LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Edomu

Edomu (kwa Kiebrania אֱדוֹם, Edom, ʼĔḏôm, yaani "nyekundu") au Idumea (kwa Kigiriki Ἰδουμαία, Idoumaía; kwa Kilatini Idūmaea) walikuwa taifa la Kisemiti lililoshi kusini kwa Bahari ya Chumvi katika eneo ambao leo limegawanyika kati ya Israeli na Yordan. 

Biblia inawataja mara nyingi kama washindani wa taifa la Waisraeliambao walikuwa na undugu kutokana na mababu wao kuwa watoto pacha wa Isaka, mwana wa Abrahamu.

Mataifa hayo mawili yaliendelea kushindana mpaka Edomu ilipomezwa na Israeli wakati wa Wamakabayo (karne ya 2 KK).

Baada ya hapo, Mwedomu Herode Mkuu alipata kuwa mfalme wa Israeli (37 KK - 4 KK) na kuacha ukoo ulioendelea kutawala kwa kwikwi chini ya himaya ya Dola la Roma kwa mwaka 100 hivi.

Tanbihi

Marejeo
Gottheil, Richard and M. Seligsohn. "Edom, Idumea." Jewish Encyclopedia. Funk and Wagnalls, 1901–1906; which cites:

Viungo vya nje

UCSD article on age of Edom

Historia ya Yordani
Historia ya Israeli
Watu wa Biblia
605 KK

Makala hii inahusu mwaka 605 KK (kabla ya Kristo).

Matukio

Waliozaliwa

Waliofariki 

Karne ya 7 KK
605 KK
Zakayo

Zakayo (kwa Kigiriki Ζακχαῖος, Zakkhaios; kwa Kiebrania זכי,  "safi", "asiye na kosa") alikuwa mtozaushuru tajiri mjini Yeriko aliyepata umaarufu kupitia Injili ya Luka ambayo katika sura ya 19 inasimulia alivyoongoka alipomkaribisha Yesu Kristo nyumbani mwake kwa kumuahidia atawagawia mafukara nusu ya mali yake na kuwarudishia mara nne watu aliowadhulumu kitu.

Kwa kumtafuta mtu kama huyo, aliyetazamwa na Wayahudi kama mpotevu kutokana na kazi yake haramu kwao, Yesu alidhihirisha kwamba alikuja kutafuta waliopotea, wakiwemo matajiri wanaokubali kuachana na uroho ili kujali shida za wengine. Hiyo ni mada muhimu katika Injili hiyo.

Zakayo ni mfano wa kuigwa na matajiri wa leo. Matajiri kwa kawaida yao ni watu wanaojali faida kwa gharama yoyote ile, kwa kupokonya cha maskini ili wafaidike wao. Wanajihalalishia kuwa ni haki yao kuwa matajiri na kuwasahau maskini. Wanachojali ni pesa iingie mifukoni mwao na si vinginevyo.

Inasemekana baadaye alikuwa askofu wa kwanza wa Kaisarea ya Palestina..

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 20 Agosti au 27 Agosti au 20 Aprili au tarehe nyingine.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

Waliozaliwa karne ya 1
Watu wa Biblia
Wafuasi wa Yesu
Watakatifu wa Palestina
Injili ya Luka
Bartimayo

Bartimayo ni mmojawapo kati ya wachache ambao tunafahamu majina yao kati ya waliofaidika na miujiza ya Yesu, ingawa inawezekana si jina lake mwenyewe, bali ubini kama lilivyotafsiriwa "mwana wa Timayo".<ref>Vincent Taylor. The Gospel according to St. Mark. 1966 St. Martin's Press Inc. p 448.</ref> 

Kipofu huyo alimlilia sana Yesu akimuita "Mwana wa Daudi", bila kujali makemeo ya watu wengine waliomdharau kama mkosefu aliyeadhibiwa na Mungu.

Habari yake inasimuliwa na Injili Ndugu zote tatu mwishoni mwa safari ya Yesu Kristo kwenda Yerusalemu ili kufa msalabani na kufufuka (Mk 10:46-52; Math 20:29-34; Lk 18:35-43).Vernon K. Robbins, “The Healing of the Blind Bartimaeus (10:46-52) in the Marcan Theology,” Journal of Biblical Literature 92 (1973), 224-243  

Papa Benedikto XVI alifananisha Kanisa lote na Bartimayo, kipofu aliyejaliwa kuona.

Tazama pia
Miujiza ya Yesu

Tanbihi

 Marejeo 
 Paula Fredriksen,  From Jesus to Christ (2000), ISBN 0-300-08457-9
 Vernon K. Robbins, Jesus the Teacher: A Socio-Rhetorical Interpretation of Mark'' 2009, ISBN 978-0-8006-2595-5

Viungo vya nje 
 Picha nyingine juu ya Bartimayo

Watu wa Biblia
Wafuasi wa Yesu
Miujiza ya Yesu
Wahadzabe

Wahadzabe au Wahadza ni kabila la Tanzania linaloishi hasa kandokando ya Ziwa Eyasi kwenye Bonde la Ufa na katika uwanda jirani wa Serengeti.  

Leo Wahadza hawafikii 1,000: kati yao 300–400 wanaishi bado kwa kuwinda na kuchuma vyakula bila uzalishaji, kama waliofanya mababu wao tangu awali. 

Wahadza hawana undugu wa karibu na kabila lingine lolote, na vilevile lugha yao ni ya pekee kabisa.

Tanbihi

Marejeo
 Apicella, C .L., &  Feinberg, D.  Voice pitch alters mate-choice relevant perception in hunter-gatherers. Proceedings of the Royal Society, B, 276, 1077-1082.
 Apicella, C. L., Little, A.C. & Marlowe, F.W. Averageness and attractiveness in an isolated population of hunter-gatherers. Perception, 36, 1813-1820.
 <cite id=Ble08><cite>
 <cite id=Cri34><cite>
 <cite id=Cri24> <cite>
 
 <cite id=HeKeu99><cite> A film (43 min) in German about this people and their struggle for survival.
  The book is a collection of Hadza myths about giants, also some tribal myths about cultural heroes, and anecdotal tales.
 
 <cite id=Mar05><cite>

Marejeo mengine
 Crittenden, Alyssa and Frank Marlowe (2008) Allomaternal Care among the Hadza of Tanzania. Human Nature: An Interdisciplinary Biosocial Perspective 19(3): 249-262.
 
 
 
 
 Matthiessen, Peter (1972) The Tree Where Man Was Born, Chapter X.
 Wood, Brian and Frank Marlowe (2011) Dynamics of postmarital among the Hadza: a kin investment model. Human Nature: An Interdisciplinary Biosocial Perspective. DOI 10.1007/s12110-011-9109-5

Viungo vya nje

 Hadza bibliography 
 Gli ultimi primitivi. Alla scoperta degli Hadzabe Documentary film (in Italian).
 Hadzabe. Retour vers l'âge de pierre. Les derniers chasseurs à l'arc de Tanzanie Documentary film (in French).
 The Hadza Bushmen of Tanzania
 Map of Hadzaland

Makabila ya Tanzania
Richard Kiel

Richard Dawson Kiel (13 Septemba 1939 – 10 Septemba 2014) alikuwa mwigizaji wa filamu na mchekeshaji kutoka nchini Marekani.

Marejeo

Viungo vya Nje

 

Kiel, Richard
Waliofariki 2014
Wamormoni

Wamormoni ni kundi la watu wanaohusiana na dini ya Mormoni, iliyoanzishwa na Joseph Smith huko New York, Marekani, katika miaka ya 1820 akidai alipata njozi na kuonyeshwa kitabu kitakatifu. 

Baada ya kifo chake (1844), Wamormoni walimfuata Brigham Young hadi eneo la Utah.

Leo wengi wao ni waumini wa Kanisa la Yesu Kristo la Watakatifu wa Siku ya Mwisho (kifupisho cha Kiingereza LDS Church). 

Kiini cha utamaduni wao ni jimbo la Utah, ambapo wao ndio wengi kati ya wakazi wote, lakini siku hizi Wamormoni wanaoishi nchini Marekani ni wachache kuliko wanaoishi nje kutokana na umisionari mkubwa wanaoufanya duniani kote. 

Idadi yao inakadiriwa kuwa milioni 15.

Imani yao

Wamormoni wanasadiki Biblia pamoja na maandishi mengine kama vile Kitabu cha Mormoni. 

Wanasisitiza sharti la kumfuata Yesu Kristo ili kumrudia Mungu, pamoja na kupata ubatizo. 

Wamormoni wanajiita Wakristo, ingawa mafundisho yao mbalimbali ni tofauti na yale ya madhehebu yote ya Ukristo, kiasi cha kutokubaliwa nayo (k.mf. Kanisa Katoliki halitambui ubatizo wao, hivyo linawahesabu kama dini tofauti).

Maadili
Pamoja na kukubali mitara kwa msingi wa Agano la Kale, Wamormoni wana maadili imara upande wa jinsia (wakipinga uasherati, uzinifu na ushoga) na wa matumizi ya mwili (vileo, tumbaku, kahawa, chai n.k.).

Tanbihi

Marejeo

.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
 
.
.
.
.

Viungo vya nje
The Mormons—PBS American Experience/Frontline: Watch the Full Program Online—Part One: History, Part Two: Church & State
 Patheos + Mormonism  – Patheos.com – Mormonism Origins, Mormonism History, Mormonism Beliefs
lds.org, official website of The Church of Jesus Christ of Latter-day Saints
Mormon.org, introductory website containing answers to frequently asked questions
mormonfundamentalism.com , information on Mormon fundamentalism compiled by Brian C. Hales
MormonWiki.com free encyclopedia about Mormons from the perspective of members

Umormoni
Mimba

Mimba ni mtoto wa mamalia ambaye anakua katika tumbo la uzazi la mama yake hadi azaliwe.

Ukuaji huo unaendelea moja kwa moja, bila kupitia hatua zilizo wazi, ingawa pengine lugha zinatumia misamiati tofauti kadiri ya siku au wiki zilizopita tangu mimba itungwe.

Muda wa ukuaji huo wote ni tofauti kadiri ya spishi husika. Kwa binadamu ni miezi 9 hivi.

Tanbihi

Viungo vya nje

 "Prenatal Image Gallery Index" from The Endowment for Human Development (providing numerous motion pictures of human fetal movement that can be viewed online).
 "In the Womb," video from National Geographic.

Biolojia
Uzazi
Maadili
Kuzimu

Kuzimu ni huko ambako binadamu wanasadikiwa kuendelea kuishi baada ya kufariki dunia. 

Imani hiyo ni ya zamani sana na kujitokeza katika visasili na dini nyingi, kuanzia dini za jadi.

Ingawa imani hiyo ina tofauti nyingi, kwa jumla wengi wanasadiki mtu (au roho yake) anaendelea kuishi kama mzimu.

Katika Biblia kuna maendeleo ya ufunuo hata kuhusu suala la kuzimu, na ukamilifu wake uliletwa na Yesu ambaye alifundisha ufufuko wa wafu na uzima wa milele, lakini pia anasadikiwa kuwa kisha kufa alishukia kuzimu ili kutoa huko waadilifu wa kale kwa kuwatenganisha moja kwa moja na waovu na kuwaleta pamoja naye mbinguni.

Tanbihi

Dini
Namba

Namba (au nambari) ni dhana na lugha inayotumiwa kutofautisha idadi au kupima kiwango. Namba zinazojulikana zaidi ni zile namba asilia kama vile 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10 na kadhalika.

Utaalamu unaoshughulika habari za namba ni hasa hisabati pamoja na matumizi yote yake katika fani kama vile uhandisi, uchumi, takwimu na sayansi mbalimbali. Hisabati inatumia dhana ya "namba" kwa upana mkubwa hata nje ya namba asilia. Hisabati inajua
 namba asilia kama 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10.
Humo tunatofautisha namba kivunge na namba tasa.
 0 yaani sifuri
 namba hasi -1, -2, -3 ....
 namba kamili (integer) zinazojumlisha namba asilia, sifuri na namba hasi. Namba hizi huandkiwa kirahisi kwa kutumia tarakimu (numerali) yaani alama zinazoweza kuonyesha namba. 
Humo tunatofautisha namba shufwa na namba witiri. 
 namba wiano yaani kila namba inayoweza kuandikwa kwa umbo la sehemu kama vile  ,  ,  ,  ,   na kadhalika au pia kuandikwa kwa mfumo desimali kama vile 4, 0.5, 0.04, 2.5 na kadhalika. 
 namba zisizowiana zisizolingana na sehemu, kwa mfano namba ya duara π (Pi) ambayo haiwezi kuandikwa kikamilifu kwa kutumia tarakimu.
 namba halisi zinazojumlisha namba kamili, namba wiano na namba zisizowiani, yaani namba zote ambazo zingeweza kutokea katika mstari endelevu.
 namba changamano ambazo zina sehemu mbili, ya kwanza ni namba halisi, na ya pili ni namba inayofikiriwa tu.
 namba tasa zisizogawiwa kwa namba nyingine isipokuwa kwa 1 na kwa namba yenyewe.

Namba
Theta

Theta ni herufi ya nane katika Alfabeti ya Kigiriki. Theta kubwa Θ ina umbo la "O" yenye mstari wa katikati. Theta ndogo θ ina umbo la duaradufu nyembamba pamoja na mstari lala wa katikati lakini kuna pia umbo lisilofungwa kama ϑ.

Kwa matumizi ya tarakimu inamaanisha namba 9.

Matamshi yake siku hizi ni sawa na "th" kwa Kiswahili.

Matumizi ya kisayansi
Jinsi ilivyo kawaida na herufi mbalimbali za kigiriki inatumiwa kama kifupi kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hesabu na sayansi. Mifano kadhaa ni 

 katika fani ya fizikia
 Theta ndogo θ au ϑ ni alama ya halijoto
 Theta ndogo ni alama kwa kiwango cha pembe katika usokotaji.
 Theta kubwa Θ hutumiwa kama alama ya kuonyesha nguvu ya uga magnetiki

 katika fani ya astronomia
 Theta kubwa Θ inataja saa za nyota
 Theta ndogo ϑ hutaja nyota inayoonekana kwenye nafasi ya tisa katika kundinyota kulingana na nguvu ya nuru yake.

Marejeo

Alfabeti ya Kigiriki
Iota

Iota (pia: yodi) ni herufi ya tisa katika Alfabeti ya Kigiriki. Umbo la iota kubwa na ndogo limeendelea vilevile katika alfabeti ya Kilatini na hivyo hutumiwa vile hadi leo katika lugha zote zinazotumia mwandiko huo kama vile Kiswahili, Kiingereza na kadhalika.

Kwa matumizi ya tarakimu inamaanisha namba 10.

Matamshi yake ni sawa na "i" kwa Kiswahili.

Neno iota = yodi katika tafsiri ya Biblia
Katika tafsiri ya Biblia ya "Union Bible" neno "yodi" hutumiwa pale ambako lugha asilia ya Kigiriki inatumia "iota" .

Math 5:18: Kwa maana, amin, nawaambia, mpaka mbingu na nchi zitakapoondoka, yodi moja wala nukta moja ya Torati haitaondoka, hata yote yatimie. 

Hapa neno iota/yodi hutumiwa kumaanisha "herufi ndogo kabisa" yaani sehemu ndogo yoyote ya Maandiko matakatifu.

Marejeo

Alfabeti ya Kigiriki
Kappa

Kappa ni herufi ya kumi katika Alfabeti ya Kigiriki. Umbo la kappa kubwa na ndogo limeendelea vilevile katika alfabeti ya Kilatini na hivyo hutumiwa vile hadi leo katika lugha zote zinazotumia mwandiko huo kama vile Kiswahili, Kiingereza na kadhalika. Matamshi yake ni "K", sawa na Kiswahili.

Kwa matumizi ya tarakimu inamaanisha namba 20. 

Kama neno lenye asili ya Kigiriki limepokelewa katika lugha ya Kiingereza mara nyingi herufi "C" imechukua nafasi ya "K". Sababu yake ni kwamba Waroma waliandika "k" mara nyingi kama "c" katika Kilatini maana hawakutofautisha herufi hizi mbili.

Matumizi ya kisayansi
Jinsi ilivyo kawaida kwa herufi mbalimbali za Kigiriki, kappa inatumiwa kama kifupisho kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hesabu na sayansi.

Marejeo

Alfabeti ya Kigiriki
Lambda

Lambda ni herufi ya kumi na moja katika Alfabeti ya Kigiriki. Lambda kubwa Λ ina umbo la pembe yenye ncha juu, ni tofauti na lambda ndogo λ.

Kwa matumizi ya tarakimu inamaanisha namba 30.

Matamshi yake ni sawa na "L" kwa Kiswahili.

Matumizi ya kisayansi
Jinsi ilivyo kawaida kwa herufi mbalimbali za Kigiriki, inatumiwa kama kifupisho kwa ajili ya dhana mbalimbali katika hesabu na sayansi. Mifano kadhaa ni 

 katika fani ya fizikia lambda ndogo λ ni alama ya urefu wa wimbi 
 katika fani ya jiografia lambda kubwa Λ inataja longitudo

Marejeo

Alfabeti ya Kigiriki
Mana

Mana (kwa Kiebrania מָ‏ן) ni chakula kilichotumiwa na Waisraeli walipotangatanga katika jangwa la Sinai miaka 40 mfululizo baada ya kutolewa na Musa nchini Misri walipokuwa wananyanyaswa.

Habari hizo zinapatikana katika vitabu vingi vya Biblia (hasa Kutoka 16:1-36 na Hesabu 11:1-9) na vilevile katika Kurani 5:27.

Pamoja na maelezo mbalimbali yaliyotolewa na wataalamu kuhusu asili ya chakula hicho, kwa imani kilitazamwa kama ishara ya pekee ya Mungu kuwashughulikia watu wake.

Yesu alikitumia hicho pia kujitambulisha ni nani kwa binadamu wote: "Mimi ndimi chakula cha kweli kilichoshuka kutoka mbinguni" (Yoh 6).

Fumbuzi za kisayansi
Wanasayansi wamejaribu kufumbua kitu hicho cha mana. Ufumbuzi mmoja ni kwamba mana ni sandarusi ya mchamwino, mti unaomea sana katika Rasi ya Sinai. Sandarusi hii ni tamu na ikiwa imekauka ina rangi ya hudhurungi.

Ufumbuzi mwingine ni kwamba mana ni mchozo wa wadudu kama vidukari na wadudu-gamba, k.m. mdudu-gamba wa mchamwino (Trabutina mannipara). Katika hali ya hewa moto na kavu ya Rasi ya Sinai mchozo huo hukauka haraka. Fuwele za mchozo huo ni tamu na zina rangi ya manjano au hudhurungi. Mara nyingi michozo kama huo huitwa mana pia.

Tanbihi

Marejeo

Viungo vya nje
Jewish Encyclopedia, Manna
chabad.org, The Manna
Catholic Encyclopedia, Manna
Devotion and Use of the Manna of Saint Nicholas
Lycaeum , Manna as a mushroom [psilocybe]

Chakula
Ekaristi
Karamu ya mwisho

Karamu ya mwisho inamaanisha mlo wa mwisho wa Yesu Kristo hapa duniani, ambao aliula pamoja na mitume wake kabla hajakamatwa na hatimaye kusulubiwa. 

Katika Injili, hasa ile ya Luka, Yesu alishiriki mara nyingi karamu alizoandaliwa au alipoalikwa, kama vile ile ya arusi ya Kana. Ingawa jambo hilo lilisababisha aitwe "mlafi na mlevi", kwake ilikuwa nafasi ya kuzidi kujitambulisha kwa matendo na maneno na ya kutoa mafundisho yake.

Habari za karamu ya mwisho zinasimuliwa kirefu zaidi, hasa kwa sababu ndiyo wakati wa Yesu kuweka ukumbusho wake wa kudumu katika sakramenti ya mwili na damu yake.

Wakristo wanafanya ukumbusho huo mara nyingi, lakini hasa Alhamisi Kuu. 

Barua ya kwanza kwa Wakorintho ndiyo ushahidi wa zamani zaidi kuhusu ibada hiyo. Baada yake Injili Ndugu pia ziliripoti matendo na maneno ya Yesu juu ya mkate na divai.

Injili ya Yohane haisimulii ekaristi ilivyowekwa, ila katika sura ya 6 inaripoti maneno mazito ya Yesu kuhusu mkate wa uzima, halafu katika karamu ya mwisho, pamoja na mengine, inaeleza Yesu alivyowaosha miguu Mitume na kuwaachia amri mpya ya kupendana kama yeye alivyowapenda, ambayo ndiyo lengo la ekaristi.

Picha

Tanbihi

Marejeo
Brown, Raymond E. An Introduction to the New Testament Doubleday 1997 ISBN 0-385-24767-2
Brown, Raymond E. et al. The New Jerome Biblical Commentary Prentice Hall 1990 ISBN 0-13-614934-0
Bultmann, Rudolf The Gospel of John Blackwell 1971
Kilgallen, John J. A Brief Commentary on the Gospel of Mark Paulist Press 1989 ISBN 0-8091-3059-9
Linders, Barnabas The Gospel of John Marshall Morgan and Scott 1972

Viungo vya nje
 "Last Supper" on Encyclopædia Britannica Online.

Yesu Kristo
Ekaristi
Injili
Rozari
Mlima Karmeli

Mlima Karmeli (kwa Kiebrania הר הכרמל, Karem El/Har Ha'Karmel, "Shamba la mizabibu la Mungu"; kwa Kiarabu |الكرمل/جبل مار إلياس, Kurmul/Jabal Mar Elyas, "Mlima wa Mt. Eliya" unapatikana katika pwani ya Israeli kaskazini ukijitokeza katika Bahari ya Kati.

Ni mlima muhimu kwa biolojia, akiolojia na dini mbalimbali na unahesabiwa na UNESCO "urithi wa dunia" upande wa viumbehai.

Kadiri ya masalia yaliyopatikana huko, kwa kipindi fulani watu wa aina Homo neanderthalensis na Homo sapiens waliishi pamoja katika eneo hilo.

Katika Biblia

Biblia (1Fal 18) inausifu kwa uzuri wake, na kusimulia jinsi juu yake nabii Eliya alivyoshindana na manabii wa uongo wa Baali ili kurudisha Waisraeli kwa Mungu wao pekee, YHWH.

Ni kwamba Waisraeli walielekea dini za jadi zilizoenea kandokando yao kwa sababu zilikuwa zinaahidi kufanikisha maombi yao kwa ibada za hakika, wakati Mungu ana hiari ya kupokea au kukataa sadaka zao. Waisraeli walijaribu kufuata pande zote mbili kwa pamoja, ila Mungu hakuweza kukubali, kwa kuwa ni peke yake tu. 

Imani yao iliyumba hasa wakati mfalme Ahabu alipotawala Kaskazini (869-850 hivi K.K.), ambapo Yezebeli, mke wake, alifanya juhudi kubwa za kuikomesha kabisa imani yao kwa YHWH ili wamuabudu Baali, mungu mkuu wa kwao aliyehusika na mvua, kufuatana na sanamu mbili zilizotengenezwa na Yeroboamu I zikiwa na sura ileile ya Baali (fahali wa dhahabu). Mezani pa malkia huyo walikuwa wanalishwa manabii wa uongo 850 kumbe manabii wa Bwana waliuawa karibu wote.

Hapo Mungu akamtuma Eliya (1Fal 17-18) ambaye jina lake lina maana ya kwamba, “Mungu wangu ni YHWH” na linajumlisha kazi yake ya kutetea kwa ari zote imani ya kweli hata akaiokoa. Ili kuondoa utata wa kuabudu pande mbili, Eliya kwanza alizuia mvua isinyeshe nchini miaka mitatu na nusu, ibada kwa Baali zisifanikiwe hata kidogo, halafu akashindana na manabii hao hadhara ya Israeli yote juu ya mlima Karmeli. 

Tofauti na mbinu za manabii 450 wa Baali, waliofikia kujichanja na kutoka damu ili kuvuta moto kutoka mbinguni wasifaulu, Eliya aliomba tu kwa unyofu kwamba Mungu ajitokeze ili kugeuza mioyo ya watu wake wamrudie. Kwa kuteremsha moto toka mbinguni juu ya sadaka yake YHWH alithibitisha kuwa ndiye Mungu pekee na kuwa anaendelea kuwaokoa watu wake. Baada ya Eliya kuwachinja wote aliruhusu mvua inyeshe tena. Ndiyo sababu anasifika kwa nguvu ya sala yake (Yak 5:17-18).

Katika historia ya Ukristo
Uzuri wa mlima na mandhari yake, pamoja na umuhimu wake wa Kibiblia ulivuta tangu zamani Wakristo wakaapweke kuishi juu yake. Kutokana nao lilienea baadaye shirika la Wakarmeli katika matawi yake mbalimbali.

Tazama pia
 Bikira Maria wa Mlima Karmeli

Tanbihi

Viungo vya nje

Mount Carmel - BiblePlaces.com , pictures and text illuminating the biblical site

Milima ya Israel
Akiolojia
Urithi wa Dunia
Milima ya Biblia
Wakarmeli
Kanuni ya Imani

Kanuni ya imani, au Ungamo la imani, au Tamko la imani, au Nasadiki (Ukristo) au Shahada (Uislamu) ni fomula iliyopangwa kwa muhtasari ili wafuasi wa dini fulani wakiri kwamba wanaamini mafundisho ya dini hiyo.

Katika Uyahudi
Inajadiliwa kama dini ya Uyahudi ina kanuni ya imani. Baadhi wanasema ipo, nayo ni Shema Yisrael (Kumb 6:4), inayoanza hivi: "Sikiliza, ee Israeli: Bwana Mungu wetu, Bwana ni mmoja."

Katika Ukristo
Katika Ukristo ni maarufu hasa Kanuni ya Imani ya Nisea Konstantinopoli, iliyotungwa mwaka 325 katika Mtaguso wa kwanza wa Nisea na kukamilishwa mwaka 381 katika Mtaguso wa kwanza wa Konstantinopoli. Ndiyo ya kwanza katika ya Mitaguso ya kiekumene. Msingi wa fomula hiyo ni Agano Jipya lilivyoeleweka kwa kawaida na maaskofu wa Kanisa wa karne ya 4, ambayo ni muhimu sana katika ufafanuzi wa imani uliofanywa na mababu wa Kanisa. Karibu madhehebu yote ya Ukristo yanakubali hadi leo kanuni hiyo. 

Pamoja nayo inakubalika sana Kanuni ya Imani ya Mitume iliyotokea Roma katika maadhimisho ya liturujia, hasa ubatizo.

Kabla ya hizo kutungwa, katika Barua ya kwanza kwa Wakorintho (15:3-7) Mtume Paulo aliandika aina ya kanuni ya imani ambayo mwenyewe aliikuta alipoongokea Ukristo akaieneza katika uinjilishaji wake.

Katika Uislamu
Waislamu wanatamka maneno ya shahada kama nguzo mojawapo ya dini yao ili kumkiri Mungu pekee (Allah) na mtume Muhammad kama rasuli wake.

Tanbihi

Marejeo
 Christian Confessions: a Historical Introduction, [by] Ted A. Campbell. First ed. xxi, 336 p. Louisville, Ky.: Westminster/John Knox Press, 1996. ISBN 0-664-25650-3
 Creeds and Confessions of Faith in the Christian Tradition. Edited by Jaroslav Pelikan and Valerie Hotchkiss.  Yale University Press 2003.
 Creeds in the Making: a Short Introduction to the History of Christian Doctrine, [by] Alan Richardson. Reissued. London: S.C.M. Press, 1979, cop. 1935. 128 p. ISBN 334-00264-8
 Ecumenical Creeds and Reformed Confessions. Grand Rapids, Mich.: C.R.C. [i.e. Christian Reformed Church] Publications, 1987. 148 p. ISBN 0-930265-34-3
 The Three Forms of Unity (Heidelberg Catechism, Belgic Confession, [and the] Canons of Dordrecht), and the Ecumenical Creeds (the Apostles' Creed, the Athanasian Creed, [and the] Creed of Chalcedon). Reprinted [ed.]. Mission Committee of the Protestant Reformed Churches in America, 1991. 58 p. Without ISBN

Viungo vya nje
 The Creeds of Christendom – A website linking to many formal Christian declarations of faith.
 Creeds and Canons – A Guide to Early Church Documents from Internet Christian Library
 ICP Website International Creed for Peace 

Dini
Kanuni ya Imani ya Mitume

Kanuni ya Imani ya Mitume (kwa Kilatini: Symbolum Apostolorum au Symbolum Apostolicum) ni ungamo la imani ya Ukristo lililoanza kutumika mjini Roma katika karne ya 2 kwa ajili ya ubatizo, halafu likaenea hasa katika Kanisa la Magharibi. 

Kanuni hiyo inaendelea kutumiwa na Kanisa Katoliki na madhehebu mengi ya Uprotestanti katika liturujia na katekesi. 

Kwa kuwa ilitokea Ulaya Magharibi, ambapo elekeo la kinadharia si kubwa kama huko Ugiriki, tena mapema kuliko mabishano mengi ya teolojia kuhusu umungu wa Yesu Kristo na wa Roho Mtakatifu, haina ufafanuzi wa kina.

Maandishi ya zamani zaidi tuliyonayo yanayoitaja "Kanuni ya Imani ya Mitume" ni barua ya mwaka 390 hivi kutoka sinodi ya Milano kwa Papa Siricius.

Matini kwa Kilatini
Credo in Deum Patrem omnipotentem, Creatorem caeli et terrae,
et in Iesum Christum, Filium Eius unicum, Dominum nostrum,
qui conceptus est de Spiritu Sancto, natus ex Maria Virgine,
passus sub Pontio Pilato, crucifixus, mortuus, et sepultus,
descendit ad inferos, tertia die resurrexit a mortuis,
ascendit ad caelos, sedet ad dexteram Patris omnipotentis,
inde venturus est iudicare vivos et mortuos.
Credo in Spiritum Sanctum,
sanctam Ecclesiam catholicam, sanctorum communionem,
remissionem peccatorum,
carnis resurrectionem,
vitam aeternam.
Amen.

Tafsiri ya Kiswahili

Tanbihi

Marejeo

Viungo vya nje
 The Faith We Profess: A Catholic Guide to the Apostles' Creed by Msgr. Peter J. Vaghi (2008)
 Extract from International Standard Bible Encyclopedia Vol. 1
 Scholarly articles on the Apostles' Creed from the Wisconsin Lutheran Seminary Library 
 A website with the Creeds in a significant number of languages
 A website with prayers in many languages; a significant number of the languages also have the Apostles' Creed

Ukristo
Mababu wa Kanisa
Teolojia
Utatu Mtakatifu
Wasiosadiki Utatu

Wasiosadiki Utatu ni Wakristo ambao wanakusha fundisho hilo la msingi la madhehebu karibu yote ya dini iliyoanzishwa na Yesu.

Biblia haitumii neno Utatu, ambalo limetungwa na wanateolojia katika jitihada za kufafanua ukweli wa Yesu Kristo kama Mwana wa Mungu na wa Roho Mtakatifu.

Kwa kuwatambua wote wawili kuwa wa milele lakini si Baba, wanateolojia wengi, hasa mababu wa Kanisa, walikiri kuwa zote tatu ni nafsi tofauti za Mungu pekee.

Mitaguso ya kiekumene kuanzia karne ya 4 ilithibitisha mafundisho hayo kama imani sahihi na kutupilia mbali yaliyo kinyume kama uzushi.

Hata hivyo Waario na wengineo hawakukubali dogma hizo, hivyo asilimia ndogo ya Wakristo imeendelea kukataa kusadiki fumbo la Utatu, na kukiri umoja wa nafsi ya Mungu, ingawa kwa kutofautiana wao kwa wao.

Kati ya makundi makubwa zaidi yenye msimamo huo kuna Wamormoni na Mashahidi wa Yehova, lakini pia baadhi ya Wapentekoste.

Tanbihi

Marejeo

Viungo vya nje
Five Major Problems With The Trinity 21st Century Reformation by Dan J. Gill
The Trinity: True or False? by James H. Broughton & Peter J Southgate
The Origin of the Trinity: From Paganism to Constantine 
Should you believe in the Trinity?  - Jehovah's Witnesses perspective
An investigation of the trinity of Plato and of Philo Judaeus, and of the effects which an attachment to their writings had upon the principles and reasonings of the father of the Christian church, by Caesar Morgan, Cambridge University Press, 1853.
Antitrinitarian Biography; or, Sketches of the lives and writings of distinguished antitrinitarians, exhibiting a view of the state of the Unitarian doctrine and worship in the principal nations of Europe, from the reformation to the close of the seventeenth century, to which is prefixed a history of Unitarianism in England during the same period, Robert Wallace, 1850.

 
Teolojia
Majina ya Yesu katika Agano Jipya

Majina ya Yesu katika Agano Jipya ni namna mbalimbali za kumuita kwa heshima na katika jitihada za kuweka wazi yeye ni nani kweli, tena ni nani kwetu sisi binadamu. 

Pamoja na jina Yesu alilopewa alipotahiriwa siku ya nane baada ya kuzaliwa na Kristo,  katika Agano Jipya anaitwa kwa namna nyingine 196kama vile:
 Emanueli
 Bwana
 Neno
 Mwana wa Mungu
 Mwana wa Adamu
 Mwana wa Daudi
 Mwanakondoo wa Mungu
 Adamu mpya
 Mwanga wa ulimwengu
 Mfalme wa Wayahudi
 Mwalimu
 Mwokozi
 Mkate wa uzima
 Mjumbe wa Agano Jipya 
 Kuhani mkuu
 Nabii
 Mfariji (au Mtetezi au Msimamizi)
 Alfa na Omega
 Nyota ya asubuhi

Tanbihi 

Yesu Kristo
Agano Jipya
Kristolojia
Tarehe za maisha ya Yesu

Tarehe za maisha ya Yesu zinakadiriwa ili kuzidi kumfahamu Yesu kadiri ya historia. 

Hii ni kwa sababu Injili na vitabu vingine juu yake havitaji kwa kawaida tarehe wala mwaka wa matukio vinavyoyasimulia.

Hata hivyo, vikitaja watu wanaojulikana na historia kwa njia nyingine (kwa mfano Kaisari Augusto na Kaisari Tiberi), au mambo mengine ya namna hiyo, inaweza kujua kwa kiasi kikubwa au kidogo mwaka au hata tarehe ya matukio hayo.

Muhimu zaidi ni kukadiria Yesu alizaliwa akafariki lini.

Kuhusu kuzaliwa kwake, inajulikana kuwa kulitokea chini ya mfalme Herode Mkuu, aliyetawala hadi alipofariki mwaka 4 KK. Hivyo, wengi wanakubali kwamba Yesu alizaliwa kidogo kabla ya hapo, labda mwaka 6 KKingawa Denis Mdogo kwa kukosea alihesabu tofauti miaka 500 baadaye alipoona inafaa kugawa miaka yote ya historia katika makundi mawili, KK na BK.  

Kuhusu kifo chake, kinashuhudiwa hata nje ya Biblia kuwa kilitokea chini ya Ponsyo Pilato, liwali wa Palestina kuanzia mwaka 26 hadi 36 BK.Hivyo kifo cha Yesu kilitokea katika miaka hiyo.

Tanbihi

Viungo vya nje
 Catholic Encyclopedia (1910): Chronology of the Life of Jesus Christ

Yesu Kristo
Historia
Agano Jipya
Ukristo katika karne za kwanza

Ukristo katika karne za kwanza ni sehemu ya historia ya Kanisa hadi mwaka 325 BK, mwaka ulipofanyika mtaguso mkuu wa kwanza huko Nisea, leo nchini Uturuki.

Kwa kawaida karne hizo tatu zinagawiwa pande mbili: wakati wa Mitume wa Yesu (hadi mwaka 100 hivi) na baada ya kifo chao wote.

Wakati wa Mitume
Habari kuu za kipindi cha kwanza, kama ile ya siku ya Pentekoste Roho Mtakatifu kuwashukia wafuasi wa Yesu, zinapatikana hasa katika Matendo ya Mitume, kitabu kilichoandikwa na mwinjili Luka kwenye miaka ya 80. Humo unasimuliwa hasa uenezi wa Ukristo katika maeneo ya upande wa kaskazini wa Bahari ya Kati.

Tukio lingine muhimu linalosimuliwa na Luka ni uongofu wa Mtume Paulo, mwenezi mkuu wa Ukristo na mfafanuzi bora wa imani hiyo mpya. 

Pamoja na uenezi, linajitokeza badiliko kubwa la Wakristo: awali walikuwa wote Wayahudi ama kwa kuzaliwa ama kwa kuongoka, nao wanaitwa Wakristo wa Kiyahudi. Lakini katika karne ya 1 idadi yao ilizidiwa na ile ya Wakristo wa mataifa mengine. 

Sambamba na hilo lugha ya kimataifa ya Kigiriki ilizidi kutumika badala ya Kiaramu, lugha mama ya Yesu na mitume wake. Ndiyo sababu Agano Jipya limeandikwa lote kwa Kigiriki. Vitabu 27 vinavyoliunda vilianza kulinganishwa na vile vya Agano la Kale kama vitakatifu.

Tena Yerusalemu uliokuwa mji mkuu wa Wayahudi na wa Wakristo wa kwanza, ulizidi kukosa umuhimu, hasa baada ya Mtume Petro na wenzake kuuhama au kuuawa. Wakati wa vita vya kwanza vya Kiyahudi hata waumini wa kawaida walihama, na waliporudi hakukuwa tena na hekalu, kwa kuwa lilibomolewa mwaka 70. Mbali ya hayo, uhusiano na Wayahudi ulizidi kuharibika, na hatimaye Wakristo walikatazwa wasishiriki tena ibada sinagogini.

Jumuia ya Roma, makao makuu ya dola, ilizidi kuwa muhimu, hasa baada ya kufikiwa na Petro na Paulo, ambao walimalizia huko kazi yao kwa kufia dini katika dhuluma ambayo ilianzishwa na Kaisari Nero mwaka 64 na kuendelea kwa kwikwi hadi mwaka 313.

Wakati wa watetezi wa dini
Bila kujali dhuluma hiyo ya nyingine, Ukristo ulizidi kuenea ndani na nje ya Dola la Roma.

Ushujaa wa umati wa wafiadini na upendo kati ya Wakristo vinafikiriwa kuwa sababu kuu ya uenezi. Kutoka kwenye miji, imani ilizidi kuenea vijijini pia.

Pamoja na hayo, walianza kujitokeza waandishi mbalimbali kutetea Kanisa mbele ya serikali, na wengine kuchambua imani dhidi ya uzushi uliozidi kupata nguvu hasa kwa namna ya Gnosis. Waandishi hao ni kati ya wale wanaoitwa mababu wa Kanisa au walau waandishi wa Kikanisa.

Wakati huohuo matumizi ya vitabu vya Agano Jipya katika ibada yalizidi kujadiliwa na kutungiwa orodha rasmi (Kanuni ya Biblia).

Tanbihi

Historia ya Ukristo
Uzuri

Uzuri  ni sifa ya nafsi, mnyama, mahali, tendo, wazo, neno, tungo, sauti, picha au kitu chochote kinachopendeza. 

Kimsingi, kwa wanaomuamini Mungu, ni sifa yake ambayo inajumlisha zile za umoja, ukweli na wema, na kujitokeza katika utakatifu wa watu wake.

Kwa namna mbalimbali uzuri unachunguzwa na falsafa, sosholojia, saikolojia n.k. na kulengwa na binadamu tangu zamani za kale, hasa kwa njia ya sanaa za aina mbalimbali. Tangu mtu yupo, hawezi kuridhika na mahitaji ya mwili tu.

Pengine uzuri unategemea utamaduni, lakini mara nyingi unapendeza watu wote. 

Mang'amuzi ya "uzuri" mara nyingi yanatokana na utambuzi wa ulinganifu na uasilia, unaomfanya mtu ajisikie salama na kuridhika. 

Hata hivyo, kwa kuwa mara kadhaa ni mang'amuzi ya binafsi, mithali ya Kiingereza inasema, "beauty is in the eye of the beholder" ("uzuri umo jichoni mwa mtazamaji")hata pengine ni suala la urithi.

Tanbihi

Viungo vya nje

 BBC Radio 4's In Our Time programme on Beauty (requires RealAudio)
 Dictionary of the History of Ideas:  Theories of Beauty to the Mid-Nineteenth Century
 beautycheck.de/english  Regensburg University – Characteristics of beautiful faces
 Eli Siegel's "Is Beauty the Making One of Opposites?"

Falsafa
Sanaa
Mungu Baba

Mungu Baba ni nafsi ya kwanza ya Mungu katika imani ya Wakristo (isipokuwa Wasiosadiki Utatu).

Katika Uyahudi
Katika Uyahudi Mungu aliitwa pengine Baba kwa jinsi alivyo asili ya uhai na anavyoshughulikia watu wake, hasa Waisraeli, mfalme wao na mafukara, wanaopaswa kumtegemea kama watoto.

Katika Ukristo
Kumbe katika Agano Jipya yeye ni hasa Baba wa Yesu, anayejitambulisha kama Mwana pekee wa Mungu. Nafsi hizo mbili pamoja na Roho Mtakatifu zinasadikiwa kuwa Mungu mmoja tu, asiyegawanyika katu.

Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli tangu mwaka 325 inafafanua kuwa Yesu Kristo "amezaliwa na Baba tangu milele yote", yaani si uzazi uliotokea wakati wowote wala mahali popote duniani. Daima Mungu Baba ni Baba wa Mwana, asingeweza kuwepo bila kumzaa Mwana.

Wakristo wanafurahia kujua na kushirikishwa uhusiano huo wa milele kwa kufanywa na Roho Mtakatifu (Gal 4:4) "wana ndani ya Mwana pekee": ndiyo maana ya kujiita "wana wa kambo" wa Mungu, wakati Yesu ni Mwana asilia.

Katika Uislamu
Uislamu unamuamini Mungu kama muumbaji wa ulimwengu wote, lakini hauhimizi kumuita "Baba" kwa kuwa unataka kusisitiza ukuu wake usio na kifani.

Tanbihi

Mungu
Uyahudi
Ukristo
Uislamu
Teolojia
Utatu Mtakatifu
Mungu Mwana

Mungu Mwana (kwa Kigiriki Θεός ὁ υἱός, Theos o uios) ni nafsi ya pili ya Utatu Mtakatifu wa Mungu pekee. 

Dogma hiyo ya Ukristo (madhehebu yote isipokuwa Wasiosadiki Utatu) inamkiri Yesu kuwa Mungu sawa na Mungu Baba na Roho Mtakatifu. 

Kanuni ya Imani ya Nisea-Konstantinopoli inamkiri Mungu Mwana "aliyezaliwa na Baba tangu milele yote", alikuwepo kabla ya kujifanya binadamu tumboni mwa Bikira Maria.

Tanbihi

Viungo vya nje
Catholic Encyclopedia: The Blessed Trinity
The Jewish Encyclopedia: Son of God—by Kaufmann Kohler, Emil G. Hirsch
Jesus' Divinity—by christians.eu

Mungu
Ukristo
Teolojia
Utatu Mtakatifu
Plutoni

Plutoni ni elementi katika mfumo radidia yenye alama Pu. Namba atomia ni 94 na uzani atomia ni 244. Jina limechaguliwa kutokana na sayari kibete Pluto.

Plutoni ni metali nururifu. Kiasili inatokea katika viwango vidogo sana penye madini ya urani kutokana na mbunguo nyuklia wa elementi hiyo ambao unaweza kuzalisha elementi nyingine. Vile viwango vidogo haviwezi kukaa mud mrefu kutokana na nusumaisha fupi ya plutoni inayozalishwa humo. Sehemu kubwa iliyopo leo hii imezalishwa katika matanuri ya nyuklia kutokana na urani.

Matumizi yake ni katika matanuri ya nyuklia na katika silaha za nyuklia. Matumizi yake ya kijeshi yalitangulia matumizi mengine: bomu lililobomoa mji wa Nagasaki nchini Japan katika Agosti 1945 na kusababisha vifo 60,000 lilitengenezwa kwa plutoni.

Umuhimu wa kiuchumi 
Inatokea mara kwa mara kwa kuchoma urani katika tanuri nyuklia. Hivyo inasafishwa na kurudishwa kama fueli katika aina tofauti za matanuri ya nyuklia.

Matatizo yake ni kwamba unururifu wake ni mkali na hivyo kuna hatari ya kuishughulikia katika matumizi. Viwango vidogo sana vya plutoni vinaweza kusababisha kansa kama elementi hii inaingia mwilini kama vumbi au katika chakula. Baada ya kuzalishwa Plutoni inaendelea kuwa nururifu kwa muda mrefu na hivyo takataka ya kinyuklia yenye plutoni inahitaji kutunzwa mbali na watu kwa vipindi wa miaka elfu hata makumi elfu kadhaa.

Matumizi ya pekee ya plutoni ni katika beteri kwa ajili ya vyombo vya angani hasa vile vinavyokwenda mbali na jua na hivyo haviwezi kutumia nishati ya jua.

Aktinidi
Elementi
Milango ya fahamu

Milango ya fahamu ni ogani za mwili zinazoturuhusu kujua mazingira yetu. Mifano yake ni macho na masikio. Ni njia asili ya kutambua mtazamo au hisia.

Kibiolojia inaelezwa kuwa ogani yenye uwezo wa kupokea habari za nje ya mwili, kama vile nuru, sauti, halijoto, mwendo, harufu au ladha, na kuzibadilisha katika mishtuko ya umeme inayofikishwa kwa njia ya mfumo wa neva hadi ubongo.

Kama milango ya fahamu imeharibika, tunasema mtu ni kipofu, bubu au kiziwi, ana matatizo kuelewa mazingira yake sawa na jinsi wanavyoweza watu wengine.

Milango ya fahamu ni muhimu sana kwa Viumbe hai kutokana na kwamba inasadia kiumbe hai katika shughuli zake za kila siku, hasa katika kufatuta mahitaji muhimu (kwa Kiingereza yanaitwa Basic needs).

Fahamu zetu

Mara nyingi watu hutaja fahamu tano(
) ambazo ni:

 Kusikia ni fahamu ya sauti kupitia masikio
 Kuona ni fahamu ya nuru kupitia macho
 Kuonja ni fahamu ya ladha kupitia ulimi
 Kunusa ni fahamu ya harufu kupitia pua
 Mguso ni fahamu ya nyuso za vitu kupitia ngozi, hasa ya mkono 

Hali halisi kuna fahamu zaidi:
 Fahamu ya joto - baridi
 Fahamu ya maumivu
 Fahamu ya uwiano (inayotuwezesha kusimama, kutofautisha juu na chini)
 Fahamu ya mwili wetu (inayotuwezesha kugusa pua wakati macho yamefungwa)

Mfumo wa kibiolojia ya fahamu zetu
Ogani mbalimbali za mwili ziko tayari kupokea vichocheo kutoka mazingira yetu. 

Neva katika ogani husika zina uwezo wa kupokea vichocheo vya nje vinavyotafsiriwa katika ubongo kwa fahamu mbalimbali
 vichocheo vya kikemia vinavyotuwezesha kuonja na kunusa
 vichocheo vya nuru vinavyotuwezesha kuona
 vichocheo vya halijoto vinavyotuwezesha kutofautisha joto na baridi
 vichocheo vya shinikizo na mwendo
 vichocheo vya athari hatari vinavyotafsiriwa na ubongo kwa maumivu au kichefuchefu

Wanyama pia wana ogani zinazowawezesha kutambua:
 vichocheo vya kusumaku (kwa mfano ndege wanaohamahama mbali kila mwaka kwa kufuata uga wa sumaku wa dunia)
 vichocheo vya umeme 
 vichocheo vya mnururisho sumakuumeme nje ya nuru ya kawaida, kwa mfano nyuki hutambua mawimbi ya urujuanimno yasiyoonekana na binadamu

Picha za milango ya fahamu

Marejeo

Milango ya fahamu
Utetezi wa dini

Utetezi wa dini unalenga kutoa hoja za kutetea imani ya dini fulani dhidi ya zile za watu wa madhehebu au dini nyingine au za wale wasio na dini yoyote.

Kwa utetezi wa namna hiyo katika lugha nyingi limetoholewa neno la Kigiriki ἀπολογία, apologia, "utetezi wa sauti, hotuba ya utetezi".

Ni tofauti kidogo na hoja zinaotumiwa dhidi ya dini, madhehebu na itikadi nyingine

Tazama pia
 Utetezi wa Kanisa Katoliki

Tanbihi

Dini
Danieli Fasanella na wenzake

Danieli Fasanella na wenzake (waliofia dini huko Ceuta, 10 Oktoba 1227) walikuwa Ndugu Wadogo wamisionari huko Moroko. Wote walikuwa mapadri isipokuwa Donulus.

Walitangazwa watakatifu na Papa Leo X tarehe 22 Januari 1516.

Sikukuu yao inaadhimishwa kila tarehe 10 Oktoba.

Historia
Kifodini cha Berardo wa Carbio na wenzake kilichotokea Moroko mwaka 1219 kilifanya Wafransisko wengi watamani kufuata nyayo zao kwa kuhubiri Injili kwa wasio Wakristo.

Basi, mwaka 1227, uilofuata ule wa kifo cha mwanzilishi, Fransisko wa Asizi, watawa 6 wa kanda ya Toscana, Agnelus, Samueli, Donulus, Leo, Hugolino na Nikola wa Sassoferrato, walimuomba Elia wa Cortona, mkuu wa shirika, awaruhusu kwenda Moroko kuwahubiria Waislamu.

Kisha kukubaliwa, walikwenda Hispania, alipojiunga nao kama kiongozi Danieli Fasanella wa Belvedere, mkuu wa kanda ya Calabria.

Toka huko walivuka bahari na tarehe 20 Septemba walishukia Afrika, walipobaki siku chache katika kijiji kilichokaliwa hasa na wafanyabiashara Wakristo.

Halafu, Jumapili asubuhi, waliingia mjini Ceuta, wakaanza mara kuhubiri kwa kupinga Uislamu. Kwa sababu hiyo walipekelekwa kwa sultani ambaye, akiwadhani ni vichaa, aliagiza watiwe gerezani. Walibaki humo hadi Jumapili iliyofuata, ambapo sultani kwa mabembelezo na vitisho alijaribu kuwafanya wakane dini yao. 

Aliposhindwa, aliagiza wauawe. Kila mmojawao alimkaribia Danieli ili kupata baraka yake na ruhusa ya kumfia Yesu. Wote walikatwa kichwa.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Daniel and Companions at the Catholic Encyclopedia

Waliofariki 1227
Wafransisko
Mapadri
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Italia
Watakatifu wa Moroko
Vincent wa Lerins

Vincent wa Lerins (kwa Kilatini, Vincentius; alifariki 445 hivi) alikuwa mmonaki padri nchini Galia (leo Ufaransa), maarufu kwa maandishi yake ya teolojia na kwa juhudi zake za kufanya imani ya Wakristo istawi ndani mwao.

Tangu kale anaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama mtakatifu.

Sikukuu yake inaadhimishwa tarehe 24 Mei.

Maisha
Vincent alizaliwa Toulouse. Baada ya kujitafutia maendeleo katika jamii, labda kama askari, aliamua kuingia monasteri ya Lérins kwenye kisiwa Saint-Honorat. 

Akitumia jina bandia la Peregrinus aliandika huko Commonitorium (mwaka 434 hivi, yaani miaka 3 baada ya Mtaguso wa Efeso). Sawa na mtaguso mkuu huo, Vincent alitetea matumizi ya jina Mama wa Mungu kwa Bikira Maria, akipinga hoja za Nestori wa Konstantinopoli. 

Eukeri wa Lyon alimsifu kama mtakatifu mwenye elimu na ufasaha mkubwa. 

Gennadius wa Massilia aliandika Vincent alifariki chini ya makaisari Theodosius II na Valentinian III, kwa hiyo si baada ya mwaka 450. Masalia yake yanatunzwa huko Lérins.

Commonitorium
Lengo la Vincent katika kuandika Commonitorium lilikuwa kubainisha vigezo vya kutofautisha ukweli wa imani Katoliki na uzushi, ili aweze kujikumbusha (ndiyo maana ya kichwa jicho).

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Mababu wa Kanisa

Tanbihi

Marejeo 
 Thomas G. Guarino, Vincent of Lerins and the Devolopment of Doctrine. Grand Rapids:  Baker Academic, 2013.

Viungo vya nje
 Opera Omnia by Migne Patristica Latina
 Vincent of Lerins, The "Vincentian Canon"
 Commonitory

Waliofariki 445
Wamonaki
mapadri
waandishi wa Kilatini
Mababu wa Kanisa
Watakatifu wa Ufaransa
Yohane Climacus

Yohane Climacus (kwa Kigiriki Ἰωάννης τῆς Κλίμακος, yaani Yohane wa Ngazi; 525 - 606) alikuwa mmonaki katika monasteri ya Mlima Sinai. Ni maarufu kwa maandishi na miujiza yake.

Toka zamani anaheshimiwa na Wakatoliki, Waorthodoksi na Waorthodoksi wa Mashariki kama mtakatifu.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 30 Machi.

Kitabu cha Ngazi
Habari za maisha yake ni chache, lakini tuna kitabu chake Κλῖμαξ (Ngazi) na kingine kifupi zaidi Kwa Mchungaji ambacho ni kama nyongeza yake.

Humo Yohane anasimulia namna ya kuinua roho na mwili wetu kwa Mungu kwa kujipatia maadili, akitumia ndoto ya ngazi aliyoiona Yakobo-Israeli kama fremu ya kutolea mafundisho yake ya kiroho. 

Kila sura inahusu "kidato" kimoja, yaani mada moja. Jumla ya vidato vyote vya ngazi ni 30. Saba vya kwanza vinahusu maadili ya msingi kwa maisha ya juhudi. Vile 19 vinavyofuata (8–26) vinahusu ushindi juu ya vilema na upatikanaji wa maadili yaliyo kinyume chake. Vile 4 vya mwisho vinahusu maadili makuu yaliyo lengo la juhudi zote, hasa upendo (ἀγάπη).

Ingawa walengwa asili wa kitabu walikuwa wamonaki wa monasteri ya jirani, mapema Ngazi kikawa kati ya vitabu vilivyopendwa zaidi katika Ukristo wa mashariki, na kinasomwa sana, hata katika liturujia, hasa wakati wa Kwaresima Kuu kabla ya Pasaka.

Picha ya Ngazi
Picha takatifu yenye jina hilohilo, Ngazi ya Kupanda kwa Mungu, inaonyesha ngazi ambayo kutoka duniani inafika mbinguni (taz Mwa 28:12). Wamonaki wengi wanaipanda; kileleni Yesu yuko tayari kuwapokea. Kuna malaika wanaowasaidia kupanda, na mashetani wanaojaribu kuwaangusha, hata kama wamepanda sana.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko
Mababu wa Kanisa

Tanbihi

Viungo vya nje

St John Climacus and the Ladder of Divine Ascent Sermon
John Climacus: The Ladder of Divine Ascent  By Colm Luibheid, John Henebry (Google Books)
Excerpts from John Climacus 
"St. John Climacus" article from The Catholic Encyclopedia
St John Climacus (of the Ladder) Orthodox icon and synaxarion for Fourth Sunday of Great Lent
Venerable John Climacus of Sinai, Author of "the Ladder" March 30 feast
Pope Benedict XVI General Audience of Febr. 11, 2009 on John Climacus

Waliozaliwa 525
Waliofariki 606
Waandishi wa Kigiriki
Mababu wa Kanisa
Wamonaki
Watakatifu wa Siria
Dismas Mtakatifu

Dismas Mtakatifu ni jina lisilo na hakika la mhalifu aliyesulubiwa pamoja na mwenzake na Yesu kwa amri ya Ponsyo Pilato.

Habari hii inasimuliwa na Injili zote (Math 27:38; Mk 15:27-28,32; Lk 23:33; Yoh 19:18) lakini ni Luka tu anayesema kuwa, kati ya hao wawili waliokuwa msalabani kandokando ya Yesu, mmoja alitubu na kumuomba kwa imani, "Ee Yesu, unikumbuke utakapoingia katika ufalme wako".

Yesu hakuchelewa kumjibu: "Kweli nakuambia, leo hii utakuwa nami katika paradiso".

Ndiyo sababu Wakristo wengi wanamheshimu kama mtakatifu, hasa tarehe 25 Machi.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje

 Patron Saints: Dismas 
 The Wise Thief hymn from Eastern Orthodox Good Friday service (in English)
 Saint Dismas  - Freebase

Waliofariki 30
Watu wa Biblia
Wafuasi wa Yesu
Watakatifu wa Israeli
Dionysius Mwareopago

Dionysius Mwareopago (kwa Kigiriki Διονύσιος ὁ Ἀρεοπαγίτης; alifariki 95 hivi) alikuwa askofu wa kwanza wa Athene, Ugiriki.

Umaarufu wake umetokana na Mdo 17:34 kusimulia kwamba alikuwa kati ya wachache waliosadiki hotuba aliyoitoa Mtume Paulo katika Areopago kuhusu Kristo na ufufuko.

Umaarufu uliongezeka baada ya mwanafalsafa asiyejulikana kutoka Siria kuandika vitabu mbalimbali akitumia jina la Dyonisius huyo mwanzoni mwa karne ya 6.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Oktoba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo 
 Owen Gingerich, The Book Nobody Read, Penguin Books, 2004, pp. 190–191

Viungo vya nje
Hieromartyr Dionysius the Areopagite the Bishop of Athens Orthodox icon and synaxarion
The Holy Hieromartyr Dionysius the Areopagite  entry from the Prologue from Ochrid by Nikolaj Velimirović
A Translation of Grimm's Saga No. 439 about Saint Dionysius and King Dagobert 

Waliofariki 95
Watu wa Biblia
Maaskofu Wakatoliki
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Ugiriki
Centerpartiet

Centerpartiet ni chama cha siasa nchini Uswidi.

Kiongozi

Viungo vya Nje 
 tovuti ya Centerpartiet kwa Kiswidi

Uswidi
Joatham Mporogoma Mwijage Kamala

Joatham Mporogoma Mwijage Kamala (16 Mei 1946 - 18 Juni 1998) alikuwa mwanasiasa, kiongozi na mwanachama wa Chama cha Mapinduzi (CCM). Alikuwa na kipawa asilia cha uongozi na utashi mzuri kiasi cha kumgusa Baba wa Taifa la Tanzania, Mwalimu Julius Kambarage Nyerere haswa kwa imani yake kubwa juu ya misingi ya ujamaa. Amewahi kushika nafasi mbalimbali za uongozi nchini. 

Mpenzi mkubwa wa kusoma vitabu, haswa vitabu vya siasa, uongozi na uchumi. Joatham hukumbukwa kwa utashi wake mkubwa kwenye masuala ya siasa na wengi humuita mwanasiasa aliyebobea ambaye hakupata kuwa maarufu ndani na nje ya mipaka ya nchi yake.

Joatham alizaliwa katika kijiji cha Bwemera/Bwoki, kata ya Bugandika, wilaya ya Missenyi (Bukoba Vijijini kwa wakati huo) mkoani Kagera. 

Alianza elimu yake ya msingi katika shule ya msingi Bugandika kutoka darasa la kwanza mpaka la nne, aliendelea na darasa la tano mpaka la nane katika shule ya msingi Kigarama. Baada ya elimu ya shule ya msingi, alichaguliwa kujiunga na shule ya sekondari ya Kahororo ambapo alisoma kutoka kidato cha kwanza mpaka cha nne. Baada ya hapo alijiunga na elimu ya juu ya sekondari katika shule ya sekondari ya Ihungo, Kagera ambapo alihitimu kidato cha sita. 

Baada ya elimu ya sekondari, alifanikiwa kuendelea na elimu ya chuo kikuu, katika Chuo kikuu cha Dar es Salaam na kupata Shahada ya Sayansi ya Siasa na Uongozi wa Umma, huko alijengeka kisiasa na kushiriki kwenye harakati mbalimbali pamoja na wanasiasa wengine kama Pius Ng'wandu, Adam Marwa, Yoweri Museveni, Jenerali Ulimwengu, Sebastian Kinyondo na wengine wengi.

Joatham alifariki tarehe 18 Juni 1998 kwa tatizo la kansa ya shavu. Ameacha mjane Florence Kamala na watoto Emmanuel na Peter Kamala.

Viungo vya nnje
 Tovuti ya Bunge la Tanzania

Waliozaliwa 1946
Waliofariki 1998
Wanasiasa wa Tanzania