LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kibedawiyet

Kibedawiyet au Kibeja ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Sudan, Misri na Eritrea inayozungumzwa na Wabedawi. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kibedawiyet nchini Sudan imehesabiwa kuwa watu 951,000. Pia kuna wasemaji 77,000 nchini Misri (1993) na wasemaji 158,000 nchini Eritrea (2006). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibedawiyet iko katika kundi la Kikushi.

Viungo vya nje
 lugha ya Kibeja kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibeja 
lugha ya Kibeja katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bej

Lugha za Sudan
Lugha za Misri
Lugha za Eritrea
Kiberti

Kiberti ilikuwa lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan iliyozungumzwa na Waberti. Wakati wa miaka ya 1990, kulikuwa hakuna wasemaji wa Kiberti tena, maana yake lugha imetoweka kabisa kwa vile Waberti walibadilisha lugha yao na kuongea Kiarabu tu. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiberti iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kiberti kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiberti 
lugha ya Kiberti katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/byt

Lugha za Sudan
Kibirked

Kibirked au Kibirgid ilikuwa lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan iliyozungumzwa na Wabirked. Lugha ya Kibirked imetoweka wakati wa miaka ya 1970. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibirked iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kibirked kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibirked 
lugha ya Kibirked katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/brk

Lugha za Sudan
Kiburun

Kiburun ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Waburun. Mwaka wa 1977 idadi ya wasemaji wa Kiburun imehesabiwa kuwa watu 18,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiburun iko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kiburun kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiburun 
lugha ya Kiburun katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bdi

Lugha za Sudan
Kidagik

Kidagik au Kidengebu ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Wadagik. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kidagik imehesabiwa kuwa watu 38,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidagik iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kidagik kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidagik 
lugha ya Kidagik katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/dec

Lugha za Sudan
Kidair

Kidair ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wadair. Mwaka wa 1978 idadi ya wasemaji wa Kidair imehesabiwa kuwa watu 1000 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidair iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kidair kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidair 
lugha ya Kidair katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/drb

Lugha za Sudan
Kidilling

Kidilling ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wadilling. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kidilling imehesabiwa kuwa watu 5300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidilling iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kidilling kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidilling 
lugha ya Kidilling katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/dil

Lugha za Sudan
Kidomari

Kidomari ni lugha ya Kihindi-Kiulaya nchini Iran na nchi nyingi nyingine za Mashariki ya Kati inayozungumzwa na Waromani. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidomari nchini Iran imehesabiwa kuwa watu 1,340,000. Idadi ya wasemaji wote duniani imekaribia milioni nne, baina yao ni wasemaji 2,280,000 nchini Misri (2006), wasemaji 202,000 nchini Uhindi (2000), wasemaji 33,000 nchini Libya (2006), wasemaji 28,500 nchini Uturuki (1985) na wasemaji wengine mijini mwa Sudan. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kidomari iko katika kundi la Kiaryan.

Viungo vya nje
 lugha ya Kidomari kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidomari 
lugha ya Kidomari katika Glottolog
lugha ya Kidomari katika Ethnologue

Lugha za Uajemi
Lugha za Sudan
Lugha za Misri
Lugha za Uhindi
Lugha za Libya
Lugha za Uturuki
Kielhugeirat

Kielhugeirat ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Waelhugeirat. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kielhugeirat imehesabiwa kuwa watu 50 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kielhugeirat iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kielhugeirat kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kielhugeirat 
lugha ya Kielhugeirat katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/elh

Lugha za Sudan
Kifur

Kifur ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wafur. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kifur nchini Sudan imehesabiwa kuwa watu 500,000. Pia kuna wasemaji 1800 nchini Chad. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kifur iko katika kundi la Kifur.

Viungo vya nje
 lugha ya Kifur kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kifur 
lugha ya Kifur katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/fvr

Lugha za Sudan
Lugha za Chad
Wangen im Allgäu

Wangen im Allgäu ni mji wa Baden-Württemberg nchini Ujerumani. Idadi ya wakazi wake ni takriban 26.398.

Miji ya Baden-Württemberg
Kigaam

Kigaam ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wagaam. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kigaam imehesabiwa kuwa watu 67,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigaam iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kigaam kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigaam 
lugha ya Kigaam katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tbi

Lugha za Sudan
Kighulfan

Kighulfan ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Waghulfan. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kighulfan imehesabiwa kuwa watu 16,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kighulfan iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kighulfan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kighulfan 
lugha ya Kighulfan katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ghl

Lugha za Sudan
Kigule

Kigule ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan iliyozungumzwa na Wagule. Mwaka wa 1983 idadi ya Wagule imehesabiwa kuwa watu 1000 tu lakini walikuwa wameshasahau lugha yao yaani hawakuendelea kuongea Kigule. Kwa hiyo, lugha ya Kigule imetoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigule iko katika kundi la Kikomuz.

Viungo vya nje
 lugha ya Kigule kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigule 
lugha ya Kigule katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gly

Lugha za Sudan
Kiheiban

Kiheiban ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Waheiban. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kiheiban imehesabiwa kuwa watu 4410. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiheiban iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kiheiban kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiheiban 
lugha ya Kiheiban katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/hbn

Lugha za Sudan
Kikadaru

Kikadaru ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wakadaru. Idadi ya wasemaji wa Kikadaru imehesabiwa kuwa watu 7000 lakini wengi wao wameanza kusahau lugha yao kwa hiyo Kikadari iko hatarini mwa kutoweka.. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikadaru iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kikadaru kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikadaru 
lugha ya Kikadaru katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kdu

Lugha za Sudan
Kikanga

Kikanga ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wakanga. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kikanga imehesabiwa kuwa watu 8000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikanga iko katika kundi la Kikadugli-Krongo.

Viungo vya nje
 lugha ya Kikanga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikanga 
lugha ya Kikanga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kcp

Lugha za Sudan
Kikarko

Kikarko ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wakarko. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kikarko imehesabiwa kuwa watu 13,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikarko iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kikarko kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikarko 
lugha ya Kikarko katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kko

Lugha za Sudan
Kikatla

Kikatla ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Wakatla. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kikatla imehesabiwa kuwa watu 14,200. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikatla iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kikatla kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikatla 
lugha ya Kikatla katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kcr

Lugha za Sudan
Kikeiga

Kikeiga ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wakeiga. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kikeiga imehesabiwa kuwa watu 6070. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikeiga iko katika kundi la Kikadugli-Krongo.

Viungo vya nje
 lugha ya Kikeiga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikeiga 
lugha ya Kikeiga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kec

Lugha za Sudan
Kikelo

Kikelo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wakelo. Idadi ya wasemaji wa Kikelo imehesabiwa kuwa watu 200 tu yaani lugha imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikelo iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kikelo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikelo 
lugha ya Kikelo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/xel

Lugha za Sudan
Kiko

Kiko au Kifungor ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Wako. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kiko imehesabiwa kuwa watu 2680, maana yake lugha imeanza kusahauliwa na kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiko iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kiko kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiko 
lugha ya Kiko katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/fuj

Lugha za Sudan
Kikoalib

Kikoalib ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Wakoalib. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kikoalib imehesabiwa kuwa watu 44,300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoalib iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kikoalib kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikoalib 
lugha ya Kikoalib katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kib

Lugha za Sudan
Kikrongo

Kikrongo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wakrongo. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kikrongo imehesabiwa kuwa watu 21,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikrongo iko katika kundi la Kikadugli-Krongo.

Viungo vya nje
 lugha ya Kikrongo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikrongo 
lugha ya Kikrongo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kgo

Lugha za Sudan
Kilafofa

Kilafofa ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Walafofa. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kilafofa imehesabiwa kuwa watu 600 tu yaani lugha iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilafofa iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kilafofa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilafofa 
lugha ya Kilafofa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/laf

Lugha za Sudan
Kilaro

Kilaro ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Walaro. Mwaka wa 1998 idadi ya wasemaji wa Kilaro imehesabiwa kuwa watu 40,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilaro iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kilaro kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilaro 
lugha ya Kilaro katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lro

Lugha za Sudan
Kilogol

Kilogol ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Walogol. Idadi ya wasemaji wa Kilogol imehesabiwa kuwa watu 2600 lakini wengi wameshaanza kusahau lugha yao, yaani Kilogol iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilogol iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kilogol kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilogol
lugha ya Kilogol katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lof

Lugha za Sudan
Kilogorik

Kilogorik ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Walogorik. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kilogorik imehesabiwa kuwa watu 2000 wakati wasemaji wengine walikuwa wameanza kusahau lugha yao na kutumia lugha nyingine. Kwa hiyo inawezekana kuwa Kilogorik imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilogorik iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kilogorik kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilogorik
lugha ya Kilogorik katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/liu

Lugha za Sudan
Kilumun

Kilumun ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Walumun. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kilumun imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kilumun iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kilumun kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilumun 
lugha ya Kilumun katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/lmd

Lugha za Sudan
Kimidob

Kimidob ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wamidob. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kimidob imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimidob iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kimidob kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimidob 
lugha ya Kimidob katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mei

Lugha za Sudan
Kimoro

Kimoro ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Wamoro. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kimoro imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimoro iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kimoro kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimoro 
lugha ya Kimoro katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mor

Lugha za Sudan
Kimolo (Sudan)

Kimolo ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wamolo. Isichanganywe na lugha ya Kimolo inayozungumzwa nchini Kenya. Mwaka wa 1988 idadi ya wasemaji wa Kimolo imehesabiwa kuwa watu 100 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka, Wamolo wakitumia lugha za Kiarabu na Kiberta badala ya lugha yao. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kimolo iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kimolo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimolo 
lugha ya Kimolo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/zmo

Lugha za Sudan
Paola

Paola ni mji wa wilaya ya Cosenza katika mkoa wa Calabria kusini mwa Italia.

Ni maarufu hasa kama mahali pa kuzaliwa pa mtakatifu Fransisko wa Paola.
.

Miji ya Italia
Kinding

Kinding au Kieliri ilikuwa lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan iliyozungumzwa na Wanding. Hakuna wasemaji wa Kinding tena kwa vile Wanding wote wameacha lugha yao na kuongea Kiarabu siku hizi. Kwa hiyo lugha ya Kinding imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinding iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kinding kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinding 
lugha ya Kinding katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/eli

Lugha za Sudan
Kingile

Kingile ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Wamesakin. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kingile imehesabiwa kuwa watu 38,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingile iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kingile kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kingile 
lugha ya Kingile katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/jle

Lugha za Sudan
Kinobiin

Kinobiin ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan na Misri inayozungumzwa na Wanobiin. Mwaka wa 1996 idadi ya wasemaji wa Kinobiin nchini Sudan imehesabiwa kuwa watu 295,000. Pia kuna wasemaji 310,000 nchini Misri (2006). Lugha pia huitwa Kifedicca nchini Misri, na Kimahas nchini Sudan. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinobiin iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kinobiin kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinobiin
lugha ya Kinobiin katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/fia

Lugha za Sudan
Lugha za Misri
Kiotoro

Kiotoro ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Waotoro. Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiotoro imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiotoro iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kiotoro kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiotoro
lugha ya Kiotoro katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/otr

Lugha za Sudan
Kishatt

Kishatt ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Washatt. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kishatt imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kishatt iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kishatt kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kishatt
lugha ya Kishatt katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/shj

Lugha za Sudan
Kishwai

Kishwai ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Washwai. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kishwai imehesabiwa kuwa watu 3500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kishwai iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kishwai kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kishwai
lugha ya Kishwai katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/shw

Lugha za Sudan
Kitagoi

Kitagoi ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Watagoi. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kitagoi imehesabiwa kuwa watu 13,000 lakini Watagoi wengi wameanza kusahau lugha yao na kutumia lugha nyingine. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitagoi iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kitagoi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitagoi
lugha ya Kitagoi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tag

Lugha za Sudan
Kitalodi

Kitalodi au Kijomang ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Watalodi. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kitalodi imehesabiwa kuwa watu 1500, yaani lugha imekaribia kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitalodi iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kitalodi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitalodi
lugha ya Kitalodi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tlo

Lugha za Sudan
Kitama (Sudan)

Kitama ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Chad na Sudan inayozungumzwa na Watama. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kitama nchini Chad imehesabiwa kuwa watu 62,900. Pia kuna wasemaji 5000 nchini Sudan (1970). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitama iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kitama kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitama
lugha ya Kitama katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tma

Lugha za Chad
Lugha za Sudan
Kitegali

Kitegali ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Wategali. Mwaka wa 1984 idadi ya wasemaji wa Kitegali imehesabiwa kuwa watu 35,700. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitegali iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kitegali kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitegali
lugha ya Kitegali katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ras

Lugha za Sudan
Kitemein

Kitemein ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Watemein. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kitemein imehesabiwa kuwa watu 13,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitemein iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kitemein kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitemein
lugha ya Kitemein katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/teq

Lugha za Sudan
Kitese

Kitese ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Watese. Mwaka wa 1971 idadi ya wasemaji wa Kitese imehesabiwa kuwa watu 1400 lakini wengi walikuwa wameanza kutumia lugha nyingine kwa hiyo Kitese iko hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitese iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kitese kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitese
lugha ya Kitese katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/keg

Lugha za Sudan
Kitigre

Kitigre ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Eritrea na Sudan inayozungumzwa na Watigre. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kitigre nchini Eritrea imehesabiwa kuwa watu 1,050,000. Pia kuna wasemaji wachache nchini Sudan mpakani ambapo lugha huitwa Kixasa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitigre iko katika kundi la Kisemitiki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kitigre kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitigre
lugha ya Kitigre katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tig
 

Lugha za Eritrea
Lugha za Sudan
Lugha za Kisemiti
Kitima

Kitima ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Watima. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitima imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitima iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kitima kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitima
lugha ya Kitima katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tms

Lugha za Sudan
Kitira

Kitira ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Watira. Mwaka wa 1982 idadi ya wasemaji wa Kitira imehesabiwa kuwa watu 40,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitira iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kitira kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitira
lugha ya Kitira katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tic

Lugha za Sudan
Kitocho

Kitocho ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Watocho. Mwaka wa 1989 idadi ya wasemaji wa Kitocho imehesabiwa kuwa watu 3800. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitocho iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kitocho kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitocho
lugha ya Kitocho katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/taz

Lugha za Sudan
Kitorona

Kitorona ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Watorona. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kitorona imehesabiwa kuwa watu wawili tu, yaani lugha hiyo itatoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitorona iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kitorona kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitorona
lugha ya Kitorona katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tqr

Lugha za Sudan
Kitulishi

Kitulishi ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Watulishi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kitulishi imehesabiwa kuwa watu 2500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitulishi iko katika kundi la Kikadugli-Krongo.

Viungo vya nje
 lugha ya Kitulishi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitulishi
lugha ya Kitulishi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tey

Lugha za Sudan
Kitumtum

Kitumtum ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Watumtum. Idadi ya wasemaji wa Kitumtum imehesabiwa kuwa watu 7300. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitumtum iko katika kundi la Kikadugli-Krongo.

Viungo vya nje
 lugha ya Kitumtum kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitumtum
lugha ya Kitumtum katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tbr

Lugha za Sudan
Kiwali (Sudan)

Kiwali ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Sudan inayozungumzwa na Wawali. Isichanganywe na lugha ya Kiwali inayozungumzwa nchini Ghana. Mwaka wa 2013 idadi ya wasemaji wa Kiwali imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwali iko katika kundi la Sudaniki-Mashariki.

Viungo vya nje
 lugha ya Kiwali kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwali
lugha ya Kiwali katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/wll

Lugha za Sudan
Kiwarnang

Kiwarnang ni lugha ya Kiniger-Kongo nchini Sudan inayozungumzwa na Wawerni. Mwaka wa 1956 idadi ya wasemaji wa Kiwarnang imehesabiwa kuwa watu 1100. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwarnang iko katika kundi la Kikordofani.

Viungo vya nje
 lugha ya Kiwarnang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwarnang
lugha ya Kiwarnang katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/wrn

Lugha za Sudan
Pogromu

Pogromu (kutoka Kirusi погромить, pogromit - kuharibu vikali, kufanya fujo) ni ghasia kali inayolengwa dhidi ya kundi maalumu kama vile wafuasi wa dini au kabila fulani.

Neno latokana na ghasia za fujo katika Urusi wa karne ya 19 ambako Wayahudi walishambuliwa, maduka na nyumba zao kuharibiwa na idadi ya watu kuuawa hovyo. Kwa hiyo neno "pogromu" lataja hasa mashambulio dhidi ya Wayahudi katika Ulaya. Lakini inatumiwa pia kwa mashambulio dhidi ya vikundi vingine.

Siasa
Dhuluma
Kisuba (Kenya)

Kisuba ni lugha ya Kibantu nchini Kenya inayozungumzwa na Wasuba. Isichanganywe na lugha ya Kisuba inayozungumzwa nchini Tanzania. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kisuba imehesabiwa kuwa watu 139,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisuba-Simbiti iko katika kundi la E40.

Viungo vya nje
lugha ya Kisuba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisuba
lugha ya Kisuba katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/sxb

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Ayot, Henry Okello. 1979. A history of the Luo-Abasuba of western Kenya from AD 1760-1940. Nairobi: Kenya Literature Bureau.
Rottland, Franz; Okoth-Okombo, Duncan. 1992. Language shift among the Suba of Kenya. Katika: Language death: factual and theoretical explorations with special reference to East Africa (Contributions to the sociology of language, vol 64), uk.273-283. Kuhaririwa na Matthias Brenzinger. Berlin & New York: Mouton de Gruyter.

Lugha za Kenya
Lugha za Kibantu
Orodha ya lugha za Tanzania

Orodha hii inaorodhesha lugha za Tanzania:

Kiaasax
Kialagwa
Kiarabu
Kiaramanik
Kibembe
Kibena
Kibende
Kibondei
Kibungu
Kiburunge
Kidatooga
Kidhaiso
Kidigo
Kidoe
Kifipa
Kigogo
Kigorowa
Kigujarati
Kigusii
Kigweno
Kiha
Kihadza
Kihangaza
Kihaya
Kihehe
Kiikizu-Sizaki
Kiikoma-Nata-Isenye
Kiingereza
Kiiraqw
Kiisanzu
Kijita
Kikabwa
Kikachchi
Kikagulu
Kikahe
Kikami
Kikara
Kikerewe
Kikimbu
Kikinga
Kikisankasa
Kikisi
Kikonongo
Kikuria
Kikutu
Kikw'adza
Kikwaya
Kikwere
Kilambya
Kilangi
Kilogooli
Kiluguru
Kiluo
Kimaasai
Kimachame
Kimachinga
Kimagoma
Kimakhuwa-Meetto
Kimakonde
Kimalila
Kimambwe-Lungu
Kimanda
Kimaraba
Kimatengo
Kimatuumbi
Kimbugu
Kimbugwe
Kimbunga
Kimediak
Kimochi
Kimosiro
Kimpoto
Kimwera
Kimwera-Nyasa
Kindali
Kindamba
Kindendeule
Kindengereko
Kindonde-Hamba
Kingasa
Kingindo
Kingoni
Kingoreme
Kingulu
Kinilamba
Kinindi
Kinyakyusa-Ngonde
Kinyambo
Kinyamwanga
Kinyamwezi
Kinyaturu
Kinyiha
Kinyika
Kiokiek
Kipangwa
Kipare
Kipimbwe
Kipogolo
Kirombo
Kirufiji
Kirungwa
Kirwa
Kisafwa
Kisagala
Kisandawe
Kisangu
Kisegeju
Kishambaa
Kishubi
Kisuba-Simbiti
Kisubi
Kisukuma
Kisumbwa
Kiswahili
Kitemi
Kitongwe
Kividunda
Kivinza
Kivunjo
Kivwanji
Kiwanda
Kiyao
Kizanaki
Kizaramo
Kizigula
Kizinza

Tazama pia
Tanzania
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/TZ

Tanzania
Hydie Waters

Amber Talmore (amezliwa tar. 9 Novemba 1987) anafahamika kwa jina la kikazi kama Hydie Waters, ni mwigizaji wa filamu kutoka nchini Marekani.<

Filamu

Marejeo

Viungo vya Nje 
 
 Hydie Waters kwenye Internet Adult Film Database
 Hydie Waters kwenye Adult Film Database
 Hydie Waters kwenye Define Sexy Babes

Waigizaji filamu wa Marekani
Wahacha

Wahacha ni kabila dogo sana la watu wanaotumia lugha ya Kihacha, lugha inayozungumzwa nchini Tanzania mkoa wa Mara, hasa katika Wilaya ya Rorya. 

Wahacha ni jamii yenye umoja sana. Asili yao ni kutokea maeneo ya Kenya. 

Wahacha wanaendana sana na Wasweta kwa mila na utamaduni. Wanaamini sana katika ukeketaji. Jamii hii haitumii nyama aina ya paa kutokana na matukio ya kihistoria katika enzi za uwindaji hapo zamani. 

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Mara
Wilaya ya Rorya
Walinzi wa amani wa UM

Walinzi wa amani wa Umoja wa Mataifa ni vikosi vya wanajeshi wanaotolewa na nchi wanachama chini ya usimamizi wa UM kwa kulinda amani au hali ya kusimamisha mapigano.

Tangu mwaka 1948 vikosi hivyo vimetumwa kwenda mahali pa ugomvi katika sehemu mbalimbali za dunia.

Kikosi cha kwanza kiliundwa mwaka 1948 kusimamia mapatano ya kusimamia mapigano katika Palestina baada ya vita ya kwanza kati ya Israeli na nchi za Kiarabu. Baada ya vita ya Suez mwaka 1956 walinzi wa amani walitumwa mara ya kwanza wakiwa wamebeba silaha. Tangu kuingia katika vita ya wenyewe kwa wenyewe nchini Kongo walinzi wa amani huvaa kofia ya buluu na kuandika herufi "UN" (=UM) kwenye magari yao.

Msingi wa kutuma walinzi wa amani ni kibali cha serikali ya nchi husika pande zote katika ugomvi. Vikosi vya walinzi wa amani hawana mamlaka ya kusimama upande mmoja wala kushiriki katika mapigano. Wanatumia silaha kwa ajili ya kujitetea pekee. Hata hivyo Baraza la Usalama la Umoja wa Mataifa linaweza kutoa amri kwa walinzi wa amani kuendelea kuwalazimisha washiriki katika mapigano. Kwa namna hiyo kikosi maalumu cha UM kilianza kushambulia wanamgambo katika mashariki ya Kongo waliokataa kufuata mapatano ya kusimamisha mapigano na uporaji wa wananchi.

Mwaka 2014 kulikuwa na walinzi wa amani mahali 16 duniani wakiwa na jumla ya wanajeshi na wafanyakazi 116.517. Nchi zinazotoa wanajeshi ni hasa Pakistan, Uhindi na Bangladesh, kila nchi takriban 8.000. Hadi 31 Machi 2014 jumla ya walinzi 3,215 waliuawa, 2320 kati ya hao walikuwa wanajeshi, 232 polisi, 322 wafanyakazi wa UM kutoka nchi husika na 228 wafanyakazi raia wa kimataifa.

Zaidi ya nusu ya makisio ya huduma ya walinzi wa amani hutolewa na Marekani, Japani na Ujerumani.

Walinzi wa amani walifaulu mara kadhaa kutekeleza kusudi lao lakini kuna pia mifano ambapo wameshindwa. Kati ya mifano mibaya iliyoleta upinzani ni Vita ya wenyewe kwa wenyewe nchini Rwanda. Hapa Baraza la Usalama la UM ambayo ni bodi pekee kuamulia kuhusu walinzi hao ilisita kupiga kura hadi mauaji nchini Rwanda yalikuwa na mbio tayari. Mfano mwingine ulikuwa Mauaji ya Srebenica nchini Bosnia ambako kikosi cha walinzi wa amani haikuruhusiwa kutumia silaha zake kikapaswa kutazama tu jinsi wanaume raia Wabosnia zaidi ya 8,000 walivyokamatwa na kuchinjwa na wanamgambo wa Serbia.

Umoja wa Mataifa
Tarumbeta

Tarumbeta ni ala ya muziki ya kupuliza ikitengenezwa kwa metali hasa shaba nyeupe. Upande wa mdomo ni nyembamba na upande wa mwisho ni pana yenye. Urefu wa bomba lake linaweza kukaribia mita 1 na nusu lakini bomba hili limepindwa mara mbili kwa kuwa na ala isiyo ndefu mno. Katikati huwa na vilango 3 vinavyobadilisha njia ya hewa na kusababisha sauti kuwa juu na chini.

Sauti yenyewe haufanywi na tarumpeta -tofauti na filimbi- lakini kwa kupuliza hewa baina ya midomo iliyokazwa ndani ya mdomo wa tarumpeta. Ala inapazia sauti hii na kuibadilisha.

Historia 
Ala kama tarumpeta zimepatikana tangu miaka mielfu lakini zilifanana na ala metalia za kupuliza nyingine hadi mnamo 1830 tarumpeta yenye milango ilitengenezwa. 

Ni ala inayopendwa katika Muziki wa Klasiki lakini pia katika muziki wa jadi katika sehemu mbalimbali za dunia. Imekuwa maarufu kama ala ya muziki wa Jazz.

Wapiga tarumbeta 
Kati wapiga tarumpeta wa muzikiw a klasiki ni Adolph Herseth, Sergei Nakariakov na Maurice Andre.

Katika fani ya jazz ni kwa mfano Miles Davis, Louis Armstrong, Arturo Sandoval, Wynton Marsalis, Dizzy Gillepsie, na Maynard Ferguson waliokuwa maarufu kutokana na ustadi wao wa tarumpeta.

 
 

ala za muziki
Viunganishi halisi

Viunganishi halisi (alama yake ya kiisimu ni: U) ni aina ya viunganishi ambavyo vinaunganisha vipashio vyenye hadhi sawa kisarufi. Yaani, kaka na dada, bibi na babu, n.k.

Tazama pia
Viunganishi vihusishi
Lango:Lugha

Isimu
Sarufi
Viunganishi vihusishi

Viunganishi vihusishi (alama yake ya kiisimu ni: U) ni aina ya viunganishi ambavyo vinaunganisha vipashio vyenye hadhi tofauti kisarufi. Wakati mwingine unaweza kuwa na muunganiko wa vipashio viwili au zaidi vyenye hadhi tofauti katika sarufi. Viunganishi vinavyotumika kuunganisha vipashio hivyo huitwa "vipashio vihusishi". Huitwa hivyo hivyo kwa sababu kazi yake ni kujulisha uhusiano uliopo baina ya vipashio hivyo.

Uchambuzi
Mifano ya pamoja:

Husna aliondoka pamoja na na mama yake (Husna = nomino ya pekee, aliondoka = kitenzi kikuu, pamoja na = kiunganishi, na = kiungani, mama = nomino ya kawaida, yake = kivumishi cha kumiliki)
Watoto wamemuua Simba pasipo hofu

Tazama pia
Lango:Lugha

Isimu
Sarufi
Kiaasax

Kiaasax ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Tanzania inayozungumzwa na Waassa. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kiaasax imehesabiwa kuwa watu 350 tu, maana yake lugha imekaribia kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaasax kiko katika kundi la Kikushi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiaasax kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiaasax 
lugha ya Kiaasax katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/aas

Lugha za Tanzania
Visiwa vya South Georgia na South Sandwich

Visiwa vya South Georgia na South Sandwich ni eneo la ng'ambo la Uingereza kusini mwa Bahari Atlantiki. 

Eneo hilo ni mafunguvisiwa mawili ya South Georgia na South Sandwich, halafu visiwa vingine vidogo sana vilivyosambaa katika maeneo mapana ya Atlantiki Kusini. 

Visiwa vyote vina eneo la km² 3,900.

Idadi ya wakazi ni 20 na wengi wao ni wanasayansi wanaochunguza ndege wanaokaa kwenye visiwa pamoja na afisa mmoja mwakilishi wa serikali ya Uingereza.

Wakazi
Hakuna wenyeji kwenye visiwa hivi. Tangu karne ya 19 wavuvi wa nyangumi kutoka Ulaya walijenga huko vituo ambako walipeleka nyangumi kwa kuwakatakata na kupika mafuta yao. Vituo hivyo vilikuwa na makumi hadi mamia ya wakazi wakati wa kuwinda nyangumi lakini wakati wa baridi ni watu wachache tu waliobaki. Vituo hivyo vilifungwa katika miaka ya 1960 kutokana na kupotea kwa nyangumi.

Mwaka 1904 mvuvi kutoka Norwei alianzisha kijiji cha Grytviken kama kituo cha kupikia mafuta ya nyangumi na kijiji hicho ni makazi pekee ya kudumu kwenye visiwa hivi hadi leo.

Utawala
Hadi mwaka 1985 eneo lilisimamiwa kutoka Visiwa vya Falkland lakini imepewa hadhi ya eneo la pekee. Ilhali hakuna wakazi wa kudumu pia hakuna baraza lililochaguliwa na mamlaka yote iko mikononi mwa afisa wa serikali ya Ufalme wa Muungano.
 

Maeneo ya ng'ambo ya Ufalme wa Muungano
Visiwa vya Atlantiki
Kiaramanik

Kiaramanik ilikuwa lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania iliyozungumzwa na Waaramanik. Hakuna wasemaji wa Kiaramanik, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiaramanik kiko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiaramanik kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiaramanik 
lugha ya Kiaramanik katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/aam

Lugha za Tanzania
Kihadza

Kihadza (au Kitindiga) ni lugha ya nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahadza (Watindiga). Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kihadza hailingani na lugha yoyote nyingine. Ingawa ina fonimu za pekee kama zile za Kisandawe, si mojawapo ya lugha za Kikhoisan.

Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kihadza imehesabiwa kuwa watu 1,000 tu. Hata hivyo watoto bado wanaendelea kujifunza lugha ya wazazi wao, kwa hiyo haionekani kama lugha ambayo itatoweka hivi karibuni.

Viungo vya nje
lugha ya Kihadza kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihadza 
lugha ya Kihadza katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/hts

Lugha za Tanzania
Kikisankasa

Kikisankasa ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakisankasa. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikisankasa imehesabiwa kuwa watu 4670. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikisankasa kiko katika kundi la Kinilotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikisankasa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikisankasa 
lugha ya Kikisankasa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kqh

Lugha za Tanzania
Kikonongo

Kikonongo ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakonongo. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikonongo imehesabiwa kuwa watu 51,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikonongo iko katika kundi la F20. Wengine wanaiangalia kama lahaja ya Kinyamwezi tu.

Viungo vya nje
lugha ya Kikonongo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikonongo 
lugha ya Kikonongo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kcz

Lugha za Tanzania
Kimachame

Kimachame ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wachagga, yaani ni lugha moja katika mnyororo wa lugha za Kichagga. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kimachame imehesabiwa kuwa watu 300,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimachame iko katika kundi la E60.

Viungo vya nje
lugha ya Kimachame kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimachame 
lugha ya Kimachame katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/jmc

Lugha za Tanzania
Kimachinga

Kimachinga ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamachinga. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kimachinga imehesabiwa kuwa watu 36,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimachinga iko katika kundi la P20.

Viungo vya nje
lugha ya Kimachinga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimachinga 
lugha ya Kimachinga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mvw

Lugha za Tanzania
Kimagoma

Kimagoma ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamagoma. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kimagoma imehesabiwa kuwa watu 9000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimagoma iko katika kundi la G60. Inafanana hasa na Kikinga.

Viungo vya nje
lugha ya Kimagoma kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimagoma 
lugha ya Kimagoma katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gmx

Lugha za Tanzania
Kimambwe-Lungu

Kimambwe-Lungu ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Zambia inayozungumzwa na Wamambwe, Walungu na Wafipa. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimambwe-Lungu nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 295,000 ambao 230,000 wao wlaikuwa Wafipa walioongea Kimambwe badala ya lugha yao ya Kifipa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimambwe-Lungu iko katika kundi la M10.

Viungo vya nje
lugha ya Kimambwe-Lungu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimambwe-Lungu 
lugha ya Kimambwe-Lungu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mgr

Lugha za Tanzania
Lugha za Zambia
Kisoli

Kisoli ni lugha ya Kibantu nchini Zambia inayozungumzwa na Wasoli. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kisoli imehesabiwa kuwa watu 34,100. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisoli iko katika kundi la M60.

Viungo vya nje
makala za OLAC kuhusu Kisoli
Kisoli katika tovuti ya Multitree
lugha ya Kisoli katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/sby

Lugha za Zambia
Kimwera-Nyasa

Kimwera-Nyasa ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wamwera lakini ni lugha tofauti na Kimwera yenyewe. Mwaka wa 2004 idadi ya wasemaji wa Kimwera-Nyasa imehesabiwa kuwa watu 6000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimwera-Nyasa iko katika kundi la N20.

Viungo vya nje
lugha ya Kimwera kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimwera 
lugha ya Kimwera katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mjh

Lugha za Tanzania
Kingasa

Kingasa (au Kiongamo) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania inayozungumzwa na Wangasa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingasa kiko katika kundi la Kinilotiki.

Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kingasa imehesabiwa kuwa watu 200 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa. Ingawa kulikuwa na Wangasa zaidi ya 4,000 mwaka wa 2000, wengi walikuwa wameshasahau lugha yao na kutumia Kimaa, Kichaga au lugha nyinginezo. Inawezekana kwa sasa hakuna anayejua tena Kingasa.

Viungo vya nje
lugha ya Kingasa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kingasa 
lugha ya Kingasa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nsg

Lugha za Tanzania
Kirombo

Kirombo ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Warombo, jamii ya Wachagga. 
Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kirombo kiko katika kundi la E60.

Idadi ya wasemaji wa Kirombo imehesabiwa mwaka 2009 kuwa watu 202,000.

Tanbihi

Viungo vya nje
makala za OLAC kuhusu Kirombo
lugha ya Kirombo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/rof

Lugha za Tanzania
wilaya ya Rombo
Kivunjo

Kivunjo ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wachagga, yaani ni lugha moja katika mnyororo wa lugha za Kichagga. Mwaka wa 1992 idadi ya wasemaji wa Kivunjo imehesabiwa kuwa watu 300,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kivunjo iko katika kundi la E60.

Viungo vya nje
lugha ya Kivunjo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kivunjo
lugha ya Kivunjo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/vun

Lugha za Tanzania
Kimochi

Kimochi ni jina la:

kata ya Kimochi kwenye Wilaya ya Moshi Vijijini  nchini Tanzania yenye postikodi namba 25202;
lugha ya Kimochi inayozungumzwa nchini Tanzania.
Kimochi (lugha)

Kimochi ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wachagga, yaani ni lugha moja katika mnyororo wa lugha za Kichagga. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kimochi imehesabiwa kuwa watu 597,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kimochi iko katika kundi la E60.

Viungo vya nje
lugha ya Kimochi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimochi 
lugha ya Kimochi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/old

Lugha za Tanzania
Hezi

Hezi, pia hertz , kifupi Hz ni kipimo cha SI kwa marudio ikitaja rudio 1 kwa sekunde 1. Inatumiwa hasa kwa kutaja tabia ya mawimbi kama wimbisauti au mawimbi sumakuumeme za redio na pia marudio katika mitambo kwa mfano kompyuta.

Kipimo hiki kilipokea jina lake mwaka 1930 kwa heshima ya mwanafizikia Mjerumani Heinrich Hertz aliyekuwa mtaalamu wa kwanza wa kuonyesha kuwepo kwa mawimbi sumakuumeme.

Ngazi za Hz 
Kipimo cha Hz hutumiwa mara nyingi kwenye ngazi zifuatazo:

Matumizi

Sauti 
Sauti ni wavu inayosambaa kwa mbembeo wa shinikizo. Masikio ya kibinadamu husikia marudio ya sauti katika upeo wa sikio kama sauti za juu au sauti za chini. Kila noti ya muziki inalingana na marudio fulani yanayopimika kwa hertz. Sikio la mtoto mchanga husikia sauti kuanzia hezi 20 hadi hezi 20,000. Kwa mtu mzima uwezo wa kusikia sauti za juu hupungua kwa sababu ngozi ya kiwambo cha sikio kupoteza ulaini wake na mtu mzima kwa kawaida husikia marudio hadi 16,000 Hz pekee.

Sauti juumno ni sauti juu ya 20,000 Hz hadi upeo wa MHz na kipimo hiki hutumiwa kupima mitetemo ya molekuli.

Mnururisho sumakuumeme
Mnururisho sumakuumeme hupatikana kama mawimbi ya redio, eksirei, nuru na joto. Tofauti kati ya aina hizi huelezwa kwa idadi ya marudio yake kwa sekunde au kipimo chake kwa Hz. Mawimbi ya sumakuumeme hupita kila mahali bila kutegemea midia ambayo ni tofauti na wimbisauti. Yanapita hata katika ombwe.

Wimbi redio kwa kawaida hupimwa kwa kilohezi (kHz), megahezi (MHz) au gigahezi (GHz). 
 Mwanga ni mnururisho sumakuumeme pia lakini marudio yake ni ya juu zaidi. Upo katika upeo wa terahezi makumi (nuru ya infraredi) hadi maelfu (urujuani mno).  
 Mnururisho wa gamma hupimwa kwa exahezi yaani 1018 Hz huu ni kipimo cha marudio ya unurunifu.

Kompyuta 
Uwezo wa kompyuta na hasa CPU yake hupimwa pia kwa kutaja marudio ya CPU
kwa kipimo cha Hz. 

Kompyuta za kwanza zilikuwa na marudio wa 4 Hz. Kompyuta ya binafsi aina ya PC ya kwanza iliyouzwa nakampuni ya IBM ilifikia marudio ya 4.77 MHz. Chipu ya P5 ya Intel ilifikia 100 MHz mwaka 1995. Tangu mwaka 2000 chipu za 1 GHz na zaidi zimepatikana. Maendeleo yalifikia zaidi ya 8 GHz tangu mwaka 2011.

Vipimo sanifu vya kimataifa
Ufundi wa vita

Ufundi wa vita (kwa Kichina 孫子兵法 pinyin Sūnzǐ bīngfǎ Sunzi kuhusu ufundi wa vita) ni kitabu cha mwandishi Mchina Sunzi kuhusu mikakati ya vita. Hutazamwa kama kitabu cha kwanza kinachojulikana katika fani hii kikisomwa hadi leo hii na wanafunzi na viongozi wa siasa, uchumi na jeshi.

Kitabu kinaeleza umuhimu wa kutumia vifaa vyote vinavyopatikana kwa kufikia shabaha na umuhimu wa kuvitumia kulingana na hali halisi na kuwa tayari ya kubadilisha mbinu mara kwa mara.

Viongozi kama Mao Zedong (China), jenerali Vo Nguyen Giap (Vietnam), jenerali  Douglas MacArthur (Marekani) na wengine walikisoma na kujifunza kutoka kitabu cha Sunzi.

Muundo wa kitabu
Kitabu kina milango 13 inayojadili pande mbalimbali za kuandaa vita na kuviendesha.
 Mkakati au namna ya kupanga vita
 Namna za kuendesha vita
 Mikakati ya mashambulizi
 Mbinu za kutumia rasilimali za kijeshi
 Namna ya kutumia nguvu
 Udhaifu na nguvu
 Namna za kuongoza jeshi
 Njia tisa za kutumia rasilmali za kijeshi
 Jeshi katika mwendo 
 Eneo la vita
 Aina tisa za maeneo
 Kutumia moto katika mashambulio
 Matumizi ya wapelelezi

Mafundisho
Sunzi anaonya ni heri kuepukana na vita kwa sababu vinaharibu dola na taifa. Jambo muhimu ni kwanza kubatilisha mkakati wa adui, pili kuvunja ushirikiano wa adui na wenzake, tatu kupiga vita na kushinda kama hatua za kwanza na za pili zimeshindikana.

Sunzi anajadili hatari ya vita virefu anayotaja kama tishio hasa kwa kutunza jeshi lake na uwezo wake. Kutokana na hatari hii ni shabaha muhimu kuepukana na mapigano marefu. 

Anataka kiongozi awe na utulivu wa kusubiri lakini kutumia nguvu yote kama ni lazima kuingia katika mapigano. „Mpiganaji mwenye hekima atatafuta nafasi inayozuia kushindwa kwake na hasiti kutumia muda sahihi wa kumshinda adui haraka iwezekanavyo." 

Sunzi aliandika: „Ufundi mkuu vitani ni kuvunja upinzani wa adui bila mapigano"

Matoleo

 
 
 
 
 
 
 
 
 
 .
 
 
 
 
 
 Sun Tzu translated and annotated by Thomas Huynh and the Editors of Sonshi.com (2008). The Art of War: Spirituality for Conflict. Skylight Paths Publishing. ISBN 978-1-59473-244-7
 Sun Tzu translated in Hindi by Madhuker Upadhyay (2001). 'Yudhkala'. ISBN 81-7778-041-7
 

vita
fasihi ya China
Reli ya garimoshi

Reli za garimoshi ni nondo au pau za feleji zenye umbo maalumu. Zinalazwa mbili-mbili juu ya boriti imara na kuunda njia ya reli ambako treni zinatembea.

Zamani kulikuwa pia na reli hizi za ubao, baadaye chuma udongo au chuma mfuo. Reli za kisasa hutengezewa kwa feleji pekee zinazotengenezwa kiwandani kuwa na umbopande maalumu.

Umbopande wa reli huwa na sehemu tatu ambazo ni
kichwa 
katikati
mguu.

Kichwa ni pana na ubora wake unasababisha mwendo barabara ya treni juu reli. Katikati ni nyembamba kwa kusudi la kupunza uzito na gharama. Mguu unaweza kuwa pana au nyembamba zaidi na hii inategemea aina ya kiti kinachobeba reli yenyewe juu ya boriti za chini. Kila kampuni ya reli inatumia maumbo yaliyosanifishwa kwa eneo lake.

Kwa usafiri wa kisasa reli ni lazima kutengenezwa kwa kutumia feleji bora maana inapaswa kubeba mzigo mkubwa mara nyingi kila siku. Feleji ianyofaa kwa ujenzi haufai tena kwa reli za garimoshi maana ilichoka mapema na kuvunjika ni hatari kwa maisha ya abiria na gharama kubwa kwa kampuni ya reli na umma.

Kwa jumla inawezekana kusema kiasi reli hizi ni nzito pamoja na boriti na msingi chini ya boriti ni pia treni nzito na haraka zaidi zinazoweza kuzitumia.

Picha za reli ya garimoshi
(gusa picha kwa puko kwa maelezo)

reli