LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Ulinganifu

Ulinganifu  (pia: mpachano, ing. symmetry ) ni tabia ya maumbo na magimba yenye sehemu zinazolingana. Kama sehemu za kitu ni kama pacha zinaitwa linganifu.

Miili ya viumbehai wengi inafuata muundo wa ulinganifu kwa sababu macho, masikio, mikono, miguu na viungo vingine (si vyote!) viko mahali sawa upande wa kushoto kama upande wa kulia. Hii ni kama taswira geu inayoakisiwa. Mfuno huu unaweza kuitwa ulinganifu wa mstari kwa sababu sehemu pacha ya geu inatokea kwenye mstari wa kioo au jira ya ulinganifu.

Kuna mfumo wa pili unaofuata nukta ya ulinganifu (pia: nukta ya pacha). Hapo pande mbili zina umbali sawa na kitovu ambacho ni nukta ya ulinganifu.

Mifano ya maumbo linganifu

Marejeo

Kujisomea

Viungo ya Nje
Calotta: A World of Symmetry
Dutch: Symmetry Around a Point in the Plane 
Chapman: Aesthetics of Symmetry 
ISIS Symmetry 
International Symmetry Association – ISA 
Institute Symmetrion 

Jiometria
Kamusi Sanifu ya Kompyuta

Kamusi Sanifu ya Kompyuta (kifupi: KSK) ni kamusi ya Kiswahili iliyotolewa mwaka 2011 na Taasisi ya Taaluma za Kiswahili ya Chuo Kikuu cha Dar es Salaam.

Ilitungwa na Omari M. Kiputiputi kwa kushirikiana na mratibu Selemani S. Sewangi.

Maelezo yote ya msamiati ni kwa lugha ya Kiswahili kwenye kurasa zaidi ya 600. 

Kamusi hii haina sehemu ya Kiingereza-Kiswahili.

Marejeo
 Omari Kiputiputi: KAMUSI SANIFU YA KOMPYUTA, Taasisi ya Taaluma za Kiswahili, Chuo Kikuu cha Dar es Salaam, Toleo la Kwanza 2011, ISBN 9789987531127

Kamusi za Kiswahili
Kompyuta
Mbawakawa

Mbawakawa (pia mbawakavu, mbawakau) ni jina la kawaida la wadudu walio wadogo hadi wakubwa wa oda Coleoptera. Majina mengine yanayotumika ni mende na kombamwiko, lakini kwa kuwa majina hayo hutumika pia kwa wadudu wa oda Blattodea, ni bora kutumia mende-kibyongo na kombamwiko-kibyongo.

Kwa kawaida kiunzi nje cha wadudu hao ni kigumu sana. Hata mabawa ya mbele yamekuwa kama magamba magumu na pengine magamba hayo yameunganika kuwa moja. Kiunzi kigumu hicho kinazuia mbuai wadogo wasiwale mbawakawa. Sehemu za kinywa ni sahili lakini spishi mbuai zina mandibuli kubwa na kali mara nyingi. Macho yao yameundwa kwa sehemu nyingi kama wadudu wote lakini macho ni madogo kwa kulinganisha na kichwa kuliko wadudu wengine wengi. Pingili ya kwanza ya toraksi (kidari) huitwa protoraksi (ile ya mbele). Upande wake wa juu ni pronoto na inaonekana zaidi. Pingili ya pili na ya tatu zimeungana kwa kawaida na pamoja huitwa pterotoraksi (ile yenye mabawa). Kiungo kati ya protoraksi na pterotoraski hupindika kwa rahisi na kwa hivyo mbawakawa wanaweza kusogeza kichwa chao katika pande zote kwa rahisi zaidi kuliko wadudu wengine, isipokuwa vivunjajungu.

Oda ya Coleoptera ni kubwa kuliko zote za wanyama na ina zaidi ya spishi 400,000. Spishi nyingi bado hazijafafanuliwa na wataalamu wanakisia kwamba jumla ya spishi itazidi milioni moja na kwamba 25% ya spishi zote za wanyama ni Coleoptera. Kwa sasa karibu 40% ya spishi za wanyama zilizofafanuliwa ni Coleoptera. Lakini hivi karibuni wanasayansi wameanza kumaizi kwamba oda hii si monofiletiki, yaani haina mhenga mmoja tu. Nusuoda ya Adephaga inaweza kuwa oda na labda makundi mengine ya Coleoptera yatapewa oda zao.

Kuna majina mbalimbali kwa makundi ya mbawakawa, kama vile: bungo, dundu, fukusi, kidungadunga, kimetameta/kimulimuli, kipukusa, kisaga, mdudu-kibibi, sururu na tuta.

Picha

Mbawakawa
Bungo (mdudu)

Bungo ni jina linalotumika kwa kawaida kwa mbawakawa wakubwa wa oda za chini Staphyliniformia, Scarabaeiformia na Elateriformia na familia za juu Tenebrionoidea na Chrysomeloidea za oda ya chini Cucujiformia, zote katika oda Coleoptera. Ili iwe rahisi inapendekezwa kuziita spishi ndogo zaidi za vikundi hivi bungo pia. Mifanano ya familia za bungo ni bungo mbawa-nusu, bungo walangozi, bungo maridadi, bungo-fyatuo, bungo-mavi, bungo wapenda-giza na bungo-lengelenge.

Spishi zilizochaguliwa za Afrika ya Mashariki
Staphyliniformia
 Paederus sabaeus
 Teretrius nigrescens
Scarabaeiformia
 Homoderus gladiator
 Scarabaeus catenatus
Elateriformia
 Cardiophorus samburensis
 Euphemus funerarius
Tenebrionoidea
 Tenebrio giganteus
 Tribolium castaneum
Chrysomeloidea
 Conchyloctenia punctata
 Pachnoda ephippiata

Picha

Mbawakawa
Mdudu-kibibi

Wadudu-kibibi (kutoka Kiing. lady beetle) ni mbawakawa wa familia Coccinellidae katika oda Coleoptera walio na madoa kwa kawaida. Mara nyingi madoa ni meusi juu ya mandharinyuma ya rangi kali kama nyekundu, machungwa au njano. Jina la mbawakawa hawa linatokana na Maria, mamake Jesu, anayeitwa Bibi Maryam mara nyingi.

Kwa kawaida mwili wa mdudu-kibibi ni mviringo au duaradufu na ana kichwa kidogo na miguu mifupi. Kichwa, miguu na vipapasio ni nyeusi lakini kichwa kinaweza kuwa na madoa meupe. Mabawa ya mbele ya wadudu-kibibi wengi yana rangi kali, kama nyekundu, machungwa au njano, pamoja na madoa meusi. Wengine wana mabawa meusi na madoa wenye rangi kali. Wengine tena wana milia badala ya madoa. Mwishowe kuna wadudu-kibibi weusi, kijivu au kahawia bila madoa wala milia.

Lava wa wadudu-kibibi ni mbuai wamilifu. Mwili wao umerefuka na wana miguu mirefu kiasi. Wengi ni weusi wenye madoa ya rangi kali. Wengine ni weusi, kahawia au weupe na wana miiba mingi mara nyingi.

Takriban spishi zote za wadudu-kibibi, wapevu pamoja na lava wao, hula wadudu wa nusuoda Sternorrhyncha, kama vile vidukari, wadudu-gamba na nzi weupe. Kwa hivyo wao ni marafiki wa wakulima na hupunguza matumizi ya dawa za kikemikali. Spishi nyingine hula matitiri, mayai ya arithropodi na wadudu wengine wadogo. Spishi kubwa hukamata viwavi na lava wa mbawakawa wengine. Lakini siyo spishi zote zinazokula wadudu. Spishi fulani za nusufamilia Epilachninae hula mimea na zinaweza kuwa wasumbufu sana katika kilimo, k.m. bungo wa mharagwe wa Meksiko, Epilachna varivestis. Spishi kadhaa za nusufamilia Coccinellinae hula nyoga. Na hata wadudu-kibibi walanyama hula dutu nyingine pia kama vile mana, mbelewele, mbochi, utomvu na kuvu.

Wadudu-kibibi hutumika katika uthibiti wa kibiolojia mara nyingi. K.m. Rodolia cardinalis hula spishi kadhaa za wadudu-gamba wakubwa (Monophlebidae). Cryptolaemus montrouzieri ni mbuai muhimu wa vidung'ata. Na spishi za Stethorus hula matitiri ya mimea ya jenasi Tetranychus.

Spishi zilizochaguliwa za Afrika ya Mashariki
 Brumoides nigrifrons
 Cheilomenes aurora
 Cheilomenes lunata
 Cheilomenes propinqua
 Cryptolaemus montrouzieri
 Epilachna fulvosignata
 Epilachna multinota
 Epilachna sahlbergi
 Exochomus ventralis
 Harmonia axyridis
 Hippodamia variegata

Picha

Mbawakawa
Fukusi

Fukusi, vidungadunga au vipukusa ni wadudu wa familia ya juu Curculionoidea katika oda Coleoptera. Kuna familia 7 na moja, Curculionidae, ni baina ya familia kubwa kabisa yenye jenasi 6800 na spishi 83,000. Familia ya juu ina spishi 97,000. Pengine familia mbili nyingine zinatambuliwa, Platypodidae na Scolytidae, lakini siku hizi hupatiwa cheo cha nusufamilia, ijapokuwa njia ya maisha yao ya kupukusa katika ubao imegeuza umbo lao sana.

Maelezo
Sifa bainifu ya fukusi ni domo refu lenye sehemu za kinywa kwenye ncha yake. Ukubwa wao unatofautiana kutoka mm 1 hadi 40. Vipapasio vya spishi nyingi sana vimepindika kama kisugudi, lakini fukusi wa kimsingi wana vipapasio nyofu.

Lava za fukusi hula tishu za mimea, miti au viyoga au mbegu zao. Wapevu hula maua, matunda, mbelewele, viyoga na kwa nadra wadudu, kama vile wadudu-gamba.

Kama chakula
Lava za fukusi, zile kubwa hasa, huliwa mahali pengi pa dunia. Zinaweza kuliwa mbichi, zilizopikwa, zilizokaangwa au zilizobanikwa.

Spishi zilizochaguliwa za Afrika ya Mashariki
 Alcidodes leucogrammus, Fukusi Milia wa Mkunde
 Aperitmetus brunneus, Fukusi wa Mizizi ya Mchai
 Araecerus fasciculatus, Kidungadunga wa Buni
 Cosmopolites sordidus, Fukusi wa Mgomba
 Cylas formicarius, Fukusi wa Kiazi Kitamu
 Euwallacea xanthopus, Kipukusa wa Msandarusi
 Hypolixus haerens, Fukusi wa Mchicha
 Neochetina bruchi, Fukusi wa Yasinthi-maji
 Rhynchophorus phoenicis, Sururu
 Sitophilus oryzae, Kidungadunga wa Mchele
 Sitophilus zeamais, Kidungadunga wa Mahindi
 Sphrigodes mixtus, Fukusi wa Nyambene
 Sternochetus mangiferae, Fukusi wa Maembe
 Xylosandrus crassiusculus, Kipukusa Ambrozia wa Asia

Picha

Mbawakawa
Mbawakawa
Kisaga

Visaga ni mbawakawa wa nusufamilia Bruchinae katika familia Chrysomelidae. Wadudu hao hujilisha kwa mbegu za spishi za Fabaceae (k.m.  maharagwe) na za familia nyingine kadhaa. Hupitia takriban maisha yao yote katika mbegu moja. Familia hii inapatikana duniani kote na ina spishi zaidi ya 4000. Tabia zao zinafanana na zile za vidungadunga (Curculionidae) na kwa hivyo moja ya majina yao kwa Kiingereza ni bean weevils.

Kwa ujumla visaga ni wagumu wenye umbo la duaradufu na vichwa vyao vidogo vimeinamishwa chini. Urefu wao unaanzia mm 1 kufikia mm 22 kwa spishi fulani za kitropiki. Rangi kawaida ni nyeusi na/au kahawia na mara nyingi wana ruwaza ya madoa. Ingawa mandibuli zao zinaweza kurefuka, hawana pua ndefu iliyo sifa ya vidungadunga wa kweli. Mabawa ya mbele ni fupi na hayafikii kabisa ncha ya fumbatio.

Wapevu hutaga mayai juu ya mbegu, kisha mabuu hutafuna tundu la kuingilia mbegu. Wanapokuwa tayari kuwa mabundo, kwa kawaida mabuu hukatia mpevu shimo la kutoka, kisha kurudi kwenye chumba chao cha kujilisha. Visaga wapevu huwa na tabia ya kujifanya kama wamekufa na kuanguka kutoka kwa mmea wakisumbuliwa.

Vidusiwa huwa mimea ya jamii ya kunde (Fabaceae), lakini kuna spishi pia zinazopatikana katika Convolvulaceae, Arecaceae na Malvaceae, na spishi kadhaa huchukuliwa kuwa wasumbufu, k.m. kisaga wa kunde na kisaga wa karanga.

Spishi nyingi ni asili ya Afrika ya Mashariki, k.m. zile zinazoshambulia mbegu za migunga, lakini nyingine zimewasilishwa, kama kisaga wa azuki na kisaga wa njegere.

 Acanthoscelides obtectus, Kisaga wa maharagwe wa Amerika
 Algarobius prosopis, Kisaga wa mrashia
 Bruchus pisorum, Kisaga wa njegere
 Bruchus rufimanus, Kisaga wa maharagwe mapana
 Callosobruchus chinensis, Kisaga wa azuki
 Callosobruchus maculatus, Kisaga wa kunde au kisaga madoa-manne
 Callosobruchus phaseoli, Kisaga wa maharagwe
 Caryedon serratus, Kisaga wa karanga
 Spermophagus albomaculatus, Kisaga madoa-meupe
 Spermophagus incertus
 Spermophagus marmoreus, Kisaga madoadoa
 Zabrotes subfasciatus, Kisaga wa maharagwe wa Meksiko

Picha

Mbawakawa-majani
Taa

Taa ni kifaa kinachotoa nuru kwa kusudi la kuangaza mahali penye giza.

Siku hizi taa nyingi zinatumia nguvu ya umeme unaobadilishwa kuwa nuru. 

Zamani taa zilikuwa kwa kawaida vifaa ambako mafuta, gesi au nta zilichomwa. Taa za aina ii ziko bado. Lakini sasa kwa watu wengi ni umeme uliokuwa chanzo cha nuru.

Picha za taa

Taa
Diodi

Diodi ni kijenzi au kiambajengo elektroniki muhimu. Inafanya kazi kama valvu ya umeme ikiruhusu mkondo wa umeme kutiririka kuelekea upande mmoja tu.

Diodi hutumiwa kubadilisha mkondo geu (AC) kuwa mkondo mnyovu (DC). Zinapatikana mara nyingi katika mitambo ya kutolea umeme kama vile ugawi wa umeme wa kompyuta. Kwa ndani vijenzi vya kompyuta hutumia mkondo mnyofu lakini umeme kutoka nje ni mkondo geu unaohitaji kubadilishwa, kazi inayofanya na diodo katika ugawi wa umeme.]]

Siku hizi diodi hutumiwa zaidi na zaidi kwa umbo la diodi itoayo nuru (LED) ambazo siku hizi zinatumiwa katika taa kwa matumizi kidogo cha nishati kuliko taa za kawaida.

Siku hizi diodi hutengenezwa kwa kutumia dutu za nusu kipitishi (ing. semiconductor) kama vile silikoni au germani.

Marejeo

elektroniki
Asubuhi

Asubuhi (kutoka Kiarabu: صباح) ni kipindi cha siku ambacho kinaleta mwanga wa kwanza wa mchana baada ya giza la usiku.

Kwa binadamu na wanyama wengi ndio wakati wa kuamka kwa kutoka usingizini ili kuanza shughuli mbalimbali.

Katika dini mbalimbali, ni wakati muhimu wa sala.

Wakati
Jioni

Jioni (yaani "kwenye jio" la usiku) ni kipindi cha siku karibu na machweo ambako mwanga wa mchana unazidi kupungua hata kuingia kwa giza la usiku.

Kwa binadamu na wanyama wengi ndio wakati wa kuacha shughuli mbalimbali na kujiandaa kwa usingizi, ingawa uenezi wa taa umebadilisha sana ratiba ya watu wengi.

Katika dini mbalimbali, ni wakati muhimu wa sala.

Katika kalenda ya Kiyahudi na kalenda ya Kiislamu jioni ni mwisho wa siku na kuanzia machweo ni mwanzo wa siku mpya, tofauti na hesabu sabifu ya kimataifa inayohesabu siku mpya kuanzia  "katikati ya usiku" yaani saa sita usiku (24.00 h au 0.00 h)

Wakati
Alfajiri

Alfajiri (kutoka Kiarabu فجر, fajir) ni kipindi cha siku ambacho kinaleta mwanga wa kwanza kabisa baada ya giza la usiku: wakati huo jua lenyewe halijaonekana, ila unaeleweka upande litakapotokea.

Kwa binadamu na wanyama wengi ndio wakati ambapo wanaelekea kutoka usingizini ili kuanza shughuli mbalimbali.

Katika dini mbalimbali, ni wakati muhimu wa sala, ili siku nzima na utendaji wake viongozwe na mwanga wa Mungu.

Katika Uislamu ni kipindi kimojawapo ambacho Waislamu wanaamrishwa kuswali ili wapate thawabu kutoka kwa Mwenyezi Mungu, tena ndiyo kipindi cha kwanza kati ya vitano vya sala vya kila siku, na ndio mwanzo wa saumu katika mwezi wa Ramadhani.

Viungo vya nje

Worldwide timetable for dawn time calculation

Wakati
Usiku kati

Usiku kati ni nukta inayotenganisha siku moja na nyingine katika hesabu ya binadamu. 

Inatokea kila baada ya saa 24.

Kwa namna ya pekee inaadhimishwa pale inapotenganisha siku ya mwisho ya mwaka, karne au milenia na ile ambayo ni mwanzo wa mwaka, karne au milenia nyingine.

Wakati
Usiku wa manane

Usiku wa manane (pia: usiku wa manani) ni kipindi cha usiku baada ya masaa 8 hivi ya giza.

Mara nyingi kinaendana na kuvika kwa jogoo kwa mara ya kwanza katika siku mpya.

Katika dini mbalimbali, hususan Ukristo, ni wakati muhimu wa sala, hasa kwa wale wanaokesha.

Wakati
Pambazuko

Pambazuko (au macheo au maawio ya jua) ni hasa nukta ambapo jua linaanza kuonekana upande wa mashariki wa dunia, lakini pia kipindi chote cha siku ambacho kinafuata na kuathiriwa na nukta hiyo.

Kurudi kwa mwanga wa kutosha duniani baada ya giza la usiku ni mfano muhimu katika sanaa na katika dini ambao unachukuliwa kama mzuri na wa kuleta tumaini jipya.

Kinyume cha mapambazuko au macheo ni machweo wakati wa jioni.

Tanbihi

Viungo vya nje 

 Sun or Moon Rise/Set Table for one Year 
 Full physical explanation of sky color, in simple terms
 An Excel workbook with VBA functions for sunrise, sunset, solar noon, twilight (dawn and dusk), and solar position (azimuth and elevation)
Daily almanac including Sun rise/set/twillight for every location on Earth 
Monthly calendar with Sun/Moon rise/set times for every location on Earth
 Geolocation service to calculate the time of sunrise and sunset
 Sunrise calendar using geolocation to calculate the exact time for Sunrise or Sunset  

Dunia
Wakati
Adhuhuri

Adhuhuri (kutoka Kiarabu الظهر) ni kipindi cha mchana ambapo jua liko juu zaidi, baina ya asubuhi na alasiri.

Adhuhuri ni kipindi kati ya saa sita na saa nane za mchana.

Kinyume chake ni usiku kati.

Kwa kawaida binadamu anatumia nafasi hiyo kupumzika kidogo na kupata chakula kabla hajaendelea na kazi.

Vivyo hivyo, dini mbalimbali, hasa Ukristo na Uislamu, zinamuelekeza kumkumbuka zaidi Mungu kwa kusali kidogo.

Tanbihi

Viungo vya nje
 
 Generate a solar noon calendar for your location
 U.S. Government Printing Office Style Manual (2008), 30th edition 
 Shows the hour and angle of sunrise, noon, and sunset drawn over a map.

Wakati
Sala
Uislamu
Mchana

Mchana ni kipindi chote cha siku ambapo nuru ya jua inaangaza sehemu fulani ya dunia.

Kinyume chake ni usiku.

Kwa wakati mmoja, jua linaangaza karibu nusu ya dunia. Huko ni mchana, kumbe katika nusu ya pili ni usiku.

Kwa binadamu na wanyama wengi ndio wakati wa utendaji mwingi zaidi.

Wakati
Alasiri

Alasiri (kutoka Kiarabu) ni kipindi cha mchana kati ya adhuhuri na jioni, wakati ukali wa mwanga wa jua unapozidi kupungua.

Kwa kawaida wakati huo kwa binadamu unafuata mlo: hivyo utendaji wake unapungua pamoja na umakinifu wake. Ndiyo sababu ajali nyingi huwa zinatokea wakati huo.

Dini mbalimbali zenye ratiba ya sala, kwa mfano Ukristo na Uislamu, zina kipindi maalumu kwa alasiri.

Marejeo

Viungo vya nje
 

Wakati
Machweo

Machweo (au Magharibi) ni kipindi cha siku ambapo jua linatoweka kabisa kwa macho ya watu wa eneo fulani, kabla ya kwanza usiku. Kinyume chake ni macheo au pambazuko inayotokea wakati usiku unakwisha na mchana unaanza.

Wakati huo rangi nyekundu inatawala mandhari.

Binadamu na wanyama wengi wakati huo wanakwenda mahali pa kupumzika usiku.

Dini mbalimbali zinaagiza sala kwa wakati huo, kwa mfano Ukristo na Uislamu.

Tanbihi

Viungo vya nje

 Full physical explanation in simple terms
 The colors of twilight and sunset
 Complete Sun and Moon Data for One Day  by The United States Naval Observatory

Wakati
Zakaria (Injili)

Zakaria (kwa Kiebrania זכריה, Zekariah; kwa Kigiriki Ζαχαρίας, Zakarias; kwa Kiarabu زَكَرِيَّا, Zakariya; maana yake ni "YHWH amekumbuka") alikuwa kuhani mwaminifu wa Israeli katika karne ya 1 KK. Mke wake aliitwa Elizabeti, naye pia alikuwa wa ukoo wa Haruni.

Hawakupata mtoto hadi uzeeni kutokana na utasa wa mwanamke, lakini hatimaye walijaliwa kumzaa Yohane Mbatizaji.

Wote wanaheshimiwa kama watakatifu. Sikukuu ya wazazi ni tarehe 5 au 23 Septemba, kadiri ya madhehebu. Pengine wanaheshimiwa pamoja na mtoto wao tarehe 24 Juni.

Katika Injili
Habari hizo zinapatikana hasa katika Injili ya Luka, sura ya 1 na ya 2. Humo inaelezwa alivyopashwa na malaika Gabrieli kwamba atapata mtoto wa kiume ambaye atakakuwa nabii mkuu na kumtangulia Bwana.

Ingawa Zakaria hakusadiki mara, na kwa sababu hiyo aliadhibiwa kwa kufanywa bubu na kiziwi hadi ahadi itimie, siku ya kumtahiri mtoto alifungua tena kinywa chake na kutoa unabii.

Kadiri ya Lk 1:68-79, siku hiyo Zakaria alitunga wimbo ambao ni maarufu kwa jina la neno la kwanza katika tafsiri ya Kilatini, Benedictus (yaani "Asifiwe"). Katika madhehebu mbalimbali ya Ukristo, wimbo huo wa Kiinjili unatumika kila siku katika Masifu ya asubuhi.

Katika Kurani
Hata Kurani inamtaja mara kadhaa kama nabii na mzazi wa nabii Yahya, hasa katika sura ya 3 na ya 19.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

Prophet Zachariah the father of St John the Baptist Orthodox icon and synaxarion

Watu wa Biblia
Watakatifu wa Israeli
Manabii wa Agano Jipya
Manabii katika Uislamu
Watu wa Kurani
Waliozaliwa karne ya 1 KK
Yohane Mbatizaji
Elizabeti (Injili)

Elizabeti (au Elisabeti, kwa Kiebrania אֱלִישֶׁבַע / אֱלִישָׁבַע, Elišévaʿ; kwa Kigiriki Ἐλισάβετ, Elisabet; kwa Kiarabu  أليصابات, Alyassabat; maana yake ni "Mungu ameapa") alikuwa mwanamke wa ukoo wa Haruni aliyeolewa na Zakaria, kuhani mwaminifu wa Israeli katika karne ya 1 KK. 

Hawakupata mtoto hadi uzeeni kutokana na utasa wa Elizabeti, lakini hatimaye walijaliwa kumzaa Yohane Mbatizaji.

Wote wanaheshimiwa kama watakatifu. Sikukuu ya wazazi ni tarehe 5 au 23 Septemba, kadiri ya madhehebu. Pengine wanaheshimiwa pamoja na mtoto wao tarehe 24 Juni.

Katika Injili

Habari hizo zinapatikana hasa katika Injili ya Luka, sura ya 1 na ya 2. Humo inaelezwa Zakaria alivyopashwa na malaika Gabrieli kwamba atapata mtoto wa kiume ambaye atakakuwa nabii mkuu na kumtangulia Bwana.

Ingawa Zakaria hakusadiki mara, na kwa sababu hiyo aliadhibiwa kwa kufanywa bubu na kiziwi hadi ahadi itimie, siku ya kumtahiri mtoto alifungua tena kinywa chake na kutoa unabii.

Katikati ya matukio hayo, Elizabeti alitembelewa na jamaa yake, Bikira Maria, akiwa pia mja mzito. Kabla ya kuongea lolote, salamu ya Maria ilimfanya Yohane aruke kwa shangwe tumboni mwa mamaye, na kusababisha Elizabeti atambue hali ya Maria na kumtolea kwa uvuvio wa Roho Mtakatifu maneno ya sifa kwa imani yake na ujauzito wake wa pekee.

Katika Kurani
Hata Kurani inamzungumzia bila kumtaja kwa jina, ikieleza Mungu alivyoponya utasa wake aweze kumzaa nabii Yahya, hasa katika sura ya 21.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

 Stained glass depiction of Elizabeth and Zachary, Cathédrale Saint-Etienne de Bourges

Watu wa Biblia
Watakatifu wa Israeli
Manabii wa Agano Jipya
Waliozaliwa karne ya 1 KK
Yohane Mbatizaji
Herodia

Herodia (kwa Kigiriki Ηρωδιάς, Hērōdiás; (15 KK hivi — baada ya 39 BK) alikuwa mwanamke wa ukoo wa Herode huko Uyahudi chini ya himaya ya Dola la Roma. 

Ni maarufu hasa kwa kufanya mpango wa kumuua Yohane Mbatizaji hata akaufanikisha.

Uhusiano wa kifamilia
Baba yake alikuwa Aristobulo IV, mtoto wa Herode Mkuu. 
 Mama yake alikuwa Berenike, aliyezaliwa na Kostabaro, gavana wa Idumea na Salome I, dada wa Herode Mkuu.
Mume wake wa kwanza, Herode II, alikuwa pia mtoto wa Herode Mkuu na wa mke wake wa tatu, Mariamne II.
Hatimaye aliolewa na Herode Antipa, mtoto mwingine wa Herode Mkuu ila kwa mke wa nne, Malthake. 

Herode Mkuu alipoua wanae Aleksanda na Aristobulo IV mwaka 7 KK, Herodia alibaki yatima, hivyo Herode alimuoza kwa mwanae Herode II.

Baadaye Herodia alitengana na mumewe ili aolewe na Herode Antipa, mtawala wa Galilaya na Perea.

Herode II na Herodias walimzaa Salome (binti Herode).

Kadiri ya Injili, Yohane Mbatizaji alifungwa na Herode Antipa kwa sababu ya kulaumu ndoa hiyo; hatimaye Herodia alifanya njama na binti yake Salome, akafaulu kumfanya Herode amkate kichwa Yohane.

Hatimaye Herode Antipa alinyang'anywa madaraka na kupelekwa uhamishoni sehemu za Ufaransa wa leo, ambako Herodia alimfuata.

Tanbihi

Marejeo
 Gillman, Florence Morgan. Herodias: At Home in the Fox's Den. Interfaces. Collegeville, Minn.: Liturgical Press, 2003.
 Meier, John P. A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus, Volume Two: Mentor, Message and Miracles. Anchor Bible Reference Library, New York: Doubleday, 1994.
 Theissen, Gerd. The Shadow of the Galilean: The Quest of the Historical Jesus in Narrative Form. Philadelphia: Fortress, 1987.

Viungo vya nje

 Herodias, A Dramatic Poem  by Joseph Converse Heywood.
 Herodias (third of the Three Tales) , by Gustave Flaubert (English).

Waliozaliwa 15 KK
Watu wa Biblia
Waliofariki karne ya 1
Mzee Simeoni

Mzee Simeoni alikuwa mwanamume mwadilifu wa Yerusalemu (leo nchini Palestina/Israeli) katika karne ya 1 KK.

Ni maarufu hasa kwa kumpakata mtoto Yesu alipoletwa na wazee wake katika hekalu la Yerusalemu siku 40 tu baada ya kuzaliwa Bethlehemu.

Kadiri ya Injili ya Luka (2:25-35) alikwenda kumlaki kwa kuongozwa na Roho Mtakatifu aliyekuwa amemuahidia hatakufa kabla hajamuona Masiya.

Alipomtambua katika mtoto huyo alishangilia na kumsifu Mungu kwa wimbo maarufu alipomtangaza Yesu kuwa ndiye wokovu ulioandaliwa kwa mataifa yote.

Baada ya hapo alimtabiria Bikira Maria kwamba upanga utamchoma moyo kuhusiana na upinzani utakaompata mwanae.

Tangu kale anaheshimiwa na madhehebu mengi ya Ukristo kama mtakatifu, hasa tarehe 2, 3 au 15 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

Entry for February 3  from the Prologue from Ohrid with a brief hagiography of St. Simeon.
Icon and hagiography from the website of the Orthodox Church in America.

Waliozaliwa karne ya 1 KK
S
S
S
Yohakimu

Yohakimu (kutoka Kiebrania יְהוֹיָקִים, Yəhôyāqîm, kwa Kigiriki  Ἰωακείμ, Iōākeím, yaani "Yule ambaye YHWH amemuinua") anaheshimiwa kama baba wa Bikira Maria na babu wa Yesu kadiri ya mapokeo ya Ukristo na Uislamu, ingawa hatajwi katika Biblia isipokuwa katika kitabu cha karne ya 2 kinachoitwa Injili ya Yakobo na vingine vilivyofuata.

Humo anatajwa pia mke wake Ana. 

Wote wawili wanaheshimiwa kama watakatifu katika madhehebu mengi ya Ukristo, hasa tarehe 26 Julai.

Katika Kurani anajulikana kama nabii Imran.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje 

 Brief American Catholic article on "Sts. Joachim and Ann" 
 "Here Followeth the Nativity of Our Blessed Lady"  from the Caxton translation of the Golden Legend
 The Protevangelium of James 
 The Gospel of Pseudo-Matthew
 Foley O.F.M., Leonard. Saint of the Day, Lives, Lessons, and Feast, (revised by Pat McCloskey O.F.M.), Franciscan Media, ISBN 978-0-86716-887-7 
 St. Joachim, Father of the Virgin at the Christian Iconography web site

Waliozaliwa karne ya 1
Watakatifu wa Israeli
Bikira Maria
Watu wa Kurani
Manabii katika Uislamu
Ana (nabii)

Ana (kwa Kiebrania חַנָּה, Hannah, kwa Kigiriki Ἄννα, Anna) alikuwa mwanamke wa karne ya 1 KK katika Israeli.

Ni maarufu kama nabii kutokana na habari iliyomo katika Injili ya Luka (2:36-38). 

Humo tunaambiwa kwamba alikuwa binti Fanueli, wa kabila la Asheri.

Alipoachwa mjane ujanani baada ya miaka 7 ya ndoa, alihamia hekalu la Yerusalemu akifunga chakula na kusali hadi miaka 84.

Mtoto Yesu alipoletwa hekaluni siku 40 tu baada ya kuzaliwa, Ana alitangaza habari zake kwa waliokuwepo. 

Tangu kale anaheshimiwa na madhehebu mengi ya Ukristo kama mtakatifu nabii.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 au 16 Februari.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

 

Waliozaliwa karne ya 1 KK
Watu wa Biblia
Watakatifu wa Israeli
Manabii wa Agano Jipya
Deus Kaseke

Deus Kaseke (alizaliwa  Mbeya, Tanzania, 27 Agosti 1994) ni mchezaji wa kandanda au mpira wa miguu kutoka Tanzania. 

Pia alichezea klabu mashuhuri nchini Tanzania ambayo ni Yanga Sc. Kaseke alivaa jezi namba 4 katika klabu hiyo.

Kwa sasa anatumikia Singida Big Stars inayoshiriki NBC Premier League.

Timu alizowahi chezea
2010-2012, Polisi Iringa    
2012-2015, Mbeya City F.C.
2015-2017, Yanga Sc
2017-2018, Singida United F.C.
2018-      Yanga Sc

Viungo vya nje
  Takwimu za footballdatabase.eu kuhusu Deus Kaseke

Waliozaliwa 1994
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Tanzania
Mauaji ya maalbino

Mauaji ya maalbino ni mauaji juu ya watu wenye ulemavu wa ngozi maarufu kama maalbino au zeruzeru. 

Mambo yanayofanywa juu ya watu wenye ulemavu wa ngozi ni haya yafuatayo.

Imani za kishirikina ambazo husababisha watu wasio na hatia kuuliwa kwa lengo la kutaka kutajirika kupitia watu hawa.

Lingine ni uwepo wa elimu finyu juu yao kuhusu umuhimu wa binadamu kuishi na si kuuliwa kama kwamba si watu ambao waliumbwa na Mungu. Hivyo basi hali hii hupelekea watu wenye ulemavu kama huu kukosa haki zao za msingi kama vile ile ya kuishi. 

Njia za kuzuia mauaji ya maalbino ni yafuatayo: Uwepo wa elimu juu ya umuhimu wa maalbino na si kuuliwa. Hivyo jamii haina budi kuwapa wote elimu, waelimishwe pia kuweka sheria na adhabu kali dhidi ya watu wanaowaonea wenye ulemavu.

Haki za binadamu
Ubaguzi
Mashindano ya uandishi wa makala za haki za binadamu
Utamaduni wa Kitanzania

Utamaduni ni mfumo wa maisha ya watu jinsi wanavyoishi na maendeleo yao kijamii, kiuchumi, kisiasa n.k. 

Tanzania ni moja kati ya nchi zinazosifika duniani kwa kulinda maadili yao. 

Kuna makabila yasiyopungua 120 ambayo yote hutunza mila na desturi zao kwa kiasi tofautitofauti. 

Mambo yanayofanya Tanzania kutunza utamaduni wake ni haya: heshima iliyopo miongoni mwa jamii hii husaidia watu kuwa na maendeleo kwa sababu ya heshima hiyo.

Nyingine ni utunzaji wa watoto, wazee, vijana pamoja na walemavu ambao wote ni mazao ya jamii ambapo kila mtu katika jamii hufunzwa kuwahudumia watu waliopo katika jamii yake. 

Tatu ni mavazi ya heshima ambayo kila mtu anapaswa kuvaa na si mavazi yanayovunja maadili ya taifa. 

Uwajibikaji miongoni mwa wanajamii katika shughuli za kijamii ambazo husaidia kukuza uchumi wa nchi kwa ujumla hivyo jamii ndiyo nguvu kazi katika nchi hasa nchini Tanzania.

Utamaduni
Tanzania
Umoja

Umoja katika hisabati unahusu sifa maalumu za namba moja na za mambo yote yasiyo na wingi. 

Kutokana na maana hiyo ya msingi, neno umoja linatumika katika fani mbalimbali, kuanzia dini, ambapo katika imani ya wengi (kama vile Wayahudi, Wakristo na Waislamu) umoja ni hasa sifa ya Mungu.

Katika Ukristo, imani katika umoja wa Mungu katika Nafsi tatu (Baba, Mwana na Roho Mtakatifu) ndio msingi wa umoja wa Kanisa pia kadiri ya Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli kwa njia ya ubatizo uleule mmoja ambao waamini wote wanatakiwa kuupokea.

Hisabati
Dini
Mungu
Bilioni

Bilioni (kutoka Kiingereza "billion") ni namba ambayo inamaanisha milioni elfu moja na kuandikwa 1,000,000,000.

Inafuata 999,999,999 na kufuatwa na 1,000,000,001.

Inaweza kuandikwa pia kifupi 1 × 109.

Kiambishi awali giga kinatumika pia kumaanisha mara 1,000,000,000, ingawa katika lugha nyingine nyingi neno linalofanana na "bilioni" linamaanisha milioni milioni (1,000,000,000,000).

Matumizi tofauti
Katika Kiingereza cha Uingereza hadi mwaka 1964 neno "milliard" lilikuwa kawaida kwa namba inayoitwa sasa "bilioni". "Bilioni" ilikuwa kawaida cha Kiingereza cha Marekani tu, lakini ilingia polepole pia katika matumizi ya Kiingereza cha kimataifa. 

Mwaka 1974 serikali ya Uingereza ikaamua kutumia umbo hilo.  

Kwa Kiingereza mifumo hii miwili kwa kutaja namba kubwa sana huitwa "short scale" (Kimarekani) na "long scale" (Kiingereza cha zamani). 

Nchi nyingine, hasa za Ulaya, Afrika na Amerika ya Kilatini zimeendelea kutumia "long scale" kwa lugha kama Kifaransa, Kijerumani au Kihispania. Kwa hiyo katika nchi hizo 1,000,000,000 huitwa kwa neno kama "miliardi" na bilioni ni namba ya "milioni x milioni".

Tofauti inaweza kuleta mara nyingi makosa kama matini inatafsiriwa au kama kitabu cha kale kutoka Kiingereza hutumiwa.

Tazama pia
 Milioni
 Trilioni

Tanbihi

Namba
Alfayo

Alfayo ni jina la mwanamume linalotajwa katika Agano Jipya kama baba wa wawili kati ya Mitume wa Yesu, yaani:

Mtume Mathayo
Yakobo Mdogo

Hakuna taarifa yoyote kwamba hao walikuwa ndugu, hivyo inawezekana wazazi wao walikuwa tofauti ila wenye jina moja.

Wengine wanasema baba Yakobo ndiye Kleopa, mume wa Maria (mama) wa Yakobo.

Tanbihi

Watu wa Biblia
Baraba

Baraba (kutoka Kiaramu bar abba בר אבא, yaani "mwana wa baba") alikuwa mwanamume wa Israeli katika karne ya 1 BK. 

Ni maarufu hasa kwa sababu katika Injili, inaposimuliwa hukumu ya Ponsyo Pilato dhidi ya Yesu mjini Yerusalemu, inaelezwa kwamba Wayahudi waliokuwepo walimuomba Pilato kwamba kwa ajili ya Pasaka awaachie huru Baraba, si Yesu, ambaye hatimaye alisulubiwa (Mk 15:6-15; Lk 23:13-25; Yoh 18:38-19:16).

Habari ya Math 27:25, kwamba hao walijitakia damu ya Yesu iwe juu yao (yaani walichukua jukumu la kifo chake badala ya Pilato aliyekuwa hataki kukiagiza), ilichangia baadaye chuki na dhuluma za baadhi ya Wakristo dhidi ya Wayahudi.

Baraba alikuwa gerezani kama mpigania uhuru (Mk 15:7; Lk 23:19; Yoh 18:40).

Tanbihi

Marejeo
Brown, Raymond E. (1994) The Death of the Messiah, Vol. 1. New York: Doubleday

Watu wa Biblia
Waliofariki karne ya 1
Binti Yairo

Binti Yairo ni maarufu kama msichana aliyefufuliwa na Yesu Kristo kama inavyosimuliwa na Injili ndugu (Mk 5:21–43; Math 9:18–26; Lk 8:40–56).

Yairo, baba yake, alikuwa amemkimbilia Yesu kwa ajili yake.

Walipofika nyumbani walikuta msiba umeshaanza, lakini Yesu alifukuza waombolezaji, akamfufua mtoto huyo wa miaka 12 mbele ya wazazi wake, Petro, Yakobo Mkubwa na Yohane tu.

Hatimaye aliagiza binti apewe chakula.

Tazama pia
 Miujiza ya Yesu

Tanbihi

Viungo vya nje

Yesu Kristo
Waliozaliwa karne ya 1
Watu wa Biblia
Miujiza ya Yesu
Yairo (Injili)

Yairo ni maarufu kama baba wa msichana aliyefufuliwa na Yesu Kristo kama inavyosimuliwa na Injili ndugu (Mk 5:21–43; Math 9:18–26; Lk 8:40–56).

Kiongozi wa sinagogi fulani, alikuwa amemkimbilia kwa imani Yesu kwa ajili ya binti yake.

Walipofika nyumbani walikuta msiba umeshaanza, lakini Yesu alifukuza waombolezaji, akamfufua mtoto huyo wa miaka 12 mbele ya Yairo mwenyewe, mke wake, Petro, Yakobo Mkubwa na Yohane tu.

Hatimaye aliagiza binti apewe chakula.

Tazama pia
Miujiza ya Yesu

Viungo vya nje

Waliofariki karne ya 1
Watu wa Biblia
Miujiza ya Yesu
Nikodemo

Nikodemo (kwa Kigiriki Νικόδημος, Nikodemos) alikuwa mwalimu wa Torati wa madhehebu ya Mafarisayo tena mwanabaraza wa Baraza la Israeli katika karne ya 1 BK.

Anaheshimiwa na Wakristo wengi kama mtakatifu, ingawa sikukuu yake inaadhimishwa katika tarehe tofautitofauti, hasa tarehe 31 Agosti.

Nikodemo katika Injili
Anajulikana kwa sababu ya kutajwa mara kadhaa katika Injili ya Yohane, kama mtu aliyevutiwa na Yesu Kristo ingawa aliogopa maneno ya Wayahudi wenzake.

Ndiyo sababu alimtembelea usiku ili kumuuliza maswali ya dini yao bila kujulikana (Yoh 3:1–21).

Baadaye katika baraza alimtetea Yesu kwamba si haki kuhukumu bila kumsikiliza kwanza, lakini alinyamazishwa (Yoh 7:50–51).

Hatimaye alimsaidia Yosefu wa Arimataya kumzika Yesu (Yoh 19:39–42).

Nikodemo katika picha

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo 
Cornel Heinsdorff: Christus, Nikodemus und die Samaritanerin bei Juvencus. Mit einem Anhang zur lateinischen Evangelienvorlage (= Untersuchungen zur antiken Literatur und Geschichte, Bd.67), Berlin/New York 2003

Viungo vya nje 

Jewish Encyclopedia: Nicodemus
"St. Nicodemus", Butler's Lives of the Saints

Waliozaliwa karne ya 1 KK
Waliofariki karne ya 1
Watu wa Biblia
Wafuasi wa Yesu
Watakatifu wa Israeli
Mfumo wa neva

Mfumo wa neva ni sehemu ya mwili wa wanyama ambayo inaratibu matendo yake ya hiari na yasiyo ya hiari na kutuma taarifa kati ya viungo mbalimbali. 

Kwa mara ya kwanza tishu za neva zilitokea katika wadudu wa jamii ya minyoo (Ediacara biota) miaka milioni 550 hadi 600 hivi iliyopita.  

Spishi nyingi za wanyama zina sehemu kuu mbili, sehemu ya kati ya neva na sehemu ya pembeni. Sehemu ya kati ya neva inajumuisha ubongo na mrija wa uti wa mgongo na sehemu ya pembeni inajumuisha neva zilizofungwa kwenye kambabando zilizounganishwa kwenye sehemu ya kati ya neva na sehemu nyingine za mwili.Sehemu ya kati ya neva hupeleka taarifa kutoka kwenye chanzo cha taarifa kupitia uti wa mgongo mpaka kwenye neva za ubongo. Pia sehemu nyingine za mwili zina neva ambazo hupeleka taarifa.  

Mwili
Neva
Upumuo

Upumuo ni kitendo cha kuvuta hewa ndani ya mapafu au oksijeni kupitia viungo vingine kama vile matamvua ya samaki, halafu kutoa gesi ya CO2 pamoja na hewa iliyotumiwa.

Kuna pia upumuo wa ndani ambayo ni kazi ya seli za mwili kupokea oksijeni na kuitumia kwa mchakato wa oksidisho ndani yao.

Hewa ya kuvutwa ndani na ya kutoka nje
Binadamu hupumua takriban mara 23,000 kila siku akihamisha mita za mjazo 12.5 kwa jumla. 
Hewa tunayovuta ndani ya mapafu ni hewa ya kawaida yenye asilimia 78 % za nitrojeni, 21 % za oksijeni, mvuke wa maji, gesi adimu kwa viwango vidogo na 0,04 % dioksidi kabonia (CO2).    
Hewa tunayotoa nje bado ina asilimia 78 % za nitrojeni, lakini ni 16 % za oksijeni pekee zilizobaki na dioksidi kabonia imekuwa 4 %. 
Asilimia kubwa ya oksijeni iliyopungua imeoksidisha na glukosi ndani ya seli za mwili kwa kutengeneza nishati.

Njia za upumuo
Jumla ya sehemu za mwili zinazohusika na upumuo huitwa mfumo wa upumuaji.

Kwa wanyama wenye mapafu hewa inavutwa ndani kupitia mdomo au pua. Hewa hii huitwa pumzi. 

Kazi hii inatekelezwa kwa njia ya kukaza au kulegea kwa musuli za kiwambo cha tumboni kinachotenganisha tumbo na nafasi ya mapafu. Mabadiliko haya yanabadilisha nafasi ya mapafu na shindikzo ndano yao na kusababisha kuvutwa au kusukumwa kwa hewa.

Kwa samaki na wanyama wengine wanaoishi chini ya maji wenye matamvua maji yenye hewa ndani yake inapitishwa kwenye majani ya ngozi zinazofanya matamwua na hewa inapokelewa na vyombo vya damu kupitia ngozi ya matamvua ambayo ni nyembamba sana. Kuna pia wadudu kadhaa kwenye nchi kavu wenye matamvua.

Wadudu huwa na mabomba membamba (ing. trachea) yanayoelekea ndani ya miili yao na hewa inaingia hapa; ngozi nyembamba ndani ya mwili inaruhusu kuingia kwa oksijeni mwilini.

Wanyama wadogo sana wanatosheleka kupokea oksijeni kupitia ngozi pekee kwa hiyo hawana mapafu wala trachea. Wote wanaotumia njia hii wana umbo bapa sana au umbo la minyoo pia wanaishi katika mazingira penye unyevu. Mfano ni nyungunyungu.

Marejeo
  Full text

Mwili
Marudio (fizikia)

Marudio (ing. frequency, alama yake ni f) ni kipimo kichachosema ni mara ngapi tukio linatokea tena na tena kila baada ya kipindi fulani. 

Kwa mfano ukikaa kando la bwawa au bahari penye mawimbi unaweza kuhesabu ni mawimbi mangapi yanayopita kwako katika dakika moja. Namba hii ni marudio ya mawimbi haya.

Kipimo cha SI kwa marudio ni Hezi (alama Hz).

Marudio katika mazingira yetu
Vitu vingi katika dunia hutokea kwa marudio maalumu. Kutambua marudio ya mawimbi ya nuru, sauti, mawimbi ya sumakuumeme na kadhalika kumekuwa msingi kwa sehemu kubwa ya teknolojia tunayotumia, kuanzia redio, televisheni hadi simu na kompyuta.

Kwa hiyo marudio ni kipimo muhimu sana katika sayansi na teknolojia ya kisasa.

Marudio yanaweza kutajwa kwa matukio yote ambayo yanatokea mara kwa mara kufuatana na mfumo maalumu. 
Marudio ya badiliko la mchana na usiku ni   
Moyo wa binadamu ina mapigo 50-90 kila dakika hii inalingana na marudio ya 0.83–1.5 Hz). 
katika bendi au okestra wapiganaji wote wanahitaji kupanga ala zao kwa sauti ya  marudio yaleyale, mara nyingi kwa 440 Hz. 
Sikio la kibinadamu hutambua sauti zenye marudio baina ya 20 Hz na 20.000 Hz, ilhali kiwango cha juu hupungua kuluingana na kuzidi kwa umri wa msikiliziaji.
 Jicho la kibinadamu huona nuru kati ya 400 THz na 750 THz (terahezi).
 Mawimbi ya sumakuumeme (ing. electromagnetic waves) hutumiwa kwa mawasiliano kwa redio au simu bila waya kuanzia 100 kHz na GHz kadhaa.

Marejeo

Viungo vya Nje 

Conversion: frequency to wavelength and back 
Conversion: period, cycle duration, periodic time to frequency
Keyboard frequencies = naming of notes - The English and American system versus the German system
Teaching resource for 14-16yrs on sound including frequency 
A simple tutorial on how to build a frequency meter 
Frequency - diracdelta.co.uk  – JavaScript calculation.

Fizikia
Kemia isiyokaboni

Kemia isiyokaboni (au: Kemia isiyo ya kikaboni, pia kemia siogania; ing. inorganic chemistry) ni tawi la kemia linalochunguza yote ambayo si kemia kaboni yaani lisilotazama kampaundi za kaboni.

Kwa hiyo inaangalia michakato ya elementi zote isipokuwa kaboni na kampaundi zao yaani isiyo kampaundi ogania.

Asili ya kugawa kemia kwa matawi ya kemia kaboni na isiyo kaboni ilikuwa nia ya kutazama kwa pekee dutu zilizopatikana kiasili katika mazingira bila athira ya uhai pekee na dutu zinatokea na michakato ya viumbehai.

Kimsingi kuna tofauti kati ya 
kemia chunganuzi (ing. analytical chemistry) inayouliza: Je kuna elementi na kampaundi gani katika dutu yoyote, na kwa viwano gani?
kemia sanisi (ing. synthetical chemistry) inayochunguza njia za kuunda dutiu mpya kwa kutengenezea kampaundi katika maabara au pia viwandani.

Tazama pia
Metali
Kemia kaboni

Kemia
Capone-N-Noreaga

Capone-N-Noreaga (pia wanajulikana kama C-N-N) ni jina la kutaja kundi la muziki wa hip  linaloendeshwa na watu wawili kutoka mjini Queens, New York City, New York. Kundi lilianzishwa mnamo mwaka wa 1995. Wawili hawa wanaunganishwa na marapa kutoka East Coast hip hop, Capone na Noreaga.

Historia
Mnamo 1995, Capone-N-Noreaga walionekana kwenye jarida la The Source mnamo mwezi October wakiwa hawajapata mkataba na studio yoyote ile. Mwaka wa 1996, wawili hawa wakapata kuingia mkataba na studio ya Penalty Records. Mwaka wa 1996, kabla albamu ya kumalizika kwa albamu ya kwanza ya kundi, Capone akapigwa kifungo cha nje kwa kuleta fujo, na Noreaga akamalizia albamu yao ya kwanza ya The War Report, kwa msaada wa wasanii wenzi wao kadhaa wa kutoka mjini New York City hip-hop kama vile Mobb Deep na Tragedy Khadafi. Albamu ilipata mafanikio makubwa kitahakiki na kifedha vilevile; pia iliona joto ya jiwe inayoendelea wa East Coast-West Coast hip hop kati ya Death Row Records na Bad Boy Entertainment, ikaufanya mzozo wa East Coast/West Coast  kuzidi kuwa mkubwa, wakiwajibu kundi lingine lenyewe watu wawili la West Coast hip hop Tha Dogg Pound na kibao chao cha "New York, New York", na ngoma yao ngumu ya "L.A L.A".

Diskografia

Albamu za studio

Albamu za kompilesheni

Kandamseto

Vibao vyao

Marejeo

Viungo vya nje
 
 
 
 
 website to DJ EFN, A&R of Channel 10

Wanamuziki wa hip hop
Makundi ya gangsta rap
Wanamuziki wa Marekani
Kemia kaboni

Kemia kaboni (pia: Kemia ya kikaboni, Kemia ogania, Kemia mahuluku; kwa Kiingereza organic chemistry) ni tawi la sayansi ya Kemia linalochunguza kampaundi za kikemia zinazojengwa na kaboni.

Inaitwa pia kemia ogania kwa sababu miili ya viumbehai wote inafanywa kwa maji na kampaundi ogania (= kampaundi kikaboni). 

Moja kati ya tabia za kaboni ni uwezo wake wa kujiunga na elementi nyingi, hivyo kuunda molekuli kubwa. Kwa sasa kuna takriban milioni 40 za miungano ya kikemia.

Mbali na kuelewa michakato ya uhai katika miili ya viumbehai, kemia ya kikaboni imekuwa muhimu pia kwa uchumi, maana vifaa na dutu zinazidi kutengenezwa kwa kutumia kemia hii, kwa mfano madawa, uzalishaji wa nishati (biofueli) na katika fani zote za bioteknolojia.

Marejeo

Viungo vya nje 

Organic chemistry for dummies
Organic Chemistry introduction 
What is organic chemistry?
Portal site on Organic Chemistry 
Organic Chemistry Help!
Organic Chemistry: An Introduction 
MIT.edu, OpenCourseWare: Organic Chemistry I
HaverFord.edu, Organic Chemistry Lectures, Videos and Text
Journal of Organic Chemistry (subscription required) (Table of Contents)
Organic Letters (Pubs.ACS.org, Table of Contents)
Thime-Connect.com , Synlett
Thieme-Connect.com , Synthesis
Organic-Chemistry.org, Organic Chemistry Portal - Recent Abstracts and (Name)Reactions
Orgsyn.org, Organic Chemistry synthesis journal
Ochem4free.info, Home of a full, online, peer-reviewed organic chemistry text
CEM.MSU.edu , Virtual Textbook of Organic Chemistry
Organic Chemistry Resources WorldWide - A collection of Links 
Organic.RogerFrost.com, Roger Frost's Organic Chemistry - mechanisms and animation for teaching and learning, typically for ages 15–19
ChemHelper.com, Organic chemistry help

Kemia
Uhai
Utumbo mpana

Utumbo mpana (kwa Kiingereza large intestine) ni sehemu ya utumbo kati ya utumbo mwembamba na mkundu. Hivyo unapatikana karibu na mwisho wa mfumo wa mmeng'enyo wa chakula.

Kazi ya utumbo mpana
Chakula kinachotoka katika utumbo mwembamba na kuingia utumbo mpana huwa ni kile ambacho hakikuweza kumeng’enywa au kile ambacho kimeng’enywa lakini hakikusharabiwa. Sehemu ndogo tu ya chakula kilichomeng’enywa husharabiwa na utumbo mpana. Sehemu kubwa ya maji iliyotokana na mmeng’enyo wa chakula husharabiwa na utumbo mpana. Sehemu iliyobaki ya chakula huelekea kwenye rektamu na kutolewa nje kupitia njia ya haja kubwa (mkundu) kama kinyesi.

Muundo wa utumbo mpana
Urefu wake ni takriban mita 1.5 hivyo ni fupi kuliko utumbo mwembamba. Lakini ilhali ni nene zaidi huitwa "utumbo mpana". Umepangwa karibu kama duara inayoviringisha utumbo mwembana uliopo katikati.

Utumbo mwembamba unaunganishwa na utumbo mpana katika sehemu ya sikamu (ing. caecum). Upande wa chini ya sikamu kuna kibole (pia: kidole cha tumbo, ing. appendix)). Hii ni sehemu ya tumbo inayoweza kukabiliwa na ambukizo la hatari na tiba mara yningi ni upasuaji tu.

Kutoka hapa utumbo mpana unapanda juu hadi chini ya tumbo, baadaye unavuka nafasi ya tumbo kwa kulala, halafu unatelemka chini. Sehemu ya mwisho unapoelekea katikati ya mwili  una umbo la "S" kwa hiyo huitwa utumbo wa sigma (ing. sigmoid colon). 

Shemu ya mwisho ni puru au rektamu (rectum) na mkundu ambako mabaki ya chakula hutolewa kwa umbo la kinyesi.

Viungo vya Nje
 Overview and diagrams at seer.cancer.gov
 
 Photo at mgccc.cc.ms.us 
 

mwili
Mata

Mata (kutoka Kiingereza matter: kwa Kiswahili pia "maada") ni neno pana linalojumlisha vyote vinavyoweza kuonekana, kusikika, kuguswa, kuchunguzwa n.k., ikiwemo hasa mata ya kawaida inayoundwa na atomi ambazo tena zinaundwa na kiini cha protoni na neutroni, kikizungukwa na wingu la elektroni.  
Hivyo maada ni kitu chochote chenye uzito na kinachoweza kuchukua nafasi. 

Tangu karne ya 20 ufafanuzi sahihi wa mata umeshindikana kutokana na maendeleo ya sayansi, nayo si tena jambo la msingi katika fizikia kama ilivyokuwa awali.

Mata inapatikana kwa kawaida katika hali nne: mango, kiowevu, gesi na plasma. Maada huweza kubadilika pale tu halijoto inapobadilika. Badiliko la maada linaweza kuwa kutoka gesi kwenda yabisi mfano mvuke kuwa barafu, yabisi kwenda gesi mfano barafu kuwa mvuke, kimiminika kuwa yabisi mfano maji kuwa barafu n.k.

Hivyo matawi mbalimbali ya sayansi yanatumia neno mata kwa maana tofautitofauti.

Falsafa pia inatumia neno hilo, hasa kwa kutofautisha mata na roho, na hivyo ulimwengu unaoonekana na ule ambao hauonekani, lakini unasadikika kuwepo.

Tanbihi

Marejeo 

 Stephen Toulmin and June Goodfield, The Architecture of Matter (Chicago: University of Chicago Press, 1962).
 Richard J. Connell, Matter and Becoming (Chicago: The Priory Press, 1966).
 Ernan McMullin, The Concept of Matter in Greek and Medieval Philosophy (Notre Dame, Indiana: Univ. of Notre Dame Press, 1965).
 Ernan McMullin, The Concept of Matter in Modern Philosophy (Notre Dame, Indiana: University of Notre Dame Press, 1978).

Viungo vya nje 

 Visionlearning Module on Matter 
 Matter in the universe  How much Matter is in the Universe?
 NASA on superfluid core of neutron star
 Matter and Energy: A False Dichotomy – Conversations About Science with Theoretical Physicist Matt Strassler

Fizikia
Falsafa
Kiikobi

Kiikobi ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waikobi. Mwaka wa 2009 idadi ya wasemaji wa Kiikobi imehesabiwa kuwa watu 1570. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiikobi iko katika kundi la Kikaser.

Viungo vya nje
lugha ya Kiikobi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiikobi 
lugha ya Kiikobi katika Glottolog
lugha ya Kiikobi kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiimbongu

Kiimbongu ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waimbongu. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kiimbongu imehesabiwa kuwa watu 42,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiimbongu iko katika kundi la Kihagen.

Viungo vya nje
lugha ya Kiimbongu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiimbongu 
lugha ya Kiimbongu katika Glottolog
lugha ya Kiimbongu kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiinoke-Yate

Kiinoke-Yate ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Wainoke-Yate. Mwaka wa 1993 idadi ya wasemaji wa Kiinoke-Yate imehesabiwa kuwa watu 10,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiinoke-Yate iko katika kundi la Kigorokan.

Viungo vya nje
lugha ya Kiinoke-Yate kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiinoke-Yate
lugha ya Kiinoke-Yate katika Glottolog
lugha ya Kiinoke-Yate kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiipiko

Kiipiko ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waipiko. Mwaka wa 2003 idadi ya wasemaji wa Kiipiko imehesabiwa kuwa watu 345. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiipiko iko katika kundi lake lenyewe la Kiipiko.

Viungo vya nje
lugha ya Kiipiko kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiipiko 
lugha ya Kiipiko katika Glottolog
lugha ya Kiipiko kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiipili

Kiipili ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waipili. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kiipili imehesabiwa kuwa watu 26,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiipili iko katika kundi la Kiengan.

Viungo vya nje
lugha ya Kiipili kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiipili 
lugha ya Kiipili katika Glottolog
lugha ya Kiipili kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiisabi

Kiisabi ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waisabi. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiisabi imehesabiwa kuwa watu 280. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiisabi iko katika kundi la Kigorokan.

Viungo vya nje
lugha ya Kiisabi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiisabi 
lugha ya Kiisabi katika Glottolog
lugha ya Kiisabi kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya
Kiisebe

Kiisebe ni lugha ya Kivuka-Guinea Mpya nchini Papua Guinea Mpya inayozungumzwa na Waisebe. Mwaka wa 1981 idadi ya wasemaji wa Kiisebe imehesabiwa kuwa watu 910. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiisebe iko katika kundi la Kigum.

Viungo vya nje
lugha ya Kiisebe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiisebe 
lugha ya Kiisebe katika Glottolog
lugha ya Kiisebe kwenye Ethnologue

Lugha za Papua Guinea Mpya