LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kithayore

Kithayore ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wathayore katika jimbo la Queensland. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kithayore 29 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kithayore kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kithayore kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kithayore
lugha ya Kithayore katika Glottolog
lugha ya Kithayore katika Ethnologue

Lugha za Australia
Mikosi

Mikosi, ni jina la albamu ya kwanza kutoka kwa kundi zima la muziki wa hip hop la Temeke Dar es Salaam, Tanzania maarufu kama G.W.M. Albamu imetoka mwaka wa 2000 - ukiwa mwaka wa matoleo mengi ya albamu za hip hop ya Tanzania kutoka. Hamasa ya kutoa albamu na kufanya uzinduzi zama hizi ndiyo hasa zilitamba. G.W.M ni moja kati ya makundi yanayoheshimika katika miaka ya 1990. 

Walikuwa kufahamika haraka nchini Tanzania kwa ujuvi wao wa utunzi wa mashairi ulioendana na wakati ule. Walianza kutamba mwaka 1995 baada ya kutoa wimbo wa "Cheza mbali na kasheshe". Albamu hii ilitakiwa itoke tangu miaka ya 1990, lakini mipango ya kusaini mkataba wake ilienda kombo na kuja kutoka mwaka wa 2000, mbele kidogo baada ya kuvuma kwa sana. KR baaaye akajiunga na kundi la muda mfupi la Wachuja Nafaka. Nyimbo za katika albamu zilitayarishwa na Bonny Luv na Rajabu Marijani.

Orodha ya nyimbo

Hii ni orodha ya nyimbo zinazopatika katika albamu hii na maelezo yake ya msingi.

Kikosi kazi

Viungo vya Nje
 katika wavuti ya Discogs
Albamu za 2000
Albamu za G.W.M
Albamu za hip hop za wasanii wa Tanzania
Kithaypan

Kithaypan (au Kigugu-Thaypan) kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wathaypan katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kithaypan, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kithaypan kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kithaypan kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kithaypan
lugha ya Kithaypan katika Glottolog
lugha ya Kithaypan katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kithurawal

Kithurawal (au Kitharawal) kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wathurawal katika jimbo la New South Wales. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kithurawal, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kithurawal kiko katika kundi la Kiyuin.

Viungo vya nje
lugha ya Kithurawal kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kithurawal
lugha ya Kithurawal katika Glottolog
lugha ya Kithurawal katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikunjen

Kikunjen ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakunjen katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kikunjen wawili tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikunjen kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kikunjen kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikunjen 
lugha ya Kikunjen katika Glottolog
lugha ya Kikunjen katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikuthant

Kikuthant kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakuthant katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kikuthant, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuthant kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kikuthant kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikuthant
lugha ya Kikuthant katika Glottolog
lugha ya Kikuthant katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikuuk-Yak

Kikuuk-Yak kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wakuuk-Yak katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kikuuk-Yak, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuuk-Yak kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kikuuk-Yak kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikuuk-Yak 
lugha ya Kikuuk-Yak katika Glottolog
lugha ya Kikuuk-Yak katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kikuuku-Ya'u

Kikuuku-Ya'u ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Wakuku katika jimbo la Queensland. Katika sensa ya mwaka 2006, kulikuwa na wasemaji wa Kikuuku-Ya'u 13 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kikuuku-Ya'u kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kikuuku-Ya'u kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikuuku-Ya'u 
lugha ya Kikuuku-Ya'u katika Glottolog
lugha ya Kikuuku-Ya'u katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiumbindhamu

Kiumbindhamu kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Waumbindhamu katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiumbindhamu, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiumbindhamu kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kiumbindhamu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiumbindhamu
lugha ya Kiumbindhamu katika Glottolog
lugha ya Kiumbindhamu katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiumbugarla

Kiumbugarla kilikuwa lugha ya asili nchini Australia iliyozungumzwa na Waumbugarla katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiumbugarla, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kiumbugarla hakilingani na lugha nyingine, ila labda Kingurmbur.

Viungo vya nje
lugha ya Kiumbugarla kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiumbugarla
lugha ya Kiumbugarla katika Glottolog
lugha ya Kiumbugarla katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kingurmbur

Kingurmbur (au Kingomburr) kilikuwa lugha ya asili nchini Australia iliyozungumzwa na Wangurmbur katika jimbo la Northern Territory. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kingurmbur, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha, Kingurmbur hakilingani na lugha nyingine, ila labda Kiumbugarla.

Viungo vya nje
lugha ya Kingurmbur kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kingurmbur
lugha ya Kingurmbur katika Glottolog
lugha ya Kingurmbur katika Ethnologue

Lugha za Australia
Wasanii

Wasanii ni wale watu wote wanaohusika na kazi inayojumuisha sanaa, kwa mfano: wachoraji, waimbaji, wahunzi n.k.

Kazi hiyo inadai ubunifu mkubwa kuliko kawaida, unaowawezesha kutambua mambo mbalimbali na kuyatengenezea mwangwi kwa ajili ya jamii.

Sanaa
Divina Commedia

Divina Commedia (yaani "Tamthilia ya Kimungu") ndiyo jina la Kiitalia la kazi kuu ya Dante Alighieri (14 Mei/13 Juni 1265 - 13/14 Septemba 1321), iliyomfanya ahesabiwe mshairi bora wa lugha hiyo, tena mshairi muhimu zaidi wa kipindi cha zama za kati za Ulaya.

Muundo
Ni shairi refu ambamo anatoa habari za safari yake ya kidhahania huko ahera akipitia jehanamu, toharani hadi paradiso. Ndiyo sehemu tatu za shairi hilo zinazomwezesha kukiri imani yake ya Kikristo na kuchukua msimamo kuhusu watu na matukio hasa ya wakati wake. 

Fasihi ya Kiitalia
Picha

Picha (kutoka neno la Kiingereza "picture", lililotokana na Kilatini "pictura") ni taswira ya kitu fulani ambacho kimechorwa au kutumia vifaa vya elektroniki kuchukua taswira ilivyo.

Siku hizi picha zimeenea kila mahali, na wengi wanapenda sana kuzipiga ili kutunza kumbukumbu zao.

Upigaji picha umekuwa aina mojawapo ya sanaa.

Nyakati za kupigwa picha 
Kwa kawaida watu hupigwa picha wakati wa harusi, ubatizo, mazishi, mahafali au wakati mwingine wowote ambapo ungependa kuuhifadhi katika kumbukumbu kwa njia ya picha.

Viungo vya nje 
 https://onlyimage.com

Teknolojia
Utamaduni
Sanaa
Mifugo

Mifugo  au Wanyama wa kufugwa ni wanyama wanaopatikana kutokana na ufugaji wa kibinadamu.

Wako tofauti na wanyamapori baada ya na mchakato mrefu ambako wanyama wa pori ama walijiunga na binadamu au walishikwa nao na watoto wao kuteuliwa kutokana na tabia zilizopendelewa na wafugaji wao. Tabia hizo ni pamoja na upole na uwezo wa kupatana na binadamu, uwezo wa kuzalisha kiasi fulani cha nyama au maziwa, uwezo wa kustawi kwa chakula fulani au katika mazingira mbalimbali.

Katika mchakato wa vizazi vingi tabia zilizolengwa ziliimarishwa katika spishi zinazofugwa.  

Uteuzi huu umesababisha tofauti za kimaumbile na tofauti za tabia baina ya wanyama wa kufugwa na wanyamapori wa spishi ileile. Tofauti hizi zinaonekana katika rangi, ukubwa wa mwili, uwezo wa kuwasiliana na binadamu na mengine.

Asili katika wanyama waliotafuta mazingira ya kibinadamu
Imethibitishwa ya kwamba mnyama wa kwanza wa kufugwa alikuwa mbwa. Asili ya mbwa walikuwa vikundi vya mbwa mwitu wa Ulaya (wolf) waliofuata koo za binadamu wawindaji na kula mabaki ya chakula yaliyotupwa nao. Kwa kupatana na mbwa mwitu ambao walikuwa wapole na kutoshambulia watu (pamoja na kuua wote waliokuwa wakali) binadamu hao walianza kupatana nao na kuona faida ya uangalifu wao wakati mgeni au windo alikaribia. Tangu kuwapatia mbwa mwitu chakula kama zawadi waliendelea kuzoeana. Ingawa historia hii bado haieleweki kikamilifu, watalaamu wengine wanaona ya kwamba wawindaji kadhaa walianza kutunza watoto wa mbwa mwitu kwao na kuwafuga kama wanyama wapenzi.

Inaonekana ya kwamba kulikuwa pia na wanyama wengine wa porini waliofuata binadamu kwa sababu waliona faida kukaa karibu nao kama vile paka (aliyefuata panya waliokula mavuno ya wakulima wa kwanza). 

Vilevile asili ya kuku ni kuku mwekundu wa porini wa Indonesia (red junglefowl) aliyetafuta takataka kwenye makazi ya watu, akawazoea na kutumiwa nao kama chanzo cha nyama na mayai.

Wanyama wa windo waliotunzwa na binadamu

Wanyama walioteuliwa baadaye kwa ufugaji

Tanbihi

Marejeo
[www.palaeobarn.com/sites/domestication.org.uk/files/downloads/112.pdf   Larson, Fuller:The Evolution of Animal Domestication]

Wanyama
Ufugaji
Elfu moja na hamsini na mbili

Elfu moja na hamsini na mbili ni namba inayoandikwa 1052 kwa tarakimu za kawaida na MLII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1051 na kutangulia 1053.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 2 x 263.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1052 KK na 1052 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na hamsini na tatu

Elfu moja na hamsini na tatu ni namba inayoandikwa 1053 kwa tarakimu za kawaida na MLIII kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1052 na kutangulia 1054.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 3 x 3 x 3 x 3 x 13.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1053 KK na 1053 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Elfu moja na hamsini na nne

Elfu moja na hamsini na nne ni namba inayoandikwa 1054 kwa tarakimu za kawaida na MLIV kwa zile za Kirumi. 

Ni namba asilia inayofuata 1053 na kutangulia 1055.

Vigawo vyake vya namba tasa ni: 2 x 17 x 31.

Matumizi
 Namba hurejea miaka 1054 KK na 1054 BK.

Tanbihi

Namba asilia
Walinzi Waswisi

Walinzi Waswisi wanaunda jeshi la Vatikani. Ni dogo sana (wanajeshi 100 hivi) lakini lenye historia ndefu kabisa duniani kwa kuwa kipo tangu mwaka 1506. 

Wote ni lazima wawe Wakatoliki raia wa Uswisi kwa kuzaliwa. 

Vatikani
Stempu

Stempu (kutoka neno la Kiingereza "stamp", yaani "kilichochapwa") ya posta ni kijipande cha karatasi ambacho kinauzwa ili kubandikwa juu ya barua au kifurushi kama thibitisho la malipo ya gharama ya usafirishaji wake. 

Pengine uzuri wake unafanya watu wazikusanye badala ya kuzituma au baada ya kutumiwa.

Stempu ya kwanza ilitolewa Uingereza tarehe 1 Mei 1840. Kutoka huko stempu zimeenea duniani kote.

Posta
Ziwa la Garda

Ziwa la Garda (kwa Kiitalia: Lago di Garda) ndilo ziwa kubwa zaidi la Italia. Liko kati ya mikoa ya Lombardia, Veneto na Trentino-Alto Adige(Italia Kaskazini). 

Veneto
Trentino-Alto Adige
Lombardia
Maziwa ya Italia
Ziwa la Como

Ziwa la Como (kwa Kiitalia: Lago di Como) liko Italia kaskazini, katika mkoa wa Lombardia. Ndilo ziwa kubwa la tatu nchini Italia. 

Hapo zamani, watu matajiri na wenye nguvu, watu wa juu walinunua nyumba na majengo ya kifahari kwenye vilima vya Ziwa la Como tu, kama Pliny alivyofanya na Villa Commedia, ili wasikose mandhari na kukwepa mafuriko. Maskini walikwenda ufukweni kuruhusu maji kulamba miguu yao.

Tanbihi

Lombardia
Maziwa ya Italia
Ziwa Trasimeno

Ziwa Trasimeno (kwa Kiitalia: Lago Trasimeno) liko Italia ya Kati, katika mkoa wa Umbria. Ndilo ziwa la nne kwa ukubwa nchini Italia. 

Umbria
Maziwa ya Italia
Ziwa la Bolsena

Ziwa la Bolsena (kwa Kiitalia: Lago di Bolsena) liko Italia ya Kati, katika mkoa wa Lazio. Ndilo ziwa la tano kwa ukubwa nchini Italia. 

Lazio
Maziwa ya Italia
Soko huria

Soko huria linatazamwa na wengi kama aina ya mfumo wa uchumi ambamo bei ya bidhaa na huduma haipangwi na serikali, bali inatokana na haja za wanunuzi na wingi wa hizo bidhaa au huduma. 

Hata hivyo wengine wanasisitiza kwamba mara nyingi utaratibu huu hautendi haki kwa sababu uwezo wa muuzaji na mnunuzi ni tofauti, pengine sana, hivyo aliye dhaifu kiuchumi analazimika kukubali bei iliyopangwa na upande wa pili. Kwa msingi huo, soko si huria kabisa.

Kwa kawaida watetezi wa mfumo huo ni wafuasi wa ubepari.

Tanbihi

Marejeo
 Block, Fred and Somers, Margaret R (2014). The Power of Market Fundamentalism: Karl Polanyi's Critique. Harvard University Press. 
 Boettke, Peter J. "What Went Wrong with Economics?", Critical Review Vol. 11, No. 1, pp. 35, 58
 Harcourt, Bernard (2012). The Illusion of Free Markets: Punishment and the Myth of Natural Order. Harvard University Press. 
 Cox, Harvey (2016). The Market as God.  Harvard University Press. 
 Hayek, Friedrich A. (1948). Individualism and Economic Order. Chicago: University of Chicago Press. vii, 271, [1]
 Palda, Filip (2011) Pareto's Republic and the New Science of Peace 2011  chapters online. Published by Cooper-Wolfling. 
 Sandel, Michael J. (2013). What Money Can't Buy: The Moral Limits of Markets. Farrar, Straus and Giroux. 
 Stiglitz, Joseph. (1994). Whither Socialism? Cambridge, Massachusetts: MIT Press.
 Verhaeghe, Paul (2014). What About Me? The Struggle for Identity in a Market-Based Society. Scribe Publications.

Viungo vya nje
 Free Enterprise: The Economics of Cooperation  Looks at how communication, coordination and cooperation interact to make free markets work

Uchumi
Lugha ya pili

Lugha ya pili ni lugha yoyote ambayo inatumika katika mazingira ya mtoto fulani anayojifunza, isipokuwa lugha mama. 

Ni tofauti na lugha ya kigeni, kwa sababu hiyo haipatikani katika mazingira yake.

Pengine inaitwa lugha ya pili hata lugha ambayo mtu amejifunza kwa makusudi na pengine kuitumia sana baada ya utoto.

Lugha
Lugha ya kigeni

Lugha ya kigeni ni lugha yoyote ambayo haipatikani katika mazingira ya mtoto, hivi kwamba hawezi kujifunza bila kufundishwa. Au ni lugha tofauti na ile ya nchi yake asili.

Lugha zinazosomwa zaidi namna hiyo duniani ni Kiingereza, Kifaransa na Kichina.

Marejeo
 Bailey, David. "The Secret to Learning a Foreign Language as an Adult. " Time. Time, 2 Oct. 2014. Web.
 Crystal, D. (2003), A Dictionary of Linguistics and Phonetics, 5th edition, London: Blackwell.
 Falk, J.S. (1978), Linguistics and Language, USA: John Wiley & Sons.
 Fasold, R.W. and Connor-Linton J. (2006), An Introduction to Language and Linguistics, Cambridge: Cambridge University Press.
 Hudson, G. (2000), Essential Introductory Linguistics, London: Blackwell.
 Merritt, Anne. "Are Children Really Better at Foreign Language Learning?" The Telegraph. Telegraph Media Group, 18 Sept. 2013. Web.
 Richards, J.C. and Schmidt R. (2002), Longman Dictionary of Language Teaching and Applied Linguistics, 3rd edition, London: Longman.
 Service, Elisabet, et al. "Adults' And 8-Year-Olds' Learning In A Foreign Word Repetition Task: Similar And Different."Language Learning 64.2 (2014): 215-246. Communication & Mass Media Complete. Web.
 Steinberg, D. D. (1991), Psycholinguistics: Language, Mind and World, London: Longman.
 Stern, H.H. (1983), Fundamental Concepts of Language Teaching. Oxford: Oxford University Press.

Lugha
Ziwa Eyasi

Ziwa Eyasi (zamani pia Ziwa Njarasa, au Ziwa Hohenlohe) ni ziwa la chumvi kubwa nchini Tanzania. Liko upande wa kaskazini, karibu na Hifadhi ya Serengeti, mita 1,030 juu ya usawa wa bahari. 

Eyasi ni ziwa lenye upepo mkali sana, labda kuliko maziwa yote nchini Tanzania, kwani unavuma saa 24 bila kutulia hata baadhi ya wavuvi wakubwa (wengine kutoka ziwa Nyasa, wengine kutoka ziwa Viktoria) unakuta wanashidwa na upepo, mpaka wanakimbia ziwa hilo na kwenda ziwa jirani la Manyara.

Tanbihi

Maziwa ya Tanzania
Ziwa Burigi

Burigi ni ziwa la Tanzania kaskazini-magharibi, katika mkoa wa Kagera. Linapakana na wilaya tatu za mkoa huo yaani Muleba, Karagwe na Biharamulo. Hata hivyo halijabahatika kupata barabara ya kuliunganisha moja kwa moja na wilaya hizo. 

Ziwa hilo lina aina mbalimbali za samaki kama vile kambale, kamongo, bauta (sato), bugege na buyamba (dagaa). Ziwa hilo limegawiwa kati ya hifadhi ya samaki na maeneo ya wananchi kuvua samaki japo hakuna mipaka rasmi ndani ya ziwa. Pia ndani ya ziwa hilo kuna wanyama aina ya kiboko.

Tanbihi

Maziwa ya Tanzania
Mkoa wa Kagera
Ziwa Balangida

Ziwa Balangida ni ziwa dogo (kilometa mraba 33) nchini Tanzania. Liko upande wa kaskazini, mkoa wa Manyara, katika Bonde la Ufa la Afrika ya Mashariki.

Tazama pia
 Maziwa ya Tanzania

Tanbihi

Maziwa ya Tanzania
Mkoa wa Manyara
Ziwa Babati

Ziwa Babati ni ziwa dogo nchini Tanzania. Liko upande wa kaskazini, katika mkoa wa Manyara. Ni maarufu kwa viboko wake.

Tanbihi

Maziwa ya Tanzania
Mkoa wa Manyara
Ziwa Ambussel

Ziwa Ambussel ni ziwa dogo nchini Tanzania. Liko upande wa kaskazini-mashariki. 

Linapatikana katika mkoa wa Manyara.

Tazama pia
Orodha ya maziwa ya Tanzania

Tanbihi

Viungo vya nje
 Geonames.org

Tanbihi

Mkoa wa Manyara
Maziwa ya Tanzania
Kiumbuygamu

Kiumbuygamu kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Waumbuygamu katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiumbuygamu, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiumbuygamu kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kiumbuygamu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiumbuygamu
lugha ya Kiumbuygamu katika Glottolog
lugha ya Kiumbuygamu katika Ethnologue

Lugha za Australia
Kiumpila

Kiumpila ni lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia inayozungumzwa na Waumpila katika jimbo la Queensland. Mwaka wa 2005, kulikuwa na wasemaji wa Kiumpila 12 tu, yaani lugha imekaribia kutoweka kabisa hivi karibuni. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiumpila kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kiumpila kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiumpila
lugha ya Kiumpila katika Glottolog
lugha ya Kiumpila katika Ethnologue

Lugha za Australia
Mtikiti

Mitikiti, ni mimea ya jenasi Citrullus na Cucumis katika familia Cucurbitaceae. Hukuzwa sana katika kanda za tropiki na nusutropiki kwa ajili ya matunda yao makubwa yanayoitwa matikiti.

Spishi zilizochaguliwa
 Citrullus amarus, Mtikiti-chungu (Bitter melon)
 Citrullus colocynthis, Mtikiti-jangwa (Desert gourd au Colocynth)
 Citrullus ecirrhosus, Mtikiti wa Namibia (Namib tsamma)
 Citrullus lanatus, Mtikiti-maji (Watermelon)
 Citrullus lanatus var. citroides, Mtikiti-maji chungu 
 Citrullus lanatus var. lanatus, Mtikiti-maji tamu 
 Cucumis humifructus, Mtikiti-mhanga (Aardvark pumpkin)
 Cucumis melo (Muskmelon)
 Cucumis melo var. cantalupo, Mtikiti-tamu (Cantaloupe)
 Cucumis melo var. inodorus, Mtikiti-asali (Honeydew) na Mtikiti-njano (Canary melon)
 Cucumis myriocarpus, Mtikiti-beri (Paddy melon)

Picha

Mboga na jamaa
Bilirubini

Bilirubini ni dutu inayotokana na kumeng'enywa kwa hemoglobini. Iligunduliwa na Rudolf Virchow mwaka 1847.

Kiwango chake ni cha juu katika magonjwa fulani na husababisha rangi ya kahawia kwenye kinyesi na rangi ya njano kwenye jeraha. Mara nyingi hupimwa kufuatilia matatizo ya ini au kifuko cha nyongo.

Viungo vya nje
 Bilirubin: analyte monograph from The Association for Clinical Biochemistry and Laboratory Medicine

Ini
Teksi

Teksi ni aina ya gari la kukodishwa pamoja na dereva wake, inayotumiwa na abiria mmoja au kikundi kidogo, mara nyingi kwa safari isiyo ya pamoja. 

Teksi hupeleka abiria kati ya maeneo ya uchaguzi wao. Hii inatofautiana na njia nyingine za usafiri wa umma ambako maeneo ya kuchukua na kuacha yanawekwa na mtoa huduma, si kwa abiria, ingawa mahitaji ya usafiri wa msikivu na ushiriki wa teksi hutoa mfumo wa basi / teksi ya mseto.

Kuna aina nne tofauti za teksi, ambazo zinaweza kutambuliwa na sheria tofauti katika nchi tofauti: magari ya Hackney, pia inajulikana kama kukodisha kwa umma, hakta au teksi za barabara, zilizoidhinishwa kwa kuheshimiwa katika jumuiya zote.

Vipuri vya magari ya kukodisha, pia hujulikana kama minicabs au teksi za kukodisha faragha, zilizoidhinishwa kabla ya kujiandikisha tu.

Taasisi, pia huja tofauti nyingi katika nchi zinazoendelea kama jitneys au jeepney, inayofanya kazi kwenye njia zilizowekwa kabla ya kuacha na abiria nyingi huru.

Limousines, gari maalumu lililoidhinishwa kwa ajili ya uendeshaji na pre-booking.

Ingawa aina ya magari na mbinu za udhibiti, kukodisha, kutuma, na kujadiliana kwa malipo hutofautiana kwa kiasi kikubwa kutoka nchi hadi nchi, sifa nyingi za kawaida zipo.

Usafiri
Uchumi
Kifuko cha nyongo

Kifuko cha nyongo (kwa Kiingereza: Gallbladder) ni kiungo chenye umbo la pea katika tumbo. Hutunza karibu mililita 50 za nyongo mpaka mwili utakapohitaji nyongo kumeng'enyea chakula. Kimiminika hicho husaidia kumeng'enya mafuta. 

Kifuko cha nyongo ni karibu sentimeta 7-10 kwa urefu kwa wanadamu. Ni kijani iliyokolea kwa rangi kwa sababu ya nyongo iliyo ndani yake. Kimeunganishwa na ini na duodeni (sehemu ya kwanza ya utumbo mwembamba) kwa njia ya mirija.

Muundo 
Kifuko cha nyongo na uunganisho kwenye mirija ya nyongo.

Kifuko cha nyongo ni kiungo chenye mashimo kinakaa tu chini ya ndewe ya kulia ya ini.  Kwa watu wazima, kifuko cha nyongo kinachukua wastani wa sentimita 8 (3.1 inchi) kwa urefu na sentimita 4 (1.6 in) kwa kipenyo wakati wa kusambazwa kikamilifu. Ujazo wa kifuko cha ini kina uwezo wa kutunza mililita 100 (3.5 aunsi ya maji ya umuhimu mkubwa). [4]: ​​298

Kifuko cha nyongo kimeumbwa kama mfuko , na mwisho ulio wazi kufungua mti wa mirija na mirija ya saistiki. Kianatomia, kifuko cha nyongo kimegawanywa katika sehemu tatu: sehemu ya kiungo iliyo mbali  na ufunguzi (fundus kwa Kiingereza) mwili, na shingo.

Viungo vya mwili
Mkasi

Mkasi ni zana za ukataji kwa mkono kwa madhumuni maalumu. 

Hujumuisha jozi la vijiti vya chuma vilivyopigwa ili mviringo ulioinuliwa uingie juu ya kila mmoja wakati unashughulikia (upinde) kinyume na pivot imefungwa. 

Mkasi hutumiwa kukata vifaa mbalimbali vyembamba, kama vile karatasi, kadi, chuma cha foil, kitambaa, kamba na waya. 

Mashine
Mapazia

Mapazia ni vipande vya kitambaa vilivyopangwa kuzuia mwanga, maji (kama pazia la bafuni), vumbi n.k. lakini pia watu wasione ndani kwa sababu za faragha. Mapazia huweza pia kutumiwa kwenye kumbi za maonyesho au matukio mbalimbali kama harusi, kimapaimara na hata jukwaa la maigizo (hasa kwa nyuma na likiwa na michoro inayoendana na mandhari ya tamthilia). Hutumika pia kutenganisha steji na ukumbi.

Mapazia hukamilisha muonekano wa jumla wa nyumba. Mara nyingi huwekwa ndani ya madirisha ili kuzuia mwanga, kwa mfano usiku ili kusaidia usingizi. Kupima ukubwa wa pazia unaohitajika kwa kila dirisha kuna tofauti sana kulingana na aina ya pazia linalohitajika, ukubwa wa dirisha, na aina na uzito wa pazia.

Mapazia huja katika maumbo, vifaa, ukubwa, rangi na mifumo mbalimbali, na mara nyingi yana sehemu zao ndani ya maduka. 

Mapazia yanaweza kusogezwa kwa mkono, kwa kamba n.k.

Historia ya pazia 

Kutokana na ushahidi uliopatikana katika maeneo ya uchunguzi huko Olynthus, Pompeii na Herculaneum, sehemu hizo zinaonekana kuwa zilitumia pazia katika kugawanyia vyumba katika zamani za kale. Maandiko kutoka karne ya 2 hadi 6 kuonyesha mapazia kusimamishwa kutoka fimbo ya matawi ya kuanzia.

Viungo vya Nje 
 Kuhusu mapazia toka Wikimedia Commons
 Mambo 10 murua kuhusu mapazia
 Aina na kazi mbalimbali za mapazia 
 Historia ya mapazia

Utamaduni
Chenza

Chenza ni tunda la mchenza na linafanana na chungwa dogo. Lina maji matamu na nyama. 

Chenza hutupa vitamini kwenye miili yetu.

Matunda
Topazi

Topazi ni madini ambayo kikemia fomula yake ni Al2SiO4(F,OH)2. 

Ni kati ya madini magumu zaidi (8/10). Kutokana na ugumu na uangavu wake, pamoja na rangi zake mbalimbali, imetumika sana kama kito.

Inatajwa na Biblia pia.

Tanbihi

Viungo vya nje

 Topaz —International Colored Gemstone Association 
 Topaz and other minerals found at Topaz Mountain, Juab County , Utah Geological Survey

Madini
Towashi

Towashi (kutoka neno la Kiajemi) ni mwanamume asiyeweza tendo la ndoa, kwa mfano yule aliyehasiwa.

Katika historia ilitokea mara nyingi na kwa sababu mbalimbali kwamba watu wa namna hiyo walihitajiwa, kwa mfano ili kutunza wake wa mfalme, kufanya kazi kama mtumwa bila kuzaa watoto, kubaki na sauti ndogo ya kabla ya ubalehe ili kuimba vizuri, n.k.

Siku hizi watu wanakubaliana katika kulaani upasuaji kama huo kwa kuwa ni kinyume cha hadhi ya binadamu ambaye ni haki yake ya msingi kuwa na mwili mtimilifu na kutofanywa chombo cha wengine.

Katika Injili (Math 19:12), Yesu alifananisha watu ambao kama yeye kwa ajili ya ufalme wa Mungu wanajinyima kwa hiari ndoa na uzazi na matowashi waliozaliwa na ubovu katika viungo vya uzazi na wale waliohasiwa. Sababu ni kwamba uamuzi wao wa moja kwa moja unawanyima tunu hizo, hivyo ni sadaka ambayo wanamtolea Mungu ili kueneza zaidi utawala wake.

Ingawa katika Agano la Kale matowashi hawakuruhusiwa kujiunga na dini ya Israeli, Isaya wa Tatu alitabiri kwamba siku za mbele hali yao itakuwa tofauti. 

Hivyo katika Matendo ya Mitume (sura ya 8) inasimuliwa jinsi Towashi Mwethiopia alivyobatizwa na Filipo mwinjilisti.

Nukuu kutoka katika Mathayo 19:12

"Maana wako matowashi waliozaliwa hali hiyo toka matumboni mwa mama zao; tena wako matowashi waliofanywa na watu kuwa matowashi; tena wako matowashi waliojifanya kuwa matowashi kwa ajili ya ufalme wa mbinguni. Awezaye kulipokea neno hili, na alipokee." Mathayo 19:12 SUV

Marejeo
English translation of Rudople Guilland's essay on Byzantine eunuchs "Les Eunuques dans l'Empire Byzantin: Étude de titulature et de prosopographie byzantines", in 'Études Byzantines', Vol. I (1943), pp. 197–238 with many examples

 

 

 
Tuotuo. Liaoshi [History of Liao]. Beijing: Zhonghua shuju, 1974 (or Tuotuo, Liaoshi (Beijing: Zhonghua shuju, 1974))
 

 

English language Abstracts of the thesis of 祝建龙 (Zhu Jianlong), Jilin University, April 2009: 辽代后宫制度研究 二〇〇九年四月, Research on the System of Imperial Harem in the Liao Dynasty

Viungo vya nje

The Ancient Roman and Talmudic Definition of Natural Eunuchs
"Born Eunuchs" Home Page and Library
The Eunuch Archive
Eunuchs in Pharaonic Egypt
The Eunuchs of Ming Dynasty China
Hidden Power: The Palace Eunuchs of Imperial China  
38 rare pictures of eunuchs during Qing Dynasty  
The Perfect Servant: Eunuchs and the Social Construction of Gender in Byzantium
Long-Term Consequences of Castration in Men: Lessons from the Skoptzy and the Eunuchs of the Chinese and Ottoman Courts, The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism December 1, 1999 vol. 84 no. 12 4324-4331 

Biolojia
Utamaduni
Maadili
Ukristo
Mlango

Mlango ni muundo unaotumiwa kuzuia na kuruhusu kuingia jengo, gari, n.k. 

Wakati ni wazi, milango inakubali watu, wanyama, hewa au mwanga n.k.

Mlango hutumiwa kudhibiti hali ya hewa, ili ndani kuwe na joto au baridi kuliko nje. Pia hufanywa kama kizuizi kwa kelele. 

Pengine watu hufungua na kufungwa milango kama ishara ya faragha. 

Milango mingine ina vifaa vya kuzuia watu fulani na kuacha wengine waingie. 

Mara nyingine milango hupewa maana ya ibada, na kulinda au kupokea funguo za mlango, au kupewa nafasi ya kufungua mlango inaweza kuwa na umuhimu maalum. 

Teknolojia
Utamaduni
Wazazi

Wazazi ni wale waliofanya watoto wapatikane katika spishi yao. 

Kwa wanadamu, mzazi ndiye mlezi wa mtoto. Inafaa sana uzazi uendelezwe na malezi hadi kumfanya mtoto akomae pande zote na kuwa mtu mzima, tena bora.

Mzazi wa kibiolojia ni mtu ambaye gamete yake imetoa mtoto, mzazi wa kiume kupitia manii, na mwanamke kupitia kijiyai. Wazazi hao, baba na mama, ni jamaa ya kwanza na kuchangia asilimia 50 ya maumbile ya mtoto. 

Mwanamke, mbali ya kujifungua, anaweza kuwa mzazi kwa njia ya upasuaji pia, hasa pale ambapo ujauzito una matatizo . 

Siku hizi inawezekana kuwa na wazazi wa kibiolojia zaidi ya wawili, pale ambapo mtoto anatengenezwa katika maabara. Jambo hilo linapohusu binadamu, wengine wanalipinga kwa kusema ni kinyume cha maumbile na cha hadhi ya utu, pamoja na kudai mimba nyingi ziangamie au kutunzwa katika jokofu. 

Wazazi wengine wanaweza kuwa wazazi kwa kukubaliana, ambao huwalea watoto, lakini si kweli kwamba wanahusiana na mtoto kimaumbile.

Viungo vya nje

  
 National Educational Network, Inc. (NENI) – free online resources for parent education, curriculum. They also have a parent blog with information about child care, after-school, trends in education, tutoring, college, grants, etc.

Biolojia
Familia
Elimu jamii
Malezi
Mrija

Mrija ni bomba jembamba linalopatikana mwilini au linalotengenezwa na binadamu. 

Kazi yake ni kupitisha au kufyonza hewa au kiowevu.

Mwili
Vifaa
Taaluma

Taaluma (kutoka neno la Kiarabu) ni ujuzi wa fani fulani uliotokana na mafunzo maalumu ya elimu, kusudi la kutoa ushauri na huduma kwa wengine Kwa fidia ya moja kwa moja na ya uhakika, kabisa bila matarajio ya faida nyingine ya biashara. 

Mwenye taaluma anaitwa mtaalamu.

Mapokeo ya kisasa na mapema ya kisasa yalitambua fani tatu tu: uungu, dawa, na sheria kinachojulikana kama "ujuzi wa kujifunza"

Hatua muhimu ambazo zinaweza kuashiria kazi inayojulikana kama taaluma ni pamoja na:

 Kazi inakuwa kazi ya wakati wote

 Kuanzishwa kwa shule ya mafunzo

 Kuanzishwa kwa shule ya chuo kikuu

 Kuanzishwa kwa chama cha ndani

 Kuanzishwa kwa chama cha kitaifa

 Kuanzishwa kwa kanuni za maadili ya kitaaluma

 Kuanzishwa kwa sheria za leseni za serikali

Kutumia hatua hizi kwa mfululizo wa kihistoria wa maendeleo nchini Marekani unaonyesha ufuatiliaji wa kufikia hali ya kitaaluma kwanza (kumbuka kwamba George Washington, Thomas Jefferson, na Abraham Lincoln wote walifanya kazi kama wachunguzi wa ardhi kabla ya kuingilia siasa).

Kwa kuongezeka kwa teknolojia na utaalamu wa kazi katika karne ya 19, miili mingine ilianza kudai hali ya kitaaluma: maduka ya dawa, dawa za mifugo, saikolojia, uuguzi, mafundisho, maktaba, optometry na kazi ya kijamii, ambayo kila mmoja anaweza kudai, kwa kutumia hatua hizi za msingi, kwa Wamekuwa fesheni mnamo 1900.

Kama vile baadhi ya fani zinaongezeka katika hali na nguvu kupitia hatua mbalimbali, wengine wanaweza kupungua. Fani rasmi hivi karibuni, kama vile usanifu, sasa kuwa na muda mrefu utafiti wa vipindi zinazohusiana nao. 

Ingawa fani zinaweza kufurahia hali ya juu na sifa ya umma, sio wataalamu wote wanapata mishahara ya juu, na hata katika fani maalum kuna ukosefu mkubwa wa fidia; Kwa sheria, kwa mfano, mwanasheria wa ushirika / bima ya utetezi anayefanya kazi kwa msingi wa saa inaweza kupata mara kadhaa ambayo mwendesha mashitaka au mtetezi wa umma anapata.

Elimu
Karai

Karai (kutoka neno la Kiarabu; kwa Kiingereza wok, kutoka Kichina cha Canton 鑊) ni chombo cha bati gumu na chenye umbo la duara ambacho kinatumiwa kwenye mapishi mbalimbali kama vile kukaanga sambusa, kitumbua, viazi na vinginevyo.

Linatumika pia katika ujenzi kubebea mchanga, udongo n.k. 

Teknolojia
Pampu (kundinyota)

Pampu (kwa Kilatini na Kiingereza Antlia)  ni jina la kundinyota kwenye nusutufe ya kusini ya dunia yetu.

Mahali pake
Pampu lipo jirani na makundinyota ya Kantarusi (Centaurus) na  Salibu (Crux).

Jina
Pampu ni kati ya makundinyota yaliyobuniwa katika kipindi cha kisasa. Kundinyota hili lilielezwa mara ya kwanza na Mfaransa Nicolas-Louis de Lacaille wakati wa karne ya 18 kwa jina “Machine Pneumatique“, Kilatini "Antlia Pneumatica"  lililomaanisha “pampu ya hewa ». Lacaille alikaa miaka miwili kwenye Rasi ya Tumaini Jema (Afrika Kusini)  alipotazama nyota za anga ya kusini ambazo zilianza tu kujulikana na wanaastronomia wa Ulaya wakati ule. Alipima nyota 10,000 akazipanga katika makundinyota na kutunga majina kwa makundinyota mapya 14.  Jina lilitafsiriwa kwa Kilatini na kufupishwa kuwa "Antlia" (pampu) na kupokelewa vile na Mwingereza John Herschel katika orodha yake ya nyota.

Chaguo la jina lilikuwa dalili ya kipindi cha Zama za Mwangaza ambako Lacaille alitumia majina ya teknolojia mpya ya siku zake kwa kutaja nyota, si tena majina ya mitholojia ya kale. Kwa chaguo la « pampu ya hewa » alitaka kuheshimu  pampu ya kwanza iliyotumiwa kutengeneza hali ya ombwe kwa kuondoa hewa katika chombo.

Nyota
Kundinyota la Pampu lina nyota chache na dhaifu. Angavu zaidi ni α Alfa Antliae yenye uangavu wa 4.28 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miaka nuru 366. Uangavu wake unafuatwa na ε Epsilon Antliae halafu na ι Iota Antliae.

Tanbihi
Chipsi mayai

Chipsi mayai ni chakula ambacho hupikwa kwa mchanganyiko wa viazi vilivyokatwa vipandevipande vilivyokaangwa kwa mafuta pamoja na mayai. 

Chakula hiki unaweza kukikuta katika maduka ya chipsi. Katika maduka hayo 
unaweza kukuta na aina nyingine za chipsi kama chipsi kavu n.k. Chipsi mayai kwa jina jingine hujulikana kama Zege ina aina zaidi ya moja ya kuipika.

Marejeo 

Chakula
Kijani

Kijani ni mojawapo ya rangi zitumikazo kwa kazi mbalimbali kama vile kuchora michoro mbalimbali na kazi nyinginezo.

Kwa kazi ya kuchora michoro unaweza kutumia rangi hii katika kuchora vitu mbalimbali kama vile wanyama, wadudu, na hasa mimea na kutumika katika kazi za kurembeshea
vitu kama vile majengo ya nyumba, shule, ofisi na kadhalika.

Rangi hii ina uhusiano na rangi mbalimbali kama vile:
 Rangi ya njano 
 Rangi nyekundu
 Rangi ya bluu
 Rangi ya zambarau
 Rangi ya kahawia,
na rangi nyingine zenye uhusiano na rangi hizo.

Rangi
Ufagio

Ufagio (kutoka kitenzi "kufagia") ni kifaa kinachotumika katika usafi wa sehemu mbalimbali. 

Kazi za ufagio ni kwamba hutumika kusafisha eneo, vitu n.k.

Katika utamaduni wa Afrika Mashariki chelewa ni njiti nyembamba ambazo ndizo zinazotumika mara nyingi utengezea ufagio. Pia vinaweza kutumika nyasi au makumbi.

Utamaduni
Usafi
Vifaa
Gameti

Gameti (kutoka neno la Kigiriki: γαμετή, gamete, linalohusiana na kitenzi gamein, "kuoa") ni kiini cha kijinsia ambacho kinaungana na kiini cha jinsia nyingine ili kutunga mimba katika viumbehai wanaozaliana. 

Gameti hubeba nusu ya habari ya maumbile ya mzazi inayorithishwa kwa mtoto.

Kwa binadamu na baadhi ya wanyama ukubwa wa gameti ni tofauti sana, ile ya kike (ovum, yaani kijiyai) ikiwa mara 100,000 kuliko ile ya kiume (mbegu ya shahawa). 

Jina la gameti lilianzishwa na mwanabiolojia wa Austria Gregor Mendel. 

Uzazi
Jinsia
Nusutufe ya kusini

Nusutufe ya kusini (pia nusudunia ya kusini; Kiing.: Southern Hemisphere) ni nusu ya Dunia ilioko upande wa kusini wa ikweta. 

Tofauti na nusutufe ya kaskazini hii ya kusini ina maeneo makubwa zaidi ya bahari ambayo ni asilimia 80.9, ilhali kaskazini ni asilimia 60.7 pekee. Theluthi moja tu, yaani 32.7%, za nchi kavu ya Dunia iko kwenye nusutufe ya kusini.

Kati ya mabara ni Antaktiki na Australia nzima, asilimia 90 za Amerika Kusini na theluthi ya kusini ya Afrika yaliyopo kwenye nusutufe hiyo. Kuna pia visiwa vikubwa vya Asia kusini kwa ikweta na visiwa vingi vya Pasifiki. 

Majira ya joto ni kuanzia Disemba hadi Machi, na majira ya baridi kuanzia Juni hadi Septemba.

Tazama pia
Nusutufe ya kaskazini
Ikweta
Tropiki ya Saratani
Tropiki ya Kaprikoni
Duara la Aktiki
Duara la Antaktika

Marejeo

Dunia
Vipera vya semi

Vipera vya semi vimeundwa na vitu vifuatavyo:
Methali (maneno yenye sehemu mbili, ambapo upande wa kwanza unauliza na upande wa pili unajibu. Kwa mfano: Mwenda pole - hajikwai.)
Vitendawili
Nahau
Misemo
Mafumbo
Lakabu (jina la kupanga analojipa au analopewa mtu kutokana na sifa fulani alizonazo kimaumbile ama kiutendaji.) 
Mizungu

Lugha
Kiswahili
Ova

Ova (kutoka neno la Kilatini "ovum" kwa kupitia Kiingereza) au kijiyai ni kiini cha uzazi wa kike (gameti) katika viumbe wanaozaa kwa kujamiiana. Kijiyai ni kikubwa sana (kinaonekana kwa macho) kuliko seli za manii za motile (mara 100,000). Wakati yai na manii hukutana, ndipo mimba huundwa, ambayo hukua haraka kuwa kiumbe kipya.

Historia 
Wakati yai la mnyama halikuwa dhahiri, mafundisho ex ova omne vivum ("kila kiumbehai hutoka katika yai"), yanayohusishwa na William Harvey (1578-1657) yalikuwa na ujasiri wa kusema wanyama pia wanazaa kupitia mayai. 

Karl Ernst von Baer aligundua ova ya mamalia mwaka 1827, na Edgar Allen aligundua ova ya binadamu mwaka 1928. Kuunganishwa kwa manii na ova (ya starfish) ilionekana na Oskar Hertwig mwaka 1876.

Wanyama 
Katika wanyama, seli za yai huzalishwa na ovari (tezi za ngono). Idadi ya ova iko wakati wa kuzaliwa katika mamalia na kukomaa mojamoja kupitia oogenesis. Tangu miaka ya 1950 inasadikiwa kwamba wanyama wa kike huzaliwa na ugavi wa mayai ambao umeharibiwa katika maisha yote na wamechoka wakati wa kumaliza mimba.

Ovari ya mamalia 

Katika wanyama wote, wanyama hupandwa ndani ya mwili wa kike.

Ova ya binadamu ni seli kubwa zaidi katika mwili wake, kwa kawaida huonekana kwa macho bila ya kutumia hadubini au kifaa kingine cha kukuza. Ova ya binadamu inakaribia takriban mm 0.12 katika kipenyo.

Ovari na maendeleo katika wanyama 

Katika wanyama wanaotaga (ndege wote, samaki wengi, amfibia na reptilia) ova huendeleza tabaka za kinga na kupitisha oviduct kwa nje ya mwili. Wao hupandwa na manii ya kiume au ndani ya mwili wa kike (kama katika ndege), au nje (kama katika samaki wengi). Baada ya urutubisho, kiini kinaendelea kukua kwa kulishwa na virutubisho vilivyomo katika yai. 

Uzazi
Rudolf Virchow

Rudolf Ludwig Karl Virchow (13 Oktoba 1821 - 5 Septemba 1902) alikuwa daktari wa Ujerumani, mwanaanthropolojia, mwanapatholojia, ambaye anajulikana kwa mchango wake katika maendeleo ya afya ya umma. 

Anajulikana kama "baba wa patholojia," anaonekana kuwa mmoja wa waanzilishi wa dawa za kijamii.

Aliunda maneno ya catch-catch omnis cellula e cellula, maana yake, "seli hutoka tu kutoka kwenye seli nyingine".

Waliozaliwa 1821
Waliofariki 1902
Wanasayansi wa Ujerumani
Kanuni

Kanuni ni taratibu zilizotungwa na binadamu ambazo ni lazima
kutimizwa.

Taratibu hizi zinaweza kuwa za afya, uchumi, biashara, kilimo, dini n.k.

Mfano wa kanuni za afya:
 Nawa mikono kabla au baada ya kula kwa maji safi na salama.
 Nawa mikono kila baada ya kutoka chooni.
 Osha tunda kwa maji safi kabla ya kulila.

Sheria
Zangalewa

Zangalewa (Zamina mina, kwa jina lingine) ni wimbo uliorekodiwa mwaka wa 1986 na kikundi cha densi cha Zangalewa (Bendi la Muziki). Wimbo huu unajulikana nchi karibu zote za Afrika, na kutumiwa na skauti, polisi na wanajeshi wa nchi hizo haswa katika mazoezi yao. Umeimbwa katika lugha kadhaa zinazopatikana nchi za Afrika Magharibi.

Katika lugha ya Kiduala, maana ya "Zangalewa?" ni "Nani alikuita?", ama, "Nani alikuambia uingie kwenye jeshi?"

Chanzo
Wakati wa Vita Kuu ya Dunia, nchi ya Ufaransa ilitumia watawala wake kutoka nchi ya [Kamerun] kusababisha vijita na ugomvi katika kambi za adui kabla ya jeshi lao kuu (la Ufaransa) kupigana na adui. Mkameruni aliyekuwa amejisajili kuingia jeshi hilo basi alijiambia kwa huzuni, "edjibe zangalewa!" Neno "edjibe" ni neno faragha linaloweza kuonyesha hisia tofauti kama hasira, furaha, mshangao, nk. Kwa Kiswahili, njia moja ya kusema "Edjibe zangalewa!" ni, "Daa! Nini kilichokuleta hapa?!"

Maana
Emeli Kojidie, kiongozi wa bendi la Zangalewa anasema kuwa wimbo huo unaweza kuwa na maana mbili:
 Kuwakejeli wenzao, haswa Askari Kanga na machifu, waliosaidia mabeberu kuwahujumu.
 Kuwasifu wanajeshi hao jasiri kwa kupigana katika vita hivyo.

Tazama pia
Video kwenye tovuti la YouTube

Marejeo

Muziki wa Afrika
Tarihi

Tarihi ni hadithi zinazosimulia kuhusiana na matukio ya kihistoria. Matukio hayo huweza kuwa ya kweli au ya kubuni, lakini huwakilishwa kisanaa ili kuwa ya kuvutia watu.

Mara nyingi wahusika wake ni binadamu, lakini hupewa uwezo mkubwa au mdogo sana kutegemea na tukio linalosimulia.

Mambo yanayosimulia katika tarihi ni kama vile:
njaa,
maafa,
mafuriko n.k

Lugha
Kiswahili
Kiuradhi

Kiuradhi kilikuwa lugha ya Kipama-Nyungan nchini Australia iliyozungumzwa na Wauradhi katika jimbo la Queensland. Hakuna wasemaji ambao wamebaki kuongea Kiuradhi, yaani lugha imetoweka kabisa. Kufuatana na uainishaji wa lugha kwa ndani zaidi, Kiuradhi kiko katika kundi la Kipaman.

Viungo vya nje
lugha ya Kiuradhi kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiuradhi
lugha ya Kiuradhi katika Glottolog
lugha ya Kiuradhi katika Ethnologue

Lugha za Australia
Salibu

Salibu (kwa Kiingereza: :en:Crux, au Southern Cross ) ni kundinyota mashuhuri yenye umbo la msalaba kwenye angakusi inayoonekana kutoka nusutufe ya kusini ya Dunia. Salibu lipo kati ya kundinyota zinazotambuliwa kirahisi. Ni kundinyota dogo lakini nyota zake kuu zina uangavu mzuri wa mag 2.8 au zaidi.

Mahali pake
Salibu lipo katika sehemu angavu ya njia nyeupe karibu na Kantarusi (kundinyota) (Centaurus) inayopakana nayo kwa pande tatu. Upande wa kusini lipo Nzi (:en:Musca).

Jina
Jina "Salibu" latokana na Kiarabu صليب ṣaliib  ambalo ni tafsiri ya kilatini Crux inayomaanisha "msalaba". Jina lilibuniwa na mabaharia kutoka Ulaya walipoanza kuzunguka kwenye nusutufe ya kusini ya Dunia baada ya safari ya Magellan wakafurahi kuona ishara ya dini yao angani. 

Nyota zake zilionekana tayari kwa Klaudio Ptolemaio miaka 2,000 iliyopita akazihesabu kuwa sehemu ya Kantarusi (Centaurus). Kutokana na badiliko la mwelekeo wa mhimili wa Dunia nyota zake hazionekani tena katika nusutufe ya kaskazini. Johann Bayer alipotunga orodha yake ya nyota bado alizieleza kama sehemu za Kantarusi alipomrejelea Ptolemaio. Lakini jina la Crux lilianza kuenea baadaye na kubaki..

Magimba ya angani
Ndani ya eneo la Salibu kuna nyota 49 zinazoonekana kwa macho matupu lakini hasa zile nne angavu zaidi zinazounda umbo la msalaba au "Salibu". Hizi nyota nne zinajulikana kama Acrux, Becrux au Mimosa, Gacrux na Decux ambayo ni mafupisho ya majina marefu yaani Alfa, Beta, Gamma na Delta Crucis.

Gacrux inaonekana kwa darubini ndogo kuwa nyota maradufu lakini hali halisi nyota zake mbili zina umbali wa miakanuru 160 kati yao kwa hiyo zinaonekana tu kama nyota maradufu. Nyota kubwa inayoonekana kwa macho ni jitu jekundu chenye umbali wa miakanuru 88 kutoka Dunia.

Tanbihi

Marejeo
 Richard Hinckley Allen: Star-Names and their Meanings; kwa G. E. Stechert New York, Leipzig, London, Paris 1899, ukurasa 184f (online kwenye archive.org)
 Jan Knappert, 1993: The Swahili Names of Stars, Planets and Constellations; The Indian Ocean Review September 1993 Volume 6 No. 3 September 1993, kurasa 6-7,  ISSN 1031-2331
Msingwe

Msingwe au mnguri ni ndege mkubwa kiasi na spishi pekee ya jenasi Scopus na familia Scopidae. Umbo wa kichwa chake chenye domo refu na ushungi nyuma yake unakupa ono la nyundo, asili ya jina la ndege huyu kwa Kiingereza (hamerkop). Anatokea Afrika kusini kwa Sahara katika maeneo manyevu kama vile mito na milango yao, maziwa na mabwawa. Hula vyura, samaki na wadudu.

Ndege hawa hujenga kiota kikubwa sana kinachofunikwa kwa mwitiko na kilicho na mwingilio upande. Kiota kina miingilio bandia kadhaa ili kudanganya maadui, kama nyoka na tai. Jike huyataga mayai 3-7.

Nususpishi
 Scopus umbretta bannermanni, Msingwe Mashariki
 Scopus umbretta minor, Msingwe Mdogo
 Scopus umbretta tenuirostris, Msingwe wa Madagaska
 Scopus umbretta umbretta, Msingwe wa Kawaida

Picha

Wari na jamaa
T. B. Joshua

Temitope Balogun Joshua (anayejulikana sana kwa jina la T. B. Joshua; 12 Juni 1963 - 5 Juni 2021) alikuwa mchungaji na nabii kutoka nchi ya Nigeria ambaye hujulikana kwa kusaidia watu wenye matatizo mbalimbali kwa njia mbalimbali, zikiwemo njia za maombezi ya papo kwa papo na maombezi kwa njia ya televisheni. 

Alikuwa mwanzilishi na kiongozi wa Sinagogi na Kanisa la Mataifa yote (The Synagogue, Church Of All Nations) ambalo pia ni shirika la kikristo linaloendesha kituo cha televisheni kiitwacho Emmanuel TV kilichopo katika mji wa Lagos nchini Nigeria. 

T. B. Joshua alikuwa na umaarufu barani Afrika na kuwa na wafuasi wengi zaidi katika mitandao ya kijamii, akiwa na wafuasi wapatao 2,500,000 katika mtandao wa Facebook na takribani wafuasi 500,000 kwenye mtandao wa YouTube  huku akielezwa kuwa mhubiri mkubwa wa Injili na mchungaji maarufu zaidi katika mtandao wa YouTube 

Pia Emmanuel TV inadaiwa kuwa televisheni ya Kikristo kubwa na ya kwanza barani Afrika..Emmanuel TV ni chaneli ya Kikristo inayoongoza kwa kuwa na watazamaji wengi wanaojiunga kuitazama katika mtandao wa YouTube, ikiwa na video zenye watazamaji zaidi ya milioni mia tatu.

T. B. Joshua alipewa tuzo mbalimbali za heshima kama vile tuzo la Officer of the Order of the Federal Republic (OFR) ambayo alipewa na Serikali ya Nigeria mwaka 2008 na aliwahi kupigwa kura na watu waongeao lugha ya Kiyoruba na kutangazwa na chombo cha habari cha jamii ya Kiyoruba kuwa mtu wa pekee wa karne.. 

Aliwahi kuandikwa pia na magazeti ya Kiafrika The Africa Report na New African Magazine kuwa mmojawapo kati ya watu hamsini wenye kuvuta hisia za watu (watu wenye ushawishi mkubwa) zaidi barani Afrika. 

Kwa mujibu wa gazeti maarufu kutoka nchini Marekani liitwalo Forbes, linaloangazia zaidi mambo ya biashara, uwekezaji, teknolojia, ujasiriamali, uongozi na mitindo ya maisha, T. B. Joshua alitajwa kuwa mchungaji wa tatu kwa utajiri nchini Nigeria ingawa jambo hilo lilipingwa haraka na kanisa lake.

Marejeo

Waliozaliwa 1963
Waliofariki 2021
Watu wa Nigeria
Dini nchini Nigeria
Forbes

Forbes ni gazeti la kibiashara la Marekani ambalo huchapishwa mara mbili kwa wiki, huku likiangazia masuala ya fedha, viwanda, uwekezaji na masoko. Forbes pia humulika mambo yanayoendana na hayo, yakiwamo masuala ya teknolojia, mawasiliano, sayansi, siasa na sheria. Washindani wao katika biashara ya magazeti kitaifa ni pamoja na Fortune na Bloomberg Businessweek. 

Gazeti hili hujulikana sana kwa kutoa takwimu, orodha na madaraja ya vitu/mambo mbalimbali kama vile takwimu ya Orodha ya watu tajiri zaidi nchini Marekani (the Forbes 400) na madaraja ya makampuni makubwa zaidi duniani (the Forbes Global 2000). Orodha nyingine maarufu iliyowahi kufanywa na Forbes ni orodha ya mabilionea wakubwa zaidi duniani The World's Billionaires.

Kaulimbiu ya gazeti la Forbes ni ("The Capitalist Tool") na mhariri mkuu (chief editor) wake ni  Steve Forbes, na mkurugenzi (Chief executive officer) wake ni Mike Perlis.

Makao makuu yake yapo katika jiji la Jersey City, New Jersey, lakini ilitangazwa mnamo 18 Julai 2014 kwamba wanahisa wakubwa wa gazeti hilo ni kutoka Hong Kong, China.

Marejeo

Uchumi
Magazeti ya Marekani
Panzimaji (kundinyota)

Panzimaji (kwa Kilatini na Kiingereza Volans) .  ni jina la kundinyota kwenye angakusi ya Dunia yetu. 
Lipo jirani na kundinyota la Mkuku (Carina.

Jina
Panzimaji inapatikana kati ya makundinyota yaliyobuniwa tangu mabaharia Wazungu kuzunguka dunia yote yaani karne ya 16 na kuona mara ya kwanza nyota za kusini. Kundinyota hili lilielezwa mara ya kwanza na mabaharia Waholanzi Pieter Dirkszoon Keyser na Frederick de Houtman katika safari yao ya kuelekea Indonesia zikaonyeshwa mara ya kwanza mwaka 1598 katika globu ya nyota ya Petrus Plancius. 
Keyser alitumia jina la Vliegendenvis (samaki anayeruka yaani panzimaji) iliyotafsiriwa na Bayer kwa kilatini kuwa « Piscis Volans » iliyoendelea kufupishwa baadaye kuwa « Volans ».

Nyota
Kundinyota la Panzimaji lina nyota chache na dhaifu kiasi. Angavu zaidi ni  β Beta Volantis  yenye uangavu wa 3.77 mag ikiwa umbali wa Dunia wa miakanuru 108.

Tanbihi
Mmung'unye

Mimung'unye, mimung'unya, mimumunye au mimunya ni mimea ya jenasi Lagenaria katika familia Cucurbitaceae. Matunda yao huitwa mamung'unye, mamung'unya, mamumunye au mamunya na mengi yana umbo wa chupa.

Spishi
 Lagenaria abyssinica, Mmung'unye Habeshi (Abyssinian gourd)
 Lagenaria breviflora, Mmung'unye-kinamasi (Swamp gourd)
 Lagenaria guineensis, Mmung'unye-nyika (Bush gourd)
 Lagenaria rufa, Mmung'unye-machungwa (Rufous gourd)
 Lagenaria siceraria, Mmung'unye-chupa (Bottle gourd)
 Lagenaria sphaerica, Mmung'unye-mviringo (Wild melon)

Picha

Mboga na jamaa