LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kinghwele

Kinghwele (au Kikwere) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanghwele. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kinghwele imehesabiwa kuwa watu 98,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinghwele iko katika kundi la G30.

Viungo vya nje
lugha ya Kinghwele kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinghwele 
lugha ya Kinghwele katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/cwe
http://www.african.gu.se/downloads/nghwelelist.pdf
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinghwele)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Kibantu
Lugha za Tanzania
Kingindo

Kingindo ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wangindo. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kingindo imehesabiwa kuwa watu 220,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingindo iko katika kundi la P10.

Viungo vya nje
lugha ya Kingindo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kingingdo 
lugha ya Kingindo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nnq
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kingindo)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Cross-Upcott, A.R.W. 1956. The social structure of the KiNgindo-speaking peoples. PhD thesis. University of Cape Town. Kurasa 564.

Lugha za Kibantu
Lugha za Tanzania
Kingoni

Kingoni ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Msumbiji inayozungumzwa na Wangoni. Kimetokana na lugha ya Kizulu Wangoni walipohama Afrika ya Kusini wakati wa Shaka Zulu. Mwaka wa 1887 idadi ya wasemaji wa Kingoni nchini Tanzania imehesabiwa kuwa watu 170,000. Pia kuna wasemaji 53,000 nchini Msumbiji. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingoni iko katika kundi la N10.

Viungo vya nje
lugha ya Kingoni kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kingoni 
lugha ya Kingoni katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ngo
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kingoni)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Ebner, Fr. Elzear P. 1951. Grammatik des Neu-Kingoni. Mission Magagura, Tanganyika. Kurasa 87.
Moyo, Steven Phaniso Chinombo. 1978. A linguo-aesthetic study of Ngoni poetry. PhD thesis. University of Wisconsin at Madison. Kurasa 563.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Lugha za Msumbiji
Kingulu

Kingulu ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wangulu. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kingulu imehesabiwa kuwa watu 132,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingulu iko katika kundi la G30.

Viungo vya nje 
lugha ya Kingulu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kingulu 
lugha ya Kingulu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ngp
 http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo 
 Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
 Beidelman, Thomas. 1964. Some Ngulu tales. Tanganyika notes and records, 63, uk.165-196.
 Ntemo, F. D. 1956. Some notes on Ngulu. Tanganyika notes and records, 45, uk.15-19.

Lugha za Tanzania
Kingurimi

Kingurimi (au Kingoreme) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wangurimi. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kingurimi imehesabiwa kuwa watu 55,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kingurimi iko katika kundi la E40.

Viungo vya nje
lugha ya Kingurimi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kingurimi
lugha ya Kingurimi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ngq
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kingurimi)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kinilamba

Kinilamba (au Kinyiramba, pamoja na lahaja ya Kiiambi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanilamba. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinilamba iko katika kundi la F30.

Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinilamba imehesabiwa kuwa watu 455,000, ambao 50,000 ni Waiambi.

Mifano ya maneno ya Kinyiramba
Maze, yaani Maji
Nanhi, yaani Mboga
Mhusuli, yaani Mchuzi
Ndelu, yaani Ndevu
Nzila, yaani Njia

Viungo vya nje
lugha ya Kinilamba kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinilamba
lugha ya Kinilamba katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nim
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinilamba)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Dempwolff, Otto. 1914/15. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 5: Ilamba. Zeitschrift für Kolonialsprachen, 5, uk.227-253.
Yukawa, Yasutoshi. 1989. A classified vocabulary of the Nilamba language. (Bantu vocabulary series, no 5.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies.

Lugha za Kibantu
Lugha za Tanzania
Kinindi

Kinindi (pia huitwa Kimanundi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanindi. Idadi ya wasemaji wa Kinindi imehesabiwa kuwa watu 100 tu, tena wengi wao wameanza kubadilisha lugha yao, maana yake lugha iko hatarini mwa kutoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinindi iko katika kundi la N10.

Viungo vya nje
lugha ya Kinindi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinindi
lugha ya Kinindi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nxi
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kinyakyusa

Kinyakyusa (au Kinyekyosa; pia huitwa Kingonde) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyakyusa wanaokaa hasa Rungwe. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinyakyusa imehesabiwa kuwa watu 805,000. Pia kuna wasemaji 300,000 nchini Malawi.

Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyakyusa iko katika kundi la M30.Na asili ya jina hilo la wanyakyusa ni kutokana na jina la mke wa mtawala wa kimila au chifu
aliyeitwa kyusa, pia awali waliitwa wasokile hiyo ni kutokana na salamu yao asali aliyosema sooki
sooki nna!

Mfumo wa sauti (fonolojia)
Lugha ya Kinyakyusa ina irabu 7 na konsonanti 26. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.

Mfano wa sentensi ya lugha hiyo
Ubumi bwa Yesu bwali bwa pamwanya fiyo, yo nongwa bo Yehova ansyusisye ukubuka kumwanya abandu bapeliwe ulusako lwa kwikala nubumi bwa bwila na bwila.

Tafsiri ya Kiswahili: Uhai wa Yesu ulikuwa na thamani sana hivi kwamba baada ya Mungu kumfufua Yesu kwenda mbinguni, Mungu aliwapa wanadamu wote wanaomwamini Yesu fursa ya kuishi milele.

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Felberg, Knut. 1996. Nyakyusa-English-Swahili & English-Nyakyusa dictionary. Dar es Salaam: Mkuki na Nyota Publishers. Kurasa xxii, 222. ISBN 9976-973-32-2
Kishindo, J. P. 1998. IkyaNgonde: a preliminary analysis. Journal of humanities (Zomba), 13, uk.59-86.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyakyusa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyakyusa
lugha ya Kinyakyusa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nyy
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinyakyusa)

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Lugha za Malawi
Kinyambo

Kinyambo (au Orunyambo) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyambo. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kinyambo imehesabiwa kuwa watu 400,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyambo iko katika kundi la E20.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyambo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyambo
lugha ya Kinyambo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/now
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinyambo)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Bickmore, Lee. 1989. Kinyambo prosody. PhD thesis. University of California at Los Angeles (UCLA).
Rugemalira, Josephat. 1993. Runyambo verb extensions and constraints on predicate structure. PhD thesis. University of California at Berkeley. Kurasa 322.
Rugemalira, Josephat M[uhozi]. 1995. Verb extensions in Runyambo. Afrikanistische Arbeitspapiere, 41, uk.51-87.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kinyamwanga

Kinyamwanga (pia huitwa Kimwanga au Kinamwanga) ni lugha ya Kibantu nchini Zambia na Tanzania inayozungumzwa na Wanyamwanga. Mwaka wa 2010 idadi ya wasemaji wa Kinyamwanga nchini Zambia imehesabiwa kuwa watu 140,000. Pia kuna wasemaji 87,000 nchini Tanzania (1987). Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyamwanga iko katika kundi la M20.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyamwanga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyamwanga
lugha ya Kinyamwanga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/mwn
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinyamwanga)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Busse, Joseph. 1940/41. Lautlehre des Inamwanga. Zeitschrift für Eingeborenen-Sprachen, 31 (1), uk.21-50.
Bickmore, Lee. 2000. Downstep and fusion in Namwanga. Phonology, 17 (3).

Lugha za Zambia
Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kinyamwezi

Kinyamwezi ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyamwezi. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinyamwezi imehesabiwa kuwa watu 980,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyamwezi iko katika kundi la F20. Inafanana na Kisukuma.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyamwezi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyamwezi
lugha ya Kinyamwezi katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nym
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.stolaf.edu/people/mbele/bibliography.htm
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinyamwezi)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Maganga, Clement; Schadeberg, Thilo C. 1992. Kinyamwezi: grammar, texts, vocabulary. (East African languages and dialects, vol 1.) Köln: Rüdiger Köppe Verlag. Kurasa 325. [ISBN 3-927620-40-8]

Lugha za Kibantu
Lugha za Tanzania
Kinyaturu

Kinyaturu ( pia huitwa Kirimi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wanyaturu. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kinyaturu imehesabiwa kuwa watu 595,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyaturu iko katika kundi la F30.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyaturu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyaturu
lugha ya Kinyaturu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/rim
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinyaturu)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Dempwolff, Otto. 1914/15. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 6: Limi (Rimi). Zeitschrift für Kolonialsprachen, 5, uk.270-298.
Olson, Howard S. 1964. The phonology and morphology of Rimi. (Hartford studies in linguistics, vol 14.) Hartford (Connecticut): Hartford Seminary Foundation Bookstore. Kurasa xvi, 257.
Schregel, W. 1913. Abriss einer Grammatik der Kinyaturusprache. Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen, 16 (III. Abt.), uk.60-92.

Lugha za Kibantu
Lugha za Tanzania
Kinyiha

Kinyiha (au Kinyika) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania na Zambia inayozungumzwa na Wanyiha. Isichanganywe na Kinyiha cha Malawi wala na Kinyika cha Malawi. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyiha iko katika kundi la M20.

Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kinyiha nchini Tanzania ilihesabiwa kuwa watu 306,000. Nchini Zambia ilikadiriwa kuwa watu 356,000 (1993).

Mfumo wa sauti (Fonolojia)
Lugha ya Kinyiha ina irabu 5 na konsonanti 34. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.

Maneno
Baadhi ya maneno ya Kinyiha na maana yake kwa Kiswahili ni kama ifuatavyo:
Amafindango - miujiza
Aminzi - maji
Abhantu - watu
Mwakata - za asubuhi (hutumika kusalimia asubuhi au kama hujaonana na mtu kwa muda mrefu sana) 
Mwizya - hutumika kusalimia mama mmeshaonana na mtu mara ya kwanza
Ena - mwitiko wa salamu

Marejeo
Krüger, Susanne; Lindfors, Anna-Lena; Nagler, Louise; Woodward, Mark. 2009. "A sociolinguistic survey of the Nyiha and Nyika language communities in Tanzania, Zambia and Malawi." 
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki cha Maho na Sands kinataja marejeo mengine kama:
Busse, Joseph. 1960. Die Sprache der Nyiha in Ostafrika. (Veröffentlichungen des Instituts für Orientforschung der Deutschen Akademie der Wissenschaften zu Berlin, Bd 41.) Berlin: Akademie-Verlag. Kurasa 160.
Yukawa, Yasutoshi. 1989. A tonological study of Nyiha verbs. Katika: Studies in Tanzanian languages (Bantu linguistics, vol 2), uk.481-518. Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyiha kwenye Multitree
ramani ya Kinyiha
makala za OLAC kuhusu Kinyiha
lugha ya Kinyiha katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nih
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kinyiha)

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Lugha za Zambia
Kinyika

Kinyika ni lugha ya Kibantu nchini Malawi na Zambia inayozungumzwa na Wanyika. Isichanganywe na Kinyiha (ambacho huitwa Kinyika pia) wala na Kinyiha cha Malawi ambacho kinafanana nacho. Mwaka wa 2007 idadi ya wasemaji wa Kinyika imehesabiwa kuwa watu 10,000, yaani 5000 nchini Malawi na 5000 nchini Zambia. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kinyika iko katika kundi la M20.

Viungo vya nje
lugha ya Kinyika kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kinyika
lugha ya Kinyika katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/nkv

Marejeo
Krüger, Susanne; Lindfors, Anna-Lena; Nagler, Louise; Woodward, Mark. 2009. "A sociolinguistic survey of the Nyiha and Nyika language communities in Tanzania, Zambia and Malawi." 

Lugha za Malawi
Lugha za Kibantu
Lugha za Zambia
Kipangwa

Kipangwa ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wapangwa. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kipangwa ilikuwa watu 95,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kipangwa iko katika kundi la G60.

Viungo vya nje
Lugha ya Kipangwa kwenye Multitree
Makala za OLAC kuhusu Kipangwa
Lugha ya Kipangwa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/pbr
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kipangwa)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Stirnimann, Hans. 1983. Praktische Grammatik der Pangwa-Sprache (SW-Tanzania) / Indaki cha luchovo lwa vaPangwa. (Studia ethnographica friburgensia, Bd 10.) Freiburg (Schweiz): Universitätsverlag. Kurasa 245. [ISBN 3-7278-0280-4]

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kipimbwe

Kipimbwe ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wapimbwe. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kipimbwe imehesabiwa kuwa watu 29,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kipimbwe iko katika kundi la M10.

Viungo vya nje
lugha ya Kipimbwe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kipimbwe
lugha ya Kipimbwe katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/piw
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kipimbwe)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Unterwelz, R. 1925. Ethnographische Notizen über die Pimbwe. Zeitschrift für Ethnologie, 57 (3/6), uk.241-245.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kipogolo

Kipogoro (au Kipogolo) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wapogoro wa mkoa wa Morogoro. 

Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kipogolo ilihesabiwa kuwa watu 185,000. 

Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kipogolo kiko katika kundi la G50, kikifanana na Kimbunga na Kindamba kwa asilimia 57-56%.

Viungo vya nje
lugha ya Kipogolo kwenye Multitree
ramani ya Kipogolo
makala za OLAC kuhusu Kipogolo
lugha ya Kipogolo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/poy
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kipogoro)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Hendle, P. J. 1907. Die Sprache der Wapogoro (Deutsch-Ostafrika) nebst einem deutsch-chipogoro und chipogoro-deutschen Wörterbuch. (Archiv für das Studium der deutschen Kolonialsprachen, Bd 6.) Berlin: Druck und Kommissionsverlag von G Reimer. Kurasa vii, 171.
Pia kuna kitabu hiki:
 Green, M. (2003). Priests, Witches and Power: Popular Christianity after Mission in Southern Tanzania. Cambridge: Cambridge University Press.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kirufiji

Kirufiji (au Kiruihi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Warufiji. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kirufiji imehesabiwa kuwa watu 200,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kirufiji iko katika kundi la P10.

Viungo vya nje
lugha ya Kirufiji kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirufiji
lugha ya Kirufiji katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/rui
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kirufiji)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Zhukov, Andrei. 1969. Zametki o kirufidzi [Maoni kuhusu Kirufiji]. Afrikanskii etnograficheskii sbornik, 7, uk.214-220.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kirungwa

Kirungwa ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Warungwa. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kirungwa imehesabiwa kuwa watu 18,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kirungwa iko katika kundi la M10.

Viungo vya nje
lugha ya Kirungwa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kirungwa
lugha ya Kirungwa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/rnw
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kirungwa)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kisafwa

Kisafwa ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wasafwa. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kisafwa imehesabiwa kuwa watu 158,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisafwa iko katika kundi la M20.

Mfumo wa Sauti (Fonolojia)
Lugha ya Kisafwa ina irabu 7 na konsonanti 36. Pia, tofauti kati ya irabu fupi na irabu ndefu huleta tofauti za maana.

Viungo vya nje
lugha ya Kisafwa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisafwa
lugha ya Kisafwa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/sbk
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kisafwa)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Sambeek, Jan van. 1933. Safwa grammar. Muswada. Kurasa 183.
Voorhoeve, Jan. 1973. Safwa as a restricted tone system. Studies in African linguistics, 4 (1), uk.1-22.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kisagara

Kisagala (au Kisagara) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wasagala. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kisagara imehesabiwa kuwa watu 79,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisagara iko katika kundi la G30.

Viungo vya nje
lugha ya Kisagara kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisagara
lugha ya Kisagara katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/sbm
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Wasagala

Wasagala ni jinsi ya kuandika jina la makabila mawili tofauti:
Wasagara wa Tanzania na
Wasagalla wa Kenya.

Watu
Makala zinazotofautisha maana
Trinidad na Tobago

Jamhuri ya Trinidad na Tobago ni nchi ya visiwani katika Karibi ya kusini, karibu na pwani ya Venezuela, kusini kwa kisiwa cha Grenada cha Antili Ndogo. Nchi jirani nyingine kuvukia bahari ni Barbados na Guyana. 

Nchi ina eneo la km² 5,128 ambalo karibu lote ni kisiwa kikuu cha Trinidad. Kile cha Tobago kina asilimia 6 tu za eneo pamoja na 4% ya wakazi. Kuna visiwa vidogo vingine 21.

Ni jamhuri mwanachama wa Jumuiya ya Madola.

Ni nchi iliyoendelea, ikishika nafasi ya tatu kati ya zile za Amerika baada ya Marekani na Kanada.

Historia
Visiwa vilikaliwa na Waindio kwa karne nyingi kabla ya ujio wa Kristofa Columbus na Wahispania (1498). 

Trinidad ilibaki chini ya wakoloni hao hadi mwaka 1797 vilipotekwa na Waingereza ambao walikabidhiwa pia Tobago mwaka 1802. Viliunganishwa mwaka 1889 na kubaki koloni hadi mwaka 1962 vilipopata uhuru.

Mwaka 1976 nchi imeanza kuwa jamhuri.

Watu
Wakazi wengi wana asili ya India (37.6%), lakini pia ya Afrika (36.3%) na sehemu nyingine. Hivyo kuna machotara wa aina mbalimbali (24.2%).

Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini wananchi wengi wanaongea kwa kawaida aina mbili za Krioli. Asilimia 5 wanaongea Kihispania.

Upande wa dini wengi (63%) ni Wakristo wa madhehebu mbalimbali, kuanzia Kanisa Katoliki (21.5%), Wapentekoste (12%) na Anglikana (5.7%). Wahindu ni 18% na Waislamu ni 5%.

Tazama pia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Viungo vya nje 

 Trinidad and Tobago Government Portal
 Official Trinidad and Tobago Tourism Company Website
 
 Trinidad and Tobago  from UCB Libraries GovPubs
 
 Trinidad and Tobago profile from the BBC News
 World Bank Summary Trade Statistics Trinidad and Tobago
 
 Key Development Forecasts for Trinidad and Tobago from International Futures
  Guanaguanare – the Laughing Gull. Carib Indians in Trinidad – includes 2 videos

 
Karibi
Nchi za Amerika ya Kati
Nchi za Amerika ya Kaskazini
Jumuiya ya Madola
Nchi za visiwa
Grenada

Grenada ni nchi ya kisiwani kusini mwa Bahari ya Karibi. Iko kaskazini kwa Trinidad na Tobago na kusini kwa Saint Vincent. 

Ni nchi mwanachama wa jumuiya ya madola  na mkuu wa Dola ni Mfalme Charles III wa Uingereza anayewakilishwa kisiwani na Gavana Mkuu.

Jiografia 
Eneo la nchi ni kisiwa kikuu cha Grenada pamoja na visiwa kadhaa za funguvisiwa ya Grenadini kama vile Carriacou, Petit Martinique, Rhonde Island na vingine vidogo.  

Idadi kubwa ya wakazi iko Grenada penyewe pamoja na miji ya St. George's (mji mkuu), Grenville na Gouyave. 

Visiwa vyote ni vya asili ya kivolkeno vyenye ardhi yenye rutuba. Grenada ina milima, na mkubwa zaidi ni mlima St. Catherine wenye kimo cha mita 840.

Watu 
Wakazi ni 110,000: walio wengi (82%) ni wa asili ya Afrika wametokana na watumwa waliopelekwa huko kulima mashamba ya miwa au ni machotara (13%) waliotokana na watumwa wale na mabwana wao Wafaransa. Waliobaki (5%) ni Wazungu na Wahindi. Wananchi walio wengi wanaishi nje: ni kama mara mbili kuliko waliobaki nchini.

Lugha rasmi ni Kiingereza, lakini walio wengi kwa kawaida wanaongea Krioli.

Upande wa dini, karibu wote ni Wakristo, hasa wa Kanisa Katoliki (53%). Kati ya madhehebu ya Uprotestanti, wanaongoza Waanglikana.

Tazama pia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Tanbihi

Marejeo
Adkin, Mark. 1989. Urgent Fury: The Battle for Grenada: The Truth Behind the Largest U.S. Military Operation Since Vietnam. Trans-Atlantic Publications. ISBN 0-85052-023-1
Beck, Robert J.  1993.  The Grenada Invasion:  Politics, Law, and Foreign Policy Decisionmaking.  Boulder:  Westview Press.  ISBN 0-8133-8709-4
Brizan, George 1984. Grenada Island of Conflict: From Amerindians to People's Revolution 1498–1979. London, Zed Books Ltd., publisher; Copyright, George Brizan, 1984.
Martin, John Angus. 2007. A–Z of Grenada Heritage. Macmillan Caribbean.

Sinclair, Norma. 2003. Grenada: Isle of Spice (Caribbean Guides). Interlink Publishing Group; 3rd edition. ISBN 0-333-96806-9
Stark, James H. 1897. Stark's Guide-Book and History of Trinidad including Tobago, Grenada, and St. Vincent; also a trip up the Orinoco and a description of the great Venezuelan Pitch Lake. Boston, James H. Stark, publisher; London, Sampson Low, Marston & Company.
Steele, Beverley A. 2003. Grenada: A History of Its People (Island Histories). MacMillan Caribbean. ISBN 0-333-93053-3

Viungo vya nje

Official Website of the Government of Grenada
Chief of State and Cabinet Members 

Grenada  at UCB Libraries GovPubs.

Grenada from the BBC News.
Presentation Brothers College 
Key Development Forecasts for Grenada from International Futures.

 
Karibi
Nchi za Amerika ya Kati
Nchi za Amerika ya Kaskazini
Jumuiya ya Madola
Nchi za visiwa
Barbados

Barbados ni nchi ya kisiwani katika Bahari ya Karibi takriban 430 km kaskazini - mashariki kwa Venezuela (Amerika Kusini).

Nchi jirani za karibu kuvukia bahari ni Saint Lucia na Saint Vincent upande wa magharibi, Trinidad na Tobago upande wa kusini na Grenada upande wa kusini-magharibi. 

Barbados ni kisiwa cha Antili Ndogo. Kwa urefu kinafikia km 34 na kwa upana 23.

Wakazi ni 277,821, na kwa asilimia 91 wana asili ya Afrika, 4% ya Ulaya, 1% ya India. 

Lugha rasmi ni Kiingereza, ingawa wakazi wengi kabisa wanaongea kwa kawaida aina ya Krioli inayoitwa Kibajan.

Upande wa dini, 75.6% ni Wakristo, hasa Waanglikana (23.9%) na Wapentekoste (19.5%). Dini nyingine kwa pamoja zinafikia 3%, kwa kuwa 21% hawana dini yoyote.

Tazama pia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi

Barbados
Karibi
Nchi za Amerika ya Kati
Nchi za Amerika ya Kaskazini
Jumuiya ya Madola
Nchi za visiwa
Puerto Rico

Puerto Rico ni nchi katika Bahari ya Karibi ambayo ni eneo la kushirikishwa la Marekani katika visiwa vya Antili Kubwa. 

Iko upande wa mashariki wa Jamhuri ya Dominika na upande wa magharibi ya Visiwa vya Virgin. 

Funguvisiwa la Puerto Rico linajumuisha kisiwa kikuu cha Puerto Rico pamoja na visiwa vidogo kama vile Mona, Vieques, Monito, Desecheo, Caja de Muertos, Pajaros, Icacos, Palominos, Palominitos, Culebrita, na Culebra.

Jina la Puerto Rico kwa Kihispania humaanisha "bandari tajiri".

Historia
Ilikuwa koloni la Hispania mpaka ilipovamiwa na Marekani tarehe 25 Julai 1898, wakati wa Vita ya Marekani dhidi Hispania na kutawaliwa kama koloni hadi mwaka 1917 ambapo watu wa Puerto Rico walipewa uraia wa Marekani na kiwango cha utawala katika mambo ya ndani. 

Tangu mwaka 1948 gavana amechaguliwa na wananchi, si kuteuliwa tena na rais wa Marekani.  

Puerto Rico si jimbo kamili la Marekani bali nchi inayojitawala katika mambo ya ndani ilhali siasa ya nje na mambo ya uchumi hutawaliwa na Marekani. 

Wakazi ni raia wa Marekani lakini hawashiriki katika uchaguzi wa rais. Kuna mwakilishi wa Puerto Rico katika bunge la Washington lakini hapigi kura. 

Watu wa Puerto Rico humchagua Gavana na wabunge wao. 

Katika kura za miaka 1967 na 1993 walikataa kulenga uhuru lakini walikataa pia kuwa jimbo kamili la Marekani, wakapendelea hali ya eneo la kushirikishwa. Kumbe mwaka 2012, kura zilionyesha kuwa 54% wanapenda badiliko, hasa kujiunga na Marekani kama jimbo la 51.

Watu
Tangu mwaka 2000 idadi ya wakazi inazidi kupungua na kuzeeka.

Karibu nusu ya wakazi wote wanajitambulisha kwa machotara, halafu kama Wazungu (17.1%) na Waafrika (7%) kwa asili. Vipimo vinaonyesha kuwa Wazungu wamechangia 64% na Waafrika 25%, wakati Waindio wamechangia 11% ya DNA ya wakazi wa sasa.

Lugha rasmi ni kwanza Kihispania (inayozungumzwa kawaida na 95% za wananchi), halafu Kiingereza.

Upande wa dini, walio wengi ni Wakristo, hasa Wakatoliki (56%) na Waprotestanti (33%).

Marekani
Visiwa vya Karibi
Nchi za Amerika ya Kati
Nchi zinazotumia Kihispania
Waalagwa

Wasi (au Waalagwa) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Dodoma, Wilaya ya Kondoa, hasa tarafa ya Kolo katika vijiji kama Kwa Dinu, Mneniya, Hurui n.k.  Watu hao wapo pia mkoani Manyara (Babati mjini na Galapo). Kati ya makabila yaliyopo Kondoa linaweza kuwa kabila la pili kwa ukubwa na wingi baada ya Warangi.

Lugha yao ni Algwaisa si Chasi ambayo ni mojawapo ya lugha za Kiafrika-Kiasia, si ya Kibantu, kwani huendana na Kifyomi, Kiiraqw na Kiburunge ambazo zote hizi ni lugha za Kikushi. Kabila hili sehemu zote wanazokaa wenyewe huongea lugha hii na ndiyo asili yao ya wazazi wao waliowakuta.

Historia
Katika tarafa ya Kolo kulikuwa na mmiliki aliyeitwa sultani Salim Kimolo (toka enzi za ukoloni). Sultani huyo alikuwa anaongea sana lugha hiyo, ukizingatia yeye alikuwa mtu kama jamii ya Wamang'ati au Wairaqw. Alipofika Kondoa - Kolo na lugha hiyo ilipochukua nafasi akapaita Kolo kama Kolowasi. Alikuwa na watoto 43, na watu wote walimuheshimu na kutumia lugha hiyo hata katika kutoa maamuzi wakati wa kesi mbalimbali. Watu wengi wa jamii hii ni Waislamu kutokana na mahusiano kati ya sultani Salim Kimolo na Waarabu hapo zamani. 

Watu wamestaarabika, ni wakulima na wafugaji.

A
Wilaya ya Kondoa
Chasi

Chasi (au Kialagwa au Algwaisa) ni mojawapo ya lugha za Kikushi zinazotumika nchini Tanzania. Inazungumzwa na Wasi: kabila hili sehemu zote wanazokaa wenyewe huongea lugha hii na ndiyo asili yao ya wazazi wao waliowakuta. Lugha hii si ya Kibantu, kwani huendana na Kifiomi, Kiiraqw na Kiburunge. 

Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kialagwa imehesabiwa kuwa watu 30,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi Kialagwa iko katika kundi la Kikushi.

Viungo vya nje
lugha ya Chasi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kialagwa
lugha ya Kialagwa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/wbj
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) G”teborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Mous, Maarten. 2001. Basic Alagwa syntax. In: New data and new methods in Afroasiatic linguistics: Robert Hetzron in memoriam, uk.125-135. Kuhaririwa na Andrzej Zaborski. Wiesbaden: Otto Harrassowitz Verlag.

Lugha za Tanzania
Waburunge

Waburunge ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Dodoma, Wilaya ya Kondoa. Lugha yao ni Kiburunge, mojawapo ya lugha za Kikushi.

Waburunge kwa idadi ni wachache sana (300,000 hivi) na wanapatikana katika tarafa za Goima na Mondo, pia wachache wapo katika kata za Gwandi, Kondoa Mjini. Sasa hivi wanakaa kila kona ya Tanzania na wanapenda kushirikiana na watu wa makabila tofauti.

Lugha yao si ya Kibantu ila ina uhusiano kidogo na lugha za Wairaqw na Wagorowa kwani Mburunge anaweza kuelewa Mwiraq anachokiongea kutokana na maneno yao kuwa na mizizi ileile bali viambishi tofauti.

Utamaduni wao
Waburunge wana tamaduni zifuatazo wanazoziheshimu sana hadi leo:
1. kiongozi mkuu wa hili kabila ni mzee na ana baraza lake la wazee 
2. wanarithi wajane, ila si wote 
3. wanaume wanatahiriwa porini na wanakaa huko kwa zaidi ya miezi sita 
4. kwao mwanamke hausikii sana kwenye mambo ya maendeleo 
5. katika suala la ndoa mwanamke anaweza kuozeshwa hata kwa mtu asiyemjua wala kumuona hata siku moja, kwani anasikiliza anachoambiwa na wazazi wake 
6. kuhusu dini wengi wameanza kujiunga nazo: robo ya Waburunge ni Wapagani bali wengine wamejiunga na Ukristo na wachache sana wapo katika Uislamu 
7. suala la elimu kwao ni si kipaumbele sana, kwani huona kumpeleka mtoto shule ni sawa na kupoteza muda 
8. wana ngoma zao za asili na wanaziheshimu sana kwani kila mtu anachezeshwa kutokana na jinsia yake na kanuni za ukoo lakini kila mtu lazima acheze kwa mwaka; ngoma yao kuu hufanyika mwezi wa saba kuanzia tarehe saba hadi kumi katika kijiji cha Chambalo 
9. wanaamini pombe ni kitu muhimu kwani katika shughuli zozote za mkusanyiko lazima pombe iwepo 
10. wanafuga na kuwinda pia 
11. wanapenda kukaa milimani sana 
12. wana njia zao za asili za kutambua majira ya mwaka na jinsi mwaka utakavyokuwa kama utakuwa na mvua nyingi au kidogo 
13. wana njia za asili za kuhifadhi vyakula 
14. wana nyumba zao za asili ambazo zinajengwa kwa miti na udongo                              
15. ni watu wakarimu sana na wana moyo wa upendo kama ukijua jinsi ya kuishi nao[watii na pia ni wakorofi sana 
16. watani wao ni Wasukuma, Wanyiramba, Wagogo na Wakaguru.

Burunge
Wilaya ya Kondoa
Kiburunge

Kiburunge ni lugha ya Kiafrika-Kiasia nchini Tanzania inayozungumzwa na Waburunge. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiburunge ilihesabiwa kuwa watu 13,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi Kiburunge iko katika kundi la lugha za Kikushi.

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Kiessling, Roland. 1994. Eine Grammatik des Burunge. (Afrikanistische Forschungen, Bd 13.) Hamburg: Research & Progress Verlag. Kurasa iv, 275. [ISBN 3-89645-291-6]

Viungo vya nje
lugha ya Kiburunge kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiburunge 
lugha ya Kiburunge katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/bds
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

Lugha za Tanzania
Wadatoga

Wadatooga (pia huitwa Wataturu au Wamang'ati) ni kabila la watu wa Kiniloti nchini Tanzania wanaoishi hasa katika mikoa ya Manyara, Mara, Arusha na Singida. 

Mwaka 2000 walikadiriwa kuwa 87,978.  

Lugha yao ni Kidatooga, ingawa lahaja zake zinatofautiana kiasi kwa kufanya maelewano kuwa magumu.

Kuna walau makundi saba:
 Wabajuta
 Gisamjanga (Kisamajeng, Gisamjang)
 Wabarabayiiga (Barabaig, Barabayga, Barabaik, Barbaig)
 Waasimjeeg (Tsimajeega, Isimijeega)
 Warootigaanga (Rotigenga, Rotigeenga)
 Waburaadiiga (Buradiga, Bureadiga)
 Wabianjiida (Biyanjiida, Utatu)

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Manyara
Mkoa wa Singida
Mkoa wa Mara
Mkoa wa Arusha
Kidatooga

Kidatooga (pia huitwa Kitaturu, Kimang'ati au Kibarabaig) ni lugha ya Kinilo-Sahara nchini Tanzania inayozungumzwa na Wadatooga. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kidatooga ilihesabiwa kuwa watu 87,800. Kufuatana na uainishaji wa lugha wa ndani zaidi Kidatooga kiko katika kundi la lugha za Kiniloti.

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Creider, Chet A.; Rottland, Franz. 1997. Noun classification in southern Nilotic: Datooga. Afrika und Übersee, 80 (1), uk.71-93.
Dempwolff, Otto. 1916/17. Beiträge zur Kenntnis der Sprachen in Deutsch-Ostafrika. Teil 11: Wörter der Tatogasprache. Zeitschrift für Kolonialsprachen, 7, uk.314-319.
Eaton, Helen. 1997. The Barabaig noun. BA thesis. University of Reading (UK). Kurasa 130.

Viungo vya nje
lugha ya Kidatooga kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kidatooga
lugha ya Kidatooga katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/tcc
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

Lugha za Tanzania
Wagorowa

Wagorowa (huitwa pia Wafiome) ni kabila dogo la watu wa Tanzania ambao wanaishi katika Mkoa wa Dodoma, Wilaya ya Kondoa, na Mkoa wa Manyara karibu na mji wa Babati. 

Lugha yao ni Kigorowa, moja kati ya lugha za Kikushi. Ndiyo sababu wengine wanawajumlisha na Wairaqw.

Makabila ya Tanzania
Wilaya ya Kondoa
Mkoa wa Manyara
Kigorowa

Kigorowa ni lugha ya Kiafrika-Asia nchini Tanzania inayozungumzwa na Wagorowa. Mwaka wa 1999 idadi ya wasemaji wa Kigorowa imehesabiwa kuwa watu 50,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi Kigorowa iko katika kundi la Kikushi.

Viungo vya nje
lugha ya Kigorowa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigorowa 
lugha ya Kigorowa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gow
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo
 Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. uk. ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
 Seidel, Agosti. 1900. Die Sprache von Ufiomi in Deutsch-Ostafrika. Zeitschrift für afrikanische und oceanische Sprachen, 5, uk.165-175.

Lugha za Tanzania
Wairaqw

Wairaqw (pia huitwa Wambulu kutokana na jina la mji wa Mbulu) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika mkoa wa Manyara na mkoa wa Arusha kusini kwa Ngorongoro. 

Lugha yao ni Kiiraqw, jamii ya lugha za Kikushi za kusini.

Mwaka 2001 walikuwa 462,000 hivi. Idadi hiyo yaweza kuwa imevuka 1,000,000 kwa sasa.

Asili
Kihistoria, ni kati ya Wakushi wa kwanza kuhamia eneo la Tanzania ya sasa, ambapo walichanganyikana na Wadatoga na Wabantu, inavyoonekana katika utafiti juu ya DNA. Walitokea Ethiopia katika milenia ya 3 KK na kuelekea kusini kupitia bonde la Ufa.

Nadharia nyingine zinapendekeza kuwa walitokea Mesopotamia ya kale. Hata hivyo hakuna uhusiano dhahiri na nchi ya Irak (au Iraq) iliyopo katika Asia ya Magharibi, isipokuwa jina la kufanana.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Manyara
Mkoa wa Arusha
Kiiraqw

Kiiraqw ni mojawapo kati ya lugha za Kiafrika-Kiasia. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiiraqw iko katika kundi la lugha za Kikushi.

Inatumika nchini Tanzania na kuzungumzwa hasa na kabila la Wairaqw kaskazini mwa Tanzania kutokana na kuwepo kwao katika mkoa wa Manyara na mkoa wa Arusha kama wenyeji wa karne nyingi.

Baadhi ya watu husema Kiiraqw ni sawa na "Kimbulu", kumbe siyo. Hakuna lugha inayoitwa Kimbulu. Mbulu ni jina la wilaya ambayo ina idadi kubwa ya Wairaqw kuliko eneo lingine lolote nchini Tanzania. Lakini ikumbukwe kuwa Mbulu si eneo pekee wanakopatikana Wairaqw, kitu ambacho kingesababisha watu wengine kuita lugha ya Kiiraqw kuwa Kimbulu.

Mwaka 2001 idadi ya wasemaji wa Kiiraqw ilihesabiwa kuwa watu 462,000. Kwa sasa wanakadiriwa kuwa milioni 1 hivi.

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346
Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Maghway, Josephat B. 1995. Annotated Iraqw lexicon. (African language study series, vol 2.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies. Kurasa 210.
Mous, Maarten. 1993. A grammar of Iraqw. (Cushitic language studies/ Kuschitische Sprachstudien, vol 9.) Hamburg: Helmut Buske Verlag. Kurasa xvi, 361. [ISBN 3-87548-057-0]
Desdery Sulle; (2014) Short research on Kiiraq; as a Cushitic Language speaker.

Viungo vya nje
Lugha ya Kiiraqw kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiiraqw 
lugha ya Kiiraqw katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/irk
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

Lugha za Tanzania
Lugha za Kikushi
Waluo

Waluo (pia Wajaluo) ni kabila kutoka Sudan Kusini. Wako hasa magharibi mwa Kenya, kaskazini mwa Uganda na mashariki mwa Tanzania katika Mikoa ya Mara na Mwanza. Nchini Kenya ni kabila la nne kwa wingi wa watu (11% za wakazi wote wa nchi). Inawezekana katika nchi hizo kwa jumla wamezidi milioni 7, mbali na makabila ya jamii hiyohiyo.

Lugha yao ni Kiluo. Wenyewe hujiita Jaluo na lugha yao Dhulou. 

Waluo ni mkusanyiko wa kabila la Waniloti ambalo lilisafiri kutoka Afrika ya Kaskazini kufuata mto Nile kwenda Kusini. Waluo wengi wameenea kandokando ya Ziwa Viktoria kutokana na utamaduni wao wa uvuvi.

Wajaluo mashuhuri
Philemon Sarungi - Mtaalamu wa udaktari na kiongozi nchini Tanzania
Gidi Gidi Maji Maji - Wasanii wa muziki aina ya hip hop
Tom Mboya - mwanasiasa aliyeuawa mwaka 1969
Barack Obama - mwanasiasa na Rais wa Marekani ni mwana wa baba Mjaluo
Jaramogi Oginga Odinga - mwongozi wa Wajaluo kutoka wakati wa kupigania uhuru, mwanzilishi wa vyama vya KANU, KPU, FORD-Kenya na makamu wa rais wa kwanza
Raila Amolo Odinga - mwana wa Jaramogi na mwanasiasa muhimu wa kitaifa
Robert Ouko - waziri wa mambo ya nje aliyeuawa 1990. 
Daniel Owino Missiani - mwanamuziki Mtanzania aliyewahi kuwania tuzo la muziki aina ya rhumba nchini Kenya alifariki mwaka 2006 na kuzikwa Shirati Rorya
Riaga Ogalo - mwenyekiti wa Wajaluo Afrika Mashariki
Odemba Kagose - mtemi wa Buturi
Ochuodho Awino - mtemi wa Kamageta 
Mirimbo Oreck Ragare - mzee wa kwanza Kamageta kununua baiskeli, alikufa mwaka 1999 katika kijiji cha Osiri.
Daniel Opanga Oole wa Kamageta (baba wa balozi Joshua Watson Opanga) - mwanzilishi wa kanisa la Wamenonite huko Kamageta, kata ya Roche, Rorya, alifariki mwaka 1992 
Timothy Apiyo - waziri mkuu mstaafu wa Tanzania

Makabila ya Kenya
Makabila ya Tanzania
Makabila ya Uganda
Mkoa wa Mara
Kaunti ya Kisumu
Kiluo (Kenya-Tanzania)

Kiluo (au Kijaluo) ni lugha mojawapo ya Kiniloti inayozungumzwa na Waluo nchini Kenya na pia Tanzania. Jumla ya wasemaji ni zaidi ya milioni 4.4. Hivyo inaongoza kati ya lugha za Kinilo-Sahara.

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Capen, Carole Jamieson. 1998. Bilingual Dholuo-English dictionary, Kenya. Tucson (Arizona): self-published. Kurasa ix, 322. [ISBN 0-966688-10-4] https://www.webonary.org/dholuo/
Gregersen, Edgar. 1961. Luo: a grammar. PhD thesis. Yale University at Harvard. Kurasa 166.
Odaga, Asenath Bole (1997). English-Dholuo dictionary. Lake Publishers & Enterprises, Kisumu. [ISBN 9966-48-781-6].

Viungo vya nje
lugha ya Kiluo kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiluo 
lugha ya Kiluo katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/luo
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 

Lugha za Kenya
Lugha za Tanzania
Lugha za Kinilo-Sahara
Lugha za Kiniloti
Kisandawe

Kisandawe ni lugha ya Kikhoisan nchini Tanzania inayozungumzwa na Wasandawe.

Viungo vya nje
lugha ya Kisandawe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisandawe
lugha ya Kisandawe katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/sad
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Dempwolff, Otto. 1916. Die Sandawe: linguistisches und ethnographisches Material aus Deutsch-Ostafrika. (Abhandlungen der hamburgischen Kolonial-Instituts, Bd 34. Reihe B: Völkerkunde, Kulturgeschichte und Sprachen, Bd 19.) Hamburg: Friederichsen, De Gruyter & Co. Kurasa v, 180.
Eaton, Helen. 2002. The grammar of focus in Sandawe. PhD thesis. University of Reading (UK). Kurasa 318.
Elderkin, Edward D[erek]. 1989. The significance and origin of the use of pitch in Sandawe. DPhil thesis. Department of Language and Linguistic Science, University of York (UK). Kurasa ix, 323.
Kagaya, Ryohei. 1993. A classified vocabulary of the Sandawe language. (Asian and African lexicon series, vol 26.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies. Kurasa x, 2, 144.

Lugha za Tanzania
Kisegeju

Kisegeju ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wasegeju. Idadi ya Wasegeju imehesabiwa kuwa watu 15,000 lakini ni watu 7000 tu ambao bado wanajua kuongea Kisegeju, Wasegeju wengi wakitumia lugha za Kiswahili na Kidigo badala ya lugha yao. Kwa hiyo lugha imeanza kutoweka. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kisegeju iko katika kundi la E70. Wengine wanasema kuwa ni sawa na Kidhaiso.

Viungo vya nje
lugha ya Kisegeju kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kisegeju
lugha ya Kisegeju katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/seg
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Nurse, Derek. 1982. Segeju and Daisu: a case study of evidence from oral tradition and comparative linguistics. History in Africa, 9, uk.175-208.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu