LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kijerumani

Kijerumani (pia: Kidachi, kwa Kijerumani: Deutsch au (die) deutsche Sprache) ni lugha ya Kigermanik ya magharibi katika jamii ya lugha za Kihindi-Kiulaya.

Huzungumzwa hasa katika nchi za Ujerumani, Austria, Uswisi, Liechtenstein na Luxemburg. 

Kuna pia wasemaji asilia katika nchi jirani za Ujerumani / Austria kama Ubelgiji, Uholanzi, Ufaransa, Denmark, Poland na Italia ya kaskazini. Nchi nyingi za Ulaya ya Mashariki zilikuwa na wasemaji wa Kijerumani lakini wengi walifukuzwa au kuondoka wakati wa vita kuu ya pili ya dunia; vikundi vimebaki hasa katika Hungaria, Romania, Uceki, Urusi na Kazakhstan.

Vikundi vidogo vya watu waliohamia katika karne za 19 na 20 wanaoendelea kutumia Kijerumani wako katika Amerika ya Kaskazini (Marekani, Kanada), Amerika Kusini (Brazil, Chile) na Afrika (hasa Namibia na Afrika Kusini).

Kijerumani huzungumzwa na watu milioni 100 katika Ulaya. Ni lugha ya pili katika Ulaya baada ya Kirusi kushinda Kifaransa na Kiingereza.

Kijerumani kama lugha ya kitaifa 
Kijerumani kinatumiwa kama lugha rasmi kitaifa katika nchi zifuatazo:
 Ujerumani 
 Austria 
 Liechtenstein 
 Uswisi (pamoja na Kifaransa, Kiitalia na Kirumanj)
 Luxemburg (pamoja na Kiluxemburg na Kifaransa ) 
 Ubelgiji (pamoja na Kifaransa na Kiholanzi lugha rasmi ya kitaifa, katika wilaya za Eupen na Sankt Vith ni lugha rasmi ya utawala pamoja na Kifaransa) 
 Namibia (Kijerumani ni kati ya lugha 20 zinazotambuliwa kuwa lugha za kitaifa; ilikuwa lugha rasmi ya kitaifa pamoja Kiingereza na Kiafrikaans hadi 1990)

Lugha rasmi kieneo 
Kijerumani kinatumiwa kama lugha rasmi ya utawala kieneo (ama kimkoa au kwenye ngazi ya miji / tarafa tu) katika nchi zifuatazo:
 Italia (katika wilaya ya Bolzano ya Italia kaskazini pamoja na Kiitalia) 
 Hungaria (lugha rasmi kieneo mjini Ödenburg / Sopron baada ya Kihungaria)
 Rumania (lugha rasmi kieneo pamoja na Kiromania) 
 Urusi (lugha ya utawala kieneo kwenye wilaya za tabia ya kitaifa Asowo na Halbstadt katika Siberia ya magharibi)

Umoja wa Ulaya 
Kijerumani ni kati ya lugha rasmi za Umoja wa Ulaya pamoja na Kiingereza na Kifaransa. Kati ya lugha ndani ya Umoja ni lugha yenye wasemaji wengi kushinda nyingine zote.

Maneno machache

Lugha inayofundishwa 
Kijerumani kama lugha ya kigeni kinafundishwa shuleni au kwenye taasisi za elimu ya watu wazima katika nchi nyingi. Mwaka 2004 idadi ya wanafunzi wa Kijerumani ilikuwa kama ifuatayo: 
 Urusi: 4.657.500 (3,26%)
 Poland: 2.202.708 (5,70 %)
 Ufaransa: 1.603.813 (2,52 %)
 Ucheki: 799.071 (7,80 %)
 Ukraine: 629.742
 Hungaria: 629.472
 Kazakhstan: 629.874
 Uholanzi: 591.190
 Marekani: 551.274

Kijerumani ni lugha ya pili katika mtandao (intaneti) baada ya Kiingereza. Takriban nusu ya kurasa zote mtandaoni ni za Kiingereza, lakini Kijerumani kinafuata kikiwa na 8% za kurasa zote.

Viungo vya nje 
 makala za OLAC kuhusu Kijerumani 
 lugha ya Kijerumani katika Glottolog
 (en) Muhtasari kuhusu Kijerumani kwenye Ethnologue
 Kamusi 
 Kozi
 xLingua-Kamusi Kijerumani-Kiswahili / Kiswahili-Kijerumani 

Lugha za Kigermanik
Lugha za Ujerumani
Lugha za Uswisi
Lugha za Austria
Lugha za Luxemburg
Lugha za Ubelgiji
Lugha za Liechtenstein
Lugha za Namibia
Cayenne

Cayenne (tamka: kayen) ni mji mkuu wa wilaya na eneo la ng'ambo la Ufaransa la Guyana ya Kifaransa. Kuna wakazi 50,594 (sensa 1999) katika eneo la 23.60 km². 

Mji uko kwenye rasi ya nchi kando la mdomo wa mto Río Cayenne unapoishia katika Atlantiki.

Baharini mbele ya pwani kipo Kisiwa cha Sheitani kilichokuwa kisiwa cha gereza cha Ufaransa kati ya 1852 na 1946.

Viungo vya nje 
 Tovuti rasmi

Guyana ya Kifaransa
Miji ya Ufaransa
Kiholanzi

Kiholanzi ni lugha inayozungumzwa nchini Uholanzi, Ubelgiji na Surinam na watu milioni 23. Katika Uholanzi inaitwa "Nederlands" na katika Ubelgiji inaitwa "Vlaams". 

Kiholanzi ni lugha ya Kigermanik ya magharibi katika jamii ya lugha za Kihindi-Kiulaya.

Kiafrikaans cha Afrika Kusini ni lugha iliyotoka katika Kiholanzi. Kijerumani ya Kaskazini ni karibu sana na Kiholanzi.

Viungo vya nje 
 (en) Muhtasari kuhusu Kiholanzi kwenye Ethnologue
makala za OLAC kuhusu Kiholanzi 
lugha ya Kiholanzi katika Glottolog

Lugha za Kigermanik
Lugha za Uholanzi
Lugha za Ubelgiji
Lugha za Surinam
Kitajiki

Kitajiki (тоҷикӣ / تاجیکی / tamka "tojiki" au забони тоҷикӣ / زبان تاجکی / tamka "zabone tojiki") ni lugha rasmi nchini Tajikistan katika Asia ya Kati. Kuna pia wasemaji wa Kitajiki katika Urusi na katika Uzbekistan.

Kitajiki kinatajwa mara nyingi kama lahaja ya Kiajemi. Wasemaji wa Kitajiki wanaelewana bila matatizo na wasemaji wa Kiajemi nchini Uajemi au wasemaji wa Kidari nchini Afghanistan.

Kama Kiajemi ni mojawapo ya lugha za Kiirani kati ya lugha za Kihindi-Kiulaya. 

Lugha huandikwa katika Tajikistan kwa herufi za Kikyrili kama Kirusi. Hadi miaka ya 1920 iliandikwa kwa herufi za Kiarabu.

Viungo vya nje 
lugha ya Kitajiki kwenye Multitree
ramani ya Kitajiki
makala za OLAC kuhusu Kitajiki
lugha ya Kitajiki katika Glottolog
lugha ya Kitajiki kwenye Ethnologue

Tajikistan
Lugha za Kiirani
Lugha za Kihindi-Kiulaya
Jumatatu

Jumatatu ni siku ya pili katika juma (wiki) ya siku saba yenye asili ya kiyahudi-kikristo. Iko kati ya siku za Jumapili na Jumanne.

Siku ya pili au siku ya kwanza? 
Kuna nchi zilizobadilisha hesabu kufuatana na kawaida ya "wikendi" kwenye siku za Jumamosi/Jumapili ambako Jumatatu ni siku ya kwanza katika juma ya kazi hivyo inahesabiwa kama siku namba "1" ya wiki katika kalenda rasmi za serikali hata kama jumuiya za kidini zinasisitiza hesabu ya kibiblia.

Kiswahili, Kiarabu na utamaduni wa Kiislamu 
Katika lugha ya Kiswahili jina la siku lina namba "3" ndani yake. Hii ni dokezo la asili ya Kiswahili katika utamaduni ya Kiislamu pasipo na athira ya Uyahudi unaoanza hesabu baada ya sikukuu ya Kiislamu ya Ijumaa siku ya sala ya pamoja: Jumamosi kama siku ya kwanza baada ya Ijumaa, Jumapili kama siku ya pili, Jumatatu kama siku ya tatu n.k.. Tabia hii katika Kiswahili ni ya pekee hasa kwa sababu Kiarabu ambacho ni lugha ya Korani takatifu na lugha ya kimataifa ya Waislamu kinafuata hesabu ya Kiyahudi na kuiita siku "ya pili".

Siku ya mwezi 
Katika lugha mbalimbali za Ulaya siku hii ina jina la "mwezi". Lugha hizi kama Kiingereza, Kifaransa au Kijerumani zinaendeleza urithi wa Roma ya Kale na zaidi wa Babiloni ambako kila siku ya wiki ilikuwa chini ya mungu fulani aliyeonekana kama nyota.

Jumatatu katika lugha mbalimbali 

Kalenda
Bertha von Suttner

Bertha Félicie Sophie von Suttner (9 Juni 1843 – 21 Juni 1914) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Austria. Hasa aliandika riwaya kwa ajili ya kuhamasisha amani ya kimataifa. Mwaka wa 1905 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

 Claus Bernet: Bertha von Suttner, in: BBKL, 24, 2005, 1435-1471, online: http://www.bbkl.de/s/s4/suttner_s_f.shtml

Waliozaliwa 1843
Waliofariki 1914
S
S
Charles-Albert Gobat

Charles-Albert Gobat (21 Mei 1834 – 16 Machi 1914) alikuwa mwanasheria na mwanasiasa kutoka nchi ya Uswisi. Pia alikuwa mkurugenzi wa Ofisi ya Amani ya Kimataifa. Mwaka wa 1902, pamoja na Elie Ducommun alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

Waliozaliwa 1834
Waliofariki 1914
Wanasiasa wa Uswisi
Tuzo ya Nobel ya Amani
Ernesto Teodoro Moneta

Ernesto Teodoro Moneta (20 Septemba 1833 – 10 Februari 1918) alikuwa mwandishi wa habari kutoka nchi ya Italia. Mwaka wa 1907, pamoja na Louis Renault alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

Waliozaliwa 1833
Waliofariki 1918
Waandishi wa Italia
Tuzo ya Nobel ya Amani
Klas Pontus Arnoldson

Klas Pontus Arnoldson (27 Oktoba 1844 – 20 Februari 1916) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Sweden. Mwaka wa 1908, pamoja na Fredrik Bajer alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

Waliozaliwa 1844
Waliofariki 1916
Wanasiasa wa Uswidi
Tuzo ya Nobel ya Amani
Fredrik Bajer

Fredrik Bajer (21 Aprili 1837 – 22 Januari 1922) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Denmark. Mwaka wa 1908, pamoja na Klas Pontus Arnoldson alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani.

Waliozaliwa 1837
Waliofariki 1922
Wanasiasa wa Denmark
Tuzo ya Nobel ya Amani
Woodrow Wilson

Thomas Woodrow Wilson (28 Desemba 1856 – 3 Februari 1924) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Marekani.

Mtaalamu na profesa 
Alizaliwa Staunton, Virginia akiwa mtoto wa mchungaji wa Kanisa la Kipresbiteri. 

Alisoma sheria na historia kwenye vyuo vikuu vya Princeton na Johns Hopkins kule Baltimore, Maryland. Alifundisha kwenye vyuo mbalimbali hadi kuwa profesa wa Chuo Kikuu cha Princeton mwaka 1890 na mkuu wa chuo mwaka 1902. 

Mwaka 1910 alijiunga na siasa akachaguliwa gavana wa New Jersey. Mwaka 1912 aligombea urais wa nchi kwa chama cha Democratic Party akashinda.

Rais wa Marekani 
Miaka ya 1913 hadi 1921 alikuwa Rais wa Marekani akiwa rais wa kwanza kutoka majimbo ya kusini tangu vita ya wenyewe kwa wenyewe ya Marekani.  

Katika siasa yake alipunguza kodi nyingi, aliunda benki kuu ya taifa na kuweka mipaka kwa athira ya makampuni makubwa yaliyowahi kusimamia soko kwa mapatano kuhusu bei ya bidhaa na hivyo kuzuia makampuni mapya. Alifaulu kupitisha sheria iliyoanzisha muda wa kazi kuwa saa nane kwa siku. Alianzisha pia mfumo wa kusaidia wakulima. 

Hakupenda makoloni ya Marekani yaliyokuwa hasa Ufilipino na Puerto Rico, hivyo alichukua hatua za kukabidhi madaraka kadhaa kwa wazalendo akaandaa uhuru wa Ufilipino uliofuata miaka 30 baadaye. 

Alipunguza haki kadhaa ya Waamerika Weusi. Aliita mawaziri kutoka majimbo ya kusini akawaruhusu kutenganisha Wamarekani Weupe na Weusi katika idara zao. Katika idara hizo ofisi, vyoo na vyumba vya kula vilitenganishwa kufuatana na rangi ya wafanyakazi.  Wilson aliendelea kuteua Weusi kadhaa kuwa na nafasi ya uongozi katika idara za serikali lakini alipunguza idadi ya nafasi hizo. 

Wakati wa vita, Wamarekani Weusi wengi waliitwa kuwa wanajeshi, wakapata malipo sawa na wote wengine lakini walipangwa katika "vikosi vyeusi" ambamo askari Weusi walihudumia chini ya maafisa Wazungu.

Rais wakati wa Vita Kuu ya Kwanza 
Mwaka 1917 Marekani iliingia katika Vita Kuu ya Dunia ya Kwanza dhidi ya Mataifa ya Kati (Central Powers: Ujerumani, Austria-Hungaria na Milki ya Osmani) baada ya meli za Marekani kuzamishwa na nyambizi za Ujerumani na jaribio la Ujerumani kuchochea Meksiko dhidi ya Marekani. Mchango wa Marekani ulihakikisha ushindi wa Mataifa ya Ushirikiano (Allied Powers: Ufaransa, Uingereza, Italia, Marekani). 

Hata hivyo, Wilson alijaribu kufikia aina ya amani iliyoepuka masharti makali dhidi ya washindwa wa vita, pamoja na kukubali haki ya mataifa ya kujiamulia wenyewe. Hapo hakufaulu katika Mkataba wa Versailles lakini aliweza kuanzisha Shirikisho la Mataifa Kutokana na upinzani wa Ufaransa na Italia kama ushirikiano wa mataifa kwa shabaha ya kuzuia vita tena. Kwa jitihada zake alipewa Tuzo ya Nobel ya Amani kwenye mwaka 1919.

Marejeo
 

Waliozaliwa 1856
Waliofariki 1924
Wanasiasa wa Marekani
Marais wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Amani
New Jersey
Theodore Roosevelt

Theodore Roosevelt (27 Oktoba 1858 – 6 Januari 1919) alikuwa mwanasiasa kutoka nchi ya Marekani. Miaka ya 1901 hadi 1909 alikuwa Rais wa ishirini na sita wa Marekani. Mwaka wa 1906 alikuwa mshindi wa Tuzo ya Nobel ya Amani. Alikuwa Kiongozi wa chama cha kisiasa cha kijamhuri na mwanzilishi wa chama cha kisiasa cha Progressive cha 1912 ambacho hakikudumu.

Waliozaliwa 1858
Waliofariki 1919
Marais wa Marekani
Tuzo ya Nobel ya Amani
New York
Kikyrili

Kisirili ni aina ya mwandiko au alfabeti inayotumiwa kuandika lugha mbalimbali za Ulaya ya Mashariki na Asia ya Kati, kwa mfano Kirusi, Kiserbia, Kitajiki. 

Jina limetokana na mmonaki na mtalaamu Mgiriki Mt. Kyrilo (827 - 14 Februari 869) aliyesemekana aliunda namna hiyo ya mwandiko kwa ajili ya lugha za Kislavoni pamoja na mdogo wake Mt. Methodio.

Mwandiko kwa ajili ya lugha za Kislavoni 
Hali halisi hawakuanzisha aina hii ya alfabeti lakini waliendeleza namna ya kuiandika iliyosaidia kusambaza mwandiko kati ya mataifa wasemaji wa lugha za Kislavoni. Lugha hizo zina sauti kadhaa ambazo hazina herufi katika alfabeti ya Kilatini. (Mwandiko wa Kilatini hutumiwa siku hizi kwa lugha nyingi duniani, zikiwa pamoja na Kiswahili na wikipedia hii.) 

Kuna lugha za Kislavoni, kama vile Kipoland, Kicheki na Kikroatia, zinazoandikwa kwa alfabeti ya Kilatini, lakini kuna alama za nyongeza kwa ajili ya sauti za pekee za lugha za Kislavoni kwa mfano: "Č" kwa sauti ya "tsh" au "Ž" kwa aina ya "sh laini".

Alfabeti za Kikyrili zinatofautiana kiasi kati ya lugha na lugha; kuna namna tofauti za kuandika sauti ileile au pia herufi za pekee kwa ajili ya sauti za pekee katika lugha fulani. Alfabeti inayotumiwa na watu wengi ni ya Kirusi inayoonyeshwa hapa.

Lugha za Kislavoni zinazoandikwa kwa alfabeti ya Kikyrili ni:
 Kibelarusi 
 Kibulgaria
 Kimakedonia
 Kirusi
 Kiserbia
 Kiukraine

Mwandiko wa lugha za Kiasia 
Kutokana na athira ya Urusi katika Asia ya Kati kuna pia lugha mbalimbali za Kiasia ambazo zinaandikwa kwa mwandiko wa Kikyrili tangu karne ya 19 au mwanzo wa karne ya 20. Nchi zinazohusika zilikuwa ama sehemu za Umoja wa Kisovyet au nchi jirani kama Mongolia.

Lugha kadhaa za Kiasia zinazoandikwa siku hizi kwa alfabeti za Kikyrili ni:
 Kikazakhi
 Kikirgizi
 Kimari
 Kimongol
 Kitajiki 
 Kichecheni
 Kiturkmeni
 Kiuzbeki

Mfano wa alfabeti ya Kirusi 

Alfabeti
Mwandiko
Lugha
Lugha za Kislavonia
869

Makala hii inahusu mwaka 869 BK (Baada ya Kristo).

Matukio
Septemba - Uasi wa watumwa wa Zanj unaanza katika kusini ya Iraq

Waliozaliwa 

 2 Januari - Yozei, mfalme mkuu wa Japani (884-887)

Waliofariki 
 14 Februari - Mt. Kyrilo (827 - 869) aliyeeneza Ukristo kati ya Waslavoni pamoja na kakaye Mt. Methodio na kuanzisha mwandiko wa Kikyrili.

Karne ya 9
862

Makala hii inahusu mwaka 862 BK (Baada ya Kristo).

Matukio
 Moravia - mtemi Mslavoni Rastislavo amwomba Kaisari Michael III. Konstantino wa Konstantinopoli kumtuma "askofu na mwalimu" atakayefundisha watu wa kawaida katika Ukristo kwa lugha ya watu. Ombi hili ni msingi wa kutumwa kwa Mt. Kyrilo na misioni ya kikristo kati ya Waslavoni.

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 9
Moravia

Moravia (kwa Kicheki na Kislovakia: Morava; kwa Kijerumani: Mähren; kwa Kihungaria: Morvaország; kwa Kipoland: Morawy) ni mkoa wa kihistoria mashariki mwa Ucheki. 

Jina limetokana na mto Morava. Jina la Moravia linatumiwa na Kanisa la Kiprotestanti linalojulikana katika nchi nyingi kama "Kanisa la Moravian".

Pamoja na Bohemia eneo la Moravia ni sehemu muhimu ya Ucheki, nchi iliyoanzishwa mwaka 1993 baada ya Slovakia kutoka katika Chekoslovakia.

Mji mkuu wa Moravia ni mji wa Brno (Kijer.: Brünn).

Historia
Moravia imekaliwa na makabila ya Waslavoni tangu karne ya 6. 

Katika karne ya 9 milki ya Moravia ilikuwa nchi muhimu zaidi kati ya Waslavoni wa Ulaya, lakini mwanzoni mwa karne ya 10 iliporomoka kutokana na ueneaji wa Ujerumani upande wa magharibi na wa Hungaria upande wa mashariki-kusini. 

Baadaye watawala wa Bohemia na Moravia walialika Wajerumani kuhamia na kuunda miji na vijiji. Hivyo takriban 1/3 ya wakazi wa Moravia waliongea Kijerumani hadi mwaka 1945 wakati Wajerumani walipofukuzwa katika Chekoslovakia.

Katika karne zilizofuata Moravia ilikuwa chini ya athira ya Poland au Ujerumani ikaendelea kuwa sehemu ya Dola Takatifu la Kiroma na tangu mwaka 1526 chini ya utawala wa familia ya Habsburg na baadaye ilitawaliwa kama sehemu ya milki ya Austria.

Wakati wa kusambaratishwa kwa Austria-Hungaria mwaka 1918 Moravia ilifanywa sehemu ya nchi ya Chekoslovakia na tangu mwaka 1993 ya Ucheki.

Tanbihi

Ucheki
Dola Takatifu la Kiroma
Orodha ya nchi za Afrika

Orodha ya nchi huru na maeneo barani Afrika inafuata kanda za Afrika jinsi zilivyopangwa na Umoja wa Mataifa. Majina ya nchi hutajwa pamoja na maeneo yanayotawaliwa na nchi nje ya Afrika au ambayo yamekuwa sehemu kamili ya nchi nje ya Afrika.

Mpangilio wa nchi kwa kanda za kaskazini, magharibi, mashariki, kati na kusini hufuata mfumo wa Kanda za nchi za Umoja wa Mataifa.

Afrika ya Mashariki:

Afrika ya Kati

Afrika ya Kaskazini

Kusini mwa Afrika

Afrika ya Magharibi

Maelezo 

 Kanda zinazotajwa (Afrika ya Kusini – Magharibi n.k.) zinafuata utaratibu wa Umoja wa Mataifa UN categorisations/map.
 Misri imo Afrika lakini sehemu ya eneo lake iko Asia ya Magharibi. Wengine huiita nchi ya kimabara.
 Visiwa vya Kanari ni sehemu ya Hispania ikiwa Las Palmas de Gran Canaria pamoja na Santa Cruz de Tenerife ndiyo miji mikuu pamoja mara nyingi huhesabiwa kuwa sehemu ya Afrika ya Kaskazini; viko karibu na Moroko and Sahara ya Magharibi; wakazi na eneo vya 2001.
 Mji wa Ceuta ni eneo la Hispania ufukoni wa Bahari ya Mediteraneo ikizungukwa na nchi ya Moroko; wakazi na eneo ni ya 2001.
 Visiwa vya Madeira ni sehemu ya Ureno, mara nyingi huhesabiwa kuwa sehemu ya Afrika ya Kaskazini viko karibu na Moroko; wakazi na eneo vya 2001.
 Mji wa Melilla ni eneo la Hispania ufukoni wa Bahari ya Mediteraneo ikizungukwa na nchi ya Moroko; wakazi na eneo ni ya 2001.
 Bloemfontein ndiyo makao ya Mahakama Kuu ya Afrika Kusini, Cape Town ni makao ya Bunge, Pretoria ni makao makuu ya serikali.
 Yamoussoukro ndiyo rasmi Mji Mkuu wa Côte d'Ivoire lakini Abidjan ni makao ya serikali hali halisi.
 Sahara ya Magharibi imetekwa na kutawaliwa kwa sehemu kubwa na Moroko hali isiyokubalika na jumuiya ya kimataifa</small> 

Afrika
Orodha za Afrika
Afrika
Amerika ya Kilatini

Amerika ya Kilatini ni jina linalotumika kutaja sehemu kubwa ya Amerika.

Asili ya jina 
Amerika ya Kilatini humaanisha kwa kawaida nchi za Amerika ambako lugha za Kihispania na Kireno pamoja na Kifaransa hutumiwa kama lugha rasmi au lugha ya watu wengi. Lugha hizo zote zimetokana na Kilatini na hujumlishwa pamoja na nyingine kama "Lugha za Kirumi".

Nchi za Amerika ya Kilatini 
Kuna tofauti kuhusu ya namna ya kutaja nchi za Amerika ya Kilatini. Mara nyingi Amerika ya Kusini, Amerika ya Kati na Meksiko hutajwa hivyo kwa jumla. Lakini kuna nchi ndogo kama Guyana, Surinam na nchi za visiwani vya Karibi zinazotumia zaidi Kiingereza au Kiholanzi zisizo lugha za Kirumi. Nchi hizo wakati mwingine hujumlishwa pamoja ndani ya Amerika ya Kilatini lakini mara nyingi zinatazamwa kuwa za pekee kutokana na tofauti za utamaduni.

Kiutamaduni hata sehemu ya Marekani ya Kusini yenye wasemaji wengi wa Kihispania ni karibu sana na Amerika ya Kilatini. Majimbo hayo ya Marekani kama Texas na Kalifornia yalikuwa sehemu za Meksiko hadi karne ya 19.

Historia na utamaduni 
Kipaumbele cha lugha za Kirumi kimetokana na historia. Baada ya Kristoforo Kolumbus nchi hizo zilikuwa makoloni ama ya Hispania ama ya Ureno hadi karne ya 19. Wakazi wengi ni watoto wa wahamiaji kutoka Ulaya Kusini au machotara waliotokana na wahamiaji hao na wakazi asilia. 

Katika nchi kadhaa, hasa Meksiko na nchi za Andes, ambako Waindio wengi kidogo walibaki, wanaendelea kutumia lugha zao pamoja na Kihispania.

Dini kubwa katika Amerika ya Kilatini ni Ukristo wa Kanisa Katoliki lililokuwa kanisa rasmi ya Hispania na Ureno.

Amerika
Hispaniola

Hispaniola (kutoka matamshi ya Kilatini ya jina la Kihispania "La Española" = "cha Kihispania") ni kisiwa kikubwa cha pili katika Karibi kikiwa na eneo la km² 74,700. 

Iko kati ya Kuba upande wa magharibi na Puerto Rico upande wa mashariki.

Hispaniola huhesabiwa kati ya visiwa vya Antili Kubwa. Ni kile chenye watu wengi zaidi katika Amerika, na cha kumi duniani.

Mashariki mwa kisiwa yalitawaliwa na Hispania kama koloni la Santo Domingo, ilhali Wafaransa walianzisha koloni lao upande wa magharibi wa kisiwa kwa jina la Saint Domingue.

Hivyo leo kisiwani kuna nchi huru mbili: Haiti upande wa magharibi na Jamhuri ya Dominikana upande wa mashariki.

Viungo vya nje

Google maps
Map of the Islands of Hispaniola and Puerto Rico from 1639
The Kraus Collection of Sir Francis Drake at the Library of Congress contains primary materials on Hispaniola.

Hispaniola
Visiwa vya Karibi
Jamhuri ya Dominikana
Haiti
Havana

Havana (kihisp. La Habana) ni mji mkuu na mji mubwa wa Kuba kwenye 23°8′N 82°23′W. Kuna wakazi milioni 2.2. Tangu 1982 mji wa kale umepokelewa katika orodha ya urithi wa dunia.

Historia 
Mji kwa jina la Havana ulianzishwa 1515 na Mhispania Diego Velázquez de Cuéllar lakini ulihamishwa mwaka 1519 kuja mahali pa kudumu uliopo hadi leo. Mji ukakua kuwa bandari muhimu wa kijeshi na kibiashara. Tangu 1607 Havana ilikuwa mji mkuu wa koloni ya Kihispania ya Kuba. 

Havana ilikuwa hasa tangu azimio la Hispania la kukusanya "la flota" yaani jahazi za kubebea fedha na bidhaa za Amerika kama kundi kabla ya kuvuka Atlantiki kwa kusudi la kuzuia maharamia Waingereza waliovinda meli za Hispania. Azimio hili lilisababisha mamia ya jahazi kukusanyika katika hori ya bahari mbele ya Havana katika miezi ya Mei hadi Agosti mpaka kuanza safari ya pamoja.

Katika karne za 17 na 18 mji uliendelea kukua kuwa mji mkubwa wa tatu wa Amerika baada ya Mji wa Mexiko na Lima kushinda Boston na New York. 

Mwisho wa karne ya 19 Havana iliona mlipuko wa manowari SS Maine katika bandari yake tarehe 15 Februari 1898 ulioanzisha vita ya Marekani dhidi Hispania. Havana ilivamiwa na Waamerika na kutangazwa kuwa mji mkuu wa Jamhuri ya Kuba mwaka 1902. 

Athira ya Amerika iliendelea kuwa kubwa hadi mapinduzi ya Kuba na kuingia kwa jeshi la mapinduzi chini ya Fidel Castro tarehe 1 Januari 1959.

Kuba
Ghuba ya Meksiko
Miji Mikuu Amerika
Georgetown, Guyana

Georgetown ni mji mkuu wa Guyana na mji mkubwa wa nchi hii ya Amerika Kusini. Ina wakazi 32,563 mjini penyewe na 134,599 pamoja na rundiko la mji.

Historia 
Mji ulianzishwa na Wafaransa mnmao mwaka 1782 kwa jina la Longchamps ("shamba ndefu") na baadaye "La Nouvelle Ville" ("mji mpya").
Mji ulikabishiwa kwa Uholanzi mwaka 1784 kama sehemu ya Guyana ya Kiholanzi na kuitwa "Stabroek".

Wakati wa vita za Napoleoni Uholanzi ilivamiwa na Ufaransa na Uingereza kama adui wa Napoleon ilikamata koloni za Uholanzi. Hivyi mji ulikuwa chini ya utawala wa muda wa Uingereza na kupokea jina la Georgetown kwa heshima ya mfalme George III wa Uingereza na Hanover tangu 1812. 
  
Mji pamoja na sehemu za karibu za Guyana ya Kiholanzi zilihamishwa kikamilifu chini ya utawala wa Uingereza tangu 1814 na kuwa Guyana ya Kiingereza.

Leo hii Georgetown ni kitovu cha utawala na uchumi wa nchi ya Guyana. Kuna ofisi za serikali, bunge, mahakama, chuo kikuu na bandari.

Miji ya Guyana
Miji Mikuu Amerika
Belize (mto)

Mto Belize (pia:Mto Mzee) ni mto muhimu zaidi nchini Belize mwenye urefu wa 290 km.

Una chanzo chake ambako mito ya Mopan na Macal inapokutana ndani ya Guatemala. Mashua huwezu kuvuka mto kutoka mdomo kwenye bahari ya Karibi hadi mpaka wa Beliza na Guatemala.

Bonde la mto linajaa misitu minene.

Belize
Mito ya Belize
Mito ya Guatemala
Saint Lucia

Saint Lucia ni nchi ya kisiwani katika bahari ya Karibi na sehemu ya visiwa vya Antili Ndogo. Iko katikati ya visiwa vya  Saint Vincent na Grenadini, Barbados na Martinique. 

Kisiwa kina milima mingi.

Watu
Wakazi walio wengi ni wa asili ya Afrika (70.3%) au machotara Waafrika-Wazungu (10.8%) na Waafrika-Wahindi (10%). 

Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini wananchi wengi (95%) wanaongea kwa kawaida Patwah, Krioli inayotokana na Kifaransa.

Upande wa dini, wengi ni Wakristo: 70% ni Wakatoliki, 7% Waadventista Wasabato, 6% Wapentekoste, n.k.

Tazama pia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Viungo vya nje

 Official website of the Government of Saint Lucia
 Chief of State and Cabinet Members 
 
 Saint Lucia  from UCB Libraries GovPubs
 
 St Lucia from the BBC News
 
 Key Development Forecasts for Saint Lucia from International Futures
 Guide to the island of St. Lucia

 
Nchi za Amerika ya Kati
Karibi
Nchi za Amerika ya Kaskazini
Jumuiya ya Madola
Nchi za visiwa
Dame

Dame kwa Kiingereza ni cheo cha chini kwa mkabaila wa kike. Inalingana na cheo cha "Sir". Kwa maana hii hupatikana nchini Uingereza na katika nchi za Jumuiya ya Madola zinazomkubali malkia wa Uingereza kama mkuu wa dola.

Siku hizi cheo hiki ama kinarithiwa katika familia zilizokuwa zamani watawala wa makabaila au kinatolewa kwa heshima na kama kitambulisho cha kazi nzuri ya kujitolea katika utumishi wa umma. 

Kwa Kijerumani neno linapatikana kama namna ya kumsemesha mama kiheshima. 

Cheo
Roseau

Roseau ni mji mkuu wa nchi ya kisiwani ya Dominica katika Karibi. Ni mji mdogo wenye wakazi 14,000.

Iko upande wa magharibi wa kisiwa (kwenye 15°18'N - 61°23'W). Mji ulianzishwa na Ufaransa wakati wa karne ya 18 una majengo ya zamani za Wafaransa na pia za kisasa.

Miji Mikuu Amerika
Dominica
1493

Makala hii inahusu mwaka 1493 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 15 Machi - Kristoforo Kolumbus anarudi Hispania baada ya safari yake ya kwanza kwenda Amerika. 
 24 Septemba - Kristoforo Kolumbus anaondoka Hispania kwa safari yake ya pili kwenda Amerika atafika mara ya kwanza Antigua, Dominica, Guadeloupe, Visiwa vya Virgin, Saba, Sint Eustatius, Saint-Martin, Montserrat, St. Kitts na Nevis

Waliozaliwa

Waliofariki 
19 Agosti - Kaisari Federiki III wa Ujerumani (alitawala 1440-93)

Karne ya 15
Eneo la ng'ambo la Ufaransa

Maeneo ya ng'ambo ya Ufaransa ni maeneo nje ya Ulaya zilizokuwa koloni lakini zimeendelea kuwa sehemu za Ufaransa.

Hali ya kisheria
Maeneo haya hutofautiana katika hali ya kisheria lakini wakazi wao wote ni raia wa Ufaransa na kila eneo linachagua wabunge wake kwa bunge la Paris. Isipokuwa maeneo yasiyokaliwa na watu hawana mbunge.
 mengine ni mikoa (departement) kamili sawa na mikoa mingine ndani ya Ufaransa bara; maeneo yao ni sehemu ya Umoja wa Ulaya. 
 mengine ni jumuiya za kujitawala (collectivite) chini ya Ufaransa; hazihesabiwi kuwa sehemu za Umoja wa Ulaya; zinajitwala katika mambo ya ndani lakini mambo ya nje, jeshi na sheria huendeshwa na serikali ya kitaifa na sheria za bunge la Paris.
 kuna bado eneo moja la ng'ambo linalotawaliwa na serikali ambalo ni visiwa vya kusini vya Kifaransa katika Bahari Hindi.

Mikoa ya Ng'ambo (Département d'outre-mer) au Jimbo la Ng'ambo (Région d'outre-mer) 
Guadeloupe (tangu 1946 - Bahari ya Karibi)
Martinique (tangu 1946 - Bahari ya Karibi)
Guyana ya Kifaransa (tangu 1946 - Amerika ya Kusini)
Réunion (tangu 1946 - Bahari Hindi)
Mayotte katika Bahari Hindi karibu na Komori; mwaka 2011 wakazi walipiga kura wakaamua kuendelea kama Mkoa wa Ng'ambo (Département d'outre-mer).

Eneo la Ng'ambo (Territoire d'outre-mer) 
Visiwa vya kusini vya Kifaransa katika Bahari Hindi tangu 1956)

Jumuiya za Kujitawala za Ng'ambo Collectivité d'outre-mer  
Jumuiya hizi zilianzishwa kwa mabadiliko ya katiba ya Ufaransa mwaka 2003. Kila jumuiya imeundwa kwa sheria ya pekee. 
Polynesia ya Kifaransa katika Bahari ya Pasifiki.  
Saint Pierre na Miquelon katika Atlantiki karibu na Kanada.
Wallis na Futuna katika Pasifiki ya kusini

Nouvelle-Calédonie au Kaledonia Mpya 
Kaledonia Mpya (katika Pasifiki ya kusini) ni eneo la pekee; sehemu ya wakazi wanadai uhuru na kati ya 2014 na 2019 wakazi wote watapiga kura kuhusu swali la kubaki na Ufaransa au kuanzisha nchi huru.

Visiwa visivyokaliwa na watu
Ufaransa hutawala au kudai utawala juu ya visiwa vidogovidogo bila wakazi:

Bahari Hindi

Îles Éparses
Bassas da India
kisiwa cha Europa
Visiwa Glorioso
Kisiwa cha Juan de Nova
Kisiwa cha Tromelin

Visiwa hivi hudaiwa pia na Madagaska na Tromelin inadaiwa na Shelisheli.

Pasifiki
Kisiwa cha Clipperton

Tazama pia
 Orodha ya départements za Ufaransa

Viungo vya Nje
Official site 
past and current developments of France's overseas administrative divisions like pays d'outre-mer (French language) 

Ufaransa
Eneo la ng'ambo la Ufaransa
1512

Makala hii inahusu mwaka 1512 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 
 22 Februari - Amerigo Vespucci nahodha na mpelelezi kwenye pwani za Amerika Kusini afariki dunia Sevilla (Hispania). Amerika ilipokea jina kutokana na Amerigo.

Karne ya 16
Patagonia

Patagonia ni sehemu ya kusini kabisa ya bara la Amerika ya Kusini yenye umbo la pembetatu ndefu. Inajumlisha sehemu za kusini za Argentina na Chile. Iko kusini kwa mto Río Colorado ya Argentina na mto Río Bío Bío ya Chile. Upande wa magharibi iko bahari ya Pasifiki na upande wa mashariki ile ya Atlantiki zinazokutana kusini kabisa katika mlangobahari wa Magellan. Kusini kwa mlango bahari huo liko funguvisiwa la Tierra del Fuego (nchi ya moto).

Mikoa ya Chile ya Los Lagos, Aysen na Magallanes pamoja na mikoa ya Argentina ya Neuquén, Río Negro, Chubut, Santa Cruz na Tierra del Fuego katika Mkoa wa Tierra del Fuego, Antaktiki na Visiwa vya Atlantiki Kusini iko yote katika Patagonia.

Wakazi na eneo 
 Wakazi = 1,740,000 (sensa ya mwaka 2001).
 Eneo = km² 900,000 pamoja na Patagonia ya Chile na Tierra del Fuego
 Msongamano wa watu = 2.21 / km²

Jiografia 
Sehemu kubwa ya Patagonia ya Argentina ni tambarare kavu kwa sababu mvua haipiti milima ya Andes. Hali ya hewa ni baridi kiasi hadi baridi. 

Patagonia ya Chile inapokea mvua nyingi mlimani. Kusini penye baridi kuna barafuto kubwa.

Uchumi 
Migodi na uvuvi baharini ni muhimu. Katika nchi kavu ya kusini kuna ufugaji wa kondoo. Kaskazini kuna kilimo.

Picha

Argentina
Chile
Bahamas

Bahamas ni nchi ya visiwani katika bahari ya Atlantiki, kaskazini kwa Kuba na mashariki kwa Florida (Marekani). 

Visiwa hivyo 700 na zaidi viko nje ya Bahari ya Karibi lakini mara nyingi huhesabiwa kati ya Visiwa vya Karibi. Visiwa vingine vya funguvisiwa hilo viko chini ya Uingereza hata leo (Turks na Caicos).

Mji mkuu wa Nassau uko kwenye kisiwa cha New Providence.

Inaaminiwa ya kwamba mahali pa kwanza pa Amerika alipofika Kristoforo Kolumbus kilikuwa kisiwa kimoja cha Bahamas, labda San Salvador.

Watu
Wakazi walio wengi (90.6%) wana asili ya Afrika lakini wanatumia lugha ya Kiingereza. Wazungu ni 4.7%.

Upande wa dini, unaongoza Ukristo wa madhehebu mbalimbali (93%), kuanzia Wabaptisti (35%), Waanglikana (15%), Wakatoliki (14.5%), Wapentekoste (13%), Wasabato (5%), Wamethodisti (4%) n.k.

Tazama pia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Viungo vya Nje 
 Official Government Website
 The Ministry of Tourism's Site

 
Nchi za Amerika ya Kaskazini
Karibi
Nchi za Amerika ya Kati
Jumuiya ya Madola
Nchi za visiwa
Sinai

Sinai ni neno la kutaja

 Mlima wa Sinai unaoitwa pia "Horeb" au "Jabal Musa". 
 Rasi ya Sinai katika Bahari ya Shamu 

 Mkoa wa Sinai Kaskazini, Misri
 Mkoa wa Sinai Kusini, Misri

Kuna pia watu wanoitwa Sinai.

Misri
Makala zinazotofautisha maana
Rasi ya Sinai

Rasi ya Sinai (kwa Kiarabu: سيناء, sina') ni rasi yenye umbo la pembetatu nchini Misri upande wa kaskazini wa Bahari ya Shamu inayounganisha mabara ya Afrika na Asia. Inahesabiwa kuwa sehemu ya mwisho wa Asia ya Magharibi.

Eneo la Sinai ni takriban km² 60,000, hasa jangwa. Imepakana na Ghuba ya Suez upande wa magharibi na Ghuba ya Aqaba upande wa mashariki. Upande wa magharibi Mfereji wa Suez unaunganisha Bahari ya Shamu na Mediteranea. Kaskazini ya mwisho wa Ghuba ya Aqaba ni mpaka kati ya Misri na Israel.

Mahali panapojulikana zaidi ndani ya eneo al rasi ni mlima Sinai (pia: mlima Horeb, Jabal Musa) unaoaminiwa ni mahali ambako Musa alipokea amri kumi za Mungu.

Kati ya Raffa (Kaskazini) na Tabba (Kusini) kuna mfereji wa Taabah - Raffah Straight (Bar Lev Line kwa Kihebrania).

Kwenye pwani ya rasi utalii ni sehemu muhimu ya uchumi.

Misri
Rasi za Asia
Maeneo ya Biblia
Bahari ya Shamu
Sinai (mlima)

Mlima Sinai (kwa Kiarabu: جبل موسى jabal Musa = mlima wa Musa) ni mlima wenye kimo cha mita 2,283 juu ya UB katika eneo la kusini la Rasi ya Sinai nchini Misri. Unajulikana pia kwa jina la Mlima Horeb au kwa jina lake la Kiarabu kama Gebel Musa (matamshi ya Kimisri) au Jabal Musa (matamshi ya Kiarabu sanifu). 

Mlima Sinai unaaminiwa tangu kale kuwa ndio mahali ambako Musa alipokea amri kumi kutoka kwa Mungu wakati wa Wanaisraeli kuacha utumwa wa Misri.

Kilele cha mlima kina kanisa la Waorthodoksi lenye asili ya jengo la Kaisari Justiniano I la mwaka 532 na pia msikiti wa karne ya 12. 

Monasteri ya Mt. Katarina iko kwenye mwanzo wa mlima.

Viungo vya Nje 
  
 Photo album from Mount Sinai and St Catherine's 
 Contains many photos of both claimed sites, and some research.

Sinai
Milima ya Biblia
1501

Makala hii inahusu mwaka 1501 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 6 Mei - Papa Marcellus II

bila tarehe:
 Mfalme Dawit II wa Uhabeshi
 Pedro de Mendoza (mpelelezi kutoka Hispania)

Waliofariki 

Karne ya 16
Frederick Sumaye

Frederick Tluway Sumaye (amezaliwa 29 Mei 1950) ni mwanasiasa wa Kitanzania ambaye alikuwa Waziri Mkuu wa Tanzania kuanzia tarehe 27 Novemba 1995 mpaka 28 Desemba 2005.

Maisha na kazi 
Akiwa mwanachama wa chama tawala Chama Cha Mapinduzi (CCM), Sumaye alihudumu kama mbunge wa Jimbo la Hanang kutoka mwaka 1983 hadi 2005 na alihudumu katika Baraza la Mawaziri kama Waziri wa Kilimo, Mifugo na Ushirika. Alikuwa Waziri Mkuu kuanzia mwaka 1995 hadi 2005.  

Baada ya kutoka madarakani, Sumaye alikuwa Balozi wa Shirika la Maendeleo la Viwanda la Umoja wa Mataifa; baadaye, mnamo 2006, alijiandikisha kwa mwaka kama mwanafunzi katikati ya kazi kupitia Programu ya Edward S. Mason katika Shule ya Serikali ya John F. Kennedy katika Chuo Kikuu cha Harvard, na kuwa Mwalimu wa Utawala wa Umma.

Sumaye hakufanikiwa kuteuliwa na chama tawala cha CCM kama mgombea wake wa urais mwaka 2015. Baada ya hapo, alijiunga na moja ya vyama vya upinzaji, Chama cha Demokrasia na Maendeleo (CHADEMA), ambacho kilikuwa kati ya vyama vya upinzani ambavyo viliunda harakati za upinzani Umoja wa Katiba ya Wananchi (UKAWA) tarehe 22 Agosti 2015. Katika hotuba ambayo aliitoa muda mfupi baada ya kutangaza kwamba anajiunga na upinzani, Sumaye alisema alikuwa akifanya hivyo ili kuimarisha demokrasia.

Tarehe 4 Desemba 2019, Sumaye aliitisha mkutano na waandishi wa habari na kutangaza kuondoka CHADEMA na kuachana na vyama vya siasa kufuatia kushindwa kwake katika uchaguzi wa ndani wa nafasi ya mwenyekiti CHADEMA kanda ya Pwani. Kwa sasa tayari amekwisha kurudi kwenye chama chake cha zamani cha CCM.

Viungo vya nje
 Tovuti ya Ofisi ya Waziri Mkuu wa Tanzania kuhusu Waziri Wakuu waliopita 

Waliozaliwa 1950
Watu walio hai
Wanasiasa wa Tanzania
Mawaziri Wakuu
Saint Vincent na Grenadini

Saint Vincent na Grenadini ni nchi ya visiwani ya Antili Ndogo katika bahari ya Karibi. Iko kaskazini kwa Grenada na Trinidad na Tobago na kusini kwa Saint Lucia.

Saint Vincent ndiyo kisiwa kikubwa na Grenadini ni kundi la visiwa vidogo. Kwa jumla eneo la nchi kavu ni kilometa mraba 389.

Mji mkuu wa Kingstown, huko St. Vincent.

Watu
Wakazi wengi wana asili ya Afrika (66%) au ni machotara (19%). 6% ni Wahindi, 4% Wazungu (hasa wenye asili ya Ureno) na 2% Waindio ambao ndio wenyeji wa Karibi.

Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini wananchi wengi wanaongea kwa kawaida Krioli

Upande wa dini, walio wengi (88.6%) ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali, kuanzia Waanglikana na Wapentekoste, halafu Wamethodisti, Waadventista Wasabato, Wabaptisti na Wakatoliki. Wahindu ni 3.4%, Warastafari 1.8%, Baha'i 1.6, Waislamu 1.5% n.k.

Tazama pia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Saint Vincent na Grenadini
Nchi za Amerika ya Kati
Karibi
Nchi za Amerika ya Kaskazini
Jumuiya ya Madola
Nchi za visiwa
1557

Makala hii inahusu mwaka 1557 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 24 Februari - Kaisari Matthias wa Ujerumani

Waliofariki 
 9 Aprili - Mikael Agricola (mwanateolojia Mfini)
1 Septemba - Jacques Cartier, mpelelezi wa Amerika ya Kaskazini kutoka Ufaransa
27 Septemba - Go-Nara, mfalme mkuu wa Japani (1526-1557)

Karne ya 16
1588

Makala hii inahusu mwaka 1588 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 
 5 Aprili - Thomas Hobbes, mwanafalsafa wa Uingereza

Waliofariki 
 10 Juni - Valentin Weigel (mwanateolojia Mjerumani)

Karne ya 16
Saint Kitts na Nevis

Saint Kitts na Nevis ni nchi ya visiwani kwenye visiwa viwili vya Bahari ya Karibi na nchi ndogo kabisa ya Amerika yote.  

Mji mkuu wa Basseterre uko kwenye kisiwa cha Saint Kitts. Kisiwa kidogo cha Nevis (kutoka jina la zamani la Kihispania: Nuestra Señora de las Nieves) kipo km 3 kusini-mashariki kwa Saint Kitts. 

Zamani pia kisiwa cha Anguilla kiliunganishwa na visiwa hivi kuwa koloni moja la Uingereza.

Watu
Wakazi ni 54,961: wengi wana asili ya Afrika (75.1%) au ni machotara Wafrika-Wazungu (12.3%).

Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini ile ya kawaida ni Krioli.

Upande wa dini, 82.4% ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali, kuanzia Waanglikana na Wamethodisti.

Tazama pia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Viungo vya nje

 Serikali
 Saint Kitts & Nevis official government information service
 Saint Kitts & Nevis official government site
 St. Kitts & Nevis Citizenship-by-Investment Program
 Saint Kitts & Nevis official Investment Promotion Agency
 Saint Kitts & Nevis St Kitts Financial Services Regulatory Commission

 Taarifa za jumla
 
 Saint Kitts and Nevis  from OCB Libraries GovPubs
 
 St Kitts and Nevis country profile from the BBC News

 Ramani
 GeoHack list of street, satellite, and topographic maps
 Caribbean-On-Line, St. Kitts & Nevis Maps

 Utalii
Nevis Tourism Authority – Official Site
Saint Kitts Tourism Authority – Official Site
Saint Kitts Music Festival – Official Website of the annual Music Festival

 Habari
 West Indies News Network (WINN FM)
 The St. Kitts-Nevis Observer
 SKNVibes
 MIYVUE 

Nchi za Amerika ya Kati
Karibi
Nchi za Amerika ya Kaskazini
Jumuiya ya Madola
Nchi za visiwa
1453

Makala hii inahusu mwaka 1453 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 29 Mei - Mji wa Konstantinopoli (Bizanti) unatekwa na jeshi la Waturuki Waosmani chini ya Sultani Mehmet II. Mwisho wa Dola la Roma ya Mashariki.

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 15
Albania

Jamhuri ya Albania ni nchi ya Ulaya Kusini Mashariki. Imepakana na Montenegro, Kosovo, Masedonia Kaskazini na Ugiriki. Upande wa magharibi kuna pwani ya ghuba ya Adria ya bahari ya Mediteranea.

Albania ni kati ya nchi zinazoendelea na imeomba kujiunga na Umoja wa Ulaya.

Mji mkuu ni Tirana (wakazi 418,495).

Historia

Historia ya kale
Albania ilikaliwa na makabila mbalimbali ya Wailiriko, Wathraki na ya Wagiriki.

Katika karne ya 3 KK eneo lilitekwa na Dola la Roma na kufanywa sehemu ya majimbo ya Dalmatia, Masedonia na Iliriko.

Karne za Kati
Mwaka 1190 ndani ya Dola la Roma Mashariki ulitokea ufalme mdogo wa Arbër kwa juhudi za archon Progon huko Krujë.

Mwishoni mwa karne ya 13 Charles wa Anjou aliwanyang'anya Wabizanti eneo hilo na kuanzisha Ufalme wa Albania kutoka Durrës hadi Butrint. 

Katikati ya karne ya 15 nchi ilitekwa na Waosmani.

Historia ya kisasa
Albania ya sasa ilitokea mwaka 1912, baada ya Waosmani kushindwa katika vita vya Balkani.

Ufalme wa Albania ulitekwa na Italia ya Benito Mussolini mwaka 1939 hadi 1943, ulipowekwa na Ujerumani wa Adolf Hitler chini yake. 

Baada ya nchi hizo mbili kushindwa vitani, nchi ikaongozwa na Enver Hoxha ikijitenga zaidi na zaidi na dunia nzima.
 
Kati ya miaka 1945 na 1990 ilipotawaliwa na chama cha Kikomunisti Albania ilitangaza kuwa nchi ya kwanza ya kiatheisti na kupiga marufuku kila aina ya dini. 

Kutokana na mapinduzi ya mwaka 1991 Jamhuri ya Kisoshalisti iliiachia nafasi jamhuri ya nne. 

Kwa sasa Albania ni kati ya nchi maskini zaidi za Ulaya na wananchi wengi (walau 900,000) wamehamia Ugiriki, Italia, Marekani n.k.

Watu
Wamebaki wakazi 2,876,591 (2017). Zaidi ya 98% za wakazi hutumia lahaja za Kialbania ambacho ni lugha ya pekee kati ya lugha za Kihindi-Kiulaya. Lakini wengi wanazungumza pia Kigiriki au lugha nyingine.

Kati ya miaka 1945 na 1990 ilitawaliwa na chama cha Kikomunisti iliyotangaza Albania kuwa nchi ya kwanza ya kiatheisti iliyopiga marufuku kila aina ya dini. Hata hivyo, baada ya uhuru kupatikana tena, 39% za wakazi anajali sana imani fulani. Katika sensa ya mwaka 2011, 58.79% walijitambulisha kama Waislamu (hasa Wasuni) na 17.06% Wakristo (wakiwemo 10.03% Wakatoliki na 6.75% Waorthodoksi). Wakanamungu walikuwa 2.5% tu.

Tazama pia 
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Viungo vya nje

Albania
Nchi za Ulaya
Balkani
Ugiriki

Ugiriki (pia: Uyunani; kwa Kigiriki cha kisasa: Ελλάδα, Ellada, au Ελλάς, Ellas) ni nchi ya Ulaya Kusini-Mashariki iliyopo kusini mwa rasi ya Balkani. 

Imepakana na Albania, Masedonia Kaskazini, Bulgaria na Uturuki. Upande wa kusini-magharibi na kusini-mashariki kuna pwani ndefu kwenye Bahari ya Mediteranea.

Jiografia
Kijiografia huwa na sehemu za Ugiriki bara, rasi ya Peloponesi upande wa kusini inayounganishwa kwa shingo ya nchi nyembamba, halafu visiwa vingi upande wa Bahari ya Aegean, Bahari ya Adria na kwenye Mediteranea yenyewe. Visiwa vikubwa zaidi ni Kreta, Euboea, Lesbo na Rhodos.

Historia

Ugiriki ni nchi yenye historia ndefu na maarufu sana, hata inaitwa "nchi mama ya Ulaya" na kitovu cha Ustaarabu wa magharibi, kwa sababu ndipo vilipoanza demokrasia, falsafa ya magharibi, fasihi ya magharibi, historiografia, sayansi ya siasa, tafiti za sayansi na hisabati, tamthilia na michezo ya Olimpiki.

Ugiriki ni nchi mwanachama wa Umoja wa Ulaya tangu 1981.

Watu
Lugha ya Kigiriki inaendelea kuandikwa kwa Alfabeti ya Kigiriki inayotumiwa tangu miaka 3000 iliyopita, lakini lugha yenyewe imebadilika. Wagiriki wa leo hawaelewi tena Kigiriki cha Kale moja kwa moja.

Wakazi wengi wanafuata dini ya Ukristo (93%), hasa katika Kanisa la Kiorthodoksi la Kigiriki (90%), halafu Waprotestanti na Wakatoliki. 2% ni Waislamu.

Tazama pia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Marejeo

 "Minorities in Greece – Historical Issues and New Perspectives". History and Culture of South Eastern Europe. An Annual Journal. München (Slavica) 2003.

, 257 pp.
.

, 376 pp.
 
, 219 pp. The impact of European Union membership on Greek politics, economics, and society.

.
.

Viungo vya nje 
   (Kigiriki) Rais wa Ugiriki 

Nchi za Umoja wa Ulaya
Mkataba wa Schengen
Umoja wa Forodha wa Ulaya
Nchi za Ulaya
Balkani
Maeneo ya Biblia
Alfabeti ya Kigiriki

Alfabeti ya Kigiriki ni mwandiko maalumu wa lugha ya Kigiriki. Herufi zake zilitumika pia kama tarakimu na sasa hutumiwa kimataifa kama alama za kisayansi.

Historia
Alfabeti ya Kigiriki ilianzishwa wakati wa ustaarabu wa Ugiriki wa Kale na imeendelea kutumiwa hadi katika Ugiriki ya leo. 

Ni alfabeti mama ya lugha za Ulaya, kwa sababu ni asili ya Alfabeti ya Kilatini ambayo ni mwandiko unaotumiwa leo duniani kushinda miandiko mingine. Ni pia asili ya alfabeti za Kikyrili na Kikopti. Kuna miandiko mingine ya kihistoria iliyotokana na Kigiriki.

Asili ya mwandiko huo ulikuwa alfabeti ya Kifinisia inayoaminiwa kuwa alfabeti ya kwanza kabisa duniani. Wagiriki waliongeza alama za vokali (kama a-e-i-o) na kubadilisha mwendo wa mwandiko kutoka kushoto kwenda kulia, tofauti na Kifinisia iliyoandikwa kutoka kulia kwenda kushoto jinsi ilivyo hadi sasa katika mwandiko wa Kiarabu na wa Kiebrania ambazo ni lugha za Kisemiti jinsi ilivyokuwa Kifinisia.

Sehemu ya herufi zilizopokewa kutoka Kifinisia ziliachwa baadaye kwa sababu lugha haikuwa na sauti za kulingana nazo. Tangu mwaka 300 KK sehemu ya juu ya alfabeti inayoonyeshwa kwenye sanduku ilikuwa herufi za kawaida na alama za chini hazikutumiwa isipokuwa kama alama za namba. 

Katika historia ndefu ya alfabeti hii matamshi ya alama yamebadilika pamoja na mabadiliko ya lugha yenyewe. Mwanafunzi wa Kigiriki cha Kale anayesoma maandiko ya Plato au vitabu vya Agano Jipya katika lugha asilia ataona shida akifika Ugiriki na kuwasikia Wagiriki wa leo: hata kama anaweza kusoma maandishi yote, hataelewa mengi.

Matumizi ya herufi kama namba 
Kila herufi ilikuwa pia na matumizi kama tarakimu ya namba kwa sababu Wagiriki wa Kale hawakuwa na alama za pekee kwa namba. Herufi tatu za kihistoria ambazo hazikutumiwa tena kwa maandishi ziliendelea kama alama za namba, yaani Digamma au Stigma = 6 (alama ϝ au ς), Koppa = 90 (alama ϙ au ϟ) na Sampi = 900 (alama ͳ au ϡ au kama kwenye sanduku). 

Kwa kutofautisha herufi na namba alama yake ilipewa mstari mdogo juu yake kama αʹ = 1, βʹ = 2, γʹ = 3. Kwa namba kuanzia 1,000 mstari upande wa kushoto uliongezwa, kwa mfano ͵α = 1,000, ͵β = 2000, ͵βηʹ = 2008.

Matumizi ya kisayansi 
Herufi za Kigiriki zinatumiwa sana katika hesabu na sayansi. Mifano inayojulikana zaidi ni matumizi ya α, β na γ kama majina ya pembe za pembetatu. 

Katika mahesabu ya duara namba π (pi) ni muhimu sana.

Kuna matumizi mengine mengi: karibu kila herufi ina maana fulani kisayansi.

Viungo vya nje 
 Unicode 
 Unicode ya Kigiriki 
 Digamma 
 Stigma 
 Heta 
 San 
 Koppa 
 Sampi 
 Sho 

G
Ugiriki ya Kale
Lugha
 
Alfabeti
Biblia

Biblia ni jina la jumla kwa ajili ya vitabu vitakatifu vya dini ya Uyahudi na hasa ya Ukristo. 

Neno limetokana na lugha ya Kigiriki ambayo ndani yake βιβλία (biblia) ina maana ya "vitabu" ikiwa ni wingi wa βιβλος (biblos). Hii ni kwa sababu Biblia ni mkusanyo wa maandiko mbalimbali yaliyoweza kutungwa kwa muda wa miaka 1000 hivi. 

Hivyo Biblia ni tofauti na vitabu vingine kwa sababu iliandikwa na watu mbalimbali ambao hawakuwa pamoja wala hawakuandika kwa wakati mmoja, lakini vitabu vyote vimekusanywa na kuunda kitabu kimoja cha Biblia. Inasadikiwa na Wayahudi na Wakristo kwamba "Biblia ni kitabu kilichoandikwa na watu kwa uwezo wa Mungu".

Tunaweza kutofautisha:
Biblia ya Kiebrania au Tanakh inavyotumiwa na Wayahudi. Vitabu hivyo 39 kwa Kanisa Katoliki na wengineo ni sehemu kuu ya vile 46 vinavyoitwa "Agano la Kale" (wakati Wakristo wengine, hasa Waprotestanti, wanakubali hivyo 39 tu). Ndilo sehemu ya kwanza ya
Biblia ya Kikristo inavyotumiwa na Wakristo yenye vitabu vya Agano la Kale pamoja na Agano Jipya.

Viungo vya nje
Biblia ya Kiswahili Union version
 Toleo la Kiswahili la Biblica Translation 2006 
 Agano Jipya pekee (tafsiri kwa Kiswahili chepesi)
Biblia

Misahafu
Uyahudi
Ukristo
Romania

Romania (kwa Kiromania: România) ni nchi ya Ulaya ya kusini-mashariki. 

Imepakana na Hungaria, Serbia, Ukraine, Moldova na Bulgaria. 

Ina pwani kwenye Bahari Nyeusi ambako unaishia mto Danube. 

Mji mkuu na mji mkubwa zaidi ni Bukarest.

Historia

Homo sapiens aliishi katika eneo hilo walau kuanzia miaka 40,000 iliyopita. 

Kabla ya kutekwa na Warumi mwanzoni mwa karne ya 2, walikuwepo makabila ya Wathraki, hasa Wadacha na Wagete. 

Chini ya Dola la Roma kwa miaka 165 kulikuwa na wahamiaji wengi walioingiza lugha ya Kilatini.

Baadaye nchi ilitekwa na makabila mengine mbalimbali.

Katika karne za kati kulikuwa na falme ndogo tatu: Wallachia, Moldavia na Transilvania, nazo ziliendelea kuwa na madaraka fulani hata chini ya Dola la Osmani hadi karne ya 18 au 19.

Romania ilianzishwa mwaka 1859 kwa kuunganisha Moldavia na Wallachia ikapewa jina hilo mwaka 1866, ikajikomboa kutoka dola la Osmani mwaka 1877. 

Kutokana na vita vikuu vya kwanza, Transilvania, Bukovina na Besarabia viliungana na Ufalme wa Romania. 

Katika vita vikuu vya pili, Romania iliunga mkono Ujerumani dhidi ya Muungano wa Kisovieti hadi mwaka 1944.

Wakomunisti waliteka nchi na baada ya vita kwisha, Romania ilipoteza maeneo mbalimbali na kulazimishwa kujiunga na Mapatano ya Warshawa kama jamhuri ya kisoshalisti. 

Baada ya mapinduzi ya mwaka 1989, Romania ilielekea demokrasia na uchumi wa soko huria.

Baada ya kujiunga na Umoja wa Ulaya mwaka 2007, Romania imeanza kustawi na kwa sasa inaongoza pamoja na Malta zikiwa na ongezeko la 5% kwa mwaka.

Watu
Romania ina wakazi 19,679,306 katika eneo la km² 238.391. Idadi yao inazidi kupungua.

Lugha rasmi ya nchi nzima ni Kiromania ambayo ni lugha ya Kirumi kama Kiitalia, Kifaransa na Kihispania, lakini lugha nyingine kadhaa zinatambuliwa na sheria, kuanzia Kihungaria.

Wakazi wengi ni Wakristo, hasa Waorthodoksi (81%), wakifuatwa na Waprotestanti (6.2%) na Wakatoliki (5.1%).

Tazama pia
 Orodha ya miji ya Romania
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Tanbihi

 
Nchi za Umoja wa Ulaya
Nchi za Ulaya
Balkani

Rasi ya Balkani ni sehemu ya kusini-mashariki ya Ulaya. 

Jina limetokana na safu ya milima ya Balkani inayopatikana katika Bulgaria na Serbia.

Nchi za Balkani 
Hakuna mapatano kamili ni nchi zipi zinazohesabiwa kuwa sehemu za Balkani lakini mara nyingi hutajwa zifuatazo:

 Albania
 Bosnia-Herzegovina
 Bulgaria
 Kosovo
 Montenegro
 Makedonia
 Serbia
 Ugiriki
 Uturuki (upande wa Ulaya hadi Istanbul)

Pengine hata nchi zifuatazo huhesabiwa humo:
 Kroatia 
 Romania
 Slovenia

Historia 
Nchi za Balkani ziko tofauti lakini zinachanga historia ya pekee ya pamoja:
 zote zilikuwa sehemu za Dola la Roma
 baadaye zilikuwa kwa vipindi tofauti sehemu za Dola la Uturuki
 zilikuwa eneo la mpakani kati ya 
 Ukristo wa Mashariki na Ukristo wa Magharibi
 Ukristo na Uislamu

Balkani
Jiografia ya Ulaya