LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kupatwa kwa Mwezi

Kupatwa kwa Mwezi (kwa Kiingereza: lunar eclipse) ni badiliko la mwangaza na rangi ya Mwezi kwa muda. Kunatokea wakati wa Mwezi kupita katika kivuli cha Dunia ambako nuru ya Jua haifiki kwenye uso wa Mwezi moja kwa moja. Mwezi unaangazwa na nuru inayoakisiwa na Dunia na kuwa na rangi nyekundu.  Kwa hiyo Mwezi huwa na nuru hafifu ukionekana mwekundu katika kipindi cha kupatwa. Badiliko hili linatokea tu wakati wa mwezi mpevu linaweza kudumu saa moja hadi nne. Baadaye Mwezi unatoka tena katika kivuli cha Dunia unaonekana kama mwezi mpevu wa kawaida.

Sababu ya kupatwa kwa Mwezi

Kupatwa kwa Mwezi kunasababishwa na kivuli cha Dunia kinachomwaga giza juu ya Mwezi wote kabisa au baadhi ya sehemu. Hali hii inatokea wakati Mwezi - Dunia na Jua vikiwa vimekaa katika mstari mmoja, ikiwa Dunia iko kati ya Jua na Mwezi. Hapo kivuli cha Dunia kinafunika Mwezi. Inatokea tu wakati wa mwezi mpevu. Hali hii ni kinyume cha kupatwa kwa Jua ambako Jua, Mwezi na Dunia vinakuwa pia katika mstari lakini hapo Mwezi uko kati ya Jua na Dunia na hivyo ni Mwezi unaosababisha giza kwenye uso wa Dunia pale ambako kivuli chake kinapita juu ya Dunia.

Tofauti kati ya aina za kivuli wakati wa kupatwa kwa Mwezi
Mara nyingi kupatwa kwa Mwezi si rahisi kutambulika kwa sababu si kupatwa kikamilifu. Hapo Mwezi unapita katika nusukivuli cha Dunia tu. Nusukivuli ni hali ambako sehemu ya nuru inazuiliwa lakini sehemu nyingine bado inafika. Tofauti ya uangavu si kubwa sana.

Hali ya tofauti inatokea kama Mwezi unapita kwenye kitovu cha kivuli cha Dunia. Hapa tofauti ya uangavu ni kubwa inaonekana kabisa. Mara nyingi kitovu cha kivuli kinafunika sehemu tu ya Mwezi na hapo tofauti inaonekana kwenye uso wa Mwezi jinsi tunavyouona. 

Wakati Mwezi wote umeingia katika kiini cha kivuli bado unaonekana kidogo, mara nyingi huonyesha rangi nyekundu. Sababu yake ni kwamba nuru ya Jua inapita katika angahewa ya Dunia na kutawanywa. Kwa hiyo nuru ambayo bado inakisiwa na uso wa Mwezi si nuru inayofika moja kwa moja kutoka Jua bali sehemu ndogo ya nuru tu iliyotawanywa na angahewa ya Dunia. Hapo masafa ya mawimbi marefu hayatawanywi katika angahewa kirahisi kama masafa mafupi na ndiyo sababu ya rangi nyekundu.

Marudio
Kupatwa kwa Mwezi hutokea kila mwaka, angalau mara mbili hadi mara tano. Lakini mara nyingi mwezi hufunikwa baadhi ya sehemu tu. Jumla ya marudio 12,063 ya kupatwa kwa Mwezi yamekadiriwa kwa kipindi cha miaka 5,000 kuanzia mwaka 1999 KK hadi 3000 BK.

Angalia pia
Kupatwa kwa Jua

Tanbihi

Viungo vya nje

"Lunar Eclipse Essentials": video from NASA
Animated explanation of the mechanics of a lunar eclipse , University of South Wales
U.S. Navy Lunar Eclipse Computer 
NASA Lunar Eclipse Page
Search among the 12,064 lunar eclipses over five millennium and display interactive maps
Lunar Eclipses for Beginners
Tips on photographing the lunar eclipse from New York Institute of Photography 

matukio ya angani
Mara (kundinyota)

Kwa matumizi tofauti ya jina Mara angalia hapa Mara (maana)

Mara ni kundinyota linalojulikana pia kwa jina lake la kimagharibi la Andromeda. Ni moja ya makundinyota yanayotambuliwa na Umoja wa Kimataifa wa Astronomia 
Jinsi ilivyo kwenye makundinyota yote, nyota za Mara hazikai pamoja hali halisi lakini zinaonekana vile tu kutoka duniani. Hali halisi kuna umbali mkubwa kati yao. Kwa hiyo "Mara" inataja eneo la angani jinsi linavyoonekana kutoka Dunia.

Jina
Mara lilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili walioitumia kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina la Mara linatokana na kifupi cha Kiarabu المرأة المسلسلة al-marʾa(t) al-musalsala ambalo linamaanisha "mwanamke aliyefungwa kwa nyororo ". Jina hili lilipokelewa na Waarabu kutoka kwa mitholojia ya Wagiriki wa Kale walioziita nyota hizi Ανδρομέδα   ("Andromeda") kufuatana na masimulizi ya binti wa mfalme aliyefungwa kwa nyororo kwenye ufuko wa bahari ili aliwe na dubwana wa baharini lakini aliokolewa na Farisi (Perseus). Hadithi hii ina mizizi katika mitholojia ya Babeli. .

Mahali pake 
Mara linaonekana pande zote mbili za ikweta ya Dunia; katika Afrika ya Mashariki Mara linaonekana kuanzia Septemba hadi Februari. Inapatikana juu ya nyota zinazokaa kwa umbo la herufi "M“ ya kundinyota Mke wa Kurusi (Cassiopeia) na karibu na Farasi (Pegasus) kwa upande wa magharibi na Farisi (Perseus) upande wa mashariki.

Magimba ya angani 
Sehemu ya Mara inayotambuliwa kirahisi ni safu ya nyota nne zinazotoka kwenye pembenne ya Farasi. Nyota tatu angavu zaidi zinaitwa γ Andromedae au  Alamak, β Andromedae au Mirach na α Andromedae au Sirrah zikiwa kweye mstari usionyoka. 

Upande wa kusini kati ya δ Andromedae na β Andromedae doa jeupe linaonekana ambalo ni galaksi M31 linalojulikana pia kama galaksi ya Andromeda. Hii ni galaksi ya karibu zaidi na Njia Nyeupe na Dunia.

Tanbihi

Marejeo
 Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 252 (online kwenye archive.org)
 Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
 http://www.solarsystemquick.com/universe/andromeda-constellation.htm
Upeo wa macho

Upeo wa macho (:en:horizon) ni mwisho wa yale yanayoonekana na macho.

Baharini, kutokana na usawa wa maji yake, upeo huo unaonekana kama mstari unaotenganisha dunia chini na anga juu.

majiranukta ya anga
Kiwadi-Wadi

Kiwadi-Wadi kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wawadi-Wadi katika majimbo ya New South Wales na Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiwadi-Wadi, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwadi-Wadi kiko katika kundi la Kulin.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwadi-Wadi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwadi-Wadi
lugha ya Kiwadi-Wadi katika Glottolog
lugha ya Kiwadi-Wadi katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiwemba-Wemba

Kiwemba-Wemba kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wawemba-Wemba katika jimbo la Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiwemba-Wemba, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwemba-Wemba kiko katika kundi la Kulin.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwemba-Wemba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwemba-Wemba
lugha ya Kiwemba-Wemba katika Glottolog
lugha ya Kiwemba-Wemba katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiwergaia

Kiwergaia ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wawergaia katika jimbo la Victoria. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kiwergaia watano tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwergaia kiko katika kundi la Kulin.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwergaia kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwergaia
lugha ya Kiwergaia katika Glottolog
lugha ya Kiwergaia katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiyabula-Yabula

Kiyabula-Yabula kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayabula-Yabula katika majimbo ya New South Wales na Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyabula-Yabula, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyabula-Yabula kiko katika kundi la Kiyotayotiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyabula-Yabula kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyabula-Yabula
lugha ya Kiyabula-Yabula katika Glottolog
lugha ya Kiyabula-Yabula katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiyuyu

Kiyuyu kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wayuyu katika majimbo ya New South Wales na Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiyuyu, yaani lugha imetoweka kabisa. Uainishaji wa lugha ya Kiyuyu kwa ndani zaidi haujulikani.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyuyu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyuyu
lugha ya Kiyuyu katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kigundungurra

Kigundungurra kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wagundungurra katika jimbo la New South Wales. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kigundungurra, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigundungurra kiko katika kundi la Kiyuin. Wengine hukiangalia kuwa lahaja ya Kingunawal.

Viungo vya nje
lugha ya Kigundungurra kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigundungurra 
lugha ya Kigundungurra katika Glottolog
lugha ya Kigundungurra katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kingunawal

Kingunawal kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wangunawal katika jimbo la New South Wales. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kingunawal, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kingunawal kiko katika kundi la Kiyuin.

Viungo vya nje
lugha ya Kingunawal kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kingunawal 
lugha ya Kingunawal katika Glottolog
lugha ya Kingunawal katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kigupapuyngu

Kigupapuyngu ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wagupapuyngu katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kigupapuyngu 330. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigupapuyngu kiko katika kundi la Kiyolngu. Wengine hukiangalia kuwa Lahaja ya Kidhuwal.

Viungo vya nje
lugha ya Kigupapuyngu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigupapuyngu 
lugha ya Kigupapuyngu katika Glottolog
lugha ya Kigupapuyngu katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiritarungo

Kiritarungo (au Kiritharngu) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Waritarungo katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kiritarungo 32 tu, na lugha imo hatarini mwa kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiritarungo kiko katika kundi la Kiyolngu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiritarungo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiritarungo
lugha ya Kiritarungo katika Glottolog
lugha ya Kiritarungo katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiyan-Nhangu

Kiyan-Nhangu (au Kinhangu) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wayan-Nhangu katika jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kiyan-Nhangu saba tu, na lugha imo hatarini mwa kutoweka hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiyan-Nhangu kiko katika kundi la Kiyolngu.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyan-Nhangu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyan-Nhangu
lugha ya Kiyan-Nhangu katika Glottolog
lugha ya Kiyan-Nhangu katika Ethnologue

Lugha za Australia
Lugha za Kiyolngu

Lugha za Kiyolngu (pia za Kiyuulngu) ni kundi la lugha ndani ya Lugha za Kipama-Nyungan nchini Australia. Katika kundi hilo kuna lahaja nyingi ambazo huainishwa katika lugha sita: Kidhangu-Djangu, Kinhangu, Kidhuwal, Kiritharngu, Kidjinang na Kidjinba. Lugha hizo zote huzungumzwa katika jimbo la Northern Territory na nyingi zimo hatarini mwa kutoweka.

Maneno ya msingi

Viungo vya nje
lugha za Kiyolngu katika Glottolog
lugha za Kiyolngu katika Ethnologue

Lugha za Australia
Makundi ya lugha
Kigurdjar

Kigurdjar ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wagurdjar katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2007, kulikuwa na msemaji mmoja wa Kigurdjar tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigurdjar kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kigurdjar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigurdjar 
lugha ya Kigurdjar katika Glottolog
lugha ya Kigurdjar katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiikaranggal

Kiikaranggal kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Waikaranggal katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiikaranggal, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiikaranggal kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kiikaranggal kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiikaranggal 
lugha ya Kiikaranggal katika Glottolog
lugha ya Kiikaranggal katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiiwaidja

Kiiwaidja ni lugha ya Kiyiwaidjan nchini Australia inayozungumzwa na Waiwaidja katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kiiwaidja 140.

Viungo vya nje
lugha ya Kiiwaidja kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiiwaidja 
lugha ya Kiiwaidja katika Glottolog
lugha ya Kiiwaidja katika Ethnologue

Lugha za Australia
Lugha za Kiyiwaidjan

Lugha za Kiyiwaidjan (au za Kiiwaidjan) ni familia ndogo ya lugha nchini Australia. Katika familia hiyo kuna lugha sita tu ambazo huzungumzwa katika jimbo la Northern Territory: Kiiwaidja, Kigarig, Kiilgar, Kimanangkari, Kimaung na Kiamurdag. Lugha hizo zote zimo hatarini mwa kutoweka au zimeshatoweka.

Viungo vya nje
lugha za Kiyiwaidjan katika Glottolog
lugha za Kiyiwaidjan katika Ethnologue

Lugha za Australia
Makundi ya lugha
Kigarig-Ilgar

Kigarig-Ilgar ni lugha ya Kiyiwaidjan nchini Australia inayozungumzwa na Wagarig na Wailgar katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha ya Kigarig-Ilgar, yaani lugha imetoweka kabisa.

Viungo vya nje
lugha ya Kigarig-Ilgar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigarig-Ilgar 
lugha ya Kigarig-Ilgar katika Glottolog
lugha ya Kigarig-Ilgar katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kimanangkari

Kimanangkari ni lugha ya Kiyiwaidjan nchini Australia inayozungumzwa na Wamanangkari katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha ya Kimanangkari, yaani lugha imetoweka kabisa.

Viungo vya nje
lugha ya Kimanangkari kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimanangkari 
lugha ya Kimanangkari katika Glottolog
lugha ya Kimanangkari katika Ethnologue

Lugha za Australia
Mboga (mmea)

Miboga, pia milenge, ni mimea ya familia Cucurbitaceae kwenye jenasi Cucurbita, Momordica na Coccinia. Hukuzwa sana duniani kokote kwa ajili ya matunda yao makubwa yanayoitwa maboga.

Spishi zinazokuzwa katika Afrika
 Coccinia grandis, Mboga-mwitu au Mruho (Ivy gourd)
 Cucurbita maxima, Mboga-kubwa au Mlenge (Cucurbita maxima)
 Cucurbita moschata, Mboga-refu, unatimiza Mboga-chupa (Cucurbita moschata)
 Cucurbita pepo, Mboga wa Kawaida au Mlenge, unatimiza Mboga-dogo na Mboga-jeupe (Cucurbita pepo)
 Momordica charantia, Mboga-chungu, Mtango-chungu au Mkarela (Bitter gourd)

Picha

Mboga na jamaa
Kimaung

Kimaung ni lugha ya Kiyiwaidjan nchini Australia inayozungumzwa na Wamaung katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kimaung 260.

Viungo vya nje
lugha ya Kimaung kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimaung 
lugha ya Kimaung katika Glottolog
lugha ya Kimaung katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikanju

Kikanju ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakanju katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kikanju wawili tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikanju kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kikanju kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikanju 
lugha ya Kikanju katika Glottolog
lugha ya Kikanju katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikaytetye

Kikaytetye ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakaytetye katika jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kikaytetye 140. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikaytetye kiko katika kundi la Kiarandiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikaytetye kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikaytetye 
lugha ya Kikaytetye katika Glottolog
lugha ya Kikaytetye katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikok-Nar

Kikok-Nar kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakok-Nar katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kikok-Nar, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikok-Nar kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kikok-Nar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikok-Nar 
lugha ya Kikok-Nar katika Glottolog
lugha ya Kikok-Nar katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikuku-Mangk

Kikuku-Mangk kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakuku katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kikuku-Mangk, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuku-Mangk kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kikuku-Mangk kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikuku-Mangk 
lugha ya Kikuku-Mangk katika Glottolog
lugha ya Kikuku-Mangk katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikuku-Mu'inh

Kikuku-Mu'inh kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakuku katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kikuku-Mu'inh, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuku-Mu'inh kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kikuku-Mu'inh kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikuku-Mu'inh 
lugha ya Kikuku-Mu'inh katika Glottolog
lugha ya Kikuku-Mu'inh katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikuku-Muminh

Kikuku-Muminh ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakuku katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kikuku-Muminh 20 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuku-Muminh kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kikuku-Muminh kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikuku-Muminh 
lugha ya Kikuku-Muminh katika Glottolog
lugha ya Kikuku-Muminh katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikuku-Ugbanh

Kikuku-Ugbanh kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakuku katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kikuku-Ugbanh, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuku-Ugbanh kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kikuku-Ugbanh kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikuku-Ugbanh 
lugha ya Kikuku-Ugbanh katika Glottolog
lugha ya Kikuku-Ugbanh katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikuku-Uwanh

Kikuku-Uwanh ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakuku katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 1981, kulikuwa na wasemaji wa Kikuku-Uwanh 40 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuku-Uwanh kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kikuku-Uwanh kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikuku-Uwanh 
lugha ya Kikuku-Uwanh katika Glottolog
lugha ya Kikuku-Uwanh katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikuku-Yalanji

Kikuku-Yalanji ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakuku katika jimbo la Queensland. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kikuku-Yalanji 360, na lugha imo hatarini mwa kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuku-Yalanji kiko katika kundi la Kiyalandyiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikuku-Yalanji kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikuku-Yalanji 
lugha ya Kikuku-Yalanji katika Glottolog
lugha ya Kikuku-Yalanji katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikoko-Babangk

Kikoko-Babangk kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakoko-Babangk katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kikoko-Babangk, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikoko-Babangk kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kikoko-Babangk kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikoko-Babangk 
lugha ya Kikoko-Babangk katika Glottolog
lugha ya Kikoko-Babangk katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikumbainggar

Kikumbainggar (au Kigumbaynggir) ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakumbainggar katika jimbo la New South Wales. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kikumbainggar 42 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikumbainggar kiko katika kundi la Kigumbaynggiriki.

Viungo vya nje
lugha ya Kikumbainggar kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikumbainggar 
lugha ya Kikumbainggar katika Glottolog
lugha ya Kikumbainggar katika Ethnologue

Lugha za Australia
Dernière Minute

Dernière Minute ni jina la kutaja albamu ya mwanamuziki, mwimbaji na mnenguaji mashuhuri kutoka nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo maarufu kama Yondo Sister. Albamu imetoka mwaka wa 1995.  Sehemu kubwa ya utayarishaji wa albamu hii ulifanyika nchini Ufaransa katika studio za T.J.R. Music. Albamu ilisambazwa na Sonodisc.

Orodha ya nyimbo
Hii ni orodha ya nyimbo zilizopo katika albamu hii.
Madi	
Perdue De Vue	
A Chachun Son Goût	
Dernière Minute	
Africa	
Jo	
Maweke	
Je Me Sens Bien

Kikosi kazi
Sauti za uitikiaji - nyuma – Canta Ballou, Shimita
Besi – Ngouma Lokito
Gitaa – Dally Kimoko, Nene Tchakou, Philippe "Saladin" Ferreira
Mwimbaji mkuu – Yondo Sister
Tumba – Mavungu
Gitaa la kati (Rhythm) – Lokassa Ya Mbongo

Viungo vya Nje
 katika wavuti ya Discogs
Albamu za 1995
Albamu za Yondo Sister
Mdodoki

{{Uainishaji (Mimea)
| rangi = lightgreen
| jina = Mdodoki (Luffa spp.)
| picha = Trái mướp.jpg
| upana_wa_picha = 250px
| maelezo_ya_picha = Mdodoki-laini(Luffa cylindrica)
| himaya = Plantae (Mimea)
| divisheni_bila_tabaka = Angiospermae (Mimea inayotoa maua)
| ngeli_bila_tabaka = Eudicots (Mimea ambayo mche wao una majani mawili)
| oda_bila_tabaka = Rosids  (Mimea kama mwaridi)
| oda = Cucurbitales  (Mimea kama mboga)
| familia = Cucurbitaceae  (Mimea iliyo na mnasaba na mboga)
| jenasi = Luffa
| bingwa_wa_jenasi = Mill.
| subdivision = Spishi 5:
 L. acutangula (L.) Roxb.
 L. cylindrica (L.) M.Roem.
 L. echinata Roxb.
 L. operculata (L.) Cogn.
 L. saccata F.Muell. ex. I.Telford
}}
Midodoki ni mimea ya jenasi Luffa katika familia Cucurbitaceae. Matunda yao, yanayoitwa madodoki, hulika yakiwa machanga bado. Yakiwa yamekauka ndani yao kuna solo ya fumwele inayofanana na sifongo na inayotumika nchini kwingi katika bafu.

Spishi zinazokuzwa katika Afrika
 Luffa acutangula, Mdodoki-pembe (Ribbed loofah)
 Luffa cylindrica, Mdodoki-laini (Sponge gourd au smooth loofah)
 Luffa echinata, Mdodoki-nungu (Bristly loofah)
 Luffa operculata, Mdodoki-miiba (Wild loofah)
 Luffa saccata'', Mdodoki wa Australia (Australian loofah)

Picha

Mboga na jamaa
Mkweme

{{Uainishaji (Mimea)
| rangi = lightgreen
| jina = Mkweme (Telfairia spp.)
| picha = Telfairia pedata female plant.jpg
| upana_wa_picha = 250px
| maelezo_ya_picha = Mkweme mashariki(Telfairia pedata)
| himaya = Plantae (Mimea)
| divisheni_bila_tabaka = Angiospermae (Mimea inayotoa maua)
| ngeli_bila_tabaka = Eudicots (Mimea ambayo mche wao una majani mawili)
| oda_bila_tabaka = Rosids  (Mimea kama mwaridi)
| oda = Cucurbitales  (Mimea kama mboga)
| familia = Cucurbitaceae  (Mimea iliyo na mnasaba na mboga)
| jenasi = Telfairia
| bingwa_wa_jenasi = Hook.
| subdivision = Spishi 3:
 T. batesii Keraudren
 T. occidentalis Hook.f.
 T. pedata (Sm. ex Sims) Hook.
}}
Mikweme ni mimea ya jenasi Telfairia katika familia Cucurbitaceae. Ina umbo la kamba na kutambaa juu ya miti yenye shina kubwa. Matawi yake yanafikia urefu wa mita 30.

Matunda yake ni makubwa sana; yale ya mkweme mashariki yanaweza kufikia kg 15. Mbegu huitwa kweme na hutumika kama chakula na kwa kutengeneza mafuta. 25% ni protini na 55% ni mafuta, hivyo zinafaa sana kama chakula bora, kwa mfano kwa akina mama baada ya kujifungua.

Asili yake ni Afrika.

Spishi
 Telfairia batesii, Mkweme-mwitu (Bush oysternut)
 Telfairia occidentalis, Mkweme Magharibi (Fluted pumpkin)
 Telfairia pedata'', Mkweme Mashariki (Oysternut)

Picha

Mboga na jamaa
Yondo Sister

Yondo Kusala Denise (amezaliwa tar. 1 Januari 1958) ambaye anajulikana zaidi kwa jina la kisanii kama  Yondo Sister, ni msanii wa Kikongo. Wengi humwita "malkia wa soukous", "Tina Turner" wa muziki wa dansi barani Afrika. 
Yondo Sister amepata kuwa mwimbaji mkuu katika bendi ya Soukous Stars kwa miaka kadhaa kabla ya kwenda kufanyakazi kama msanii wa kujitegemea. Uwezo wake wa kuimba iliibuliwa na Lutu Mabangu wakati huo Yondo akiwa kama mnenguahi wa Tabu Ley katika bendi yake ya Rocherettes. Yondo muziki uko katika damu, mzee wake alikuwa akipiga muziki kwa kujifurahisha tu, humo kukajengeka ujasiri wa kutoogopa hadhira. Na mara kadhaa alishiriki katika dansi, polepole na kuja kuwa mwanamuziki kamili na kutoa albamu ya kwanza mwaka 1991.

Diskografia 
Baadhi ya diskografia ya albamu za Yondo Sister.
 FBI (2001)
 Agenda (2002)
 Dernière Minute(1995)
 Deviation (1999)
 Bazo (1991)
 Planete (1999)

Marejeo

Wanamuziki wa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Harriet Tubman

Harriet Tubman (aliyezaliwa Araminta Ross, mwaka wa 1822 - 10 Machi 1913) alikuwa mkomeshaji wa Marekani, kibinadamu, na alikuwa mmoja wa kisilaha (scout) na mpelelezi wa Jeshi la Marekani wakati wa Vita ya wenyewe kwa wenyewe ya Marekani.

Maisha
Alizaliwa katika utumwa. Tubman alikimbia na hatimaye akafanya safari 13 ambako alirudi katika majimbo ya utumwa ili kuokoa familia 70 za waliokuwa watumwa, kutumia mtandao wa wanaharakati waliopinga utumwa na nyumba salama iliweza kujulikana kama  "reli ya chini ya ardhi". 

Baadaye alimsaidia mwanaharakati John Brown kuajiri wanamgambo kwa ajili ya uvamizi wake kwenye Harpers Ferry. Baada ya vita alishiriki katika mapambano ya kuwapa wanawake haki ya kupiga kura.

Wakati Tubman alikuwa mtoto katika kata ya Dorchester, Maryland, alikuwa akipigwa makofi, kuchapwa na mabwana (wakuu) wake wengi tofauti. Alipokuwa mdogo sana, mwangalizi mwenye hasira alikuwa na chuma chenye uzito sana akiwa na dhumuni la kumjeruhi mtu mwingine, kwa bahati mbaya chuma hicho kilimpiga Tubman kichwani. Hiyo ilisababisha narcoleptic, maumivu ya kichwa, maono yenye nguvu na uzoefu wa ndoto. Alikuwa na matatizo hayo maisha yake yote. Tubman aliamini kuwa maono na ndoto wazi hutoka kwa Mungu.

Mwaka wa 1849, Tubman alitoroka kwenda Philadelphia. Huko watumwa walikuwa huru. Baadaye alirudi Maryland ili kuwaokoa familia yake. Hatimaye aliongozwa na watumwa wengine wa uhuru. Wamiliki wa watumwa walitoa zawadi kubwa kwa kurudi kwa watumwa wao. Tubman hakuwahi kushikwa kwa sababu hakuna mtu aliyefahamu kwamba alikuwa akiwaacha huru watumwa.

Wakati Vita ya Vyama vya Marekani inaanza, Tubman alifanya kazi katika Jeshi la Muungano. Alifanya kazi kwanza kama mpishi na muuguzi. Baadaye alikuwa shujaa wa silaha (scout) na mpelelezi. Alikuwa mwanamke wa kwanza kuongoza kundi la silaha (scout) katika vita. Aliongoza uvamizi wa Mto Combehee, ambao uliwaokoa watumwa zaidi ya 700 huko South Carolina. 

Baada ya vita, alirudi nyumbani kwake Auburn, New York kuwalea wazazi wake. Alianza kufanya kazi kama mwanaharakati (mwanamke mwenye shauku) huko New York hadi alipoanza kuwa mgonjwa. 

Karibu na mwisho wa maisha yake, aliishi nyumbani kwa mababu zake wa Afrika. Miaka kadhaa kabla, alisaidia kurekebisha nyumba hiyo.

Marejeo

Waliozaliwa 1822
Waliofariki 1913
Wanaharakati wa Marekani
Utumwa
Jang Bogo

Jang Bogo (787–846), jina lake la utotoni aliitwa Gungbok, alikuwa mtu kutoka ufalme wa Silla (kusini na katikati ya peninsula ya Korea) ambaye alikuja kuwa maarufu na muhimu sana katika Silla ya baadaye, wakati ambapo Korea ilikuwa nchi yenye nguvu sana, hasa upande wa shughuli za kijeshi za majini (jeshi la majini) ambaye aliiratibu vizuri mno bahari inayoitwa Yellow Sea, mashariki mwa nchi hiyo, na alitawala shughuli za biashara kati ya Silla, Heian Japan, na Tang China kwa miongo kadhaa..

Makundi ya meli zake za kustaajabisha zilikuwa katika kisiwa cha Wando kisiwa kilichokuwa kusini mwa jimbo la Jeolla (South Jeolla Province).Kadiri alivyozidi kuvuta hisia za watu na kukonga nyoyo zao, Jang Bogo alipewa ofisi  na kuwa Kamishina wa shughuli zilizohusha bahari (Kamishina wa majini) katika makao makuu ya kijeshi iliyokuwa katika kisiwa cha Wando kusini mwa jimbo la Jeolla.Baadaye alimuozesha binti yake katika familia ya kifalme kabla hajauliwa mnamo mwaka 846 B.K.

Marejeo

Waliozaliwa 787
Waliofariki 846
Watu wa Korea
Kiolkol

Kiolkol ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Waolkol katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kiolkol watano tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiolkol kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kiolkol kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiolkol
lugha ya Kiolkol katika Glottolog
lugha ya Kiolkol katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kipakanha

Kipakanha kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wapakanha katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kipakanha, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kipakanha kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kipakanha kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipakanha
lugha ya Kipakanha katika Glottolog
lugha ya Kipakanha katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kirembarunga

Kirembarunga ni lugha ya Kigunwinyguan nchini Australia inayozungumzwa na Warembarunga katika ya jimbo la Northern Territory. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na  wasemaji wa Kirembarunga 36 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kirembarunga kiko katika kundi lake lenyewe la Kirembargiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kirembarunga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirembarunga
lugha ya Kirembarunga katika Glottolog
lugha ya Kirembarunga katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiwageman

Kiwageman (pia Kiwagiman) ni lugha ya Kigunwinyguan nchini Australia inayozungumzwa na Wawageman katika ya jimbo la Northern Territory. Mwaka wa 2000, kulikuwa na  wasemaji wa Kiwageman kumi tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiwageman kiko katika kundi lake lenyewe la Kiwagiman.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwageman kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwageman
lugha ya Kiwageman katika Glottolog
lugha ya Kiwageman katika Ethnologue

Lugha za Australia
Elizabeth Cady Stanton

Elizabeth Cady Stanton (12 Novemba 1815 - 26 Oktoba 1902) alikuwa mwanamke Mmarekani aliyejihusisha na harakati za kijamii, hasa ukomeshaji wa vitendo vilivyowanyima wanawake haki ya kupiga kura, na kiongozi shupavu katika harakati za haki za wanawake akishirikiana na Susan B.Anthony. Tamko lake la maoni, lililowasilishw  katika mkutano wa kwanza wa haki za wanawake uliofanyika mwaka 1848 katika jiji la Seneca Falls, New York, husifiwa kuwa tamko la kwanza la kuwaunganisha wanawake katika kushiriki harakati za kutetea haki za wanawake, ikiwemo haki ya wanawake kupiga kura.. 

Stanton alikuwa amepata elimu nzuri. Katika kipindi hiko suala la elimu kwa wanawake lilikuwa halipewi kipaumbele. Aliolewa na Henry Stanton, ambaye alipigania kutokemeza utumwa. Walikuwa na watoto saba. Alikuja kuvutiwa na utetezi wa haki za wanawake alipohudhuria mkutano wa kutokemeza utumwa duniani uliofanyika London. Yeye na Lucretia Mott, mwanaharakati mwingine, walichukizwa kwa sababu wanawake walikuwa hawaruhusiwi kuwa sehemu ya watu wanaohudhuria kikao. Kwa sababu hiyo, walianzisha mkutano wao wa haki za wanawake. 

Mkutano wa kwanza ulikuwa mwaka 1848 katika mji wa Seneca Falls, New York. Stanton aliandika tamko la maoni lililohusu kuhitaji mabadiliko. Baadhi ya mabadiliko waliyohitaji ni kuruhusu wanawake kupiga kura na kuwafanya wawe na haki sawa na wanaume katika jamii. Tamko hilo lilisainiwa na wanawake katika mkutano. 

Stanton aliendelea kupigania haki za wanawake kwa kusambaza makubaliano yaliyosainiwa katika mkutano katika jiji lote la New York. Makubaliano yaliyosainiwa na wanawake yalidhamiriwa kusukuma bunge la New York katika kupitisha kifungu cha wanawake walioolewa kuwa na haki ya umiliki New York. 

Mwaka 1851, Stanton alikutana na Susan B. Anthony, mwanaharakati mwingine maarufu. Stanton na Anthony walifanya kazi pamoja kwa kipindi kirefu. Kwa pamoja waliandika hotuba, makala na vitabu. Stanton na Anthony walikuwa viongozi wa harakati za haki za wanawake kwa zaidi ya miaka hamsini. Stanton na Matilda Gage waliandika Tamko au Haki ambayo iliwasilishwa na Susan B.Anthony mwaka 1876 katika Philadephia Centennial. 

Stanton alisafiri maeneo mbalimbali nchini humo na alikuwa kama rais wa haki za wanawake kupiga kura kitaifa. Katika kusafiri kwake aliongelewa kuhusu mambo ya kijamii ya sasa yanayohusiana na haki za wanawake. Kati ya hayo mambo ilikiwemo sheria ya talaka na kulea watoto. 

Katika miaka yake ya baadae, Stanton alikuwa bado mwanasiasa hai, hata kama akusafiri sana. Aliandika, pamoja na Anthony na Gage, vitabu vilivyoitwa historia ya haki ya wanawake ya kupiga kura kuanzia 1881 mpaka 1885. Pia alichapisha Biblia ya wanawake. Aliandika kitabu kuhusu maisha yake kilichoitwa "Miaka themanini na zaidi" (Eighty years and more). 

Stanton alifariki mwaka 1902 katika jiji la New York, miaka kumi na nane kabla wanawake hawajaruhusiwa kupiga kura.

Marejeo

Waliozaliwa 1815
Waliofariki 1902
Wanaharakati wa Marekani
Elfu moja na kumi na nne

Elfu moja na kumi na nne ni namba inayoandikwa 1014 kwa tarakimu za kawaida na MXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1013 na kutangulia 1015.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 13 x 13.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1014 KK na 1014 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na kumi na tano

Elfu moja na kumi na tano ni namba inayoandikwa 1015 kwa tarakimu za kawaida na MXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1014 na kutangulia 1016.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 7 x 29.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1015 KK na 1015 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na kumi na sita

Elfu moja na kumi na sita ni namba inayoandikwa 1016 kwa tarakimu za kawaida na MXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1015 na kutangulia 1017.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 127.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1016 KK na 1016 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na kumi na saba

Elfu moja na kumi na saba ni namba inayoandikwa 1017 kwa tarakimu za kawaida na MXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1016 na kutangulia 1018.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 113.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1017 KK na 1017 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na kumi na nane

Elfu moja na kumi na nane ni namba inayoandikwa 1018 kwa tarakimu za kawaida na MXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1017 na kutangulia 1019.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 509.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1018 KK na 1018 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na kumi na tisa

Elfu moja na kumi na tisa ni namba inayoandikwa 1019 kwa tarakimu za kawaida na MXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1018 na kutangulia 1020.

1019 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1019 KK na 1019 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na ishirini na moja

Elfu moja na ishirini na moja ni namba inayoandikwa 1021 kwa tarakimu za kawaida na MXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1020 na kutangulia 1022.

1021 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1021 KK na 1021 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na ishirini na mbili

Elfu moja na ishirini na mbili ni namba inayoandikwa 1022 kwa tarakimu za kawaida na MXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1021 na kutangulia 1023.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 7 x 73.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1022 KK na 1022 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na ishirini na tatu

Elfu moja na ishirini na tatu ni namba inayoandikwa 1023 kwa tarakimu za kawaida na MXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1022 na kutangulia 1024.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 11 x 31.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1023 KK na 1023 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na ishirini na nne

Elfu moja na ishirini na nne ni namba inayoandikwa 1024 kwa tarakimu za kawaida na MXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1023 na kutangulia 1025.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 2 (au 210).

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1024 KK na 1024 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na ishirini na tano

Elfu moja na ishirini na tano ni namba inayoandikwa 1025 kwa tarakimu za kawaida na MXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1024 na kutangulia 1026.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 5 x 41.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1025 KK na 1025 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na ishirini na sita

Elfu moja na ishirini na sita ni namba inayoandikwa 1026 kwa tarakimu za kawaida na MXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1025 na kutangulia 1027.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 3 x 19.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1026 KK na 1026 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Tikitimaji

Tikitimaji au tikiti-maji ni tunda la mtikiti-maji lenye maji na nyama ambalo huchangia kutoa ngazi ya juu ya vitamini, madini n.k. Matikitimaji ni mojawapo ya jamii aina ya matunda au mbogaboga inayotambaa. Mimea hiyo inapatikana katika kundi linalojumuisha mimea mingine kama matango, maboga na maskwash.

Kilimo cha matikitimaji
Tikitimaji hulimwa kama zao la biashara katika sehemu nyingi duniani zenye hali ya hewa ya joto la wastani. 

Zao hili linawapatia watu shughuli za kufanya na hivyo kuwapatia kipato kuanzia kwenye nyanja za uzalishaji hadi kwenye matumizi. Zao la tikitimaji ni mojawapo ya mazao ambayo yana faida kubwa sana ukilinganisha na mazao mengine kwa muda mfupi.

Katika shamba la ukubwa wa shamba la ekari moja (1.acre) lililoandaliwa vizuri, kupandwa na kuhudumiwa vizuri mkulima ana uwezo wa kuvuna kiasi cha tani 15-36, ambacho kitampatia fedha zitakazomsaidia katika mahitaji yake mbalimbali na kuondokana na umaskini.

Hali ya hewa 
Mimea hii husitawi katika maeneo yenye joto la wastani yaani haihimili hali ya joto kali sana, baridi kali, mvua nyingi na udongo unaotuamisha maji, magonjwa ya fangasi na wadudu waharibifu. Matikiti hukua vizuri katika maeneo yenye joto la wastani wa nyuzi kati ya 21-30 sentigradi. Iwapo mitikiti itapandwa katika maeneo yenye joto chini ya nyuzi 15 za sentigrade huchelewa kuota.

Upande wa mvua matikiti yanahitaji kiasi cha mvua kati ya millimita 400-600 kwa msimu. Mvua nyingi husababisha uwepo wa magonjwa ya fungusi na bakteria ambayo huathili mavuno.

Faida za tikiti-maji 
1) Huzuia kansa.
2) Huzuia pumu.
3) Huzuia shinikizo la damu.
4) Huzuia uvimbe.
5) Huzuia uchovu wa misuli.

kilimo
Matunda
Elfu moja na ishirini na saba

Elfu moja na ishirini na saba ni namba inayoandikwa 1027 kwa tarakimu za kawaida na MXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1026 na kutangulia 1028.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 13 x 79.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1027 KK na 1027 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na ishirini na nane

Elfu moja na ishirini na nane ni namba inayoandikwa 1028 kwa tarakimu za kawaida na MXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1027 na kutangulia 1029.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 257.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1028 KK na 1028 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na ishirini na tisa

Elfu moja na ishirini na tisa ni namba inayoandikwa 1029 kwa tarakimu za kawaida na MXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1028 na kutangulia 1030.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 7 x 7 x 7.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1029 KK na 1029 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na thelathini

Elfu moja na thelathini ni namba inayoandikwa 1030 kwa tarakimu za kawaida na MXXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1029 na kutangulia 1031.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 5 x 103.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1030 KK na 1030 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na thelathini na moja

Elfu moja na thelathini na moja ni namba inayoandikwa 1031 kwa tarakimu za kawaida na MXXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1030 na kutangulia 1032.

1031 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1031 KK na 1031 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na thelathini na mbili

Elfu moja na thelathini na mbili ni namba inayoandikwa 1032 kwa tarakimu za kawaida na MXXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1031 na kutangulia 1033.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 3 x 43.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1032 KK na 1032 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na thelathini na tatu

Elfu moja na thelathini na tatu ni namba inayoandikwa 1033 kwa tarakimu za kawaida na MXXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1032 na kutangulia 1034.

1033 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1033 KK na 1033 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na thelathini na nne

Elfu moja na thelathini na nne ni namba inayoandikwa 1034 kwa tarakimu za kawaida na MXXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1033 na kutangulia 1035.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 11 x 47.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1034 KK na 1034 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na thelathini na tano

Elfu moja na thelathini na tano ni namba inayoandikwa 1035 kwa tarakimu za kawaida na MXXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1034 na kutangulia 1036.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 5 x 23.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1035 KK na 1035 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na thelathini na sita

Elfu moja na thelathini na sita ni namba inayoandikwa 1036 kwa tarakimu za kawaida na MXXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1035 na kutangulia 1037.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 7 x 37.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1037 KK na 1037 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na thelathini na saba

Elfu moja na thelathini na saba ni namba inayoandikwa 1037 kwa tarakimu za kawaida na MXXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1036 na kutangulia 1038.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 17 x 61.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1037 KK na 1037 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na thelathini na nane

Elfu moja na thelathini na nane ni namba inayoandikwa 1038 kwa tarakimu za kawaida na MXXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1037 na kutangulia 1039.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 173.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1038 KK na 1038 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na thelathini na tisa

Elfu moja na thelathini na tisa ni namba inayoandikwa 1039 kwa tarakimu za kawaida na MXXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1038 na kutangulia 1040.

1039 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1039 KK na 1039 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na arobaini

Elfu moja na arobaini ni namba inayoandikwa 1040 kwa tarakimu za kawaida na MXL kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1039 na kutangulia 1041.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 5 x 13.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1040 KK na 1040 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na arobaini na moja

Elfu moja na arobaini na moja ni namba inayoandikwa 1041 kwa tarakimu za kawaida na MXLI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1040 na kutangulia 1042.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 347.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1041 KK na 1041 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na arobaini na mbili

Elfu moja na arobaini na mbili ni namba inayoandikwa 1042 kwa tarakimu za kawaida na MXLII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1041 na kutangulia 1043.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 521.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1042 KK na 1042 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na arobaini na tatu

Elfu moja na arobaini na tatu ni namba inayoandikwa 1043 kwa tarakimu za kawaida na MXLIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1042 na kutangulia 1044.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 149.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1043 KK na 1043 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na arobaini na nne

Elfu moja na arobaini na nne ni namba inayoandikwa 1044 kwa tarakimu za kawaida na MXLIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1043 na kutangulia 1045.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 3 x 29.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1044 KK na 1044 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na arobaini na sita

Elfu moja na arobaini na sita ni namba inayoandikwa 1046 kwa tarakimu za kawaida na MXLVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1045 na kutangulia 1047.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 523.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1046 KK na 1046 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na arobaini na tano

Elfu moja na arobaini na tano ni namba inayoandikwa 1045 kwa tarakimu za kawaida na MXLV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1044 na kutangulia 1046.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 11 x 19.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1045 KK na 1045 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na arobaini na saba

Elfu moja na arobaini na saba ni namba inayoandikwa 1047 kwa tarakimu za kawaida na MXLVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1046 na kutangulia 1048.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 349.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1047 KK na 1047 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na arobaini na nane

Elfu moja na arobaini na nane ni namba inayoandikwa 1048 kwa tarakimu za kawaida na MXLVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1047 na kutangulia 1049.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 131.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1048 KK na 1048 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na arobaini na tisa

Elfu moja na arobaini na tisa ni namba inayoandikwa 1049 kwa tarakimu za kawaida na MXLIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1048 na kutangulia 1050.

1049 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1049 KK na 1049 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Kolesteroli

Kolesteroli ni molekuli inayopatikana katika seli za wanyama na majimaji ya mwili. Kolesteroli ni dutu lainilaini ambayo hupatikana hasa katika mafuta ya wanyama na haipatikani kwenye vyanzo vya mimea. Ni aina maalum ya mafuta yanayoitwa steroidi ambayo ni kama vile molekuli. Steroidi ni mafuta ambayo yana muundo maalum wa kemikali. Mfumo huu unafanywa kwa pete nne za atomi za kaboni. 

Steroidi nyingine ni pamoja na steroidi za homoni, kama homoni za kortisoli, estrogeni, na testosteroni. Kwa kweli, homoni zote za steroidi zinafanywa na kubadilisha muundo wa msingi wa kemikali ya kolesteroli. Wanasayansi wanapozungumzia juu ya kufanya molekuli moja kugeuza kuwa rahisi, wakati mwingine huita kuwa awali ya kemikali.

Hipakolesteroliamia ina maana kwamba kiwango cha kolesteroli ni cha juu sana katika damu. Viwango vya juu vya kolesteroli vinaonyesha kwamba ugonjwa wa moyo unaweza kuendelea.

Athari za Kolesteroli 
Kolestero kwa kawaida husababisha kunenepa sana (obesity) na huenda ikaleta shinikizo la damu maana kolestro huenda kuziba mishipa ya damu. Hili linaweza kumfanya mtu awe na presha. Kuzuia hali hii, yafaa mtu ale chakula kisicho na kolestro pamoja na kufanya mazoezi mara kwa mara.

Viungo vya nje 
 https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/high-blood-cholesterol/symptoms-causes/syc-20350800 Effects of Cholesterol

Kemia
Afya
Elfu moja na hamsini

Elfu moja na hamsini ni namba inayoandikwa 1050 kwa tarakimu za kawaida na MXL kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1049 na kutangulia 1051.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 5 x 5 x 7.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1050 KK na 1050 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na hamsini na moja

Elfu moja na hamsini na moja ni namba inayoandikwa 1051 kwa tarakimu za kawaida na MLI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1050 na kutangulia 1052.

1051 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1051 KK na 1051 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Kitagalaka

Kitagalaka ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Watagalaka katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2005, kulikuwa na msemaji mmoja wa Kitagalaka tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kitagalaka kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kitagalaka kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kitagalaka
lugha ya Kitagalaka katika Glottolog
lugha ya Kitagalaka katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kithawa

Kithawa kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wathawa katika jimbo la New South Wales. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kithawa, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kithawa kiko katika kundi la Kiyuin.

Viungo vya nje
lugha ya Kithawa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kithawa
lugha ya Kithawa katika Glottolog
lugha ya Kithawa katika Ethnologue

Lugha za Australia