LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kutoa taka za mwili

Kutoa taka za mwili ni mchakato ambao taka za umetaboli na vifaa vingine visivyofaa vinaondolewa kutoka kwa viumbehai. Kutoa taka mwili ni mchakato muhimu katika aina zote za uhai. Kwa mfano, katika mkojo wa wanyama hutolewa kwa njia ya urethra, ambayo ni sehemu ya mfumo wa taka mwili. Katika viumbe vya seli moja, taka hutolewa moja kwa moja kupitia uso wa seli. Katika vimelea, hii hasa hufanywa na mapafu, figo na ngozi. Hii ni kinyume na usiri, ambapo dutu hii inaweza kuwa na kazi maalum baada ya kuacha kiini. 

Mimea ya kijani huzalisha kabonidaioksaidi na maji kama bidhaa za kupumua. Katika mimea ya kijani, kabonidaioksaidi iliyotolewa wakati wa kupumua hutumiwa wakati wa usanisinuru. Oksijeni ni kwa bidhaa iliyotengenezwa wakati wa usanisinuru, na hutoka kupitia stomata, kuta za mizizi, na njia zingine. Mimea inaweza kuondokana na maji ya ziada kwa kupumua na kutembea. Vifaa vingine vya taka ambavyo vinasumbuliwa na mimea fulani - majani, n.k. hulazimika kutoka ndani ya mimea kwa shida za hidrostatic ndani ya mmea na kwa nguvu za kutosha za seli za mimea. Hii michakato ya mwisho haihitaji nishati iliyoongezwa, hufanya kitendo. Hata hivyo, wakati wa awamu kabla ya kusitisha, kiwango cha metaboliki cha jani ni cha juu. Mimea pia huingiza vitu vingine vya udongo kwenye udongo unaoizunguka.

Katika wanyama, mazao makuu ya kichocheo ni kabonidaioksaidi, amonia (katika ammonioteli), urea (kwa uretoliki), asidi ya uriki (katika uricoteliki), guanine (katika Arachnida) na kiumba. Hiti na figo hufafanua vitu vingi kutoka damu (kwa mfano, katika utoaji taka wa figo), na vitu vilivyochafuliwa huchukuliwa kutoka kwenye mwili kwenye mkojo na kinyesi.

Kwa kawaida wanyama wa majini hutoa amonia moja kwa moja kwenye mazingira ya nje. Katika wanyama wa nchi kavu, misombo ya amonia hubadilishwa kuwa vifaa vingine vya nitrojeni kama kuna maji kidogo katika mazingira na amonia yenyewe ni sumu.

Kutengeneza asidi ya uriki iliyokatwa na kinyesi cha giza kutoka kwa mjusi. Vidudu, ndege na viumbe wengine pia hufanyiwa njia sawa.

Ndege hutoa taka zao za nitrojeni kama asidi ya uriki katika mfumo wa taka. Ingawa mchakato huu ni wa gharama kubwa zaidi, unaruhusu uhifadhi wa maji kwa ufanisi zaidi na unaweza kuhifadhiwa kwa urahisi zaidi katika yai. Aina nyingi za ndege, hasa baharini, zinaweza pia kutengeneza chumvi kupitia tezi za chumvi maalum za chumvi, suluhisho la salini inayoondoka kupitia pua kwenye mdomo.

Upungufu wa umetaboli hutofautiana au hutumiwa kikamilifu ndani ya tubule, ambayo hupeleka taka kwenye matumbo. Dutu la kimetaboliki linatolewa kutoka kwa mwili pamoja na jambo la kidunia.

Vifaa vilivyotengwa vinaweza kuitwa dejecta au ejecta. Katika ugonjwa neno ejecta ni kawaida kutumika.

Mwili
Fenesi

Fenesi ni tunda kubwa sana linalomea mtini mfenesi na ambalo lina kokwa nyingi ndani. Ganda lake ni la rangi ya kijani na lina kama mibamiba.

Matunda
Ufunguo

Ufunguo (kutoka kitenzi "kufunga", kinyume chake "kufungua") ni kifaa kinachotumika kufungulia au kufungia mlango, kufuli n.k.

Kwa sababu hiyo, mara nyingi huchukuliwa kama ishara ya kumiliki nyumba, sanduku n.k. Mwambatanisho wa kufuli na ufunguo huchangia katika ulinzi kwa maana ni mwenye ufunguo peke yake anayeweza kufungua kitasa au kufuli.

Historia ya ufunguo 
Historia ya ufunguo inafanana na ile ya kufuli maana zote zilitengenezwa kwa pamoja. Kufuli na ufunguo wa kwanza zilipatikana kule Ninawi, Assyria. Baadaye, mwambatanisho huo ulipatikana nchini Misri.

Baada ya mfumo huu wa ulinzi kuitikiwa na wote, uvumbuzi uliendelezwa na teknolojia pia kutumika katika kuboresha kufuli na funguo. 

Leo, funguo za kisasa zahitilafiana sana na zile za zamani. Hata hivyo, minajili ni ilele: ulinzi.

Funguo za kisasa 

Funguo za leo zina ulinzi mwingi kuliko ule wa zamani. Wezi waliweza kufungua na kuingia kwenye nyumba za kufuli za kitambo maana zilitengenezwa kwa teknolojia dhaifu. 

Hivi leo, teknolojia ni nzuri na ni vigumu (hata kama bado itafanyika) kufungua kufuli kwa ufunguo usiodhaminiwa kufanya hivyo. Pia kuna teknolojia ambayo inazuia mtu kutengeneza nakala ya ufunguo bila ruhusa ya mwenye ufunguo.

Pia kumekuwa na kufuli zisizohitaji ufunguo wa kawaida bali tu kubofya nambari. Milango hii ni kama ile ya karakana za gari, ya milango ya nyumba na kampuni.

Kuna milango pia ambayo hufunguliwa kwa njia ya kieletroniki baada ya kutambua anayejaribu kufungua.

Funguo na taaluma ya lokismithi 
Upotevu wa funguo au kuvunjika kwa funguo hufanya mtu ateseke sana akijaribu kuufungua au hata kuuvunja mlango. Kwa kuepuka hii shida, watu wengi huona heri waende kwa walio na taaluma ya lokismithiambayo ni taaluma ya kutengeneza funguo, kufuli na usalama wote wa kinyumbani. Lokismithi hawa huweza kuifungua ile milango kwa kutengeneza funguo badala au kuikata kufuli.

Marejeo

Viungo vya nje 
 The history of biometric and how it is being used today

Vifaa
Asili

Asili (kutoka neno la Kiarabu) ni chanzo cha jambo fulani. Kila kitu kina asili yake, hakuna kitu duniani au ulimwenguni jumla kisichokuwa na asili.
 
Kwa mfano, kadiri ya dini mbalimbali, asili kuu ya binadamu wote ni Mungu aliyewaumba, ingawa pia Adamu na Eva wanatazamwa kuwa asili ya wale wote waliozaliwa nao.

Dini
Falsafa
Sayansi
Kibatari

Kibatari (kutoka neno la Kiajemi; pia huitwa koroboi) ni taa ndogo ya kopo au chupa yenye utambi inayotumia mafuta ya taa au dizeli kuwaka.

Vifaa
Mbwa Mkubwa (kundinyota)

Mbwa Mkubwa (kwa Kilatini na Kiingereza Canis Maior)  ni jina la kundinyota kwenye angakusi ya Dunia yetu. Shira (Sirius) ambayo ni nyota angavu zaidi angani ni sehemu ya Mbwa Mkubwa.

Mahali pake
Mbwa Mkubwa lipo karibu na kundinyota la Jabari (:en:Orion) kwa upande wa kusini ya ikweta ya anga. Sehemu yake ya mashariki inafika kwenye Njia Nyeupe. Makundinyota jirani yake ni Arinabu (Lepus au sungura),  Munukero (kundinyota)   (Monocerus), Shetri (Puppis)  na Njiwa (kundinyota) (Columba).

Jina
Mbwa Mkubwa lilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili waliotumia nyota kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina "Mbwa Mkubwa" linatokana na mitholojia ya Ugiriki ya Kale  iliyoona hapa mbwa anayewinda pamoja na Jabari (Orion) na kumfuata Akarabu (sungura). Baadaye mbwa wa pili alibuniwa na Waroma.  na hapo makundinyota hayo mawili yaliitwa Mbwa Mkubwa na Mdogo. Majina haya yalitafsiriwa baadaye moja kwa moja kwa Kilatini kuwa Canis Maior na Minor na baadaye kwa Kiarabu kuwa الكلب الأكبر al-kalb al-ʾakbar (Mkubwa) na الأصغر al-ʾaṣghar (Mdogo).   

Mbwa Mkubwa ni kati ya makundinyota yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK.  Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia  kwa jina la Canis Maior. Kifupi chake rasmi ni 'CMa'.

Nyota
Nyota angavu zaidi ni Shira (α Alfa Canis Maioris) inayojulikana pia kwa jina la kimataifa ya :en:Sirius. Hii pia ni nyota angavu zaidi kushinda nyota zote kwenye anga ikiwa na  mwangaza unaoonekana wa -1.4 mag na umbali wake na dunia ni miakanuru  8.6 (parseki 2.64)

Tanbihi

Marejeo

Marejeo
 Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
 Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Mbuzi (maana)

Mbuzi ni neno la Kiswahili ambalo linaweza kumaanisha:
 Mbuzi ambaye ni mnyama mwenye miguu minne aina ya mamalia ambaye huzaa na kunyonyesha. 
 jina mbadala kwa kundinyota la Jadi (pia :en:Capricornus)
 Mbuzi (kifaa): hiki ni kifaa ambacho kinachotumika kukunia nazi na pia huweza kutumika kama kiti kidogo. 

Makala zinazotofautisha maana
Kifausi (kundinyota)

Kifausi (Cepheus kwa Kilatini na Kiingereza) .  ni jina la kundinyota kwenye angakaskazi ya dunia yetu.

Mahali pake
Kifausi ni kundinyota kubwa karibu na ncha ya anga ya kaskazini na nyota zake za kusini zinaonekana pia katika Afrika ya Mashariki.

Inapakana na makundinyota jirani ya Dajaja (Cygnus), Mjusi   (Lacerta), Mke wa Kurusi (Cassiopeia), Twiga (Camelopardalis) na Dubu Mdogo (Ursa Minor)

Jina
Kifausi lilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi na mabaharia Waswahili walioitumia kupata njia baharini wakati wa usiku.

Jina la Kifausi linatokana na Kiarabu قِيفاوس qiifaaws ambayo ni umbo la jina asilia la Kigiriki  Κηφεύς Kefeus (baadaye Cepheus kwa tahajia ya Kilatini).

Katika mitholojia ya Ugiriki ya Kale alikuwa mfalme wa Ethiopia na mume wa malkia Cassiopeia (Mke wa Kurusi) aliyejivunia kuwa yeye mwenyewe na binti yake  Mara (Andromeda)  ni wazuri kushinda mabinti wa Poseidon mungu wa bahari. Hapo Poseidon aliamua kumwadhibu kwa kutuma dubwana Ketusi dhidi yake. Kifausi pamoja na malkia yake waliamua kumtoa binti Mara (Andromeda) kama sadaka kwa Ketusi kwa kumfunga kwenye ufuko wa bahari ili aliwe na dubwana huyu lakini shujaa Farisi (Perseus)  akaingia kati na kumwokoa. Baadaye wote waliinuliwa angani kama nyota   kwa hiyo tunaona Kifausi (Cepheus) jirani na kundinyota za Mke wa Kurusi (Cassiopeia) na Mara, halafu Ketusi na  Farisi aliyekuja kumwokoa Mara katika simulizi la mitholojia.

Kifausi ni kati ya makundinyota yaliyotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK kwa jina Kassiopeia.  Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya  Umoja wa kimataifa wa astronomia  kwa jina la Cepheus. Kifupi chake rasmi kufuatana na UKIA ni 'Cep'.

Nyota

Tanbihi

Marejeo
 Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
 Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Stomata

Stomata ni matundu yanayopatikana katika majani. Stomata hufanya kazi ya hupitisha hewa ili iweze kuingia katika mmea. 

Matundu hayo ni mipaka na jozi ya seli maalumu za parenchyma zinazojulikana kama seli za ulinzi ambazo zinahusika na udhibiti wa ukubwa wa kufunguka kwa stomata.

Mimea hupumua kwa kutumia stomata hizo zilizopo kwenye majani. Katika upumuaji stomata hizo ndizo zinazopokea kabonidaioksaidi ili iweze kutumika na mmea katika kutengeneza chakula chake. 

Stomata katika jani zilizoonyeshwa kupitia picha ya saratani ya hadubini ya elektroni.

Mimea
Peni

Peni (kutoka Kiingereza "pen") ni kifaa ambacho kimejazwa wino ambao husaidia katika kuandika mambo mbalimbali.

Faida   
1. Hutusaidia kumbukumbu, kwa mfano ya masomo

2. hutusaidia kuchora mambo muhimu, kwa mfano ramani za majumba

Hasara
1. Hasara mojawapo ya peni ni pamoja na uchafuzi wa mikono na nguo kutokana na uwekaji mbaya.

Vifaa
Boksi

Boksi (kutoka Kiingereza "box"; kwa Kiswahili linaitwa pia "sanduku") ni kifaa ambacho mara nyingi kimeundwa na karatasi gumu. 

Maboksi yapo ya maumbo mbalimbali kama mraba, pembetatu, mstatili n.k.

Boksi pia hutumika kuhifadhi vitu mbalimbali kama simu, runinga n.k.

Vyombo vya kuwekea vitu
Ushirikiano

Ushirikiano (wakati mwingine hujulikana kama umoja) ni mchakato wa makundi ya viumbe wanaofanya kazi pamoja kwa manufaa fulani, kinyume na kufanya kazi kwa ushindani kwa manufaa ya ubinafsi. 

Aina nyingi za wanyama na mimea zinashirikiana kwa kiasi kikubwa, hasa katika suala la uhai; bila mimea asilimia kubwa ya wanyama tusingeweza kuishi, pia bila sisi wanyama asilimia kubwa ya mimea isingeweza kuishi.

Ushirikiano kati ya wanyama na mimea 
Wanyama na mimea hushirikiana katika nyanja mbalimbali, hasa katika nyanja ya uhai.

Duniani kuna hewa za aina mbalimbali, kama oksijeni, kaboni, kabonidaioksaidi, nitrojeni, kabonimonoksaidi, n.k. Mimea hukusanya kabonidaioksaidi katika anga la dunia na kuibadilisha kuwa oksijeni. Baada ya kuibadilisha hewa ya kabonidaioksaidi kuwa oksijeni, hutoa na kuipeleka oksijeni hiyo iende kwa wanyama mbalimbali.

Picha 

Biolojia
Elimu jamii
Mgodi

Mgodi ni sehemu au mahali ambapo madini huchimbwa. Mgodi unaweza ukawa wa almasi, dhahabu, mafuta, tanzanaiti, rubi n.k.

Faida
 Hutupatia ajira
 Hutupatia fedha zinazotokana na madini
 Madini hukuza uchumi wa taifa
 Madini hutumika kutengeneza vito vya thamani mfano mikufu, hereni n.k.
 Hujenga mahusiano ya kibiashara
 Umuhimu wa uchimbaji mgodikibiashara kwenye nchi yenye madini.
 Husaidia kujenga kutegemeana kati ya nchi na kupunguza hatari ya kuyumba kwa uchumi na migogoro.

Uchumi
Madini
Tatuu

Tatuu ni aina ya mchoro katika mwili ambao hufanywa kwa kuingiza wino na rangi kwenye safu ya ngozi. Inaweza kuwa ya kudumu au ya muda mfupi.

Tatuu huanguka katika makundi matatu mapana: mapambo tu (bila maana maalumu); mfano (kwa maana maalumu inayomhusu aliyechorwa); picha (mfano wa mtu maalumu au kipengee).

Historia
Ililetwa Ulaya kutoka Polynesia mwanzoni mwa karne ya 19 kupitia njia za majini. Awali ilikuwa kwa kiasi kikubwa ilizuiwa matumizi ya majini, na ilikuwa ni uwanja wa kiume tu. 

Kwa kipindi cha karne ya 20 matumizi yake yalienea zaidi na kupanuliwa kwa watumiaji wa kike. Mwishoni mwa miaka 20 ya unyanyapaa wa utamaduni wa tatuu ulikwenda na kuhamia katika eneo la kuwa nyenzo za mtindo kwa wanaume na wanawake.

Utamaduni
Sanaa
Ketusi (kundinyota)

Ketusi (Cetus kwa Kilatini na Kiingereza) .  ni jina la kundinyota karibu na ikweta ya anga.

Mahali pake
Ketusi linaenea kwenye pande zote mbili za ikweta ya anga na iko pia karibu na mstari wa ekliptiki. 
Kundinyota jirani zake ni Samaki, (zamani Hutu, lat. Pisces), Kondoo (zamani Hamali, lat. Aries) na Nahari   (Eridanus  au mto wa angani).

Jina
Ketusi lilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili waliotumia nyota kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina la Ketusi linatokana na Kiarabu قیطس qayṭus ambalo ni umbo la jina asilia la Kigiriki Κήτος Ketos (baadaye Cetus kwa tahajia ya Kilatini)..Wagiriki wa Kale walitumia jina hili kwa kutaja samaki kubwa sana pamoja na dubwana walioaminiwa kukaa baharini. Jina hili kwa umbo la Kilatini limeendelea kuwa jina la kisayansi kwa oda ya Cetacea (nyangumi).

Katika mitholojia ya Kigiriki Ketusi alikuwa dubwana aliyetake kumeza Andromeda kutokana na fitina na Poseidon mungu wa bahari. Shujaa Farisi (Perseus) aliingia kati akamwokoa Andromeda. Baadaye wote pamoja na mfalme Kifausi na malkia Cassiopeia waliinuliwa angani kama nyota 

Ketusi ni kati ya kundinyota lililotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK kwa jina Kassiopeia.  Iko pia katika orodha ya kundinyota 88 ya Umoja wa kimataifa wa astronomia  kwa jina la Cetus. Kifupi chake rasmi kufuatana na UKIA ni 'Cet'.

Nyota
Ketusi ni kundinyota kubwa lakini halina nyota angavu sana. Nyota angavu zaidi ni β Beta Ceti iliyoitwa Chura (lat. Diphda) na mabaharia Waswahili. Ina uangavu unaoonekana wa 2.0 ikiwa umbali wa miakanuru 96 kutoka Dunia.

Omikron Ceti inaitwa pia Mira (“ajabu”) kwa sababu ilikuwa nyota badilifu ya kwanza iliyotambuliwa kuwa vile na wanaastronomia wa Ulaya.

Tanbihi

Marejeo

Marejeo
 Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
 Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Farisi (kundinyota)

Farisi (kwa Kilatini na Kiingereza Perseus) .  ni jina la kundinyota kwenye angakaskazi ya dunia.

Mahali pake
Farisi linapitiwa na Njia Nyeupe. Lipo jirani na makundinyota mengine yenye majina kutokana na mitholojia ya Kigiriki kama vile Mara ( Andromeda) na  Mke wa Kurusi (Cassiopeia), pia na makundinyota ya zodiaki Kondoo (Aries au Hamali) na Ng`ombe (Taurus).

Jina
Farisi lilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kati ya mabaharia Waswahili waliotumia nyota kutafuta njia baharini wakati wa usiku.

Jina la Farisi ni umbo la Kiarabu فارسي‎ faarisiy ambayo ni tafsiri ya jina lake la Kigiriki Περσεύς Perseus na Wagiriki wa Kale walitumia jina hili kwa kumtaja mtu kutoka “Persia” au Fars ilivyoitwa na Waarabu wasiojua herufi “P” na hapo Waswahili walipokea jina.

Katika mitholojia ya Kigiriki Farisi alikuwa shujaa aliyeua dubwana Ketusi na kumwokoa Andromeda. Baadaye wote pamoja na wazazi wa Andromeda mfalme Kifausi na malkia Cassiopeia waliinuliwa angani kama nyota . Farisi alikuwa mwana wa ungu mkuu Zeus na Danaë. Aliwahi kumshinda dubwana Medusa aliyeweza kubadilisha kila kiumbe kuwa jiwe kwa kumwangalia tu lakini Farisi alikata kichwa chake. Baadaye alimwokoa Andromeda aliyefungwa kwa nyororo kwa mwamba kwenye ufuko wa bahari ili atolewe sadaka kwa Kestusi. 

Farisi ni kati ya kundinyota zilizotajwa tayari na Klaudio Ptolemaio katika karne ya 2 BK kwa jina Kassiopeia. Iko pia katika orodha ya makundinyota 88 ya Umoja wa Kimataifa wa Astronomia  kwa jina la Perseus. Kifupi chake rasmi kufuatana na UKIA ni 'Per'.

Nyota
Nyota angavu zaidi ni α Alfa Persei au Mrifaki yenye mwangaza unaoonekana wa 1.79 ikiwa umbali wa miakanuru 510.
Uangavu wake unafuatwa na β Beta Persei iliyoitwa Rasi Medusa (:en:Algol)  na mabaharia Waswahili. Ina  mwangaza unaoonekana wa 2.12 ikiwa umbali wa miakanuru 90 kutoka Dunia. Hii ni nyota badilifu.

Tanbihi

Marejeo

Marejeo
 Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
 Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Mto Ambala

Mto Ambala ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania. Unatiririka upande wa kusini magharibi katika bonde la Rukwa.

Tanbihi

Mito ya Tanzania
Mto Myakaliza

Mto Myakaliza ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania. Unatiririka upande wa kusini magharibi katika bonde la Rukwa.

Tanbihi

Mito ya Tanzania
Mto Bangala

Mto Bangala ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania. 

Unatiririka upande wa kaskazini mashariki wa nchi na kuingia katika mto Mkuzu.

Mto huu unajazwa maji na poromoko la maji lijulikanalo kama Poromoko la Soni.

Tanbihi

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Tanga
Mto Mkuzu

Mto Mkuzu (au Mkusu) ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania. 

Unatiririka upande wa kaskazini mashariki wa nchi (Mkoa wa Tanga). 
Mto unapitia pia kijiji cha Kifungilo.

Tanbihi

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Tanga
Mto Kafufu

Mto Kafufu (au Kavu au Kavuu) ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania. Unatiririka upande wa kusini magharibi na kuishia katika ziwa Rukwa, ambalo ni eneo muhimu la kilimo Tanzania na linajulikana kwa uzalishaji wa mpunga, mahindi, na mazao mengine. 

Mto huo ni mpana na una mtiririko wa haraka. Mto Kafufu una urefu wa takriban kilomita 200 na mtiririko wa haraka, na kuna maporomoko ya maji na mizunguko mingi kwenye njia yake. Mto huu ni chanzo muhimu cha maji kwa umwagiliaji na matumizi mengine katika eneo hilo, na pia ni makazi muhimu ya viumbe vya majini, ikiwa ni pamoja na samaki na mamba.

Bonde la Kafufu, ambalo ni eneo linalozunguka mto huo, linajulikana kwa akiba kubwa ya chuma na makaa ya mawe. Madini haya yamechimbwa hapo awali, na kuna juhudi za kuendeleza rasilimali za madini katika eneo hilo.

Mbali na rasilimali zake za asili, Bonde la Kafufu pia ni makazi ya miji midogo na vijiji kadhaa, vingi vyao vikihusika katika shughuli za kilimo na uchimbaji mdogo wa madini. Bonde hilo pia ni njia muhimu ya usafiri, na kuna barabara na madaraja kadhaa yanayounganisha miji na vijiji kando ya mto.

Kwa ujumla, Mto Kafufu na bonde linalozunguka ni sehemu muhimu ya uchumi na mazingira ya eneo la Rukwa, na wanacheza jukumu muhimu katika maisha ya watu wanaoishi katika eneo hilo.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Katavi
 Orodha ya mito ya mkoa wa Rukwa

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Katavi
Mkoa wa Rukwa
Mto Kalambo

Mto Kalambo ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania (upande wa kusini magharibi, mkoa wa Rukwa) na ya Zambia (upande wa kaskazini), ukiwa mpaka kati ya nchi hizo mbili kwa sehemu fulani. 

Ni maarufu kwa maporomoko yake. Maji yake yanaishia bahari ya Atlantiki kupitia ziwa Tanganyika na mto Kongo.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Rukwa
 Orodha ya mito ya Zambia
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Marejeo 
 UNESCO, World Heritage Centre, Kalambo falls archaeological site (prehistoric settlement site), 11/06/1997.
 "Forestry." Encyclopædia Britannica. 2006. Encyclopædia Britannica Online. 17 June 2006  <http://search.eb.com/eb/article-26182>.

Viungo vya nje
 
 Geonames.org

K
K
K
Mkoa wa Rukwa
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Luhumuka

Mto Luhumuka ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania. Unatiririka upande wa kusini magharibi katika bonde la Rukwa.

Tanbihi

Mito ya Tanzania
Mto Lumi

Mto Lumi (au Lomi au Luffu) ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania (upande wa kaskazini mashariki) na ya Kenya (upande wa kusini). 

Unatiririka hadi ziwa Jipe.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Kilimanjaro

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mito ya Kenya
Mkoa wa Kilimanjaro
Bahari ya Hindi
Mto Kikuletwa

Mto Kikuletwa ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania (upande wa kaskazini mashariki). 

Unatiririka hadi bwawa la Nyumba ya Mungu. Halafu maji yake yanaelekea Bahari ya Hindi kupitia mto Pangani.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Kilimanjaro
 Orodha ya mito ya mkoa wa Manyara

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Kilimanjaro
Mkoa wa Manyara
Bahari ya Hindi
Mto Gombe (Kigoma)

Mto Gombe ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania, upande wa magharibi (mkoa wa Tabora na mkoa wa Kigoma). 

Unatiririka hadi kuingia katika mto Malagarasi, ambao ni wa pili kwa urefu nchini na hatimaye unamwaga maji yake mengi katika ziwa Tanganyika.

Kutoka huko maji yanachangia mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.

Ndiko inapopatikana Hifadhi ya Taifa ya Gombe.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Tabora
 Orodha ya mito ya mkoa wa Kigoma

Tanbihi

Viungo vya nje	
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Tabora
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mkoa wa Kigoma
Mto Malagarasi

Mto Malagarasi ni mmojawapo kati ya mito mikubwa zaidi ya Tanzania (upande wa magharibi), ukishika nafasi ya pili kwa urefu (km 475), na ya Burundi (mkoa wa Makamba na mkoa wa Rutana). 

Unatiririka hadi ziwa Tanganyika, ukiwa mto unaoliingizia maji mengi zaidi. 

Beseni la Malagarasi lina eneo la kilomita za mraba 130,000 (sq mita 50,000). Chanzo cha mto ni karibu na mpaka wa Burundi na Tanzania. Kilomita 80 za kwanza za mto hufanya mipaka ya kimataifa kati ya Tanzania na Burundi. 

Matawimto kadhaa kutoka kwenye misitu ya Burundi hujiunga nao upande wa kulia. Baada ya kuungana na Mto Lumpungu, Malagarasi huingia Tanzania upande wa mashariki wa Ziwa Tanganyika kilomita 40 kusini mwa Kigoma, karibu na Ilagala. Mto Moyowosi ndio tawimto kuu, pamoja na mto Nikonga. Vyanzo vingine ni Mto Ugalla, Mto Gombe, Mto Ruchugi, Mto Lumpungu na Mto Nguya. 

Maji ya ziwa Tanganyika yanachangia mto Kongo na hatimaye bahari ya Atlantiki.

Mto Malagarasi unavukwa na madaraja kadhaa, pamoja na daraja la Kikwete pale Uvinza.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya Burundi
 Orodha ya mito ya Tanzania
 Mito mirefu ya Afrika
 Orodha ya mito ya mkoa wa Kigoma
 Orodha ya mito ya mkoa wa Makamba
 Orodha ya mito ya mkoa wa Rutana

Tanbihi

Viungo vya nje
Photographs on flickr
 Geonames.org

Mito ya Afrika
Mito ya Tanzania
M
Mkoa wa Makamba
Mkoa wa Rutana
Mkoa wa Kigoma
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mto Moyowosi

Mto Moyowosi ni jina la miwili kati ya mito ya Tanzania magharibi (mkoa wa Geita, mkoa wa Tabora na mkoa wa Kigoma), mmoja ukitokea Burundi (mkoa wa Cankuzo) na kuwa tawimto muhimu zaidi la mto Malagarasi, ulio wa pili nchini kwa urefu (km 475) na ambao unatiririka hadi ziwa Tanganyika, ukiwa mto unaoliingizia maji mengi zaidi. Baadaye, maji mengine yanachangia mto Kongo na hatimaye Bahari ya Atlantiki.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Kigoma
 Orodha ya mito ya mkoa wa Tabora
 Orodha ya mito ya mkoa wa Geita
 Orodha ya mito ya Burundi
 Orodha ya mito ya Tanzania
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

M
Mito ya Tanzania
Mkoa wa Kigoma
Mkoa wa Tabora
Mkoa wa Geita
Ziwa Tanganyika
Mto Kongo
Atlantiki
Mkoa wa Cankuzo
Mto Magamba

Mto Magamba ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania. Unatiririka upande wa kusini magharibi katika bonde la Rukwa.

Tanbihi

Mito ya Tanzania
Mto Lumpungu

Mto Lumpungu ni mmojawapo kati ya mito ya Tanzania (upande wa magharibi), ukiwa tawimto wa mto Malagarasi, wa pili nchini kwa urefu (km 475) ambao unatiririka hadi ziwa Tanganyika, ukiwa mto unaoliingizia maji mengi zaidi.

Tanbihi

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Kigoma
Ziwa Tanganyika
Mto Manonga

Mto Manonga (pia: "Manyonga") ni mto wa mkoa wa Singida (Tanzania ya kati) unaotiririkia ziwa Kitangiri, isipokuwa miezi Juni hadi Novemba ambapo huwa umekauka kabisa.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Singida

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Singida
Najari (kundinyota)

Najari (Sculptor kwa Kilatini na Kiingereza)  ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kusini ya Dunia.

Mahali pake
Najari ni kundinyota dogo karibu na nyota angavu Kinywa cha Hutu (Formalhaut). Linapakana na  Dalu (Aquarius) na  Ketusi (Cetus)  upande wa kaskazini, Tanuri (Fornax) upande wa mashariki,  Zoraki (Phoenix) upande wa kusini na  Hutu Junubi (Piscis Austrinus) upande wa magharibi.

Jina
Najari lilijulikana kwa jina hili kwa miaka mingi kwa mabaharia Waswahili waliotumia nyota kutafuta njia baharini wakati wa usiku.
Jina la Najari linatokana na Kiajemi نجاری najjaari ambalo linamaanisha fundi wa useremala; na hili lilichukuliwa jina la Kilatini la “sculptor” linalomtaja msanii au fundi anayejua kuchonga sanamu.

Najari  ni kati ya makundinyota yaliyobuniwa katika kipindi cha kisasa. Kundinyota hili lilielezwa kwa mara ya kwanza na Mfaransa Nicolas-Louis de Lacaille wakati wa karne ya 18 kwa jina “Atelier du sculpteur “  lililomaanisha “karakana ya mchongaji ». Lacaille alikaa miaka miwili kwenye Rasi ya Tumaini Jema (Afrika Kusini)  akitazama nyota za anga ya kusini ambazo zilianza tu kujulikana na wanaastronomia wa Ulaya wakati ule. Alipima nyota 10,000 akizipanga katika kundinyota na kutunga majina kwa kundinyota mpya 14.  Jina lilitafsiriwa kwa Kilatini na kufupishwa kama "Sculptor" (mchongaji) na kutafsiriwa katika  mashariki kwa jina la mchonga ubao sawa na seremala.
 
Chaguo la jina lilikuwa dalili ya kipindi cha Zama za Mwangaza ambako Lacaille alitumia majina ya teknolojia kwa kutaja nyota, si tena majina ya mitholojia ya kale.

Nyota
Najari ina nyota 53 zinazoweza kuangaliwa kwa macho matupu lakini hazing’ai sana ni dhaifu. Mahali pa ncha ya kusini ya anga iko ndani ya 
Najari lakini tofauti na anga ya kaskazini hakuna nyota inayolingana na mahali pake. 

Nyota angavu zaidi ni Alfa Sculptoris yenye [[mwangaza
unaoonekana]] wa 4.3 ikiwa umbali wa miakanuru 780.

Tanbihi

Marejeo
 Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 75 ff (online hapa kwenye archive.org)
 Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Nicolas-Louis de Lacaille

Nicolas-Louis de Lacaille (tamka nikola lu-i de lakaiy, Rumigny, departement Ardennes, 15 Machi 1713 - Paris, 21 Machi 1762) alikuwa mwanaastronomia wa Ufaransa aliyetunga makundinyota 14 kati ya makundinyota 88 ya kisasa, zote kwenye Nusutufe ya kusini ya Dunia.

Lacaille alisoma theolojia Katoliki lakini baadaye alikazia elimu ya hisabati na astronomia. Mwaka 1746 alikuwa profesa wa hisabati na hapo alishughulika masahihisho ya orodha za nyota.

Mwaka 1750 alisafiri hadi Afrika Kusini na hapo alikaa miaka minne kwenye Rasi ya Tumaini Jema alitaka kutazama hasa Mwezi na sayari za Zuhura na Mirihi. Alipima pia nyota nyingi za anga ya kusini ambazo hazikueleweka kwa wanaastronomia wa Ulaya na hapo aliorodhesha nyota karibu 10,000.

Alipanga majina ya Bayer kwa kundinyota ya Argo na kuigawa baadaye kwa makundinyota tatu mpya za Shetri, Mkuku na Tanga.

waliozaliwa 1713
Waliofariki 1762
Wanaastronomia wa Ufaransa
Chokei wa Japani

Chokei (takriban 1343 – 27 Agosti 1394) alikuwa mfalme mkuu wa 98 (Tenno) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Yutanari, na wazazi wake walikuwa Go-Murakami na Fujiwara Masako. Mwaka wa 1383 alimfuata babake Go-Murakami, na kuwa mfalme hadi kujiuzulu 1383. Aliyemfuata ni Go-Kameyama.

Angalia pia
Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Waliozaliwa 1343
Waliofariki 1394
Watawala wa Japani
Go-Murakami wa Japani

Go-Murakami (takriban 1328 – 29 Machi 1368) alikuwa mfalme mkuu wa 97 (Tenno) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Noriyoshi, na wazazi wake walikuwa Go-Daigo na Renshi. Mwaka wa 1339 alimfuata babake Go-Daigo, na kuwa mfalme hadi kifo chake 1368. Aliyemfuata kama Tenno ni mwana wake Chokei.

Angalia pia
Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Waliozaliwa 1328
Waliofariki 1368
Watawala wa Japani
Akihito wa Japani

Akihito (amezaliwa 23 Desemba 1933) alikuwa mfalme mkuu (Tenno) wa Japani. Alimfuata baba yake, Hirohito, tarehe 7 Januari 1989. 

Bunge la Japani lilibadilisha sheria ili kumruhusu kujiuzulu mwaka 2019 kwa ajili ya uzee na afya yake.

Hatimaye alijiuzulu tarehe 30 Aprili 2019 akiwa mfalme wa kwanza baada ya miaka 200 aliyechukua hatua hiyo. Alifuatwa na mwanawe Naruhito.

Angalia pia
Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Tanbihi

Waliozaliwa 1933
Watu walio hai
Watawala wa Japani
Go-Daigo wa Japani

Go-Daigo (26 Novemba, 1288 – 19 Septemba, 1339) alikuwa mfalme mkuu wa 96 (Tenno) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Takaharu, na alikuwa mwana wa pili wa Go-Uda. Mwaka wa 1318 alimfuata binamu yake Hanazono, na kuwa mfalme hadi kifo chake 1339. Aliyemfuata kama Tenno ni mwana wake Go-Murakami.

Angalia pia
Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Waliozaliwa 1288
Waliofariki 1339
Watawala wa Japani
Hanazono wa Japani

Hanazono (14 Agosti, 1297 – 2 Desemba, 1348) alikuwa mfalme mkuu wa 95 (Tenno) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Tomihito, na alikuwa mwana wa nne wa Fushimi. Mwaka wa 1308 alimfuata binamu yake Go-Nijo, na kuwa mfalme hadi kujiuzulu mwaka 1318. Aliyemfuata kama Tenno ni binamu yake Go-Daigo.

Angalia pia
Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Waliozaliwa 1297
Waliofariki 1348
Watawala wa Japani
Go-Nijo wa Japani

Go-Nijo (9 Machi, 1285 – 10 Septemba, 1308) alikuwa mfalme mkuu wa 94 (Tenno) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Kuniharu, na alikuwa mwana wa kwanza wa Go-Uda. Mwaka wa 1301 alimfuata binamu yake Go-Fushimi, na kuwa mfalme hadi kifo chake 1308. Aliyemfuata kama Tenno ni binamu yake Hanazono.

Angalia pia
Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Waliozaliwa 1285
Waliofariki 1308
Watawala wa Japani
Go-Fushimi wa Japani

Go-Fushimi (5 Aprili, 1288 – 17 Mei, 1336) alikuwa mfalme mkuu wa 93 (Tenno) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Tanehito, na alikuwa mwana wa kwanza wa Tenno Fushimi. Mwaka wa 1298 alimfuata babake, na kuwa mfalme hadi kujiuzulu 1301. Aliyemfuata kama Tenno ni binamu yake Go-Nijo.

Angalia pia
Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Waliozaliwa 1288
Waliofariki 1336
Watawala wa Japani
Fushimi wa Japani

Fushimi (10 Mei, 1265 – 8 Oktoba, 1317) alikuwa mfalme mkuu wa 92 (Tenno) wa Japani. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Hirohito, na alikuwa mwana wa pili wa Go-Fukakusa. Mwaka wa 1287 alimfuata binamu yake Go-Uda, na kuwa mfalme hadi kujiuzulu 1298. Aliyemfuata kama Tenno ni mwana wake Go-Fushimi.

Angalia pia
Orodha ya Wafalme Wakuu wa Japani

Waliozaliwa 1265
Waliofariki 1317
Watawala wa Japani
VETA

Mamlaka ya Elimu na Mafunzo ya Ufundi Stadi The Vocational Education and Training Authority (VETA) ilianzishwa kwa Sheria ya Bunge Namba 1 ya mwaka 1994 ikiwa na jukumu la kuratibu, kusimamia, Kuwezesha, Kukuza na kutoa elimu ya ufundi na mafunzo nchini Tanzania. Historia ya VETA ilianza mwaka 1940 wakati Sheria ya Uanagenzi ilipitishwa kuongoza mafunzo katika sekta hiyo. Mafunzo ya Ufundi ya Sheria ya mwaka 1974, ambayo imara ya Taifa ya Mafunzo ya Ufundi Idara ya nafasi yake kuchukuliwa na Sheria ya Ufundi ya Elimu na Mafunzo ya 1994.

Marejeo

Elimu
Sanaa
Tanzania
ufundi
Mkuu wa mkoa

Mkuu wa Mkoa ni kiongozi mkuu wa serikali katika mkoa. 

Jukumu la kiutawala la Mkuu wa Mkoa ni kuhakikisha kwamba mifumo ya utawala katika wilaya zake inafanya kazi vizuri na kwa ufanisi. 

Kwa Tanzania kiongozi huyo huteuliwa na Rais. Ndiye mwakilishi wa Rais katika Mkoa.

Tanbihi

Siasa
Serikali
Burudani

Burudani (kutoka neno la Kiarabu linalohusiana na "baridi") ni chochote kile kinachoweza kukuburudisha, hasa bada ya kazi nzito iliyokuchosha.

Ni muhimu kujifunza utumiaji bora wa muda katika kukamilisha mafanikio yako.

Tanbihi

Utamaduni
Buni

Buni ni kituo cha teknolojia kinachosaidia watu (hasa vijana) kuhusiana na mambo ya ugunduzi na ujasiriamali wa kiteknolojia kwa kuwajengea watu uwezo, kuwashauri watu na uwezeshaji wa jamii nzima kwa ujumla juu ya mambo yahusuyo teknolojia.Buni ilianzishwa mnamo mwaka 2011 ndani ya Tume ya Taifa ya Sayansi na Teknolojia (COSTECH) nchini Tanzania .

Dhamira ya Buni
Dhamira kuu ya Buni ni kugundua, kulea na kushauri vijana kuhusiana na ugunduzi wa njia za kiteknolojia zinazoweza kutatua matatizo mbalimbali nchini Tanzania.

Marejeo

Elimu ya Tanzania
Hifadhi ya Taifa ya Ghuba ya Jozani Chwaka

Hifadhi ya Taifa ya Ghuba ya Jozani Chwaka, ni Hifadhi ya Taifa ya Tanzania yenye kilomita 502 (yenye mita za mraba 19) iko katika kisiwa cha Zanzibar. Ni Hifadhi pekee ya kitaifa huko Zanzibar.

Mbali nyekundu ya Zanzibar, Procolobus kirkii (idadi ya watu ni takriban 1000) iliyopatikana katika bustani, aina ya misitu ya mvua (tofauti ya rangi nyeusi na nyeupe iliyopatikana katika mikoa mingine ya Afrika), pia inajulikana kama Kirk ya nyekundu Colobus, jina lake baada ya Sir John Kirk (1832-1922), Mkazi wa Uingereza wa Zanzibar ambaye alimletea kwanza tahadhari ya kisayansi. Sasa inachukuliwa kama aina za bunduki za uhifadhi huko Zanzibar, katikati ya miaka ya 1990. 

Aina nyingine za wanyama zilizopatikana katika hifadhi ni tumbili wa Sykes, watoto wa kichaka, aina zaidi ya 50 ya kipepeo na aina 40 za ndege. Mchanga wa Zanzibar wa usiku, ambao una vidole vinne 'juu ya miguu yake ya mbele na tatu nyuma yake, inasemekana kuwa ni aina ya kwanza ya hyrax ambayo imepatikana kwa msitu. Kama sehemu ya mzunguko wa utalii, bustani huvutia 10% ya wageni zaidi ya 100,000 Zanzibar kila mwaka. 

Vivutio vya maisha ya mwitu wa Zanzibar pia hujumuisha dolphins mbali na uvuvi wa bahari ya kina kwa tuna, marlin, na nyangumi.

Marejeo
Majarida ya National Parks of Tanzania

Hifadhi za Taifa za Tanzania
Zanzibar
Gunia

Gunia (kutoka neno la Kihindi) ni mfuko mkubwa unaotengenezwa kwa nyuzi za katani au kwa kitambaa unaotumiwa kutilia vitu kama vile mahindi, mchele, sukari na vitunguu.

Vyombo vya kuwekea vitu
Mchezaji

Mchezaji ni mwanamume au mwanamke anayeshiriki katika mchezo fulani kwa maslahi yake maalumu.

Mfano:
 Mchezaji wa mpira wa miguu
 Mchezaji wa mpira wa mikono
 Mchezaji wa mpira wa kikapu 
Mchezaji wa mpira wa wavu

Picha 

Michezo
Kazi
Uzi

Uzi ni ugwe mwembamba ambao unatokana na pamba, mkonge, sufi, hariri n.k. na unatumika hasa kushonea na kwa ufumaji wa vitambaa.

utamaduni
mavazi
Kaptura

Kaptura ni vazi lililovaliwa na wanaume na wanawake juu ya eneo la nyonga yao, likizunguka kiuno na kugawanyika ili kufikia sehemu ya juu ya miguu, wakati mwingine hupanda magoti lakini si kufunika urefu mzima wa mguu. 

Ni toleo la kufupishwa kwa suruali, ambalo hufunika mguu mzima, ndiyo sababu kwa Kiingereza huitwa "shorts", kwa kufa linafanana na suruali fupi huku tofauti ikiwa kuwa inaanzia kwa kiuno hadi kwa magoti. Suruali ndefu nayo huanzia kwa kiuno hadi miguuni.

Kwa kawaida huvaliwa katika hali ya hewa ya joto au katika mazingira ambapo faraja na mtiririko wa hewa ni muhimu kuliko ulinzi wa miguu.

Katika jamii nyingi za Afrika, vazi hilo ni la wavulana wadogo huku wakubwa wao na wazee wakivaa suruali ndefu. Nchi za Amerika na Uingereza pia zilikuwa na mitindo hiyo ya kuwapa wavulana kaptura (suruali fupi) huku wakipewa suruali ndefu walipokomaa. Haya yalifanyika katika karne ya 18 lakini kwa sasa vazi hili limekuwa la wote.

Suruali fupi hutumika hasa kwa michezo ambapo wanaspoti hulivalia vazi hili maana lawawezesha kucheza bila kuhisi kana kwamba wamebanwa na vazi hili. Hata hivyo kwa wanaofanya kazi katika kampuni, kaptula haifai lakini wafaa uvae suruali ndefu litakalodumu kwa muda mrefu.

Mavazi
Duka

Duka ni mahali ambapo watu wanaweza kwenda kununua vitu wanavyovihitaji au wanavyotaka. Kuna vitu vingi ambavyo watu duniani wanaweza kununua dukani. Wanaweza kwenda dukani kununua chakula, nguo, samani, vitabu na vitu vingine vingi. 

Watu wanaweza pia kwenda kwenye duka la kutengeneza vifaa vilivyoharibika, na wanataka watengenezewe vifaa vyao. Kwa mfano, mtu anaweza kuleta baiskeli iliyoharibika kwenye duka la kutengeneza baiskeli.

Maduka makubwa yanaitwa pia supamaketi.

Maduka yanaweza yakawa makubwa na hata hivyo faida yake ikawa ndogo.

Tanbihi

Maduka
Biashara
Majengo
Ununuzi

Ununuzi (kutoka kitenzi "kununua") kwa maana ya kawaida ni "kwenda dukani" ili kununua kitu chochote kinachohitajika. Huko tunaweza kununua vitu ambavyo vinatunzwa, ingawa tunaweza pia kutazama vitu hivyo bila kuvinunua. Katika mabara au maeneo mengine, inachukuliwa kuwa shughuli muhimu.

Umoja wa Mataifa kuna mashirika ya watu wanaofanya "ununuzi", ambapo husaidia kununua makala sahihi au bidhaa kwa bei nzuri.

Nchi nyingine zilizingatia ununuzi kama tabia ya jamii za kibinadamu, ambako fedha nyingi ziliweza kutumika kwa vitu ambavyo sivyo na wanawake wenye utajiri sana katika ulimwengu wa magharibi. Kwa kweli ununuzi ni kama moja ya shughuli kuu za wanawake katika ulimwengu wa kisasa wa magharibi: karibu na 1/10 ya shughuli za kila siku hufanyika na wanawake wa Marekani, kulingana na watafiti.

Hata hivyo siku hizi ununuzi mkubwa unafanyika mbali na maduka na masoko, watu wakiuziana kampuni nzimanzima.

Uchumi
Biashara
Machonge

Machonge ni meno ambayo yamechongoka na yenye uwezo mkubwa wa kusaga chakula kama nyama na vyakula vingine. 

Wanyama tofauti hutumia meno hayO kwa ajili ya kujilinda, kula na vinginevyo.
Wanyama hao ni kama: mbwa, paka, simba, chui na wengineo.

Faida za machonge
1. husaidia katika mfumo wa chakula.
 2. humsaidia mnyama kujilinda.

Meno
Usafi wa kimwili

Usafi (kutoka neno la Kiarabu) ni hali ya kuwa safi pande zote, kama vile mdomo, mwili kwa jumla, matendo, roho.

Usafi wa kimwili ni kitendo cha kuwa safi kimwili ila si lazima usafi huo uendane na ule wa kiroho, kimatendo, kimaneno. Pamoja na hayo, usafi wa mwili ni muhimu katika kulinda afya.

Afya
Mto Mkulumuzi

Mto Mkulumuzi ni kati ya mito ya mkoa wa Tanga (Tanzania Mashariki). Ni tawimto la mto Pangani ambao maji yake yanaishia katika Bahari Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Tanga

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Tanga
Bahari ya Hindi
Mto Mara

Kwa matumizi tofauti ya jina Mara angalia hapa Mara (maana)

Mto Mara ni mto wa Kenya na Tanzania. Beseni lake ni la km2 13,504, ambazo 65% ziko Kenya na 35% Tanzania. 

Hatimaye unaishia katika Ziwa Viktoria upande wa Tanzania (Mkoa wa Mara).

Tazama pia
 Mito ya Kenya
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Mara
 Mto Mara (Kenya)
 Mto Mara (Tharaka-Nithi)
 Mto Mara Kaskazini
 Mto Mara Kusini
 Mto Mara Mdogo
 Mto Mara wa Kati

Tanbihi

Viungo vya nje 

 gabepalacio.com: Mara River virtual Tour  (requires QuickTime plugin)
 The Mara Triangle The Mara River defines the boundaries of the Mara Triangle in the Masai Mara
 Serengeti Mara River flows from Masai Mara into Serengeti
 Geonames.org

Mito ya Kenya
Mito ya Tanzania
Mito ya Afrika
Ziwa Viktoria
Nile
Mkoa wa Mara
Mto Ruvyironza (Ruvuvu)

Mto Ruvyironza una mwendo wa km 110 na ni tawimto la mto Ruvuvu ambao tena ni tawimto la Mto Kagera. 

Kwa kuwa mto huo unaishia nchini Tanzania katika Ziwa Viktoria ambalo linatokwa na mto Naili, baadhi ya wataalamu wanahesabu urefu wa Naili kuanzia chanzo cha mto Ruvyironza nchini Burundi.

Jina linatokana na Mlima Luvironza, mkubwa kuliko yote ya Burundi, ambapo mto una chanzo chake. Mlima Luvironza una kimo cha mita 2,700 juu ya UB na uko kilomita 45 upande wa mashariki wa Ziwa Tanganyika.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Gitega
 Orodha ya mito ya mkoa wa Karuzi
 Orodha ya mito ya mkoa wa Kagera
 Orodha ya mito ya Burundi
 Orodha ya mito ya Tanzania
 Mito mirefu ya Afrika

Tanbihi 

Mito ya Afrika
Mito ya Tanzania
Mkoa wa Gitega
Mkoa wa Karuzi
Mkoa wa Kagera
R
Ziwa Viktoria
Nile
Mediteranea
Vitamini A

Vitamini A ni aina ya vitamini ambayo hupatikana kwenye baadhi ya matunda na mizizi kwa ajili ya kusaidia uwezo wa macho kuona.
 
Mfano wa mzizi wenye vitamini A ni karoti; mfano wa mboga ni mchicha; mfano wa matunda tajiri katika vitamini A ni chungwa n.k.

Yapo madhara yanayotokana ukosefu au upungufu wa vitamini A; miongoni mwa madhara hayo ni magonjwa kama vile "ukavu macho".

Madhara ya ugonjwa huo ni kama vile:
1. macho kuwasha
2. macho kushindwa kuona ipasavyo hasa usiku.

Afya
Vitamini
Mto Ruvuvu

Mto Ruvuvu (pia Ruvubu au Rurubu) ni mto ambao unaanzia nchini Burundi na kuishia Tanzania ambapo unaungana na mto Nyabarongo kutoka Rwanda kuunda mto Kagera ambao unaishia katika Ziwa Viktoria.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya Burundi
 Orodha ya mito ya Tanzania
 Mito mirefu ya Afrika

R
R
Ziwa Viktoria
R
Nile
Mto Duma

Mto Duma ni tawimto muhimu zaidi la mto Simiyu nchini Tanzania. Kwa njia hiyo maji yake yanachangia ziwa Viktoria, mto Naili na hatimaye Bahari ya Kati.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Mwanza

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Mwanza
Ziwa Viktoria
Nile
Mediteranea
Karoti

Karoti (kutoka neno la Kigiriki "karoton" kupitia Kiingereza "carrot") ni mzizi wa mkaroti (jina la kisayansi: Daucus carota) ulio na wingi wa vitamini A.

Inatumika kama mboga na kama dawa, iwe imepikwa au mbichi.

Marejeo

Viungo vya nje

Connecticut Botanical Society 

Mimea
Tiba
Chakula
DJ Pooh

Mark Jordan (amezaliwa 29 Juni, 1969 mjini Los Angeles, California), anajulikana zaidi kwa jina lake la kisanii kama DJ Pooh ni mtayarishaji wa rekodi za muziki wa hip hop kutoka nchini Marekani,mwigizaji wa sauti, mghani, mwandishi muswaada andishi, mwigizaji na mwongozaji wa filamu. Anafahamika sana kwa uhusika wake kama "Red" katika filamu ya kwanza ya "Friday" ambayo alicheza na Ice Cube. DJ Pooh alishiriki kuandika "Friday" na alisaidia ujenzi wa wahusika katika filamu hiyo. Akiwa kama mkongwe wa kuchanganya madude katika muziki, amewahi kutayarisha albamu wasanii mbalimbali ikiwa ni pamoja na Ice Cube, Del tha Funkee Homosapien, LL Cool J, Yo-Yo, Tha Dogg Pound , King Tee, na wengine kibao. Mwaka wa 1996, DJ Pooh alitoa msaada wa nguvu katika utayarishwaji wa albamu ya pili ya Snoop Dogg, Tha Doggfather. Albmu ilitunukiwa platinamu maradufu.

Diskografia

Filmografia 
Last Friday kama (mwandishi mwenza)
Grow House kama Mwongozaji na Mwandishi
Friday kama Red (mwandishi mwenza)
The Wash kama Slim (Mwongozaji, mtayarishaji na mwandishi)
3 Strikes kama Trick Turner/Taxi Driver (Mwongozaji na mwandishi)
The Boondocks kama Mudpie/Speaker #2/Crowd Member/Laughing Funeral Attendee (sauti tu)
Freaknik: The Musical kama Doela Man (sauti tu)

Marejeo

Viungo vya Nje

DJ Pooh on Myspace

Watu walio hai
Waliozaliwa 1969
Waigizaji filamu wa Marekani
Chris Tucker

Christopher Tucker (amezaliwa 31 Agosti 1971) ni mwigizaji na mchekeshaji kutoka nchini Marekani. Anafahamika zaidi kwa kucheza uhusika wa Smokey kwenye filamu ya Friday na kama Mpelelezi James Carter kwenye mfululizo wa filamu za Rush Hour. Tucker amekuwa mtumbuizaji wa uchekeshaji-wima mara kwa mara kwenye Def Comedy Jam katika miaka ya 1990. Vilevile amepata kuonekana kwenye The Fifth Element ya Luc Besson, Jackie Brown ya Quentin Tarantino, Silver Linings Playbook ya David O. Russell na Money Talks.

Filmografia

Filamu

Televisheni

Video za muziki

Marejeo

Viungo vya Nje

Waliozaliwa 1971
Watu walio hai
Waigizaji filamu wa Marekani
Mto Mligaji

Mto Mligaji unapatikana Tanzania mashariki, ukitenganisha mkoa wa Tanga na mkoa wa Pwani.

Maji yake yanaishia katika Bahari Hindi.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Pwani
 Orodha ya mito ya mkoa wa Tanga

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Tanga
Mkoa wa Pwani
Bahari ya Hindi
Mto Semu

Mto Semu unapatikana katika mkoa wa Shinyanga nchini Tanzania, kilometa 290 kaskazini kwa mji mkuu, Dodoma. 

Ni tawimto pekee wa mto Sibiti unaounganisha ziwa Eyasi na ziwa Kitangiri.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Shinyanga

Tanbihi

Viungo vya nje	
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Shinyanga
Mto Sibiti

Mto Sibiti (pia: Sibili) una urefu wa kilometa 75 ukiunganisha Ziwa Eyasi na Ziwa Kitangiri, ambayo yote mawili yanapatikana kusini kwa Hifadhi ya Serengeti, Tanzania. Ni mpaka kati ya mikoa ya Singida na Simiyu.

Tawimto ni moja, mto Semu, lakini katika beseni hilohilo kuna mito mingine kama ifuatavyo:

 Mto Manonga
 Mto Wembere
 Mto Cheli
 Mto Mpiringa
 Mto Mwaru
 Mto Mhawala
 Mto Nyahua
 Mto Chona
 Mto Kapatu

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Singida
 Orodha ya mito ya mkoa wa Simiyu

Tanbihi

Marejeo
 National Geographic. African Adventure Atlas. Pg 28-31

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Singida
Mkoa wa Simiyu
Mto Nguya

Mto Nguya unapatikana Tanzania magharibi.

Ni tawimto wa mto Malagarasi, mto wa pili nchini kwa urefu ambao unaishia katika ziwa Tanganyika.

Mito ya Tanzania
Ziwa Tanganyika
Mto Ugalla

Mto Ugalla unapatikana Tanzania magharibi jirani na Mpanda, mkoa wa Katavi.

Ni tawimto muhimu wa mto Malagarasi, mto wa pili nchini kwa urefu ambao unaishia katika ziwa Tanganyika.

Kwa jina lake katika mkoa wa Tabora kuna hifadhi ya misitu na mbuga ya akiba. 

Mito ya Tanzania
Ziwa Tanganyika
Mto Wembere

Mto Wembere unapatikana kaskazini mwa Tanzania 4° 10' (4.1667°) kusini kwa ikweta na 34° 11' (34.1833°) mashariki kwa Greenwich, karibu na Issui, Wala na Ntwike, kilometa 280 kutoka mji mkuu, Dodoma. Uko mita 1,045 juu ya usawa wa bahari.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mto Cheli

Mto Cheli ni kati ya mito ya mkoa wa Tabora (Tanzania Magharibi). Ni tawimto la mto Wembere unaotiririkia ziwa Kitangiri.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Tabora

Tanbihi

Viungo vya nje	
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Tabora
Mto Mpiringa

Mto Mpiringa ni mto wa Tanzania kaskazini ambao ni tawimto wa mto Wembere unaotiririkia ziwa Kitangiri.

Mito ya Tanzania
Mto Mwaru

Mto Mwaru ni jina la mito miwili ya mkoa wa Singida (Tanzania ya kati) ambao walau mmojawapo ni tawimto la mto Wembere unaotiririkia ziwa Kitangiri.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Singida

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Singida
Mto Mhawala

Mto Mhawala ni mto wa Tanzania kaskazini ambao ni tawimto wa mto Wembere unaotiririkia ziwa Kitangiri.

Mito ya Tanzania
Mto Nyahua

Mto Nyahua ni kati ya mito ya mkoa wa Tabora (Tanzania Magharibi). Ni tawimto la mto Wembere unaotiririkia ziwa Kitangiri.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Tabora

Tanbihi

Viungo vya nje	
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Tabora
Mto Chona

Mto Chona ni kati ya mito ya mkoa wa Tabora (Tanzania Magharibi). Ni tawimto la mto Wembere unaotiririkia ziwa Kitangiri.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Tabora

Tanbihi

Viungo vya nje	
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Tabora
Mto Kapatu

Mto Kapatu ni mto wa Tanzania ya kati ambao ni tawimto la mto Chona ambao tena ni tawimto la mto Wembere unaotiririkia ziwa Kitangiri.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Mito ya Tanzania