LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Ua

Maua ni majani ya pekee kwenye sehemu za uzazi wa mimea. Mara nyingi kwa nje huwa na rangi za kuvutia na kwa sababu hii maua yanapendwa pia na wanadamu kama mapambo. Katika lugha ya kila siku neno "ua/maua" linataja pia mmea wote wenye maua.

Petali 
Majani ya nje au petali yanayoonekana vizuri pamoja na rangi yake huitwa petali. Huwa na rangi mbalimbali ili kuvuta wadudu wanaochavusha ua na hivyo kuusaidia mmea kuzaa. Yanaviringisha na kukinga viungo vya uzazi ndani yake.

Viungo vya uzazi 
Viungo hivi kimsingi ni vya aina mbili: 
 stameni ni sehemu za kiume
 pistili ni sehemu za kike

Stameni 
Stameni huwa na pande mbili:
 Filamenti ni kama shina ya stameni. Juu yake kuna
 Chavulio chenye mbelewele ambazo ni seli za kuzaa za kiume.

Pistili 
Pistili au sehemu ya kike huwa na sehemu tatu:
 Stigma ni uso wa kunata juu wa pistili; kazi yake ni kushika mbelewele
 Staili inashika stigma na kupitisha mbelewele ndani yake
 Ovari ina chembekike ndani yake. Chembekike ni kama yai la mnyama; ikitunganishwa na mbelewele, mbegu hujitokeza.

Pistili zimeundwa kwa kapeli moja au kadhaa ambazo ni aina za majani maalumu yanayobeba ovari.

Ovari na mbegu 
Baada ya utungishaji ua hukauka na mbegu inakua ndani ya ovari. Kwa mimea kadhaa ovari inaendelea kuwa tunda linalotunza mbegu ndani yake; kusudi la tunda ni kuvuta wanyama wanaokula tunda na kusambaza mbegu kwa njia hii.

Jinsia 
Mimea mingi huunganisha sehemu za kike na za kiume ndani ya ua moja; mfano ni ua la waridi. Kuna pia mimea yenye maua ambayo ni ama ya kike au ya kiume, kwa mfano maua ya mtango au mboga.

Viungo vya nje 

 Picha za maua
 Picha za sikukuu za maua duniani

 
Uzazi
Chui milia

Chui milia (pia: babara kutoka Kiarabu: babar; jina la kisayansi: Panthera tigris; kwa Kiingereza: tiger) ni  mnyama mkubwa mlanyama wa familia ya Felidae katika ngeli ya mamalia, kwa hiyo chui milia hufanana na paka mkubwa.

Chui milia wanaishi katika Asia katika pembetatu kati ya Uhindi, Siberia ya kusini na Indonesia. Mazingira wanayoendelea ni misitu. Siku hizi idadi ya chui milia imepungua sana kutokana na upotevu wa maeneo na kuwindwa. 

Chakula chao ni nyama inayopatikana kwa kuwinda wanyama wengine. Kama wanyama wengi wanaofanana na paka, chui milia hupendelea kuwinda peke yake. Kila mmoja ana eneo lake analoweka alama za mkojo na kulitetea dhidi ya chui milia wengine.

Ukubwa wa wanyama hao hutofautiana kutokana na maeneo yao na nususpishi zao. Wale wa Sumatra ni wadogo, wakiwa na urefu wa mwili (pamoja na kichwa bila mkia) sentimita 140 pekee na uzito wa kg 120. Mkubwa zaidi ni chui milia wa Siberia mwenye urefu unaopita mita 2 na uzito wa kilogramu 150 (jike) hadi 250 (dume). Aina ya Siberia ni kubwa kushinda simba wa Afrika.
 
Jike anazaa watoto 2-3 na kuwatunza kwa miaka 2 - 3. Baadaye wanapaswa kujitafutia eneo lao. Kwa umri wa miaka 3-4 anaweza kuzaa na kufikia umri wa miaka 20 - 25.

Viungo vya nje 

 Redio China: Habari za chui milia huko China (sw)

Paka na jamaa
Ng'ombe

Kwa kundinyota inayoweza kuitwa Ng'ombe angalia hapa Tauri (kundinyota)

Ng'ombe (zamani pia bakari) ni wanyama wakubwa wanaokula nyasi. Ni wanyama wanaofugwa kwa wingi sana kwa ajili ya nyama, maziwa, ngozi au pia kwa kuvuta plau au gari la kukokotwa. 

Kibiolojia ni wanyama wa jenasi Bos. “Ng'ombe-kaya” ni aina zifugwazo za “ng'ombe-mwitu” (Bos primigenius). 

Kwa asili kuna aina mbili za ng'ombe-kaya: ng'ombe wa Ulaya na ng'ombe wa Uhindi ambazo ni nususpishi za B. primigenius (B. p. taurus na B. p. indicus mtawalia, ingawa mara nyingi nususpishi hizo zinaainishwa kama spishi za B. taurus na B. indicus). Zinatoka kwa nususpishi za zamani B. p. primigenius na B. p. namadicus. 

Siku hizi ni vigumu kufahamu nususpishi za ng'ombe, kwa sababu takriban aina zote za ng'ombe ni chotara sasa. 

Ng'ombe hula nyasi na hutembea kwa kwato. Ng'ombe waliofugwa na binadamu walitokana na ng'ombe-mwitu ili kujipatia nyama na maziwa. Katika nchi nyingi hutumiwa pia kama mnyama wa mizigo anayevuta plau au magari.

Wataalamu huamini ya kwamba aina zote za ng'ombe zina asili katika Mashariki ya Kati mnamo milenia ya 9 KK ambako watu waliwahi kuwafuga na kutoka hapa ufugaji ng'ombe ulisambaa kote duniani.

Ng'ombe wanapatikana kote duniani na kuna aina kwa kila namna ya hali ya hewa. Wengine huishi katika milima baridi ya Uskoti na Skandinavia, wengine katika joto la Afrika au Australia. 

Wanacheua chakula chao na huwa na tumbo lenye vyumba vinne. Baada ya kula nyasi mara ya kwanza wanairudisha kutoka chumba cha kwanza cha tumbo na kuitafuna tena. Kwa njia hii wanapata lishe nyingi kutoka nyasi.

Nususpishi
 Bos primigenius, Ng'ombe
 †Bos p. africanus, Ng'ombe-mwitu wa Afrika – imekwisha sasa
 Bos p. indicus, Ng'ombe wa Uhindi (Zebu)
 †Bos p. namadicus, Ng'ombe-mwitu wa Uhindi – imekwisha sasa
 †Bos p. primigenius, Ng'ombe-mwitu – imekwisha sasa
 Bos p. taurus, Ng'ombe wa Ulaya (Cattle)

Picha

Viungo vya Nje 

 Cattle Breeds website - Oklahoma State University
 Ufugaji na magonjwa ya Ng'ombe - Sekta ya Mifugo Tanzania
 PBS Nature: Holy Cow (about cows in general)

Ng'ombe na jamaa
Wanyama wa Biblia
William McKinley

William McKinley (29 Januari 1843 – 14 Septemba 1901) alikuwa Rais wa 25 wa Marekani kuanzia mwaka wa 1897 hadi 1901. Kaimu Rais wake alikuwa Garret Hobart (1897-1899), na Theodore Roosevelt (tangu 1901) aliyemfuata kama Rais, McKinley alifariki wakati wa awamu yake ya pili.

Tazamia pia 
 Orodha ya Marais wa Marekani

Waliozaliwa 1843
Waliofariki 1901
Marais wa Marekani
William Howard Taft

William Howard Taft (15 Septemba 1857 – 8 Machi 1930) alikuwa Rais wa 27 wa Marekani kuanzia mwaka wa 1909 hadi 1913. Kaimu Rais wake alikuwa James S. Sherman (hadi 1912 tu).

Tazamia pia 
 Orodha ya Marais wa Marekani

Waliozaliwa 1857
Waliofariki 1930
Marais wa Marekani
Warren G. Harding

Warren Gamaliel Harding (2 Novemba 1865 – 2 Agosti 1923) alikuwa Rais wa 29 wa Marekani kuanzia mwaka wa 1921 hadi 1923. Kaimu Rais wake alikuwa Calvin Coolidge aliyemfuata kama Rais, Harding alipofariki wakati wa awamo yake.

Tazamia pia 
 Orodha ya Marais wa Marekani

Waliozaliwa 1865
Waliofariki 1923
Marais wa Marekani
Herbert Hoover

Herbert Hoover (10 Agosti 1874 – 20 Oktoba 1964) alikuwa Rais wa 31 wa Marekani kuanzia mwaka wa 1929 hadi 1933. Kaimu Rais wake alikuwa Charles Curtis.

Tazamia pia 
 Orodha ya Marais wa Marekani

Waliozaliwa 1874
Waliofariki 1964
Marais wa Marekani
Franklin D. Roosevelt

Franklin Delano Roosevelt (30 Januari 1882 – 12 Aprili 1945) alikuwa Rais wa 32 wa Marekani kuanzia mwaka wa 1933 hadi 1945. Kaimu Rais wake alikuwa John N. Garner (1933-41), halafu Henry A. Wallace (1941-45), na hatimaye Harry S. Truman aliyemfuata kama Rais, Roosevelt alipofariki katika awamo yake ya nne.

Tazamia pia 
 Orodha ya Marais wa Marekani

Waliozaliwa 1882
Waliofariki 1945
Marais wa Marekani
Harry S. Truman

Harry S. Truman (8 Mei 1884 – 26 Desemba 1972) alikuwa Rais wa 33 wa Marekani kuanzia mwaka wa 1945 hadi 1953. Kaimu Rais wake alikuwa Alben Barkley (1949-53).

Tazamia pia 
 Orodha ya Marais wa Marekani

Waliozaliwa 1884
Waliofariki 1972
Marais wa Marekani
Missouri
Lyndon B. Johnson

Lyndon Baines Johnson (27 Agosti 1908 – 22 Januari 1973) alikuwa Rais wa 36 wa Marekani kuanzia mwaka wa 1963 hadi 1969. Kaimu Rais wake alikuwa Hubert H. Humphrey (1965-69).

Tazamia pia 
 Orodha ya Marais wa Marekani

Waliozaliwa 1908
Waliofariki 1973
Marais wa Marekani
Texas
Richard Nixon

Richard Milhous Nixon (9 Januari 1913 – 22 Aprili 1994) alikuwa Rais wa 37 wa Marekani kuanzia mwaka wa 1969 hadi 1974. Kaimu Rais wake alikuwa kwanza Spiro Agnew (1969-73), na halafu Gerald Ford aliyemfuata kama Rais, Nixon alipojiuzulu madarakani.Nixon alikuwa ni rahisi pekee wa Marekani ambaye ali ng'atuka na aliye wahi kuchaguliwa mara mbili kwenye nafasi za Uraisi na Umakamo rais.

Tazamia pia 
 Orodha ya Marais wa Marekani

Waliozaliwa 1913
Waliofariki 1994
Marais wa Marekani
California
Gerald Ford

Gerald Rudolph Ford, Jr (14 Julai 1913 – 26 Desemba 2006) alikuwa Rais wa 38 wa Marekani kuanzia mwaka wa 1974 hadi 1977. Kaimu Rais wake alikuwa Nelson Rockefeller.

Tazamia pia 
 Orodha ya Marais wa Marekani

Waliozaliwa 1913
Waliofariki 2006
Marais wa Marekani
Michigan
Jimmy Carter

James Earl Carter, Jr (amezaliwa 1 Oktoba 1924) alikuwa Rais wa 39 wa Marekani kuanzia mwaka wa 1977 hadi 1981. Kaimu Rais wake alikuwa Walter Mondale.

Tazamia pia 
 Orodha ya Marais wa Marekani

Waliozaliwa 1924
Watu walio hai
Marais wa Marekani
Georgia (jimbo)
Ronald Reagan

Ronald Wilson Reagan (6 Februari 1911 – 5 Juni 2004) alikuwa Rais wa 40 wa Marekani kuanzia mwaka wa 1981 hadi 1989. Kaimu Rais wake alikuwa George H. Bush.

Tazamia pia 
 Orodha ya Marais wa Marekani

Waliozaliwa 1911
Waliofariki 2004
Marais wa Marekani
Illinois
California
George H. Bush

George Herbert Walker Bush ( 12 Juni 1924 - 30 Novemba 2018) alikuwa Rais wa 41 wa Marekani kuanzia mwaka wa 1989 hadi 1993. Kaimu Rais wake alikuwa Dan Quayle.

Akijulikana kama George Bush aliwahi kuwa mbunge, balozi wa Marekani, mkuu wa mamlaka ya upelelezi CIA na makamu wa rais Ronald Reagan. Alikuwa mwanasiasa wa Chama cha Jamhuri cha Marekani (Republican).   

Kipindi cha urais wa Bush kiliona kuporomoka kwa ukomunisti katika Urusi na Ulaya ya Mashariki na mwisho wa vita baridi. Alitafuta maelewano na viongozi wa Urusi na kukubali maungano ya Ujerumani. Alituma jeshi la Marekani kwenye uvamizi wa Panama mwaka 1989 uliompindua dikteta Manuel Noriega na kwenye vita dhidi ya Irak iliyowahi kushambulia Kuwait.

Mwana wake George Walker aliingia pia katika siasa akaendelea kuwa rais wa 43 wa Marekani.

Tazamia pia 
 Orodha ya Marais wa Marekani

Waliozaliwa 1924
Waliofariki 2018
Marais wa Marekani
Bill Clinton

William Jefferson Clinton (alizaliwa tar. 19 Agosti 1946), anafahamika zaidi kama Bill Clinton, alikuwa rais wa 42 wa Marekani. Alianza kutumikia taifa la Marekani kuanzia mwaka wa 1993 hadi 2001. Alipochaguliwa kuwa rais, alikuwa na umri wa mika 46. Mpinzani wake mkubwa alikuwa mzee George H. W. Bush na Bw. Bob Dole.

Clinton alikuwa rais wa kwanza kutoka kizazi cha Baby Boom na alikuwa rais wa tatu kijana kutumikia taifa la Marekani. Clinton anatokea chama cha Kidemokrasia. Wasaidizi wa Clinton wanasema ya kwamba rais huyo alisaidia kuinua uchumi wa Marekani katika miaka ya 1990. Wakati urais wake, kulikuwa na mijadala mikali kati yake na chama chake cha Wana-Demokrasia  dhidi ya wanasiasa wa  chama cha Republicans. Kabla ya kuwa rais, Clinton alikuwa gavana wa jimbo la Arkansas kuanzia mwaka 1979 hadi 1981, na vilevile mwaka 1983 hadi 1993 .

Mnamo mwaka 1994, wakati wa kipindi cha kwanza cha uraisi wa Clinton, Bunge la Marekani, lilikuwa linamilikiwa na Wana-Republican. Hata hivyo, Clinton aliendelea kumshinda mmoja wa wagombea Urais kutoka chama cha Republicans Bw. Bob Dole, katika uchaguzi uliofanyika mwaka wa 1996 .

Rais Clinton alishtakiwa na Seneti ya Marekani mnamo mwezi Disemba 1998 kwa kashfa za kusema uwongo mbele ya mahakama kuhusu mahusiano ya kimapenzi na Bi. Monica Lewinsky.

Kashfa hii ilimshushia hadhi yake kidogo.Hata hivyo alikuwa rais aliyekubaliwa na raia wengi hadi mwisho wa kipindi chake. Alipoacha ikulu bajeti ya nchi ilikuwa na ziada ya pesa kwa mara kwanza tangu miaka ya 40.

Bill, amemwoa Seneta Hillary Clinton na kwa sasa wanaishi mjini New York.

Tazamia pia 
 Orodha ya Marais wa Marekani

Viungo vya Nje 
 Photos of Bill Clinton's actions to bring peace to the Middle East.
 Bill Clinton's White House biography 

Marais wa Marekani
Arkansas
Münster

Münster ni mji mkuu wa kihistoria wa Westphalia na kwa sasa unamilikiwa na jimbo la Rhine Kaskazini-Westfalia, Ujerumani. Mji una wakazi wapatao 270,000, pia mji una uwanja wa ndege na chuo kikuu. Mji wa Münster ulikuwa mji wenye nguvu sana wakati ule wa Zama za Kati na Zama za Mwamko. Amani ya Westphalia ilisainiwa hapa mjini Münster.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Ujerumani

Viungo vya Nje 

Miji ya Rhine Kaskazini-Westfalia
Rhine Kaskazini-Westfalia

Rhine Kaskazini-Westfalia (kwa Kijerumani: Nordrhein-Westfalen, NRW) ni moja kati ya majimbo makubwa ya shirikisho la Ujerumani. Lipo magharibi mwa Ujerumani na idadi ya wakazi ni takriban 18,033,000 waishio katika Jimbo hili: ndilo linaloongoza nchini kwa idadi ya watu. 

Mji wake mkuu ni Düsseldorf, lakini mji mkubwa ni Köln (Cologne).

Wilaya za Rhine Kaskazini-Westfalia 
Rhine Kaskazini - Westfalia imegawanyika katika sehemu tano (mikoa ya kiserikali):
 Arnsberg
 Cologne
 Detmold
 Düsseldorf
 Münster

Historia ya Rhine Kaskazini-Westfalia 
Jimbo jinsi lilivyo lilianzishwa 1946/1947 na Waingereza walipotawala sehemu ya Ujerumani baada ya vita kuu ya pili ya dunia. Serikali ya kijeshi ya Kiingereza kwa Ujerumani iliunganisha 1946 mikoa miwili ya Prussia kuwa jimbo jipya baada ya kufutwa kwa Prussia yenyewe iliyowahi kuwa jimbo kubwa kabisa katika Ujerumani. Mikoa hiyo ya Kiprussia ya awali ilikuwa Westfalia na sehemu ya kaskazini ya mkoa wa Rhine. Washindi wa vita kuu waliwahi kugawa mkoa wa Rhine na kaskazini iliwekwa chini ya Uingereza lakini kusini chini ya utawala wa Ufaransa. Maungano ya Westfalia na Rhine-Kaskazini yalipanuliwa 1947 kwa kuingiza mle jimbo la awali la Lippe. Jimbo jipya kilichokuwa kiumbe cha Waingereza kilikuwa kati ya majimbo 10 yaliyoanzisha mwaka 1949 Shirikisho la Jamhuri ya Ujerumani. 

 1807-1813 — Westphalia ni ufalme.
 1817 — Westphalia imekuwa mkoa wa Prussia.
 1824 — Jülich, Kleve, Berg and Niederrhein imeungana na Mkoa wa Rhine.
 1919 — Ubelgiji imeichukua Eupen na Malmedy.
 1946 — Mkoa wa Rhine, Westphalia na Lippe-Detmold imeungana na kuwa North Rhine-Westphalia.

Miji ya Rhine Kaskazini-Westfalia

Viungo vya nje 

 Nordrhein-Westfalen    

Rhine Kaskazini-Westfalia
Majimbo ya Ujerumani
Mto Rhine
Nyuki

Nyuki ni wadudu wa kundi bila tabaka Anthophila katika familia ya juu Apoidea ya oda Hymenoptera wenye mabawa manne angavu na mwiba nyuma ya mwili wao. Hukusanya mbelewele na mbochi ya maua kama chakula chao. 

Spishi inayojulikana hasa ni nyuki-asali (Apis mellifera) ambaye hufugwa kila mahali duniani. Kuna spishi zaidi ya 20,000 zinazojumlishwa na biolojia kati ya nyuki lakini ni wale wa jenasi Apis wanaotengeneza asali inayovunwa kwa matumizi ya binadamu.

Umbo la nyuki 
Mwili una pande tatu jinsi ilivyo kwa wadudu wote: kichwa mbele, kidari katikati na tumbo nyuma, halafu jozi tatu za miguu na jozi mbili za mabawa. 

Mwili huwa na nywele na  rangi kali za njano na nyeusi kama onyo kwa maadui.

Nyuma ya tumbo wanabeba mwiba wanaotumia kudunga endapo wakihisi kuna hatari au wameshambuliwa. Wakidunga mwiba huwa wanaingiza pia kiasi kidogo cha sumu katika kidonda. Sumu hii inasababisha maumivu na watu wengine wanaathiriwa vikali na sumu hii lakini si kila mtu. Kuna nyuki wanaokufa baada ya kudunga mwiba kwa sababu mwiba unabaki kwenye kidonda lakini wengine wanaweza kutoa mwiba na kudunga tena.

Wadudu wa kijamii 
Spishi kadhaa za nyuki ni wadudu wa kijamii maana yake wanaishi kwa makundi si peke yao kama aina nyingine za nyuki. Wanajenga sega ya nta ndani ya mzinga wa nyuki na humu wanatunza asali yao.

Kuna aina tatu za nyuki ndani ya kundi hili nao ni:
 Malkia wa nyuki ni mama wa nyuki wote ndani ya kundi na kazi yake ni kutaga mayai pekee
 Nyuki wafanyakazi ni wakazi wengi wa mzinga na wote ni wa kike. Ni hao wanaofanya kazi yote kama vile kukusanya mbelewele na mbochi, kusafisha mzinga, kutengeneza nta, kujenga sega, kuwalisha malkia na majana, kulinda mzinga  
 Nyuki wa kiume au wadudume ni wachache na kazi yao ya pekee ni kumpanda malkia ambaye si yule wa mzinga wake kwa kawaida; baadaye wanafukuzwa kwenye mzinga na hawapewi chakula tena. 
 Ni jinsi gani nyuki wanaweza kutambuana katika kundi? Kwa kawaida nyuki huwa wanaishi kifamilia, familia moja haiwezi kwenda kwenye familia nyingine. Kwa nini hawawezi? Hawawezi kwa sababu nyuki hutambuana kwa kutumia harufu itokanayo na malkia. Kila malkia huwa na harufu yake, kwa hiyo kundi moja haliwezi kwenda kwenye kundi jingine kwa sababu hayafanani harufu. Ikitokea nyuki mmoja amepotea na akaingia kwenye kundi jingine, wale nyuki vibarua watakachokifanya ni kumuangalia kuwa kaja na nini. Kama amebeba chakula, watamuacha aweke chakula kisha wataamua kumuua au wamuache aondoke. Mara nyingi huwa wanamuua tu!
 Nyuki wanapeperusha mabawa yao ili kutoa maji kwenye nekta na kusambaza harufu za mawasiliano. Huyu nyuki mtenda kazi anatoa harufu kutoka kwa mfuko wake wa ndani ili kuvutia wenzake kuungana naye. Hawa nyuki wafanyakazi wanakula kwa pamoja na kushirikishana harufu spesheli kutoka kwa malkia.
 Nyuki wafanyakazi hutumia aina ya gundi (propolis au gundi ya nyuki) ili kuziba nyufa na kuweka mzinga kuwa safi. Gundi hii inatengenezwa kwa kuchanganya mate, nta na utomvu wa miti au mimea ingine.

Picha

Viungo vya nje

Nyuki na jamaa
Wanyama wa Biblia
Mbelewele

Mbelewele (au chavua) ni punje zenye seli za kuzaa za kiume ndani ya maua. Zinapatikana kwenye chavulio juu ya stameni ya ua. Mbelewele ni lazima kwa mbegu wa mmea kujitokeza. 

Mimea mingine huwa na mbelewele nyepesi inayosambazwa na upepo na kufikia kwenye kapeli ya ua. 

Kuna aina nyingine zenye mbelewele nzitonzito inayonata ikiguswa. Aina hizo zina proteini na sukari, hivyo zinapendwa kama chakula cha wadudu. 

Kama mdudu, kwa mfano nyuki au nzi, anafikia ua anaanza kula au kukusanya mbelewele. Wakati wa kazi hiyo punje nyingi zinanata mwilini na miguuni mwa mdudu anayezipeleka kwa maua mengine na kuzitungisha kwa njia hiy.

Nyuki hukusanya mbelewele na kuipeleka kwenye mzinga wa nyuki inapotunzwa katika vyumba vya sega. Hapa inageukia kuwa asali.

Mimea
Uzazi
Mzinga wa nyuki

Mzinga wa nyuki ni mahali au nafasi ambako kundi la nyuki inakaa pamoja na sega.

Porini nyuki wanatafuta tu shimo lolote au pango na kujenga sega ndani yake. Baada ya kujua faida za asali  watu wameanza kutengeneza mizinga ya nyuki yaani nafasi zinazofaa ili kuvuta nyuki waingie.

Namna ya mzinga wa kidesturi katika Afrika ni nusu mbili za kipande cha mgogo kombe zinazofungwa kwa kamba na kuacha nafasi katikati. Nyuki wanaotafuta nafasi wanapenda kuingia na kuanzisha kundi jipya mle. 

Tatizo ni mavuno ya asali maana yake ni lazima kufungua mzinga wote na tokeo lake pamoja na mavuno mara nyingi ni kuharibu kundi la nyuki ndani ya mzinga hasa kwa sababu malkia anauawa.

Mizinga ya kisasa inaepukana na tatizo hili kwa muundo tofauti wa mzinga.

Mzinga huwa sanduku lenye fremu kadhaa ndani yake. Nyuki hutumia fremu kujenga sega ndani ya fremu. Wakati wowote fremu inaweza kutolewa katika mzinga na kuangaliwa, kutolewa asali na kurudishwa bila kuua nyuki.

Wanyama
Ufugaji
Aachen

Aachen (tamka: akhen) ni jiji la nchini Ujerumani ambalo lipo katika jimbo la Rhine Kaskazini-Westfalia. 

Mji huo una wakazi wapatao 260,000 wanaoishi huko na unajulikana kwa kuwa na chuo kikuu cha Rheinisch-Westfälisch Technische Hochschule (RWTH) na kuwa na historia nzuri ya kuanzia mwanzoni mwa Karne za Kati.

Historia 
Chanzo cha Aachen kilikuwa chemchemi za maji moto zilizotumiwa na watu kama tiba ya maradhi mbalimbali. 

Waroma wa Kale walijenga huko bafu kwa jina la Aquis-Granum maana yake maji ya mungu wa tiba aliyeitwa Granus. 

Karolo Mkuu alipenda kuja huko akaagiza kujengwa kwa mji kamili akaufanya kuwa mji mkuu wake akaupamba kwa kanisa mashuhuri mnamo mwaka 786 BK. Kanisa hili leo hii limeshapokewa katika orodha ya urithi wa dunia. 

Tangu mwaka 1972, Aachen imekuwa moja kati ya sehemu za Mkoa wa Kiserikali wa Cologne.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Ujerumani

Viungo vya Nje 

 www.aachen.de

Miji ya Rhine Kaskazini-Westfalia
Bergisch Gladbach

Bergisch Gladbach ni mji uliopo nchini Ujerumani katika jimbo la Rhine Kaskazini-Westfalia. Mji upo karibu na mji wa Cologne na una wakazi takriban 110,016 waishio katika mji huo.

Jiografia 
Mji wa Bergisch Gladbach upo mjini mashariki mwa Mto Rhine, kilomita kumi mashariki kwa mji wa Cologne.

Manispaa jirani za mji huu 
Kwa kuanzia kaskazini mwa mji huu, miji ya jirani na mji huu ni: Odenthal, Kürten, Overath, Rösrath, Cologne na Leverkusen.

Historia 
Makazi ya awali yalianza tangu kunako karne ya 13, lakini mji ulitambuliwa rasmi mnamo mwaka wa 1856. 

Neno “Bergisch” linatokana na asili ya eneo lake la Berg na ulipangwa kuondolewa katika Mönchengladbach. Mnamo mwaka wa 1975, mji huu ukishirikiana na mji wa jirani yake wa Bensberg na ulipofikia idadi ya watu 100,000 mnamo 1977 ukapewa heshima kuwa jiji.

Viungo vya nje 

 Bergisch Gladbach Official site 
 Fire Department Bergisch Gladbach 

Miji ya Rhine Kaskazini-Westfalia
Bielefeld

Bielefeld ni jiji lililopo mjini kaskazini-magharibi mwa nchi ya Ujerumani. Jiji lipo katika jimbo la Rhine Kaskazini - Westfalia. Mji wa Bielefeld una wakazi wapatao 330,000 wanaoishi mji hapa. Mji pia una Chuo Kikuu cha Bielefeld.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Ujerumani

Viungo vya Nje 

 Official Bielefeld homepage 
 Live webcam of the central plaza Jahnplatz of Bielefeld 
 Deutsche Welle - Conspiracy Theory: Bielefeld does not exist

 Picha
 Europe Pictures - Bielefeld 

Miji ya Rhine Kaskazini-Westfalia
Bocholt

Bocholt ni manispaa ilipo mjini kaskazini-magharibi mwa jimbo la Rhine Kaskazini - Westfalia, Ujerumani, katika moja kati ya sehemu y wilaya ya Borken. Mji upo 4 km kusini mwa mpaka wa nchi ya Uholanzi. Takriban watu 73,640 wanaishi huko (sensa ya 2006).

Viungo vya Nje

 Official site 
 Map of Bocholt  

Miji ya Rhine Kaskazini-Westfalia
John Edward Gray

John Edward Gray (2 Februari 1800 – 7 Machi 1875) alikuwa mtaalamu Mwingereza wa zoolojia wakati wa karne ya 19. 

Alizaliwa mtoto wa baba mfarmasia aliyekusanya mimea. Mwenyewe alisoma tiba mjini London na mwaka 1824 aliajiriwa na idara ya zoolojia kwenye Makumbusho ya Kibritania. Akaendelea kuwa mkurugenzi wa idara hii tangu 1840 akaiongoza hadi 1874. 

Wakati wake ilikuwa kipindi cha uenezaji wa Milki ya Britania kote duniani na hii ilimsaidia kuongeza sana sampuli za wanyama wa kila aina kutoka pande zote za dunia. Chini ya uongozi wake mkunsanyiko wa kisayansi wa sampuli za wanyama uliendelea kuwa bora duniani.

Kazi hii ilimleta kuainisha mamia ya spishi za wanyama na ndege na kwa hiyo jina lake linakumbukwa katika majina ya spishi alizotangulia kueleza kisayansi.
 
Alipenda pia stempu za posta alikuwa kati ya watu wa kwanza duniani waliokusanya stempu.

Mdogo wake George Robert Gray alimfuata kaka akaongoza idara ya ndege kwenye makumbusho na kuwa maarufu pia katika uainishaji wa ndege na vipepeo hasa.

Viungo vya Nje 
 John Edward Gray, the Indian Pond Heron and Walsall 

Wanasayansi wa Uingereza
Biolojia
Mdudu

Mdudu (mkubwa dudu pia) kwa lugha ya mitaani ni aina ya mnyama mdogo asiye vertebrata, yaani mnyama bila uti wa mgongo. Wanyama waitwao “wadudu” wana miguu kwa kawaida (k.m. buibui, nge, jongoo au wadudu wa kweli). 

Lakini hata wanyama wadogo bila miguu huitwa wadudu kwa lugha ya kawaida, wanyama wadogo sana hasa (chini ya sentimita moja). Hawa huitwa vidudu (k.m. kidudu-dubu) au hata vijidudu (kwa kawaida viumbe vinavyoonekana chini ya hadubini tu) pia.

Tazama pia
Wadudu wa kweli.

Yote "dudu"? 

Wadudu
Wadudu

Wadudu wa kweli (tazama mdudu) ni kundi la arithropodi wadogo kiasi ambalo lina spishi nyingi duniani. Kibiolojia wako katika ngeli ya Insecta. 

Wadudu wanashirikiana kuwa na muundo wa mwili chenye pande tatu za kichwa mbele, kidari katikati na fumbatio nyuma, halafu jozi tatu za miguu na kwa kawaida jozi mbili za mabawa. Kwa nje kiwiliwili kinafunikwa kwa khitini yenye kazi ya kiunzi nje.

Hadi sasa wataalamu waliainisha zaidi ya spishi milioni 1 za wadudu na makadirio ni kwamba kuna spishi nyingi zaidi, labda hadi milioni 30.

Wadudu wanaishi takriban kila mahali duniani. Spishi nyingi zinapatikana katika sehemu za tropiki na idadi inapungua kwenye baridi. Lakini kuna hata spishi moja iliyopatikana Antaktika. Wadudu ni wachache sana baharini lakini hata humo kuna spishi chache.

Uainishaji
Uainishaji wa wadudu umebadilika sana tangu utumiaji wa uchanganuzi wa ADN umeanza. Mfano wa mwainisho wa hivi karibuni unafuata:

 Ngeli Insecta
 Nusungeli Monocondylia
 Oda Archaeognatha
 Kladi (kundi bila tabaka) Dicondylia
 Nusungeli Apterygota
 Oda †Monura
 Oda Thysanura (Wadudu mikia-mitatu)
 Nusungeli Pterygota
 Ngeli ya chini Palaeoptera
 Oda †Palaeodictyoptera
 Oda †Megasecoptera
 Oda †Archodonata
 Oda †Diaphanopterodea
 Oda †Meganisoptera
 Oda Ephemeroptera (Wadudu siku-moja)
 Oda Odonata (Kereng'ende)
 Ngeli ya chini Neoptera
 Oda ya juu Exopterygota
 Oda †Titanoptera
 Oda †Protorthoptera
 Oda Plecoptera (Wadudu mabawa-msuko)
 Oda Embioptera (Wasokotaji-hariri)
 Oda Zoraptera (Wadudu-malaika)
 Oda Dermaptera (Wadudu-koleo)
 Oda Orthoptera (Wadudu mabawa-manyofu: panzi, nzige, nyenje, chenene, senene n.k.)
 Oda Phasmatodea (Wadudu-kijiti)
 Oda Notoptera (Wadudu-barafu, watambaaji-miamba)
 Oda ya juu Dictyoptera (imependekezwa)
 Oda Blattodea (Mende na mchwa)
 Oda Mantodea (Vivunjajungu)
 Oda ya juu Paraneoptera (imependekezwa)
 Oda Psocoptera (Nzi-gome, chawa-vitabu)
 Oda Thysanoptera (Tiripsi)
 Oda Phthiraptera (Chawa)
 Oda Hemiptera (Wadudu mabawa-nusu: kunguni, vidukari, nzi weupe, wadudu-gamba, vidung'ata)
 Oda ya juu Endopterygota
 Oda Hymenoptera (Wadudu mabawa-viwambo: nyuki, nyigu, sisimizi n.k.)
 Oda Coleoptera (Mende-kibyongo, bungo, fukusi, visaga)
 Oda Strepsiptera (Wadudu mabawa-potwa)
 Oda Raphidioptera (Wadudu shingo-ngamia)
 Oda Megaloptera (Wadudu mabawa-makubwa)
 Oda Neuroptera (Wadudu mabawa-vena)
 Oda ya juu Mecopteroidea (imependekezwa)
 Oda Mecoptera (Wadudu mabawa-marefu: wadudu-nge n.k.)
 Oda Siphonaptera (Viroboto)
 Oda †Protodiptera (Nzi wa kale)
 Oda Diptera (Wadudu mabawa-mawili: nzi, mbu n.k.)
 Oda ya juu Amphiesmenoptera (imependekezwa)
 Oda Trichoptera (Wadudu mabawa-manyoya)
 Oda Lepidoptera (Wadudu mabawa-vigamba: vipepeo, nondo)

Viungo vya nje
Titanic

Titanic ilikuwa meli kutoka Uingereza iliyojengwa kati ya 1909 na 1912 huko Belfast. Wakati ule ilikuwa meli kubwa duniani pamoja na mwenzake "Olympic".

Ilipangwa kuzunguka kwenye Atlantiki kati ya Uingereza na Marekani.

Kwenye safari yake ya kwanza iligongana na siwa barafu tar. 14 Aprili 1912 mnamo saa sita kasorobo usiku ikazama baada ya masaa 2 na dakika 40 katika usiku wa tar. 15. Aprili. 

Watu 2200 walikuwepo kwenye meli. Katika maji baridi takriban 1500 walikufa ni 700 waliookolewa na meli zilizokimbia kuokoa watu.

Ajali ya Titani ilionyesha kasoro nyingi katika sheria kuhusu ujenzi wa meli na vifaa kama idadi maboti madogo ya dharura na sheria zilibadilishwa baadaye. 
 
1997 filamu juu ya kuzama kwa Titanic ilitolewa ikapata sifa nyingi.

Tazama pia 
 Titanic (filamu 1997)

Meli
Titanic
Samaki

Kuhusu kundinyota la Pisces linaloitwa pia "Samaki" angalia hapa

Samaki ni wanyama wenye damu baridi wanaoishi kwenye maji ya mito, mabwawa, maziwa au bahari. 

Wote ni vertebrata, yaani huwa na uti wa mgongo. 

Wanatumia oksijeni iliyomo ndani ya maji kwa kuyavuta kwenye mashavu yao. 

Kuna aina nyingi za samaki wadogo wenye urefu wa sentimita moja na wakubwa wenye urefu hadi mita 15. Ila tu viumbehai wakubwa kwenye maji si samaki bali nyangumi ambao ni mamalia.

Samaki na watu 

Samaki ni chakula bora kwa sababu nyama yake ina protini nyingi inayopokewa kwa urahisi na mwili wa binadamu. Leo hii ni zaidi ya watu bilioni moja wanaotegemea samaki hasa kama chanzo cha protini.

Tangu zamani samaki walivuliwa na watu. Wanaoishi karibu na bahari au mito mikubwa mara nyingi ni wavuvi. Mbali ya samaki ambao hutegwa na watu kwa lengo la kula, kuna uvuvi wa michezo ambayo huenea duniani kote. Kuna njia mbili:
Njia ya jadi inajumuisha uwezo wa kukamata samaki kwa zana ambazo zinafanywa na mtu binafsi kama fimbo na ndoana
Njia ya kisasa iko leo katika uchumi wa magharibi, ambapo vifaa huuzwa na maduka ya uvuvi.

Mbali na kuvua tu, watu wanafuga pia samaki. Ufugaji samaki hutokea hasa katika mabwawa madogo; samaki wanapewa lishe ili wale na baada ya kufikia ukubwa unaotakiwa maji yanaondolewa kwenye bwawa. Lakini miaka ya nyuma ufugaji samaki umeenea hadi baharini. Vizimbi vikubwa vinatengenezwa kwa seng'enge na kuzamishwa katika sehemu ya bahari pasipo hatari ya mawimbi makali, kwa mfano katika hori nyembamba kama fyord za Norwei.

Samaki wanafugwa pia kama mapambo na kwa burudani: watu wanajua wale wenye rangi za pekee na kuwafuga hasa.

Vyakula anavyokula samaki
Samaki wenzake
Majani
Wadudu, mfano: nyungunyungu

Faida za samaki katika jamii 
Hutusaidia kula hata kuondoa janga la njaa katika sehemu fulani.

Tanbihi

Viungo vya nje

 
Chakula
Uvuvi
Planktoni

Planktoni (Kigiriki πλαγκτος planktos "inayoelea kwenye maji") ni jina la kujumlisha viumbe vidogo sana ama mimea au wanyama wanaoishi baharini. Wadogo jinsi walivyo hawana nguvu kuogelea dhidi ya mikondo ya bahari kwa hiyo wanaelea tu baharini wakisukumwa na mwendo wa maji.

Planktoni ni chanzo cha maisha ya viumbe vingine kama samaki hadi wanadamu wanokula samaki au kulisha mifugo yao unga wa samaki.

Aina za planktoni 
Wataalamu wanatofautiisha aina tatu:
 Phytoplanktoni au planktoni mimea ni hasa aina za mwani (algae) ndogondogo inayoelea karibu na uso wa maji. Inatumia nuru ya jua kwa njia ya usanisinuru pamoja na madini ndani ya maji. 
 Zooplanktoni au planktoni wanyama ambayo ni uduvi wadogowadogo wenye ukubwa chini ya milimita hadi sentimita mbili na pia mayavuyavu.
 Bakterioplanktoni au planktoni bakteria ambayo ni bakteria na archaea zinazooishi pamoja na planktoni nyingine

Chanzo cha mtando chakula 
Planktoni ni chanzo cha mtando chakula majini; planktoni mimea ni chanzo chake kabisa na aina nyingine za planktoni wanatumia mimea hii kama chakula chao. 

Planktoni kwa ujumla ni lishe kwa viumbe vikubwa zaidi baharini kama samaki ambao wenyewe wanaliwa na viumbe vikubwa tena. 

Kuna pia nyangumi na papa wanaokula planktoni moja kwa moja kwa kuichotea kwa midomo yao mikubwa pamoja na maji mengi na kusukuma maji nje kupitia meno yao ambayo ni mengi tena madogo kama chanuo au chujio na planktoni yenyewe inabaki ndani kama chakula.

Biolojia
Bahari
Usanisinuru

Usanisinuru (pia usanidimwanga, ing. photosynthesis) ni mchakato wa kibiolojia na kikemia ambako mimea ya kijani inageuza nguvu ya nuru ya jua kuwa nishati ya kikemia. Inatengeneza kabohidrati ikitumia nguvu ya nuru ya jua na dioksidi kabonia ya hewani pamoja na maji.

Nje ya mimea kuna pia aina kadhaa za bakteria na hasa mwani zinazofanya usanisinuru.

Fomula yake ni

6 CO2 + 12 H2O + nuru → C6H12O6 + 6 O2 + 6 H2O
dioksidi kabonia + maji + nishati nuru → glukosi + oksijeni + maji
  
Usanisinuru ni msingi wa maisha yote duniani. Unajenga mada ogania ambayo ni chanzo cha lishe katika mtando chakula kwa karibu viumbehai vingine vyote kwa njia moja au nyingine. Kwa njia hii ni chanzo cha mtando chakula wa uhai wote.

Mchakato wa usanisinuru 

Usanisinuru unaanza kwenye sehemu za kijani za majani. Rangi ya kijani inatokana na punje ndogo sana za kiwiti ndani ya majani. Wakati nuru ya jua inafikia kiwiti inasababisha kemikali ndani yake kuvunja molekuli za maji. Molekuli ya maji ikivunjwa inatoa oksijeni, hidrojeni na nishati. Protini ndani ya seli inatumia dutu hizi pamoja na dioksidi kabinia ya hewani kujenga glukosi na ATP ambayo ni molekuli ya fosifati inayotunza nishati nyingi ndani ya muungo kemia wake. 

Katika mchakato huu oksijeni inaachishwa na hivyo usanisinuru ni pia chanzo cha oksijeni katika angahewa ya dunia jinsi ilivyo. 

Biolojia
Mimea
Sisimizi

Sisimizi ni familia ya wadudu wadogo wanaoishi katika jamii. Jamii hizi zinaweza kuwa na sisimizi makumi kadhaa tu au kuwa na mamilioni kulingana na spishi mbalimbali.

Makazi yao yapo mara nyingi chini ya ardhi au mahali pengine panapohifadhiwa kama chini ya jiwe kubwa au katika nafasi ndani ya miti. Wanatumia udongo na nyuzi za mimea kwa ujenzi.

Jenasi kadhaa kama vile siafu (Dorylus spp.) hawana makazi ya kudumu bali wanahamahama.

Mchwa hawako karibu na sisimizi hata kama wanafana nao katika mengi na kuitwa kwa Kiingereza "white ants" lakini wako katika nasaba nyingine pamoja na kombamwiko.

Majina ya aina za sisimizi kwa Kiswahili 
 Chungu (aina inayouma)
 Nyenyerere (wadogo weusi)
 Majimoto (aina nyekundu inayouma vibaya sana)
 Samesame (aina nyekundu)
 Sangara (aina nyekundu)
 Siafu (jenasi Dorylus) Sungusungu (Megaponera analis'')

Picha

Viungo vya Nje 
 Macro photos - images of ants 

Sisimizi na jamaa
Wanyama wa Biblia
Jenasi

Jenasi (kutoka Kigiriki Γένος genos / Kilatini genus "nasaba, ukoo, familia, aina") ni ngazi katika uainishaji wa kisayansi unaopanga viumbehai (mimea, wanyama) katika vikundi kulingana na nasaba zao. 

Jenasi moja huwa na spishi ndani yake. Jenasi kwa pamoja hupangwa katika familia.

Katika jina la Kisayansi la kiumbehai ni lazima kutaja jenasi. Kwa mfano paka anaitwa "Felis silvestris catus". Felis ni jina la jenasi. Jenasi huandikwa kwa herufi kubwa.

Maelezo

Uainishaji
Uainishaji wa kisayansi

Uainishaji wa kisayansi (ing. biological classification, taxonomy) ni jinsi wataalamu wa biolojia wanavyopanga viumbehai kama mimea na wanyama kwa vikundi kwenye ngazi mbalimbali. Inaweza kuitwa pia taksonomia.

Tangu muda mrefu watu walitambua ya kwamba wanyama au mimea mbalimbali wanafanana kati yao kwa namna moja au nyingine. Wataalamu walijaribu kupanga aina hizo kwa vikundi vyenye tabia za pamoja. Carolus Linnaeus alianza kuzipanga kwa muundo ulioeleweka kulingana na tabia za maumbile yao.

Mfumo wa Linnaeus uliendelezwa baadaye kulingana na nadharia ya Charles Darwin inayoona ya kwamba spishi mbalimbali huwa na chanzo cha pamoja, kwa hiyo inawezekana kupanga uhai wote kama mti yenye matawi makubwa, tena madogo yanayotoka kwenye makubwa.

Ujuzi wa kisasa kutokana na utafiti wa DNA ndani ya seli za viumbehai unaendelea kuongeza ujuzi wetu kwa hiyo katika mengi uainishaji ni utaalamu unaozidi kubadilika.

Majina ya Kisayansi 

Kila spishi ya viumbehai inapewa jina la kisayansi lenye maneno mawili kufuatana na muundo wa uainishaji. Jina la Kisayansi linaanza kwa kutaja jenasi inayoandikwa kwa herufi kubwa, halafu neno la pili kama sehemu maalumu ya jina la spishi ile. Maneno hayo huandikwa kwa herufi za italiki. Kwa mabano hufuata jina la mtaalamu wa spishi pamoja na mwaka alioandika maelezo yake. 

Kwa mfano paka anaitwa Felis silvestris (Linnaeus, 1758) na spishi hii inajumlisha paka wa porini na paka wa nyumbani. 
 Felis ni jina la jenasi. Jenasi huandikwa kwa herufi kubwa. 
 "silvestris" ni sehemu ya pili ya neno; linasema "wa msituni" kwa sababu inaaminiwa ya kwamba asili ya paka hizi zote ni aina ya paka wa porini wa Asia, Ulaya na Afrika Kaskazini.

Paka wa nyumbani anayefugwa na watu anatazamwa kama nususpishi, na nususpishi hii inaweza kutofautishwa kwa kuongeza neno la tatu "catus" kuwa "Felis silvestris catus". Hili ni jina la nususpishi ya paka wanaofugwa na watu. Nususpishi hii ina aina nyingi ndani yake, kutokana na ufugaji na uteuzi lakini zote zimo ndani ya nususpishi ileile.

Katika mabano lipo jina la mtaalamu aliyeeleza spishi hii mara ya kwanza kwa namna ya kisayansi pamoja na mwaka alipoandika. Katika mfano wa paka ni Carolus Linnaeus anayefupishwa mara nyingi kama "L.". Aliandika kitabu chake mwaka 1728.

Umbo la majina katika uinishaji 
Katika uainishaji wataalamu wamepatana jinsi ya kutumia majina kwa ngazi mablimbali. Umbo la majina haya hufuata sarufi ya Kilatini.

Uainishaji
Biolojia
Kondoo-kaya

Kwa kundinyota ya Aries inayoitwa pia kondoo, angalia hapa

Kondoo-kaya (Ovis aries) ni mnyama afugwaye na binadamu kwa sababu ya nyama, sufu na pia  maziwa. Kondoo hula manyasi na kutembea kwa vidole viwili. 

Asili yake ni aina za kondoo wa pori waliofugwa kwa sababu ya nyama na maziwa. Katika nchi yenye baridi sufu au nywele zake inatafutwa sana kwa sababu nguo za sufu ni kinga nzuri dhidi ya baridi. 

Wataalamu wamegundua kwamba asili ya kondoo-kaya wote ni kondoo wa porini kutoka Kaukazi ambako ufugaji wa mnyama huyu ulianzishwa na kuenea.

Kondoo wako katika familia Bovidae pamoja na spishi za ng'ombe na kama hawa wanacheua chakula chao na huwa na tumbo lenye vyumba vinne. Baada ya kula nyasi mara ya kwanza wanairudisha kutoka chumba cha kwanza cha tumbo na kuitafuna tena. Kwa njia hii wanapata lishe nyingi kutoka nyasi.

Duniani kuna jumla kondoo-kaya bilioni moja na asilimia 40 wako Asia (China, Uhindi, Uajemi). Afrika Kusini na nchi za Afrika ya Kaskazini (hasa Sudan) wanaishi takriban asilimia 20, Australia na New Zealand tena asilimia 15. Robo inayobaki wako Ulaya (Uingereza) na Amerika.

Kiuchumi matumizi yake siku hizi ni hasa kwa nyama. Maziwa hutumiwa zaidi kwa jibini kama feta. Umuhimu wa sufu umepungua kutokana na uenezaji wa nguo za sintetiki.

Ng'ombe na jamaa
Wanyama wa Biblia
Amfibia

Amfibia ni kundi la wanyama wenye uti wa mgongo na damu baridi ambao wanaanza maisha kwenye maji na baada ya kupita metamofosi wanaweza kuendelea kwenye nchi kavu katika kipindi cha pili cha maisha yao. Vyura, salamanda na nyoka wanafiki wamo katika ngeli hii. 

Jina la kisanyansi "amfibia" linaunganisha maneno mawili ya Kigiriki ἀμφί amphi yaani "pande zote mbili" na βίος bios yaani "maisha" kwa jumla "maisha pande zote mbili" yaani ndani ya maji na kwenye nchi kavu.

Chanzo cha maisha yao ni mayai yaliyotegwa kwenye maji. Amfibia mdogo anatoka kwenye yai katika umbo la ndubwi anayeishi ndani ya maji bila miguu na kupumua kwa yavuyavu ikiwa na mkia. Inaendelea kubadilika na kukuza miguu hadi kutoka kwenye maji ma kufikia umbo la mnyama mzima anayepumua kwa mapafu. 

Spishi chache zimeendelea na zinaweza kuzaa bila maji. Wadogo wanafikia umbo la ndubwi na kuendelea na metamofosi ndani ya yai hadi kutoka kwa umbo mzima. Spishi kadhaa zinatunza mayai ndani ya mwili hivi zinazaa wadogo hai.  

Amfibia ni wala nyama wanakula viumbe vidogo hasa wadudu.

Kuna takriban spishi 5,700 za amfibia.

Mwainisho 
 Ngeli Amphibia
 Nusungeli Temnospondyli (wameisha sasa)
 Nusungeli Lissamphibia
 Oda ya juu Batrachia
 Oda Anura (Vyura)
 Oda Caudata (Salamanda)
 Kladi Gymnophiona (Nyoka wanafiki)
Arakinida

Arakinida ni ngeli ya wanyama wasio na utimgongo. Kiasi wanafana na wadudu lakini wana miguu nane badala ya sita. Katika uainishaji wa kisayansi wamepangwa kama oda kati ya arithropoda.

Aina kati yao zinazojulikana zaidi ni buibui pamoja na nge na visusuli. Wadogo kati yao ni kupa na funduku.

Miili huwa na mapande mawili ambayo ni kichwa pamoja na kidari mbele na tumbo nyuma. Ila tu kwa funduku pande zote mbili hazionekani vizuri maadamu zimekua kama sehmu moja. Tabia inayoonekana vizuri ni miguu nane. Hata hapa funza za funduku wengi wana miguu sita tu.
 
Aina nyingi huwa na miiba ya sumu inayoweza kuuma. Kazi yake ni kusaidia uvindaji wa wanyama wengine lakini kwa spishi kadhaa sumu ni hatari hata kwa viumbe vikubwa kama binadamu akidungwa.

Arakinida
Sana Maulit Muli

Sana Maulit Muli ni tamthiliya ya Kifilipino iliyotayarishwa na kurushwa hewani na kituo cha televisheni cha ABS-CBN. Inasadikika kilikuwa moja kati vipindi vya televisheni vilivyokuwa vikitazamwa sana huko nchini Ufilipino kwa mwaka wa 2007.. 

Jina lake linaweza kutafsirika haraka-haraka kwa Kiswahili kama: "Ningependa Iweze Kutokea Tena". Kwa nchini Taiwan, tamthilia hii ilianza kurushwa hewani mnamo tarehe  18 Februari 2008 ikiwa na jina la "Chances" (真愛奇緣 Zhēn Aì Qí Yúan).

Washiriki
 Kim Chiu kacheza kama Jasmine "Poknat" Sta. Maria
 Gerald Anderson kacheza kama Travis "Bokbok" Johnson
 Erich Gonzales kacheza kama Camille Soriano
 Jake Cuenca kacheza kama Brandon Johnson
 Gloria Diaz kacheza kama Monica Johnson
 Mark Bautista kacheza kama Francis Marquez
 Mickey Ferriols kacheza kama Emily Sta. Maria
 Tonton Gutierrez kacheza kama George Soriano
 Michael de Mesa kacheza kama Mr. Destiny/Mang Andres
 Glydel Mercado kacheza kama Clara Soriano
 Arron Villaflor kacheza kama Kevin Roque
 Neri Naig kacheza kama Bianca
 Nathan Lopez kacheza kama Romeo Bato
 Marco Aytona kacheza kama Bruce
 Kyle Balili kacheza kama Tam
 Frank Garcia kacheza kama Pete
 Jeffrey Santos kacheza kama Arnold Bato
 Cheska Iñigo kacheza kama Maria Bato
 KC Aboloc kacheza kama  Camille Mdogo
 Celine Lim kacheza kama Jasmine Mdogo
 Francis "Iking" Magundayao kacheza kama Travis Mdogo

Marejeo

Filamu za 2007
Filamu za Ufilipino
Chura

Kwa nyota angalia hapa Chura (nyota)

Vyura ni wanyama wa ngeli Amphibia wanaoanza maisha yao ndani ya maji na baada ya kupita metamofosi wanaendelea kuishi kwenye nchi kavu, isipokuwa vyura-kucha ambao huishi majini maisha yao yote.

Utoto katika maji 

Maisha ya chura yanaanza kama yai lililotegwa kwenye maji pamoja na mayai maelfu. Anatoka kwa umbo la ndubwi (pia: kiluwiluwi) ambayo ni funzo ya chura anaendelea na kipindi cha kwanza cha maisha yake katika maji. Anapumua kwa yavuyavu na mwanzoni hana miguu bali mapezi kama samaki na mkia. Viluwiluwi wengi wakiwa kwenye maji wanakula majani au mwani hata kama baadaye kama chura mzima wanakula wanyama wengine.
 
Baada ya muda kiluwiluwi anakuza miguu minne na mapafu. Utumbo  unabadilika na kujiandaa kwa chakula kipya kinachopatikana kwenye nchi kavu. 
Umbo linazidi kufanana na chura mzima. 

Kipindi hiki cha utoto kwenye maji kinadumu kati ya wiki tatu hadi miaka miwili kutegemeana na spishi za chura. Mara nyingi ni kama wiki 10 - 15.

Chura mzima kwenye nchi kavu 
Akitoka kwenye maji chakula chake ni wanyama wengine hasa wadudu. Lakini chura wakubwa wameonekana pia kula mamalia wadogo, samaki na chura wadogo zaidi. Spishi kadhaa wana ulimu wa kunata wanashika wadudu wanaopita haraka lakini wengine wanakamata windo kwa kutumia mikono yao.

Bali na maelezo haya kuna pia spishi kadhaa wanaorudi kuishi katika maji lakini wanapumua kwa mapavu na wachache sana wanaendelea kula majani. Spishi kadhaa wanaendelea kuishi kwenye miti.

Chura wenyewe wanaliwa na ndege, samaki, nyoka na mamalia. Katika nchi kadhaa watu wanakula chura, kwa mfano Ufaransa, China na Ufilipino. 

Kuna takriban spishi 5,600 za chura.

Familia za Afrika 
 Archaeobatrachia
 Alytidae, Vyura ulimi-sahani
 Mesobatrachia
 Pelobatidae, Vyura miguu-sepeto
 Pipidae, Vyura-kucha
 Neobatrachia
 Arthroleptidae, Vyura-filimbi
 Brevicipitidae, Vyura kichwa-kifupi
 Bufonidae, Vyura-sugu
 Dicroglossidae, Vyura ulimi-panda
 Heleophrynidae, Vyura pepo
 Hemisotidae, Vyura pua-sepeto
 Hylidae, Vyura-miti
 Hyperoliidae, Vyura-mafunjo
 Mantellidae, Vyura bukini
 Microhylidae, Vyura domo-jembamba
 Petropedetidae, Vyura-vijito
 Phrynobatrachidae, Vyura-madimbwi
 Ptychadenidae, Vyura vigongo
 Pyxicephalidae, Vyura dubwana na vyura maridadi
 Ranidae, Vyura sahihi
 Rhacophoridae, Vyura-povu
 Sooglossidae, Vyura wa Shelisheli

Vyura
Wanyama wa Biblia
Ndubwi

Ndubwi (pia: kiluwiluwi) ni ngazi ya kwanza katika metamofosi ya chura na amfibia wengine ni kama utoto wao. 

Vyura hutega mayai katika maji na ndubwi anatoka. Anapumua kwa matamvua na mwanzoni hana miguu bali mapezi kama samaki na mkia. Ndubwi wengi wakiwa kwenye maji wanakula majani au mwani hata kama baadaye chura mzima atakula wanyama wengine.

Baada ya muda ndubwi anakuza miguu minne na mapafu. Utumbo unabadilika na kujiandaa kwa chakula kipya kinachopatikana kwenye nchi kavu. Umbo linaelekea kufanana zaidi na zaidi na chura mzima.

Kipindi hiki cha utoto kwenye maji kinadumu kati ya wiki tatu hadi miaka miwili kutegemeana na spishi za chura. Mara nyingi ni kama wiki 10 - 15.

Mkia unapotea ama kwenye maji au baada ya kutoka nje.

Majina ya amfibia kwa Kiswahili
James Whistler

James Whistler (au Cole Pfeiffer, ni jina la kujifikiria ili kujiwekea utambulisho wa bandia ambao aliutumia katika mwonekano wa S04E03. "Pfeifer" ina maana ya "Whistler" kwa Kijerumani) ni jina la kutaja uhusika wa katika kipindi cha televisheni cha Kimarekani cha Prison Break. Uhusika huu ulichezwa na  Chris Vance. Uhusika ulitambulishwa ukiwa kama mmoja kati ya wahusika wakuu ni baada ya kufikia msimu wa tatu wa mfululizo huu. 

James Whistler ni kachero wa jumuia moja kubwa ijulikanayo kama "The Company", ambaye baadaye aliswekwa lumande mjini Panama katika moja ijulikanayo kama SONA kwa kosa la kumwua mtoto wa Meya wa Panama wakati wa mapigano yao binafsi wakiwa katika baa. Huyu ndiye anayeonekana kuwa anajua suala zima la Scylla. 

Na yeye ndiye alianzisha mtiti wa kutaka kuingusha The Company, akiwa pamoja kabisa na Alexander Mahone kwa msaada mkubwa wa Michael Scofield. Kwa bahati mbaya wakiwa wako uchochoroni wakizungumzia suala zima la Scylla, ghafula James akatandikwa risasi ya kichogoni na kachero mpya wa The Company na kusabisha umauti kwa James Whistler. Huyu pia alikuwa na mahusina na mwanamke wa Kipanama Bi. Sofia Lugo, vilevile Gretchen Morgan.

Viungo vya nje

Wahusika wa Prison Break

en:List of Prison Break characters#James_Whistler
David "Tweener" Apolskis

David "Tweener" Apolskis ni jina la kutaja uhusika wa katika kipindi cha televisheni cha Kimarekani cha Prison Break. Uhusika ulichezwa na Lane Garrison. Tweener alianza kuonekana kama mmoja kati wahusika wakuu, ni baada ya kufikia sehemu ya tatu ya mfululozo huu katika msimu wa kwanza, ulijulikana kama "Tweener".

Viungo vya Nje
 David "Tweener" Apolskis' biography  at Fox.com

Wahusika wa Prison Break
Reptilia

Reptilia (kutoka Kilatini "reptilis" mwenye kutambaa; pia: mtambaazi, mtambaachi, mnyama mtambaaji) ni kundi la wanyama wenye damu baridi, ngozi ya magamba badala ya nywele au manyoya wakipumua kwa mapafu. Siku hizi wataalamu hupendelea jina Sauropsida.

Wanazaa kwa njia ya mayai; wengine wanataga mayai na wadogo wanatoka nje bila ngazi ya kiluwiluwi au kwa spishi kadhaa mayai yanaiva ndani ya tumbo la mama na wadogo wanazaliwa hai.

Kibiolojia ni ngeli ya vertebrata. Jina limetokana na maumbile yao maana wanatambaa na tumbo juu ya ardhi; ama kwa miguu mifupi kama mijusi au bila miguu kama nyoka.

Mwainisho 
 Ngeli Reptilia (au Kladi Sauropsida)
 Kladi Eureptilia
 Kladi Romeriida
 Nusungeli Anapsida
 Oda Testudines (makobe)
 Nusungeli Diapsida Ngeli ya chini Archosauromorpha 
 Oda Saurischia Nusuoda Theropoda Kladi Neornithes (=ngeli Aves au ndege)
 Oda ya juu Crocodylomorpha Oda Crocodylia (mamba)
 Ngeli ya chini Lepidosauromorpha Oda ya juu Lepidosauria Oda Rhynchocephalia (tuatara - wanafanana na mijusi lakini ukoo ni tofauti)
 Oda Squamata''' (nyoka, mijusi na mijusi-nyungunyungu)

Dinosauria wa kale walikuwa reptilia wakubwa sana walikwisha miaka milioni 65 iliyopita. Kufuatana na vumbuzi za hivi karibuni ndege hufikiriwa kuwa na nasaba na dinosauri (kutoka kwa nusuoda ya Theropoda).

Maelezo

Picha