LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kihani

Kihani ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina, Laos na Vietnam inayozungumzwa na Wahani. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kihani nchini Uchina imehesabiwa kuwa watu 740,000. Pia kuna wasemaji 17,500 nchini Vietnam (1999) na wasemaji 1120 nchini Laos (1995). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kihani iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kihani kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihani 
lugha ya Kihani katika Glottolog
lugha ya Kihani kwenye Ethnologue

Lugha za China
Lugha za Laos
Lugha za Vietnam
Lugha za Kihmong-Mien

Lugha za Kihmong-Mien ni familia ya lugha ambazo huzungumzwa katika Asia ya Kusini-Mashariki, hasa nchini Uchina, Vietnam na Laos. Idadi ya lugha katika familia hiyo ni 20 takriban. Zamani lugha za Kihmong-Mien zilifikiriwa kuwa tawi la lugha za Kisino-Tibeti lakini siku hizi zinaaminiwa kuwa familia tofauti yenyewe.

Viungo vya nje
lugha za Kihmong-Mien katika Glottolog

Makundi ya lugha
Mapinduzi

Mapinduzi (kutoka kitenzi "kupindua" juu chini) ni mabadiliko ya haraka upande wa siasa na miundo yanayotokana na shinikizo la wananchi, linalotumia mara nyingi nguvu.

Katika historia ya binadamu mapinduzi yalitokea mara nyingi kwa sababu, mbinu, muda na malengo mbalimbali.

Hayo yalifuatwa na athari kubwa juu ya utamaduni na uchumi wa jamii husika.

Pengine mabadiliko hayo ya mwisho pia yanaitwa mapinduzi hata yasiposababisha serikali ianguke.

Tanbihi

Marejeo
 The International Encyclopedia of Revolution and Protest: 1500 to the Present, ed. by Immanuel Ness, Malden, MA [etc.]: Wiley & Sons, 2009, ISBN 1-4051-8464-7
 Perreau-Sausine, Emile, Les libéraux face aux révolutions : 1688, 1789, 1917, 1933, Commentaire, Spring 2005, pp. 181–193

Viungo vya nje
 Interface journal special issue on "Crises, social movements and revolutionary transformations" 
 Daemon.be, Revolution in Political Risk Management
 John Kekes, City-Journal.org Why Robespierre Chose Terror. The lessons of the first totalitarian revolution , City Journal, Spring 2006.
 Plinio Correa de Oliveira, TFP.org , Revolution and Counter-Revolution, Foundation for a Christian, Third edition, 1993. ISBN 1-877905-27-5
 Michael Barken, ZMAG.org , Regulating revolutions in Eastern Europe: Polyarchy and the National Endowment for Democracy, 1 November 2006.
 Polyarchy.org, Polyarchy Documents: Revolution
 DailyEvergreen.com, Vive la Révolution!: Revolution is an Indelible Phenomenon Throughout History by Qasim Hussaini
 Hannah Arendt, IEP.UTM.edu, On Revolution, 1963, Penguin Classics, New Ed edition: February 8, 1991. ISBN 0-14-018421-X
 Ernest Mandel, "The Marxist Case for Revolution Today", 1989

Mapinduzi
Elimu jamii
Siasa
Kikanisa cha Sisto IV

Kikanisa cha Sisto IV (kwa Kiitalia Cappella Sistina) ni kikanisa kikubwa nchini Vatikani, ambayo ndiko anakoishi Papa wa Kanisa Katoliki lote duniani. 

Kikanisa hicho kilijengwa miaka 1473-1481 na Giovanni dei Dolci kwa ajili ya Papa Sisto IV.

Kikanisa hicho kinatumika mara chache kwa ibada muhimu sana, na hasa kwa uchaguzi wa Papa mpya unaofanywa na makardinali wote wasiozidi umri wa miaka 80. 

Kwa kawaida zaidi ni mahali pa utalii kutokana na sanaa zilizochorwa kutani na darini hasa na Michelangelo, mchoraji wa Renaissance miaka 1505-1541.

Tazama pia 
 Basilika la Mt. Petro
 Michelangelo
 Kanisa Katoliki
 Vatikani
 Fresco
 Sanaa ya Italia

Tanbihi 
 Gabriel Bartz and Eberhard Konig, Michelangelo, Konemann, ISBN 3-8290-0253-X
 Massimo Giacometti, editor, The Sistine Chapel, Harmony Books, ISBN 0-517-56274-X

Viungo vya nje

Makanisa nchini Italia
Vatikani
Sanaa za Kikristo
Usanifu majengo
Mchoro wa ukutani

Mchoro wa ukutani (kwa Kiingereza "Fresco", kutoka neno la Kiitalia linalomaanisha "fresh") ni mchoro ambao unafanywa moja kwa moja ukutani, si unatundikwa juu yake.

Marejeo 
 Helen Gardner, Art Through the Ages, Harcourt, Brace and World Inc.
 Ponnamperuma, Senani (2013). Story of Sigiriya. Melbourne: Panique Pty Ltd. ISBN 9780987345110.

Viungo vya nje 
 Fresco School
 Sigiriya Frescoes

Uchoraji
Orodha ya lugha za Myanmar

Orodha hii inaorodhesha lugha za Myanmar:

Kiachang
Kiakeu
Kiakha
Kianal
Kianong
Kiblang
Kiburma
Kichak
Kichakma
Kichin ya Anu-Hkongso
Kichin ya Asho
Kichin ya Bawm
Kichin ya Bualkhaw
Kichin ya Chinbon
Kichin ya Daai
Kichin ya Falam
Kichin ya Haka
Kichin ya Kaang
Kichin ya Khumi
Kichin ya Khumi Mashariki
Kichin ya Laitu
Kichin ya Lautu
Kichin ya Mara
Kichin ya Matu
Kichin ya Mizo
Kichin ya Mro-Khimi
Kichin ya Müün
Kichin ya Ngawn
Kichin ya Rawngtu
Kichin ya Rungtu
Kichin ya Senthang
Kichin ya Siyin
Kichin ya Songlai
Kichin ya Sumtu
Kichin ya Tawr
Kichin ya Tedim
Kichin ya Thado
Kichin ya Thaiphum
Kichin ya Zotung
Kichin ya Zyphe
Kidanau
Kidanu
Kidrung
Kihmong-Njua
Kihpon
Kiintha
Kijingpho
Kikadu
Kikanan
Kikaren ya Bwe
Kikaren ya Geba
Kikaren ya Geko
Kikaren ya Mobwa
Kikaren ya Paku
Kikaren ya Pwo Magharibi
Kikaren ya Pwo Mashariki
Kikaren ya S'gaw
Kikayah ya Magharibi
Kikayah ya Mashariki
Kikayan
Kikayaw
Kikhamti
Kikhün
Kilahta
Kilahu
Kilahu-Shi
Kilashi
Kilhao-Vo
Kilisu
Kilü
Kimandarin
Kimanumanaw
Kimoken
Kimon
Kimru
Kinaga ya Akyaung Ari
Kinaga ya Khiamniungan
Kinaga ya Koki
Kinaga ya Konyak
Kinaga ya Kyan-Karyaw
Kinaga ya Lao
Kinaga ya Leinong
Kinaga ya Long Phuri
Kinaga ya Makuri
Kinaga ya Makyan
Kinaga ya Para
Kinaga ya Ponyo-Gongwang
Kinaga ya Tangkhul
Kinaga ya Tase
Kinusu
Kipalaung ya Ruching
Kipalaung ya Rumai
Kipalaung ya Shwe
Kipali
Kipa'o
Kipyen
Kirakhine
Kirawang
Kiriang
Kirohingya
Kisamtao
Kishan
Kitai-Laing
Kitai-Loi
Kitai-Nüa
Kitaman
Kitaungyo
Kitavoyan
Kitibeti ya Khams
Kiwa ya Parauk
Kiwa ya Vo
Kiwewaw
Kiyinbaw
Kiyinchia
Kiyintale
Kizaiwa
Kizayein
Kizo

Tazama pia
Myanmar
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/MM

Myanmar
Kichin cha Anu-Hkongso

Kichin ya Anu-Hkongso (pia Kianu-Hkongso) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Waanu na Wakhongso. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Anu-Hkongso imehesabiwa kuwa watu 4000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Anu-Hkongso iko katika kundi la Kimru.

Viungo vya nje
lugha ya Kichin ya Anu-Hkongso kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichin ya Anu-Hkongso 
lugha ya Kichin ya Anu-Hkongso katika Glottolog
lugha ya Kichin ya Anu-Hkongso kwenye Ethnologue

Lugha za Myanmar
Kichin cha Asho

Kichin ya Asho (pia Kiasho) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar na Bangladesh inayozungumzwa na Waasho. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Asho imehesabiwa kuwa watu 30,000 nchini Myanmar na 4000 nchini Bangladesh. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Asho iko katika kundi la Kisal.

Viungo vya nje
lugha ya Kichin ya Asho kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichin ya Asho 
lugha ya Kichin ya Asho katika Glottolog
lugha ya Kichin ya Asho kwenye Ethnologue

Lugha za Myanmar
Lugha za Bangladesh
Kichin cha Bualkhaw

Kichin ya Bualkhaw (pia Kibualkhaw) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wabualkhaw. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Bualkhaw imehesabiwa kuwa watu 5000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Bualkhaw iko katika kundi la Kisal.

Viungo vya nje
lugha ya Kichin ya Bualkhaw kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichin ya Bualkhaw 
lugha ya Kichin ya Bualkhaw katika Glottolog
lugha ya Kichin ya Bualkhaw kwenye Ethnologue

Lugha za Myanmar
Kichin cha Chinbon

Kichin ya Chinbon (pia Kichinbon) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wachinbon. Mwaka wa 1983 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Chinbon imehesabiwa kuwa watu 19,600. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Chinbon iko katika kundi la Kisal.

Viungo vya nje
lugha ya Kichin ya Chinbon kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichin ya Chinbon 
lugha ya Kichin ya Chinbon katika Glottolog
lugha ya Kichin ya Chinbon kwenye Ethnologue

Lugha za Myanmar
Kichin cha Daai

Kichin ya Daai (pia Kidaai) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wadaai. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Daai imehesabiwa kuwa watu 37,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Daai iko katika kundi la Kisal.

Viungo vya nje
lugha ya Kichin ya Daai kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichin ya Daai 
lugha ya Kichin ya Daai katika Glottolog
lugha ya Kichin ya Daai kwenye Ethnologue

Lugha za Myanmar
Kichin cha Kaang

Kichin ya Kaang (pia Kikaang) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wakaang. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Kaang imehesabiwa kuwa watu 1000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Kaang iko katika kundi la Kisal.

Viungo vya nje
lugha ya Kichin ya Kaang kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichin ya Kaang 
lugha ya Kichin ya Kaang kwenye Ethnologue

Lugha za Myanmar
Kichin cha Laitu

Kichin ya Laitu (pia Kilaitu) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Walaitu. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Laitu imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Laitu iko katika kundi la Kisal.

Viungo vya nje
lugha ya Kichin ya Laitu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichin ya Laitu 
lugha ya Kichin ya Laitu kwenye Ethnologue

Lugha za Myanmar
Kichin cha Lautu

Kichin ya Lautu (pia Kilautu) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Walautu. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Lautu imehesabiwa kuwa watu 15,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Lautu iko katika kundi la Kisal.

Viungo vya nje
lugha ya Kichin ya Lautu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichin ya Lautu 
lugha ya Kichin ya Lautu katika Glottolog
lugha ya Kichin ya Lautu kwenye Ethnologue

Lugha za Myanmar
Kichin cha Mro-Khimi

Kichin ya Mro-Khimi (pia Kimro-Khimi) ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Myanmar inayozungumzwa na Wamro-Khimi. Mwaka wa 2012 idadi ya wasemaji wa Kichin ya Mro-Khimi ilikuwa watu 75,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kichin ya Mro-Khimi iko katika kundi la Kisal.

Viungo vya nje
lugha ya Kichin ya Mro-Khimi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kichin ya Mro-Khimi 
lugha ya Kichin ya Mro-Khimi katika Glottolog
lugha ya Kichin ya Mro-Khimi kwenye Ethnologue

Lugha za Myanmar
Orodha ya lugha za Uajemi

Orodha hii inaorodhesha lugha za Uajemi:

Kiaimaq
Kialviri-Vidari
Kiarabu ya Ghuba
Kiarabu ya Mesopotamia
Kiarmenia
Kiashtiani
Kiaramaiki Mpya ya Assyria
Kiavestan
Kiazeri ya Kusini
Kibakhtiari
Kibalochi ya Magharibi
Kibalochi ya Kusini
Kibashkardi
Kibrahui
Kidari ya Kizoroastri
Kidezfuli
Kidomari
Kidzhidi
Kieshtehardi
Kifars ya Kaskazini-Magharibi
Kifars ya Kusini-Magharibi
Kifarsi ya Kiajemi
Kigazi
Kigeorgia
Kigilaki
Kigozarkhani
Kigurani
Kiharzani
Kihazaragi
Kijadgali
Kikabatei
Kikajali
Kikaringani
Kikashkay
Kikazakh
Kikhalaj
Kikhalaj ya Kiturki
Kikho'ini
Kikhunsari
Kikoresh-e-Rostam
Kikoroshi
Kikumzari
Kikurdi ya Kaskazi
Kikurdi ya Kati
Kikurdi ya Kusini
Kilaki
Kilari
Kilasgerdi
Kiluri ya Kaskazini
Kiluri ya Kusini
Kimandaiki
Kimandaiki ya Zamani
Kimaraghei
Kimazanderani
Kinatanzi
Kinayini
Kiparsi-Dari
Kipashto ya Kusini
Kirazajerdi
Kiromani ya Balkan
Kirudbari
Kisalchuq
Kisangisari
Kisemnani
Kisenaya
Kishahmirzadi
Kishahrudi
Kisivandi
Kisoi
Kisorkhei
Kitakestani
Kitalysh
Kitaromi ya Juu
Kitat ya Kiislamu
Kiturkmen
Kituruki ya Khorasani
Kivafsi

Tazama pia
Uajemi
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/IR

Uajemi
Orodha ya lugha za Afghanistan

Orodha hii inaorodhesha lugha za Afghanistan:

Kiaimaq
Kiarabu cha Kitajiki
Kiashkun
Kibalochi cha Magharibi
Kibrahui
Kidari
Kidomari
Kigawar-Bati
Kigrangali
Kigujari
Kihazaragi
Kiishkashimi
Kikamviri
Kikati
Kikyrgyz
Kimogholi
Kimunji
Kiormuri
Kipahlavani
Kiparachi
Kiparya
Kipashai ya Kaskazini-Magharibi
Kipashai ya Kaskazini-Mashariki
Kipashai ya Kusini-Magharibi
Kipashai ya Kusini-Mashariki
Kipashto cha Kaskazini
Kipashto cha Kusini
Kiprasuni
Kisanglechi
Kisavi
Kishughni
Kishumashti
Kitirahi
Kitregami
Kiturkmen
Kiuzbeki cha Kusini
Kiwaigali
Kiwakhi
Kiwarduji
Kiwotapuri-Katarqalai

Tazama pia
Afghanistan
Lango:Lugha

Viungo vya nje
http://www.ethnologue.com/country/AF

Afghanistan
Kiache

Kiache ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiache imehesabiwa kuwa watu 35,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiache iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiache kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiache 
lugha ya Kiache katika Glottolog
lugha ya Kiache kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kialugu

Kialugu ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kialugu imehesabiwa kuwa watu 3500. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kialugu iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kialugu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kialugu 
lugha ya Kialugu katika Glottolog
lugha ya Kialugu kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kialuo

Kialuo ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kialuo imehesabiwa kuwa watu 25,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kialuo iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kialuo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kialuo 
lugha ya Kialuo katika Glottolog
lugha ya Kialuo kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kiawu

Kiawu ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiawu imehesabiwa kuwa watu 20,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiawu iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiawu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiawu 
lugha ya Kiawu katika Glottolog
lugha ya Kiawu kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kiaxi

Kiaxi ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiaxi imehesabiwa kuwa watu 100,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiaxi iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiaxi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiaxi 
lugha ya Kiaxi katika Glottolog
lugha ya Kiaxi kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kiayizi

Kiayizi ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiayizi imehesabiwa kuwa watu 50 tu, na lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiayizi iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiayizi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiayizi 
lugha ya Kiayizi katika Glottolog
lugha ya Kiayizi kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kiazha

Kiazha ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiazha imehesabiwa kuwa watu 53,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiazha iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiazha kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiazha 
lugha ya Kiazha katika Glottolog
lugha ya Kiazha kwenye Ethnologue

Lugha za China
Kiazhe

Kiazhe ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina inayozungumzwa na Wayi. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kiazhe imehesabiwa kuwa watu 54,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiazhe iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiazhe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiazhe 
lugha ya Kiazhe katika Glottolog
lugha ya Kiazhe kwenye Ethnologue

Lugha za China
Mfumo wa mzunguko wa damu

Mfumo wa mzunguko wa damu (ing. circulatory system) ni jumla ya mishipa ya damu mwilini pamoja na moyo. Ni sehemu muhimu ya uhai wa viumbe wengi (lakini si wanyama wote).

Kazi ya mzunguko wa damu
Mzunguko wa damu unafikisha mwilini mwote virutubishi, oksijeni, homoni na seli za damu ili kulisha, kukinga dhidi ya maradhi, pamoja na kudhibiti halijoto na uwiano kwa jumla.

Damu ni chombo cha kusafirisha mahitaji ya seli kama vile virutubishi na oksijeni pale panapohitajika, halafu inapokea dutu zisizohitajika tena kutoka seli na kuzipeleka kwa viungo zinapoondolewa mwilini.

Ateri, vena, kapilari
Moyo ni ogani inayosukuma damu katika mishipa yake ambayo husafirisha damu kwenda sehemu zote za mwili ili ziweze kutenda kazi. 
 Ateri ni mishipa inayopeleka damu kutoka moyoni kwenda mwilini.
 Vena ni mishipa inayopeleka damu kuingia moyoni kutoka mwilini.

Ateri huwa nyembamba zaidi kadri zisivyofika mbali na moyo. Mwishoni ni nyembamba sana huitwa aterioli na kuingia katika kapilari ambazo ni vyombo vya damu vyembamba mno zinazolisha seli za mwili moja kwa moja.

Vivyo hivyo vena zinaanza kwa umbo neymbamba upande wa kinyume cha kapilari zikiitwa venuli. Zinaongezeka unene kadri zinavyokuwa karibu zaidi na moyo.
  
Kwa hiyo mwendo au mzunguko wa damu ni moyo - ateri - aterioli - kapilari - venuli - vena - moyo.

Mizunguko miwili

Kwa mamalia pamoja na binadamu mfumo wa mzunguko wa damu kwa jumla huwa na pande mbili:

 mzunguko wa damu wa mwili wote ("systemic circulation")
 mzunguko wa damu wa mapafu ("pulmonary circulation") unaopitisha damu kwenye mapafu wa kusudi la kuondoa hewa chafu na kuingiza oksijeni.

Pande hizi mbili za mzunguko zinashughulikiwa na pande mbili za moyo:
 damu iliyoishia oksijeni inarudi moyoni kupitia vena. Inaingia nusu ya kulia ya moyo na kutoka hapa inasukumwa kwenda mapafu. Ndani ya mapafu gesi ya CO2 inaondolewa katika damu na oksijeni kuongezeka. 
damu inarudi na kuingia katika moyo upande wa kushoto. Kutoka hapa damu yenye oksijeni inasukumwa katika ateri za kuipeleka kote mwilini.

Viungo vya nje

http://cnx.org/content/m46646/latest/
The Circulatory System 
Reiber C. L. & McGaw I. J. (2009). "A Review of the "Open" and "Closed" Circulatory Systems: New Terminology for Complex Invertebrate Circulatory Systems in Light of Current Findings". International Journal of Zoology 2009: 8 pages. .
Patwardhan K. The history of the discovery of blood circulation: unrecognized contributions of Ayurveda masters. Adv Physiol Educ. 2012 Jun;36(2):77–82.
Michael Servetus Research  Study on the Manuscript of Paris by Servetus (1546 description of the Pulmonary Circulation)

Mwili
Damu
Upembuzi

Upembuzi ni njia ya kuelekea ukweli katika falsafa kwa kuzingatia hoja mbalimbali zinazopingana ili kuona kila moja inasaidia vipi kufikia lengo.

Tofauti na mihadhara, ambapo mara nyingi wasemaji wanapambana kwa hisia kali ili kushinda, wanaofuata upembuzi wanashirikiana kuelewa mada kwa dhati.

Mbinu hiyo ilistawishwa na Sokrates katika shule ya Athene kwa jina la διαλεκτική, dialektikḗ, yaani "mbinu ya kujadili". 

Mwanafunzi wake Plato aliieneza kwa vitabu vyake vilivyoitwa "Majadiliano".

Pengine upembuzi unafanywa na mtu mmoja tu akipima mwenyewe hoja zinazopingana.

Falsafa
Igamba (Dodoma)

Igamba ni jina la kijiji kilichopo katika kata ya Dabalo, wilaya ya Dodoma vijijini.

Mradi wa umeme wa TANESCO umeingia mwaka 2013 na mwaka huo viongozi waliwaahidia wanakijiji wa Igamba kuwa umeme utawaka miaka ya hivi karibuni.

Mnamo Septemba 2013 wakaja wafanyakazi wa Tanesco na kupima sehemu zinazohitaji kuchimbia nguzo za umeme na kuweka vigingi.

Mnamo Februari 2014 likaja lori aina ya SCANIA na kushusha nguzo kijijini Igamba.

Kijiji cha Igamba kilikuwa hakina maendeleo lakini sasa ni moto wa kuota mbali, pia kilikuwa hakina mawasiliano ya kutumia simu za mkononi: ilikuwa hadi mtu apande juu ya mti, tena baadhi ya sehemu, lakini sasa wanakijiji wa Igamba wanatumia mawasiliano ya Halotel (Viettel).

Wilaya ya Morogoro Vijijini
Shtuko la moyo

Shtuko la moyo (kwa Kiingereza acute myocardial infarction au heart attack) linatokea pale ambapo ghafla mshipa wa damu ndani ya moyo unaziba.  Mishipa ya namna hiyo inasafirisha damu na oksijeni. Mshipa mmojawapo moyoni ukiziba, damu haiwezi tena kufikia sehemu ya moyo, na hivyo sehemu hiyo inakuja kukosa oksijeni. Tukio hilo linaitwa iskemia (kwa Kiingerez: ischaemia), nalo mara nyingi linasababisha maumivu kifuani (angina pectoris). Ikiwa iskemia inadumu kirefu, msuli wa moyo unakufa kwa kukosa oksijeni (infarction).  

Shtuko la moyo ni hatari kubwa inayodai msaada wa daktari, lakini dakika za kwanza ndizo muhimu zaidi kwa kuokoa uhai wa mgonjwa wa namna hiyo. Kumbe wengi wanasubiri masaa. 

Baadhi ya madhara yanayotokana na shtuko hilo yanaweza kurekebishwa ikiwa mhusika anatibiwa saa za kwanzakwanza.

Tanbihi 

Moyo
Tiba
1584 KK

Makala hii inahusu mwaka 1584 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1585 KK

Makala hii inahusu mwaka 1585 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1586 KK

Makala hii inahusu mwaka 1586 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1587 KK

Makala hii inahusu mwaka 1587 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1588 KK

Makala hii inahusu mwaka 1588 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1589 KK

Makala hii inahusu mwaka 1589 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1570 KK

Makala hii inahusu mwaka 1570 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1571 KK

Makala hii inahusu mwaka 1571 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1572 KK

Makala hii inahusu mwaka 1572 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1573 KK

Makala hii inahusu mwaka 1573 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1574 KK

Makala hii inahusu mwaka 1574 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1575 KK

Makala hii inahusu mwaka 1575 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1576 KK

Makala hii inahusu mwaka 1576 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1577 KK

Makala hii inahusu mwaka 1577 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1578 KK

Makala hii inahusu mwaka 1578 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1579 KK

Makala hii inahusu mwaka 1579 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1560 KK

Makala hii inahusu mwaka 1560 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1561 KK

Makala hii inahusu mwaka 1561 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1562 KK

Makala hii inahusu mwaka 1562 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1563 KK

Makala hii inahusu mwaka 1563 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1564 KK

Makala hii inahusu mwaka 1564 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1565 KK

Makala hii inahusu mwaka 1565 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1566 KK

Makala hii inahusu mwaka 1566 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1567 KK

Makala hii inahusu mwaka 1567 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1568 KK

Makala hii inahusu mwaka 1568 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1569 KK

Makala hii inahusu mwaka 1569 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
Maumivu ya kichwa

Maumivu ya kichwa (kwa Kiingereza "headache") ni maumivu ya aina 220 tofauti yanayotokea sehemu za kichwa bila hicho kugongwa kwa nje.

Sababu za ndani za maumivu hayo ni kama vile:
homa
kusoma au kutazama kompyuta au televisheni kwa muda mrefu
uchovu au usingizi
kifafa au matatizo mengine ya neva

Maumivi mengi yanapozwa na dawa, k.mf. aspirini.

Tanbihi

Dalili
Kichwa
Tiba
1550 KK

Makala hii inahusu mwaka 1550 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1551 KK

Makala hii inahusu mwaka 1551 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1552 KK

Makala hii inahusu mwaka 1552 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1553 KK

Makala hii inahusu mwaka 1553 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1554 KK

Makala hii inahusu mwaka 1554 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1555 KK

Makala hii inahusu mwaka 1555 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1556 KK

Makala hii inahusu mwaka 1556 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1557 KK

Makala hii inahusu mwaka 1557 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1558 KK

Makala hii inahusu mwaka 1558 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1559 KK

Makala hii inahusu mwaka 1559 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1500 KK

Makala hii inahusu mwaka 1500 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1501 KK

Makala hii inahusu mwaka 1501 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1540 KK

Makala hii inahusu mwaka 1540 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1502 KK

Makala hii inahusu mwaka 1502 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1503 KK

Makala hii inahusu mwaka 1503 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1541 KK

Makala hii inahusu mwaka 1541  KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1504 KK

Makala hii inahusu mwaka 1504 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1542 KK

Makala hii inahusu mwaka 1542 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1505 KK

Makala hii inahusu mwaka 1505 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1506 KK

Makala hii inahusu mwaka 1506 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1543 KK

Makala hii inahusu mwaka 1543 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
Mfumo wa kingamaradhi

Mfumo wa kingamaradhi (kwa Kiingereza immune system) ni seti ya tishu za mwili zinazofanya kazi pamoja ili kukwepa ugonjwa. 

Mfumo huo unasaidia kiumbehai kutambua na kuzuia hatari kutoka nje kwa afya yake, kama vile virusi, bakteria na vidusia mbalimbali. 

Kumbe pengine mfumo wenyewe umeathiriwa na kwa sababu hiyo unashindwa kufanya kazi. Mfano mmojawapo wa ukosefu huo ni UKIMWI unaosababishwa na VVU. 

Mfumo huo ni wa zamani sana, kiasi kwamba uliweza kuwepo katika eukaryota wa seli moja tu, kabla ya wanyama na mimea kutofautiana.

Fani muhimu ya sayansi inayochunguza mfumo huo inaitwa imunolojia.

Tazama pia
Kingamwili

Tanbihi

Mwili
Biolojia
Afya
1507 KK

Makala hii inahusu mwaka 1507 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1544 KK

Makala hii inahusu mwaka 1544 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1508 KK

Makala hii inahusu mwaka 1508 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1509 KK

Makala hii inahusu mwaka 1509 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1545 KK

Makala hii inahusu mwaka 1545 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1510 KK

Makala hii inahusu mwaka 1510 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1511 KK

Makala hii inahusu mwaka 1511 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1512 KK

Makala hii inahusu mwaka 1512 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1513 KK

Makala hii inahusu mwaka 1513 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1514 KK

Makala hii inahusu mwaka 1514 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1546 KK

Makala hii inahusu mwaka 1546 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1547 KK

Makala hii inahusu mwaka 1547 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1548 KK

Makala hii inahusu mwaka 1548 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
Ushonaji

Sanaa ya ushonaji ni ufundi unaotumika tangu zamani sana kutengeneza vitu mbalimbali kwa kutumia vifaa maalumu au mikono. Mfano wa vitu hivyo ni nguo, mapazia n.k.

Ushonaji unasaidia kuongeza ujuzi wa kubuni; pia ushonaji unamsaidia binadamu kukidhi mahitaji yake ya kila siku na unaingiza pato kwa taifa.

Kwa maelfu ya miaka, ushonaji wote ulifanywa kwa mikono. Uvumbuzi wa cherehani katika karne ya 19 na kuongezeka kwa utumiaji wa kompyuta katika karne ya 20 ulisababisha uzalishaji mkubwa na usafirishaji wa vitu vilivyoshonwa, lakini kushona kwa mkono bado kunafanywa ulimwenguni kote.

Sanaa
1549 KK

Makala hii inahusu mwaka 1549 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1530 KK

Makala hii inahusu mwaka 1530 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1531 KK

Makala hii inahusu mwaka 1531 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1532 KK

Makala hii inahusu mwaka 1532 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1533 KK

Makala hii inahusu mwaka 1533 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1534 KK

Makala hii inahusu mwaka 1534 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1535 KK

Makala hii inahusu mwaka 1535 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1536 KK

Makala hii inahusu mwaka 1536 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1537 KK

Makala hii inahusu mwaka 1537 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1538 KK

Makala hii inahusu mwaka 1538 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1539 KK

Makala hii inahusu mwaka 1539 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
Dawa

Dawa (kwa Kiingereza drug) ni dutu lolote -kama si chakula- ambalo linabadilisha hali ya mwili au ya roho ya mtu baada ya kuingizwa mwilini mwake. 

Njia za kuingiza dawa mwilini ni pamoja na mdomo, pua, ngozi au sindano. 

Kuna madawa asilia yanayoundwa kutokana na mimea na mengine sintetiki (yaani yaliyotengenezwa kwa njia ya kikemia).

Mara nyingi dawa hutumiwa na binadamu kwa makusudi. Yanamezwa, kupakiwa au kudungwa kwa sindano. Kuna pia madawa yanayoweza kuathiri watu yakiwafikia bila kukusudi, mfano kwa kuliwa bila kujua au kutokana na usambazaji wa dawa hewani au kwenye maji kwa mfano baada ya moto mkubwa au ajali.

Aina za madawa
Madawa mengi yanayotumiwa na watu hutengenezwa kama madawa ya tiba. Mifano ni aspirin au paracetamol. Ni madawa ambayo yanaagizwa na tabibu dhidi ya ugonjwa fulani. Kusudi ni kutibu, kuponya, kuzuia au kutambua ugonjwa au pia kuimarisha afya. Dawa za famasia zinaweza kutumika kwa muda tu au mara kwa mara katika maradhi yasiyoponyeka. 
Madawa mengine hupatikana ndani ya mimea au pia wanyama kadhaa. Tangu kale athira zao zilijulikana kwa watu na elimu yao kukusanywa na wataalamu wa kienyeji na kutumiwa kwa tiba au pia kama sumu. Madawa haya hujulikana pia kwa jina la mitishamba. Hadi leo majani, mizizi au sehemu nyingine za mimea hukusanywa kwa utengenezaji wa madawa ya tiba. 
Madawa mengine yanajulikana kuathiri hali ya kiroho kwa njia inayotafutwa na watumiaji.
Madawa ya raha kama kafeini ya kahawa au chai na nikotini ya tumbaku yanakubaliwa kwa kiasi kikubwa katika jamii. 
Madawa ya kulevya, kama vile heroini, ni madawa yanayoweza kusababisha ulevi, mara nyingi pamoja na hali ya uraibu ambako mtumiaji anaanza kutegemea dawa hili hadi hawezi kuiacha tena. Kutokana na hatari kwa afya zinazokuja na matumizi madawa haya yamepigwa marufuku katika nchi nyingi. 
Madawa ya tiba ya wanyama: ilhali wanyama wengi hasa mamalia wanafanana kimaumbile na binadamu madawa mengine hutumiwa pia kutibu maradhi ya wanyama.
Madawa ya kilimo ni hasa madawa ya kuua au kuzuia wadudu mashambani au pia kuua au kuzuia upanuzi wa fungi na vijidudu vinavyosababisha maradhi ya mimea. Mara nyingi zinafanya kazi ya sumu na kutokana na hatari ya mabaki yao kwenye mazao ya chakula kwa binadamu kuna jitihada nyingi kutumia dawa za kibiolojia katika kilimo.

tiba
kemia
Miaka ya 1390 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1399 - 1390 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1380 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1389 - 1380 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1370 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1379 - 1370 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1360 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1369 - 1360 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1350 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1359 - 1350 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1340 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1349 - 1340 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1330 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1339 - 1330 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1320 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1329 - 1320 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1310 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1319 - 1310 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1300 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1309 - 1300 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1490 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1499 - 1490 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1480 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1489 - 1480 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1470 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1479 - 1470 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1460 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1469 - 1460 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1450 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1459 - 1450 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1440 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1449 - 1440 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1430 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1439 - 1430 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1420 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1429 - 1420 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1410 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1419 - 1410 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1400 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1409 - 1400 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Kafeini

Kafeini (kutoka Kiingereza caffeine) ni dutu ya alkaloidi katika mimea mbalimbali hasa mbuni na mchai. Inaathiri neva za mwanadamu ikiondoa uchovu na kuamsha ubongo. 

Matumizi yake ni hasa katika vinywaji vya kahawa, chai na kinywaji cha mate ya Amerika Kusini, lakini pia katika madawa ya tiba na vinywaji nishati (energy drinks).

Kafeini kikemia
Kafeini katika hali safi ni unga wa fuwele nyeupe wenye ladha chungu. Fomula yake ya kikemia ni C8H10N4O2. Inajengwa ndani ya mimea kama kinga dhidi ya wadudu maana kwao ni kama sumu.

Kafeini na afya
Wanadamu wanatumia sana kafeini kwa kusudi la kuondoa uchovu, lakini inaweza pia kusababisha matatizo ya afya. Inaongeza shinikizo la damu na kasi ya pigo la moyo. 

Huduma ya afya nchini Kanada inapendekeza matumizi yasizidi miligramu 2.5 kwa kila kilogramu ya uzito wa mwili. Watu waliozoea wanaweza kustahimili zaidi, lakini kiasi chote kisizidi miligramu 400.

Taasisi ya afya ya Waverly nchini Marekani inaona vikombe vikubwa 3 vya robo lita kuwa matumizi ya wastani ya kahawa kwa mtu mzima kwa siku moja. Hii inalingana na miligramu 250 za kafeini. Kunywa vikombe 10 vya ukubwa huo kunatazamwa kuwa nyingi mno. 

Watu wanaoitumia mno wanaweza kupata uraibu yaani mwili uananza kutegemea kafeini na kukosa raha kama haupati dawa hii tena. 
 
Watu wenye matatizo ya usingizi au moyo dhaifu wanashauriwa kuepukana na kafeini. Kuzidi kwa kafeini mwilini kunaweza kusababisha hali inayofanana kiasi na ulevi. Kutokana na athira hii kunywa kahawa kuliwahi kukataliwa na wataalamu kadhaa wa Uislamu (lakini leo hii inakubaliwa kama inanyewa kwa kiasi) na inatazamwa kuwa marufuku kati ya wafuasi wengi wa Wasabato na Wamormoni.

Zamani ni watu waliokunywa kahawa nyingi mno walioweza kupata matatizo ya kiafya kutokana na kafeini. Tangu kupatikana kwa vinywaji nishati kama Red Bull hatari imeongezeka hasa upande wa vijana kwa sababu vinywaji hivi vina kiasi cha kafeini sawa na kahawa kali.

Kinyume chake kuna dalili ya kwamba matumizi ya wastani ina faida kwa afya.

Viwango vya kafeini katika vinywaji na vyakula

Bidhaa zenye kafeini ni kahawa, chai, vinywaji vya soda ("cola"), vinywaji nishati, chokoleti, vidonge vya kafeini.

Marejeo

madawa
1520 KK

Makala hii inahusu mwaka 1520 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1521 KK

Makala hii inahusu mwaka 1521 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1522 KK

Makala hii inahusu mwaka 1522 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1523 KK

Makala hii inahusu mwaka 1523 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1524 KK

Makala hii inahusu mwaka 1524 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1525 KK

Makala hii inahusu mwaka 1525 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1526 KK

Makala hii inahusu mwaka 1526 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1527 KK

Makala hii inahusu mwaka 1527 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1528 KK

Makala hii inahusu mwaka 1528 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1529 KK

Makala hii inahusu mwaka 1529 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1515 KK

Makala hii inahusu mwaka 1515 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1516 KK

Makala hii inahusu mwaka 1516 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1517 KK

Makala hii inahusu mwaka 1517 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1518 KK

Makala hii inahusu mwaka 1518 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1519 KK

Makala hii inahusu mwaka 1519 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 16 KK
1690 KK

Makala hii inahusu mwaka 1690 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1691 KK

Makala hii inahusu mwaka 1691 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1692 KK

Makala hii inahusu mwaka 1692 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1693 KK

Makala hii inahusu mwaka 1693 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1694 KK

Makala hii inahusu mwaka 1694 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1695 KK

Makala hii inahusu mwaka 1695 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1696 KK

Makala hii inahusu mwaka 1696 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1697 KK

Makala hii inahusu mwaka 1697 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1698 KK

Makala hii inahusu mwaka 1698 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1699 KK

Makala hii inahusu mwaka 1699 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1680 KK

Makala hii inahusu mwaka 1680 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1681 KK

Makala hii inahusu mwaka 1681 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1683 KK

Makala hii inahusu mwaka 1683 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1684 KK

Makala hii inahusu mwaka 1684 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1682 KK

Makala hii inahusu mwaka 1682 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1685 KK

Makala hii inahusu mwaka 1685 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1686 KK

Makala hii inahusu mwaka 1686 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1687 KK

Makala hii inahusu mwaka 1687 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1688 KK

Makala hii inahusu mwaka 1688 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1689 KK

Makala hii inahusu mwaka 1689 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1670 KK

Makala hii inahusu mwaka 1670 KK (kabla ya Kristo).

Matukio
Babeli inaacha kuwa mji mkubwa kuliko yote duniani baada ya miaka 100 hivi ya kuwa na sifa hiyo.

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1671 KK

Makala hii inahusu mwaka 1671 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1672 KK

Makala hii inahusu mwaka 1672 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1673 KK

Makala hii inahusu mwaka 1673 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1674 KK

Makala hii inahusu mwaka 1674 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1675 KK

Makala hii inahusu mwaka 1675 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1676 KK

Makala hii inahusu mwaka 1676 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1677 KK

Makala hii inahusu mwaka 1677 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1678 KK

Makala hii inahusu mwaka 1678 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1679 KK

Makala hii inahusu mwaka 1679 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1660 KK

Makala hii inahusu mwaka 1660 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1661 KK

Makala hii inahusu mwaka 1661 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1662 KK

Makala hii inahusu mwaka 1662 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1663 KK

Makala hii inahusu mwaka 1663 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
Miaka ya 1590 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1599 - 1590 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1580 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1589 - 1580 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1570 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1579 - 1570 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1560 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1569 - 1560 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
1664 KK

Makala hii inahusu mwaka 1664 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
Miaka ya 1550 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1559 - 1550 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1540 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1549 - 1540 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1690 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1699 - 1690 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1530 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1539 - 1530 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1680 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1689 - 1680 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1520 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1529 - 1520 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1510 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1519 - 1510 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1670 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1679 - 1670 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1500 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1509 - 1500 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1660 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1669 - 1660 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
1665 KK

Makala hii inahusu mwaka 1665 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
Miaka ya 1650 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo ya miaka 1659 - 1650 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1640 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1649 - 1640 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1630 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1639 - 1630 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1620 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1629 - 1620 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
1666 KK

Makala hii inahusu mwaka 1666 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1667 KK

Makala hii inahusu mwaka 1667 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1668 KK

Makala hii inahusu mwaka 1668 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
Miaka ya 1610 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1619 - 1610 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
Miaka ya 1600 KK

ֱ

Makala hii inahusu muongo wa miaka 1609 - 1600 KK.

Matukio

Utamaduni

Sayansi

Watu

Viungo vya nje
1669 KK

Makala hii inahusu mwaka 1669 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1650 KK

Makala hii inahusu mwaka 1650 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1651 KK

Makala hii inahusu mwaka 1651 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1652 KK

Makala hii inahusu mwaka 1652 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1653 KK

Makala hii inahusu mwaka 1653 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1654 KK

Makala hii inahusu mwaka 1654 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1655 KK

Makala hii inahusu mwaka 1655 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1656 KK

Makala hii inahusu mwaka 1656 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1657 KK

Makala hii inahusu mwaka 1657 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
Krete

Krete (kwa Kigiriki Κρήτη, Kríti, matamshi ya kale, Krḗtē) ni kisiwa kikuu na chenye watu wengi zaidi cha Ugiriki, na ni cha tano katika Bahari ya Kati, baada ya Sicily, Sardinia, Cyprus na Corsica. 

Pamoja na visiwa vya jirani vya bahari ya Aegean kinaunda mkoa wa Krete (Περιφέρεια Κρήτης), mmoja kati ya 13 ya nchi nzima. Mwaka 2011, mkoa huo ulikuwa na wakazi 623,065.

Mji mkuu na mji mkubwa ni Heraklion. 

Krete ni sehemu muhimu ya ustaarabu na uchumi wa Ugiriki ukidumisha upekee wake katika utamaduni (kwa mfano upande wa ushairi na muziki).

Historia
Zamani (2700–1420 KK hivi) Krete ilikuwa kiini cha ustaarabu wa Minoa, wa kwanza kustawi huko Ulaya.

Inatajwa na Biblia pamoja na tabia za wakazi wake. 

Katika miaka ya 60 Mtume Paulo alimuacha huko askofu Tito ili aweke wakfu mapadri katika kila mji. Halafu alimuandikia barua maarufu.

Tanbihi

Vyanzo

Viungo vya nje 

 
Natural History Museum of Crete at the University of Crete.
Cretaquarium Thalassocosmos  in Heraklion.
Aquaworld Aquarium in Hersonissos.
Ancient Crete  at Oxford Bibliographies Online: Classics.
Official Greek National Tourism Organisation website
Interactive Virtual Tour of Crete 

K
K
Maeneo ya Biblia
1658 KK

Makala hii inahusu mwaka 1658 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1659 KK

Makala hii inahusu mwaka 1659 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
1640 KK

Makala hii inahusu mwaka 1640 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK
Baraza la mawaziri Tanganyika 1961

Baraza la mawaziri Tanganyika 1961 lilikuwa la kwanza baada ya Tanganyika kupata uhuru kamili kutoka hali ya nchi lindwa chini ya Waingereza iliyokuwa nayo hadi tarehe 9 Desemba 1961.

Historia
Baada ya kupata uhuru mwaka 1961, Tanganyika ilikuwa na Baraza la mawaziri lenye mawaziri 11 tu, idadi ndogo kuliko serikali zote zilizofuata. 

Mawaziri ni wafuatao: 
Waziri mkuu Mwalimu Julius Kambarage Nyerere, 
Waziri asiye na wizara maalumu Rashidi Mfaume Kawawa, 
Waziri wa elimu Oscar Kambona, 
Waziri wa serikali za mitaa Job Lusinde, 
Waziri wa mawasiliano, nguvu za umeme na ujenzi Amir Jamal, 
Waziri wa biashara na viwanda Nsilo Swai, 
Waziri wa ardhi na upimaji Tewa Saidi Tewa, 
Waziri wa sheria Chief Abdalah Said Fundikira, 
Waziri wa afya na kazi Dereck N. M. Bryceson, 
Waziri wa kilimo Paul Bomani, 
Waziri wa fedha Ernest Vassey na 
Waziri wa mambo ya ndani ya nchi Clement G. Kahama.

Historia ya Tanzania
1641 KK

Makala hii inahusu mwaka 1641 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 17 KK