LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Kifipa

Kifipa (pia huitwa Chifipa) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wafipa. Mwaka wa 2002 idadi ya wasemaji wa Kifipa imehesabiwa kuwa watu 195,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kifipa iko katika kundi la M10.

Viungo vya nje
lugha ya Kifipa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kifipa 
lugha ya Kifipa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/fip
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kifipa)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Struck, Bernhard. 1911. Die Fipasprache (Deutsch-Ostafrika). Anthropos 6, uk 951-993.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kigogo (lugha)

Hii ni makala ya lugha ya Kigogo. Kwa maana mengine ya jina hili angalia Kigogo (maana).

Kigogo (pia huitwa Chigogo) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wagogo. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kigogo imehesabiwa kuwa watu 1,440,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigogo iko katika kundi la G10. Lugha huandikwa na herufi za Alfabeti ya Kilatini.

Viungo vya nje
 Lugha ya Kigogo kwenye Multitree
 makala za OLAC kuhusu Kigogo 
 lugha ya Kigogo katika Glottolog
 Ethnologue
 http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo
 Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
 Clark, G. J. 1877. Vocabulary of the Chigogo language. London: Society for Promoting Christian Knowledge (SPCK). Kurasa 58.
 Cordell, Oliver T. 1941. Gogo grammar, exercises, etc. Mpwapwa (Tanganyika). Kurasa 117.
 Preston, W. W. 1946. An outline dictionary of ChiGogo. Manuscript at the Diocese of Central Tanganyika at Dodoma. Kurasa 432.
 Rossel, Gerda. 1988. Een schets van de fonologie en morfologie van het Cigogo. Doctoraalscriptie. Rijksuniversiteit te Leiden.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kigweno

Kigweno (pia huitwa Kighonu) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wagweno. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kigweno iko katika kundi la E60. Lugha ya Kigweno huingiliana na lugha ya Kikamba na lugha ya Kichaga kwa kiasi fulani.

Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kigweno imehesabiwa kuwa watu 2200. Lugha inazungumzwa katika Wilaya ya Mwanga hasa katika maeneo ya Kifula, Kikweni, Lambo, Mangio, Masumbeni, Mcheni, Msangeni, Mwaniko, Simbomu, Vuchamana maeneo ya Shighatini kwa kiwango kidogo. Kutokana na uenezaji huu kuna dalili ya kuwa wazungumzaji wa Kigweno ni wengi kuliko ilivyoelezwa katika marejeo ya kitaalamu yaliyotajwa hapo juu. Tarafa yote ya Ugweno huzungumza Kigweno kama Lugha mama na Kiswahili ni lugha ya pili.

Wagweno wakati mwingine huweza kuwa mahiri wa kuzungumza lugha ya Kipare ambapo Wapare wao hawajui Kigweno wao hubakia na lugha moja tu ya Kipare ambacho huzungumzwa Usangi na maeneo ya Mwanga yaani tambarare na maeneo ya Wilaya ya Same.

Wagweno wana ngoma zao zinazoitwa mdumange ambazo huchezwa usiku kwa kutumia mianzi (mirangikwa kwa Kigweno) kama ile inayoitwa "nakuokera karughu vamaie kasembelele..." Sifa kuu ya Wagweno lugha yao haitumiki sana kwenye matambiko maana watambikaji wote hutumia lugha ya Kipare wanapokuwa katika mambo yao ya mila.

Kamusi fupi ya Kigweno kwenda Kiswahili 
asante kwa nguo mpya

Viungo vya nje
lugha ya Kigweno kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kigweno 
lugha ya Kigweno katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/gwe
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kigweno)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Philippson, Gérard; Nurse, Derek. 2000. Gweno, a little known Bantu language of northern Tanzania. In: Lugha za Tanzania/Languages of Tanzania: studies dedicated to the memory of Prof. Clement Maganga (CNWS publications, no 89), uk. 231-284. Kuhaririwa na Kulikoyela K. Kahigi, Yared M. Kihore & Maarten Mous. Leiden: Research School of Asian, African and Amerindian Studies (CNWS), Leiden University.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kiha

Kiha ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waha.

Mwaka wa 2001 idadi ya wasemaji wa Kiha imehesabiwa kuwa watu 990,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiha kiko katika kundi la D60.
Kiha kinafanana na Kinyarwanda na Kirundi.
Ni lugha inayo kua kwa kasi zaidi ya lugha za kibantu zipatikanazo ndani Tanzania.
Kwa sasa inatumika kama Lugha ya kiungo kwenye muziki wa Bongo Flava.

Viungo vya nje
lugha ya Kiha kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiha 
lugha ya Kiha katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/haq
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kiha)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Harjula, Lotta. 1999. Kiha phonology. Tasnifu ya Shahada ya Pili. Institute for Asian and African Studies, University of Helsinki.
Mwegerano, Anderson M. J.; Kipfumu, Nestory D.; Chubwa, Pamphili. 1997. Tugaanire mugiha/Tuzumgumwe katika Kiha. Salo (Finland): Salon Painokeskus Reiote. Kurasa 88.
Nakagawa, Hirosi. 1992. A classified vocabulary of the Ha language. (Bantu vocabulary series, no 9.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
1227

Makala hii inahusu mwaka 1227 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

bila tarehe
Uchaguzi wa Papa Gregori IX

Waliozaliwa

30 Septemba - Papa Nikolasi IV

Waliofariki
18 Machi - Papa Honorius III
18 Agosti - Genghis Khan, Mfalme Mkuu wa Mongolia

Karne ya 13
1639

Makala hii inahusu mwaka 1639 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 
3 Novemba - Martin de Porres

Karne ya 17
1586

Makala hii inahusu mwaka 1586 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

 20 Aprili - Mtakatifu Rosa wa Lima, mlei na bikira kutoka Lima, Peru

Waliofariki 
 25 Machi - Margaret Clitherow

Karne ya 16
1535

Makala hii inahusu mwaka 1535 BK (Baada ya Kristo).

Matukio 
 18 Januari - Francisco Pizarro anaunda mji wa Lima (Peru).

Waliozaliwa 

 11 Februari - Papa Gregori XIV
 2 Juni - Papa Leo XI

Waliofariki 
 22 Juni - John Fisher (padre Mkatoliki na shahidi Mtakatifu)
 6 Julai - Mtakatifu Thomas More, mwanasheria kutoka Uingereza, aliuawa

Karne ya 16
Wahangaza

Wahangaza ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Kagera, hasa kwenye wilaya za Ngara na Biharamulo. Nje na wilaya hizo wanaishi pia sehemu za Kigoma na Karagwe.

Lugha yao ni Kihangaza.

Kwa sehemu kubwa Wahangaza ni wafugaji na wakulima. Hapo mwanzo chakula chao kikuu kilikuwa ni ndizi kwa maharage, lakini hivi sasa wamejifunza kula vyakula vya makabila mengine pia kama vile ugali.

Wahangaza ni kabila la watu wakarimu sana, wenye upendo na roho za kujali wageni. Wana utamaduni sawia na makabila mengi ya nchini Tanzania yenye kujumuisha mila na desturi zinazoelekeana. Haya yanadhihirika katika sherehe za ndoa, kuzaliwa watoto, vifo, matambiko, mavuno na hata kusimikwa kwa viongozi.

Sherehe hizo hufanyika kila tukio hili linapojitokeza na muktadha wa tukio husika likafanyika na kundi fulani kama vile ukoo na pengine kundi la watu fulani wanaofanya kazi fulani maalum kama tiba, ufinyanzi, kilimo ama ufugaji.

Historia ya jina
Historia ya jina "Hangaza" kwa mujibu wa historia ya mababu wao linatokana na neno la Kirundi/Kinyarwanda la "Hangaaza neza ulibe yo bali" yaani "angalia kwa makini uone walipo". Historia ya maneno haya yalitoka kipindi cha vita kati ya dola la Bugufi na madola ya Urundi na Uruanda.

Kwa mujibu wa simulizi za mababu hao ni kwamba hapo zamani kulikuwa na watemi wawili wa nchi mbili tofauti yaani Burundi na Rwanda kwa sasa; watemi hao walikuwa mtemi Mwambutsa wa Burundi na mtemi Kigeri wa Rwanda ambao waliamua kuunganisha nguvu ili kuvamia dola la Bugufi. Watemi hao wawili walikuja kupigana na mtemi Kinyamazinge wa Ngara, watu wa Ngara walibuni vita Vya kupigania mpakani (boarder defensive) ambapo walishinda mchana kutwa wakikata miti na usiku ambao ndio ulikuwa muda wa vita walikoka moto mkubwa. Sasa wale Warundi na Wanyarwanda walipokuja kupigana vita vya ana kwa ana (full force attack) walishangaa kuona moto mkubwa ukiwaka wakati muda huo wapiganaji wa Ngara wakiwatazama vizuri na kuwapiga mishale kwa urahisi sababu ya mwanga wa moto. Ndipo neno "Hangaaza" lilipozaliwa likiwa na maana ya tazama kwa umakini kwa lugha ya Kiswahili.

Neno hilo lilianzia pale maana Warundi na Wanyarwanda hawakuweza kuwaona vizuri maadui maana walikuwa kando kidogo na moto huo hivyo wakawa wanaambizana "hangaaza neza ulibe yo bali" yaani "angalia kwa makini uone walipo". Na pia kipindi hicho lilitumika zaidi kumaanisha mwanga wa vita kuanzia hapo watu wa Burundi na Rwanda, baada ya kushindwa vita hivyo, ndipo walipoanza kuwaita Wahangaza (yaani walioweza kuona), na ndipo ulipoanzia msemo wa kilugha unaosema "Utazi umhangaza amuhanga amaso".

Toka hapo jina "Hangaza" lilianza kutumika kuwatambulisha kabila lao.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Kagera
Kihangaza

Kihangaza ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahangaza. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kihangaza imehesabiwa kuwa watu 150,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihangaza iko katika kundi la D60.

Viungo vya nje
lugha ya Kihangaza kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihangaza 
lugha ya Kihangaza katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/han
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kihangaza)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kihaya

Kihaya ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahaya. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kihaya imehesabiwa kuwa watu 1,300,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihaya iko katika kundi la E20.

Viungo vya nje
lugha ya Kihaya kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihaya 
lugha ya Kihaya katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/hay
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kihaya)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Betbeder, Paul; Jones, John. 1949. A handbook of the Haya language. Bukoba (Tanganyika): White Fathers Printing Press.
Byarushengo, Ernest Rugwa; Duranti, Alessandro; Hyman, Larry M[ichael]. (Eds.) 1977. Haya grammatical structure: phonology, grammar, discourse. (Southern California occasional papers in linguistics (SCOPIL), no 6.) Los Angeles: Department of Linguistics, University of Southern California. Kurasa 213.
Herrmann, [Kapitän] C. 1904. Lusíba, die Sprache der Länder Kisíba, Bugábu, Kjamtwára, Kjánja und Ihángiro. Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen, 7 (III. Abt.), uk. 150-200.
Kaji, Shigeki. (Ed.) 1998. Haya. (Textbooks for language training.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies.
Kaji, Shigeki. 2000. Haya vocabulary. (Asian and African lexicon series, no 37.) Tokyo: Institute for the Study of Languages and Cultures of Asia and Africa (ILCAA), Tokyo University of Foreign Studies. Kurasa 532. [ISBN 4-87297-772-6]
Kuijpers, Em. 1922. Grammaire de la langue haya. Boxtel (Hollande): Prokuur van de Witte Paters. Kurasa 294.
Rehse, Hermann. 1912/13. Die Sprache der Baziba in Deutsch-Ostafrika. Zeitschrift für Kolonialsprachen, 3, uk. 1-33, 81-123, 201-229.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kihehe

Kihehe ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wahehe. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kihehe imehesabiwa kuwa watu 805,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kihehe iko katika kundi la G60.

Viungo vya nje
lugha ya Kihehe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kihehe 
lugha ya Kihehe katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/heh
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kihehe)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Priebusch, Martin. 1935. Bena-Hehe-Grammatik. Berlin: Kommissionsverlag der Buchhandlung der Berliner Missionsgesellschaft.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Waikizu

Waikizu ni watu wa kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Mara. Lugha yao ni Kiikizu: lugha hiyo inafanana sana na lugha ya Wazanaki na Wakurya na asili ya lugha hizi tatu ni moja, ila kuna tofauti ndogo za lahaja. 

Kabila hilo linapatikana hasa katika wilaya ya Bunda, eneo maarufu linaloitwa Ikizu.

Watu wa jamii hiyo hujihusisha na shughuli za kilimo na ufugaji ingawa pia uwindaji ulikuwa ukifanyika enzi za kale katika mbuga za wanyama. Zao kuu la biashara ni pamba na zao la chakula ni mahindi pamoja na mihogo (ugali wa udaga). 

Waikizu ni watu jasiri sana na watu ambao wanajali sana mila zao na kulinda utamaduni wao dhidi ya mabadiliko mbalimbali yanayotokea katika mazingira. Moja ya sifa nyingine za Waikizu ni uvumilivu.

Kuna watu maarufu kama waziri mkuu wa zamani wa Tanzania, ndugu Joseph Sinde Warioba.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Mara
Kiikizu

Kiikizu (pamoja na lahaja ya Kisizaki au Kishashi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waikizu. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiikizu-Sizaki imehesabiwa kuwa watu 55,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiikizu-Sizaki iko katika kundi la E40.

Viungo vya nje
lugha ya Kiikizu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiikizu 
lugha ya Kiikizu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ikz
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kiikizu na wa Kisizaki)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Marwa, Sebastiani Muraza. 1988. Mashujaa wa Tanzania. Mtemi Makongoro wa Ikizu: historia ya Mtemi Makongoro na kabila lake la Waikizu mwaka 1894 hadi 1958. Peramiho (Tanzania) & Ndanda (Tanzania): Benedictine Publications. Kurasa 67. [ISBN 9976-63-183-9]
Johnston, Harry. 1920. The Ki-shashi (Ki-sasi) language (S. E. Victoria Nyanza). Journal of the African Society, 19, uk.210-213.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kizu

Vizu ni ndege mbuai wa jenasi Melierax, jenasi pekee ya nusufamilia Melieraxinae katika familia Accipitridae. Mgongo na mabawa yao ina rangi ya kijivu na tumbo lao ni mweupe na milia kijivu. Spishi zote zinatokea Afrika kusini kwa jangwa la Sahara. Zinapenda mahali pakavu kwenye miti. Hujenga tago lao kwa vijiti juu ya mti na hutaga mayai mawili au matatu, pengine yai moja. Wakati wa majira ya kuzaa huimba kwa milio ya mluzi. Hukamata wanyama na ndege wadogo na wadudu wakubwa.

Spishi 
 Melierax canorus, Kizu Kusi (Pale Chanting Goshawk)
 Melierax c. argentior, Kizu Kusi-Magharibi (Southwest African Chanting Goshawk)
 Melierax c. canorus, Kizu wa Afrika Kusini (South African Chanting Goshawk)
 Melierax gabar au Micronisus gabar, Kizu Miguu-myekundu (Gabar Goshawk)
 Melierax g. aequatorius, Kizu Miguu-myekundu ya Kati (Central Gabar Goshawk)
 Melierax g. gabar, Kizu Miguu-myekundu Kisu (Southern Gabar Goshawk)
 Melierax g. niger, Kizu Miguu-myekundu Kaskazi (Northern Gabar Goshawk)
 Melierax metabates, Kizu Domo-jekundu (Dark Chanting Goshawk)
 Melierax m. mechowi, Kizu Domo-jekundu Kusi (Southern Dark Chanting Goshawk)
 Melierax m. metabates, Kizu Domo-jekundu Kaskazi (Northern Dark Chanting Goshawk)
 Melierax m. theresae, Kizu wa Maroko (Moroccan Chanting Goshawk)
 Melierax poliopterus Kizu Domo-njano (Eastern Chanting Goshawk)

Picha 

Vipanga na jamaa
Waikoma

Waikoma ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Mara. Lugha yao ni Kiikoma.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Mara
Kiikoma

Kiikoma (pamoja na lahaja za Kinata na Kiisenye) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waikoma. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kiikizu-Nata-Isenye imehesabiwa kuwa watu 36,000, yaani Waikoma 15,000, Wanata 11,500 na Waisenye 9,500. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiikoma-Nata-Isenye iko katika kundi la E40.

Viungo vya nje
lugha ya Kiikoma kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiikoma 
lugha ya Kiikoma katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/ntk
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kiikoma)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Mekacha, Rugatiri D. K. 1993. The sociolinguistic impact of Kiswahili on ethnic community languages in Tanzania: a case study of Ekinata. (Bayreuth African studies series.) Bayreuth University. Kurasa 237. [ISBN 3-927510-25-4]

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Waisanzu

Wanyisanzu ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Singida, Wilaya ya Iramba, Tarafa ya Kirumi. Lugha yao ni Kinyisanzu.

Makabila ya Tanzania
Wilaya ya Iramba
Kiisanzu

Kiisanzu (pia huitwa Kiihanzu) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Waisanzu. Wengine kama Maho na Sands 2002 wanaiangalia kuwa lahaja tu ya lugha ya Kinilamba. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kiisanzu imehesabiwa kuwa watu 32,400. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kiisanzu iko katika kundi la F30.

Viungo vya nje
lugha ya Kiisanzu kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kiisanzu
lugha ya Kiisanzu katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/isn
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
1419

Makala hii inahusu mwaka 1419 BK (Baada ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa 

19 Julai - Go-Hanazono, mfalme mkuu wa Japani (1428-1464)

Waliofariki 
5 Aprili - Vincent Ferrer

Karne ya 15
Kijita

Kijita (pia huitwa Echijita) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wajita. Mwaka wa 2005 idadi ya wasemaji wa Kijita ilihesabiwa kuwa watu 205,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kijita kiko katika kundi la E20.

Viungo vya nje
lugha ya Kijita kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kijita 
lugha ya Kijita katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/jit
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kijita)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Downing, Laura Jo. 1990. Problems in Jita tonology. PhD thesis. University of Illinois at Urbana-Champaign. Pp xiv, 526.
Downing, Laura Jo. 1996. The tonal phonology of Jita. (Lincom studies in African linguistics, no 5.) München: Lincom Europa. Pp 245. [ISBN 3-89586-032-8]

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Wakabwa

Wakabwa (au Wakabhwa, matamshi ambayo ni sahihi zaidi) ni kabila la watu wa Tanzania linaloishi katika Mkoa wa Mara. Lugha yao ni Kikabwa.

Idadi yao ni takribani watu 6000.

Wanapatikana katika vijiji vya Bukabwa, Mmazami (hapa wamechanganyika na Wazanaki, au 'Abhazanake', au 'Abhashanake'), Kamugendi (hapa wamechanganyika na Wazanaki na Wairege), na Kirumi (hapa wamechanganyika na Wakiroba au 'Abhakerobha'). 

Kama ilivyo kwa wakazi wengi wa Mkoa wa Mara, Wakabwa ni jamii au ukoo wa kabila kubwa la Wakurya. Mila na desturi zao zinaelekeana na koo nyingine za Kikurya. Lugha yao haina tofauti na makabila yanayojiita makabila ya Kikurya ijapokuwa ni koo tu. Matamshi yao yanaelekeana na Wasweta ambao hupatikana kwa wingi wilaya ya Tarime kando ya ziwa Victoria, jirani na Wasimbiti (Abhasimbete).

Kuna koo kubwa za Warimba, Washora na Waruhu.

Shughuli zao kubwa ni ukulima wa uwele, mtama, mhogo na ufugaji wa wanyama mbalimbali kama ng'ombe, mbuzi na kondoo.

Ni watu wanaomini sana kuhusu uchawi, ndiyo maana hata vijiji vyao vimeshindwa kufanya maendeleo ya haraka kwa kuhofia kulogwa. 

Wengi wao wanapatikana katika kijiji cha magana na kirumi. Wanatahiri wanaume na kukeketa wasichana, ingawa mila hii ya kukeketa wasichana inaelekea kwisha. 

Kuna milima kama Kimange, Magana, Misisya na Kweswa na kuna mito kama Nyamirama.

Watu maarufu katika jamii ya Wakabwa
Miongoni mwa watu maarufu katika jamii ya Wakabwa ni yule aliyekuwa "Chifu/Mwanangwa" wao, Matambalya wa Wandibha. Kutokana na uchache wao, 'Mwanangwa' ndiye aliyekuwa kama 'Chifu' wa Wakabwa, na aliripoti kwa Chifu wa Wazanaki. 

Jina la mama mzazi wa Matambalya ni Nyesa. Ndugu zake walikuwa Makongoro (kaka zake), na Nyakubhoga (dada yake). Hata hivyo Matambalya wa Wandibha alifariki dunia bila kufikia umri mpevu. 

Mtawala huyo, yaani Matambalya wa Wandibha, ndiye babu wa kibiolojia (kwa upande wa baba) wa msomi maarufu kutoka Mkoa wa Mara, Prof. Francis Shasha (hutamkwa pia Chacha) Matambalya, aliyepata kufundisha Chuo kikuu cha Dar es Salaam, Chuo Kikuu cha Bonn (Ujerumani), Chuo Kikuu cha Leipzig (pia Ujerumani), n.k. 

Pia mchezaji maarufu wa timu za Taifa (Tanzania) za netiboli na Basketball kwa wanawake, na pia timu za jeshi Stars katika michezo hiyo, Bhoke Matambalya ni mjukuu wa "Chifu/Mwanangwa" Matambalya wa Wandibha.

Kadhalika, babu wa Prof. Sarungi, msomi na daktari maarufu wa mifupa ni Mkabwa, aliyehamia Wilaya ya Rorya, Mara Kaskazini.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Mara
Kikabwa

Kikabwa ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakabwa. Mwaka wa 2011 idadi ya wasemaji wa Kikabwa imehesabiwa kuwa watu 14,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikabwa iko katika kundi la E40.

Viungo vya nje
lugha ya Kikabwa kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikabwa 
lugha ya Kikabwa katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/cwa
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Kikaguru

Kikaguru (pia huitwa Chikagulu) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakaguru. Mwaka wa 2006 idadi ya wasemaji wa Kikaguru imehesabiwa kuwa watu 241,000. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikaguru iko katika kundi la G10.

Viungo vya nje
lugha ya Kikaguru kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikaguru 
lugha ya Kikaguru katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kki
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Beidelman, Thomas O[wen]. 1961. Hyena and rabbit: a Kaguru representation of matrilineal relations. Africa, 31 (1), pp 61–74.
Last, Joseph T. 1886. Grammar of the Kagúru language, eastern equatorial Africa. London: Society for Promoting Christian Knowledge (SPCK). Pp 147.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Wakahe

Wakahe ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Kilimanjaro, karibu na mji wa Moshi. 

Lugha yao ni Kikahe ambacho ni Kichaga cha Old Moshi.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Kilimanjaro
Kikahe

Kikahe ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakahe. Mwaka wa 1987 idadi ya wasemaji wa Kikahe imehesabiwa kuwa watu 2700. Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikahe iko katika kundi la E60.

Viungo vya nje
lugha ya Kikahe kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikahe 
lugha ya Kikahe katika Glottolog 
http://www.ethnologue.com/language/hka
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikahe)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Möhlig, Wilhelm J. G.; Winter, Jürgen Christoph. 1982. Language and dialect atlas of Kilimanjaro. In: Recent German research on Africa: language and culture (Projects of the Deutsche Forschungsgemeinschaft)/Rapport sur la recherche africanistique allemande: langue et culture (Projets réalisés par la Deutsche Forschungsgemeinschaft), pp 62–68. Edited by Bernd Heine. Boppard: Harald Boldt for the Deutsche Forschungsgemeinschaft.
Mreta, Abel Y. 1990. The problem of Bantu linguistic affiliation: the case of Chasu, Kigweno, Kikahe and Kirombo. MA thesis. University of Dar es Salaam.
 Kahigi , Kulikoyela K. (2008). Kikahe: Msamiati wa Kikahe-Kiswahili-Kiingereza na Kiingereza-Kikahe-Kiswahili (Kahe-Swahili-English and English-Kahe-Swahili Lexicon). Languages of Tanzania Project. ISBN 9987691153.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Wakami

Wakami ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Morogoro, kwenye wilaya za Kilosa na Morogoro Vijijini. Lugha yao ni Kikami.

Makabila ya Tanzania
Kikami (Tanzania)

Kikami ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakami. Isichanganywe na lugha ya Kikami nchini Nigeria. Mwaka wa 2000 idadi ya wasemaji wa Kikami imehesabiwa kuwa watu 16,400. Kufuatana na uainishaji wa [[lugha] za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikami iko katika kundi la G30.

Viungo vya nje
 lugha ya Kikami kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikami 
lugha ya Kikami katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/kcu
 http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
 http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikami)

Marejeo
 Maho, Jouni na Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Uk ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Seidel, Agosti. 1896. Beiträge zur Kenntnis des Ki-Kami in Deutsch-Ostafrika. Zeitschrift für afrikanische und oceanische Sprachen, 2, uk 3–32.
Velten, Carl. 1900. Kikami, die Sprache der Wakami in Deutsch-Ostafrika. Mitteilungen des Seminars für orientalische Sprachen, 3 (III. Abt.), uk 1–56.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Wakara

Wakara ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Mkoa wa Mwanza, wilaya ya Ukerewe, hususan katika kisiwa cha Ukara. 

Kutokana na uhaba wa ardhi uliosababishwa na ongezeko la kasi la idadi ya watu, Wakara wengine wamelazimika kuhama kisiwa hicho. Kwa sasa wanapatikana kwa wingi katika kisiwa cha Ukerewe na wilaya ya Sengerema mkoani Mwanza, na Chato Mkoa wa Geita

Lugha
Lugha yao ni Kikara. Lugha hiyo inafanana sana na Kijita na Kikwaya, lugha ambazo huzungumzwa na Wajita na Wakwaya; makabila ambayo hupatikana katika mkoa wa Mara. Haya makabila yana mila ambazo vilevile zinafanana sana.
Hata majina yao hufanana. 

Hata hivyo ipo tofauti ndogondogo sana katika matamshi ya lugha hizo. Kwa mfano, badala ya maneno yenye "g" kutamkwa na Wakara, wao hutamka "k" tofauti na wenzao Wajita na Wakwaya. Pia kuna maneno yenye herufi "j". Wakati Wajita na Wakwaya hutamka maneno yenye "j" kama yalivyo, Wakara hutamka maneno hayo kama "ch".

Mifano halisi ni kama ifuatavyo:

Wajita                        Wakara
Chigende (twende)             Chikende
Jaji (babu)                   Chachi
Magesa (Jina la mtu)          Makesa

Historia
Inasemekana kuwa asili ya Wakara ni kutoka Sudan Kusini. Inaaminika Wakara walikimbia vita vya biashara ya watumwa, wakipitia Uganda na hatimaye kujikuta katika kisiwa cha Ukara ambapo waliamua kuweka maskani. Kundi hili hupatikana zaidi katika sehemu ya magharibi ya kisiwa hiki. Hata hivyo kuna jamii ya watu wachache ambao walitokea sehemu ya mashariki, katika mkoa wa Mara.

Kazi
Kwa asili Wakara wanajulikana kwa kuwa watu wenye bidii ya kazi, wavumilivu, waaminifu na wakweli, wenye msimamo katika masuala ya msingi, wakarimu na wakaribishaji wa wageni. Kazi zao za asili ni pamoja na kilimo, ufugaji na uvuvi.

Mtu hawezi kuongelea maendeleo ya wilaya ya Ukerewe na mkoa wa Mwanza kwa ujumla bila kuwataja Wakara. Kutokana na tabia yao ya kufanya kazi kwa bidii wamejikuta wakiwa wachangiaji wakubwa wa maendeleo ya kiuchumi kwa maeneo haya kutokana na kushiriki kwao kuzalisha mazao mbalimbali ya chakula na biashara ambayo husafirishwa na kuuzwa katika sehemu kubwa ya mkoa wa Mwanza na maeneo mengine jirani. Kwa miaka mingi jamii hii imekuwa wazalishaji wakubwa wa mazao ya mihogo, viazi vitamu na mpunga, na samaki.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Mwanza
Kikara (Tanzania)

Kikara (pia Kiregi) ni lugha ya Kibantu nchini Tanzania inayozungumzwa na Wakara, wakazi wa kisiwa kimojawapo cha Ziwa Viktoria.

Mwaka 1987 idadi ya wasemaji wa Kikara ilihesabiwa kuwa watu 86,000.

Kufuatana na uainishaji wa lugha za Kibantu wa Malcolm Guthrie Kikara iko katika kundi la E20. Inafanana na Kijita (81%) na Kikwaya (80%).

Viungo vya nje
lugha ya Kikara kwenye Multitree
makala za OLAC kuhusu Kikara 
lugha ya Kikara katika Glottolog
http://www.ethnologue.com/language/reg
http://www.african.gu.se/tanzania/weblinks.html 
http://www.linguistics.berkeley.edu/CBOLD/Docs/TLS.html (tovuti hiyo ina msamiati wa Kikara)

Marejeo
Maho, Jouni & Bonny Sands. 2002. The languages of Tanzania: a bibliography. (Orientalia et africana gothoburgensia, no 17.) Göteborg: Acta Universitatis Gothoburgensis. Pp ix, 428. ISBN 91-7346-454-6

Kitabu hiki kinataja marejeo mengine kama:
Schoenbrun, David Lee. 1997. The historical reconstruction of Great Lakes Bantu: etymologies and distributions. (Sprache und Geschichte in Afrika (SUGIA), Beiheft 9.) Köln: Rüdiger Köppe Verlag. Pp 351. [ISBN 3-89645-095-6]
Schweinitz, H. H. von. 1893. Wanyamwezi, Wassukuma, Wasiba und Wakara. Zeitschrift für Ethnologie, 25, pp 477–484.

Lugha za Tanzania
Lugha za Kibantu
Frantz Fanon

Frantz Fanon (20 Julai 1925 – 6 Desemba 1961) alikuwa mwandishi wa Kifaransa aliyezaliwa kwenye kisiwa cha Martinique. 

Maandishi yake yalilenga hasa kukosoa ukoloni.

Waliozaliwa 1925
Waliofariki 1961
Waandishi wa Kifaransa
Waandishi wa Martinique
Wakerewe

Wakerewe ("abhakerebhe") ni kabila la watu wa kaskazini mwa Tanzania wanaoishi kwenye kisiwa cha Ukerewe katika Ziwa Viktoria. Lugha yao ni Kikerewe.

Kabila hili linaundwa na koo mbalimbali wakiwemo Abhanange, Abhasilanga, Abhakanda, Abhabhogo, Abhananila n.k. 

Inaaminika kuwa kabila la Wakerewe lilitokea maeneo ya Bukoba, kisiwani Kerebe na walikuwa koo mbalimbali, hasa wakiongozwa na ukoo wa Abhasilanga ambao ndio wengi katika kabila hili. Mpaka leo kuna mawasiliano ya mbali kilahaja kati ya Wakerewe na kabila la Wahaya.

Kabila la Wakerewe lilikuwa likitawaliwa na kiongozi wao aliyeitwa Omukama, chini yake akifuatiwa na Omukungu ambaye alikuwa anatawala eneo dogo katika utawala wa Omukama, na wengine wakifuatia chini kama vile Katikilo n.k.

Mtawala wa Ukerewe alikuwa akimiliki kuanzia Ukerewe mpaka maeneo ya Mwibara ya Kisorya pia mpaka Irugwa Kisiwani.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Mwanza
Wilaya ya Ukerewe
Wakimbu

Wakimbu ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi mpakani mwa mikoa mitatu, yaani Mkoa wa Tabora, Mkoa wa Singida na Mkoa wa Mbeya, hasa kwenye Wilaya ya Sikonge, Wilaya ya Manyoni na Wilaya ya Chunya. Lugha yao ni Kikimbu.

Makabila ya Tanzania
Wakisi

Wakisi ni kabila la Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Njombe, Wilaya ya Ludewa. 

Lugha yao ni Kikisi.

Jamii hii hujishughulisha na shughuli mbalimbali zikiwemo za uvuvi, ufinyanzi, kilimo cha muhogo. 

Pia ni wachezaji wazuri wa ngoma ya Mganda, Kihoda na Ligambusi. 

Kwa asili ni Wangoni kwa kuwa wana utamaduni mmoja na Wangoni, lakini walienenea maeneo hayo mbalimbali kutokana na misafara ya wangoni kutoka Afrika Kusini: wengine wakatawanyika na kujikuta wako huko.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Njombe
Wakonongo

Wakonongo ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Wilaya ya Mpanda, Mkoa wa Katavi. Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 51,000 .

Lugha yao ni Kikonongo.

Miaka ya 1880, pamoja na Wagongwe, waliwashambulia Wapimbwe baada ya kifo cha Mtemi Kasogera wa Wapimbwe.

Tanbihi

Makabila ya Tanzania
Wilaya ya Mpanda
George Santayana

George Santayana (16 Desemba 1863 – 26 Septemba 1952) alikuwa mwanafalsafa na mwandishi. Akiwa raia wa Hispania alilelewa na kusoma Marekani, kwa hiyo aliandika kwa lugha ya Kiingereza tu na kuangaliwa kama mwandishi Mmarekani. Anajulikana hasa kwa usemi wake "Wasiojifunza kutoka historia watairudia" (kwa Kiingereza: "Those who cannot learn from history are doomed to repeat it").

Waliozaliwa 1863
Waliofariki 1952
Wanafalsafa wa Marekani
Waandishi wa Marekani
Watu wa Hispania
Billy Hughes

William Morris "Billy" Hughes CH PC KC (25 Septemba 1862 – 28 Oktoba 1952) alikuwa mwanasiasa wa Australia. Alikuwa mbunge wa muda mrefu kabisa katika historia ya Australia, na pia alikuwa Waziri Mkuu kuanzia mwaka wa 1915 hadi 1923.

Waliozaliwa 1862
Waliofariki 1952
Historia ya Australia
Wanasiasa wa Australia
Mawaziri Wakuu wa Australia
Paul Éluard

Paul Éluard (14 Desemba 1895 – 18 Novemba 1952) alikuwa mwandishi kutoka nchi ya Ufaransa. Jina lake la kuzaliwa lilikuwa Eugène Grindel. Aliandika hasa mashairi, na katika maandishi yake ya kisiasa alimsifu Stalin.

Waliozaliwa 1895
Waliofariki 1952
Waandishi wa Ufaransa
Julian Huxley

Sir Julian Sorell Huxley (22 Juni 1887 – 14 Februari 1975) alikuwa mwanabiolojia na mwandishi kutoka nchi ya Uingereza. Anajulikana hasa kwa maandishi yake ya kisayansi aliyojaribu kuyafanya yaeleweke na watu wengi wa kawaida. Pia alikuwa mkurugenzi wa kwanza wa UNESCO. Alipewa cheo cha Sir cha Uingereza mwaka wa 1958.

Huxley alizaliwa ndani ya familia maarufu. Kwa mfano, kaka yake ni mwandishi Aldous Huxley, na kaka mwingine ni mwanabiolojia Andrew Huxley, mshindi wa Tuzo ya Nobel; baba yake ni mwandishi na mhariri Leonard Huxley. Tena, babu yake aliyemzaa mamake ni mwanabiolojia T. H. Huxley, aliyefanya kazi na kumsaidia Charles Darwin.

Viungo vya nje 

 wasifu fupi
 Mwongozo wa insha za Huxley

Insha 
 "Transhumanism"  katika: New Bottles for New Wine. London: Chatto & Windus, 1957.
 "The New Divination"  katika: Essays of a Humanist. London: Chatto & Windus, 1964.

Marejeo 
 Clark, Ronald, W. 1968.  "The Huxleys". McGraw-Hill
 Huxley, J., 1957. "Transhumanism". Angalia kiungo cha insha hiyo huko juu.
 Huxley, J., 1970. Memories. George Allen & Unwin, London.
 Kevles, D. J., 1985. In The Name Of Eugenics. University of California Press.

Waliozaliwa 1887
Waliofariki 1975
Wanasayansi wa Uingereza
Waandishi wa Uingereza
Watu waliopewa cheo cha "Sir"
UNESCO
Peter Tosh

Peter Tosh (19 Oktoba 1944 – 11 Septemba 1987) huyu alikuwa ni mwanamuziki Mjamaika wa mtindo wa rege, alikuwa na kipaji mahiri cha kutunga mashairi ya muziki, pia alikuwa ni mpigaji mahiri wa gitaa.

Peter alizaliwa tarehe 19 Oktoba 1944, akiwa ni mtoto pekee wa mama Alvera Coke, baba yake aliitwa James Mclntosh ambaye alikuwa ni mhubiri wa kanisa la Savanna-la-mar. Peter ni jina ambalo alibadilisha lakini jina lake halisi ni Winston Hubert Mclntosh. Katika maisha yake hakubahatika kulelewa na baba na mama yake, alilelewa na shangazi yake sababu wazazi wake hawakuwa na muda wa kumlea, hivyo huwezi kuamini alijitunza mwenyewe kwa baadhi ya mambo bila kupata matunzo kutoka kwa baba yake ambaye alikuwa ni baba wa watoto wengi.

Peter alianza kupiga ala za muziki akiwa kijana wa umri mdogo, alijifunza kupiga kinanda kwa miezi sita pia alijifunza kupiga gitaa, ala hiyo ndiyo iliyo kuja kumpa umaarufu, mwaka 1956 baada ya kuondoka Savanna-la-mar Peter na shangazi yake walikwenda mji wa Denham katika jiji la Kingston, Peter alipofikia umri wa miaka kumi na tano shangazi yake alifariki, hivyo alikwenda kwa mjomba wake West Road huko Trench Town. Peter alikutana na Robert Nesta Marley (Bob Marley) na Neville O'Reilly Livingston (Bunny Wailer) na wakajiunda kuwa watatu wa kwanza wa Wailer halisi na wakajiita Wailin'Wailers, na walianza kuimba pamoja mwaka 1962 na alikuwa ni yeye tu kati yao aliyeweza kupiga ala, hivyo alifanya bidii ya kuwafundisha wenzake na alikuwa ni mmojawapo aliyemfundisha Bob kupiga gitaa. Peter alijitoa Wailers mwaka 1974 hii ni baada ya Chris Blackwell kukataa kutoa albamu yake ya kwanza yeye akiongoza safu ya uimbaji.

Peter Tosh aliuawa nyumbani kwake mwaka 1987.

Viungo vya Nje 
 Tovuti rasmi ya Peter Tosh
 Peter Tosh kwenye tovuti ya AllMusic
 Video ya Peter Tosh akitumbuiza

Waliozaliwa 1944
Waliofariki 1987
Wanamuziki wa Jamaika
Reggae
Wakutu

Wakutu ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Morogoro, Wilaya ya Morogoro Vijijini, vijiji vya Ukutu, Kiburumo, Magogoni, Kiganira, Kibiro, Bwila, Kidunda na vinginevyo.

Wakutu hawatofautiani sana na Waluguru na Wazaramo, na kama wao ukoo unafuata upande wa mama, yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo.

Pia lugha yao, ambayo ni Kikutu, haina tofauti kubwa na Kiluguru na Kizaramo.

Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 45,000 .

Koo maarufu za Kikutu ni Ndago (ni miongoni mwa familia kubwa katika kabila la Kikutu: Mussa Ndago alikuwa na watoto 25, Omary Ndago 20 na Ramadhani Ndago watoto 15; jumla ina wajukuu 130) lakini pia Makinda na Mkuyu.

Makabila ya Tanzania
Wilaya ya Morogoro Vijijini
Wakwaya

Wakwaya ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi kwa wingi katika wilaya za Musoma mjini na Musoma vijijini, katika Mkoa wa Mara, pwani kabisa mwa Ziwa Viktoria. Mwaka 1987 walikadiriwa kuwa 102,000 hivi.

Lugha yao ni Kikwaya, mojawapo ya lugha za Kibantu katika jamii ya lugha za Kiniger-Kongo. Inaendana hasa na Kijita, Kiruri, Kiregi, Kikabwa, Kisimbiti, Kikara, Kikerewe, Kizinza, Kihangaza pamoja na Kiha, hivyo watu wa lugha hizo huelewana.  

Eneo wanaloishi huitwa Bukwaya; linapatikana katika mwelekeo wa 1°30' hadi 1°40'S na 33°40 hadi 33°50'E, likijumuisha kata mbalimbali kama vile Etaro, Nyakatende, Ifulifu, Mkirira, Buhare pamoja na Bisumwa. Pia Wakwaya na Wakiroba ndio makabila halisi la Musoma mjini. Hata jina lenyewe la Musoma limetokana na neno  la Kikwaya Omusoma ambalo linamaanisha eneo la nchi kavu lililoingia majini. Kutokana na Wazungu kushindwa kutamka neno hilo wakati wa ukoloni waliita Musoma ambalo linatumika hadi leo. 

Asili ya jina la Wakwaya limetokana na aina ya ndege aitwaye tai au mwewe ambaye kwa Kikwaya huitwa mukwaya; ndege huyu inasadikika alimsaidia mtoto wakati alipokuwa na njaa ambapo alimdondoshea chakula na kumuokoa maisha yake.  
	
Wakwaya wametokana na Wakwiregi ambalo pia ni kabila la mkoani Mara. Kabila hili haliongelewi sana kutokana na kuwa na idadi ndogo ya watu, pia kumezwa na kabila la Wajita ambalo kwa kiasi fulani huendana nao sana kwani watu wa jamii hizo mbili hawawezi kusengenyana. Pia kabila hili huendana kwa karibu na Waruri ambao hupatikana jirani sana na eneo la Bukwaya. Tena kabila hili huendana na Wakerewe na hata mila na desturi za jamii hizo huendana sana.

Shughuli za kiuchumi za jamii hii ya Kikwaya ni ufugaji, uvuvi pamoja na kilimo. Ingawa idadi ndogo ya watu hujipatia kipato kutokana na uchimbaji mdogomdogo wa madini aina ya dhahabu ambayo hupatikana katika kijiji cha Kigera Etuma katika machimbo ya Ekungu.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Mara
Wakwere

Wakwere (pia wanaitwa Wanghwele) ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi hasa katika Wilaya ya Bagamoyo, Mkoa wa Pwani. Wanakadiriwa kuwa zaidi ya laki moja.

Lugha yao ni Kikwere.

Wakwere hawana chifu kama makabila mengine ila wana msemi ambaye ndiye kiongozi mkubwa kwenye jamii yao. Mwisho, Wakwere wengi ni watawala yaani viongozi. Mfano ni Kikwete na Kidanga.

Kama Waluguru, Wakaguru, Wakutu na Wazaramo, kabila hilo linafuata mfumojike, yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo. 

Mila zao ni unyago kwa wanawake na jando kwa vijana wanaume waliobalehe. Hizo sherehe zinakuwa kubwa na za kupendeza.

Chakula cha asili cha Wakwere ni bambiko.

Baadhi ya sifa zao ni kuwa watu wastaarabu, wanakirimu sana wageni; Wakwere huona fahari pale ambapo nyumba yao imejaa wageni. 

Historia inaonesha Wakwere walisafiri pamoja na Wazaramo na Wakutu kutoka nchi za mbali: makabila hayo matatu kwa kiasi kikubwa hawatofautiani mpaka lugha, siyo tu mila na desturi. Makabila hayo matatu hata baadhi ya majina wanachangia na yana asili kabisa kama Pazi, Shomvi n.k. Baadhi ya misamiati wanayotofautiana haitokani na msingi wa lugha bali inatokana na kuachana kimazingira baada ya kufika maeneo ya pwani. Wakutu wapo karibu zaidi na vijiji vya pwani vya Wazaramo hata kimaeneo. 

Makabila hayo ni wacheshi na hupenda utani sana, pia ni watu wa majigambo na kujidai bila kiburi. 

Makabila ya Tanzania
Wilaya ya Bagamoyo
Walambya

Walambya ni kabila la watu wanaoishi Tanzania katika Mkoa wa Mbeya, Wilaya ya Ileje. Pia wako Malawi. Lugha yao ni Kilambya.

Makabila ya Tanzania
Makabila ya Malawi
Wilaya ya Ileje
Waluguru

Waluguru ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika mikoa ya Morogoro na Pwani, hasa kwenye Milima ya Uluguru (Wilaya ya Mvomero) na katika wilaya ya Morogoro vijijini ukianzia Matombo kuelekea Dutumi hadi Bwakila Juu. 

Lugha yao ni Kiluguru.

Kuna makundi makubwa mawili ya Waluguru. Makundi hayo ni Waluguru wanaoishi milimani na wale wanaoishi mabondeni. 

Waluguru wa milimani wanapatikana katika maeneo ya Mgeta, Kolero, baadhi ya maeneo ya Matombo na Kiroka, na pembezoni mwa Milima ya Uluguru hasa ile ya Tao la Mashakiri. 

Upande wa dini, kwa kawaida wale wanaoishi mabondeni ni Waislamu na wale wa milimani ni Wakristo, hasa wa Kanisa Katoliki. Siku hizi  hata mabondeni kuna Wakristo wengi na milimani pia kuna mchanganyiko.

Waluguru wa milimani ni wahanga wa masimulizi ya "mumiani" kiasi kwamba mpaka sasa huweza kuwahusisha wageni na hao "mumiani".  

Kama Wazaramo, Wakaguru, Wakutu na Wakwere, kabila hilo linafuata mfumojike (kwa Kiingereza ''matrilinear'') yaani ukoo wa mama ndio unaoongoza familia na watoto wote wanahesabiwa kuwa wa ukoo huo. Hata hivyo, mtoto wa Kiluguru huitwa jina la ukoo wa baba yake, ambao ndio ukoo wa bibi mzaa baba. Yaani: Waluguru wana 'mtala' na ukoo. Mtala ni jina la ukoo wa baba ambalo ndilo analoitwa mtoto. Kwa mfano: mtoto akiitwa 'Kobero' jina hili ni mtala, si jina la ukoo wake, kwani 'Kobero' ni jina analopewa mtoto ambaye baba yake ni 'Mmadze'. Hali kadhalika, mtoto akiitwa 'Mkude' jina hili ni mtala wa ukoo wa 'Wamwenda', lakini si jina la ukoo wa mtoto. Hivyo basi, kwa Waluguru baba hutoa jina na mama hutoa ukoo: jina ni la ukoo wa baba, na ukoo ni wa mama!   
 
Waluguru wanapenda kuishi pamoja na kushirikiana. Pia hupenda kunywa pombe na kushiriki kwenye sherehe za kimila.  

Utamaduni na mila zao hufahamika sana katika suala la kucheza ngoma za asili kati ya Oktoba na Januari, hasa wale wanaoishi katika vijiji vya Longwe, Tegekelo, Mgeta, Kumba, Singisa, Bwakira, Kolero, Nyamighadu na vinginevyo vingi. 

Masuala ya jando na unyago yalikuwa ya kawaida sana kabla ya miaka ya 1990. Hata hivyo, maingiliano ya kijamii na kupanuka kwa elimu kumefanya shughuli hizo zisipewe kipaumbele tena. 

Mpaka hivi karibuni jamii hii ilikuwa haitilii maanani sana suala la elimu na ndiyo maana idadi kubwa ya Waluguru hawana elimu ya kutosha.    

Vyakula vya asili ni magimbi, matuwi na mahimbi pamoja na mihogo.

Waluguru ni maarufu kwa kilimo cha magimbi na wana aina kadhaa za magimbi. Aina mojawapo ni ile ya 'mahimbi' ambayo huchukua muda mrefu kuiva. Iwapo aina hii ya mahimbi italiwa mapema kabla ya kuiva kabisa, mlaji atawashwa midomo na ulimi. Hivyo basi, mpishi hupaswa kuwa mvumilivu kwa masaa kadhaa kabla ya kuepua chungu cha mahimbi na kuyala.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Morogoro
Wamachinga

Wamachinga ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Lindi, wilaya za Kilwa na Lindi. 

Lugha yao ni Kimachinga.

Inasadikiwa asili ya kabila hili ni kandokando ya ziwa Mkoe, hasa mto Mbwemkuru unapoingia baharini.

Wamachinga katika biashara

Kwa kipindi cha karne ya 20 na 21 wamekuwa maarufu katika miji mbalimbali kwa kuuza bidhaa, hasa nguo za mitumba, wakiwa wamezishika mikononi wakisaka wateja. 

Hali hii imepelekea wafanyabiashara wa namna hiyo wote kuitwa Wamachinga ingawa baada ya muda mfupi mtindo huu wa biashara ulianza kuhusisha watu wa rika na makabila tofauti.

Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Lindi
Wamagoma

Wamagoma ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Njombe, Wilaya ya Makete hasa maeneo kama vile [[Ubiluko, Ipelele na Kidope: hayo ni baadhi ya maeneo ambako Wamagoma wanapatikana kwa wingi.

Lugha yao ni Kimagoma.

Kabila hilo lina koo chache sana, kwa mfano koo zifuatazo zinapatikana katika kabila hilo: Fungo, Mbilinyi, Tweve na Mbogela.

Wamagoma wanajulikana sana kwa ufanyaji kazi kwa bidii na kwa kujituma hasa kazi za mashambani, pia ni kabila ambalo ni waaminifu katika utendaji kazi.

Makabila ya Tanzania
Wilaya ya Makete
Wamakonde

Kwa matumizi tofauti ya jina hili angalia Makonde

Wamakonde ni kabila la watu wa Tanzania wanaoishi katika Mkoa wa Mtwara. Pia wako Msumbiji. 

Lugha yao ni Kimakonde.

Tazama pia
Makonde (maana)

Makabila ya Tanzania
Makabila ya Msumbiji
Mkoa wa Mtwara
Wamakua

Wamakua (jina lao pia huandikwa Wamakhuwa) ni kabila kubwa lenye milioni kadhaa za watu wanaoishi hasa nchini Msumbiji upande wa Kaskazini. Nchini Tanzania kuna Wamakua wanaoishi katika Mkoa wa Mtwara, Wilaya ya Masasi na Wilaya ya Nanyumbu. 

Lugha zao ni aina mbalimbali za Kimakua. Lugha ya Kimakua inayozungumzwa nchini Tanzania ni Kimakhuwa-Meetto.

Makabila ya Msumbiji
Makabila ya Tanzania
Mkoa wa Mtwara