LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kimnong-Mashariki

Kimnong ya Mashariki ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam inayozungumzwa na Wamnong. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kimnong ya Mashariki imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimnong ya Mashariki iko katika kundi la Kibahnariki.

Viungo vya nje
lugha ya Kimnong ya Mashariki kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimnong ya Mashariki 
lugha ya Kimnong ya Mashariki Masharikika Glottolog
lugha ya Kimnong ya Mashariki kwenye Ethnologue

Lugha za Vietnam
Kio'du

Kio'du ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam na Laos inayozungumzwa na Wao'du. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kio'du nchini Vietnam imehesabiwa kuwa watu 300 tu. Pia kuna wasemaji 650 nchini Laos (2005). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kio'du iko katika kundi la Kikhmuiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kio'du kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kio'du
lugha ya Kio'du katika Glottolog
lugha ya Kio'du kwenye Ethnologue

Lugha za Vietnam
Lugha za Laos
Kilotani

Kilotani ni kipimo kinachotaja tani 1,000.

Tani ni kipimo cha SI cha masi.

Mara nyingi hutumiwa kwa kutaja nguvu ya mlipuko wa bomu la nyuklia. Bomu la kwanza la aina hii lililipuka tarehe 16 Julai 1945 karibu na Los Alamos (Marekani likawa jaribio kwa matumizi ya kwanza ya nishati ya nyuklia ya kijeshi yaliyofuata kwenye mashambuluio ya Marekani dhidi ya Japani mjini Hiroshima tarehe 6 Agosti 1945. Bomu la Los Alamos ilikuwa na nguvu ya mlipuko wa tani 20,000 za kilipukaji cha TNT (=kilotani 20), na nguvu ya bomu la Hiroshima lililingana na tani 13,000 za TNT (kilotani 13).

Kuanzia kilotani 1,000 kipimo cha megatani kimekuwa kawaida.

Vipimo vya uzito
Funguvisiwa la Franz Josef

Funguvisiwa la Franz Josef au Nchi ya Franz Josef (au Funguvisiwa/Nchi ya Frants Iosif) ni funguvisiwa upande wa kaskazini wa Novaya Zemlya katika Bahari Aktiki. Ni sehemu ya Urusi na kuhesabiwa kama sehemu ya mkoa wa Arkhangelsk Oblast. Ni kundi la visiwa 191. 

Ni eneo baridi sana. Usafiri wa kuondoka unapatikana kwenye wiki chache cha majirajoto pekee. Sehemu ya karibu zaidi ya Urusi bara ni umbali wa kilomita 750, umbali na Novaya Zemlya ni km 370. 

Sehemu ya kaskazini kabisa ya visiwa iko kwenye umbali wa kilomita 900 pekee kutoka ncha ya kaskazini, kwa hiyo ni karibu pia na Greenland na Kisiwa cha Ellesmere cha Kanada. 

Visiwa hivyo 191 vina eneo kwa jumla la kilomita za mraba 16,134 na vinasambaa katika eneo lenye upana wa kilomita 375 kutoka Mashariki kwenda Magharibi na kilomita 234 kwa kutazama kusini - kaskazini.

Mwaka 2007 kulikuwa na wakazi 9 pekee, wanne wao wako kwenye kituo cha jiografia cha Kisiwa cha Hayes na watu watano wanaoangalia hali ya hewa kwenye kituo cha Nagurskoye kwenye kisiwa cha Alexandra.

Picha

Kujisomea
 Julius Payer: New Lands within the Arctic Circle. Narrative of the Discoveries of the Austrian Ship Tegetthoff in the Years 1872-74 (D. Appleton, New York 1877)
 Fridtjof Nansen: Farthest North. Being the Record of a Voyage of Exploration of the Ship FRAM 1893-96. (Archilbald Constable and Co, Westminster 1897)
 Frederick G. Jackson: A Thousand Days in the Arctic (Harper & Brothers Publishers, New York and London 1899)
 Luigi Amedeo of Savoy: On the Polar Star in the Arctic Sea (Dodd, Mead & Co., New York 1903 and Hutchinson & Co., London 1903)
 Anthony Fiala: Fighting the Polar Ice (Doubleday, Page & Company, New York 1906)
 Gunnar Horn: Franz Josef Land. Natural History, Discovery, Exploration and Hunting (Skrifter om Svalbard og Ishavet No. 29. Oslo 1930)

Viungo vya Nje

Franz-Josef-Land.info 
  Franz-Josef-Land kwa www.oceandots.com 
 Frozen Franz Josef Land. NASA Observatory, Image of the Day, 5. Januar 2012 
 Andreas Umbreit: Ukurasa wa binafsi (Jer.)

Visiwa vya Urusi
Visiwa vya Bahari ya Aktiki
Orodha ya mito ya Urusi

Hii ni orodha ya mito ya Urusi yenye urefu ya km 1.500 au zaidi.

Mito ya Urusi
Orodha za kijiografia
Lena

Lena (Kirusi: Лена) ni mto wa Urusi. Urefu wake ni 4400 km.Iko katika mkoa wa Yakutia na Irkutsk Oblast.

Inaishia kwenye Bahari ya Laptev ambayo ni sehemu ya Bahari Aktiki.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Urusi

Mito ya Urusi
Irtysh

Irtysh (Kirusi: Иртыш, Kikazakhi: Ертіс, Kichina: 额尔齐斯河) ni mto wa Urusi, Kazakhstan na China. Urefu wake ni 4248 km.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Urusi
Mito ya Urusi
Mito ya China
Lesosibirsk

Lesosibirsk (Kirusi: Лесосибирск) ni mji wa Urusi. Ina wakazi 59.903. Iko katika mkoa wa Krasnoyarsk Krai.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Urusi

Miji ya Urusi
Yeniseysk

Yeniseysk (Kirusi: Енисейск) ni mji wa Urusi. Ina wakazi 18.156. Iko katika mkoa wa Krasnoyarsk Krai.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Urusi

Miji ya Urusi
Igarka

Igarka (Kirusi: Игарка) ni mji wa Urusi. Ina wakazi 4.975. Iko katika mkoa wa Krasnoyarsk Krai.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Urusi

Miji ya Urusi
Dudinka

Dudinka (Kirusi: Дудинка) ni mji wa Urusi. Ina wakazi 21.978. Iko katika mkoa wa Krasnoyarsk Krai.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Urusi

Miji ya Urusi
Bahari ya Kara

Bahari ya Kara ni tawi la Bahari ya Aktiki, kaskazini kwa Urusi. Eneo lake la km² 893.400 liko baina ya visiwa vya Novaya Semlya na Severnaya Semlya. 

Bahari ya Kara inapokea maji ya mito mikubwa ya Yenisei na Ob.

Kutokana na tabianchi baridi uso wa bahari hii huganda ukifunikwa na barafu kwa takriban miezi 9 kila mwaka.

Bahari
Aktiki
Bahari ya Laptev

Bahari ya Laptev ni bahari ya pembeni ya Bahari ya Aktiki kaskazini kwa Urusi.
Iko kati ya pwani ya kaskazini ya Siberia, rasi ya Taimyr, Severnaya Zemlya na Visiwa vya Siberia Mpya. Eneo ni la км² 672.000. 

Iko katikati ya Bahari ya Kara kwenye magharibi na Bahari ya Mashariki ya Siberia.

Mto Lena ni mto mkubwa unaoishia hapa katika delta pana.  

Tabianchi ni baridi sana. Kutokana na latitudo karibu na ncha ya kaskazini usiku wa majirabaridi na mchana wa majirajoto hudumu miezi kadhaa. 

Halijoto ya hewa iko chini ya sentigredi 0 kwa miezi 11 kila mwaka. Sehemu kubwa ya mwaka bahari imefunikwa na ngao ya barafu inayoweza kukua hadi unene wa mita 20-25.

Bahari
Aktiki
Kamchatka

Rasi ya Kamchatka (rus. полуо́стров Камча́тка poluostrov Kamchatka) ni rasi kwenye upande wa wa mashariki ya Urusi. Ina urefu wa kilomita 1,250 na eneo la 270,000 km². 

Imeenea katika Bahari Pasifiki ikitenganisha Bahari ya Okhotsk na Pasifiki kubwa.

Volkeno za Kamchatka zimeandikishwa katika orodha ya UNESCO ya urithi wa dunia.

Kiutawala ni sehemu ya mkoa wa Kamchatka Krai mwenye wakazi 322,079. Zaidi ya nusu ya wakazi hawa wanaishi katika miji miwili ya Petropavlovsk-Kamchatsky (waakzi 179,526) na  Yelizovo (38,980).

Marejeo

.

Viungo vya Nje

UNESCO World Heritage Site profile

Jiografia ya Urusi
Rasi
Bahari ya Siberia Mashariki

Bahari ya Mashariki ya Siberia (rus. Восто́чно-Сиби́рское мо́ре vostochno-sibirskoye more) ni bahari ya pembeni ya Bahari ya Aktiki, kaskazini kwa Urusi. Eneo lake ni 944.600 km².

Iko kati ya visiwa vya Siberia Mpya upande wa magharibi na Kisiwa cha Wrangel kwa mashariki upande wa kaskazini ya pwani la Siberia, kati ya Bahari ya Laptev na Bahari ya Chukchi. 

Kati ya tabia zake ni tabianchi baridi sana, maji yenye chumvi kidogo, uhaba wa uoto, wanyama na wakazi wa kibinadamu, uwingi wa barafu inayoyeyuka kwenye miezi ya Agosti – Septemba pekee. 

Wakazi asilia walikuwa makabila ya kienyeji wawindaji, wavuvi na wafugaji wa reindeer. Leo hii walio wengi ni Warusi. Kazi yao inapatikana hasa katika migodi na kama mabaharia. Mji mkubwa ni bandari la Pevek ambayo ni mji kaskazini zaidi ya Urusi bara mwenye wakazi 4,721..

Tanbihi

Bahari
Aktiki
Orodha ya maziwa ya Urusi

Hii ni orodha ya maziwa ya Urusi yenye eneo la kubwa 500 km².

Maziwa ya Urusi
Historia ya Estonia

Historia ya Estonia inahusu eneo la Ulaya ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Estonia. 

Kwa muda mrefu Estonia ilikuwa chini ya Wajerumani, Wadani na Waswidi, halafu sehemu ya Dola la Urusi.

Katika miaka 1918-1940 ilikuwa jamhuri halafu miaka 1940-1991 mwanachama wa Umoja wa Kisovyeti.

Baada ya umoja huo wa majimbo 15 kusambaratika, Estonia ilijitangaza nchi huru.

Estonia imekuwa nchi mwanachama ya Umoja wa Ulaya tangu tarehe 1 Mei 2004.

Estonia
Historia ya Ulaya
Historia ya Latvia

Historia ya Latvia inahusu eneo la Ulaya ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Latvia. 

Kwa muda mrefu Estonia ilikuwa chini ya Wajerumani, Wapolandi na Waswidi, halafu (1710) sehemu ya Dola la Urusi.

Katika miaka 1918-1940 ilikuwa jamhuri huru, halafu miaka 1940-1991 mwanachama wa Umoja wa Kisovyeti.

Baada ya umoja huo wa majimbo 15 kusambaratika, Latvia ilijitangaza tena nchi huru.

Latvia ilijiunga na Umoja wa Ulaya baada ya azimio la Halmashauri Kuu ya Ulaya ya tarehe 13 Desemba 2002 iliyokutana Kopenhagen.

Katika kura ya maoni ya tarehe 20 Septemba 2003 ni 66.9% za Walatvia wote waliokubali azimio hilo.

Latvia iliingia rasmi katika Umoja wa Ulaya tarehe 1 Mei 2004 pamoja na nchi nyingine 9 za Ulaya mashariki. 

Latvia
Historia ya Ulaya
Historia ya Lithuania

Historia ya Lithuania inahusu eneo la Ulaya ambalo wakazi wake leo wanaunda Jamhuri ya Lithuania.

Historia 
Kuanzia karne ya 13 Lithuania ilikuwa nchi huru na imara iliyoteka maeneo mengi; kufikia karne ya 15, ikiwa pamoja na Polandi, ilikuwa kubwa kuliko nchi zote za Ulaya. 

Mwaka 1795 nchi hizo mbili zilifutwa, na Lithuania ikawa sehemu ya Dola la Urusi.

Mwaka 1918, ikawa tena nchi huru, lakini mwaka 1940 Warusi waliiteka tena.

Miaka 1940 - 1990 nchi ilikuwa jamhuri mwanachama wa Umoja wa Kisovyeti.

Baada ya umoja huo wa majimbo 15 kusambaratika, Lithuania ilijitangaza nchi huru.

Lithuania imekuwa nchi mwanachama ya Umoja wa Ulaya tangu tarehe 1 Mei 2004.

Marejeo
 
 Ališauskiene, Milda, and Ingo W. Schröder, eds. Religious Diversity in Post-Soviet Society: Ethnographies of Catholic Hegemony & the New Pluralism in Lithuania (2011)
 Backus III, Oswald P. "The Problem of Feudalism in Lithuania, 1506-1548," Slavic Review (1962) 21#4 pp. 639–659 in JSTOR
 Budreckis, Algirdas M. An introduction to the history of Lithuania (1985)
 Friedrich, Karin, and Barbara M. Pendzich, eds. Citizenship and Identity in a Multinational Commonwealth: Poland-Lithuania in Context, 1550-1772 (2011)
 Gimius, Kestutis K. "The Collectivization of Lithuanian Agriculture, 1944-50," Soviet Studies (1988) 40#3 pp. 460–478.
 Kiaupa, Zigmantas. The History of Lithuania (2005)
 Kirby David G. The Baltic World 1772-1993 (Longman, 1995).
 Kuncevicius, Albinas et al. The History of Lithuania Before 1795 (2000)
 Lane, Thomas. Lithuania: Stepping Westward (2001); 20th century history esp. post 1991 online
 Liekis, Sarunas. 1939: The Year that Changed Everything in Lithuania's History (2009)
 Lieven Anatol. The Baltic Revolution (2nd ed. 1994). against the USSR
 
 Misiunas Romuald J. The Baltic States: Years of Dependence, 1940-1990 (2nd ed. 1993).
 
 
 Stone, Daniel. The Polish–Lithuanian state: 1386–1795 (University of Washington Press, 2001)
 Suziedelis, Saulius. The Sword and the Cross: A History of the Church in Lithuania (1988)
 Thaden Edward C. Russia's Western Borderlands, 1710-1870 (Princeton University Press, 1984).

Historiografia
 Krapauskas, Virgil. "Recent Trends in Lithuanian Historiography" Lituanus (2010) 56#4 pp 5–28.

Historia ya Lituanya
Lituanya
Lithuania
Jaribio

Jaribio ni taratibu zinazofuatwa ili kuthibitisha, kukanusha au kuhalalisha makisio. Majaribio yanatofautiana sana katika malengo na vipimo, lakini kwa kawaida hutegemea na kurudiwa kwa taratibu husika na uchambuzi yakinifu wa matokeo yaliyopatikana.

Mtoto anaweza kufanya majaribio ya msingi ili kuelewa uzito, lakini kundi la wanasayansi wanaweza kuchukua miaka mingi kufanya uchunguzi kuongeza uelewa wao kuhusu jambo fulani.

Sayansi
Hans van der Pluijm

Hans Van der Pluijm (amezaliwa tarehe 4 Machi, 1949 mjini Amsterdam nchini Uholanzi) ni meneja wa klabu ya Singida Big Stars]] inayoshiriki Ligi kuu ya Vodacom Tanzania bara.

Waliozaliwa 1949
Watu walio hai
Watu wa Uholanzi
Nadir Haroub Ali

Nadir Haroub Ali (alizaliwa Michenzani, Tanzania, tarehe 10 Februari 1982) ni mchezaji wa zamani wa  kandanda aliichezea klabu ya Yanga Sc. Nafasi aliyocheza ni beki wa kati pia ni nahodha wa timu hiyo huku mchezaji huyu wanamfananisha na beki wa zamani wa Italia Fabio Cannavaro.

Katika timu ya taifa
Nadir Haroub Ali ameichezea timu ya taifa ya Tanzania na kucheza  mechi 55 na kufunga magoli manne mpaka mwaka 2016 Machi akaamua kustaafu soka la timu ya Taifa kutokana na kutolewa unahodha wa timu ya Taifa.

Kucheza soka la nje
Kuanzia tarehe 13 Agosti 2009 Nadir Haroub alipelekwa kwa mkopo katika klabu ya nchini Kanada, Vancouver Whitecaps.

Waliozaliwa 1982
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Tanzania
Kilahu

Kilahu ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Uchina, Myanmar, Laos, Vietnam na Uthai inayozungumzwa na Walahu. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kilahu imehesabiwa kuwa watu 280,000 nchini Uchina. Pia kuna wasemaji 200,000 nchini Myanmar (2012), 32,000 nchini Uthai (2001), 8700 nchini Laos (1995) na 9650 nchini Vietnam (2009). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kilahu iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kilahu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kilahu 
lugha ya Kilahu katika Glottolog
lugha ya Kilahu kwenye Ethnologue

Lugha za China
Lugha za Uthai
Lugha za Myanmar
Lugha za Vietnam
Lugha za Laos
Kiphula

Kiphula ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Vietnam na Uchina inayozungumzwa na Waphula. Mwaka wa 2008 idadi ya wasemaji wa Kiphula nchini Vietnam imehesabiwa kuwa watu 5000.Pia kuna wasemaji 5000 nchini Uchina (2011). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiphula iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kiphula kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiphula
lugha ya Kiphula katika Glottolog
lugha ya Kiphula kwenye Ethnologue

Lugha za Vietnam
Lugha za China
Kisila

Kisila ni lugha ya Kisino-Tibeti nchini Vietnam na Laos inayozungumzwa na Wasila. Mwaka wa 1995 idadi ya wasemaji wa Kisila imehesabiwa kuwa watu 1770 nchini Uchina. Pia kuna wasemaji 710 nchini Vietnam (2009). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kisila iko katika kundi la Kingwi.

Viungo vya nje
lugha ya Kisila kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisila
lugha ya Kisila katika Glottolog
lugha ya Kisila kwenye Ethnologue

Lugha za Vietnam
Lugha za Laos
Kimaleng

Kimaleng (pia Kipakatan) ni lugha ya Kiaustro-Asiatiki nchini Vietnam na Laos inayozungumzwa na Wamaleng. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kimaleng nchini Laos imehesabiwa kuwa watu 500. Pia kuna wasemaji 300 nchini Vietnam (1996). Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kimaleng iko katika kundi la Kichut.

Viungo vya nje
lugha ya Kimaleng kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kimaleng 
lugha ya Kimaleng katika Glottolog
lugha ya Kimaleng kwenye Ethnologue

Lugha za Vietnam
Lugha za Laos
Donald Ndombo Ngoma

Donald Ndombo Ngoma (amezaliwa Zimbabwe 4 Februari 1989) ni mchezaji wa kandanda katika klabu ya Azam F.C. inayoshiriki ligi kuu ya Tanzania bara.

Donald Ndombo Ngoma anacheza nafasi ya mshambuliaji.

Waliozaliwa 1989
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Zimbabwe
Deo Munishi

Deogratius Munishi (alizaliwa tarehe 16 Agosti 1990 katika jiji la Mwanza) ni mchezaji wa mpira wa miguu  anayecheza nafasi ya golikipa katika timu inayoshiriki ligi kuu ya Tanzania ambayo ni Simba Sports Club.

Timu alizowahi kuchezea

Simba S.C.-2009-2011

Azam F.C.-2011-2013

Yanga Sc-2013-

Waliozaliwa 1990
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Tanzania
Hidrografia

Hidrografia (ing.hydrography) ni tawi la jiografia linalohusika upimaji wa magimba ya maji duniani kama vile bahari, maziwa na mito na tabia zao . Neno hidrografia latokana na maneno ya Kigiriki ὕδωρ (hidor), "maji" na γράφω (grafō), "andika".

Kusudi muhimu ya kukusanya elimu hii ni usalama wa usafiri wa baharini na shughuli nyingine zinazohusika bahari na magimba ya maji mengine ya kimataifa kama matumizi ya kiuchumi, kijeshi, usalama, utafiti wa kisayansi na hifadhi ya mazingira. 

Shirika na taasisi mbalimbali  za hidrografia zinakusanya data na kutoa ramani zimazoonyesha kina cha maji na njia za usafiri kwa maji kwa jumla kwa kusaidia usalama wa meli. 

Habari hii zilikusanywa tangu kale na kuoneshwa kwenye ramani zenye ilani kuhusu maeneo ambako kina cha maji kilikuwa kidogo na kudokeza kuwepo kwa miamba chini ya maji au mikondo katika maji zinazoweza kuhatarisha vyombo vya usafiri. Zamani habari hizi zilitunzwa mara nyingi kama siri kwa kusudi la kupata faida dhidi ya wafanyabiashara wengine au mataifa mengine.

Tangu kuongezeka kwa usafiri kwa maji pamoja na vyombo vya usafiri wakati wa karne ya 19 habari hizi zimesanifishwa zaidi na zaidi na kutolewa kwa umma kwa njia ya ramani zilizochapishwa.

Kuna taasisi nyingi za kitaifa zinazoshirikiana katika Shirika la Kimataifa la Hidrografia.

Marejeo

Viungo vya Nje
International Hydrographic organisation - Shirika la Kimataifa la Hidrolojia 
 International Federation of Hydrographic Societies - Shirikisho la Kimataifa la Mashirika ya Hidrografia
 The Hydrographic Society of America 
 Australasian Hydrographic Society

Jiografia
Bahari
Shirika la Kimataifa la Hidrografia

Shirika la Kimataifa la Hidrografia (ing. International Hydrographic Organization - IHO) ni taasisi ya kimataifa inayolenga kuunganisha juhudi za kitaifa katika fani ya hidrografia kwa kusudi la kuboresha hasa usalama wa usafiri kwa maji.

Shirika hili lilianzishwa mwaka 1921 na mataifa 19 kwa jina la "International Hydrographic Bureau" (Ofisi ya Kimataifa ya Hidrolojia). Makao makuu yamepelekwa Monaco. Tangu 1970 iko jina la sasa.

Shirika la IHO linasimamia upimaji wa bahari, maziwa na mito yanayotumiwa kwa usafiri wa kimataifa na usanifishaji wa ramani zinazoonyesha kimo cha maji, vizuizi au hatari kwa usafiri kwa maji. 

Shirika linatambuliwa na Umoja wa Mataifa kama mshauri mkuu katika mambo yote ya hidrografia. 

Mwaka 2006 kulikuwa na mataifa 74 wanachama. Wawakilishi hukutana kila baada ya miaka mitano huko Monaco.

Viungo vya Nje 
 International Association of Marine Aids to Navigation and Lighthouse Authorities
 International Hydrographic Organization
 Hydrographic Blogspot 

Jiografia
Mashirika ya kimataifa
Rasi Agulhas

Rasi Agulhas (ing. Cape Agulhas) ni mahali pa kusini zaidi pa bara la Afrika. Iko karibu na mji wa Agulhas katika Afrika Kusini. Iko karibu pia na Rasi ya Tumaini Jema iliyo maarufu zaidi. 

Ni mpaka kati ya maji za Atlantiki na Bahari Hindi na mstari unaoelekea kusini kutoka hapa umekubaliwa na Shirika la Kimataifa la Hidrografia kuwa mpaka kati ya bahari hizi mbili.

Viungo vya Nje 
 Agulhas National Park 
 Cape Agulhas
 Travel to Cape Agulhas
 

Jiografia ya Afrika Kusini
Rasi
Kilomita ya ujazo

Kilomita ya ujazo (kifupi km³) ni kipimo cha mjao chenye urefu, upana na kimo cha kilomita moja. Ni kiwango katika vipimo sanifu vya kimataifa.  

Kilomita moja ya ujazo inalingana na bilioni moja mita za ujazo. 

1 km³ = 109 m³ = 1 000 000 000 m³

Kwa mfano mjao wa bahari hutajwa kwa kipimo hiki. Bahari zote za dunia huhesabiwa kuwa na kiasi cha 1,385,990,800 km³ za maji.

Vipimo vya mjao
Historia Kuu ya Afrika

Historia Kuu ya Afrika (kwa Kiingereza w: General History of Africa (GHA)) ni mradi wa UNESCO ulioanzishwa tangu mwaka 1964. 

Shabaha ya mradi ni kusahihisha “maelezo mapotovu yaliyokuwa yakieleza umaskini na ushenzi katika bara hili” kwa “kufanya uchunguzi mwafaka wa habari usiokuwa na upendeleo” . Uliona Historia ya Afrika “imeharibiwa mno kutokana na kutokujua na ubinafsi wa watu walioiandika”  .

Awamu ya kwanza hadi mwaka 1999 ilikuwa kuandika na kutoa vitabu 8 kuhusu Historia Kuu ya Afrika. 

Awamu ya pili tangu mwaka 2009 inalenga kuandaa muhtasari wa historia na vitabu pamoja na misaada kwa walimu wa shule.

Vitabu vya Historia Kuu ya Afrika

Vitabu vinane vilivyotolewa vimeandikwa na wataalamu mbalimbali kutoka Afrika na nje yake na kutolewa kwa lugha mbalimbali, zikiwa pamoja na Kiswahili. Vimetolewa mara mbili kama juzuu kamili na juzuu lililofupishwa.

Vyote vinane vya juzuu lililofupishwa vinapatikana kwa njia ya intaneti kwenye tovuti ya UNESCO. Hapa tunonyesha nakala za Kiswahili; viungo kwa nakala za Kiingereza zinapatikana kwenye makala pacha ya Kiingereza.
 
Kitabu cha kwanza: Mbinu na Historia ya awali Mhariri mkuu Joseph Ki-Zerbo, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, Kihausa, Kiswahili na Kifulfulde

Kitabu cha Pili: Staarabu za Kale za AfrikaMhariri mkuu  G. Mokhtar, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, Kihausa, Kiswahili na Kifulfulde

Kitabu cha Tatu:  Afrika kutoka Karne ya Saba hadi Kumi na Moja Wahariri wakuu  M.M. El Fasi na I. Hrbek, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, na Kiswahili

Kitabu cha Nne: Afrika kutoka Karne ya Kumi na Mbili hadi Kumi na SitaMhariri mkuu D.T. Niane, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, na Kiswahili

Kitabu cha Tano: Afrika kuanzia Karne ya Kumi na Sita hadi Kumi na Nane Mhariri mkuu B.A. Ogot, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, na Kiswahili

Kitabu cha Sita: Afrika kwenye Karne ya Kumi na Tisa hadi miaka ya 1880 Mhariri mkuu J.F.A. Ajayi  online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, na Kiswahili

Kitabu cha Saba: Afrika chini ya Utawala wa Wakoloni 1880-1935 Mhariri mkuu A.A. Boahen, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, na Kiswahili

Kitabu cha Nane: Afrika tangu 1935  Wahariri wakuu A.A. Mazrui and C. Wondji, online kwa  Kiingereza, Kiarabu, Kireno, na Kiswahili

Tanbihi

Historia ya Afrika
UNESCO
Vitabu
Kwakifua

Kwakifua ni jina la moja ya kata za Wilaya ya Muheza, nchini Tanzania yenye Postikodi namba 21412. Kulingana na sensa ya mwaka 2012, kata hii inakadiriwa kuwa na wakazi 3084..

Kata hii inaundwa na vijiji vitatu, ambavyo ni Ngarani, Mpakani na Kwakifua kilichotoa jina la kata.

Kata hii imepakana na kata za Kilulu, Kwafungo na Bwembwera.

Shughuli za uchumi 
Wakazi wa hii kata ni Wabondei kwa kabila na walio wengi ni wakulima kama shughuli kuu ya uchumi.

Marejeo

Mkoa wa Tanga
Wilaya ya Muheza
Michoro ya miambani

Michoro ya miambani (ing. rock art) ni jina kwa michoro ya aina mbalimbali iliyofanywa na wanadamu kwenye uso wa miamba asilia. Ni aina ya sanaa inayoweza kuwa na umri mkubwa sana.

Wataalamu wa akiolojia hutofautisha kati ya
Petroglifi (ing. petroglyph) – zinazotokana na kukata nyufa kwenye uso wa mwamba 
Piktografi (ing. pictograph) – zinazotokana na kutumia rangi juu ya mwamba, hasa kwenye michoro ya mapango.

Michoro ya aina hii hupatikana katika mabara yote na nchi nyingi. Mfano mashuhuri ni Michoro ya Kondoa nchini Tanzania.

Inapatikana kwenye uso wa mwamba unaosimama kama ukuta ama kwenye mtelemko mkali wa mlima au ndani ya mapango.

Picha

Marejeo

Kujisomea 
Malotki, Ekkehart and Weaver, Donald E. Jr., 2002, Stone Chisel and Yucca Brush: Colorao Plateau Rock Art, Kiva Publishing Inc., Walnut, CA, ISBN 1-885772-27-0 (cloth). For the "general public", this book has well over 200 color prints with commentary on each site where the photos were taken; the organization begins with the earliest art and goes to modern times.

Rohn, Arthur H. and Freguson, William M, 2006, Puebloan ruins of the Southwest, University of New Mexico Press, Albuquerque, NM, ISBN 0-8263-3970-0 (pbk, : alk. paper). Adjunct to the primary discussion of the ruins, contains color prints of rock art at the sites, plus interpretations.

Schaafsma, Polly, 1980, Indian Rock Art of the Southwest, School of American Research, Sana Fe, University of New Mexico press, Albuquerque, NM, ISBN 0-8263-0913-5. Scholarly text with 349 references, 32 color plates, 283 black and white "Figures", 11 Maps, and 2 Tables.

Viungo vya Nje 
 Ekaterina, Devlet. 2001. Rock Art and the material culture of Siberian and central Asian shamanism. In The Archaeology of Shamanism. 43-54. 01/04/2007. 
 Rock Art studies  - A Bibliographic database at the Bancroft Library containing over 10,000 citations to the world's rock art literature.
 The website of Rock Art Foundation - Native American Rock Art 
 Trust for African Rock Art 
 British Rock Art Collection 
 ARARA American Rock Art Research Association.
 Rupestre.net A rock art site, mainly devoted to Valcamonica and Alpine Rock Art.
 EuroPreArt The database of European Prehistoric Art.
 Art and Archaeology of the Dampier Archipelago 
 Bradshaw Foundation Supports dissemination of information on rock art, migration, and the study of artistic man around the world.
Rock Art in South Africa http://rockart.wits.ac.za/origins/ 
 UNESCO World Heritage: Rock Shelters of Bhimbetka

Sanaa
Historia ya kale
Akiolojia
Amani (Muheza)

Amani	ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao	5,553		Msimbo wa posta ni 	21428

Marejeo

Wilaya ya Muheza
Mkoa wa Tanga
Genge

Genge	ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania yenye Postikodi namba 21402. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao	6,521		Msimbo wa posta ni 	21402

Marejeo

  

Wilaya ya Muheza
Mkoa wa Tanga
Kwemkabala

Kwemkabala	ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao	6,672		Msimbo wa posta ni 	21404

Marejeo

  

Wilaya ya Muheza
Mkoa wa Tanga
Mbomole

Mbomole	ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao	5,663		Msimbo wa posta ni 	21431

Marejeo

  

Wilaya ya Muheza
Mkoa wa Tanga
Mhamba

Mhamba	ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao	3,391		Msimbo wa posta ni 	21423

Marejeo

  

Wilaya ya Muheza
Mkoa wa Tanga
Mlingano (Muheza)

Kwa matumizi tofauti ya jina hilo tazama Mlingano (Lushoto)

Mlingano ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao	5,326		Msimbo wa posta ni 	21416

Marejeo

  

Wilaya ya Muheza
Mkoa wa Tanga
Mpapayu

Mpapayu	ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania yenye Postikodi namba 21409. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao	3,225		Msimbo wa posta ni 	21409

Marejeo

  

Wilaya ya Muheza
Mkoa wa Tanga
Pande Darajani

Pande Darajani	ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao	3,681		Msimbo wa posta ni 	21415

Marejeo

  

Wilaya ya Muheza
Mkoa wa Tanga
Tanganyika (Muheza)

Kwa maana tofauti ya jina hili tazama Tanganyika (maana)

Tanganyika	ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania yenye Postikodi namba 21406. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao	3,580		Msimbo wa posta ni 	21406

Marejeo

  

Wilaya ya Muheza
Mkoa wa Tanga
Tongwe

Kwa matumizi tofauti ya jina hilo angalia Tongwe (Tanganyika)

Tongwe	ni kata ya Wilaya ya Muheza katika Mkoa wa Tanga, Tanzania. Kwa mujibu wa sensa iliyofanyika mwaka wa 2012, kata ilikuwa na wakazi wapatao	7,478		Msimbo wa posta ni 	21426

Marejeo

  

Wilaya ya Muheza
Mkoa wa Tanga
Songo Mnara

Songo Mnara (pia: Songa Mnara, Songa Manara) ni kisiwa katika funguvisiwa la Kilwa, upande wa kusini mwa Kilwa Kisiwani. Kiutawala ni sehemu ya kata ya Pande Mikoma kwenye Wilaya ya Kilwa, Tanzania.

Upande wa mashariki wa kisiwa kuna maghofu ya mji wa kale wa Songo Mnara. Maghofu hayo yamekubaliwa pamoja na yale ya Kilwa Kisiwani katika orodha ya urithi wa dunia wa UNESCO.

Katika karne za 13 - 16 ilikuwa mji muhimu wa biashara ya Bahari Hindi kama inavyojulikana kutokana na mabaki ya bidhaa yaliyopatikana huko. Mabaki ya dhahabu, fedha, lulu, marashi, vyombo vya Uajemi na kauri za China yalipatikana na kuonyesha upana wa biashara ya wenyeji.

Wataalamu wa akiolojia walitambua misikiti 6, makaburi 4, nyanja 3 na nyumba zaidi ya 20. Ujenzi ulikuwa wa matumbawe na simiti. 

Haijulikani ni nini iliyosababisha kuanguka kwa mji huo lakini kuna dalili za kuwa mwisho wa mji hulingana takriban na wakati wa kufika kwa Wareno katika Afrika ya Mashariki, hivyo kuna watalaamu wanaohisi mvurugo uliosababishwa na kufika kwa Wareno ulileta pia anguko la Songo Mnara.

Tazama pia
 Orodha ya visiwa vya Tanzania
 Orodha ya Urithi wa Dunia katika Afrika

Picha

Tanbihi

Viungo vya nje
Ruins of Kilwa Kisiwani and Ruins of Songo Mnara, maelezo kwenye tovuti ya UNESCO]
Archaeology Magazine article on Songo Mnara
Geonames.org

Miji ya Tanzania
Mkoa wa Lindi
Waswahili
Visiwa vya Tanzania
Visiwa vya Bahari ya Hindi
Mahali pa Urithi wa Dunia katika Tanzania
Mbinu

Mbinu ni hatua zinazofuatwa ili kufanya hadi kukamilisha kazi, jukumu au tendo fulani.

Ubunifu, yaani uwezo wa kubuni, umestawi sana katika binadamu na kumfanya asichoke kutafuta majibu mapya kwa maswali yanayomkera, na njia mpya za kutatua matatizo yake.

Pamoja na hayo, baadhi ya watu wana sifa ya pekee katika uwezo huo hata wakachangia zaidi maendeleo, k.mf. ya teknolojia.

Kwa kawaida mbinu iliyothibitisha ufanisi wake inaigwa na watu wengine.

Sayansi
Falsafa
Teknolojia
Yatima

Yatima (kwa Kiingereza orphan, kutoka Kigiriki ορφανός, orfanós) ni mtoto aliyefiwa au kutelekezwa moja kwa moja na wazazi wake wote. Kwa kawaida mtoto aliyewapoteza wazazi wake wote wawili anaitwa yatima.  

Watu wazima pia wanaweza kuitwa mayatima. Ingawaje, watu waliofikia utu uzima kabla wazazi wao hawajafariki kwa kawaida hawaitwi hivyo. 

Kwa ujumla hili ni neno ambalo hutumika kuelezea watoto ambao wazazi wao walifariki kabla ya wao kufikia umri wa kujitegemea.

Hali ya yatima
Watoto yatima mara nyingi huishi katika ukoo wa wazazi, katika nyumba ya yatima au kwa walezi. Katika nchi maskini pasipo mfumo mzuri wa nyumba za yatima kuna idadi kubwa ya mayatima wanaopaswa kuishi kwa kuombaomba au kutafuta riziki kwa kufanya kazi duni na hatari.

Kuasiliwa
Kama yatima anaasiliwa na walezi anakuwa mtoto wao kisheria ingawa hali hii inaweza kuwa tofauti kulingana na sheria za nchi mbalimbali; hasa nchi nyingi za Kiislamu hazikubali mfumo wa kuasili kamili ila tu mfumo wa "kafala" ambayo ni aina ya ulezi ambapo mtoto anayepokelewa kisheria haitazamiwi kama mwanaukoo.

Katika dini
Vitabu mbalimbali vya dini, vikiwemo vile vya Biblia na Kurani
, vinasema sana kuhusu watoto yatima ili kutetea haki zao na kuhimiza huruma kwao. Muhammad mwenyewe alikuwa yatima.

Takwimu 

Mayatima si wengi katika nchi zilizoendelea, lakini ni wengi katika nchi zinazoendelea au zenye vita.

Tanbihi

Marejeo
 Bullen, John. "Orphans, Idiots, Lunatics, and Historians: Recent Approaches to the History of Child Welfare in Canada," Histoire Sociale: Social History, May 1985, Vol. 18 Issue 35, pp 133–145
Harrington, Joel F. "The Unwanted Child: The Fate of Foundlings, Orphans   and Juvenile Criminals in Early Modern Germany (2009)
 Keating, Janie. A Child for Keeps: The History of Adoption in England, 1918-45 (2009)
Miller, Timothy S. The Orphans of Byzantium: Child Welfare in the Christian Empire (2009)
 Safley, Thomas Max. Children of the Laboring Poor: Expectation and Experience Among the Orphans of Early Modem Augsburg (2006)
 Sen, Satadru. "The orphaned colony: Orphanage, child and authority in British India," Indian Economic and Social History Review, Oct-Dec 2007, Vol. 44 Issue 4, pp 463-488
 Terpstra, Nicholas. Abandoned Children of the Italian Renaissance: Orphan Care in Florence and Bologna (2005)

External links

Elimu jamii
Familia
Miji bora

Miji bora duniani inatathminiwa kutokana na mazingira yake na maisha ya wakazi wake. Bila shaka vinaweza vikatumika vigezo tofauti pia.

Vienna 
Ni mji mkuu wa Austria; utafiti wa kimataifa umegundua kuwa ni eneo lililo bora zaidi kuishi kuliko mengine duniani kutokana na
sifa mbalimbali, zikiwemo kiwango kidogo cha uhalifu na watu kuishi maisha bora na ya ustawi.

Zurich 
Ni mji ulioshika nafasi ya pili kuishi duniani. Ni mji wa biashara wa Uswisi; unakadiriwa kuwa na wakazi 400,000. Mji huo upo kwenye kona ya ziwa Zunchi.

Auckland 
Ni mji unaoshika nafasi ya tatu. Upo katika fungukisiwa cha New Zealand, kusini mwa dunia. Una bandari kubwa na mpangilio mzuri wa barabara za juu na chini.

Munich 
Ni makao makuu ya mkoa wa Bayer nchini Ujerumani na ni mji wa tatu kwa ukubwa kwenye taifa hilo. Ujerumani umeuimarisha mji huu kuwa wa kiutamaduni na teknolojia.

Vancouver 
Ni mji uliopo Canada. Umeshika nafasi ya tano katika kumi bora. Ni mji wenye bandari na mandhari nzuri.

Dusseldorf 
Ni mji wa pili kwa ukubwa nchini Ujerumani. Umeshika nafasi ya sita duniani: ni makao makuu ya jimbo la North Rhine-Westphalia

Frankfurt 
Ni mji mwingine wa Ujerumani ambao umeshika nafasi ya 7. Upo mbali na wakazi wake kwa kuwa na maisha mazuri inaeleza kuwa unatoa elimu bora.

Geneva
Ni mji mkuu wa Uswisi; umeshika nafasi ya 8. Ni mji ambao una benki ambazo mataifa mengi duniani yamehifadhi fedha zao na ni makao makuu ya pili ya UN ambayo inahusika na machapisho mbalimbali.

Copenhagen 
Ni mji mkuu wa Denmark ambao unashika nafasi ya 9. Ni mji unaosifika kwa kuwa na watu wanaoheshimu usawa wa kijinsia na mvuto wa ubunifu wa ujuzi wa majengo ya kitamaduni.

Sydney
Ni mji wa Australia ulioshika nafasi ya 10; ni mji wenye vivutio vingi kama vile ufukwe, mipango mizuri ya ujenzi na bandari, daraja kubwa la kwenda angani, pia limekuwa kivutio cha utalii.

Miji
Orodha
Mjoho kaki

Mjoho kaki ni mti mkubwa kiasi ambao huzaa matunda yenye rangi ya machungwa. Majoho yana ukubwa wa chenza hadi chungwa. Mti huu ni miongoni mwa miti iliyopandwa tangu zamani sana. Asili yake ni katika Uchina.

Picha

Mdambi na jamaa
Lualaba (mto)

Lualaba ni tawimto kubwa la Mto Kongo yaani inabeba maji mengi kuliko matawimto mengine. Inawezekana pia kusema ni jina la mto Kongo juu ya Maporomoko ya Boyoma karibu na mji wa Lubumbashi. 

Lualaba ni mto uliopo mashariki mwa Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo. Urefu wa mwendo wake ni kilomita 1,800. Vyanzo vyake viko katika sehemu za Katanga karibu na Zambia.

Tawimto lake refu zaidi ni mto Chambeshi unaoanza nchini Zambia.

Mito ya Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Tawimito ya Kongo
mto Kongo
Logi

Logi (kwa Kiingereza logarithm) ni namna tofauti ya kuandika namba kipeo (kwa Kiingereza exponent) katika fani ya hisabati.

Kimsingi kazi ya logi ni kujibu swali: 
"Idadi gani ya namba fulani tunahitaji kuizidisha ili kufikia namba nyingine?"

Mfano:
Swali: Tunahitaji kuzidisha mara ngapi namba "2" ili tufikie 8?
Jibu: 2 x 2 x 2 = 8;  kwa hiyo tunazidisha "2" tatu za kufikia 8.
Kwa hiyo logi ni 3.

Namna ya kuiandika
Badala ya kuandika kwa kirefu "idadi ya 2 zinazohitaji kuzidishwa ili kupata 8 ni 3" tunatumia fomula log2(8) = 3

Kwa hiyo hizi mbili ni sawa:
      ↔      (log)28 = 3

Humo tunatumia namba tatu
 kitako au namba tunayozidisha (katika mfano ni "2")
 logi au idadi ya namba ya kitako inayotumiwa katika kuzidisha (katika mfano hapa juu mara "3", na hii ni logi hapa)
 namba tunayotafuta (katika mfano ni "8")

Mifano mingine:
Mfano a) log5(625) ni nini?
Swali letu ni: Tunahitaji kuzidisha "5" mara ngapi ili tupate 625?
5 × 5 × 5 × 5 = 625, hivyo tunahitaji 5 nne. 
Jibu: log5(625) = 4

Mfano b): log2(64) ni nini?
Swali letu ni: Tunahitaji kuzidisha "2" mara ngapi ili tupate 64?
2 × 2 × 2 × 2 × 2 × 2 = 64, hivyo tunahitaji 2 sita
Jibu: log2(64) = 6

Logi na namba kipeo
Logi zina uhusiano wa karibu na namba kipeo. 
Tukiandika 

kitako  2 3 namba kipeo  
tunamaanisha 23 = 2 × 2 × 2 = 8.
  	
Yaani 2 inatumiwa mara 3 katika kuzidisha ili tupate 8.

Logi inatuambia namba kipeo ni ipi. Katika mfano hapo juu "kitako" ni 2 na "namba kipeo" ni 3.

Hivyo logi inajibu swali: tunahitaji namba kipeo gani kwa namba moja kuwa namba nyingine?

Hapo inaonekana ya kwamba fomula za logi na namba kipeo ni njia mbili za kutaja jambo lilelile, ila tu kwa mtazamo kutoka upande tofauti:

 = 

log()=

Viungo vya nje
Introduction to Logarithms, kwenye tovuti ya mathisfun.com
A REVIEW OF LOGARITHMS

hisabati
Mjoho

Mijoho ni miti mikubwa kiasi ya jenasi Diospyros katika familia Ebenaceae. Matunda yake huitwa majoho. 

Spishi kadhaa hupandwa ili kuvuna majoho, lakini spishi nyingi sana hukua misituni katika kanda za tropiki na nusutropiki. Nyingine hukatwa ili kutumia ubao wao mzuri (abunusi), nyingine hutumiwa kwa kuvuna majoho, nyingine tena hazitumiki. 

Spishi nyingi hutishika na kutoweka kwa sababu zinakatwa sana au kwa sababu mazingira yao yanaharibiwa.

Spishi za Afrika
 Diospyros abyssinica, Mdaa-mwitu, Mtitu au Mjoho Kaskazi
 Diospyros amaniensis, Mjoho wa Amani
 Diospyros blancoi, Mjoho Hindi
 Diospyros boutoniana, Mjoho Majani-makubwa
 Diospyros bussei, Mku au Mjoho wa Busse
 Diospyros capricornuta, Mjoho wa Pwani
 Diospyros chamaethamnus, Mjoho-mchanga
 Diospyros consanguinea, Mlalasungura
 Diospyros crassiflora, Mjoho Magharibi
 Diospyros dichrophylla, Mjoho Sumu
 Diospyros feliciana, Mjoho wa Gini
 Diospyros greenwayi, Mjoho wa Greenway
 Diospyros kaki, Mjoho Kaki
 Diospyros katendei, Mjoho wa Katende
 Diospyros leucomelas, Mjoho wa Morisi
 Diospyros lycioides, Mjoho Buluu
 Diospyros magogoana, Mjoho wa Rondo
 Diospyros melanida, Mjoho Mweupe
 Diospyros mespiliformis, Mjoho Mpweke, Mpweke, Mgiriti, Mgombe, Mngombe au Mkea-kiindi
 Diospyros nodosa, Mjoho Sepali-kubwa
 Diospyros occulta, Mjoho wa Magombera
 Diospyros pterocalyx, Mjoho Sepali-mabawa
 Diospyros revaughanii, Mjoho wa Revaughani
 Diospyros seychellarum, Mjoho wa Shelisheli
 Diospyros shimbaensis, Mjoho wa Shimba
 Diospyros squarrosa, Mhambarashi au Mpweke
 Diospyros tessellaria, Mjoho Mweusi
 Diospyros usambarensis, Mdaa
 Diospyros wajirensis, Mjoho wa Wajir
 Diospyros whyteana, Mjoho Kusi

Picha

Mdambi na jamaa
Chanjo ya kipindupindu

Chanjo ya kipindupindu ni chanjo madhubuti katika kuzuia kipindupindu. Zinatenda vizuri 85% muda wa miezi sita wa kwanza na 50-60% muda wa mwaka wa kwanza.  

Uponaji wake unapungua hadi kasoro 50% baada ya muda wa miaka miwili. Endapo asilimia kubwa ya idadi ya watu wa nchi moja imepata kinga madhubuti maslahi kutoka kwa kinga kuwepo kwa walio wengi, pengine yanatokea miongoni mwa wale wasio na kinga madhubuti. Shirika la Afya Duniani linapendekeza matumizi yao pamoja na mkusanyo wa namna za tiba nyingine kwa wale wenye hatari kubwa ya kuambukizwa. Dozi mbili au tatu ya aina ya kumezwa kwa kawaida zinapendekezwa.  Aina ya kudungwa sindano inapatikana maeneo mengine ya dunia bali upatikanaji wake si sawa na ile ya kumezwa.

Usalama
Aina zote mbili za chanjo za kumezwa hazina hatari, ni salama.  Maumivu yasiyo makali ya fumbatio au kuharisha huenda yatatokea.  Ni salama kwa akina mama waja wazito pamoa na wenye upungufu wa kingamwili.  

Zimesajiliwa kutumika katika nchi zaidi ya 60. Zinatumika katika nchi ambako maradhi hutokea kwa wingi na bei ni nafuu.

Jamii na utamaduni     
Chanjo za kwanza zilizotumiwa dhidi ya kipindupindu ziliundwa katika enzi za mwisho za 1880. Zilikuwa za kwanza kutumiwa katika maeneo mengi ya dunia ambazo zilitengenezwa katika maabara.  

Chanjo za kumezwa zilitumiwa kwa mara ya kwanza katika enzi za 1990. Ipo kwenye Orodha ya Dawa Muhimu ya Shirika la Afya Duniani, dawa muhimu sana katika mfumo wa afya.

Bei ya kinga dhidi ya kipindupindu iko kati ya dola za Marekani 0.1 na 4.0

Marejeo

Chanjo
Maradhi ya kuambukiza
Tawimto

Tawimto (kwa Kiingereza: tributary) ni mto unaoishia katika mto mwingine ambao kwa kawaida ni mkubwa zaidi.

Kwa kawaida maji ya eneo fulani hutiririka chini na kuwa vijito na mito hadi kuishia katika mto mkuu unaobeba maji yote hadi baharini, ziwa kubwa, madimbwi au wakati mwingine katika sehemu ya jangwa yanapopotea. Mto unaofikia mwisho hutazamwa kuwa mto mkuu wa beseni, na mingine yote ni matawimto yake, ama moja kwa moja au kupitia tawimto lingine.

Wataalamu wakiorodhesha mito yote ya beseni la mto fulani hutumia hasa taratibu mbili tofauti za kuorodhesha mito hii:
hesabu kutoka chanzo cha mto mkuu kuelekea mdomo
hesabu kutoka mdomo wa mto mkuu 

Matawimto huorodheshwa kuwa ya kushoto au kulia. Hapo msimamo daima hufuata mwelekeo wa maji kutoka chanzo kwenda mdomoni. Kwa mfano pala ambako mto Ruvuma ni mpaka kati ya Tanzania na Msumbiji ukielekea Bahari Hindi, mito yote inayoingia Ruvuma kutoka upande wa Msumbiji ni matawimto ya kulia, mito yote inayoingia kutoka upande wa Tanzania ni matawimto ya kushoto.

Marejeo

Mito
Mizani

Mizani ni chombo kinachotumika kupimia uzito.

Namna zake zimebadilika sana katika historia, hadi kufikia mizani ya kieletroniki inayotumika sana leo.

Mizani inatumika pia kama alama ya haki, kwa kuwa hiyo inadai uamuzi utokane na tathmini makini ya mambo yote. 

Fizikia
Teknolojia
Anjela wa Msalaba

Anjela wa Msalaba (jina la awaliː María de los Ángeles Guerrero y González, Sevilia, Hispania, 30 Januari 1846 - Sevilia 2 Machi 1932) alikuwa sista mwanzilishi wa shirika la Masista wa Msalaba ambalo ndani ya Kanisa Katoliki linahudumia mafukara na wagonjwa waliosahaulika kabisa. 

Hakukubali kabisa kujipendelea kuliko hao akiwaita mabwana wake na kuwatumikia kabisa.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 5 Novemba 1982 na mtakatifu tarehe 4 Mei 2003.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe ya kifo chake.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa 1846
Waliofariki 1932
Mabikira
Wafransisko
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Hispania
Mapatano ya Laterano

Mapatano ya Laterano kati ya Ufalme wa Italia na Ukulu mtakatifu yanaitwa hivyo kwa sababu yalisainiwa katika jumba la Laterano tarehe 11 Februari 1929.

Lengo lake lilikuwa kumaliza suala la Roma lililovuruga Italia tangu mwaka 1870, nchi hiyo ilipoteka mji huo uliotawaliwa na Mapapa kwa karne nyingi. 

Kwa mapatano hayo, Papa alikubali mji ubaki mikononi mwa Ufalme, isipokuwa mtaa wa Vatikano na majengo mengine machache. Ndivyo ilivyoundwa na kukubalika kimataifa nchi huru ya Mji wa Vatikani iliyomwezesha Papa kuwa huru katika kuongoza Kanisa Katoliki duniani kote.

Mapatano hayo yaliheshimika hata baada ya serikali ya Ufashisti kuanguka, Italia kugeuka Jamhuri na katiba mpya kutungwa. Tena hiyo ilijumlisha mapatano hayo ndani yake.

Tanbihi

Marejeo
 Latourette, Kenneth Scott. Christianity In a Revolutionary Age A History of Christianity in the 19th and 20th Century: Vol 4 The 20th Century In Europe (1961) pp 32–35, 153, 156, 371
 
 
 Pollard, John F. (2005). The Vatican and Italian Fascism, 1929-32. A Study in Conflict. Cambridge University Press. ISBN 978-0521023665. 
 Pollard, Jonh F. (2014). The Papacy in the Age of Totalitarianism, 1914-1958. Oxford University Press. ISBN 9780199208562.

Viungo vya nje
 Text of the Lateran Treaty and other laws and decrees related to Vatican City State 
 Text in the original language of the Lateran Pacts, including the financial convention and the concordat

Historia ya Italia
Historia ya Ukristo
Vatikani
Roma
Kanisa Katoliki
Dini nchini Eritrea

Dini nchini Eritrea hasa ni Dini za Abrahamu. Tangu Mei 2002, serikali ya Eritrea imetambua rasmi Kanisa la Kiorthodoksi la Eritrea (Tewahedo), Kanisa Katoliki la Eritrea, Kanisa la Kiinjili la Kilutheri na Uislamu tu.  

Imani na madhehebu mengine yote yanatakiwa kufuata mchakato wa usajili; lakini yale ambayo yanajulikana kama ni madhehebu ya kawaida na yapo duniani, basi hayana haja ya kujisajili. 

Miongoni mwa mambo mengine ni pamoja na muundo wa serikali kutaka kuwasilisha nyaraka binafsi za wanachama wa kikundi cha dini ili waruhusiwe kuabudu.

Marejeo

Dini nchi kwa nchi
Dini nchini Eritrea
Moscow City

Moscow City (kwa Kirusi: Московский международный деловой центр «Москва-Сити»‎), ni mradi wa kiuchumi katika jiji la Moscow nchini Urusi. 

Kwenye eneo la takriban hektari 60 lililopo kwenze ukingo wa kushoto la mto Moskva, takriban kilomita 4-5 kutoka uwanja mwekundu na Kremlin, kuna maghorofa 6 yenye urefu wa mita 300 au zaidi, kati yao  maghorofa makubwa ya Ulaya. Pamoja na majengo mengine mradi huu unalenga kuunganisha maeneo ya ofisi, makazi na burudani kwa watu 250,000 – 300,000.

Urusi
Moscow
Uislamu nchini Gabon

Uislamu nchini Gabon unategemea hasa wahamiaji kutoka nchi nyingineː unakadiriwa kuwa asilimia 12 ya idadi ya wakazi wote wa Gabon ni waumini wa Kiislamu, ambao kati yao asilimia 80 hadi 90 ni wageni.

Uislamu, Kanisa Katoliki, na madhehebu ya Uprotestanti yanaendesha shule za msingi na sekondari nchini Gabon. Shule hizi zinahitaji kujisajili kwa Wizara ya Elimu, ambapo hutozwa ili zifikie viwango vinavyohitajika kutoa huduma kama shule za umma. Serikali haichangii wala kutoa ruzuku kwa shule za binafsi, haijalishi ni ya kilimwengu au ya kidini.

Tanbihi

Dini nchini Gabon
Uislamu nchi kwa nchi
Bwawa la Malebo

Bwawa la Malebo (far. Pool Malebo, majina mengine Malebo Pool, zamani Stanley Pool,  pia Ziwa Ngobila au Ziwa Nkunda) ni sehemu ya mwendo wa mto Kongo ambako mto unapanuka sana kwa urefu wa kilomita 35 ukifikia upana wa kilomita 23.

Jina
Jina la Malebo latokana na jina la kienyeji "lilebo (uwingi malebo)" kwa miti ya aina mchapa (Borassus flabellifer) inayopatikana kwa wingi hapo.

Jina la zamani Stanley Pool latokana na Henry Morton Stanley aliyefika hapa mwaka 1877 akaanzisha kituo cha Léopoldville , kitangulizi cha mji wa Kinshasa.

Jiografia
Miji mikuu ya Kinshasa na Brazzaville iko kando la bwawa hili ikitazamana.

Sehemu ya mto Kongo inayopitika kwa meli ndogo za mtoni kwenda hadi Mbandaka, Kisangani na Bangui inaanza hapa. Chini ya bwawa kuna maporomoko ya Livingstone  yanayozuia usafiri kwa maji hadi bahari.

Marejeo

Viungo vya Nje 

 Joint Operations Graphic (Air) 1:250,000, Ramani SB-33-3

Mto Kongo
Chambeshi (mto)

Chambeshi (pia Chambezi) ni tawimto kubwa la mto Lualaba na ilhali chanzo chake ni chanzo cha mbali kati ya matawimto ya beseni la Kongo kinatazamwa pia kama chanzo cha mto Kongo wenyewe.

Chanzo hicho kipo nchini Zambia karibu na Ziwa Tanganyika kwenye kimo cha mita 1,760 juu ya UB.

Tazama pia
 Orodha ya mito ya Zambia
 Mito mirefu ya Afrika

Marejeo

Viungo vya Nje 
 Chambeshi River Floods  at NASA Earth Observatory

Mito ya Zambia
C
Atlantiki
Uislamu nchini Gambia

Uislamu ni dini yenye wafuasi wengi nchini Gambia, ikiwa na asilimia 95.3 za idadi ya wakazi wote wa nchi hiyo. Sehemu kubwa ya Waislamu wa Gambia ni wa dhehebu la Sunni wanaofuata mwongozo wa Maliki, wenye athira pia ya Usufi. Vilevile kuna nyendo za Wahmadiyya.

Uislamu nchini humo unasifika kwa kushirikiana na makundi mengine ya dini. Baadhi ya makundi hayo ni pamoja na Kanisa Katoliki, Uprotestanti na  Dini asilia za Kiafrika.

Tazama pia
Dini nchini Gambia

Marejeo

Uislamu kwa nchi
 
Dini nchini Gambia