclerosis, kifupi ALS), ambayo pia hujulikana kama Ugonjwa wa Lou Gehrig na ugonjwa wa Charcot, ni hali inayohusisha kuharibika kwa nyuroni. Barani Ulaya jina ugonjwa wa nyuroni mota (MND) hutumika sana, ilhali wengine hutumia jina hilo kwa kundi la hali ambapo ALS inapatikana sana. 

ALS hubainishwa kwa misuli migumu, kushtuka kwa misuli na udhaifu unaokithiri kutokana na kupungua kwa ukubwa wa misuli. Hii hupelekea ugumu katika kuongea, kumeza na hatimaye kupumua.

Visababishi na mienendo
Kisababishi hakijulikani kwa asilimia 90 hadi 95 za visa. Takribani asilimia 5-10 za visa ni vya Kurithiwa kutoka kwa wazazi. Karibu nusu ya visa hivi vya jenetikia hutokana na moja ya jeni mbili maalum. Husababisha kufa kwa nuroni zinazodhibiti misuli ya hiari. 

Utambuzi hutegemea ishara na dalili za mtu kwa uchunguzi ili kuondoa visababishi vingine vinavyoweza kukisiwa.

Matibabu, prognosis na epidemiolojia 
Hakuna tiba ya ALS. Dawa iitwayo riluzole inaweza kurefusha maisha kwa takribani miezi miwili hadi mitatu. Uingizaji hewa usio vamizi unaweza kupelekea maisha bora na marefu. Ugonjwa huu huanza katika umri wa miaka 60 na katika visa vya kurithiwa katika umri wa miaka 50. Muda wa wastani wa kuishi kutoka mwanzo hadi kufariki ni miaka mitatu hadi minne. Takribani asilimia 10 huishi zaidi ya miaka 10. Wengi hufariki kutokana na matatizo ya kupumua. Katika sehemu nyingi za dunia, viwango vya ALS havijulikani. Barani Uropa na Amerika, ugonjwa huu huathiri takribani watu 2 kati ya 100,000 kila mwaka.

Historia 
Maelezo ya ugonjwa huu yalianza angalau mwaka wa 1824 na Charles Bell. Katika mwaka wa 1869, uhusiano kati ya dalili na matatizo halisi ya kinurolojia ulielezwa kwa mara ya kwanza na Jean-Martin Charcot, alitumia jina sklerosisi ya kimiotrofia ya pembezoni tangu mwaka wa 1874. Ilijulikana vizuri Marekani ilipomuathiri mchezaji maarufu wa besiboli Lou Gehrig, na katika karne ya 20 Stephen Hawking alipopata umaarufu wa ufanisi wa kisayansi. 

Katika mwaka wa 2014 video za ice bucket challenge zilienea kwenye mtandao na kuongeza ufahamu wa umma.

Tazama pia
Sklerosisi ya sehemu nyingi

Marejeo

Magonjwa
Tiba
1824 KK

Makala hii inahusu mwaka 1824 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1823 KK

Makala hii inahusu mwaka 1823 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1822 KK

Makala hii inahusu mwaka 1822 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1821 KK

Makala hii inahusu mwaka 1821 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1820 KK

Makala hii inahusu mwaka 1820 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1830 KK

Makala hii inahusu mwaka 1830 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1831 KK

Makala hii inahusu mwaka 1831 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1832 KK

Makala hii inahusu mwaka 1832 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1833 KK

Makala hii inahusu mwaka 1833 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1834 KK

Makala hii inahusu mwaka 1834 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1835 KK

Makala hii inahusu mwaka 1835 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1839 KK

Makala hii inahusu mwaka 1839 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1838 KK

Makala hii inahusu mwaka 1838 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1837 KK

Makala hii inahusu mwaka 1837 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1836 KK

Makala hii inahusu mwaka 1836 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1845 KK

Makala hii inahusu mwaka 1845 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1846 KK

Maandishi ya kooze

Makala hii inahusu mwaka 1846 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1847 KK

Maandishi ya kooze

Makala hii inahusu mwaka 1847 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1848 KK

Maandishi ya kooze

Makala hii inahusu mwaka 1848 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1849 KK

Maandishi ya kooze

Makala hii inahusu mwaka 1849 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1850 KK

Makala hii inahusu mwaka 1850 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1859 KK

Makala hii inahusu mwaka 1859 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1858 KK

Makala hii inahusu mwaka 1858 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1857 KK

Makala hii inahusu mwaka 1857 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1851 KK

Makala hii inahusu mwaka 1851 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1852 KK

Makala hii inahusu mwaka 1852 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1855 KK

Makala hii inahusu mwaka 1855 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1856 KK

Makala hii inahusu mwaka 1856 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1854 KK

Makala hii inahusu mwaka 1854 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1853 KK

Makala hii inahusu mwaka 1853 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1869 KK

Makala hii inahusu mwaka 1869 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1860 KK

Makala hii inahusu mwaka 1860 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1861 KK

Makala hii inahusu mwaka 1861 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1868 KK

Makala hii inahusu mwaka 1868 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1867 KK

Makala hii inahusu mwaka 1867 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1865 KK

Makala hii inahusu mwaka 1865 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1866 KK

Makala hii inahusu mwaka 1866 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1863 KK

Makala hii inahusu mwaka 1863 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1864 KK

Makala hii inahusu mwaka 1864 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1862 KK

Makala hii inahusu mwaka 186 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1870 KK

Makala hii inahusu mwaka 1870 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1871 KK

Makala hii inahusu mwaka 1871 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1872 KK

Makala hii inahusu mwaka 1872 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1879 KK

Makala hii inahusu mwaka 1879 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1877 KK

Makala hii inahusu mwaka 1877 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1878 KK

Makala hii inahusu mwaka 1878 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1874 KK

Makala hii inahusu mwaka 1874 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1873 KK

Makala hii inahusu mwaka 1873 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1876 KK

Makala hii inahusu mwaka 1876 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1875 KK

Makala hii inahusu mwaka 1875 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1990 KK

Makala hii inahusu mwaka 1990 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1991 KK

Makala hii inahusu mwaka 1991 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1992 KK

Makala hii inahusu mwaka 1992 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1993 KK

Makala hii inahusu mwaka 1993 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1900 KK

Makala hii inahusu mwaka 1900 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1901 KK

Makala hii inahusu mwaka 1901 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
2016 KK

Makala hii inahusu mwaka 2016 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1888 KK

Makala hii inahusu mwaka 1888 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1902 KK

Makala hii inahusu mwaka 1902 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1889 KK

Makala hii inahusu mwaka 1889 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 19 KK
1922 KK

Makala hii inahusu mwaka 1922 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1954 KK

Makala hii inahusu mwaka 1954 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1951 KK

Makala hii inahusu mwaka 1951 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1942 KK

Makala hii inahusu mwaka 1942 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1970 KK

Makala hii inahusu mwaka 1970 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1962 KK

Makala hii inahusu mwaka 1962 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1983 KK

Makala hii inahusu mwaka 1983 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1981 KK

Makala hii inahusu mwaka 1981 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1972 KK

Makala hii inahusu mwaka 1972 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1940 KK

Makala hii inahusu mwaka 1940 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1953 KK

Makala hii inahusu mwaka 1953 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1980 KK

Makala hii inahusu mwaka 1980 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1960 KK

Makala hii inahusu mwaka 1960 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1995 KK

Makala hii inahusu mwaka 1995 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1994 KK

Makala hii inahusu mwaka 1994 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1996 KK

Makala hii inahusu mwaka 1996 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1997 KK

Makala hii inahusu mwaka 1997 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1999 KK

Makala hii inahusu mwaka 1999 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1998 KK

Makala hii inahusu mwaka 1998 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1982 KK

Makala hii inahusu mwaka 1982 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1961 KK

Makala hii inahusu mwaka 1961 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1971 KK

Makala hii inahusu mwaka 1971 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1989 KK

Makala hii inahusu mwaka 1989 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1988 KK

Makala hii inahusu mwaka 1988 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1987 KK

Makala hii inahusu mwaka 1987 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1986 KK

Makala hii inahusu mwaka 1986 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1984 KK

Makala hii inahusu mwaka 1984 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1985 KK

Makala hii inahusu mwaka 1985 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1973 KK

Makala hii inahusu mwaka 1973 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1974 KK

Makala hii inahusu mwaka 1974 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1975 KK

Makala hii inahusu mwaka 1975 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1976 KK

Makala hii inahusu mwaka 1976 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1957 KK

Makala hii inahusu mwaka 1957 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1977 KK

Makala hii inahusu mwaka 1977 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1978 KK

Makala hii inahusu mwaka 1978 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1979 KK

Makala hii inahusu mwaka 1979 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1963 KK

Makala hii inahusu mwaka 1963 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1969 KK

Makala hii inahusu mwaka 1969 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1968 KK

Makala hii inahusu mwaka 1968 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1967 KK

Makala hii inahusu mwaka 1967 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1966 KK

Makala hii inahusu mwaka 1966 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1965 KK

Makala hii inahusu mwaka 1965 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1964 KK

Makala hii inahusu mwaka 1964 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
Miaka ya 1760 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1769 - 1760 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1750 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1759 - 1750 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
1959 KK

Makala hii inahusu mwaka 1959 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
Miaka ya 1740 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1749 - 1740 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1730 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1739 - 1730 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1720 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1729 - 1720 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
1958 KK

Makala hii inahusu mwaka 1958 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1956 KK

Makala hii inahusu mwaka 1956 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1955 KK

Makala hii inahusu mwaka 1955 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1952 KK

Makala hii inahusu mwaka 1952 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1950 KK

Makala hii inahusu mwaka 1950 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1919 KK

Makala hii inahusu mwaka 1919 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1918 KK

Makala hii inahusu mwaka 1918 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1917 KK

Makala hii inahusu mwaka 1917 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1916 KK

Makala hii inahusu mwaka 1916 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1915 KK

Makala hii inahusu mwaka 1915 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1914 KK

Makala hii inahusu mwaka 1914 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1913 KK

Makala hii inahusu mwaka 1913 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1912 KK

Makala hii inahusu mwaka 1912 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1911 KK

Makala hii inahusu mwaka 1911 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1910 KK

Makala hii inahusu mwaka 1910 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1909 KK

Makala hii inahusu mwaka 1909 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1908 KK

Makala hii inahusu mwaka 1908 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1907 KK

Makala hii inahusu mwaka 1907 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1906 KK

Makala hii inahusu mwaka 1906 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1905 KK

Makala hii inahusu mwaka 1905 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1904 KK

Makala hii inahusu mwaka 1904 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1903 KK

Makala hii inahusu mwaka 1903 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1949 KK

Makala hii inahusu mwaka 1949 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1948 KK

Makala hii inahusu mwaka 1948 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1947 KK

Makala hii inahusu mwaka 1947 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1946 KK

Makala hii inahusu mwaka 1946 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
1945 KK

Makala hii inahusu mwaka 1945 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 20 KK
Emilia wa Vialar

Emilia wa Vialar (kwa Kifaransa Émilie de Vialar, 12 Septemba 1797 – 24 Agosti 1856) alikuwa mtawa Mfaransa aliyeanzisha shirika la kimisionari la Masista wa Mt. Yosefu wa Njozi. 

Anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu. Alitangazwa mwenye heri na Papa Pius XI
tarehe 18 Juni 1939, halafu mtakatifu na Papa Pius XII tarehe 24 Juni 1951.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 24 Agosti.

Maandishi yake
Relationship of Grace, written at the request of her confessor in 1842
Spirit and rules of the Congregation - 1841

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa 1797
Waliofariki 1856
Mabikira
Wafransisko
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Ufaransa
Maria Yosefa Rossello

Maria Giuseppa Rossello, FdM (27 Mei 1811 – 7 Desemba 1880) alikuwa mtawa wa Italia aliyeanzisha shirika la Mabinti wa Bibi Yetu wa Huruma lenye lengo la kueneza huruma ya Mungu ulimwenguni. 

Alitangazwa na Papa Pius XI kuwa mwenye heri tarehe 6 Novemba 1938, halafu na Papa Pius XII kuwa mtakatifu tarehe 12 Juni 1949.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Maisha
Benedetta Rossello alizaliwa Albissola Marina akiwa mtoto wa 4 kati ya 10. 

Alisaidia wazazi wake, Bartolomeo Rossello na Maria Dedone, katika shughuli za nyumbani na malezi ya wadogo wake. 

Alikuwa na heshima kwa Bikira Maria na kunuia kufuata wito wake wa kitawa. Hivyo alijiunga na Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko alipokuwa na umri wa miaka 16. 

Baada ya misiba mbalimbali, Benedetta alibaki tegemeo la familia yote.

Mwaka 1837 Rosello aliitikia wito wa Agostino De Mari wa kujitolea kulea watoto maskini akapatiwa nyumba ndogo kwa ajili yake na ya wasaidizi wake. Ndiyo chanzo cha shirika tarehe 10 Agosti 1837. Mara akawa mlezi na mhasibu wake. 

Tarehe 22 Oktoba 1837 walianza unovisi rasmi akapewa jina la Maria Giuseppa. 

Shirika jipya lilifanya kazi kati ya mafukara na wagonjwa, likisaidia katika parokia, hospitali na shule. 

Mwaka 1840 Rossello akawa mkuu wa shirika kwa miaka 40. 

Kutokana na uchovu, alipatwa na matatizo ya moyo, akafariki akiwa na miaka 69 tarehe 7 Desemba 1880.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Hagiography Circle

Waliozaliwa 1811
Waliofariki 1880
Mabikira
Wafransisko
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Italia
Arkanjelo Tadini

Arcangelo Tadini (Verolanuova, Brescia, 12 Oktoba 1846 - Botticino Sera, 20 Mei 1912) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki nchini Italia.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza kuwa mwenye heri tarehe 3 Oktoba 1999, na Papa Benedikto XVI alimtangaza mtakatifu tarehe 26 Aprili 2009. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe aliyoaga dunia.

Maisha
Baada ya upadrisho alioupata mwaka 1870 alishughulikia matatizo na haki vya wafanyakazi, na hatimaye alianzisha shirika la Masista Wafanyakazi wa Nyumba Takatifu ya Nazareti ambao wawajibike kwa ajili ya haki katika jamii.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
 Official website of the Suore Operaie
 Basilica di Verolanuova page in honor of the Saint
 Hagiogragphy Circle

Waliozaliwa 1846
Waliofariki 1912
Mapadri
Wafransisko
Watakatifu wa Italia
Rikardo Pampuri

Rikardo Pampuri, O.H. (Trivolzio, 2 Agosti 1897 - Milano, 1 Mei 1930) alikuwa daktari na bradha wa shirika la kihospitali la Mt. Yohane wa Mungu nchini Italia.

Kabla ya hapo alijiunga na Utawa wa Tatu wa Mt. Fransisko.

Yohane Paulo II alimtangaza kwanza mwenye heri tarehe 4 Oktoba 1981, halafu mtakatifu tarehe 1 Novemba 1989.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje 
 Riccardo Pampuri: The communion of saints and prayer 
 Biography at the Vatican website
 Biography at Hospitallers of Saint John of God site 

Waliozaliwa 1897
Waliofariki 1930
Watawa
Wafransisko
Watakatifu wa Italia
Umbali

Umbali ni maelezo ya urefu wa kimasafa baina ya vitu viwili tofauti. 

Katika fizikia au katika matumizi ya kila siku, umbali unaweza kutaja urefu wa kimwili au kukadiria kuzingatia vigezo vingine. Katika hisabati umbali kazi au tani ni dhana ya umbali wa kimwili. 
 
Katika hisabati, kigezo cha umbali ni ujumuisho wa dhana ya umbali wa kimwili ambao hufanya kazi kwa mujibu wa seti maalum za kanuni, na ni njia thabiti ya kuelezea nini maana ya baadhi ya nafasi kuwa "karibu na" au "mbali na" kila moja. Mara nyingi, "umbali kutoka A hadi B" inaweza kubadilishana na "umbali kati ya B na A".

Maelezo na ufafanuzi
Umbali wa kimwili unaweza kumaanisha mambo mbalimbali:
 Urefu wa njia maalumu kati ya mahali pawili
 Urefu wa njia fupi zaidi inayoweza kupitwa kati ya sehemu mbili kwa kuzingatia vizuio vilivyopo (umbali wa Euklide)
 Umbali wa njia fupi zaidi kati ya sehemu mbili uliopo juu ya eneo hilohilo

Fizikia
Hisabati
Urefu

Urefu katika vipimo vya kijiometri ni kipimo cha kitu kilichozidi kuliko vipimo vyake vingine. 

Katika Mfumo wa Kimataifa wa Vipimo, urefu ni kiasi chochote cha umbali. Katika mazingira mengine "urefu" ni kipimo cha kitu. Kwa mfano, inawezekana kupunguza urefu wa waya ambao ni mfupi kuliko unene. 

Urefu unaweza kutofautishwa na kimo, ambayo ni kiasi wima, na upana, ambao ni umbali kutoka upande hadi upande. 

Urefu ni kipimo cha mwelekeo mmoja, ambapo eneo ni kipimo cha vipimo mbili (urefu mraba) na ujazo ni kipimo cha vipimo vitatu (urefu cubed). 

Katika mifumo mingi ya kipimo, urefu ni kipimo cha msingi, ambacho vile vingine vinatokana nacho.

Fizikia
Hisabati
Hekaya

Hekaya (pia hujulikana kama hikaya, kutoka neno la Kiarabu) ni hadithi, kisa, ngano au kioja, ajabu au tukio lolote la kustaajabisha.

Mfano maarufu wa hekaya kwa Kiswahili ni zile za Abunuwasi.

Fasihi
Mhusika (fasihi)

Mhusika (kwa Kiing. character) katika fasihi simulizi ni kiumbehai au kisichokuwa na uhai, anayechorwa na msanii wa kazi ya fasihi kwa ajili ya kufikisha ujumbe kwa hadhira. 
	
Mfano wa wahusika hao ni binadamu, wanyama, miti, mawe, mapango n.k.

Aghalabu wahusika wa fasihi simulizi ni wengi kwani wanahusisha viumbe wote, wenye uhai na wasiokuwa na uhai.

Kuna namna mbalimbali za kuainisha wahusika

1. Wahusika wakuu. Hawa hutawala visa katika kazi za kifasihi maana hadithi huwahusu wao na athari yao ni kubwa hivi kwamba kama hawangekuwa, basi nayo hadithi haingekuwa. Wakitenda mema, huitwa "nguli" ilhali wa maovu huitwa "hasidi".

2. Wahusika wadogo/wasaidizi ambao huwa karibu na wakuu ili kusaidia kuwaelewa vyema. Hukuza msuko/ploti na maudhui.

3. Wahusika wajenzi. Hawa huwa karibu na wahusika wakuu na wadogo kwani husaidia kuzijenga sifa na umuhimu wa wahusika wakuu na wadogo.

4. Wahusika bapa hushikilia misimamo yao katika kazi husika. Hawabadiliki. Wakiwa hasidi hubaki hivyo hadi mwisho na wakiwa nguli vivyo hivyo.

5. Wahusika duara huakisi tabia zote za kibinadamu, njema na mbaya.

Ni vyema kufahamu kuwa mhusika mmoja anaweza kuingia katika makundi tofautitofauti ya uhusika.

Marejeo 

Fasihi
Kimo (lugha)

Kimo (pia Kiwakde) ni lugha ya Kiaustronesia nchini Indonesia inayozungumzwa na Wamo kwenye kisiwa cha Wakde. 

Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kimo imehesabiwa kuwa watu 550 tu. Kwa vile watoto hawafundishwi lugha hiyo, na Wamo wengi hutumia Kimalay ama Kimalay ya Papua badala ya lugha yao, Kimo inakaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. 

Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimo iko katika kundi la Kioseaniki.

Viungo vya nje
lugha ya Kimo kwenye Multitree
ramani ya Kimo
makala za OLAC kuhusu Kimo 
lugha ya Kimo katika Glottolog
lugha ya Kimo kwenye Ethnologue

Lugha za Indonesia
Mazingara (Tanga)

Mazingara ni jina la kata ya Wilaya ya Handeni katika Mkoa wa Tanga, Tanzania. 

Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2002, kata ina wakazi wapatao 11,870 waishio humo.

Marejeo

Mkoa wa Tanga
Wilaya ya Handeni
Rita wa Cascia

Rita wa Cascia (jina la kijiji hicho linatamkwa 'Kasha') alikuwa mjane wa Italia (jina la awali lilikuwa Margherita Lotti, Roccaporena, Perugia, Umbria, 22 Mei 1381 - Cascia, Perugia, 22 Mei 1457) aliyejiunga na shirika la wamonaki Waaugustino.

Papa Urban VIII alimtangaza mwenye heri mwaka 1626, halafu Papa Leo XIII akamtangaza mtakatifu tarehe 24 Mei 1900 kwa jina la "Mtakatifu wa mambo yasiyowezekana".

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 22 Mei.

Maisha
Wazazi wa Rita walikuwa wanaitwa Antonio na Amati Loti. Katika kuzaliwa kwake Rita kulikuwa kwa pekee sana. Siku moja akiwa amelala kulitokea nyuki weupe walioonekana wakiingia na kutoka mdomoni mwake. Hii ilikuwa ishara ya utakatifu. 

Rita alipenda sana kuwa sista lakini wazazi wake walimlazimisha awe mama wa familia. Kwa miaka mingi ilimbidi amstahimili mumewe mkatili hadi alipofaulu kumpatanisha na Mungu. 

Baada ya kufiwa mume na watoto wake wote wawili alijiunga na monasteri.

Huko alijulikana kwa uvumilivu wake, kwa ukali wa malipizi yake na kwa ufanisi wa sala zake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

National Shrine of St. Rita of Cascia, Philadelphia, Pennsylvania 
Augustinians of the Midwest: Saint Rita of Cascia

Rita wa Cascia
Rita wa Cascia
Wamonaki
Rita wa Cascia
Watakatifu wa Italia
Kristofa Magallanes

Kristofa Magallanes (kwa Kihispania Cristóbal Magallanes Jara, Totatiche, Jalisco, Mexico, 30 Julai 1869 - Colotlán, Jalisco, 25 Mei 1927) alikuwa padri wa Kanisa Katoliki nchini Meksiko hadi alipouawa bila kesi wakati wa Vita vya Wakristero kutokana na chuki dhidi ya Kristo Mfalme na Kanisa lake .

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 22 Novemba 1992 halafu mtakatifu mfiadini tarehe 21 Mei 2000 pamoja na wenzake 24 waliofia dini katika vita hivyo:
 Román Adame Rosales (1859-1928)
 Rodrigo Aguilar Alemán (1875-1927)
 Julio Álvarez Mendoza (1866-1927)
 Luis Batis Sáinz (1870-1926)
 Agustín Caloca Cortés (1898-1927)
 Mateo Correa Magallanes (1866-1927)
 Atilano Cruz Alvarado (1901-1928)
 Miguel De La Mora (1874-1927) 
 Pedro Esqueda Ramirez (1897-1927)
 Margarito Flores Garcia (1899-1927)
 José Isabel Flores Varela (1866-1927)
 David Galván Bermudes (1882-1915)
 Salvador Lara Puente (1905-1926)
 Pedro de Jesús Maldonado (1892–1937)
 Jesús Méndez Montoya (1880-1928)
 Manuel Morales (1898-1926)
 Justino Orona Madrigal (1877-1928)
 Sabas Reyes Salazar (1879-1927)
 José María Robles Hurtado (1888-1927)
 David Roldán Lara (1907-1926)
 Toribio Romo González (1900-1928)
 Jenaro Sánchez Delgadillo (1886-1927)
 Tranquilino Ubiarco Robles (1889-1928)
 David Uribe Velasco (1888-1927) 

Sikukuu yao inaadhimishwa kila tarehe 21 Mei.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Biography of Cristóbal (Christopher) Magallanes Jara 
Genealogy of Cristóbal Magallanes Jara 
Baptism Record of Cristobal Magallanes Jara
Homily of Pope John Paul II from Canonization Mass

Waliozaliwa 1869
Waliofariki 1927
Mapadri
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Meksiko
Elijah Muhammad

Elijah Muhammad (amezaliwa na jina la Elijah Robert Poole; 7 Oktoba, 1897 – 25 Februari, 1975) alikuwa kiongozi wa kidini wa shirika la Nation of Islam (NOI) kuanzia 1934 hadi kifo chake mnamo mwaka wa 1975. 

Huyu ndiye mnasihi mkubwa wa Malcolm X, Louis Farrakhan, Muhammad Ali, na mtoto wake Warith Deen Mohammed.

Tazama pia
Uafrocentriki
Mamlaka ya watu weusi

Tanbihi

Jisomee
 Berg, Herbert. Elijah Muhammad and Islam (NYU Press, 2009)
 Clegg, Claude Andrew. An original man: The life and times of Elijah Muhammad (Macmillan, 1998)
 Walker, Dennis.  Islam and the Search for African American Nationhood: Elijah Muhammad, Louis Farrakhan, and the Nation of Islam (1995) online

Viungo vya Nje

 Elijah Muhammad's Teachings
 Nation of Islam official biography
 Seventh Family of the Nation of Islam
 Elijah Muhammad History
 Malcolm X Reloaded: Who Really Assassinated Malcolm X?
 FBI file on Elijah Muhammad
 
 
Booknotes interview with Claude Andrew Clegg III on An Original Man: The Life and Times of Elijah Muhammad, March 30, 1997. 

Wanaharakati wa Marekani
Viongozi wa dini
Waliozaliwa 1897
Waliofariki 1975
Mamlaka ya watu weusi

Mamlaka ya watu weusi (kutoka Kiingereza: Black supremacy au black supremacism) ni itikadi ambayo imejikita katika imani ya kumwezesha au kumhamasisha mtu mweusi kuwa juu na bora zaidi kwa watu wa rangi nyingine hivyo basi, watu weusi waweze kuwashinda watu ambao sio weusi katika nyanja zote yaani kiuchumi, kisiasa na kijamii. Kwa baadhi ya wataalamu wa Kizungu hili hulichukulia kundi la chuki.

Tazama pia

 Mamlaka ya watu weupe
 Apartheid
 Jim Crow
 Malcolm X
 Uafrocentriki
 Ubaguzi wa rangi
 Kikundi cha chuki
 Uzalendo wa mtu mweusi
 Black Power

Viungo vya Nje
Scientists Find A DNA Change That Accounts For White Skin (Washington Post Staff Writer - Friday, December 16, 2005; A01) Biotechnology
Institute for the Study of Academic Racism (ISAR): African American Racism in the Academic Community 
The real jews are black 
TIME Magazine Teaching Reverse Racism 
Uncommon Ground: The Black African Holocaust Council and Other Links Between Black and White Extremists 

Ubaguzi
Mamlaka ya watu weupe

Mamlaka ya watu wepe (kutoka Kiingereza: White supremacy au white supremacism) ni itikadi ambayo imejikita katika imani ya kumwezesha au kumhamasisha mtu mwepe kuwa juu na bora zaidi kwa watu wa rangi nyingine hivyo basi, watu weupe waweze kuwashinda watu ambao sio weupe katika nyanja zote yaani kiuchumi, kisiasa na kijamii. Kwa baadhi ya watalaamu wa Kizungu hili hulichukulia kundi la chuki.

Tazama pia

 Mamlaka ya watu weusi
 Apartheid
 Jim Crow
 Malcolm X
 Uafrocentriki
 Ubaguzi wa rangi
 Kikundi cha chuki
 Uzalendo wa mtu mweupe
 White Power

Viungo vya Nje
Heart of Whiteness  documentary film about what it means to be white in South Africa
Voices on Antisemitism Interview with Frank Meeink  from the U.S. Holocaust Memorial Museum
Ubaguzi
Wizkid

Ayodeji Ibrahim Balogun (amezaliwa 16 Julai,  1990), anafahamika zaidi kwa jina lake la kisanii kama Wizkid (wakati mwingine hupambizwa kama WizKid), ni msanii wa rekodi, mtunzi wa nyimbo na mtumbuizaji kutoka nchini Nigeria. Alianza kazi ya muziki akiwa na umri wa miaka 11, na kutoa albamu ya ushirika akiwa na Glorious Five iliyopewa jina la Lil Prinz (2001). Mwaka wa 2009, ameingia mkataba na Banky W. iliyo chini ya Empire Mates Entertainment. Ameanza kupata umaarufu zaidi mnamo mwaka wa 2010 baada ya kutoa kibao cha "Holla at Your Boy" kutoka katika albamu yake ya kwanza iliyoitwa Superstar (2011). "Tease Me/Bad Guys", "Don't Dull", Gidi Girl, "Love My Baby", "Pakurumo" na "Oluwa Lo Ni" zilikuwa single kutoka katika albamu ya Superstar. Albamu yake ya pili iliyoitwa , Ayo (2014), ilitanguliwa na vibao kama vile "Jaiye Jaiye", "On Top Your Matter", "One Question", "Joy", "Bombay" na "Show You The Money". 
Kwa zaidi, katika kazi za kujitegemea, Wizkid amepata kushirikiana na baadhi ya wasanii ambao wamo katika kazi kama vile "Girl" (Bracket), "Fine Lady" (Lynxxx), "Sexy Mama" (Iyanya), "Slow Down" (R2Bees), "The Matter" (Maleek Berry), "Pull Over" (Kcee) na"Bad Girl" (Jesse Jagz).

Kazi na mchango wake katika Tasnia ya Muziki wa Nigeria umepelekea kupata mafanikio kadha wa kadha, ikiwa ni pamoja na tuzo ya BET Award, a MOBO Award, The Headies Awards tatu, Channel O Music Video Awards mbili, nne za Nigeria Entertainment Awards, Ghana Music Award, mbili za Dynamix All Youth Awards, mbili za  City People Entertainment Awards, na Future Award. Kwa zaidi, amepata kuchaguliwa mara tatu katika MTV Europe Music Awards vilevile mara nne katika tuzo za World Music Awards. Alipata kuwa nafasi ya 5 kwa msanii mwenye pesa sana wa Afrika mwaka 2013 na jarida la Forbes na Channel O. Mnamo Februari 2014, Wizkid amekuwa mwanamuziki wa kwanza wa Kinigeria kuvuka idadi ya milioni 1 ya watu wanaomfuta katika mtandao wa Twitter.

Diskografia

 Lil Prinz (2001)
 Superstar (2011)
 Empire Mates State of Mind (2012) (with EME)
 Ayo (2014)
Sounds From the Other Side (TBD)

Marejeo

Viungo vya Nje

Watu walio hai
Waliozaliwa 1990
Wanamuziki wa Nigeria
Jamhuri ya Texas

Jamhuri ya Texas ilikuwa sehemu ya Mexiko iliyojitenga mwaka 1836 na kuendelea kama nchi ya kujitegemea hadi mwaka 1845 ilipotekwa na Marekani na kuwa jimbo la Texas ndani ya Maungano ya Madola ya Amerika (USA).

Chanzo cha harakati ya kujitenga kilikuwa idadi ya walowezi kutoka Marekani waliopewa ardhi na serikali ya Mexiko katika miaka ya awali lakini baadaye hawakuwa tayari tena kukubali mamlaka ya Mexiko. Sababu mojawapo ilikuwa sheria ya Mexiko iliyowapa watumwa wote uhuru ilhali walowezi kutoka Marekani walianzisha mashamba wakiingiza watumwa Weusi kama wafanyakazi. Lakini uasi wa walowezi wa Texas ulianza wakati serikali ya Mexiko ilichukuliwa na jenerali Santa Anna aliyejitangaza kuwa dikteta na kufuta mamlaka ya serikali za kieneo. Mapigano yalianza wakati jeshi la Mexiko lilijaribu kukusanya silaha za wanamgambo wa Texas na hapo vita ilianza. 

Katika mapigano ya kijeshi wanamgambo wa Texas walishinda jeshi la Mexiko na jenerali Santa Anna alipaswa kukubali uhuru wa Texas hata kama baadaye bunge la Mexiko lilikataa.

Hali halisi Texas ilikuwa nchi ya kujitegemea lakini dhaifu na idadi kubwa ya raia walipendelea kujiunga na Marekani. Mwaka 1845 rais wa Marekani James K. Polk aliamua kuteka Texas na kuifanya sehemu ya Marekani. Baadaye bunge la Marekani lilikubali Texas kuwa jimbo la kujitawala wa Maungano ya Madola ya Amerika.

Utekaji wa Texas ulikuwa chanzo cha vita ya Marekani na Mexiko ya 1846-1848 ambako Mexiko ilishindwa.
Nchi za kihistoria za Amerika
Historia ya Marekani
Historia ya Mexiko
Texas
Mpira (Hevea)

Mpira ni spishi ya mti (Hevea brasiliensis) katika familia Euphorbiaceae. Utomvu wake huvunwa ili kutengeneza dutu kinamo inayoitwa mpira pia. Jina “mpira” hutumika pia kwa miti ingine kama Landolphia kirkii, Saba comorensis, Manihot glaziovii, Sonneratia alba na S. caseolaris.

Picha

Mwenda-usiku na jamaa
Jason Bateman

Jason Kent Bateman (alizaliwa mnamo 14 Januari 1969) ni mwigizaji wa filamu na tamthilia kutoka nchini Marekani.

Viungo vya Nje 

 

Waliozaliwa 1969
Waigizaji filamu wa Marekani
Watu walio hai
Kikoho

Kikoho ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam inayozungumzwa na Wakoho. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kikoho imehesabiwa kuwa watu 166,000 nchini Vietnam. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikoho iko katika kundi la Kibahnariki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikoho kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikoho 
lugha ya Kikoho katika Glottolog
lugha ya Kikoho kwenye Ethnologue

Lugha za Vietnam
Kikucong

Kikucong ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Vietnam na Uchina inayozungumzwa na Wakucong. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kikucong imehesabiwa kuwa watu 40,000 nchini Uchina na 6870 nchini Vietnam. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kikucong iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kikucong kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikucong
lugha ya Kikucong katika Glottolog
lugha ya Kikucong kwenye Ethnologue

Lugha za Vietnam
Lugha za China