Tungo sentensi

Tungo sentensi ni kipashio cha juu kabisa katika tungo chenye muundo wa kiima (K) na kiarifu (A) ambacho hutoa taarifa kamili.

Aina za sentensi
Kuna aina kuu nne za sentensi nazo ni:

Sentensi sahili - vilevle huru
Sentensi chengamano - vilevile changanuzi
Sentensi ambatano - vilevile ambatani
Sentensi shurutia

(i) Sentensi sahili/huru
Hizi ni sentensi ambazo huundwa kwa kishazi huru kimoja ambacho hutoa taarifa kamili. Kishazi huru hicho kinaweza kuundwa na kitenzi kikuu peke yake.

(A) Kitenzi kikuu 
Mfano: 
Mama amepika chakula kitamu sana
Halima anaendesha gari kubwa
Bibi amebeba mtoto mgongoni
Abbas anaogelea mtoni

(B) Kitenzi kikuu kisaidizi - kitenzi kikuu (TS+(-) + T)
Mfano: 
Watoto walikuwa wanacheza mpira (watoto = N, walikuwa = TS, wanacheza = T, mpira = N).
Riccardo alikuwa anataka kwenda Bagamoyo
Anna hakuwa anataka kwenda kuogelea mtoni

(C) Kitenzi kishirikishi (t)
Mfano: 
Wanafunzi wamo darasani
Chakula ki mezani
Ulimi hauna mfupa
Mimi ndimi mwalimu wenu
Yeye yu chumbani
Judith ni mdogo

(ii) Sentensi changamano
Hizi ni sentensi ambazo huundwa kwa kishazi tegemezi kimoja au zaidi - pamoja na kishazi huru.
Mifano
Mtoto aliyepotea jana / ameonekana leo (upande wa kushoto ni kishazi tegemezi, wakati upande wa kulia ni kishazi huru)
Mayai yaliyokaangwa / ni matamu sana
Nyumba zilizojengwa bondeni / zitabomolewa
 Bibi aliyepika chakula ambacho ni kitamu sana / ameungua mkono
Ng'ombe aliyepigwa risasi iliyomvunja miguu yote ya mbele / ameunguka zizini

(iii) Sentensi ambatano
Hizi ni aina za sentensi ambazo huundwa kwa vishazi viwili au zaidi pamoja na kiunganishi. Kiunganisho hicho ndicho hufanya kazi ya kuunganisha vishazi hivyo ili kuunda sentensi ambatano. Sentensi mbili huunganishwa pamoja kwa kutumia kiunganishi. Muungano huo unaweza kuwa kati ya:
(A) Sentensi sahili + sentensi sahili
Mifano:
Mwalimu anafundisha/ na /wanafunzi wanaandika
Mama analima/ na /Baba anapanda mbegu
Bibi anasoma kitabu na mama anapika chakula

(B) Sentensi sahili + sentensi changamano
Mifano:
Mtoto amepona / ingawa /dereva aliyemgonga amekimbia
Mwalimu anafundisha / japokuwa wanafunzi wanaongea

(C) Sentensi changamano + sentensi changamano
Mifano:
Ng'ombe aliyezaa amepotea / na / ndama aliyezaliwa amekufa
Mtoto aliyepotea ameonekana / ingawa /walioenda kumtafuta hawajarudi
Mayai yaliyokaangwa ni matamu sana / ingawa / kuku wote wamekufa

(D) Sentensi changamano + sentensi sahili
Mifano:
Dereva aliyesababisha ajali amekufa / lakini /abiria wote wamepona
Wanafunzi wote wanafaulu / ingawa / walimu wao wanamasikitiko
Nyumba nzuri zimejengwa bondeni / ingawa /zitabomolewa
Ng'ombe zimepigwa risasi / ingawa /miguu yote ya mbele haikuvunjika
Bibi amepika chakula  / japokuwa /chakula siyo kizuri sana
Angalizo
Wakati mwingine alama ya mkato (,) hutumika kama kiunganishi katika sentensi ambatano.

(iv) Sentensi shurutia
Hizi ni aina ya sentensi ambazo huundwa kwa vishazi tegemezi. Vishazi tegemezi hivyo huwa na virejeshi ambavyo huwa na dhamira za masharti ambayo yamejikita katika mofimu za -ye, -nge, -ngeli, -ngali, na -ki- ya masharti. Mofimu hizi hazichanganywi. Kama utatumia  mofimu ya -nge- upande wa kwanza, sharti (ni lazima) utumie mofimu -nge- upande wa pili.

Mifano: 
-nge- <-------> -nge-
-ngeli- <-------> -ngeli-
-ngali- <-------> -ngali-
-ki-  huwa upande mwingine.

Kwa sentensi

Angelikufahamu / asingelikupita
Angalikufahamu / asingalikupita
Angeniomba / ningempa
Tungepata bomba / tungekunywa  maji safi na salama
Tukisoma kwa bidii/ tutafaulu
Wakija / nitawapeleka
Angeniuliza / ningemjibu
Angelitumia dawa / angelipona

Tazama pia
Tungo
Lango:Lugha

Isimu
Sarufi