LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Visa vya Esopo

Visa vya Esopo vinatokana na masimulizi ya Esopo, ambaye inaaminika kuwa alikuwa ni mtumwa wa Kiafrika aliyeishi kati ya mwaka 620 na 560 Kabla ya Kristo katika Ugiriki wa Zamani.  Visa vyake hutumiwa kutoa mafunzo na kuburudisha.  Visa hivi hutumiwa kwa wingi katika vitabu vya watoto na vikaragosi. 

Historia ya Esopo haijulikani vyema.  Inaaminiwa kuwa alikuwa ni mtumwa aliyeachiliwa huru na baadaye alikuja kuuliwa na Wadeliphi. Baadhi ya wanazuoni wanaamini kuwa hakuna mtu aliyewahi kuishi katika historia aliyeitwa Esopo.

Viungo vya Nje
  Visa vya Esopo kupitia Mradi wa Gutenberg

Fasihi
Guinea

Guinea (pia: Gine, Gini) ni nchi katika Afrika ya Magharibi. Pengine inatajwa kama Guinea-Conakry ili kuitofautisha na nchi za Guinea-Bissau na Guinea ya Ikweta.

Imepakana na Guinea-Bisau, Senegal na Mali upande wa kaskazini, Côte d'Ivoire, Liberia na Sierra Leone kusini halafu Bahari Atlantiki upande wa magharibi.

Eneo lake ni chanzo ya mito mikubwa ya Niger, Senegal na Gambia.

Jina
Jina la "Guinea" liliwahi kutaja sehemu kubwa ya Afrika ya Magharibi kati ya jangwa la Sahara na Ghuba ya Guinea ya Atlantiki likimaanisha "nchi ya watu weusi" kwa lugha ya Kiberberi.

Watu
Makabila yaliyopo nchini ni 24. Kubwa zaidi ni lile la Wafulani (40%).

Lugha rasmi ni Kifaransa, lakini wakazi wanatumia zaidi lugha asilia kadiri ya makabila, hasa Kipular, Kimaninka, Kisusu, Kikisi, Kikpelle na Kiloma,

Upande wa dini, 85% ni Waislamu (hasa Wasuni), 8% ni Wakristo (hasa Wakatoliki) na 7% ni wafuasi wa dini asilia za Kiafrika.

Tazama pia 
 Orodha ya lugha za Guinea
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
 Demografia ya Afrika

Viungo vya nje

Serikali 
  Serikali ya Guinea  
  Permanent UN Mission of the Republic of Guinea''

Habari 
  CIA World Factbook - Guinea 
  BBC News Country Profile - Guinea

Muziki 
 Cora Connection  West African music resources

Orodha 
 Open Directory Project - Guinea  directory category
 Stanford University - Africa South of the Sahara: Guinea directory category
 The Index on Africa - Guinea  directory category
 University of Pennsylvania - African Studies Center: Guinea directory category
 Yahoo! - Guinea  directory category

 
Nchi za Afrika
Umoja wa Afrika
Binyavanga Wainaina

Binyavanga Wainaina (18 Januari 1971 - 21 Mei 2019) alikuwa mwandishi kutoka nchini Kenya.

Maisha
Alizaliwa Nakuru, nchini Kenya. Alihudhuria masomo ya msingi na sekondari nchini Kenya kabla ya kujiunga na Chuo Kikuu cha Transkei, Afrika Kusini. 

Baada ya kumaliza masomo yake alihamia katika jiji la Cape Town ambapo alifanya kazi kama mwandishi wa kujitegemea wa masuala ya chakula na utalii.

Mwezi Julai 2002 Binyavanga alishinda Tuzo ya Caine kwa Uandishi wa Kiafrika. Yeye ndiye mwanzilishi wa jarida la fasihi la Kwani?, ambalo linachukuliwa kuwa ndio gazeti kuu la masuala ya fasihi toka Afrika Mashariki. 

Aliaandika riwaya yake ya kwanza iitwayo The Fallen World of Appearances. Mwaka 2003 alipata tuzo toka Chama cha Wachapishaji wa Kenya (Kenya Publishers Association) kutokana na juhudi zake za kuendeleza fasihi ya Kenya.

Alisomea shahada ya pili ya Uandishi wa Ubunifu katika Chuo Kikuu cha East Anglia. Kazi zake zimetoka katika magazeti na majarida mbalimbali kama vile National Geographic, The East African, The Sunday Times (ya Afrika Kusini), The Guardian (ya Uingereza).

Baadhi ya kazi alizoandika ni:
 Discovering Home (Hadithi fupi, G21Net, 2001)
 An Affair to Dismember (Hadithi fupi)
 Beyond the River Yei: Life in the Land Where Sleeping is a Disease (Riwaya ya picha pamoja na Steven Torfinn, Kwani Trust).

Kupata UKIMWI
Tarehe 1 Disemba 2016, katika siku ya UKIMWI Duniani, Wainaina alitangaza kupitia akaunti yake ya Twitter kwamba amethibitika kuwa na UKIMWI.

Kifo
Wainaina amefariki dunia baada ya kupata ugonjwa majira ya saa nne usiku ya tarehe 21 Mei, 2019, katika Hospitali ya Aga Khan jijini Nairobi, hiyo ni kwa mujibu wa taarifa kutoka kwa wanandugu.

Marejeo

Viungo vya nje

  Hadithi fupi ya Discovering Home 
  Mahojiano ya Binyavanga
  Makala ya BBC kuhusu Binyavanga

Waliozaliwa 1971
Waliofariki 2019
Waandishi wa Kenya
Mkutano huria

Mkutano huria ni mkutano ambao unaendeshwa na wahudhuriaji au wajumbe badala ya mwandaaji au waandaaji wa mkutano. Katika mkutano wa aina hii hakuna watoa mada na wapokea mada, hakuna watoa hotuba na wasikilizaji. Wahudhuriaji wote ndio watoa mada na wapokea mada. Dhana hii imepewa umaarufu na wataalamu wawili wa programu ya tarakilishi, Lenn Pryyor na Dave Winer.

Viungo vya nje 
 Tofauti kati ya mkutano huria na mkutano wa kawaida

Mikutano

de:Tagung#Unkonferenz
Podikasiti

Podikasiti ni neno lililoanza kutumiwa mwaka 2004 pale matumizi ya programu ya RSS ilipoanza kutumiwa kusambaza matangazo kwa ajili ya kusikiliza kupitia tarakilishi au zana nyingine za mkononi kama vile aipodi. 

Podikasiti ni mafaili ya video au sauti ambayo yako kwenye mtandao wa tarakilishi kwa ajili ya yeyote yule anayetaka kutazama au kusikiliza. Wana podikasiti wanasambaza kazi zao kwenye tovuti au blogu zao kwa taratibu mbalimbali. Wako wanaoweka mafaili ambayo mtu yeyote anaweza kuyapakua bure au kwa kulipia, lakini kitu kinachofanya podikasiti kuwa tofauti na mafaili, kwa mfano, ya muziki ambayo unaweza kuyapakua na kusikiliza ni kwamba podikasiti inatumia teknolojia ambayo matangazo mapya yanaletwa kwako bila kukuhitahi wewe kwenda kwenye tovuti au blogu ya mwana podikasiti. 

Redio nyingi kama vile BBC, NPR (Marekani), hivi sasa zinatuma matangazo yao kwa wasikilizaji kwa kwa kutumia teknolojia ya podikasiti.

kompyuta
Mkoa wa Singida

Mkoa wa Singida ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania: mkoa huu upo kanda ya kati, ukipakana na mikoa ya Manyara upande wa kaskazini , Dodoma mashariki, Iringa, Mbeya kusini, Tabora upande wa magharibi na Shinyanga. msimbo wa posta ni 43000.

Kuna wilaya sita za Iramba, Manyoni, Singida Vijijini na Singida Mjini, Ikungi na Mkalama. 

Wakati wa sensa ya mwaka 2022 jumla ya wakazi ilikuwa 2,008,058  kutoka 1,370,637 wa mwaka 2012.

Wakazi wa wilaya za Singida mjini na kijijini ni hasa Wanyaturu. Walio wengi Iramba ndio Wanyiramba na wakiwa Wagogo wengi huko Manyoni. Pia kati ya wenyeji kuna Wanyisanzu na makabila mengine madogo. Makabila hayo wanaishi kwa amani na upendo. 

Lugha kuu ni Kiswahili, lakini pia kila kabila wanaongea yao.

Uchumi
Singida ni kati ya maeneo maskini zaidi ya Tanzania. Uchumi wake ni hasa ufugaji: idadi ya ng'ombe hukadiriwa kuwa takribani milioni 1.4. mbali na punda, kondoo, kuku. Masoko hayako karibu na barabara si nzuri. 

Kilimo si kizuri kwa sababu ya hali ya mvua. Ukame huleta njaa. Singida ni kati ya mikoa inayotegemea misaada ya chakula. Kati ya mazao yapo ya chakula na ya biashara. Mazao yanayolimwa mkoani hapo ni mtama, alzeti, vitunguu, uweli, viazi, mahindi, karanga, maharage n.k. 

Pamoja na kuwa mkoa wa Singida umekuwa ukikumbwa na njaa kwa sababu ya ukame, na hata pale mvua inaponyesha ni duni sana, una shughuli mbalimbali ambazo zinaingiza kipato kwa watu wa mkoa huo. 

Ikiwa kuanzia miaka ya 1990 na kuendelea mpaka sasa imekuwa madini ya dhahabu yakigunduliwa katika sehemu mbalimbali mkoani Singida japo kumekuwa aidha hakufanyiwi uchunguzi wa kina kuhakiki kiwango cha hifadhi ya madini iliyopo katika eneo husika au huwa kiwako kilichopo ni kidogo, hivyo kutokuvutia wawekezaji wakubwa katika maeneo hayo. Kati ya madini ambayo yamewahi kugunduliwa katika mkoa wa Singida ni dhahabu ambayo imewahi kugunduliwa huko Londoni na Iruma wilayani Manyoni.

Mkoani Singida kuna mapori mengi ya akiba ambayo yamejaa wanyama wa aina nyingi ambao kama mapori hayo yatafanywa kuwa hifadhi kamili za taifa yangesaidia sana kuvutia utalii na kuufanya mkoa wa Singida uongeze pato lake na kupunguza umaskini miongoni mwa wanajamii kwani utatoa ajira kwa jamii inayozunguka hifadhi hizo.

Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:

	Singida Mjini	:	mbunge ni 	Mussa Sima	(CCM)
	Singida Kaskazini	:	mbunge ni 	Lazaro Nyalandu	(CCM)
	Iramba Mashariki	:	mbunge ni 	Joseph Allan Kiula	(CCM)
	Iramba Magharibi	:	mbunge ni 	Mwigulu Nchemba	(CCM)
	Manyoni Magharibi	:	mbunge ni 	Yahya Omari Masare	(CCM)
	Manyoni Mashariki	:	mbunge ni 	Daniel Edward Mtuka	(CCM)
	Singida Mashariki	:	mbunge ni 	Tundu Lissu	(Chadema)
	Singida Magharibi	:	mbunge ni 	Elibariki Emmanuel Kingu	(CCM)

Tazama pia
 Orodha ya milima ya mkoa wa Singida
 Orodha ya mito ya mkoa wa Singida

Tanbihi

S
Kigermanik

Lugha za Kigermanik ni kikundi cha lugha zenye asili ya Ulaya ya Kaskazini. 

Lugha za Kigermanik zenye wasemaji wengi ni Kiingereza (milioni 380) na Kijerumani (milioni 120). Lugha nyingine za Kigermanik ni lugha za Skandinavia, halafu Kiholanzi na Kiafrikaans wa Afrika Kusini.

Historia
Mwanzo wa lugha hizi uko gizani. Wataalamu wamejaribu kutambua sifa za lugha asilia kwa kulinganisha lugha mbalimbalimbali zilizo karibukaribu ikiwa habari zao zimejulikana. 

Kutokana na makisio hayo Kigermanik kilianza Ulaya ya Kaskazini, labda Sweden ya Kusini katika miaka elfu ya kwanza K.K.. 

Wasemaji wa Kigermanik walianza kuhamahama wakati wa Dola la Roma na ndipo habari za kwanza za kihistoria zimepatikana. 

Matembezi ya Wagermanik yalifika hadi Urusi wa Kusini na Afrika ya Kaskazini.

Lugha za Kigermanik hugawanywa katika aina tatu:

a) Kigermanik ya Kaskazini: Kiswidi, Kidenmark, Kinorwei, Kiiceland na Kifaroe

b) Kigermanik ya Magharibi: Kiingereza, Kijerumani (Kidachi), Kiholanzi, Kiafrikaans, Kijerumani ya Kaskazini, Kifrisia, Kiyiddish (Kiyahudi cha Ulaya)

c) Kigermanik ya Mashariki: lugha hizi kama Kivandali au Kigoti zimekufa zote zinajulikana kama lugha za kihistoria tu

Germanik
Makabila ya Wagermanik
Mkoa wa Iringa

Mkoa wa Iringa ni mojawapo kati ya mikoa 31 ya Tanzania wenye Postikodi namba 51000. Upo katikati ya nchi, kidogo upande wa kusini. Umepakana na mikoa ya jirani ya Morogoro, Njombe, Mbeya, Singida na Dodoma. 

Makao makuu yako katika manisipaa ya Iringa.

Jiografia
Mkoa wa Iringa uko katika Nyanda za Juu za Kusini mwa Tanzania na kupakana na ukanda mkavu wa kati wa Tanzania upande wa kaskazini. 

Hadi mwaka 2012 Mkoa wa Iringa ulikuwa na eneo lenye ukubwa wa jumla ya km² 58,936. Wastani wa asilimia 74 ya eneo hili linafaa kwa shughuli za kilimo ambalo ni sawa na km² 43,935. Eneo linalobakia la km² 15,001 ni eneo la maji, hifadhi ya mbuga za wanyama milima na misitu.

Tangu mwaka 2012 wilaya tatu za kusini zimetengwa na Iringa na kuwa mkoa mpya (Mkoa wa Njombe) kwa hiyo eneo la Iringa limepungua kilomita za mraba 21,347.

Wakazi
Mwaka 2022 kulikuwa na wakazi 1.192,728  katika wilaya zifuatazo: Iringa Vijijini (wakazi 254,032), Mufindi (wakazi 265,829), Kilolo (wakazi 218,130), Iringa Mjini (wakazi 151,345), na Mafinga Mjini (wakazi 51,902).

Wenyeji wa mkoa ni hasa Wahehe; wengine wanatokea makabila ya jirani kama Wabena, Wakinga, Wapangwa, Wasangu, Wawanji, Wagogo n.k.

Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:
	Iringa Mjini	:	mbunge ni 	Jesca Msambatavangu	(CCM)
	Isimani	:	mbunge ni 	William Lukuvi	(CCM)
	Kalenga	:	mbunge ni 	Godfrey Mgimwa	(CCM)
	Kilolo	:	mbunge ni 	Venance Mwamoto	(CCM)
	Mafinga Mjini	:	mbunge ni 	Cosato Chumi	(CCM)
	Mufindi Kaskazini	:	mbunge ni 	Mahmoud Mgimwa	(CCM)
	Mufindi Kusini	:	mbunge ni 	Mendrad Kigola	(CCM)

Tazama pia
 Orodha ya milima ya mkoa wa Iringa
 Orodha ya mito ya mkoa wa Iringa

Marejeo

Viungo vya nje
  Tovuti ya Mkoa wa Iringa

I
Mkoa wa Dar es Salaam

Dar es Salaam ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania. Umepakana na Mkoa wa Pwani pande zote barani na Bahari ya Hindi upande wa mashariki. 

Eneo la mkoa ni jiji la Dar es Salaam ambalo ndilo kitovu cha shughuli za biashara (na za utawala, kwa kiasi fulani) nchini Tanzania, na ni kati ya majiji yanayokua haraka zaidi duniani. 

Ni km² 1,800 pamoja na visiwa vidogo 8 na eneo la bahari kati ya pwani na visiwa hivi. Eneo la nchi kavu pekee ni km² 1,393.

Kuna wilaya tano: Kinondoni (wakazi 1,775,049), Ilala (wakazi 1,220,611) na Temeke (wakazi 1,368,881) ambazo zimeongezewa Kigamboni na Ubungo. Kila moja inaangaliwa kama mji. Takwimu hizi ni za mwaka 2012, kwa ujumla idadi ya wakazi ilikuwa 5,383,728. 

Wakazi asili wa eneo la mkoa walikuwa Wazaramo pamoja na makabila madogo kama vile Wandengereko na Wakwere. Kutokana na kukua na kupanuka kwa jiji kuna makabila yote ya Tanzania.

Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2020 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:
			
	Ilala	:	mbunge ni 	Mussa Azzan Zungu	(CCM)
	Kawe	:	mbunge ni 	Joseph Gwajima	(CCM)
	Kibamba	:	mbunge ni 		(CCM)
	Kigamboni	:	mbunge ni 	Faustine Ndugulile	(CCM)
	Kinondoni	:	mbunge ni 	Abbas Tarimba	(CCM)
	Mbagala	:	mbunge ni 	Issa Ally Mangungu	(CCM)
	Segerea	:	mbunge ni 	Bonna Mosse Kaluwa	(CCM)
	Temeke	:	mbunge ni 	Abdallah Mtolea	(CCM)
	Ubungo	:	mbunge ni 	Kitila Mkumbo	(CCM)
	Ukonga	:	mbunge ni 	Jerry Silaa 	(CCM)

Tazama pia
 Orodha ya mito ya mkoa wa Dar es Salaam
 Kata za Mkoa wa Dar es Salaam

Viungo vya nje
Sensa ya 2002
Usalama katika Daressalaam 

D
Mkoa wa Dodoma

Mkoa wa Dodoma ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania wenye postikodi namba 41000. Uko katikati ya nchi na umepakana na mikoa ya Manyara, Morogoro, Iringa na Singida. 

Eneo lote la mkoa lina km² 41,310. Sehemu kubwa ni nyanda za juu kati ya mita 830 hadi 2000 juu ya UB. 

Katika sensa ya mwaka 2022, idadi ya wakazi wa Mkoa wa Dodoma ilihesabiwa kuwa 3,085,625. 

Kuna wilaya saba zifuatazo: Wilaya ya Bahi, Wilaya ya Chamwino, Wilaya ya Chemba, Wilaya ya Dodoma Mjini, Wilaya ya Kondoa, Wilaya ya Kongwa, Wilaya ya Mpwapwa. Wilaya ya awali ya Dodoma Vijijini imegawiwa kwa wilaya mpya za Chamwino na Bahi. Mnamo Machi 2012 ilianzishwa wilaya mpya ya Chemba.

Mawasiliano
Mawasiliano ni mazuri kwa barabara ya lami kuanzia mji wa Dodoma kwenda Morogoro - Daressalaam, barabara zingine ni za udongo to pamoja na njia kuu kuelekea Tanzania ya Magharibi - Rwanda - Kongo. Pia hali ya barabara ya kale ya "Cape - Cairo" inayovuka Dodoma kutoka kazkazini (Arusha - Kondoa ) kwenda kusini ni nzuri kwa kiwango cha lami. Kuna pia njia ya Reli ya Kati kutoka Daressalaam kwenda Kigoma yenye matatizo ya mara kwa mara. Dodoma mjini kuna uwanja wa kitaifa wa ndege.

Hali ya hewa na kilimo
Kwa jumla Dodoma haina mvua nyingi isipokuwa sehemu za wilaya za Mpwapwa na Kondoa. Hivyo hasa mazao yasiyotegemea sana mvua hulimwa kama vile mtama, wimbi, muhogo; kilimo cha mahindi hupatikana mara kwa mara na matatizo ya kukosa mvua. Mazao ya sokoni ni karanga alizeti na simsim. Dodoma ni pia mwanzo wa ustawishaji wa mizabibu na uzalishaji wa divai katika Tanzania. 

Kutokana na hali ya hewa mifugo ni mingi (ng'ombe 1,600,000, mbuzi 954,000, kondoo 274,000, nguruwe 23,000, kuku takriban 1,400,000). Idadi ya mifugo imeongeza tatizo la mmomonyoko wa ardhi katika sehemu za mkoa.

Wakazi na utamaduni
Idadi kubwa ya wakazi asilia ni Wagogo. 

Kongwa kuna Wakaguru, Wagogo, na Wamasai; na Mpwapwa kuna Wahehe, Wagogo, na Wakaguru.

Kondoa kuna Warangi na pia Wasandawe wanaotumia lugha ya aina ya Khoikhoi. Babu zao wamewahi kukaa eneo la Tanzania kabla ya kuingia kwa Wabantu. Kondoa kuna pia sehemu penye michoro ya kale juu ya uso ya miamba ya aina ya Khoikhoi inayofanana na sanaa ya kale huko Zimbabwe au Afrika Kusini.

Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:
	Bahi	:	mbunge ni 	Omar Ahmed Badwel	(CCM)
	Chemba	:	mbunge ni 	Juma Nkamia	(CCM)
	Chamwino	:	mbunge ni 	Deo Ndejembi	(CCM)
	Dodoma Mjini	:	mbunge ni 	Antony Peter Mavunde	(CCM)
	Kibakwe	:	mbunge ni 	George Simbachawene	(CCM)
	Kondoa Mjini	:	mbunge ni 	Sanda Edwin	(CCM)
	Kondoa Vijijini	:	mbunge ni 	Dk.  Ashatu Kijaji	(CCM)
	Kongwa	:	mbunge ni 	Job Ndugai	(CCM)
	Mpwapwa	:	mbunge ni 	George Malima Lubeleje	(CCM)
	Mtera	:	mbunge ni 	Livingstone Lusinde	(CCM)

Tazama pia
 Orodha ya milima ya mkoa wa Dodoma
 Orodha ya mito ya mkoa wa Dodoma

Tanbihi

D
!
Kiyunani

Kiyunani ni jina la Kiswahili cha zamani kwa "Kigiriki", ambayo ni lugha ya nchi ya Ugiriki ("Uyunani") au kwa tabia za Wagiriki ("Wayunani").

Neno la Kiswahili cha zamani limetokana na lugha ya Kiarabu ambapo يونان yunan linataja kiasili Wagiriki wa eneo la Ionia au wa kabila la Waioni walioishi kwenye pwani ya mashariki ya Bahari ya Aegeis. 

Leo hii si la kawaida sana, lakini linapatikana bado, hasa katika matoleo mbalimbali ya Biblia. Kwa kuwa kitabu hicho kina miaka 2000-3000 hivi, ni wazi kwamba kinasimulia mambo ya zamani, hivyo pengine neno Kiyunani linatafsiriwa kuwa Kigiriki cha zamani, na Uyunani kuwa Ugiriki ya Kale.

Ni kwamba miaka ya nyuma neno "Kigiriki" limezidi kusambaa zaidi kati ya wanaoongea Kiswahili, kutokana na athira ya Kiingereza kinachotumia maneno "Greece, Greek" kutoka Kilatini "Graeci", ambayo ni kawaida katika lugha nyingi za Kiulaya.

Wanaotajwa wenyewe hujiita "Helleni", na lugha yao "Helleniki".

Lugha za Kihindi-Kiulaya
Roma (maana)

Roma (pia: Rumi) ni jina linalotumika kwa mji wa Roma (mji mkuu wa Italia), ama kwa dola la Roma lililokuwa kwa karne kadhaa kabla na baada ya Kristo  dola kubwa kuliko zote duniani, tena kwa Kanisa la Roma ambalo ni kiini cha Kanisa Katoliki lote. Lilikuwa pia jina la mungu wa kike katika dini ya Roma ya Kale.

Roma au Rumi?
Roma ni umbo asili la jina katika Kilatini na Kiitalia; limekuwa pia la kawaida katika Kiswahili cha kisasa. 

Kumbe "Rumi" ilikuwa kawaida katika Kiswahili cha zamani kutokana na kawaida ya lugha ya Kiarabu (الرُّومُ ar-Rūm). 

Matoleo ya Biblia ya "Union Version" iliyochapishwa tangu 1952  hutumia "Rumi", "Warumi". Kumbe tafsiri ya Biblia ya "Kiswahili cha Kisasa" hutumia "Roma", "Waroma".

 Mji wa Roma, jina la mji mkuu wa nchi ya Italia
 Dola la Roma, dola kubwa katika eneo lote kandokando ya Mediteraneo (Ulaya ya Kusini na magharibi, Asia ya Magharibi, Afrika ya Kaskazini) mnamo miaka 2400-1600 iliyopita. Liliendelea katika Dola ya Roma ya Mashariki au Bizanti hadi mwaka 1453 B.K.. 
 Miji mingine inayoitwa kwa jina la "Roma" iko Australia, Ecuador na Marekani; pia ni jina la eneo ndani ya mji wa Mexiko.
 Jina la mji limetumika pia kwa meli ya kijeshi ya Italia; filamu mbalimbali n.k.  
 Kanisa la Roma ni jina la jimbo ambalo majimbo yote ya Kanisa Katoliki yanalitegemea ili kudumisha umoja wa imani na upendo duniani kote. Kwa sababu hiyo jina hilo linatumika pia kumaanisha Kanisa Katoliki lote. Kwa mfano, mtu akisema, "Mimi nasali Roma", anamaanisha kuwa ni muumini wa Kanisa hilo.

Historia
21 Aprili 753 KK ndiyo tarehe ya kimapokeo ambayo mji huo ulisemekana kuundwa na mapacha Romulo na Remo. Ukweli ni kwamba ulianzishwa mapema zaidi (1000 K.K. hivi).

Makala zinazotofautisha maana
Lazio
Zambia

Jamhuri ya Zambia ni nchi ya Kusini mwa Afrika isiyo na mwambao baharini. 

Imepakana na Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na Tanzania upande wa kaskazini, Malawi upande wa mashariki, Msumbiji, Zimbabwe na Botswana upande wa kusini, Namibia na Angola upande wa magharibi.

Mji mkuu ni Lusaka (wenye wakazi 1,747,152 mwaka 2010).

Jina
Jina limetokana na mto Zambezi. Jina la zamani za ukoloni (hadi 1964) lilikuwa "Northern Rhodesia".

Jiografia
Nchi kwa sehemu kubwa ni nyanda za juu kuanzia mita 1.000 hadi 1.400 juu ya UB. Milima ya Muchinga imepanda hadi mita 2.164, kilele cha juu kabisa kiko kwenye mita 2.301 huko milima ya Mafinga Hills.

Historia
Wakazi wa kwanza huaminiwa kuwa wawindaji wa jamii ya Wasani na Watwa. 

Katika karne za kwanza za milenia ya 1 BK walifika wahamiaji Wabantu wenye ujuzi wa kilimo na uhunzi.

Baada ya wapelelezi Wazungu kufika katika karne ya 18, Zambia ikawa nchi lindwa ya Uingereza kwa jina la Northern Rhodesia mwishoni mwa karne ya 19. 

Tarehe 24 Oktoba 1964, Zambia ikawa huru na waziri mkuu Kenneth Kaunda akawa rais wa kwanza. 

Chama chake cha kijamaa United National Independence Party (UNIP) kilitawala kuanzia mwaka 1964 hadi 1991, kikiwa chama pekee halali kuanzia mwaka 1972. 

Baada ya Kaunda kuanguka, Frederick Chiluba wa Movement for Multi-Party Democracy alitawala tangu mwaka 1991, akafuatwa na Levy Mwanawasa (2002-2008). 

Aliyefuata tena ni rais Rupiah Banda (2008-2011), halafu Michael Sata wa Patriotic Front party (2008-2014).

Baada ya kifo chake, Guy Scott alikaimu hadi uchaguzi wa tarehe 20 Januari 2015, ambapo Edgar Lungu alipata kuwa rais wa sita.

Watu
Wakazi wa Zambia ni wasemaji wa lugha za Kibantu katika makabila 73. Makubwa ndio Wabemba (19%), Watonga (13.6%), Watumbuka, Wachewa, Walozi, Walunda, Waluvale, Wakaonde, Wankoya na Wanyanja-. Hata hivyo lugha rasmi ni Kiingereza.

Idadi kubwa ni wakulima wa kujitegemea, ingawa 44% wanaishi mijini.

Upande wa dini, karibu wote ni wafuasi wa Ukristo ambao ndio dini rasmi kwa mujibu wa katiba ya nchi. 75.3% ni Waprotestanti, 22% ni Wakatoliki na wengine wana dini ya aina nyingine au ni wakanamungu.

Tazama pia 
 Miji ya Zambia
 Mikoa ya Zambia
 Orodha ya lugha za Zambia
 Orodha ya nchi kufuatana na wakazi
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na idadi ya watu
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na msongamano wa watu
 Orodha ya nchi za Afrika kulingana na pato la taifa
 Demografia ya Afrika

Viungo vya nje 

Serikali ya Zambia
Tovuti ya Ikulu 

Zambia Corruption Profile  from the Business Anti-Corruption Portal

Zambia profile from the BBC News

Key Development Forecasts for Zambia from International Futures
World Bank Summary Trade Statistics Zambia

 
Nchi za Afrika
Umoja wa Afrika
Jumuiya ya Madola
Jumuiya ya Maendeleo Kusini mwa Afrika
Mkoa wa Tabora

Mkoa wa Tabora ni kati ya mikoa 31 ya Tanzania wenye postikodi namba 45000. 

Makao makuu yako Tabora Mjini. Tabora ni jina la mji, wilaya na mkoa wa Tanzania ya kati. 

Eneo la mkoa ni km2 76,151; mnamo km2 34,698 (46%) ni hifadhi ya misitu, km2 17,122 (22%) ni hifadhi ya wanyama. 

Jumla ya wakazi ilikuwa watu 3,391,679 (2022). Wenyeji wa Tabora ni hasa Wanyamwezi. Walio wengi ni wakulima na wafugaji. 

Kulikuwa na wilaya 6 (idadi ya wakazi kwa mabano): Tabora Mjini (188,808), Nzega (417,097), Igunga (325,547), Uyui (282,272), Urambo (370,796), Sikonge (133,388). Jina la Urambo humkumbuka Mtemi Mirambo aliyekuwa mtawala muhimu wa Wanyamwezi kabla ya kuingia kwa ukoloni.

Mnamo Machi 2012 ilianzishwa pia wilaya ya Kaliua.

Barabara
Mkoa wa Tabora una barabara za lami. Ipo inayoanzia Tabora mjini hadi Nzega kuelekea Mwanza. Pia lami kutoka Nzega kuelekea Igunga mpaka Singida. 

Barabara nyingine ya lami ipo inayoanzia Tabora mjini mpaka Urambo yenye urefu wa km 93. 

Pia lami nyingine inaanzia Tabora mjini mpaka Manyoni yenye urefu wa km 254 ukipitia Itigi.

Kuna njia ya reli ya kati kutoka Dar es Salaam kwenda Kigoma kwa upande moja na kwenda Mwanza kwa upande mwingine.

Majimbo ya bunge
Wakati wa uchaguzi mkuu wa Tanzania mwaka 2015 mkoa huu ulikuwa na majimbo ya uchaguzi yafuatayo:
	Bukene	:	mbunge ni 	Suleiman Zedi	(CCM)
	Igalula	:	mbunge ni 	Ntimizi Rashidi Mussa	(CCM))
	Igunga	:	mbunge ni 	Dk.  Dalaly Peter Kafumu	(CCM)
	Kaliua	:	mbunge ni 	Magdalena Sakaya	(CUF)
	Manonga	:	mbunge ni 	Seif Hamis Said Gulamali	(CCM)
	Nzega Mjini	:	mbunge ni 	Hussein Bashe	(CCM)
	Nzega Vijijini	:	mbunge ni 	Hamis Kigwangallah	(CCM)
	Sikonge	:	mbunge ni 	George Kakunda	(CCM)
	Tabora Mjini	:	mbunge ni 	Emmanuel Mwakasaka	(CCM)
	Ulyankulu	:	mbunge ni 	John Peter Kadutu	(CCM)
	Urambo	:	mbunge ni 	Margareth Sitta	(CCM)
	Uyui	:	mbunge ni 	Maige Athumani Almas	(CCM)

Tazama pia
 Orodha ya milima ya mkoa wa Tabora
 Orodha ya mito ya mkoa wa Tabora

Tanbihi

T
Morogoro

Morogoro ni jina la> 

Mto Morogoro
Mji wa Morogoro
Mkoa wa Morogoro
na Wilaya za Morogoro Mjini na Morogoro Vijijini.

Tanzania
Makala zinazotofautisha maana
Mnazi

Mnazi ni neno linaloweza kutaja:

 mti wa mnazi (mti) mwenye matunda ya nazi

 kinywaji cha mnazi (kinywaji) kinachotengenezwa na utomvu wa nazi changa

Makala zinazotofautisha maana
Kinywaji

Kuna vinywaji vingi:

 Maji
 Chai
 Kahawa
 Maziwa
 Soda
 Togwa
 Maji ya matunda
 Pombe
 Mnazi
 Mvinyo
 Mbege
 Bia
 Kimpumu
 Chang'aa
Swala

Kwa swala kama ibada ya Kiislamu, taz. Swalah.

Swala ni wanyama walao nyasi katika nusufamilia Antilopinae, Aepycerotinae na Pantholopinae za familia Bovidae. Hupatikana katika maeneo yenye nyasi fupi fupi na vichaka vifupi fupi hasa kwenye maeneo mengi ya hifadhi katika Afrika. Spishi nyingine hukimbia kilometa 80 kwa saa na zina uwezo wa kuruka mita 7 hadi 8 juu akiwa kwenye kasi. Rangi yao ni ya mchanga na nyeupe kidogo kwenye koromeo na sehemu ya chini ya mkia. Maadui yao wakubwa ni simba, chatu na chui.

Spishi
 Nusufamilia Aepycerotinae
 Aepyceros melampus, Swala Pala (Impala)
 Nusufamilia Antilopinae
 Ammodorcas clarkei, Swala Dibatag (Dibatag au Clarke's gazelle)
 Antidorcas marsupialis, Swala Mrukaji (Springbok)
 Antilope cervicapra, Swala Mweusi (Blackbuck)
 Dorcatragus megalotis, Swala Beira (Beira)
 Eudorcas albonotata, Swala wa Mongalla (Mongalla gazelle)
 Eudorcas rufifrons, Swala Paji-jekundu (Red-fronted gazelle)
 Eudorcas rufina, Swala Mwekundu (Red gazelle) – imekwisha sasa
 Eudorcas thomsonii, Swala Tomi au Swala Lala (Thomson's gazelle)
 Gazella arabica, Swala Arabu (Arabian gazelle) – imekwisha sasa
 Gazella bennettii, Swala Mhindi (Chinkara au Indian Gazelle)
 Gazella cuvieri, Swala wa Cuvier (Cuvier's Gazelle)
 Gazella dorcas, Swala-jangwa (Dorcas au Ariel Gazelle)
 Gazella erlangeri, Swala wa Neumann (Neumann's Gazelle)
 Gazella gazella, Swala-milima (Mountain Gazelle)
 Gazella leptoceros, Swala Pembe-nyembamba (Rhim Gazelle)
 Gazella saudiya, Swala wa Saudia (Saudi Gazelle) – imekwisha sasa
 Gazella spekei, Swala wa Speke (Speke's Gazelle)
 Gazella subgutturosa, Swala Mwajemi (Goitered Gazelle)
 Litocranius walleri, Swala Twiga (Gerenuk au Waller's au Giraffe-necked Gazelle)
 Nanger dama, Swala Dama (Dama Gazelle)
 Nanger granti, Swala Granti (Grant's Gazelle)
 Nanger soemmerringii, Swala wa Soemmerring (Soemmerring's Gazelle)
 Procapra gutturosa, Swala wa Mongolia (Mongolian Gazelle)
 Procapra picticaudata, Swala Goa (Goa)
 Procapra przewalskii, Swala wa Przewalski (Przewalski's Gazelle)
 Saiga tatarica, Swala Saiga (Saiga)
 Nusufamilia Pantholopinae
 Pantholops hodgsonii, Swala wa Tibeti (Tibetan Antelope)

Picha

Swala
Wanyama wa Afrika
Wanyama wa Biblia
John F. Kennedy

John Fitzgerald Kennedy (29 Mei 1917 – 22 Novemba 1963) alikuwa Rais wa Marekani kuanzia mwaka 1961 hadi alipouawa.

Maisha
Alikuwa mtoto wa pili katika familia ya watoto 9. Baba yake alikuwa mfanyabiashara maarufu wa ukoo wenye asili ya Eire. 

Vita Kuu ya Pili ilipoanza alijiunga na jeshi la wanamaji. Mwaka 1943 alijeruhiwa katika shambulio lililofanywa na ndege za kivita za Japani. 

Mwaka wa 1957 Kennedy alituzwa Tuzo ya Pulitzer ya Wasifu kwa ajili ya wasifu ya wabunge wanane wa Senati ya Marekani; kitabu kiliitwa Profiles in Courage.

Mwaka 1947 alianza kujiingiza katika siasa na mwaka 1960 alichaguliwa kuwa Rais wa Marekani. Ni rais pekee muumini wa Kanisa Katoliki katika historia ya nchi hiyo.

Aliuawa kwa kupigwa risasi tarehe 22 Novemba 1963, akiacha mke na watoto wawili. 

Atakumbukwa kwa kutetea haki za watu wote bila kujali rangi yao.

Kati ya mengine alisema "Wamarekani wasiulize Marekani imewatendea nini, bali wajiulize kwanza wao wenyewe wameitendea nini nchi yao".

Viungo vya nje 
  Maktaba ya John F. Kennedy tovuti rasmi

Waliozaliwa 1917
Waliofariki 1963
Senati (Marekani)
Marais wa Marekani
Massachusetts
Kwarara

Kwarara ni ndege wa nusufamilia Threskiornithinae katika familia Threskiornithidae ambao wana miguu mirefu. Domo refu lao limepindika na hutumika kwa kutafuta chakula ndani ya matope. Spishi nyingi za kwarara huweka matago yao juu ya miti, kwa kawaida pamoja na yange, koikoi au domomwiko. Jike huyataga mayai 2-4.

Spishi za Afrika 

 Bostrychia bocagei, Kwarara wa Sao Tome (São Tomé Ibis)
 Bostrychia carunculata, Kwarara Ndevu (Wattled Ibis)
 Bostrychia hagedash, Kwarara Hijani (Hadada Ibis)
 Bostrychia h. brevirostris, Kwarara Hijani Magharibi (Western Hadada Ibis)
 Bostrychia h. nilotica, Kwarara Hijani Kaskazi (Northern Hadada Ibis)
 Bostrychia h. hagedash, Kwarara Hijani Kusi (Southern Hadada Ibis)
 Bostrychia olivacea, Kwarara Kishungi (Olive Ibis)
 Bostrychia o. akeleyorum, Kwarara Kishungi Mashariki (Eastern Olive Ibis)
 Bostrychia o. cupreipennis, Kwarara Kishungi wa Kati (Central Olive Ibis)
 Bostrychia o. olivacea, Kwarara Kishungi Magharibi (Western Olive Ibis)
 Bostrychia o. rothschildi, Kwarara Kishungi wa Principe (Príncipe Olive Ibis)
 Bostrychia rara, Kwarara Kidari-mabaka (Spot-breasted Ibis)
 Geronticus calvus, Kwarara Upara Kusi (Southern Bald Ibis)
 Geronticus eremita, Kwarara Upara Kaskazi (Northern Bald Ibis)
 Lophotibis cristata, Kwarara Mabawa-meupe (Madagascar Ibis)
 Lophotibis c. cristata, Kwarara Mabawa-meupe Kaskazi (Northern Madagascar Ibis)
 Lophotibis c. urschi, Kwarara Mabawa-meupe Kusi (Southern Madagascar Ibis)
 Plegadis falcinellus, Kwarara Mweusi (Glossy Ibis)
 Threskiornis aethiopicus, Kwarara Shingo-nyeusi (African Sacred Ibis)
 Threskiornis bernieri, Kwarara wa Madagaska (Malagasy Sacred Ibis)
 Threskiornis b. abbotti, Kwarara wa Aldabra (Aldabra Sacred Ibis)
 Threskiornis b. bernieri, Kwarara wa Madagaska (Malagasy Sacred Ibis)
 †Threskiornis solitarius, Kwarara wa Reunion (Réunion Sacred Ibis) imekwisha sasa

Spishi za mabara mengine 
 Cercibis oxycerca (Sharp-tailed Ibis)
 Eudocimus albus (American White Ibis)
 Eudocimus ruber (Scarlet Ibis)
 Mesembrinibis cayennensis (Green Ibis)
 Nipponia nippon (Crested Ibis)
 Phimosus infuscatus (Bare-faced au Whispering Ibis)
 Plegadis chihi (White-faced Ibis)
 Plegadis ridgwayi (Puna Ibis)
 Pseudibis davisoni (White-shouldered Ibis)
 Pseudibis papillosa (Black or Red-naped Ibis)
 Thaumatibis gigantea (Giant Ibis)
 Theristicus branickii (Andean Ibis)
 Theristicus caerulescens (Plumbeous Ibis)
 Theristicus caudatus (Buff-necked Ibis)
 Theristicus melanopis (Black-faced Ibis)
 Threskiornis melanocephalus (Black-headed Ibis)
 Threskiornis moluccus (Australian White Ibis)
 Threskiornis spinicollis (Straw-necked Ibis)

Picha 

Wari na jamaa
Alexander Graham Bell

Alexander Graham Bell (3 Machi 1847 – 2 Agosti 1922) alikuwa kati ya wagunduzi wa mawasiliano ya simu. Alizaliwa katika mji wa Edinburgh nchini Uskoti lakini baadaye alihamia nchi za Kanada na Marekani. Baba yake alikuwa mwalimu wa watoto wenye matatizo ya kusikia na kuongea. Alifanikiwa katika jaribio lake la kwanza mwaka 1876.

Bell hakuwa mtu wa kwanza wa kutengeneza simu kwa mawasiliano lakini mashine yake ilikuwa ya kwanza iliyoweza kutumiwa kibiashara nje ya majaribio na maabara. Alitumia matokeo ya utafiti wa watangulizi hasa Mwitalia Antonio Meucci.

Marejeo

Waliozaliwa 1847
Waliofariki 1922
Wanasayansi wa Marekani
Watu wa Uskoti
Karl Friedrich Benz

Karl Friedrich Benz alizaliwa tar. 25 Novemba 1844 akiitwa Karl Friedrich Michael Vaillant huko Mühlburg / Karlsruhe Ujerumani wa Kusini Magharibi. Baada ya kumzaa mamake Josephine Vaillant akaolewa na babake Johann Georg Benz. Hivyo akaitwa Karl Friedrich Michael Benz lakini baadaye akajiita Carl Friedrich Benz.

Alikuwa mhandisi Mjerumani mwenye sifa ya kuwa alitengeza motokaa ya kwanza au gari la kwanza lililotumia nguvu ya nishati ya petroli.

Mwaka 1864 alichukua digri ya uhandisi, mw. 1871 alianzisha kampuni yake ya kwanza. Hapo alitengeneza injini ya petroli ya mapigo mawili mwaka 1878/79 aliyoendeleza kuwa injini ya mapigo manne. Benz hakuwa mhandisi wa kwanza kutengeneza injini za aina hii, Mjerumani mwenzake Nikolaus Agosti Otto aliwahi kuchukua hataza ya injini ya mapigo manne mwa. 1876. Injini za aina hii zilifanya kazi viwandani vikiendesha mashine mbalimbali.

1886 Benz alikuwa mtu wa kwanza aliyeweka injini ya petroli kwa gari. Gari lake la kwanza lilikuwa na magurudumu matatu yenye nguvu-farasi 0.8. Mke wake Bertha Benz alifanya safari kubwa ya kwanza kwa gari hili kwa umbali wa km 89 kutoka Mannheim kwenda Pforzheim (yote Ujerumani wa Kusini Magharibi). Alipoishia petroli alipaswa kuinunua katika duka ya madawa kwani hapakuwapo na kituo cha petroli bado.

Benz aliendelea kutengeneza gari lenye magurudumu manne. Kwa jina la "Velo" lilikuwa motokaa ya kwanza iliyotengenezwa kwa wingi duniani.

Benz aliona kupanuka kwa biashara yake watoto wake wakiendelea kuendesha makampuni yake. Mwaka 1926 kampuni ya Benz iliunganishwa na kampuni ya Gottlieb Daimler kwa jina la "Daimler-Benz".

Karl Benz aliaga dunia tar. 4 Aprili 1929.

Viungo vya Nje 
 Automuseum Dr. Carl Benz, Ladenburg (Heidelberg)
 Bertha Benz Memorial Route

Waliozaliwa 1844
Waliofariki 1929
Watu wa Ujerumani
Mtakatifu Marko

Mtakatifu Marko (kwa Kilatini Mārcus; kwa Kigiriki Μᾶρκος) aliishi katika karne ya 1 BK. Alikuwa Myahudi wa Yerusalemu aliyeongokea mapema Ukristo pamoja na Maria mama yake. Kanisa la kwanza lilikuwa linakusanyika nyumbani mwao.

Alifanya kazi na mitume Paulo na Barnaba katika kuhubiri Injili huko Kupro na Uturuki wa leo.

Baadaye alikuwa na Mtume Petro na Paulo katika mji wa Roma hadi walipouawa na serikali ya Kaisari Nero (dhuluma ya miaka 64-68).

Ndipo, kwa kufuata mafundisho ya Petro aliyemwita mwanae, alipoamua kuandika Injili ya kwanza, iliyotumiwa na kufuatwa na Mtume Mathayo na Mwinjili Luka, ingawa katika orodha za Biblia inashika nafasi ya pili.

Kadiri ya mapokeo alifariki wakati akifanya kazi ya kuanzisha Kanisa huko Aleksandria nchini Misri.

Tangu kale anaheshimiwa na madhehebu mengi ya Ukristo kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 25 Aprili.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo

Viungo vya nje

 The Life, Miracles and Martyrdom of St. Mark the Evangelist of Jesus Christ 	
 H.B. Swete, 'St. Mark in the New Testament'
 H.B. Swete, 'St. Mark in Early Tradition' 	
 St. Mark the Apostle, Evangelist, and Preacher of the Christian Faith in Africa 	
 
 Apostle Mark the Evangelist of the Seventy Orthodox icon and synaxarion

Watu wa Biblia
Wafuasi wa Yesu
Wainjili
Watakatifu wa Israeli
Milenia

Milenia (kutoka neno la Kiingereza millennium, ambalo mizizi yake ni katika Kilatini: mille, elfu, na annus, mwaka) ni kipindi cha miaka elfu moja.

Hii ni sawa na kusema milenia ina karne kumi. 

Kwa sasa tuko katika milenia ya pili BK iliyoanza tarehe 1 Januari 2001. Lakini watu wengi walisheherekea tarehe 1 Januari 2000 ingawa mwaka 2000 ilikuwa mwaka wa mwisho wa karne na milenia iliyotangulia.

!
Vipimo vya wakati
Kaizari

Kaizari ni cheo cha mfalme mkuu. Neno la Kiswahili limetokana na lugha ya Kijerumani "Kaiser", lakini asili yake ni Kilatini "Caesar".

Asili ya Kiroma
Asili ya cheo ni Julius Caesar aliyekuwa kiongozi wa Dola la Roma hadi kuuawa kwake na wapinzani mwaka 44 KK. 

Watawala waliomfuata walianza kutumia jina la Caesar kwa heshima yake hadi jina likawa cheo. 

Cheo cha Kaizari kiliendelea kutumika katika eneo la Dola la Roma ya Mashariki (Bizanti) hadi mwaka 1453.

Ulaya
Katika Ulaya yenyewe mfalme wa Wafaranki Karolo Mkuu alipokea cheo cha "Caesar" au Kaizari. Baadaye wafalme Wajerumani waliomfuata Karolo Mkuu katika sehemu ya mashariki ya ufalme wake waliendelea kutumia cheo hiki cha Caesar au Kaizari. 

Neno la Kaizari liliingia katika lugha ya Kiswahili wakati wa ukoloni wa Kijerumani huko Tanzania, kwa kuwa Austria na Ujerumani zilitawaliwa hadi mwisho wa Vita Kuu ya Kwanza ya Dunia 1918 na wafalme wenye cheo cha "Kaizari". 

Vilevile mfalme wa Urusi alikuwa na cheo kilekile kilichoitwa "Tsar" kwa Kirusi, ilhali neno hili limeundwa pia kutoka "Caesar".

Lugha za Kiingereza na Kifaransa zilitumia cheo tofauti cha macaesar wa Kiroma, ndicho "Imperator" (= mwenye amri, mwenye mamlaka, jemadari) kilichokuwa "Emperor" kwa Kiingereza au "Empereur" kwa Kifaransa.

Nje ya Ulaya
Kaizari ni cheo cha mfalme aliye juu ya wafalme wengine. Kutokana na uzoefu huu hata Shah wa Uajemi, Tenno wa Japani, Huangdi wa China na Negus Negesti wa Ethiopia hutajwa kwa cheo cha "Kaizari". 

Malkia Viktoria  wa Uingereza alitumia cheo cha Kaizari ("empress") kama mtawala wa Uhindi tangu mwaka 1877.

Wakati wa ukoloni mtawala mkuu wa Afrika ya Mashariki ya Kijerumani alikuwa Kaizari Wilhelm II wa Ujerumani; kwenye sarafu ya rupia alionyeshwa pamoja cheo kwa lugha ya Kilatini "imperator".

Rais Jean-Bedel Bokassa alijitangaza kuwa Kaizari ("empereur") wa Afrika ya Kati mwaka 1977 akiiga mfano wa Napoleon Bonaparte aliyejiwekea taji la Kaizari ya Ufaransa mwaka 1804. Bokassa alipinduliwa mwaka 1979 na nchi kuwa jamhuri tena.

 
Ufalme
Duma

Duma ni mnyama mbuai aliyemo katika jamii ya paka (Felinae) ambaye hupatikana Afrika na kidogo sehemu za Asia. Chakula chake ni wanyama jamii ya swala .  

Kichwa chake ni kidogo zaidi ukilinganisha na wanyama wengine wa jamii yake kama chui. Duma anatofautiana na chui pia kwa sehemu ya mgongo na sehemu ya machoni: mgongo wa duma huwa kama alama ya "S", tofauti na mgongo wa chui. Macho ya duma yana weusi mkali ukilinganisha na chui.

Manyoya yake yana rangi ya manjano inayoelekea kwenye rangi ya udongo iliyopambwa na madoa meusi. Rangi ya duma inashabihiana na mazingira yake ya mawindo hutegemea zaidi mbio na kuona ukilinganisha na wanyama wengine wawindaji ambao hutegemea kunusa na kuvizia katika mawindo yao. Ndiye mnyama anayeaminika kuwa na mwendo kasi zaidi kuliko wanyama wengine watembeao kwa miguu: hukimbia kilometa 113 kwa saa. 

Wanapokua, madume hutembea peke yao katika makundi ya duma watatu au wawili. Wanajamiana na majike wanapokuwa kwenye joto tu na si vinginevyo.

Picha

Paka na jamaa
Wanyama wa Afrika
Hijra

Hijra (هجرة) ni neno la Kiarabu linalomaanisha tendo la Mtume Muhammad la kutoka Makka na kuhamia Madina mwaka 622 BK. Mwaka huo umekuwa tarehe ya kuanzisha kalenda ya Kiislamu ambayo miaka yake huhesabu miaka baada ya hijra.

Maana asili ya neno lenyewe ni "kuachana" au "kutengana", kutokana na historia ya Muhammad limechukua pia maana ya "kukimbilia" au "kuhamia".

Historia ya Hijra 
Muhammad alianza kuhubiri habari za Qurani na za Uislamu katika mji wa Makka alipozaliwa na kuishi. Lakini hakupata wafuasi wengi. Kinyume chake kabila lake yeye mwenyewe la Waquraishi walimchukia na kumtesa kwani viongozi waliogopa ataharibu biashara kubwa iliyoletwa na Kaaba iliyokuwa kama hekalu ya kidini mjini. 

Hivyo Muhammad aliondoka Makka pamoja na babake mkubwa Abu Bakr; wafuasi wake kama 70 waliwahi kuondoka Makka siku zilizotangulia. Wote walipokelewa na watu wa Madina mji wa jirani.

Hapo Madina Muhammad akawa kiongozi aliyekubaliwa na watu wengi katika miaka iliyofuata aliunganisha Waarabu katika Uislamu mwishowe akarudi Makka ambako Waquraishi walipaswa kumkubali yeye na dini ya Usilamu. 

Katika kumbukumbu ya Waislamu wa kwanza tendo la hijra lilikuwa jambo muhimu sana. Sura za Qurani zilipokusanywa kila moja imeandikwa kama imepatikana kabla au baada ya hijra. Kila sura inaonyesha chini ya kichwa chake maneno ama (imeteremka Makka) au (imeteremka Madina). 

Pia hesabu ya miaka ilianzishwa wakati wa khalifa wa pili Umar ikihesabu kuanzia tarehe ile ya kuhamia kwake Muhammad Madina.

Uislamu
Miaka baada ya hijra

Miaka baada ya Hijra ni hesabu ya miaka katika kalenda ya Kiislamu. 

Hesabu hii ilianzishwa miaka 17 baada ya tukio lenyewe (638 BK) kufuatana na azimio la Khalifa Umar ibn al-Khattab. 

Waarabu waliwahi kuwa na kalenda iliyotumia mwendo wa mwezi lakini hawakuhesabu miaka. Kila mwaka ulitajwa kutokana na tukio fulani. Mwaka wa kuzaliwa kwake Mtume Muhammad hujulikana "Mwaka wa Tembo" kwa sababu mwaka ule Makka ilishambuliwa na jeshi la Waethiopia lililokuwa na tembo wa kijeshi. 

Hata baada ya Muhammad desturi hii iliendelea. Mwaka wa Hijra wenyewe uliitwa "Mwaka wa kukubaliwa kwa safari," mwaka uliofuata "Mwaka vita ilipoamriwa," n.k.

Wakati wa Khalifa Umar ilionekana haja ya kuwa na hesabu inayoeleweka zaidi, hivyo hesabu ya Hijra ikachaguliwa.

Hesabu ya Kiarabu na Hesabu ya Kiajemi
Waarabu Waislamu waliendelea kuhesabu miaka ya mwezi ya siku 29 au 30 kufuatana na kuonekana halisi kwa mwezi. 

Hivyo miaka ya Kiislamu ina jumla ya siku takriban 354. Mwaka huo wa Kiislamu una siku 11 pungufu kuliko siku zile 365 za mwaka wa jua katika kalenda ya Kikristo. Mwaka 2006 BK ni 1427 BH (baada ya Hijra). 

Uajemi hutumia hesabu ya miaka ya Hijra pamoja na mwaka wa jua. Hivyo mwanzo wa 2006 BK huko Uajemi ni mwaka 1384 BH (baada ya Hijra).

Tazama pia
Kalenda ya Kiislamu

Kalenda
Kilwa

Kilwa ni jina la wilaya na mahali patatu katika mkoa wa Lindi, Tanzania.

 Wilaya ya Kilwa iko kati ya Dar-es-salaam na Lindi ufukoni wa Bahari Hindi.
 Kilwa Masoko ni makao makuu ya wilaya.
 Kilwa Kivinje ni mji wa kihistoria tangu karne ya 18.
 Kilwa Kisiwani ni kisiwa karibu na mwambao kinachotazama Kilwa Masoko. Hapo ndipo Kilwa ya kihistoria iliyojulikana kama mji mkubwa wa pwani ya Afrika ya Mashariki tangu nusu ya kwanza ya karne ya 14 BK kutokana na taarifa ya msafiri Ibn Battuta. Pamoja na mabaki ya mji wa Songo Mnara, magofu ya Kilwa Kisiwani yameandikishwa katika orodha ya UNESCO ya "Urithi wa Dunia" (World Heritage).

Kuna pia kata inayoitwa Kilwa katika Wilaya ya Kilindi, Mkoa wa Tanga, Tanzania.

Viungo vya nje
 
 

Makala zinazotofautisha maana
Keremkerem

Keremkerem ni ndege wa familia ya Meropidae. Wana mwili mwembamba wa rangi maridadi. Mdomo wao ni mrefu na mwembamba na mkia wa aina nyingi za keremkerem una mileli mirefu katikati.

Ndege hao wanaishi uwandani kwa kanda ya tropiki na nusu-tropiki ya Afrika, Ulaya na Asia. Hula wadudu, nyuki, manyigu na mabunzi hasa, ambao wanakamatwa hewani. Kabla ya kula, ndege anatoa mshale wa mdudu akimgongea tawi la mti au kitu kigumu kingine.

Keremkerem hupenda kuwa pamoja kwa makundi. Huchimba mashimo ndani ya kando za mchanga kwa kutaga mayai yao meupe.

Familia ya Meropidae imegawika katika nusufamilia mbili: Nyctyornithinae (keremkerem wenye ndevu) na Meropinae (keremkerem wa kawaida).

Spishi za Afrika
 Merops albicollis, Kerem Koo-jeupe (White-throated Bee-eater)
 Merops apiaster, Kerem wa Ulaya au Polohoyo (European Bee-eater)
 Merops boehmi, Kerem wa Böhm (Böhm's Bee-eater)
 Merops breweri, Kerem Kichwa-cheusi (Black-headed Bee-eater)
 Merops bulocki, Kerem Koo-jekundu (Red-throated Bee-eater)
 Merops bullockoides, Kerem Paji-jeupe (White-fronted Bee-eater)
 Merops gularis, Kerem Mweusi (Black Bee-eater)
 Merops hirundineus, Keremberere (Swallow-tailed Bee-eater)
 Merops malimbicus, Kerem Kidari-chekundu (Rosy Bee-eater)
 Merops mentalis, Kerem Masharubu-buluu (Blue-moustached Bee-eater)
 Merops muelleri, Kerem Kichwa-buluu (Blue-headed Bee-eater)
 Merops nubicoides, Kondekonde Kusi (Southern Carmine Bee-eater)
 Merops nubicus, Kondekonde Kaskazi (Northern Carmine Bee-eater)
 Merops oreobates, Kerem Kidari-marungi (Cinnamon-chested Bee-eater)
 Merops orientalis, Kerem Kijani (Green Bee-eater)
 Merops persicus, Kerem Mashavu-buluu (Blue-cheeked Bee-eater)
 Merops pusillus, Kerem Mdogo (Little Bee-eater)
 Merops revoilii, Kerem Somali (Somali Bee-eater)
 Merops superciliosus, Kerem Kiole (Olive Bee-eater)
 Merops variegatus, Kerem Mkufu-buluu (Blue-breasted Bee-eater)

Spishi za Asia
 Meropogon forsteni (Purple-bearded Bee-eater)
 Merops leschenaulti (Chestnut-headed Bee-eater)
 Merops ornatus (Rainbow Bee-eater)
 Merops philippinus (Blue-tailed Bee-eater)
 Merops viridis (Blue-throated Bee-eater)
 Nyctyornis amictus (Red-bearded Bee-eater)
 Nyctyornis athertoni (Blue-bearded Bee-eater)

Picha

Viogajivu na jamaa
Pangani (mto)

Kwa matumizi mengine ya jina hili angalia hapa Pangani
 

Mto Pangani ni kati ya mito mikubwa ya Tanzania. Unabeba maji ya Milima ya Meru, Kilimanjaro, Pare na Usambara kwenda Bahari ya Hindi. Mdomo wake uko mjini Pangani.

Jina
Mto unapita katika maeneo ya jumuiya zenye lugha tofautitofauti, hivyo kuna majina mbalimbali.

Katika karne ya 19 kabla ya ukoloni mwendo hadi maporomoko karibu na Hale (Mnyuzi) ulijulikana zaidi kama "Ruvu", na sehemu ya mwisho kuanzia maporomoko hadi bahari kwa jina "Pangani" kutokana na mji ulipofikia baharini .

Kwenye ramani za zamani za ukoloni majina yote mawili yalitumika kandokando: "Ruvu" na "Pangani". Ramani za zamani za uhuru wa Tanzania mara nyingi huwa na maandishi "Pangani or Ruvu River". .

Siku hizi imekuwa kawaida kutumia jina "Pangani" kuanzia bwawa la Nyumba ya Mungu.

Beseni la mto

Beseni la Pangani ni eneo la km2 43,650. Karibu yote imo Tanzania isipokuwa kuna km2 3,914 huko Kenya katika mazingira ya Taveta. Jumla ya wakazi katika beseni la Pangani ni milioni 3.7.  

Chanzo cha mto Pangani ni maungano ya matawimto Kikuletwa na Ruvu inayokutana leo katika lambo la Nyumba ya Mungu kusini kwa Moshi. Mto Kikuletwa hupokea maji kutoka Mlima Meru na mitelemko ya Kilimanjaro upande wa kusini. Ruvu hupokea maji kutoka mitelemko ya Kilimanjaro upande wa mashariki pamoja na Ziwa la Jipe. 

Mto Pangani unaendelea km 432 hadi Pangani mjini unapoingia katika Bahari Hindi. Kwenye sehemu ya kwanza baada ya Nyumba ya Mungu mto unaitwa wakati mwingine bado "Ruvu".

Uzalishaji wa umeme kwenye mto Pangani

Kuna mahali pawili ambako malambo yametengenezwa kutumia umememaji ya mto Pangani
Nyumba ya Mungu pale ambako matawimto ya Ruvu na Kikuletwa yanakutana
Maporomoko ya Pangani karibu na Hale (kata ya Mnyuzi, Korogwe)

Vituo vya umeme vimeathiriwa vibaya na kupungukiwa kwa maji mtoni.

Hifadhi ya mazingira na kupungukiwa kwa maji
Mto Pangani unategemea misitu panapokusanywa maji yake. Misitu hii imepungua sana kutokana na uenezaji wa mashamba, kukatwa kwa miti kwa ajili ya makaa na matumizi ya ubao. 

Vilevile machafuko yamekuwa hatari kwa ajili ya afya ya mto na watu wanaotegemea maji yake. Asili ya machafuko ni hasa kilimo, mvua hupeleka mbolea mtoni na kusababisha kukua kwa wingi wa majani yasiyotakika. 

Uvuvi umezidi vilevile hadi kuhatarisha samaki.

Tazama pia
 Mito ya Tanzania
 Orodha ya mito ya mkoa wa Kilimanjaro
 Orodha ya mito ya mkoa wa Manyara
 Orodha ya mito ya mkoa wa Tanga

Tanbihi

Viungo vya nje
 Pangani Basin - A Situation Analysis  (Kiingereza, PDF)
 Ramani (Kiingereza)
 Geonames.org

Mito ya Tanzania
Mkoa wa Tanga
Mkoa wa Kilimanjaro
Mkoa wa Manyara
Mto Pangani
Bahari ya Hindi
Rhapta

Rhapta ni jina la soko na mji wa kale katika pwani la Afrika ya Mashariki. Habari zake zilipatikana tangu karne ya kwanza katika mwongozo wa kigiriki kwa ajili ya mabaharia. Jina la Rhapta lilitajwa tena katika vitabu vingine hadi karne ya 6 BK lakini baadaye lilipotea au kubadilishwa. 

Wataalamu walio wengi hukubaliana ilikuwepo ufukoni wa Tanzania lakini  hakuna uhakika kuhusu mahali pake kamili. Kuna kisio la kuwa Rhapta ni jina la kale la Pangani lakini hiyo ni kisio tu kutokana na bandari nzuri ya kiasili inayopatikana pale Pangani. Wengine wanaona Tanga au mdomo wa mto Rufiji ilikuwa mahali pa Rhapta.

Kitabu cha Periplus ya Bahari ya Eritrea kilichoandikwa mnamo mwaka 70 BK kinataja Rhapta kuwa soko kuu la Azania barani pia kituo cha mwisho kati ya miji na vituo vilivyofanya biashara na dunia ya Kiroma. Mnamo mwaka 200 mwandishi Mmisri Claudius Ptolemaius  anataja Rhapta kuwa mji mkuu wa Barbaria (Afrika ya Mashariki barani).  Rhapta ilikuwa mdomoni wa mto mwenye jina la Rhapta pia ambao uliaminika kuwa na asili yake katika "Milima ya Mwezi". Mdomo wa mto ulikuwa karibu na kisiwa cha Menouthis. Hakuna uhakika kama kisiwa hiki ni Pemba au Mafia.

Sarafu za kiroma za karne za kwanza BK zimepatikana mahali mbalimbali za pwani; zinathebitisha kuwepo kwa biashara kati ya dunia ya Kiroma na Azania wakati ule.

Kufuatana na Periplus biashara ilikuwa ya pembe ya ndovu na gamba la kobe.

Historia ya Afrika
William Tyndale

William Tyndale alikuwa mwanatheolojia Mwingereza, kasisi ya kanisa na mtaalamu aliyetafsiri Biblia mara ya kwanza katika Kiingereza cha kisasa. Alizaliwa huko Gloucestershire mnamo mwaka 1494 - aliuawa Vilvoorde (Brabant - Ubelgiji ya leo) tarehe 6.9.1536. Tafsiri yake ya Biblia ilikuwa toleo la kwanza lililochapishwa kwa kutumia mitambo mapya ya uchapaji vitabu.

Mawazo yake yalipingwa kwa nguvu zote na watawala na watu wa dini yalionekana kama upinzani wa kidini hivyo aliamua kukimbilia Ujerumani kwa usalama wake, huko alitafuta mchapishaji aliyetoa nakala ya kwanza ya Agano Jipya kwa lugha ya kingereza nakufuatiwa baadaye na agano la kale. 

Askofu Kardinali Wolsey alimtangaza kuwa mzushi. Lakini ilikuwa tendo la kupinga ndoa na talaka za mfalme wa Uingereza Henry VIII ilikuwa sababu ya kifo chake. Henry VIII alikasirika juu ya Tyndale akamwomba Kaisari Karl V wa Ujerumani kumkamata. Tyndale alishikwa huko Brussels (mji chini ya Kaisari wakati ule) akasoimamishwa mbele ya mahakama iliyotoa hukumu ya mauti kwa sababu ya uzushi dhidi ya kanisa katoliki. Katika mji wa Vilvoorde penye gereza lake alifungwa mtini akachongwa na mwili wake kuchomwa motoni.

Historia ya Ukristo
Kiingereza