LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Jimbo Katoliki la Bokungu-Ikela

(kwa Kilatini Dioecesis Bokunguensis-Ikelaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Mbandaka-Bikoro.

Askofu wake ni Toussaint Iluku Bolumbu, M.S.C.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 42,000, ambapo kati ya wakazi 748,000 (2015) Wakatoliki ni 288,762 (38.6%) katika parokia 15.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Bokungu-Ikela
Mkoa wa Tshuapa
Jimbo Katoliki la Budjala

(kwa Kilatini Dioecesis Budjalaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Mbandaka-Bikoro.

Askofu wake ni Philibert Tembo Nlandu, C.I.C.M.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 50,000, ambapo kati ya wakazi 1,461,000 (2016) Wakatoliki ni 722,000 (49.5%) katika parokia 18.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Budjala
Mkoa wa Équateur
Mkoa wa Ubangi Kusini
Jimbo Katoliki la Lisala

(kwa Kilatini Dioecesis Lisalaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Mbandaka-Bikoro.

Askofu wake ni Ernest Ngboko Ngombe, C.I.C.M.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 64,674, ambapo kati ya wakazi 1,817,000 (2016) Wakatoliki ni 968,000 (53.3%) katika parokia 28.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Lisala
Mkoa wa Mongala
Jimbo Katoliki la Molegbe

(kwa Kilatini Dioecesis Molegbensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Mbandaka-Bikoro.

Askofu wake ni Dominique Bulamatari.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 79,000, ambapo kati ya wakazi 1,596,214 (2016) Wakatoliki ni 857,763 (53.7%) katika parokia 24.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Molegbe
Mkoa wa Ubangi Kaskazini
Jimbo Katoliki la Kalemie-Kirungu

(kwa Kilatini Dioecesis Kalemiensis-Kirunguensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Lubumbashi.

Askofu wake ni Christophe Amade, M.Afr.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 71,577, ambapo kati ya wakazi 1,185,000 (2013) Wakatoliki ni 677,000 (57.1%) katika parokia 19.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kalemie-Kirungu
Mkoa wa Tanganyika
Jimbo Katoliki la Kamina

(kwa Kilatini Dioecesis Kaminaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Lubumbashi.

Askofu wake ni Anatole Kalala Kaseba.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 73,479, ambapo kati ya wakazi 1,416,690 (2013) Wakatoliki ni 378,065 (26.7%) katika parokia 30.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kamina
Mkoa wa Lomami Juu
Jimbo Katoliki la Kilwa-Kasenga

(kwa Kilatini Dioecesis Kilwaënsis-Kasengaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Lubumbashi.

Askofu wake ni Fulgence Muteba Mugalu.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 54,000, ambapo kati ya wakazi 672,000 (2016) Wakatoliki ni 342,013 (50.9%) katika parokia 19.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kilwa-Kasenga
Mkoa wa Katanga Juu
Jimbo Katoliki la Kolwezi

(kwa Kilatini Dioecesis Koluezensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Lubumbashi.

Askofu wake ni Nestor Ngoy Katahwa.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 105,184, ambapo kati ya wakazi 2,245,000 (2016) Wakatoliki ni 1,213,260 (54%) katika parokia 35.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kolwezi
Mkoa wa Lualaba
Jimbo Katoliki la Kongolo

(kwa Kilatini Dioecesis Kongoloënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Lubumbashi.

Askofu wake ni Oscar Ngoy wa Mpanga, C.S.Sp.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 44,200, ambapo kati ya wakazi 975,572 (2016) Wakatoliki ni 287,588 (29.5%) katika parokia 17.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kongolo
Mkoa wa Tanganyika
Mkoa wa Lomami Juu
Jimbo Katoliki la Manono

(kwa Kilatini Dioecesis  Manonensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Lubumbashi.

Askofu wake ni Vincent de Paul Kwanga Njubu.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 45,000, ambapo kati ya wakazi 1,123,042 (2016) Wakatoliki ni 201,505 (17.9%) katika parokia 16.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Manono
Mkoa wa Tanganyika
Mkoa wa Lomami Juu
Jimbo Katoliki la Sakania-Kipushi

(kwa Kilatini Dioecesis Sakaniensis-Kipushiensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Lubumbashi.

Askofu wake ni Gaston Kashala Ruwezi, S.D.B.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 40,000, ambapo kati ya wakazi 639,000 (2012) Wakatoliki ni 290,000 (45.4%) katika parokia 16.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Sakania-Kipushi
Mkoa wa Katanga Juu
Jimbo Katoliki la Bondo

(kwa Kilatini Dioecesis Bondoënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kisangani.

Askofu wake ni Etienne Ung'eyowun.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 75,600, ambapo kati ya wakazi 454,267 (2015) Wakatoliki ni 209,700 (46.2%) katika parokia 7.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Bondo
Mkoa wa Wele Chini
Jimbo Katoliki la Bunia

(kwa Kilatini Dioecesis Buniaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kisangani.

Askofu wake ni Dieudonné Uringi Uuci.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 22,470, ambapo kati ya wakazi 1,070,161 (2015) Wakatoliki ni 539,265 (50.4%) katika parokia 12.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Bunia
Mkoa wa Ituri
Jimbo Katoliki la Buta

(kwa Kilatini Dioecesis Butana) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kisangani.

Askofu wake ni Joseph Banga Bane.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 60,000, ambapo kati ya wakazi 455,000 (2015) Wakatoliki ni 285,000 (62.6%) katika parokia 16.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Buta
Mkoa wa Wele Chini
Jimbo Katoliki la Doruma-Dungu

(kwa Kilatini Dioecesis Dorumaënsis-Dunguensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kisangani.

Askofu wake ni Richard Domba Mady.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 44,000, ambapo kati ya wakazi 690,816 (2016) Wakatoliki ni 507,832 (73.5%) katika parokia 11.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Doruma-Dungu
Mkoa wa Wele Juu
Jimbo Katoliki la Isangi

(kwa Kilatini Dioecesis Isangiensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kisangani.

Askofu wake ni Dieudonné Madrapile Tanzi.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 50,000, ambapo kati ya wakazi 904,640 (2016) Wakatoliki ni 120,000 (13.3%) katika parokia 10.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Isangi
Mkoa wa Tshopo
Jimbo Katoliki la Isiro-Niangara

(kwa Kilatini Dioecesis Isirensis-Niangaraënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kisangani.

Askofu wake ni Julien Andavo Mbia.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 60,000, ambapo kati ya wakazi 1,638,782 (2016) Wakatoliki ni 996,465 (60.8%) katika parokia 23.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Isiro-Niangara
Mkoa wa Wele Juu
Jimbo Katoliki la Mahagi-Nioka

(kwa Kilatini Dioecesis Mahagiensis-Niokaensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kisangani.

Askofu wake ni Sosthène Ayikuli Udjuwa.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 21,000, ambapo kati ya wakazi 2,000,295 (2016) Wakatoliki ni 1,295,006 (64.7%) katika parokia 20.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Mahagi-Nioka
Mkoa wa Ituri
Jimbo Katoliki la Wamba

(kwa Kilatini Dioecesis Wambaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kisangani.

Askofu wake ni Janvier Kataka Luvete.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 68,000, ambapo kati ya wakazi 629,110 (2017) Wakatoliki ni 181,340 (28.8%) katika parokia 19.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Wamba
Mkoa wa Wele Juu
Jimbo Katoliki la Butembo-Beni

(kwa Kilatini Dioecesis Butembensis-Benensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Bukavu.

Askofu wake ni Melchisedec Sikuli Paluku.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 45,000, ambapo kati ya wakazi 1,868,000 (2015) Wakatoliki ni 1,266,000 (67.8%) katika parokia 48.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Butembo-Beni
Mkoa wa Kivu Kaskazini
Jimbo Katoliki la Goma

(kwa Kilatini Dioecesis Gomaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Bukavu.

Askofu wake ni Willy Ngumbi Ngengele, M.Afr.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 25,000, ambapo kati ya wakazi 1,443,000 (2016) Wakatoliki ni 567,648 (39.3%) katika parokia 28.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Goma
Mkoa wa Kivu Kaskazini
Jimbo Katoliki la Kasongo

(kwa Kilatini Dioecesis Kasongoënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Bukavu.

Askofu wake ni Placide Lubamba Ndjibu, M.Afr.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 75,365, ambapo kati ya wakazi 1,404,248 (2016) Wakatoliki ni 611,660 (43.6%) katika parokia 16.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kasongo
Mkoa wa Maniema
Jimbo Katoliki la Kindu

(kwa Kilatini Dioecesis Kinduensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Bukavu.

Askofu wake amehamishiwa Goma.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 82,883, ambapo kati ya wakazi 1,000,000 (2016) Wakatoliki ni 350,000 (35%) katika parokia 14.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kindu
Mkoa wa Maniema
Jimbo Katoliki la Uvira

(kwa Kilatini Dioecesis Uviraensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Bukavu.

Askofu wake ni Sébastien Muyengo Mulombe.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 36,795, ambapo kati ya wakazi 1,711,000 (2017) Wakatoliki ni 683,089 (39.9%) katika parokia 27.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Uvira
Mkoa wa Kivu Kusini
Mkoa wa Maniema
Frankétienne

Frankétienne (jina kamili: Jean-Pierre Basilic Dantor Franck Étienne d'Argent; alizaliwa Ravine Sèche, 12 Aprili 1926) ni mshairi, mwandishi wa tamthilia, mchoraji, mwanamuziki, mwimbaji, na mwalimu nchini Haiti. 

Aliandika tamthilia na hadithi zake kwa Kihaiti. 

Aliandika zaidi ya vitabu arobaini.

"Mazongomo" 
Frankétienne alibuni ushairi mpya ambao huitwa "Mazongomo" ("Les spirales" kwa Kifaransa). Mazongomo ni ushairi kwamba lazima ukamate "mwendo na maisha" kwa maneno. Harakati za Mazongomo zimevuviwa na utamaduni wa Afrika.

Vitabu vyake

Kwa Kihaiti 
Tamthilia

 Pèlin-Tèt. Port-au-Prince: Éditions du Soleil, 1978 ; Pelentet, tafsiri mpya. Lawrence, KS / Port-au-Prince : Enstiti Etid Ayisyen Inivesite Kannzas / Édition Espiral, 2002.
 Troufobon. (1977) Port-au-Prince : Imprimerie Les Presses port-au-princiennes, 1979.
 Bobomasouri. (1984) Port-au-Prince : collection Espiral, 1986.
 Kaselezo. (1985) Dérives 53/54 (1986/1987) : pp. 125-163.
 Totolomannwèl. Port-au-Prince, 1986.
 Melovivi. Port-au-Prince, 1987.
 Minywi mwen senk. Port-au-Prince, 1988.
 Kalibofobo. Port-au-Prince, 1988.
 Foukifoura. Port-au-Prince: Creacom, 2000.

Hadithi

 Dézafi. Port-au-Prince : Édition Fardin, 1975 ; Châteauneuf-le-Rouge : Vents d'ailleurs, 2002.

Kwa Kifaransa 
 Au Fil du temps (ushairi). Port-au-Prince: Imprimerie des Antilles, 1964.
 La Marche (ushairi). Port-au-Prince: Éditions Panorama, 1964.
 Mon côté gauche (ushairi). Port-au-Prince : Imprimerie Gaston, 1965.
 Vigie de verre (hadithi). Port-au-Prince: Imprimerie Gaston, 1965.

Marejeo 
 (kiingereza) Rachel Douglas, Frankétienne and rewriting : a work in progress, Lexington Books, Lanham (Md.), 2009, 195 p.  (ISBN 978-0-7391-2565-6)
 (kifaransa) Bernard Hadjadj, Frankétienne, l'universel haïtien : entretiens, Riveneuve éd., Marseille, 2012, 195 p.  (ISBN 978-2-360-13099-3)
 (kifaransa) Jean Jonassaint (éd;), Typo-topo-poéthique sur Franketienne, l'Harmattan, Paris, Torino, etc., 2008, 368 p.  (ISBN 978-2-296-06787-5)
 (kifaransa) Lilyan Kesteloot, « Frankétienne », in Anthologie négro-africaine. Histoire et textes de 1918 à nos jours, EDICEF, Vanves, 2001 (nouvelle éd.), p. 472-473

Waandishi wa Haiti
Jimbo Katoliki la Boma

(kwa Kilatini Dioecesis Bomaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kinshasa.

Askofu wake ni Cyprien Mbuka, C.I.C.M.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 11,350, ambapo kati ya wakazi 1,552,000 (2015) Wakatoliki ni 922,000 (59.4%) katika parokia 47.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Boma
Mkoa wa Kongo Kati
Jimbo Katoliki la Idiofa

(kwa Kilatini Dioecesis Idiofaensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kinshasa.

Askofu wake ni José Moko Ekanga, P.S.S.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 40,000, ambapo kati ya wakazi 2,750,500 (2016) Wakatoliki ni 1,552,250 (56.4%) katika parokia 43.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Idiofa
Mkoa wa Kwilu
Jimbo Katoliki la Inongo

(kwa Kilatini Dioecesis Inongoënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kinshasa.

Askofu wake ni Donatien Bafuidinsoni Maloko-Mana, S.J.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 100,000, ambapo kati ya wakazi 1,150,000 (2016) Wakatoliki ni 737,000 (64.1%) katika parokia 23.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Inongo
Mkoa wa Bandundu
Jimbo Katoliki la Kenge

(kwa Kilatini Dioecesis Kengensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kinshasa.

Askofu wake ni Jean-Pierre Kwambamba Masi.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 34,385, ambapo kati ya wakazi 1,083,000 (2013) Wakatoliki ni 568,000 (52.4%) katika parokia 27.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kenge
Mkoa wa Kwango
Jimbo Katoliki la Kikwit

(kwa Kilatini Dioecesis Kikuitensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kinshasa.

Askofu wake ni Timothée Bodika Mansiyai, P.S.S.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 73,000, ambapo kati ya wakazi 4,397,850 (2016) Wakatoliki ni 2,528,205 (57.5%) katika parokia 53.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kikwit
Mkoa wa Kwilu
Jimbo Katoliki la Kisantu

(kwa Kilatini Dioecesis Kisantuensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kinshasa.

Askofu wake ni Fidèle Nsielele Zi Mputu.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 31,000, ambapo kati ya wakazi 1,168,836 (2016) Wakatoliki ni 898,472 (76.9%) katika parokia 31.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kisantu
Mkoa wa Kongo Kati
Jimbo Katoliki la Matadi

(kwa Kilatini Dioecesis Matadiensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kinshasa.

Askofu wake amefariki dunia.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 11,350, ambapo kati ya wakazi 2,518,006 (2016) Wakatoliki ni 1,121,010 (44.5%) katika parokia 53.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Matadi
Mkoa wa Kongo Kati
Jimbo Katoliki la Popokabaka

(kwa Kilatini Dioecesis Popokabakaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kinshasa.

Askofu wake ni Bernard Marie Fansaka Biniama.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 45,000, ambapo kati ya wakazi 1,002,000 (2011) Wakatoliki ni 628,900 (62.8%) katika parokia 19.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Popokabaka
Mkoa wa Mai-Ndombe
Jolene Marie Rotinsulu

Jolene-Marie Cholock-Rotinsulu (anafahamika zaidi kwa jina lake la kisanii Jolene Maria; amezaliwa 15 Mei 1996, asili yake Santa Ana, California – Marekani) ni mwimbaji na mtunzi wa nyimbo za pop dansi kutoka nchini Indonesia.

Albamu 
 Realize (Selamat Malam Kekasihku) (2013) feat Revo Marty

Filamu 
 I AM HOPE (2016)

Tanbihi

Viungo vya Nje 

 
 

Waliozaliwa 1996
Watu walio hai
Wanamuziki wa Indonesia
Mto Salawin

Mto Salawin (kwa Kiingereza: Salween) ni mto mkubwa katika Asia ya Kusini-Mashariki. Chanzo chake kipo Tibet (China) halafu unapita Myanmar na Uthai kwenye mwendo wake wa takriban kilomita 2,400.   

Majina yake hutofautiana kadiri ya nchi ambako unapita: Watibet huuita Nag Qu, pale China huitwa 怒江 Nù Jiāng, pale Myanmar Thanlwin Myit (pamoja na majina mengine) na mwishoni katika Uthai Maenam Salawin (แม่น้ำสาละวิน). 

Mto huo unatokea kwenye Nyanda za Juu za Tibet na kuelekea magharibi mwanzoni. Lakini baadaye unageuka mashariki na kusini ukiishia katika Bahari ya Andamani huko Mawlamyaing, Myanmar.

Kwa njia ya kilomita 120 hivi mto huu ni mpaka baina ya Uthai na Myanmar, sehemu yake ya mwisho kabla ya bahari unarudi tena ndani ya Myanmar.

Marejeo

Marejeo mengine
Three Parallel Rivers of Yunnan Protected Areas at whc.unesco.org
Three Parallel Rivers Protected Area at www.eoearth.org
Nature Conservancy: Gongshan Nature Reserve The Nature Conservancy
Rivers Watch East and Southeast Asia 
NuJiang River Project 
Hydrometeorological Approach to the Upper Salween River (USRB)  - copyright by Dr. Christophe Lienert, Geographical Institute of the University of Berne and Kunming Institute of Botany
China Rivers Project 
Last Descents River Expeditions 
A history of first raft and kayak descents of the Salween in Tibet and Yunnan, China.

Viungo vya Nje

 Phoel, Cynthia M., "Bargaining Power", in Oxfam Exchange, Fall 2004.
Salween River Watch NGO
Three Parallel Rivers of Yunnan Protected Areas
Three Parallel Rivers Protected Area
NuJiang River Project 
Salween First Descent
Water Diversion from the Salween to the Chaophraya River
Joint Statement of Concern by Shan Civil Society Organizations Regarding Public Meeting by Burmese Government and Hydrochina to Promote Dams on the Salween and Nam Ma Rivers 

Mito ya Uthai
Mito ya Myanmar
Mito ya China
Mto Krishna

Mto Krishna (kwa Kiingereza: Krishna River) ni kati ya mito mikubwa ya Uhindi ukiwa mto mrefu wa tano katika nchi hii. Uko katika kusini ya Uhindi. Mto ndio chanzo kikuu cha umwagiliaji katika majimbo ya Telangana, Maharashtra, Karnataka na Andhra Pradesh. 

Chanzo chake kipo kwenye milima ya Ghat ya Magharibi halafu unaendelea kuvuka rasi ya Uhindi hadi kuishi upande wa mashariki, katika Ghuba ya Bengali.

Jina la mto ni ya kukumbuka mungu Krishna wa dini ya Uhindu.

Andhra Pradesh
Karnataka
Maharashtra
Mito ya Uhindi
Milima ya Ghat

Miima ya Ghat ni safu mbili za milima zinazofuatana na pwani ya Uhindi Kusini. Milima hii haiko ufukoni moja kwa moja lakini safu zake kufuata mwenyo wa pwani.   

Ghat za Magharibi hutazama Bahari ya Uarabuni na Ghat za Mashariki huangalia Ghuba ya Bengali. Kati yake ziko nyanda za juu za Dekkani. 

Ghat za Mashariki zinavunjwa katika makundi ya vilima visivyofanana.   

Ghats za Magharibi ni kama safu mfululizo. Mitelemko yake ni mikali upande wa bahari lakini za taratibu upande wa bara.

Chanzo 
 Gets ; Encyclopædia Britannica

Milima ya Uhindi
Mto Daugava

Mto Daugava (pia: Dvina ya Magharibi) ni mto nchini Urusi unaoanza kwenye Milima ya Valdai. 

Inapita Urusi, Belarusi, na Latvia na kuingia katika Ghuba ya Riga.  

Urefu wa mto huu ni km 1,020: km 325 ziko nchini Urusi, km 338 ziko Belarusi na km 352 ziko Latvia.  

Ndani ya Latvia Daugava inapita miji ya Latgale, Zemgale, Vidzeme na Riga, kabla ya kuishia kwenye Ghuba ya Riga.

Marejeo 

Mito ya Urusi
Mito ya Belarus
Mito ya Latvia
Jimbo Katoliki la Kabinda

(kwa Kilatini Dioecesis Kabindaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kananga.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 58,625, ambapo kati ya wakazi 1,141,080 (2016) Wakatoliki ni 591,100 (51.8%) katika parokia 30.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kabinda
Mkoa wa Kasai Mashariki
Jimbo Katoliki la Kole

(kwa Kilatini Dioecesis Kolensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kananga.

Askofu wake ni Emery Kibal Mansong'loo, C.P.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 66,000, ambapo kati ya wakazi 502,623 (2016) Wakatoliki ni 169,047 (33.6%) katika parokia 14.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Kole
Mkoa wa Kasai Mashariki
Mkoa wa Kasai Magharibi
Jimbo Katoliki la Luebo

(kwa Kilatini Dioecesis Lueboënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kananga.

Askofu wake ni Pierre-Célestin Tshitoko Mamba.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 32,000, ambapo kati ya wakazi 2,181,416 (2016) Wakatoliki ni 1,318,924 (60.5%) katika parokia 21.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Luebo
Mkoa wa Kasai
Jimbo Katoliki la Luiza

(kwa Kilatini Dioecesis Ludovicana) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kananga.

Askofu wake ni Félicien Mwanama Galumbulula.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 33,524, ambapo kati ya wakazi 2,586,000 (2013) Wakatoliki ni 1,799,000 (69.6%) katika parokia 47.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Luiza
Mkoa wa Lulua
Jimbo Katoliki la Mbujimayi

(kwa Kilatini Dioecesis Mbugimayensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kananga.

Askofu wake ni Bernard-Emmanuel Kasanda Mulenga.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 15,285, ambapo kati ya wakazi 5,044,396 (2016) Wakatoliki ni 2,735,508 (54.2%) katika parokia 93.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Mbujimayi
Mkoa wa Kasai Mashariki
Jimbo Katoliki la Mweka

(kwa Kilatini Dioecesis Mvekaënsis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kananga.

Askofu wake ni Oscar Nkolo Kanowa, C.I.C.M.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 21,700, ambapo kati ya wakazi 873,000 (2016) Wakatoliki ni 365,000 (41.8%) katika parokia 14.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Mweka
Mkoa wa Kasai
Jimbo Katoliki la Tshumbe

(kwa Kilatini Dioecesis Mbugimayensis) ni mojawapo kati ya majimbo 47 ya Kanisa Katoliki nchini Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo na kama hayo yote linafuata mapokeo ya Kiroma kadiri ya utamadunisho maalumu.

Kikanisa liko chini ya Jimbo Kuu la Kananga.

Askofu wake ni Nicolas Djomo Lola.

Historia

Uongozi

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 60,000, ambapo kati ya wakazi 1,424,060 (2017) Wakatoliki ni 401,407 (28.2%) katika parokia 21.

Viungo vya nje
 Catholic Hierarchy

Tshumbe
Mkoa wa Sankuru
Jimbo Katoliki la Mogadishu

Jimbo Katoliki la Mogadishu (kwa Kilatini "Dioecesis Mogadiscensis") ni jimbo pekee la Kanisa Katoliki nchini Somalia na linafuata mapokeo ya Kiroma.

Makao makuu yake yako Mogadishu. 

Kanisa kuu lilibomolewa kabisa mwaka 2008 na Waislamu walio jirani na Al-Qaeda

Askofu wa mwisho alikuwa Pietro Salvatore Colombo, O.F.M., aliyeuawa mwaka 1989.

Takwimu
Eneo ni la kilometa mraba 637,657, ambapo kati ya wakazi 9,500,000 (2016) Wakatoliki ni 100 (0%). 

M
Kreyol Ayisien

Kreyol Ayisien au Krioli ya Haiti ni lugha ya Krioli iliyozaliwa nchini Haiti na kuwa moja ya lugha rasmi katika nchi hiyo. Ndiyo Krioli kubwa zaidi duniani kwa kuwa lugha hiyo inaongelewa na watu milioni 10-12.

Asili ya lugha ni kukutana kwa watumwa kutoka nchi za Afrika na mabwana wao waliosema Kifaransa huko Haiti.

Kifaransa na Krioli ya Haiti zinafanana sana katika msamiati; takriban asilimia 90 za maneno ya Krioli zimepokewa kutoka Kifaransa. Lakini mara nyingi maana ya maneno imebadilika, na kwa msemaji wa Kifaransa cha Kisasa si rahisi kuelewa Krioli hiyo moja kwa moja. Vilevile Kifaransa ni lugha ya pili kwa wazawa wengi wa Haiti. 

Kwa miaka mingi Kifaransa sanifu kilikuwa lugha rasmi pekee lakini katiba ya mwaka 1987 ilitambua Kikrioli kama lugha rasmi ya pili.

Marejeo

Lugha za Haiti
Krioli
Lugha za Kirumi
Mto Tajo

Mto Tajo (pia: Tejo; kwa Kihispania: Tajo; kwa Kireno: Tejo; kwa Kiingereza: Tagus) ni mto mrefu zaidi katika rasi ya Iberia yaani kwenye nchi za Hispania na Ureno. Urefu wake ni km 1,007 kwa jumla, ikiwa km 716 ziko nchini Hispania na km 275 huko Ureno. Kwa km 47 mto huu ni mpaka kati ya Ureno na Hispania. Tejo inaishia katika ya Bahari Atlantiki karibu na mji mkuu wa Ureno, Lisbon.  

Beseni lake ni km2 80,100. Tajo-Tejo hutumiwa sana kwa shughuli za umwagiliaji katika sehemu inapopita kozi yake yote. Mabwawa kadhaa yanakusanya maji ya kunywa kwa maeneo mengi ya Hispania, pamoja na Madrid, na ya Ureno. Kuna vituo kadhaa vya umeme vinavyotengeneza umeme. Kwenye mdomo wake baharini mto unapanuka sana na ndipo bandari ya Lisbon inapopatikana. 

Chanzo cha Tajo kipo katika milima ya Mkoa wa Teruel nchini Hispania. Miji mikubwa zaidi ambako hupitia ni Aranjuez, Toledo, Talavera de la Reina na Alcántara huko Uhispania, halafu Abrantes, Santarém, Almada na Lisbon huko Ureno. 

Mito ya Ulaya
Mito ya Hispania 
Mito ya Ureno
Ziwa Nikaragua

Ziwa Nicaragua ndilo ziwa kubwa zaidi katika Amerika ya Kati. Liko kusini mwa Nikaragua, karibu na mpaka na Kosta Rika. Ziwa hilo linapokea sehemu ya maji yake kutoka Ziwa Managua kupitia mto mdogo wa Tipitapa. 

Ndani ya Ziwa Nikaragua kuna visiwa vidogo zaidi ya 400, visiwa vikubwa vitatu na volkeno mbili. 

Maji ya ziwa hutoka kupitia Mto San Juan ambao ni pia mpaka na Kosta Rika na kuelekea Bahari ya Karibi. 

Maziwa ya Amerika ya Kaskazini
Jiografia ya Nikaragua
Ziwa Vostok

Ziwa Vostok ni ziwa lililopo kwenye Bara la Antaktiki chini ya ngao ya barafu. Ni moja kati ya maziwa 400 yaliyotambuliwa chini ya barafu ya Antaktiki; ni ziwa kubwa la bara hilo. 

Ni ziwa lenye maji ya kumiminika yaliyo mita 4000 chini ya uso wa barafu ya Antaktiki. 

Jina lake limetokana na Kituo cha Vostok cha Urusi kilichopo kwenye uso wa barafu juu yake.   

Kuwepo kwa ziwa hilo liligunduliwa na wanasayansi wa Urusi na Uingereza waliotumia mitambo ya rada. 

Ziwa lina maji safi. Jotoridi ya maji ni karibu -3 °C lakini hayagandi, hubaki kiowevu kwa sababu ya shinikizo kubwa la barafu juu yake.

Uhai 
Hakuna uthibitisho bado kama huna uhai wowote katika maji ya ziwa hili. Sehemu hii haikuwa na uhusiano na nje kwa miaka milioni kadhaa kwa sababu imefungwa chini ya ngao ya barafu ya Antaktiki. Wanasayansi walitoboa barafu hadi uso wa ziwa mara 3 wakakuta baadaye bakteria katika sampuli za maji lakini imegunduliwa baadaye kwamba bakteria wote ni machafuko yaliyoingizwa na vifaa vya kutobolea barafu. Enzymes ya kinga. 

Mazingira katika ziwa yanaaminiwa kufanana na yale ya mwezi Europa wa Mshtarii (Jupiter) au mwezi Enceladus wa Zohali. Kupata uhai katika ziwa hilo kungeongeza uwezekano wa kukuta uhai umekuwepo katika moja ya miezi hiyo.

Marejeo

Tovuti za Nje 

 Mailiya Chini ya barafu ya Antarctic, Maisha ya Ziwa La Maji Meupe la Bahari ya Maji . Robert Lee Hotz, Los Angeles Times . 
 Columbia.edu: About Lake Vostok
 Columbia.edu: "Lake Vostok: A Curiosity or a Focus for Interdisciplinary Study?"  (1998)
 ASOC.org: Lake Vostok Letter of Appeal to Russia 
  OperationReality.org: video documentary about Lake Vostok

Maziwa ya Antaktiki
Ziwa Peipus

Ziwa Peipus (kwa Kiestonia: Peipsi-Pihkva järv; kwa Kirusi: Чудско-Псковское озеро; kwa Kijerumani: Peipussee) ni ziwa kubwa la maji safi katika Ulaya ya Kaskazini. Liko kwenye mpaka baina ya Estonia na Urusi.   

Ziwa Peipus ni ziwa la nne kubwa zaidi Ulaya likiwa na eneo la kilomita za mraba 3,500. Kina cha wastani ni mita 7, sehemu ndefu zaidi ni mita 15.   

Ziwa hutumiwa kwa uvuvi na burudani. 

Tarehe 5 Aprili 1442 ziwa hilo lilikuwa mahali pa mapigano ambayo ni mashuhuri katika historia ya Ulaya. Jeshi la Wamisalaba Wajerumani lilishindwa na jeshi la Warusi wa Novgorod na hivyo uenezi wa Dola la Wamisalaba Wajerumani ulisimamishwa. Mapigano yakitokea kwenye barafu ya Ziwa Peipus lililokuwa limeganda kutokana na baridi ya mwezi Aprili.

Maziwa ya Estonia
Maziwa ya Urusi
Maziwa ya Ulaya
Dioskoro wa Qais

Dioskoro wa Qais (alifia dini Aleksandria, Misri, 305 hivi) alikuwa Mkristo wa Qais, Misri, mtoto wa msomaji. 

Baada ya kukaa muda mrefu gerezani na kuteswa kwa namba mbalimbali kwa ajili ya imani yake, alikatwa kichwa wakati wa dhuluma ya kaisari Diokletian.  

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 18 Mei au 13 Oktoba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 305
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Njinga

Njinga (anaitwa pia: Rainha Ginga, Njinga Mbande, Njinga Mbandi, Jinga, Singa, Zhinga, Ginga, Njingha, Ana Njinga, Ngola Njinga, Zinga, Zingua, Mbande Ana Njinga, Ana Njinga, Njinga wa Ndongo na Matamba; 1583 - 1663) alikuwa mtawala wa Dola la Ndongo na Matamba katika Afrika ya Kati (Angola ya leo). Aliongoza dola hilo miaka 37. 

Alikuwa mwanamke mkuu wa bara la Afrika katika karne ya 17.

Maisha yake 
Alipambana na Ureno kwa msaada wa Uholanzi miaka 30 na hatimaye akatia saini mkataba nao.

Alibatizwa mwaka 1622, lakini baada ya kumrithi kaka yake (1627) aliasi kabisa na kuongoza muda mrefu. Aliongokea tena Kanisa Katoliki mwaka 1656, jambo lililoshangaza sana waliofahamu maisha yake ya awali. Hapo alijitahidi kugeuza ufalme wake kuwa wa Kikristo, akiagiza watu wahubiriwe na akisimamisha misalaba kila mahali.

Marejeo 
 Brásio,António. Monumenta Missionaria Africana (1st series, 15 volumes, Lisbon: Agencia Geral do Ultramar, 1952–88)
 Cadornega, António de Oliveira de. História geral das guerras angolanas (1680-81). mod. ed. José Matias Delgado and Manuel Alves da Cunha. 3 vols. (Lisbon, 1940–42) (reprinted 1972).
 Cavazzi, Giovanni Antonio da Montecuccolo. Istorica descrizione de tre regni Congo, Matamba ed Angola. (Bologna, 1687). French translation, Jean Baptiste Labat, Relation historique de l'Éthiopie. 5 vols. (Paris, 1732) [a free translation with additional materials added]. Modern Portuguese translation, Graziano Maria Saccardo da Leguzzano, ed. Francisco Leite de Faria, Descrição histórica dos tres reinos Congo, Matamba e Angola. 2 vols. (Lisbon, 1965).
 Gaeta da Napoli, Antonio. La Meravigliosa Conversione alla santa Fede di Christo delle Regina Singa...(Naples, 1668).
 Heintze, Beatrix. Fontes para a história de Angola no século XVII. (2 vols, Wiesbaden, 1985–88) Contains the correspondence of Fernão de Souza.
 Baur, John. 2000 Years of Christianity in Africa - An African Church History (Nairobi, 2009), ISBN 9966-21-110-1

Watu wa Angola
Syr Darya

Syr Darya (kwa Kigiriki cha Kale ilijulikana kama Ἰαξάρτης, Iaxartes), ni mto wa Asia ya Kati. 

Chanzo cha maji yake kipo katika Milima ya Tian Shan huko Kirgizia na mashariki mwa Uzbekistan. Mto wenyewe unaanza Kirgizia katika bonde la Ferghana ambako matawimto mikubwa ya Naryn na Kara Darya inaungana. Unaendelea kupita kwa km 2,212 katika Tajikistan,  Uzbekistan na Kazakhstan hadi kuishia katika Ziwa Aral.   

Pamoja na Amu Darya ni mmoja kati ya mito mikubwa kwenye beseni la Ziwa Aral. Wakati wa utawala wa Umoja wa Kisovyeti maji ya mito hiyo miwili yalitumiwa kwa miradi mikubwa ya umwagiliaji iliyosababisha kukauka kwa asilimia 90 za Ziwa Aral.

Marejeo

Viungo va Nje 
 Britannica.com
 Livius.org: Jaxartes
 BBC News: Syn Darya in pictures

Mito ya Kirgizia
Mito ya Kazakhstan
Mito ya Uzbekistan
Mito ya Tajikistan
Bonde la Fergana

Bonde la Fergana ni bonde katika Asia ya Kati linaloenea mashariki mwa Uzbekistan, kusini mwa Kirgizia na Tajikistan kaskazini. 

Bonde hilo linapata umuhimu wake likiwa eneo lenye maji na rutuba linaloweza kulisha watu wengi kiasi katika mazingira yabisi ya Asia ya Kati.

Jiografia na jiolojia 

Bonde la Fergana linaenea baina ya milima ya Tienshan upande wa kaskazini na milima ya Alai kusini. Bonde hilo lina eneo la takriban kilomita za mraba 22,000, urefu wake ni kama km 300 na upana wake km 70. Bonde lina umbo la pembetatu lilipokea rutuba kutokana na mito inayotelemka kutoka milima ya karibu ambayo ni mito ya Naryn na Kara Darya inayoungana kuunda mto Syr Darya.

Tabianchi 
Tabianchi ya bonde hilo ni kavu na ya joto. Mnamo Machi joto linafikia 20°C, kisha huongezeka kwa kasi hadi 35°C mnamo Juni, Julai na Agosti. Wakati wa miezi mitano ifuatayo mvua ni ya nadra, lakini huongezeka kuanzia Oktoba. Wakati wa miezi ya baridi halijoto hushuka hadi -20°C  mnamo Desemba na Januari.

Historia 
Tangu nyakati za kale lilikuwa mahali ambako watu wa makabila, mataifa na tamaduni mbalimbali walikutana na kuishi pamoja. Habari za historia ya bonde hilo zinaanzia zaidi ya miaka 2,300 iliyopita.

Tanbihi

Vyanzo 
Na Vasily Bartold : 
 "Sart" Encyclopaedia of Islam Vol. IV SZ (Leiden & London) 1934 
 "Фергана" Работы по Исторической Географии (Moscow) 2002 pp527-539 (Pia inapatikana kwa Kiingereza katika Vol. II ya toleo la awali la Encyclopaedia of Islam ) 

Waandishi wengine: 
 Rahmon Nabiyev, Из История Кокандского Ханства (Феодальное Хозяйство Худояр-Хана), Tashkent, 1973
 Beisembiev T.K. "Ta'rikh-i SHakhrukhi" kak istoricheskii istochnik. Alma Ata: Nauka, 1987. 200 p. Summaries in English and French.
 S. Soodanbekov, Общественный и Государственный Строй Кокандского Ханства, Bishkek, 2000
 Beisembiev T. K. Kokandskaia istoriografiia : Issledovanie po istochnikovedeniiu Srednei Azii XVIII-XIX vekov. Almaty, TOO "PrintS", 2009, 1263 pp., ISBN 9965-482-84-5.
 Beisembiev T. "Annotated indices to the Kokand Chronicles". Tokyo: Research Institute for Languages and Cultures of Asia and Africa, Tokyo University of Foreign Studies. Studia Culturae Islamica. № 91, 2008, 889 pp., ISBN 978-4-86337-001-2.
 Beisembiev T. "The Life of Alimqul: A Native Chronicle of Nineteenth Century Central Asia". Published 2003. Routledge (UK), 280 pages, ISBN 0-7007-1114-7.

Viungo vya nje 
 Ferghana.Ru Information Agency 
 Satellite picture by Google Maps
 Fine arts of Fergana Valley and Uzbekistan 
 Enclaves of the World

Jiografia ya Uzbekistan
Jiografia ya Kirgizia 
Jiografia ya Tajikistan
Ghil'ad Zuckermann

Ghil'ad Zuckermann (*1 Juni 1971) (D.Phil., Oxford, 2000; Ph.D., Cambridge, 2003) ni mtaalamu wa isimu (sayansi inayochunguza lugha) mwenye asili ya Kiyahudi kutoka nchi ya Israel, Italia, Uingereza na Australia. 

Tangu 2011 amekuwa profesa kwenye chuo cha Chuo Kikuu cha Adelaide, Australia Kusini, Australia.

Maandishi yake ya kisayansi

Vitabu 
 Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond, Oxford University Press, 2020. ISBN 9780199812790 / ISBN 9780199812776
 Language Contact and Lexical Enrichment in Israeli Hebrew. Palgrave Macmillan. 2003. ISBN 9781403917232
 
 Burning Issues in Afro-Asiatic Linguistics , 2012.
 Jewish Language Contact, International Journal of the Sociology of Language 226), 2014.
 Engaging – A Guide to Interacting Respectfully and Reciprocally with Aboriginal and Torres Strait Islander People, and their Arts Practices and Intellectual Property , 2015.  
 Dictionary of the Barngarla Aboriginal Language, 2018 
   Barngarlidhi Manoo II

Vinginevyo

Filamu 
 Fry's Planet Word, Stephen Fry na Ghil'ad Zuckermann
 SBS: Living Black: S18 Ep9 - Linguicide, 
 Babbel: Why Revive A Dead Language? - Interview with Prof. Ghil'ad Zuckermann
 Barngarla people rediscover their language, SBS News
 edX MOOC ''Language Revival: Securing the Future of Endangered Languages’’

Marejeo

Viungo vya Nje 
 University of Adelaide: Researcher Profile: Ghil'ad Zuckermann
 University Staff Directory: Ghil'ad Zuckermann 
 Ghil'ad Zuckermann, Academia
 Ghil'ad Zuckermann's website

Waliozaliwa 1971
Wanasayansi wa Australia
Wanasayansi wa Israel
Wanasayansi wa Italia
Wanasayansi wa Uingereza
Lugha za Kianatolia

Lugha za Kianatolia ni jina la kundi la lugha za kale zilizotumika hasa katika rasi ya Anatolia (leo Uturuki). Kundi hilo linaainishwa kama mojawapo kati ya yale ya lugha za Kihindi-Kiulaya.

Maarufu zaidi ilikuwa ile ya Wahiti. Zote zilikoma kufikia mwanzo wa milenia ya 1 BK kwa kuzidiwa na Kigiriki.

Viungo vya nje 
 
 
 
  Luwian, Lycian and Lydian.
 

 
Lugha za Kihindi-Kiulaya
Lugha za Kitokari

Lugha za Kitokari ni jina la kundi la lugha za kale zilizotumika hasa katika mkoa wa Xinjiang (leo nchini China). Kundi hilo linaainishwa kama mojawapo kati ya yale ya lugha za Kihindi-Kiulaya.

Maarufu zaidi ilikuwa ile ya Wahiti. Zote zilikoma kufikia karne ya 9 BK.

Viungo vya nje 
 Tocharian alphabet (from Omniglot)
 Thesaurus Indogermanischer Text- und Sprachmaterialien (TITUS):
 Tocharian alphabet
 Conjugation tables for Tocharian A and B
 Tocharian A manuscripts from the Berlin Turfan Collection
 Mark Dickens, "Everything you always wanted to know about Tocharian" 
 Tocharian Online from the University of Texas at Austin
 Online dictionary of Tocharian B, based upon D. Q. Adams's A Dictionary of Tocharian B (1999)
 Tocharian B Swadesh list (From Wiktionary)
 Comprehensive Edition of Tocharian Manuscripts, University of Vienna, with images, transcriptions and (in many cases) translations and other information.
  Transcriptions of Tocharian A manuscripts.
 

 
Lugha za Kihindi-Kiulaya
Lugha za Kiumbria

Lugha za Kiumbria ni jina la kundi la lugha za kale zilizotumika hasa katikati na kusini mwa rasi ya Italia. Kundi hilo linaainishwa kama mojawapo kati ya yale ya lugha za Kihindi-Kiulaya.

Zote zilikoma kufikia mwanzo wa milenia ya 1 BK kwa kuzidiwa na Kilatini.

Chanzo

Marejeo mengine
Adams, Douglas Q., and James P. Mallory. 1997. "Italic languages." In The encyclopedia of Indo-European culture. Edited by James P. Mallory and Douglas Q. Adams, 314–19. Chicago: Fitzroy Dearborn.
Baldi, Philip. 2002. The foundations of Latin. Berlin: de Gruyter.
Beeler, Madison S. 1952. "The relation of Latin and Osco-Umbrian." Language 28: 435–43.
————. 1966. "The interrelationships within Italic." In Ancient Indo-European dialects: Proceedings of the Conference on Indo-European Linguistics held at the University of California, Los Angeles, April 25–27, 1963. Edited by Henrik Birnbaum and Jaan Puhvel, 51–58. Berkeley: Univ. of California Press.
Buck, Carl Darling. 1928. A grammar of Oscan and Umbrian, with a collection of inscriptions and a glossary. 2nd edition. Boston: Ginn.
Clackson, James. 2015. "Subgrouping in the Sabellian Branch of Indo‐European." Transactions of the Philological Society 113 (1): 4–37.
Coleman, Robert. 1986. "The Central Italic languages in the period of the Roman expansion." Transactions of the Philological Society 84(1): 100–131.
de Vaan, Michiel. 2008. Etymological dictionary of Latin and the other Italic languages. Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series 7. Leiden, The Netherlands: Brill.
Dupraz, Emmanuel. 2012. Sabellian Demonstratives: Forms and Functions. Leiden: Brill.
Mercado, Angelo. 2012. Italic Verse: A Study of the Poetic Remains of Old Latin, Faliscan, and Sabellic. Innsbruck: Institut für Sprachen und Literaturen der Universität Innsbruck.
Poultney, James. 1951. "Volscians and Umbrians." American Journal of Philology 72: 113–27.
Tikkanen, Karin. 2009. A comparative grammar of Latin and the Sabellian languages: The system of case syntax. PhD diss., Uppsala Univ.
Weiss, Michael L. 2010. Language and Ritual In Sabellic Italy: The Ritual Complex of the Third and the Fourth Tabulae Iguvinae. Leiden: Brill.
Woodard, Roger D. 2008. The Ancient Languages of Europe. Cambridge: Cambridge University Press.

 
Lugha za Kihindi-Kiulaya
Lugha za Kiitalia

Lugha za Kiitalia ni jina la kundi la lugha za kale zilizotumika hasa katika rasi ya Italia. Kundi hilo linaainishwa kama mojawapo kati ya yale ya lugha za Kihindi-Kiulaya.

Kufikia mwanzo wa milenia ya 1 BK zote zilimezwa na Kilatini, lugha muhimu zaidi ya kundi hilo.

Viungo vya nje 
TM Texts Italic A list of all Italic texts in Trismegistos.
Michael de Vaan (2008) Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages p.826, Leiden Indo-European Etymological Dictionaries Series, Brill Academic Publishers, (part available freely online)

 
Lugha za Kihindi-Kiulaya
Lugha za Kinuristani

Lugha za Kinuristani ni jina la kundi la lugha hai zinazotumika hasa katika Nuristani (Afghanistan mashariki) lakini pia Pakistan magharibi. Kundi hilo linaainishwa kama mojawapo kati ya yale ya lugha za Kihindi-Kiajemi, hivyo kati ya kundi kuu la lugha za Kihindi-Kiulaya.

Wasemaji wanahesabika kuwa 130,000 hivi.

Viungo vya nje 
 Reiko and Jun's Japanese Kalash Page (in English)
 Hindi/Urdu-English-Kalasha-Khowar-Nuristani-Pashtu Comparative Word List
 Richard Strand's Nuristân Site This site is the primary source on the linguistics and ethnography of Nuristân and neighboring regions, collected and analyzed over the last forty years by the leading scholar on Nuristân.
Moussa Wague

Moussa Wagué (amezaliwa 4 Oktoba 1998) ni mchezaji mashuhuri wa Senegal ambaye anacheza kama beki wa kulia wa Klabu ya Uhispania FC Barcelona na timu ya taifa ya Senegal.

Wachezaji mpira wa Senegal
Viktor Kovalenko

Viktor Kovalenko (alizaliwa 14 Februari 1996) ni mchezaji wa soka wa Kiukreni ambaye anacheza kama kiungo wa klabu ya FC Shakhtar Donetsk katika Ligi Kuu ya Ukraina na timu ya taifa ya Ukraina.

Kazi ya klabu
Kovalenko ni moja ya zao la timu ya vijana ya klabu ya FC Shakhtar Donetsk.Alicheza kwa mara ya kwanza katika  Ligi ya kuu  ya Ukraine katika klabu hiyo ya Shakhtar kwenye mechi dhidi ya FC Vorskla Poltava mnamo 28 Februari 2015.

Mnamo  9 Mei 2015, alitoa mchango wake wa kwanza katika timu yake kwa mara ya kwanza wakati akiifungia timu yake magoli mawili goli la tano na la sita katika ushindi wa 7-1 dhidi ya FC Hoverla Uzhhorod.

Kazi ya kimataifa
Kovalenko aliitwa na timu ya taifa ya Ukraine kucheza kwenye Kombe la Dunia la FIFA chini ya miaka 20 huko New Zealand. Alifunga mabao mawili katika ushindi wa magoli 6-0 dhidi ya Myanmar na kushinda "hat-trick" yaani magoli matatu dhidi ya Merika kupata ushindi wa magoli 3-0 kwenye Uwanja wa Bandari ya North huko Auckland, wakati timu hiyo ilifikia hatua ya 16 bora. Alishinda tuzo ya "Golden Boot" yaani mfungaji bora wa Kombe la Dunia la FIFA chini ya miaka 20 akiwa na magoli 5.

waliozaliwa 1996
watu walio hai
wachezaji mpira wa Ukraine
Ilia Vlasov

Ilia Sergeyevich Vlasov (alizaliwa tarehe 3 Agosti 1995) ni mchezaji wa mpira wa wavu huko Urusi. Ni mwanachama wa timu ya taifa ya mpira wa wavu ya Urusi na klabu ya mpira wa wavu ya Fakel. 

Alipata medali ya shaba katika Ligi ya mpira wa wavu ya Dunia miaka ya 2015.

Viungo vya nje 
 profile katika FIVB.org

Wanamichezo wa Urusi
Lugha hai

Lugha hai ni lugha yoyote inayoendelea kutumika kwa mawasiliano ya kila siku. Hata akibaki mtu mmoja tu ambaye kwake lugha fulani ni lugha mama, hiyo inahesabika bado hai.

Kati ya lugha hai, zilizo na wasemaji asili wengi zaidi ni:
 Kichina, milioni 918 hivi
 Kihispania, milioni 460 hivi
 Kiingereza, milioni 379 hivi
 Kihindi, milioni 341 hivi
 Kiarabu, milioni 324 hivi
 Kibengali, milioni 228 hivi
 Kireno, milioni 221 hivi
 Kirusi, milioni 154 hivi
 Kijapani, milioni 128 hivi

Lugha
Ace Hood

Antoine McColister (anajulikana zaidi kama Ace Hood; alizaliwa Port St. Lucie, Florida, Mei 11, 1988) ni rapper wa Marekani. 

Ace Hood alilelewa na mama yake na binamu Ty Barton Jr. huko Deerfield Beach. Alihitimu Shule ya Upili ya Deerfield Beach. 

Hapo awali alikuwa amesainiwa na lebo ya DJ Khaled We the Best Music Group, Def Jam Recordings na Cash Money Record. Albamu yake ya kwanza kutoka ni Gutta-. Ametoa Albamu nne Blood,Sweat & Tears (2011) na Trials & Tribulations (2013). Anajulikana zaidi kwa nyimbo kali "Hustle Hard" na "Bugatti".  

Waliozaliwa 1988
Watu walio hai
Wanamuziki wa Marekani
Lugha za Kibalti-Kislavoni

Lugha za Kibayi-Kislavoni ni jina la kundi la lugha zinazotumika hasa katika Ulaya Mashariki na Ulaya Kusini Mashariki, lakini pia Asia Kaskazini. Kundi hilo linaainishwa kama mojawapo kati ya yale ya lugha za Kihindi-Kiulaya.

Zinagawanyika kati ya lugha za Kibalti, lugha za Kislavoni za Mashariki, lugha za Kislavoni za Magharibi na lugha za Kislavoni za Kusini.

Lugha hizo zilienea hasa katika karne ya 6 na karne ya 7 BK. Kwa sasa wasemaji wake ni kama milioni 320.

Viungo vya nje 
 Balto-Slavic Accentuation, by Kortlandt; a very idiosyncratic approach to Balto-Slavic accentuation
  (Bernstein and Trubachev on the Balto-South-Slavic isoglosses)
 Biennial International Workshop on Balto-Slavic Natural Language Processing 

 
Lugha za Kihindi-Kiulaya