LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Leonidas Gama

Leonidas Tutubert Gama (15 Septemba 1959 - 24 Novemba 2017) alikuwa mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha Chama cha Mapinduzi (CCM) ambacho ni . 

Alichaguliwa kuwa mbunge wa Songea Mjini kwa miaka 2015 – 2020. 

Leonidas Gama katika enzi za uhai wake aliwahi kushika nyadhifa mbalimbali, ikiwemo mkuu wa mkoa wa Kilimanjaro, mkuu wa wilaya za Muheza, Nachingwea, Newala, Mbeya mjini na Ilala katika nyakati tofauti. Aidha mheshimiwa Leonidas Gama aliwahi kuwa kiongozi wa mbio za mwenge Taifa mwaka 1991.

Sambamba na utumishi katika serikali, Gama alikuwa kada wa chama tawala na kushika nafasi mbalimbali za juu za uongozi katika ngazi ya chama hicho.

Marejeo
  

   
Wanasiasa wa Tanzania  
Bunge la Tanzania
Rose Kamili Sukum

Rose Kamili Sukum (amezaliwa tarehe 30 Agosti 1957) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Viti maalum vya wanawake  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la TanzaniaWanasiasa wanawake Tanzania
Jitu Vrajlal Soni

Jitu Vrajlal Soni (amezaliwa tar. 2 Julai 1969) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Babati Vijijini  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Joyce Bitta Sokombi

Joyce Bitta Sokombi (amezaliwa tarehe 18 Machi 1968) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CHADEMA. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Viti maalum vya wanawake  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Wanasiasa wanawake Tanzania
Margaret Simwanza Sitta

Margaret Simwanza Sitta (amezaliwa tarehe 24 Julai 1947) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Urambo  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Wanasiasa wanawake Tanzania
Sebastian Simon Kapufi

Sebastian Simon Kapufi (amezaliwa 3 Desemba 1966) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Mpanda Mjini kwa miaka 2015 – 2020.  Amehitimu shahada ya sheria kutoka Chuo Kikuu Huria cha Tanzania (OUT).

Marejeo 

Waliozaliwa 1966
Watu walio hai
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Alex Gashaza

Alex Raphael Gashaza ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa Ngara kwa miaka 2015 – 2020.  Miaka 2015-2018 alikuwa mwanachama wa kamati ya mahesabu ya serikali za mitaa.

Marejeo
  

Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
John Peter Kadutu

John Peter Kadutu ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Ulyankulu  kwa miaka 2015 – 2020.  

Ameteuliwa na Bodi ya Wakurugenzi ya Singida Big Stars Football Club  kuwa Kaimu Ofisi Mtendaji Mkuu (CEO) wa klabu yenye maskani yake mkoani Singida, Tanzania.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Dalaly Peter Kafumu

Dalaly Peter Kafumu ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Igunga  kwa miaka 2011 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Katani Ahmadi Katani

Katani Ahmadi Katani (amezaliwa 8 Mei 1979) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Civic United Front (CUF). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Tandahimba kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo 

Waliozaliwa 1979
Watu walio hai
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Haji Khatib Kai

Haji Khatib Kai ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CUF. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Micheweni  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Zainab Athman Katimba

Zainab Athman Katimba (amezaliwa tarehe 4 Aprili 1990) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Viti Maalum kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo 

Waliozaliwa 1990
Watu walio hai
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Wanasiasa wanawake Tanzania
NCCR-Mageuzi

NCCR-Mageuzi ni chama cha upinzani nchini Tanzania ambacho kilisajiliwa rasmi tarehe 29 Julai 1992 kwa mujibu wa sheria ya vyama vya siasa ya mwaka 1992.

Chama hicho kilianzishwa kama matokeo ya juhudi za wananchi wa Tanzania kujikomboa kutokana na ubeberu ambao umejikita katika nchi hiyo tangu mwaka 1884.

Uongozi
Mwenyekiti: 
Makamu wa Mwenyekiti Zanzibar: Haji A. Khamis 
Katibu Mkuu: Juju M. Ndada
Naibu Katibu Mkuu Bara: Elizabeth M. Mhagama
Naibu Katubu Mkuu Zanzibar: Mussa K. Mussa
Mweka Hazina wa Taifa: Mike A. Karava

Viungo vya nje
 Tovuti ya NCCR-Mageuzi 

vyama vya kisiasa nchini Tanzania
Hassan Selemani Kaunje

Hassan Selemani Kaunje (amezaliwa 10 Aprili 1982) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa Chama cha kisiasa cha Chama Cha Mapinduzi (CCM). Amechaguliwa kuwa mbunge wa Lindi Mjini kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo 

Waliozaliwa 1982
Watu walio hai
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Selemani Moshi Kakoso

Selemani Moshi Kakoso ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Mpanda Vijijini  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Sixtus Raphael Mapunda

Sixtus Raphael Mapunda ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa Mbinga Mjini kwa miaka 2015 – 2020.

Maisha
Alizaliwa tarehe 13 Agosti 1979 katika Hospitali ya Litembo iliyopo Wilaya ya Mbinga, Mkoa wa Ruvuma. 

Alisoma mwaka 1987 mpaka 1993 katika shule ya msingi Litembo. 

Mwaka 1994 alijiunga na seminari ndogo ya Liganga Wilaya ya Songea, Mkoa wa Ruvuma. 

Mwaka 1995 alijiunga na Seminari ya Likonde, ambapo alisoma mpaka kidato cha tatu na baadae mwaka 1998 akahamia Sekondari ya Meta Mkoani Mbeya ambapo alimaliza kidato cha nne. Mwaka 1999 alichaguliwa kujiunga Kigonsera High School, hata hivyo hakuenda kuripoti kutokana na mashauriano na rafiki yake wa karibu. 

Alimaliza kidato cha sita mwaka 2001 akajiunga na chuo kikuu cha Dar es Salaam mwaka 2002 mpaka 2005.

Marejeo
  
  
Wanasiasa wa Tanzania  
Bunge la Tanzania
Agnes Mathew Marwa

Agnes Mathew Marwa (alizaliwa 24 Desemba 1978 ) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha Mapinduzi CCM.  Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Viti maalum vya wanawake  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo
  

Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Wanasiasa wanawake Tanzania‎
Gimbi Dotto Masaba

Gimbi Dotto Masaba ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CHADEMA. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Viti maalum vya wanawake  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
George Mcheche Masaju

George Mcheche Masaju ni mwanasheria wa nchini Tanzania. Mwaka 2015 aliteuliwa na rais Jakaya Kikwete kuwa Mwanasheria Mkuu wa nchi akaendelea katika nafasi hii baada ya kuingia kwa raisi mpya John Magufuli.

Masaju alikuwa mshauri wa kisheria katika ofisi ya raisi kabla ya kuwa naibu mwanasheria mkuu mwaka 2009.  . Kutoka hapo alipanda cheo baada ya kujiuzulu kwa mwanasharia mkuu aliyetangulia.

Marejeo

Viungo vya Nje
 
 Swearing in ceremony of AG Masuja
    

Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Hassan Elias Masala

Hassan Elias Masala ni Mkuu wa Wilaya ya Ilemela Jijini Mwanza. Na nimwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Aliwahi kuchaguliwa kuwa mbunge wa  Nachingwea  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Hamad Yussuf Masauni

Hamad Yussuf Masauni ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Kikwajuni  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Augustino Manyanda Masele

Augustino Manyanda Masele ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Mbogwe  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Mia tisa kumi na saba

Mia tisa kumi na saba ni namba inayoandikwa 917 kwa tarakimu za kawaida na CMXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 916 na kutangulia 918.

917 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 917 KK na 917 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa kumi na nane

Mia tisa kumi na nane ni namba inayoandikwa 918 kwa tarakimu za kawaida na CMXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 917 na kutangulia 919.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 3 x 3 x 17.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 918 KK na 918 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa kumi na tisa

Mia tisa kumi na tisa ni namba inayoandikwa 919 kwa tarakimu za kawaida na CMXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 918 na kutangulia 920.

919 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 919 KK na 919 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa ishirini

Mia tisa ishirini ni namba inayoandikwa 920 kwa tarakimu za kawaida na CMXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 919 na kutangulia 921.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 5 x 23.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 920 KK na 920 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa ishirini na moja

Mia tisa ishirini na moja ni namba inayoandikwa 921 kwa tarakimu za kawaida na CMXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 920 na kutangulia 922.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 307.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 921 KK na 921 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa ishirini na mbili

Mia tisa ishirini na mbili ni namba inayoandikwa 922 kwa tarakimu za kawaida na CMXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 921 na kutangulia 923.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 461.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 922 KK na 922 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Daku

Daku ni chakula maalumu ambacho huliwa na Waislamu wakati wa mfungo wa mwezi Ramadhani. 

Chakula hicho huliwa usiku wa manane ili kupata nguvu ya kufanya kazi wakati wa mchana baada ya kufunga tangu alfajiri. 

Mara nyingi chakula hicho huwa ni:
(1) tambi 
(2) mihogo 
(3) viazi 
(4) magimbi n.k.

Inawezekana jina limetokana na neno la Kiarabu linalomaanisha "tangazo", kwa sababu kuna desturi ya kuamshana ili kula daku kabla ya nuru ya jua kuanza kuonekana.

Chakula
Uislamu
Mia tisa ishirini na tatu

Mia tisa ishirini na tatu ni namba inayoandikwa 923 kwa tarakimu za kawaida na CMXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 922 na kutangulia 924.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 13 x 71.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 923 KK na 923 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa ishirini na nne

Mia tisa ishirini na nne ni namba inayoandikwa 924 kwa tarakimu za kawaida na CMXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 923 na kutangulia 925.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 3 x 7 x 11.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 924 KK na 924 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa ishirini na tano

Mia tisa ishirini na tano ni namba inayoandikwa 925 kwa tarakimu za kawaida na CMXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 924 na kutangulia 926.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 5 x 37.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 925 KK na 925 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa ishirini na sita

Mia tisa ishirini na sita ni namba inayoandikwa 926 kwa tarakimu za kawaida na CMXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 925 na kutangulia 927.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 463.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 926 KK na 926 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa ishirini na saba

Mia tisa ishirini na saba ni namba inayoandikwa 927 kwa tarakimu za kawaida na CMXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 926 na kutangulia 928.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 103.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 927 KK na 927 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa ishirini na nane

Mia tisa ishirini na nane ni namba inayoandikwa 928 kwa tarakimu za kawaida na CMXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 927 na kutangulia 929.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 2 x 2 x 29.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 928 KK na 928 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa ishirini na tisa

Mia tisa ishirini na tisa ni namba inayoandikwa 929 kwa tarakimu za kawaida na CMXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 928 na kutangulia 930.

929 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 929 KK na 929 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa thelathini

Mia tisa thelathini ni namba inayoandikwa 930 kwa tarakimu za kawaida na CMXXX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 929 na kutangulia 931.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 3 x 5 x 31.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 930 KK na 930 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa thelathini na moja

Mia tisa thelathini na moja ni namba inayoandikwa 931 kwa tarakimu za kawaida na CMXXXI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 930 na kutangulia 932.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 7 x 7 x 19.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 931 KK na 931 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa thelathini na mbili

Mia tisa thelathini na mbili ni namba inayoandikwa 932 kwa tarakimu za kawaida na CMXXXII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 931 na kutangulia 933.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 233.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 932 KK na 932 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Maria wa Yesu Ekaristi

Maria wa Yesu Ekaristi (kwa Kihispania: María de Jesús Sacramentado; jina la awali: Maria Navidad Venegas de la Torre, Zapotlanejo, Jalisco, 8 Septemba 1868 - Guadalajara, 30 Julai 1959) alikuwa mwanamke Mkristo wa Meksiko aliyeanzisha shirika la Mabinti wa Moyo Mtakatifu wa Yesu.

Papa Yohane Paulo II alimtangaza mwenye heri tarehe 22 Novemba 1992, tena mtakatifu tarehe 21 Mei 2000.

Maisha
Maisha yake hayakuwa na matukio makuu sana. 

Alifiwa mama akiwa bado mtoto mdogo na baba akiwa na umri wa miaka 19. 

Akiishi na shangazi yake, Maria Navidad alivutiwa sana na maisha ya kitawa akajiunga kwanza na chama cha Mabinti wa Maria (8 Desemba 1898).

Chini ya kiongozi wa kiroho, mwaka 1905 alishiriki mazoezi ya kiroho huko Guadalajara akajiunga na jumuia ya kike yenye kuhudumia wagonjwa hospitalini, iliyoanzishwa na askofu Atenogene Silva y Alvarez Tostado. 

Kutokana na sifa zake nyingi, tarehe 25 Januari 1921 akawa mama mkuu na muda mfupi baadaye alitunga katiba ya shirika lake jipya iliyoidhinishwa na jimbo mwaka 1930. Hapo aliweka nadhiri za daima kwa jina la Maria wa Yesu katika Sakramenti.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Orodha ya Watakatifu wa Afrika

Waliozaliwa 1868
Waliofariki 1959
Mabikira
Wafransisko
Watawa waanzilishi
Watakatifu wa Meksiko
Mia tisa thelathini na tatu

Mia tisa thelathini na tatu ni namba inayoandikwa 933 kwa tarakimu za kawaida na CMXXXIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 932 na kutangulia 934.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 311.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 933 KK na 933 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa thelathini na nne

Mia tisa thelathini na nne ni namba inayoandikwa 934 kwa tarakimu za kawaida na CMXXXIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 933 na kutangulia 935.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 467.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 934 KK na 934 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa thelathini na tano

Mia tisa thelathini na tano ni namba inayoandikwa 935 kwa tarakimu za kawaida na CMXXXV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 934 na kutangulia 936.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 5 x 11 x 17.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 935 KK na 935 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa thelathini na sita

Mia tisa thelathini na sita ni namba inayoandikwa 936 kwa tarakimu za kawaida na CMXXXVI kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 935 na kutangulia 937.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 2 x 3 x 3 x 13.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 936 KK na 936 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa thelathini na saba

Mia tisa thelathini na saba ni namba inayoandikwa 937 kwa tarakimu za kawaida na CMXXXVII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 936 na kutangulia 938.

937 ni namba tasa.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 937 KK na 937 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa thelathini na nane

Mia tisa thelathini na nane ni namba inayoandikwa 938 kwa tarakimu za kawaida na CMXXXVIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 937 na kutangulia 939.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 7 x 67.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 938 KK na 938 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Mia tisa thelathini na tisa

Mia tisa thelathini na tisa ni namba inayoandikwa 939 kwa tarakimu za kawaida na CMXXXIX kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 938 na kutangulia 940.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 313.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 939 KK na 939 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Kinimanbur

Kinimanbur (au Kinimanburru) ilikuwa lugha ya asili nchini Australia iliyozungumzwa na Wanimanbur katika jimbo la Australia ya Magharibi. Hakuna wasemaji wa Kinimanbur ambao wamebaki kuzungumza lugha, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatia uainishaji wa lugha, Kinimanbur kiko katika kundi la Kinyulnyulan.

Viungo vya nje
lugha ya Kinimanbur kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinimanbur
lugha ya Kinimanbur katika Glottolog
lugha ya Kinimanbur katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kinyigina

Kinyigina (au Kinyikina) ni lugha ya asili nchini Australia inayozungumzwa na Wanyigina katika jimbo la Australia ya Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, idadi ya wasemaji wa Kinyigina ilihesabiwa kuwa watu 63 tu, na lugha iko hatarini mwa kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kinyigina kiko katika kundi la Kinyulnyulan.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyigina kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyigina
lugha ya Kinyigina katika Glottolog
lugha ya Kinyigina katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kinyulnyul

Kinyulnyul ilikuwa lugha ya asili nchini Australia iliyozungumzwa na Wanyulnyul katika jimbo la Australia ya Magharibi. Hakuna wasemaji wa Kinyulnyul ambao wamebaki kuzungumza lugha. Msemaji wa mwisho alifariki mwaka 1999, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kinyulnyul kiko katika kundi la Kinyulnyulan.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyulnyul kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyulnyul
lugha ya Kinyulnyul katika Glottolog
lugha ya Kinyulnyul katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiwarrwa

Kiwarrwa (au Kiwarrawai) ilikuwa lugha ya asili nchini Australia iliyozungumzwa na Wawarrwa katika jimbo la Australia ya Magharibi. Hakuna wasemaji wa Kiwarrwa ambao wamebaki kuzungumza lugha, yaani lugha imetowekakabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiwarrwa kiko katika kundi la Kinyulnyulan. Wengine huiangalia kama lahaja ya Kinyigina.

Viungo vya nje
lugha ya Kiwarrwa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiwarrwa
lugha ya Kiwarrwa katika Glottolog
lugha ya Kiwarrwa katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiyawuru

Kiyawuru ilikuwa lugha ya asili nchini Australia iliyozungumzwa na Wayawuru katika jimbo la Australia ya Magharibi. Mwaka wa 2007, wataalamu walitoa maoni ya kuwa hakuna wasemaji wa Kiyawuru ambao wamebaki kuzungumza lugha, yaani lugha imetoweka. Wengine lakini walidai kwamba Wayawuru wengine bado hukumbuka lugha yao na labda kuna wasemaji wawili. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiyawuru kiko katika kundi la Kinyulnyulan.

Viungo vya nje
lugha ya Kiyawuru kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiyawuru
lugha ya Kiyawuru katika Glottolog 
lugha ya Kiyawuru katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kibarngarla

Kibarngarla (pia Kiparnkalla au Kibanggarla) ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabarngarla katika jimbo la South Australia. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibarngarla ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibarngarla kiko katika kundi la Kiyura.

Viungo vya nje
 Ghil'ad Zuckermann (2018), Dictionary of the Barngarla Aboriginal Language. 
   Barngarlidhi Manoo II
 lugha ya Kibarngarla kwenye Multitree
 makala za OLAC kuhusu Kibarngarla 
 lugha ya Kibarngarla katika Glottolog
 lugha ya Kibarngarla katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kibarrow-Point

Kibarrow-Point ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabarrow-Point katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibarrow-Point ilitoweka. Uainishaji wa lugha kwa ndani zaidihaujulikani kwa uhakika.

Viungo vya nje
lugha ya Kibarrow-Point kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibarrow-Point 
lugha ya Kibarrow-Point katika Glottolog
lugha ya Kibarrow-Point katika Ethnologue

Lugha za Australia
Deo Kasenyenda Sanga

Deo Kasenyenda Sanga ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Makambako  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Edwin Mgante Sannda

Edwin Mgante Sannda ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Kondoa Mjini  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Joseph Roman Selasini

Joseph Roman Selasini ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CHADEMA. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Rombo  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Immaculate Sware Semesi

Immaculate Sware Semesi ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CHADEMA. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Viti maalum vya wanawake  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la TanzaniaWanasiasa wanawake Tanzania
Oliver Daniel Semuguruka

Oliver Daniel Semuguruka ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama cha kisiasa cha  CCM. Amechaguliwa kuwa mbunge wa  Viti maalum vya wanawake  kwa miaka 2015 – 2020.

Marejeo

  
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Sophia Mattayo Simba

Sophia Mattayo Simba (alizaliwa tarehe 27 Julai 1950) ni mwanasiasa wa chama cha Mapinduzi kutoka nchini Tanzania. Mwaka 2010 alichaguliwa kuwa mbunge kwenye viti maalum vya wanawake kwa chama cha CCM. Mwaka 2015 alirudishwa bungeni. Alikuwa pia mwenyekiti wa kitaifa wa Umoja wa Wanawake wa Tanzania na waziri wa Maendeleo ya Jamii, Jinsia na Watoto.

Mwezi wa Machi 2017 alifukuzwa katika chama cha CCM hivyo alitoka pia katika vyeo vyake vya siasa pamoja na nafasi yake bungeni.

Marejeo 

Waliozaliwa 1950
Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Wanasiasa wanawake Tanzania
Wiki Loves Women Tanzania(2)
Ummy Ally Mwalimu

Ummy Ally Mwalimu (alizaliwa 5 Septemba 1973) ni mwanasiasa Mtanzania na mwanachama wa chama tawala cha kisiasa . 

Amechaguliwa kuwa mbunge wa Viti Maalum vya Wanawake katika Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2010 nafasi ambayo aliitumikia hadi mwaka 2015. Akarudishwa tena bungeni 

katika Uchaguzi Mkuu wa mwaka 2015 kupitia tiketi ya CCM Viti Maalum vya Wanawake 2015.

Mwaka 2017 aliteuliwa kuwa waziri katika Wizara wa Afya, Maendeleo ya Jamii, Jinsia, Wazee na Watoto. 
Mwaka 2021 aliteuliwa na raisi wa sita wa Tanzania, mama Samia Suluhu Hassan kuwa waziri katika wizara ya Nchi Ofisi ya Raisi Tawala za Mikoa na Serikali za Mitaa (TAMISEMI)

Elimu na kazi
Ummy Mwalimu alihitimu elimu ya sekondari katika Shule ya Sekondari ya Wasichana Korogwe  mwaka 1998. 

Alitunukiwa shahada ya sheria katika Chuo Kikuu cha Dar es Salaam mwaka 1998. Mwaka 2001 alitunukiwa shahada ya uzamili ya sheria katika chuo kikuu cha Pretoria. Ummy Mwalimu amefanya kazi sehemu mbalimbali serikalini na katika mashirika yanayojihusisha na tafiti kuhusu sheria, uongozi unaozingatia Sheria na Utawala Bora.

Uzoefu katika siasa
Ummy Mwalimu ameshika nafasi mbalimbali katika ulingo wa siasa. Mwaka 2015 alikuwa mjumbe wa Kamati ya Haki, Maadili na Madaraka ya Bunge na mwaka 2014-2015 alikuwa mjumbe wa Kamati ya Ardhi, Maliasili na Utalii. Mwaka 2015 alikuwa Naibu Waziri wa Sheria na Katiba, mwaka 2014/5 alikuwa Naibu Waziri Ofisi ya Rais Mazingira na mwaka 2010-2014 alikuwa Naibu Waziri wa Maendeleo ya Jamii, Wanawake na Watoto.

Pia Ummy Mwalimu amekuwa Mbunge kwa vipindi viwili (2010 hadi 2015 na mwaka 2015 hadi 2020) kwa tiketi ya Chama Cha Mapinduzi kupitia Viti Maalum kwa Wanawake.

Mwaka 2007-2015 Ummy alikuwa mjumbe wa Halmashauri Kuu ya CCM wilaya ya Tanga na mwaka 2008 hadi 2015 alikuwa mjumbe wa Umoja wa Wanawake (UWT) Tanga. Mwalimu ameshika nafasi nyingi za uongozi katika chama na serikali.

Mapambano dhidi ya Korona
Ummy Mwalimu amepata umaarufu mkubwa kutokana na umahiri wake wa kupambana na ugonjwa wa homa kali ya mapafu maarufu unaotokana na virusi vya Corona, kwa jina la kitaalamu COVID 19 ambao uliingia nchini Tanzania tarehe 15 Machi 2020 . Ummy amechukua tahadhari wakati akizungumza na waandishi wa habari kuhusu mgonjwa huyo ili kuzuia taharuki na hofu kwa wananchi. Ummy amezingatia weledi na kanuni za kukabiliana na majanga, jambo ambalo limewawezesha Watanzania kuendelea kufanya kazi bila hofu. Hivi karibuni Mwalimu alisema kuwa ugonjwa wa korona umepungua na kuwataka Watanzania kuendelea na shughuli zao huku wakichukua tahadhari dhidi ya maambukizi ya virusi hivyo .

Marejeo
  

Wanasiasa wa Tanzania
Bunge la Tanzania
Wanasiasa wanawake Tanzania
Kibatyala

Kibatyala ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wabatyala katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2006, kulikuwa na  wasemaji wa Kibatyala saba tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibatyala kiko katika kundi la Kiwaka-Kabiki. Wengine huiangalia kama lahaja ya Kigabi-Gabi.

Viungo vya nje
lugha ya Kibatyala kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibatyala 
lugha ya Kibatyala katika Glottolog
lugha ya Kibatyala katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kibayali

Kibayali ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabayali katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibayali ilitoweka. Uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi haujulikani kwa uhakika.

Viungo vya nje
lugha ya Kibayali kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibayali 
lugha ya Kibayali katika Glottolog
lugha ya Kibayali katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kibayungu

Kibayungu ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wabayungu katika jimbo la Australia ya Magharibi. Mwaka wa 2005, kulikuwa na  wasemaji wa Kibayungu wawili tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibayungu kiko katika kundi la Kikanyara.

Viungo vya nje
lugha ya Kibayungu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibayungu 
lugha ya Kibayungu katika Glottolog
lugha ya Kibayungu katika Ethnologue

Lugha za Australia
Sahel

Sahel (kutoka neno lile la Kiarabu ساحل sahil ambalo linamaanisha pwani na ni asili ya neno "Kiswahili") ni kanda nyembamba ya ardhi kavu barani Afrika kutoka Bahari ya Atlantiki hadi Bahari ya Shamu. 

Ni kilometa 5,400 kwa 450-1,000 hivi kusini kwa jangwa la Sahara na kaskazini kwa eneo la misitu, ikienea kwa kiasi tofauti katika nchi zifuatazo (kutoka magharibi kwenda mashariki): Senegal, Mauritania, Mali, Burkina Faso, Aljeria, Niger, Nijeria, Chad, Sudan, Sudan Kusini, Eritrea, Kamerun, Jamhuri ya Afrika ya Kati na Ethiopia. 

Sahel ina tabianchi nusu-kavu ya kitropiki. Joto ni kali mwaka mzima lakini mvua chache tu (kati ya milimita 100-150 na 600 kwa mwaka) ambayo inanyesha wakati wa majira ya joto tena bila kuaminika. 

Hivyo Sahel inakabili hatari kubwa ya kugeuka jangwa, pia kwa sababu wakazi wake, kwa kushindwa kulima ipasavyo, wanategemea ufugaji wa wanyama wengi mno ambao wanazidi kuharibu mazingira. 

Jiografia ya Afrika
Ekolojia
Jiografia ya Senegal
Jiografia ya Mauritania 
Jiografia ya Mali
Jiografia ya Burkina Faso 
Jiografia ya Algeria
Jiografia ya Niger
Jiografia ya Nigeria
Jiografia ya Chad
Jiografia ya Sudan
Jiografia ya Sudan Kusini
Jiografia ya Eritrea
Jiografia ya Kamerun
Jiografia ya Jamhuri ya Afrika ya Kati
Jiografia ya Ethiopia
Kibibbulman

Kibibbulman ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabibbulman katika jimbo la Australia ya Magharibi. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibibbulman ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibibbulman kiko katika kundi la Kinyungiki.

Viungo vya nje
lugha ya Kibibbulman kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibibbulman 
lugha ya Kibibbulman katika Glottolog
lugha ya Kibibbulman katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kibidyara

Kibidyara (pia Kibidjara au Kipitjara) ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabidyara katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibidyara ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibidyara kiko katika kundi la Kimariki.

Viungo vya nje
lugha ya Kibidyara kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibidyara 
lugha ya Kibidyara katika Glottolog
lugha ya Kibidyara katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kantarusi

Kantarusi (pia Kantori, Centaurus kwa Kilatini na Kiingereza) ni jina la kundinyota kwenye angakusi ya Dunia yetu. 

Lipo jirani na Salibu (:en:Crux) likiwa na nyota mashuhuri ya Rijili Kantori (:en:Alpha Centauri) iliyo nyota jirani na Jua letu kuliko zote.

Jina
Jina la Kantarusi lilijulikana tangu kale kwa mabaharia Waswahili waliotumia nyota hizo kutafuta njia yao baharini wakati wa usiku.

Asili ya jina ni Kigiriki Κένταυρος Kentauros, au Kilatini chake kiliichoingia katika lugha za Ulaya kama  :en:Centaurus. Kiarabu kilipokea jina la Kigiriki kwa umbo la قنطورس qanṭawrus na kutoka hapo liliingia katika Kiswahili.

Kantarusi - Kentaurus ni kiumbe katika mitholojia ya Ugiriki ya Kale kinachounganisha mwili wa binadamu na farasi.

Nyota 
Kantarusi ni kundinyota kubwa lililo na mbili za nyota angavu sana kwenye anga. Nyota mashuhuri zaidi ni Rijili Kantori inayojulikana pia kwa jina la Bayer Alfa Centauri maana hii ni nyota iliyo jirani zaidi nasi katika anga-nje ikiwa na umbali wa miakanuru 4.3. Pamoja na Hadar (Beta Cent) ambayo ni pia nyota angavu hizi mbili zinadokeza kwa Salibu (Crux). Rijili Kantori na pia Hadar ni nyota maradufu.

Katika eneo la Kantarusi kuna fungunyota kadhaa; ω Centauri inaonekana kwa macho matupu kuwa doa dogo na kwa darubini tu nyota kadhaa ndani yake zinatambuliwa.

Tanbihi

Viungo vya Nje
  Constellation Guide:Centaurus  
Centaurus the centaur, kwenye tovuti ya Ian Ridpath, Star Tales, iliangaliwa Aprili 2019
Crux and Southern Cenntaurus, kwenye tovuti ya Prof Jim Kaler, University of Illinois, iliangaliwa Aprili 2019
 See the Celestial Centaur, kenye tovuti ya space.com
Kibigambal

Kibigambal ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabigambal katika jimbo la New South Wales. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibigambal ilitoweka. Uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi haujulikani.

Viungo vya nje
lugha ya Kibigambal kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibigambal 
lugha ya Kibigambal katika Glottolog
lugha ya Kibigambal katika Ethnologue

Lugha za Australia
Albano wa Uingereza

Albano wa Verulamium (Uingereza Kusini Mashariki) anahesabiwa kuwa Mkristo mfiadini wa kwanza kutoka Britania ya Kirumi.

Alikuwa bado Mpagani alipomficha padri fulani nyumbani mwake. Baada ya huyo kumfundisha imani ya Kikristo, alibadilishana naye mavazi akajitokeza kukamatwa badala yake. Hapo aliteswa kikatili akakatwa kichwa. 

Makadirio ya mwaka wa kifodini chake yanatofautiana sana: 209, 251 hivi na hata 304.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu, hasa tarehe 22 Juni.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo

Viungo vya nje
Bede, Ecclesiastical History Book i.vii : the story of Saint Alban
The Story of Alban on the Cathedral and Abbey Church of St Alban's website
The Latin Text of Bede's chapter on Alban at www.earlychurchtexts.com – also links to online dictionaries
An English translation of Bede's chapter on Alban at www.earlychurchtexts.com

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 304
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Uingereza
Albano wa Mainz

Albano wa Mainz (jina la awali Remoundos Michail; Naxos, Ugiriki - Hanum, Mainz, Ujerumani 406 hivi) alikuwa padri, mmisionari na hatimaye mfiadini.

Maisha
Rabanus Maurus aliandika kuwa Albano alitumwa na Ambrosi wa Milano huko Gallia kama mmisionari. 

Huko Mainz, Albano alimsaidia askofu Aureus wa Mainz kujirudishia jimbo lake. Lakini mwaka 406, Wavandali walipovuka mto Rhine, Aureus alichinjwa na Albano alikatwa kichwa huku akisali.

Mara nyingine Albano huyo anachanganywa na somo wake Albano wa Uingereza, na askofu wake anachanganywa na mwingine.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Saint Alban of Mainz 

Waliofariki 406
Mapadri
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Ugiriki
Watakatifu wa Ujerumani
Abrahamu wa Aleksandria

Abrahamu wa Aleksandria (Ebn-Zaraa, Syria - 3 Desemba 978) kuanzia mwaka 975 hadi kifo chake alikuwa Patriarki wa Aleksandria (Misri) na Papa wa 62 wa Kanisa la Wakopti ambalo linamheshimu kama mtakatifu.

Maisha 
Mzaliwa wa Syria, alikuwa mfanyabiashara tajiri aliyetembelea Misri mara nyingi.

Hatimaye alihamia Aleksandria, alipofahamika kwa moyo wa ibada na ukarime kwa mafukara. 

Kisha kupata daraja takatifu, nusu ya mali yake aliwagawia maskini na nusu aliitumia kujengea visima huko na huko nchini. 

Baada ya kiti cha Mt. Marko kukosa Patriarki miaka miwili, ghafla mkutano kwa kauli moja ulimchagua Abrahamu, na ingawa huyo alikuwa akisita, aliwekwa wakfu huko Aleksandria.

Mara moja Abrahamu alipambana na tabia ya usimoni na mitara kati ya wakleri akiwatishia kuwatenga na Kanisa.

Chini ya khalifa Al-Muizz serikali ya Kiislamu ilibadilibadili sera zake kuhusu Wakopti. Inasemekana kwamba Al-Muizz alipenda midahalo ya dini. Kwa shauri la waziri Yaqub ibn Killis, Myahudi aliyesilimu, aliitisha mdahalo kati ya Abrahamu na Moses, Myahudi maarufu. Abraham alikwenda na Severus Ibn al-Muqaffa.

Ibn Killis alimuarifu Al-Muizz kwamba Injili (Math 17:20; Mk 11:23) inasema, "Mkiwa na imani kiasi cha chembe ya haradali, mtaweza kuuambia mlima, Sogea toka huko hadi huko, nao utasogea". Hapo akamhimiza khalifa amuagize Abrahamu asogeze Mlima Mokattam, mashariki kwa Kairo kama ana imani hiyo. Hapo Al-Muizz alidai iwe hivyo, la sivyo atawangamiza Wakopti kwa upanga. 

Abrahamu aliomba siku tatu akaagiza maaskofu na mapadri wafunge na kusali wakati yeye anafanya vile kwenye kanisa maarufu la Bikira Maria (kwa Karabu Al Mu'allaqah, kwa Kiingereza "Hanging Church"). Alfajiri ya siku ya tatu, baada ya kuzimia kwa uchovu, alipata njozi ambamo Bikira Maria alimfariji na kumuelekeza kwa mtu chongo mwenye kubeba maji sokoni: ndiye atakayehamisha mlima. 

Alipokwenda, alimkuta Simoni Mshonangozi akisomba maji kwa ajili ya maskini na wazee kabla hajaenda kazini. Ingawa kwanza Simoni alisita, alipoambiwa kuhusu njozi alikubali kutoa maelekezo.

Basi, walikusanya umati wa Wakristo na pamoja na khalifa, waziri wake na Waislamu waliokwishachochewa naye dhidi yao walielekea mlimani. Abrahamu aliadhimisha liturujia ya Kimungu. Walipoimba mara tatu "Bwana utuhurumie" huku wakipiga magoti, yeye alifanya ishara ya msalaba kwa upana wote wa mlima. Mara tatu huo ulitikisika kama kwa tetemeko la ardhi ukaanza kusogea juu pamoja na waumini na kurudi chini kwa kishindo kikubwa walipopiga magoti tena. Katikati miali ya jua ilipita na kuwezesha wote kuona ajabu hilo. Wakati huo Simoni alitoweka, na Al Muizz alisema kwa nguvu, "Allahu Akbar!" 

Kwa hofu, alimuomba Abrahamu ampe zawadi gani, naye akasema ruhusa ya kukarabati makanisa kadhaa. Pia aliagiza siku hizo tatu za kufunga na kusali ziendelezwe kila mwaka. Hivyo Wakopti wanafunga siku arubaini na tatu kabla ya Krismasi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 978
Maaskofu
Wakopti
Watakatifu wa Siria
Watakatifu wa Misri
Adamu wa Guglionesi

Adamu wa Guglionesi, O.S.B. (Petazio, leo Petacciato, Molise, 990 hivi – Petazio 1072) alikuwa mmonaki Mbenedikto wa Italia aliyefikia kuwa abati wa monasteri yake, halafu akaenda kuishi upwekeni. 

Alichangia juhudi za kuunganisha Italia Kusini chini ya Roger II wa Sicilia.

Tangu kale anaheshimiwa na Kanisa Katoliki kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa siku ya kifo chake, tarehe 3 Juni.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa 990
Waliofariki 1072
wamonaki
Wabenedikto
Wakaapweke
Watakatifu wa Italia
Aureus wa Mainz

Aureus wa Mainz (alifariki 451 hivi) alikuwa askofu wa kwanza kujulikana wa Mainz, leo nchini Ujerumani, katika nusu ya kwanza ya karne ya 5, akitokea Ufaransa ya leo. 

Alidhulumiwa kwa kutetea imani sahihi ya Kanisa Katoliki dhidi ya Waario na hatimaye aliuawa na wavamizi Wahunni Wapagani wakati wa kuadhimisha Misa.

Anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini pamoja na dada yake Yustina na wenzao.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 16 Juni.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
  Hans Werner Nopper: Die vorbonifatianischen Mainzer Bischöfe, Books on Demand, Norderstedt 2001.

Viungo vya nje 
  Aureus von Mainz im Portal Ökumenisches Heiligenlexikon

Waliofariki 451
Maaskofu Wakatoliki
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Ufaransa
Watakatifu wa Ujerumani
Mtumishi wa Mungu

Mtumishi wa Mungu ni jina la heshima linalotumika katika Biblia na katika Ukristo kwa mtu anayesadikiwa kumtumikia Mungu kwa namna ya pekee.

Katika Biblia
Katika Biblia ya Kiebrania ni la juu kuliko "nabii", kwa sababu jina hilo lilikuwa na maana mbalimbali, hata mbaya, kwa mfano "kichaa" au "nabii wa uongo".

Katika Ukristo
Siku hizi linatumiwa na Wakristo wa madhehebu mbalimbali kwa maana tofauti.

Katika Kanisa Katoliki
Katika Kanisa Katoliki linatumika hasa kwa waumini wafu ambao maisha yao yameanza kuchunguzwa ili kuona kama hatimaye wataweza kutangazwa watakatifu. 

Jina Mtumishi wa Mungu halimaanishi kuwa kweli mhusika alimtumikia Mungu kiaminifu hadi kifo chake, bali kwamba watu wengiwengi wanaona hivyo, hata askofu wa jimbo alifungua kesi ya kumtangaza mtakatifu. 

Baada ya hatua hiyo kukamilika kwa Papa kuthibitisha ushujaa wa maadili yake yote, au kifodini chake, mtumishi huyo ataanza kuitwa Mstahili heshima.

Kisha kuthibitisha kwamba muujiza wowote umetokea kwa maombezi yake, Papa atamtangaza mwenye heri.

Baada ya muujiza mwingine atamalizia kwa kumtangaza mtakatifu. 

Kesi hizo katika hatua zote zinasimamiwa na idara maalumu yenye makao makuu huko  Vatikani.

Tofauti na hilo ni jina Servus Servorum Dei (Mtumishi wa mtumishi wa Mungu), ambalo kuanzia Papa Gregori I linatumiwa na Mapapa kujitambulisha.

Tanbihi

Biblia
Watakatifu
Kanisa Katoliki
Mstahili heshima

Mstahili heshima (kwa Kilatini Venerabilis, kwa Kiingereza Venerable) ni jina ambalo katika Kanisa Katoliki linatumika hasa kwa muumini aliyefariki ambaye, baada ya kesi kuchunguza uadilifu wake wa kiwango cha ushujaa, Papa ameuthibitisha rasmi.

Uchunguzi huo unahusu maadili ya Kimungu (imani, tumaini na upendo), maadili bawaba (busara, haki, nguvu na kiasi) pamoja na unyenyekevu. Kwa watawa unachunguzwa pia utekelezaji wa nadhiri zao. 

Pamoja na hayo, Kanisa linasubiri Mungu athibitishe mwenyewe kwa muujiza mmoja iliyopatikana kwa maombezi ya huyo ili aweze kutangazwa mwenye heri na wa pili ili atangazwe mtakatifu.

Watakatifu
Kanisa Katoliki
Mpwa

Mpwa ni jina ambalo mwanamume anamuita mtoto (wa kiume au wa kike) wa dada yake. Upande wa pili, mpwa anamuita mwanamume huyo "mjomba".

Ukilinganisha na lugha za Ulaya, zile za Kibantu zinazingatia zaidi umri na hasa jinsia za wazazi na ndugu zao. Hivyo, kwa Kiingereza "nephew" linaweza kumaanisha "mpwa" lakini pia "mtoto" (ikiwa anayesema ni wa jinsia ileile ya mzazi).  

Tena anayeitwa kwa Kiingereza "uncle" anaweza akaitwa katika Kiswahili "mjomba", "baba mkubwa" (kama ni kaka wa baba) au "baba mdogo" (kama ni mdogo wa baba). Vilevile neno "aunt" linaweza kumaanisha "shangazi" (dada wa baba), "mama mkubwa" (kama ni mkubwa wa mama) au "mama mdogo" (kama ni mdogo wa mama).

Wajibu na haki kati ya mpwa na mjomba wake vinategemea utamaduni wa mahali. Katika baadhi ya makabila, kama yale yanayotia maanani ukoo wa mama kuliko ule wa baba, mjomba ni muhimu kuliko baba mzazi.

Familia
Mjomba

Mjomba ni jina ambalo mtoto (wa kiume au wa kike) anamuita mwanamume ambaye ni ndugu (mkubwa au mdogo kwa umri) wa mama yake. Upande wa pili, mjomba anamuita mtoto huyo "mpwa".

Ukilinganisha na lugha za Ulaya, zile za Kibantu zinazingatia zaidi umri na hasa jinsia za wazazi na ndugu zao. Hivyo, kwa Kiingereza "nephew" linaweza kumaanisha "mpwa" lakini pia "mtoto" (ikiwa anayesema ni wa jinsia ileile ya mzazi).  

Hivyo, anayeitwa kwa Kiingereza "uncle" anaweza akaitwa kwa Kiswahili "mjomba", lakini "baba mkubwa" (kama ni kaka wa baba) au "baba mdogo" (kama ni mdogo wa baba). Vilevile neno "aunt" linaweza kumaanisha "shangazi" (dada wa baba), "mama mkubwa" (kama ni mkubwa wa mama) au "mama mdogo" (kama ni mdogo wa mama).

Tena kwa Kiingereza "nephew" linaweza kumaanisha "mpwa" lakini pia "mtoto" (ikiwa anayesema ni wa jinsia ileile ya mzazi).  

Wajibu na haki kati ya mjomba na mpwa wake vinategemea utamaduni wa mahali. Katika baadhi ya makabila, kama yale yanayotia maanani ukoo wa mama kuliko ule wa baba ("mfumojike" au "mfumomama"), mjomba ni muhimu kuliko baba mzazi.

Pengine kwa heshima mtu anaweza akamuita mwingine "mjomba" ingawa hawana undugu wowote wa karibu.

Mke wa mjomba anaitwa "mkazamjomba", au "mkazahau". Kwa lugha ya baadhi ya makabila, na zaidi mjini Zanzibar anaitwa "mkwe" kwa sababu watoto wake unaweza kuoana nao.

Kwa baadhi ya makabila (Mf: Wabembe) mke wa mjomba anaitwa vilevile "mjomba" au "mjomba mwanamke". Hii ni kwa kuonesha tofauti kati ya shangazi (yaani dada yake baba) na mjomba (kaka yake mama). Wakati huohuo kwa upande wa shangazi, ikiwa ameolewa, mume wake huitwa "babu".

Familia
Kibindal

Kibindal ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabindal katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibindal ilitoweka. Uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi haujulikani.

Viungo vya nje
lugha ya Kibindal kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibindal 
lugha ya Kibindal katika Glottolog
lugha ya Kibindal katika Ethnologue

Lugha za Australia
Mapigano ya Lepanto

Mapigano ya Lepanto yalifanyika baharini tarehe 7 Oktoba 1571 kati ya manowari za nchi za Kikristo za Bahari Mediteranea na Milki ya Osmani, zilipokutana katika Ghuba ya Patras (karibu na Ugiriki). Lepanto ni jina la bandari zilipoondoka meli za Waosmani, wakati zile za mshikamano wa Kikristo zilitokea Messina (Italia).

Kwenye mwaka 1570 Waosmani walivamia kisiwa cha Kupro kilichotawaliwa na Venezia na mwaka 1571 walifaulu kuteka ngome ya mwisho iliyotetewa na Venezia. 

Mwaka uleule wa 1571 Papa Pius V aliunganisha nchi za Kikatoliki kadhaa, hasa Hispania, jamhuri za Venezia na Genova na madola madogo ya Italia katika "Liga Sancta" ili kuzuia Waturuki wa dola hilo wasiteke Ulaya nzima. Ujerumani iliyowahi kufanya mapatano ya amani na Waosmani na Ufaransa iliyoshiriki na Waosmani dhidi ya Hispania hawakushiriki katika Liga Sancta. 

Kundi la manowari la Kiosmani lilikuwa na manowari aina ya manchani 255 Galeeren, askari 34,000 Soldaten na mabaria na wapiga makasia 46,000, wakati kundi la Liga Santa lilikuwa na manchani 206 Galeeren, askari 28,000 Soldaten na mabaharia na wapiga makasia 40,000.

Ingawa jeshi la baharini la Wakristo lilizidiwa na jeshi la Dola la Osmani kwa idadi, walipata ushindi mkubwa. Matokeo yake yakawa ya kudumu: Waturuki hawakuweza kuteka Ulaya magharibi wala kwenda Amerika kupitia bahari ya Atlantiki.

Ushindi huo haukutegemewa, ila uliombwa na Wakatoliki wa Ulaya nzima kwa Rozari, kama alivyoagiza Papa. Pius V aliona ushindi huo umetokana na maombezi ya Bikira Maria akaanzisha sikukuu ya Bibi Yetu wa Ushindi. Mjini Roma mwenyewe aliongoza maandamano ya ibada kwa ajili hiyo.

Tanbihi

Historia ya Ulaya
Historia ya Ukristo
Vita vya dini
Kibiri (lugha)

Kibiri ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabiri katika jimbo la Queensland. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibiri kiko katika kundi la Kimariki.

Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hiyo kama lugha mama, yaani lugha ya Kibiri ilitoweka. Hata hivyo Wabiri wengine wameanza jitihada za kuifufua lugha yao wakitumia wasifu za zamani.

Viungo vya nje
lugha ya Kibiri kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibiri
lugha ya Kibiri katika Glottolog
lugha ya Kibiri katika Ethnologue

Lugha za Australia
Etchmiadzin

Etchmiadzin, au Echmiadzin, Ejmiatsin, Edjmiadsin.(Էջմիածնի Մայր տաճար, Ēǰmiatsni Mayr tačar), kwa urefu zaidi: Kanisa kuu la Etchmiadzin au Etchmiadzin Takatifu (Սուրբ Էջմիածին, Surb Ejmiatsin) lililopo katika mji wa Vagharshapat, wilaya ya Armavir, Armenia, ni kanisa mama la Kanisa la Kitume la Armenia.

Kadiri ya wataalamu lilikuwa kanisa kuu la kwanza lililojengwa katika Ufalme wa Armenia, na labda duniani kote lakini si kanisa la kwanza kujengwa nchini

Awali Kanisa lilijengwa mwanzoni mwa karne ya 4 mahali pa hekalu la Kipagani kumaanisha uongofu wa taifa kutoka dini za jadi kuingia Ukristo kwa kazi ya Gregori Mletamwanga. Sehemu kubwa ya jengo lililopo ni la mwaka 483/484, lilipojengwa upya na Vahan Mamikonian baada ya uvamizi wa Wapersia. 

Ndilo patakatifu muhimu zaidi pa Waarmenia wote, si kidini tu, bali pia kiutamaduni na kisiasa. Lengo la hija na la safari za kitalii, mwaka 2000 liliorodhesha na UNESCO, pamoja na makanisa kadhaa za kandokando, kati ya mahali pa Urithi wa Dunia.

Michoro na picha

Tanbihi

Marejeo

Ya kitaalamu

Vitabu

Vitabu vingine vya jumla zaidi

 
 Reprint of the 1934 ed. published by the Cambridge University Press

Makanisa nchini Armenia
Armenia
Urithi wa Dunia
Historia ya Armenia
Kanisa la kitaifa

Kanisa la kitaifa ni Kanisa la Kikristo linaloambatana na  kabila au taifa fulani kiasi cha kuwa sehemu muhimu ya utamaduni wake. La kwanza lilikuwa Kanisa la Kitume la Armenia.

Suala hilo lilijadiliwa hasa katika karne ya 19, wakati utaifa ulipostawi.

Pamoja na hayo, aina hiyo ya Ukristo inadumu hai hasa Uingereza na Skandinavia, pengine kama dini rasmi ambayo nchi inaipa haki za pekee katika sheria zake

Hoja dhidi yake 
Karl Barth alisema ni uzushi "kumtaifisha" Mungu wa Ukristo, hasa pale ambapo Kanisa la kitaifa linahimiza au kubariki vita dhidi ya mataifa mengine ya Kikristo, ilivyotokea katika Vita vya kwanza vya dunia.

Tanbihi

Marejeo
 William Reed Huntington, A national church, Bedell lectures, Scribner's, 1897.

Ukristo
Utamaduni
Kanisa
Waanglikana
Walutheri
Waorthodoksi
Waorthodoksi wa Mashariki
Kibirrpayi

Kibirrpayi ilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wabirrpayi katika jimbo la Victoria. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea lugha hii, yaani lugha ya Kibirrpayi ilitoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibirrpayi kiko katika kundi la Kiyuin.

Viungo vya nje
lugha ya Kibirrpayi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibirrpayi 
lugha ya Kibirrpayi katika Glottolog
lugha ya Kibirrpayi katika Ethnologue

Lugha za Australia
Victoria (Australia)

Victoria ni moja ya majimbo manane ya kujitawala ya Jumuiya ya Australia. 

Idadi ya wakazi wake ni takriban 6,039,100 (Machi 2016). 

Mji mkuu wake ni Melbourne.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Australia

Viungo vya nje

!
V
Kibunaba

Kibunaba (au Kibunuba) ni lugha ya asili nchini Australia inayozungumzwa na Wabunaba katika jimbo la Australia ya Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kibunaba 110 tu, wote wazee, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kibunaba inahusiana na lugha Kigooniyandi tu, yaani hizo mbili ziko katika familia ya lugha peke yake.

Viungo vya nje
lugha ya Kibunaba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kibunaba 
lugha ya Kibunaba katika Glottolog
lugha ya Kibunaba katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kigooniyandi

Kigooniyandi (au Kiguniyandi) ni lugha ya asili nchini Australia inayozungumzwa na Wagooniyandi katika jimbo la Australia ya Magharibi. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kigooniyandi 410 tu, wote watu wazima, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kigooniyandi inahusiana na lugha Kibunaba tu, yaani hizo mbili ziko katika familia ya lugha peke yake.

Viungo vya nje
lugha ya Kigooniyandi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigooniyandi 
lugha ya Kigooniyandi katika Glottolog
lugha ya Kigooniyandi katika Ethnologue

Lugha za Australia