LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Madini silikati

Madini silikati ni madini yanayounda miamba mbalimbali. Yote yanaundwa na anioni zenye silikoni na oksijeni. Ndilo kundi kubwa na muhimu zaidi katika madini yote likifanya karibu asilimia 90 za ganda la Dunia.   

Silika (dioksidi ya silikoni) SiO2 kawaida huhesabiwa kuwa madini silikati. Silika hupatikana katika maumbile kama shondo na maumbo yake.

Muundo wa jumla 
Madini silikati kimsingi ni kampaundi ya ioni ilhali anioni zake huwa na atomi za silikoni na atomi za oksijeni. 

Katika madini mengi kila atomi ya silikoni iko katikati ya kitovu cha piramidi pembetatu (tetrahedron), ambako pembe zake ni atomi za oksijeni nne.

Marejeo

Viungo vya nje 

 Mindat.org, Uainishaji wa Dana 
 Webmineral   : Uainishaji mpya wa Dana 

madini
Kilima

Kilima ni mwinuko wa ardhi ambao uko juu kuliko eneo linalouzunguka lakini ni mdogo kuliko ule wa mlima. Vilima ni miinuko ya chini kuliko milima.  Kwa lugha nyingine ni mlima mdogo, kama Kiswahili kinavyoonyesha wazi. Uso wa kilima ni imara kuliko ile ya tuta la mchanga.  

Hakuna ufafanuzi kamili unaokubaliwa kote kuhusu tofauti kati ya kilima na mlima. Katika sehemu za tambarare mwinuko wa mita mia kadhaa unaweza kuitwa "mlima", kinyume chake katika sehemu za milima mirefu mwinuko wa mita 1000 unaweza kuitwa "kilima". Kwa mfano, miinuko ya Ngong karibu na Nairobi huitwa "Ngong Hills" ingawa inafikia kimo cha zaidi ya mita 2,000 juu ya usawa wa bahari. Kwa jumla kilima hutazamwa kuwa kidogo na bila mtelemko mkali kama mlima kamili.

Asili ya vilima mara nyingi ni sawa na asili ya milima; kunjamano ya ganda la Dunia au vilima kama mabaki ya miinuko mirefu zaidi, kwa mfano kutokana na mmomonyoko wa milima mikubwa. 

milima
Wingu vundevunde

Wingu vundevunde (kwa Kilatini/Kiingereza: cirrus, "shungi la nywele") ni wingu la fuwele za barafu linalopatikana kwa kimo kikubwa. Mawingu vundevunde huonekana kama nyuzi nyeupe au kanda nyembamba angani. 

Mawingu hayo hutokea kwenye kimo cha mita 16,500 hadi 45,000. 

Kutoka kwenye uso wa Dunia, mawingu vundevunde huonekana kuwa na rangi nyeupe au kijivu. Yanaundwa wakati mvuke wa maji hupitia kimo cha mita 5,500 ambako baridi huongezeka, hivyo mvuke unaganda na kuunda fuwele za barafu. 

Kwa kawaida kimo cha mawingu hayo ni mita 8,000–12,000 juu ya usawa wa bahari.

Tanbihi

Viungo vya Nje

A cloud atlas with many photos and description of the different cloud genera 
UIUC.edu's online guide to meteorology 
International Cloud Atlas – Cirrus 

Metorolojia
Kalenda ya jua-mwezi

Kalenda ya jua-mwezi (kwa Kiingereza: lunisolar calendar) ni kalenda inayotumia awamu za Mwezi pamoja na mwaka wa jua. Kalenda ya Kiyahudi na ya Kichina ni kalenda za jua-mwezi zinazotumiwa leo.

Awamu za Mwezi
Kalenda za aina hiyo huunganisha faida ya kufuata awamu za Mwezi na mwendo wa Jua. Awamu za Mwezi zinaonekana na watu wote - tofauti na miezi katika kalenda ya kawaida (ya Gregori) ambayo haina uhusiano na mwonekano wa Mwezi. Mwezi mpya au kuonekana kwa hilali ni njia nyepesi kwa watu wote kutambua mwanzo wa mwezi.   

Kalenda za mwezi, zinazofuata idadi ya miezi halisi pekee kwa kuamulia kipindi cha mwaka, huwa na kasoro kwamba majira na sikukuu havina nafasi thabiti katika mwendo wa mwaka wa mwezi. Maana miezi (vipindi) 12 kutoka hilali hadi hilali ni siku 354 pekee, ilhali mwaka wa Jua huwa na siku 365 na karibu robo.  

Hivyo sikukuu zinahamahama kila mwaka kulingana na majira; vilevile vipindi ambavyo ni muhimu kwa maisha ya jamii kama vile mavuno au kuandaa mashamba hufuata mwendo wa Jua lakini havilingani na kalenda ya mwezi. Kuunganisha awamu za mwezi na mwaka wa jua kunaruhusu kutunza miezi asilia na mwendo wa majira.

Miaka ya kawaida na miaka mirefu
Kalenda ya jua-mwezi inapaswa kusawazisha tofauti baina ya mwaka wa jua na mwaka wa mwezi. Hii inatekelezwa kwa kuingiza miaka mirefu yenye mwezi wa 13 kila baada ya miaka ya kawaida kadhaa. Kwa mfano kalenda ya Kiyahudi huingiza miaka mirefu mara saba katika kipindi cha miaka 19. Kwa njia hiyo sikukuu ya mavuno inakaa katika majira yake, hata kama tarehe yake inacheza kidogo ikilinganishwa na kalenda ya jua.

Mifano  
Kalenda za Kiyahudi, Kijain, Kibuddha, Kihindu na Kikurdi na vile vile kalenda za kimapokeo za Burma, China, Japani, Tibeti, Vietnam, Mongolia na Korea, pamoja na kalenda za kihistoria za Ugiriki ya Kale na Babeli zote ni za jua-mwezi. Pia, kalenda kadhaa zilizotumiwa kabla ya Uislamu huko Arabia Kusini zilifuata mfumo wa jua-mwezi.

Tanbihi

Viungo vya Nje
Introduction to Calendars , US Naval Observatory, Astronomical Applications Department.
Lunisolar calendar year 2017-2018 (by Serge Bièvre)
Lunisolar Calendar 
Luni-Solar Calendar
Calendar studies
Model of lunisolar calendar based on observation of the Sun and Moon position

Kalenda
Kalenda ya Misri ya Kale

Kalenda ya Misri ya Kale ilikuwa kalenda ya jua yenye siku 365 inayoendelea kutumiwa hadi leo katika Kanisa la Kikopti na pia na wakulima wa Misri.

Ugawaji wa mwaka
Mwaka uligawiwa kwa majira matatu ya siku 120 kila moja, pamoja na kipindi cha nyongeza cha siku tano kilichotazamwa kuwa nje ya mwaka wenyewe.  

Majira 3 ya mwaka yalifuata hali ya Mto Naili, yaani 
majira ya mafuriko (takribani Juni hadi Septemba)
majira ya kutokea upya kwa nchi kavu (takribani Oktoba hadi Januari)
majira ya mavuno (takribani Februari hadi Mei) 

Ilhali Misri ni nchi yenye mvua kidogo mno, mafuriko ya kila mwaka yaliyoleta kutoka Ethiopia maji pamoja na matope yenye rutuba yalikuwa msingi wa kilimo katika bonde la Naili hadi lilipojengwa Lambo la Assuan mnamo 1960-1970.

Majira yaligawiwa kwa miezi minne yenye siku 30. Hii miezi 12 hapo awali ilitajwa kwa namba lakini baadaye ilijulikana pia kwa majina ya sherehe zake kuu. Kila mwezi uligawanywa katika miongo mitatu ya siku 10.

Mwaka mfupi
Mwaka huo ulikuwa mfupi kuliko mwaka wa jua kiasi cha karibu robo siku. Kalenda ya Wamisri ilipoteza karibu siku moja kila baada ya miaka minne kulinganishwa na Kalenda ya Gregori. Hali hiyo ilitambuliwa kama hasara, lakini majaribio ya kusahihisha kasoro kwa kuongeza siku ya sita ya nyongeza kila baada ya miaka minne yalishindikana kutokana na upinzani kwa viongozi wa dini. 

Sahihisho liliwezekana tu wakati Misri ilipotawaliwa na Dola la Roma chini ya Kaisari Augusto mnamo mwaka 24 au 25 BK.

Misingi
Kalenda ilianzishwa mapema wakati wa milenia ya 3 KK. Wataalamu wa Misri ya Kale walitambua kwamba nyota ya Shira (Sirius) ilianza kuonekana angani kila mwaka wakati huohuo kama kutokea kwa mafuriko ya Mto Naili. Hivyo tarehe ya kuonekana kwa Shira mnamo 19 Juni ilikuwa siku ya mwaka mpya wakati kalenda ilipoanzishwa; ila tu, kutokana na ufupi wa mwaka wa Kimisri, Shira ilianza kutokea kabla ya siku ya mwaka mpya.

Matumizi baada ya Misri ya Kale
Tangu masahihisho yaliyofanywa chini ya Kaisari Augusto, kalenda iliendelea sambamba na Kalenda ya Juliasi ya Waroma. Pia baada ya uvamizi wa Waarabu na kuenea kwa Uislamu iliendelea kutumiwa na Kanisa la Kikopti kwa kupanga liturgia na sikukuu zake. 

Pia wakulima wa Misri, wakiwa Wakristo au Waislamu, waliendelea kutumia kalenda hiyo kwa kukadiria kazi zao zilizotegema majira ya mafuriko ya mto Naili.

Marejeo

Vitabu 
 .
 .
 . (Full Hungarian version.)
 .
 , a review of Clagett's Ancient Egyptian Science, Vols. I & II.
 .
 .
 .
 . 
 .
 .
 .
 .
 .
 .
 .

Viungo vya Nje 
 Detailed information about the Egyptian calendars, including lunar cycles
 Date Converter for Ancient Egypt
 Calendrica Includes the Egyptian civil calendar with years in Ptolemy's Nabonassar Era (year 1 = 747 BC) as well as the Coptic, Ethiopic, and French calendars.
 Civil, ver. 4.0, is a 25kB DOS program to convert dates in the Egyptian civil calendar to the Julian or Gregorian ones

Misri ya Kale 
Kalenda
Wakopti
Mfuu

Mifuu (pia mifuru au mifudu) ni miti ya jenasi Vitex katika familia) Lamiaceae. Spishi nyingine huitwa mbwanga, mgege, msasati, mtalali au mvumba. 

Jenasi hiyo ina spishi takriban 250 na kati ya hizo kadhaa zinatokea Afrika ya Mashariki. 

Matunda yake yalikayo huitwa mafuu na yana rangi ya nyeusi, zambarau au nyekundu.

Spishi za Afrika ya Mashariki
 Vitex amaniensis, Mfuu wa Amani
 Vitex doniana. Mfuu Maplamu-meusi
 Vitex ferruginea, Mfuu-mchanga, mgege au mtalali
 Vitex fischeri, Mfuu wa Fischer
 Vitex keniensis, Mfuu wa Kenya
 Vitex madiensis, Mfuu Majani-yakwaruzayo
 Vitex mombassae, Mfudumaji, mbwanga, msasati au mtalali
 Vitex payos, Mfuu Beri-chokoleti
 Vitex strickeri, Mfuu wa Stricker au mvumba
 Vitex trifolia, Mfuu Maua-buluu
 Vitex zanzibarensis, Mfuu wa Zanzibar

Picha

Viungo vya nje 

 List of Genera in Lamiaceae, Missouri Botanical Garden
 Vitex, Index Nominum Genericorum
 Vitex in Biodiversity Heritage Library
 CRC World Dictionary of Plant Names: R-Z
 Systematics of Lamiaceae Subfamily Viticoideae

Guguchawi na jamaa
Basbasi

Basbasi (pia: basibasi) ni ngozi ngumu iliyomo katika tunda dogo la aina ya kungumanga.

Pia ni kiungo cha chakula au kitoweo chenye ladha ya kuwashawasha.

Ni kati ya mazao maarufu ya Zanzibar.

Biolojia
Viungo
Theonas wa Misri

(alifariki 395) ni kati ya wamonaki walioishi vizuri imani yao jangwani.

Tangu kale wanaheshimiwa kama mtakatifu lakini haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 4 Aprili.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 395
Wamonaki
Watakatifu wa Misri
Fortunati na Marsiani

ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 17 Aprili.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Korus na wenzake

Katulini, Faustini, Felisi, Felisi, Nabori, Pleni, Salunus, Saturnini, Silvi, Soluti, Theodora, Theodori, Theoni, Ursus, Valeri, Venusti, Viktorini, Vikturus na Vitalis ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 23 Aprili au 25 Oktoba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Marselino, Vinsenti na Domninus

Marselino, Vinsenti na Domninus walikuwa Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao pamoja na wengine wanne wasiojulikana kwa jina. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Noti (kizio)

Kwa matumizi tofauti ya neno hili tazama Noti (maana)

Noti (kutoka Kiingereza: knot) ni kizio cha kasi. Kifupi chake ni kt au kn. Hutumiwa kimataifa kwa kueleza mwendo wa meli na eropleni, lakini pia katika metorolojia. Si kipimo sanifu cha SI.

Ufafanuzi 
Noti 1 inafafanuliwa kutaja mwendo wa maili ya baharini 1 kwa saa. Maili ya baharini ni sawa na mita 1852.

Matumizi 
Matumizi ya kizio hicho ni kutaja kasi ya chombo cha majini. Huko Marekani kinatumiwa pia kwa mwendo wa eropleni na kutaja kasi ya mwendo wa hewa, yaani upepo.

Asili 
Maana ya "knot" ni fundo; zamani kasi ya jahazi ilipimwa kwa kutumia kamba ndefu iliyokuwa na mafundo mengi. Kamba hiyo ilifungwa kwa kipande cha ubao kilichotupwa baharini kikifuatwa na kamba. Baada ya kipindi maalumu (kilichopimwa kwa kutumia saa ya mchanga) kamba ilirudishwa na mafundo yalihesabiwa.

Marejeo

Tovuti za Nje 
 Non-SI units accepted for use with the SI, and units based on fundamental constants   
 OnlineConversion.com: What is a knot? *What is a nautical mile 

Usafiri wa maji
Vipimo
Wafiadini wa imani sahihi wa Aleksandria (13 Mei)

(walifariki Aleksandria, 372) walikuwa Wakatoliki wengi wa mji huo wa Misri, ambao walifia imani sahihi katika kanisa la Theonas wakati wa dhuluma ya Waario dhidi yao chini ya Kaisari Valens. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 13 Mei,

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 372
Wafiadini Wakatoliki
Watakatifu wa Misri
Wafiadini wa imani sahihi wa Misri (21 Mei)

(walifariki 357-361) walikuwa Wakatoliki wengi wa mji huo wa Misri, ambao walifia imani sahihi wakati wa dhuluma ya Waario dhidi yao na wengine chini ya Kaisari Juliani Mwasi. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 21 Mei,

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki karne ya 4
Wafiadini Wakatoliki
Watakatifu wa Misri
Kwintiani, Denisi na wenzao

Juliani, Lucho, Paulo na wengineo 15 (walifariki 430 hivi) walikuwa Wakatoliki wa Afrika Kaskazini, ambao walifia imani sahihi wakati wa dhuluma ya Waario dhidi yao chini ya mfalme Huneriki wa Wavandali. 

Tangu kale wanaheshimiwa na Wakatoliki na Waorthodoksi kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 23 Mei,

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 430
Wafiadini Wakatoliki
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Akuli wa Aleksandria

ni kati ya Wakristo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 27 Mei.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Eukari wa Aleksandria

(pia: Evangeli, yaani Injili) ni kati ya Wakristo wa Misri waliouawa kwa ajili ya imani yao.

Kwa kuwa hayajulikani mengine kuhusu historia yake, haorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 27 Mei.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Florianus

Florianus (alifariki 276) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kwa miezi kama mitatu katika mwaka wa 276 hadi kifo chake. 

Alimfuata Tacitus akafuatwa na Probus.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 276
Makaizari wa Roma
Saloninus

(takriban 242 – 260) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma mwaka 260 pamoja na baba yake Gallienus.

Aliuawa.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa 242
Waliofariki 260
Makaizari wa Roma
Volusianus

(alifariki 253) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia Novemba 251 hadi kifo chake mnamo Agosti 253, alipouawa na askari wake.

Aliwafuata Decius na Herennius Etruscus akafuatwa na Aemilianus.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliofariki 253
Makaizari wa Roma
Herennius Etruscus

(takriban 227 - Juni 251) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma pamoja na baba yake Decius kuanzia mwanzoni mwa mwaka 251 hadi kifo chao mwaka huohuo.

Alimfuata Filipo Mwarabu na kufuatwa na Trebonianus Gallus na Hostilian.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa 227
Waliofariki 251
Makaizari wa Roma
Hostilian

(takriban 230 - Novemba 251) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia Juai 251 hadi kifo chake mwaka huohuo.

Alimfuata baba yake Decius na kaka yake Herennius Etruscus na kufuatwa na Trebonianus Gallus na Volusianus.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa 230
Waliofariki 251
Makaizari wa Roma
Carinus

(alifariki 285) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 283 hadi kifo chake.

Alimfuata baba yake Carus na kufuatwa na Diokletian.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliofariki 285
Makaizari wa Roma
Galerius

(250 hivi - 311) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 305 hadi kifo chake.

Aliwafuata Maximian na Diokletian akafuatwa na Maximinus, Konstantino Mkuu na Licinius.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa 250
Waliofariki 311
Makaizari wa Roma
Severus II

(alifariki Septemba 307) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma pamoja na Galerius kwa miezi michache kuanzia 306 hadi 307.

Alimfuata Constantius Chlorus na kufuatwa na Maxentius na Licinius.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 307
Makaizari wa Roma
Licinius

(263 hivi - 325) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma pamoja na Galerius na Maximinus II kuanzia 308 hadi 324.

Alimfuata Severus II akafuatwa na Konstantino Mkuu.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa 263
Waliofariki 325
Makaizari wa Roma
Maximinus Daia

(270 hivi - 313) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma pamoja na Licinius kuanzia 308 hadi 313.

Alimfuata Galerius akafuatwa na Licinius.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa 270
Waliofariki 313
Makaizari wa Roma
Valerius Valens

(alifariki 1 Machi 317) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma pamoja na Licinius kwa miezi michache kuanzia mwishoni mwa 316 hadi mwanzoni mwa 317.

Alimfuata Konstantino Mkuu na kufuatwa naye.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 317
Makaizari wa Roma
Martinianus

(alifariki 325) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma pamoja na Licinius kwa miezi michache ya mwaka 324.

Alimfuata Konstantino Mkuu na kufuatwa naye.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 325
Makaizari wa Roma
Konstantino II

(316 hivi - 340) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 337 hadi kifo chake.

Alimfuata baba yake Konstantino Mkuu akashindwa na wadogo wake Constantius II na Constans.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa 316
Waliofariki 340
Makaizari wa Roma
Constantius II

(7 Agosti 317 - 3 Novemba 361) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 337 hadi kifo chake.

Alimfuata baba yake Konstantino Mkuu akafuatwa na Juliani Mwasi.

Alipinga sana imani sahihi ya Kanisa Katoliki ilivyofundishwa na Mtaguso wa kwanza wa Nisea na kudhulumu maaskofu walioitetea akipendelea uzushi wa Ario.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa 317
Waliofariki 361
Makaizari wa Roma
Constans I

(323 hivi - 350) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 337 hadi kifo chake.

Alimfuata baba yake Konstantino Mkuu akafuatwa na Vetranio na Constantius II.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa 323
Waliofariki 350
Makaizari wa Roma
Juliani Mwasi

(331/332 - 26 Juni 363) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kuanzia 361 hadi kifo chake.

Alimfuata Constantius II akafuatwa na Jovian.

Aliitwa "mwasi" kwa sababu alikataa Ukristo akajaribu kueneza falsafa/dini ya Kiplato.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa 331
Waliofariki 363
Makaizari wa Roma
wanafalsafa wa Uturuki
Jovian

(331 - 17 Februari 364) alikuwa Kaizari wa Dola la Roma kwa miezi minane kuanzia 363 hadi kifo chake.

Alimfuata Juliani Mwasi na kurudisha Ukristo kuwa dini rasmi ya dola bila kuzuia dini nyingine.

Tazama pia
 Orodha ya Makaizari wa Roma

Waliozaliwa 331
Waliofariki 364
Makaizari wa Roma
Wafiadini wa Lycopolis

Wafiadini wa Lycopolis (walifia dini katika mji huo wa Misri, 249 hivi) wakati wa dhuluma ya kaisari Decius.

Askari hao sita wanaheshimiwa tangu kale kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 1 Juni.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 249
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Ada wa Ethiopia

Ada wa Ethiopia ni kati ya Wakristo wafiadini wa Ethiopia.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 2 Juni.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Ethiopia
Armini wa Misri

Armini wa Misri (alifariki 304 hivi) ni kati ya Wakristo wa nchi hiyo.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu mfiadini.

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 2 Juni.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliozaliwa karne ya 3
Waliofariki 304
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Abidiani na wenzake

Abidiani na wenzake Demetria, Donati, Gagus, Januaria, Juliana, Nepori, Paposiniki, Kwirini, Kwirus na wengineo 146 ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliofia dini yao.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 3 Juni.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Klaudi na wenzake

Klaudi na wenzake 194 ni kati ya Wakristo wa Misri waliofia dini yao.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 5 Juni.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Wafiadini Wamersedari wa Damieta

(walifariki 1250 hivi) walikuwa Wakristo watatu waliouawa na Waislamu kwa ajili ya imani yao katika mji huo wa Misri wakati wa vita vya msalaba vya saba.

Walipokamatwa walikuwa wamejitosa kuwahudumia askari waliopatwa na tauni.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 11 Juni.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Waliofariki 1250
Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Misri
Leonsi, Ipasi na Theoduli

(waliofariki Tripoli, Lebanoni, 70/79) ni kati ya Wakristo wa Lebanoni wanaosemekana waliuawa kwa ajili ya imani yao wakati wa kaisari Vespasiani.

Kwa kuwa hayajulikani mengine ya hakika kuhusu historia ya askari hao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Inawezekana hadithi juu yao zilitungwa kuanzia habari za Leonsi wa Tarabulus, mfiadini maarufu zaidi wa Foinike.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 18 Juni.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Lebanoni
Afesi na wenzake

Aleksanda, Amfamoni, Apoloni, Arioni, Dionusi, Dioskoro, Elafa, Eunuko, Fabiani, Felisi, Fisosi, Gurdino, Hinus, Kapitolini, Kapitulini, Kresenti, Melei, Nika, Nisia, Panus, Panubri, Plebri, Pleosi, Theoma, Tuboni na Venusti ni kati ya Wakristo wa Afrika Kaskazini waliouawa kwa ajili ya imani yao. 

Kwa kuwa yanajulikana majina yao tu, si mengine kuhusu historia yao, hawaorodheshwi tena na Martyrologium Romanum.

Tangu kale wanaheshimiwa kama watakatifu wafiadini.

Sikukuu yao huadhimishwa tarehe 28 Juni..

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Wafiadini Wakristo
Watakatifu wa Afrika Kaskazini
Mipindopindo (mto)

Mipindopindo (kwa Kiingereza: meander) ni umbo la mto wenye vizingo vingi. Mipindipindo hutokea pale ambako mto unapita katika tambarare yenye ardhi laini bila mteremko mkubwa. Mipindopindo hubadilika baada ya muda kwa namna inayofanana na mwendo wa nyoka.  

Mipindopindo hutotokana na kizuizi fulani katika mwendo wa maji ya mto, kama vile mwamba au mti wenye ukingo. Hiki kinasababisha tofauti kati ya sehemu zenye mwendo wa haraka na mwendo wa polepole zaidi ndani ya maji.  

Maji yenye mwendo mkubwa huwa na nguvu mzaidi. Hivyo yanaondoa ardhi kwenye upande wake wa ukingo na kuyabeba kama mashapo ndani yake. Kwa upande mwingine maji upande wa mwendo polepole unakosa nguvu kubeba mashapo yote ndani yake, kwa hiyo mashapo hushuka chini katika sehemu hii. 

Tokeo lake ni katika kizingo: 
upande wa nje ya kizingo maji huwa na mwendo wa haraka zaidi yakiendelea kuchimba ukingo. Mmomonyoko huo unapanua upande ule wa kizingo.
upande wa ndani ya kizingo maji huachana na mashapo na hivyo kupunguza urefu wake.  
hivyo kizingo cha mto kinaanza kusogea upande wa nje. 
mchakato huo unaweza kuendelea hadi vizingo viwili vinagusana na maji yanafuata njia mpya iliyo fupi. Kizingo kilichoachwa na mwendo wa mto kinabaki kama ziwa au bwawa.

Kujisomea
 
  Virtual Luna Leopold
 Thonemann, P., The Maeander Valley: A historical geography from Antiquity to Byzantium (Cambridge, 2011) (Greek Culture in the Roman World Series).

Viungo vya nje

Mito
Mto Doring

ni mto wa jimbo la Western Cape, Afrika Kusini. 

Chanzo cha mto huu ni kaskazini mashariki kwa Ceres. Unaungana na mto Olifants.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Fish (Afrika Kusini)

ni mto mrefu (kilometa 644) katika jimbo la Eastern Cape, Afrika Kusini.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Gourits

ni mto wa jimbo la Western Cape, Afrika Kusini. 

Unatiririka kwa kilomita 416 na kuishia katika Bahari Hindi.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Bahari ya Hindi
Mto Groot (Southern Cape)

ni mto wa jimbo la Western Cape, Afrika Kusini. 

Ni tawimto la mto Gourits.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Groot Letaba

ni mto wa Afrika Kusini, tawimto la mto Letaba.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Hartbees

ni mto wa jimbo la Northern Cape, Afrika Kusini.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Harts

ni mto wa jimbo la North West na la Northern Cape, Afrika Kusini. 

Ni tawimto la mto Vaal, ambao ni tawimto la mto Orange.

Urefu wake ni kilomita 320.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Kariega

ni mto wa jimbo la Eastern Cape, Afrika Kusini. 

Una urefu wa kilomita 138 na kuishia katika Bahari Hindi.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Bahari ya Hindi
Mto Kuruman

ni korongo la jimbo la Northern Cape, Afrika Kusini.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Mogalakwena

ni mto wa jimbo la Limpopo, Afrika Kusini. 

Ni tawimto la mto Limpopo.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Moshaweng

ni korongo la jimbo la Northern Cape, Afrika Kusini.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Olifants (Southern Cape)

ni mto wa jimbo la Western Cape, Afrika Kusini. 

Unaungana na mto Gourits.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Olifants (Western Cape)

ni mto wa jimbo la Western Cape, Afrika Kusini. 

Unaishia katika bahari ya Atlantiki.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Atlantiki
Mto Olifants (Limpopo)

(pia: Lepelle, Obalule) ni mto wa jimbo la Mpumalanga, la Limpopo na la Gaza, Afrika Kusini pamoja na Msumbiji. 

Ni tawimto la mto Limpopo.

Tazama pia
 Mito mirefu ya Afrika
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini
 Orodha ya mito ya Msumbiji

Tanbihi

O
O
O
Mto Pongola

ni mto wa jimbo la KwaZulu-Natal, Afrika Kusini. 

Ni tawimto la mto Maputo.

Tazama pia
 Mito mirefu ya Afrika
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini
 Orodha ya mito ya Msumbiji

Tanbihi

P
P
P
Mto Sak

ni korongo la jimbo la Northern Cape, Afrika Kusini.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Mto Riet

Mto Riet ni mto wa jimbo la Free State na la Rasi Kaskazini, Afrika Kusini. 

Ni tawimto la mto Vaal.

Tazama pia 
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Tanbihi

Mito ya Afrika Kusini
Osmi

Osmi (Osmium, kutoka Kigiriki ὀσμή osme, "harufu") ni elementi yenye namba atomia 76. Ni metali ya mpito ngumu na haba sana. Alama yake ni Os. 

Huwa na utendanaji mdogo na elementi nyingine, hivyo huhesabiwwa kati ya metali adimu.

Inapatikana kwa viwango vidogo katika mbale ya Platini. Osmi ni elementi yenye densiti kubwa katika elementi zote.

Matumizi yake ni hasa katika aloi za platini au iridi kwa vifaa vidogo vinavyohitajika kuwa vigumu na kudumu muda mrefu.

Tanbihi

Elementi
Dubni

Dubni (kwa Kiingereza: Dubnium) ni elementi sintetiki yenye namba atomia 105 kwenye mfumo radidia, uzani atomia ni takriban 262. Alama yake ni Db.  

Baada ya kugunduliwa katika maabara iliitwa majina tofauti kama vile eka-tantalum, hahnium na unnilpentium lakini hatimaye jina likawa Dubni kwa kumbukumbu ya mji wa Urusi wa Dubna ambako iligunduliwa.  

Ni elementi nururifu sana isiyopatikana kiasili. Ni elementi sintetiki au tamburania yaani haipatikani kiasili. Sababu yake ni kwamba nusumaisha ya isotopi zake ni fupi mno. 268Db (isotopi thabiti zaidi) ina nusumaisha ya masaa 28.

Marejeo

Elementi
Elementi sintetiki
Uhusiano (Takwimu)

Katika takwimu, Uhusiano (kwa Kiingereza: correlation) ni kiasi cha ongezeko ambacho vibadilika viwili ni vinahusiana.

Unapatwa kwa hesabu kama Uhusiano wa Pearson, Uhusiano wa Spearman au Uhusiano wa Kendall.

Uhusiano haulingani na sababu (causality).

Kwa programu ya takwimu R 
Ili utafute Uhusiano wa Pearson kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike:

> cor(x,y, method="pearson")

Ili utafute Uhusiano wa Spearman kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike:

> cor(x,y, method="spearman")

Ili utafute Uhusiano wa Kendall kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike:

> cor(x,y, method="Kendall")

Marejeo 
 Saleh, A. M. E., & Ehsanes, M. (2001). An introduction to probability and statistics. Wiley.
 Peck, R., Olsen, C., & Devore, J. L. (2015). Introduction to statistics and data analysis. Cengage Learning.

Takwimu
Hisabati
Intellivision Amico

Intellivision Amico ni toleo la pili la mashine ya michezo ya video kutoka kampuni ya Intellivision Entertainment. Mashine hiyo huwa wanazitoa kwa awamu, lipo toleo la kwanza na hili la pili na la tatu pia.

Viungo vya nje

Michezo ya kompyuta
Mto Sout

ni mto wa Afrika Kusini, majimbo ya Western Cape na Cape Town.

Tazama pia
 Mito mirefu ya Afrika
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Mito ya Afrika Kusini
Mto Tugela

(au Thukela) ndio mto mkubwa zaidi wa KwaZulu-Natal, Afrika Kusini, tawimto la mto Limpopo.

Urefu wake ni km 502 hivi.

Tazama pia
 Mito mirefu ya Afrika
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini

Mito ya Afrika Kusini
Bahari ya Hindi
Mto Maputo

(au Great Usutu, Lusutfu, Suthu) ni mto wa Afrika Kusini, Eswatini na Msumbiji.

Tazama pia
 Mito mirefu ya Afrika
 Orodha ya mito ya Afrika Kusini
 Orodha ya mito ya Msumbiji

Viungo vya nje
Maputo River Basin - SADC Water Sector ICP Collaboration Portal

Mito ya Afrika
Mito ya Afrika Kusini
Mito ya Eswatini
Mito ya Msumbiji
Bahari ya Hindi
Orodha ya mito ya Msumbiji

Hii Orodha ya mito ya Msumbiji inataja baadhi yake.

Mto Buzi
Mto Chinde
Mto Komati
Mto Licungo
Mto Limpopo
Mto Luambala
Mto Luangwa
Mto Lugenda, Msumbiji
Mto Lurio
Mto Maputo
Mto Mazowe
Mto Megaruma
Mto Messalo
Mto Mocuburi
Mto Monapo
Mto Montepuez
Mto Ngalamu
Mto Olifants (Limpopo)
Mto Pongola
Mto Pungwe
Mto Rarico
Mto Revuboe
Mto Ruvuma
Mto Save
Mto Shire
Mto Zambezi

 
Orodha za kijiografia
M
Kibarua

Kibarua (kutoka neno la Kiarabu; kwa Kiingereza: day worker) ni moja kati ya aina za kazi: ni zile kazi ambazo si za kudumu, bali ni kazi za muda mfupi tu na kipato kinachopatikana ni kwa ajili ya muda husika. Kwa maana ya kwamba kuna tofauti kati ya mfanyakazi na kibarua, ambapo kibarua huwa anapewa posho kwa siku na mfanyakazi huwa anapewa mshahara kwa mwezi.

Kazi
Jaribio T la Mwanafunzi

Katika takwimu, Jaribio T la Mwanafunzi (kwa Kiingereza: Student's t-test) ni jaribio la takwimu ambalo linaweza kujaribu upweke kati ya wastani mbili.

Linapatwa kwa hesabu kama Takwimu T.

Kwa programu ya takwimu R 
Ili utafute Jaribio T la Mwanafunzi kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike:

> t.test(x, y, paired=TRUE)

Marejeo 
 Saleh, A. M. E., & Ehsanes, M. (2001). An introduction to probability and statistics. Wiley.
 Peck, R., Olsen, C., & Devore, J. L. (2015). Introduction to statistics and data analysis. Cengage Learning.

Takwimu
Hisabati
Jaribio la χ²

Katika takwimu, Jaribio la χ² (kwa Kiingereza: χ² test) ni jaribio la takwimu ambalo linaweza kujaribu upweke kati ya uwiano mbili.

Jaribio la χ² linatamkwa: Jaribio la kipeo cha pili.

Linapatwa kwa hesabu kama Jaribio la χ² la Pearson.

Kwa programu ya takwimu R 
Ili utafute Jaribio la χ² la Pearson kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike:

> chisq.test(SampuliYangu)

Marejeo 

 Saleh, A. M. E., & Ehsanes, M. (2001). An introduction to probability and statistics. Wiley.
 Peck, R., Olsen, C., & Devore, J. L. (2015). Introduction to statistics and data analysis. Cengage Learning

Takwimu
Hisabati
Uchambuzi wa muachano

Katika takwimu, Uchambuzi wa muachano (kwa Kiingereza: Analysis of Variance; kifupi: ANOVA) ni jaribio la takwimu ambalo linaweza kujaribu upweke kati ya wastani tatu au zaidi.

Uchambuzi wa muachano unapatwa kwa hesabu kama AOV.

Kwa programu ya takwimu R 
Ili utafute Uchambuzi wa Muachano kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike: 

> fit<-aov(y~A, data=SampuliYangu)  #y ni kibadilika na A ni vikundi

> summary(fit)

Marejeo 
 Saleh, A. M. E., & Ehsanes, M. (2001). An introduction to probability and statistics. Wiley.
 Peck, R., Olsen, C., & Devore, J. L. (2015). Introduction to statistics and data analysis. Cengage Learning

Takwimu
Hisabati
John Kokwaro

John Ongaya Kokwaro (27 Desemba 1940 - 13 Desemba 2019) alikuwa profesa wa botania (elimu ya mimea) kwenye Chuo Kikuu cha Nairobi, Kenya. Aliandika vitabu 13 vya botania, pamoja na Medicinal Plants of East Africa (1976 & 2009) .

Marejeo

Viungo vya nje
 Star: John Kokwaro amekufa
 Obituary Kenya: John Kokwaro amekufa

Waliozaliwa 1940
Waliofariki 2019
Watu wa Kenya
Jaribio U la Mann-Whitney

Katika takwimu, Jaribio U la Mann-Whitney (kwa Kiingereza: Mann–Whitney U test; linaitwa pia: Mann–Whitney–Wilcoxon (MWW), Wilcoxon rank-sum test, au Wilcoxon–Mann–Whitney test) ni jaribio la takwimu ambalo linaweza kujaribu upweke baina ya kati mbili.

Linapatwa kwa hesabu kama Jaribio U.

Kwa programu ya takwimu R 
Ili utafute Jaribio U la Mann-Whitney kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike:

> wilcox.test(y ~ A, data=SampuliYangu) #y ni kibadilika na A ni vikundi

Marejeo 
 Saleh, A. M. E., & Ehsanes, M. (2001). An introduction to probability and statistics. Wiley.
 Peck, R., Olsen, C., & Devore, J. L. (2015). Introduction to statistics and data analysis. Cengage Learning.

Takwimu
Hisabati
Jaribio la Shapiro-Wilk

Katika takwimu, Jaribio la Shapiro-Wilk (kwa Kiingereza: Shapiro-Wilk test) ni jaribio la takwimu ambalo linaweza kujaribu ukawaida wa sampuli moja.

Jaribu la Shapiro-Wilk linaitwa pia: Jaribio la ukawaida.

Ukawaida unapatwa kwa hesabu kama Jaribio la Shapiro-Wilk.

Kwa programu ya takwimu R 
Ili utafute Jaribu la χ² la Pearson kwa lugha ya programu ya takwimu R uandike :

> shapiro.test(x)

Marejeo 
 Saleh, A. M. E., & Ehsanes, M. (2001). An introduction to probability and statistics. Wiley.
 Peck, R., Olsen, C., & Devore, J. L. (2015). Introduction to statistics and data analysis. Cengage Learning.

Takwimu
Hisabati
Ketoni

Ketone ni kampaundi ogania yenye atomu ya kaboni iliyo na muungo maradufu na atomi ya oksijeni. Atomu hii ya kaboni lazima pia iwe na muungo mosi na atomi nyingine mbili za kaboni. 

Ketone inaweza kuzalishwa kwa oksidishaji ya alkoholi upili.

Mfano wake ni asetoni ambayo pia huitwa ketoni dimetili, (CH3CO.CH3)

Marejeo 

kemia
Asetoni

Asetoni (kutoka Kiingereza: acetone, pia  propanone) ni kampaundi ogania yenye fomula (CH3) 2CO. Inapatikana kwa umbo la kiowevu kisicho na rangi. Kinawaka haraka kikiwa ketoni sahili zaidi. 

Asetoni inaweza kuchanganywa na maji. Ni kimumunyishaji muhimu, kinachotumika mara nyingi kusafisha vitu katika maabara. Matumizi ya kawaida ya asetoni nyumbani ni kama dawa ya kuyeyusha rangi au kuondoa rangi ya kucha. Inatumika katika upakiaji wa rangi ya msumari na kama rangi nyembamba. Ni dawa ya kawaida katika kemia ogania.

Tanbihi 

Kemia
Historia ya Bangladesh

inahusu eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Bangladesh.

Bangladesh ni sehemu ya mashariki ya Bengali ya kihistoria ambayo ilikuwa ndani ya Uhindi wa Kiingereza hadi 1947.

Mwaka 1857 Wahindi walipinga utawala wa Kampuni ya Kiingereza kwa Uhindi wa Mashariki. Matokeo yake utawala ulishikwa na serikali yenyewe ya Uingereza kama koloni (1858).

Mwisho wa karne ya 19 harakati za Wahindi kutafuta uhuru zilianza upya. Mwaka 1885 chama cha INC (Indian National Congress) kiliundwa na Wahindu na Waislamu pamoja waliodai uhuru. 

Mwaka 1906 viongozi Waislamu walitoka katika INC na kuunda "Shirikisho la Waislamu". 

Mwaka 1917 Uingereza ulitamka ya kwamba ulitaka kuelekea polepole hali ya kujitawala kwa Wahindi. Viongozi wa wenyeji hawakuridhika na mkasi wa mabadiliko. Chini ya uongozi wa Mahatma Ghandi mwendo wa kupigania uhuru bila mabavu ulipata nguvu. Ghandi alipigania hasa umoja wa Wahindu na Waislamu lakini alipingwa na viongozi wenye itikadi kali wa pande zote mbili.

Baada ya Vita Kuu ya Pili ya Dunia Waingereza walikubali kujiondoa katika Uhindi. Swali kubwa lilikuwa kama nchi itabaki kama nchi moja au kama maeneo ya Waislamu yatajitenga. 

Tarehe 14/15 Agosti 1947 utawala wa Uingereza ulikwisha. Bara Hindi iligawanywa katika nchi mbili za Uhindi na Pakistan. Mgawanyo wa Uhindi ulikuja na vita na kumwaga kwa damu nyingi. Bengali yenyewe iligawanyika kwa sababu wakazi wengi wa mashariki walikuwa Waislamu, tofauti na Wabengali wengine waliokuwa Wahindu.

Tarehe 30 Januari 1948 Ghandi mwenyewe aliuawa na Hindu mkali aliyemchukia kwa sababu alitaka usawa wa Waislamu na Wahindu. 

Wakati ule Bengali ya mashariki ilikuwa nchi moja pamoja na Pakistan ya leo, bila kujali umbali mkubwa kati ya pande hizo mbili zilizounganishwa na dini. 

Iliitwa "Pakistan ya Mashariki" mpaka mwaka 1971 ilipojitenga na Pakistan kwa msaada wa India katika Vita vya Uhuru vya Bangla Desh.

B
Bangladesh
Historia ya Bhutan

inahusu eneo ambalo leo linaunda Ufalme wa Bhutan.

Bhutan ilianzishwa mwaka 1644 na mmonaki Mbuddha Shabdrung Ngawang Namgyel. 

Nchi iliweza kutunza uhuru wake hadi leo, lakini ililazimishwa kukubali maeneo ya kusini yatwaliwe na Waingereza na kuunganishwa na Uhindi wa Kiingereza. Uingereza ilishughulika pia mawasiliano ya nje ya Bhutan. 

Uhusiano huu umeendelea na India kulingana na mkataba wa urafiki wa tarehe 8 Agosti 1949. 

Tarehe 12 Februari 1971 Bhutan ikapokelewa kama nchi mwanachama wa Umoja wa Mataifa.

B
Bhutan
Historia ya China

Historia ya China inahusu eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Watu wa China lakini hasa maeneo yote yanayopakanwa na Nyanda za Juu za Tibet upande wa magharibi, Jangwa la Gobi upande wa kaskazini, Myanmar (Burma), Laos na Vietnam upande wa kusini- magharibi na bahari upande wa mashariki.

Vyanzo
Jamii za kwanza zilizoendelea kuwa sehemu za utamaduni wa Kichina zilikalia bonde la Mto Huang He (Mto Njano). Kutoka hapa zilienea polepole zikiathiri makabila mengine. Wakati wa Nasaba ya Han (206 KK – 220 KK) , maeneo mengi ya china ya kihistoria yaliathiriwa tayari na utaaduni ulioanzishwa kwenye kaskazini. Kote hapa ilienea polepole lugha ya kimaandishi ya pamoja, imani kwa nguvu ya mbingu na mizimu na mtazamo wa pamoja kuhusu umuhmu wa matendo na sadaka maalumu zinazolenga kujenga upatanifu mzuri baina  ya mbingu, mazingira asilia na binadamu.

Historia ya China hugawanyika katika vipindi vya nasaba za kifalme mbalimbali. 
Vipindi muhimu zaidi ni kama ifuatavyo:

Nasaba kabla ya maungano ya China
Kabla ya kuunganiswa kwa China kulikuwa na madola mbalimbali. Kati ya madola hayo kuna hasa nasaba tatu zilizoacha ushahidi wa kihistoria:

 Nasaba ya Xia (2200 KK – 1600 KK)
 Nasaba ya Shang (1570 KK – 1066 KK)
 Nasaba ya Zhou (1046 KK – 256 KK)
 Enzi ya milki zilizoshindana (475 KK - 221 KK)

Katika kipindi hicho yalitokea mabadiliko kutoka teknolojia ya mawe hadi bronzi na baadaye chuma. Misingi ya falsafa na dini ya Utao na pia Ukonfusio iliwekwa wakati wa Zhou.

Nasaba tangu kuunganishwa kwa China
 Nasaba ya Qin (221 – 207 KK)
 Nasaba ya Han (206 KK – 220 BK)
 Kipindi cha milki tatu (220 – 280)
 Nasaba ya Jin (265 – 420)
 Kipindi cha nasaba za kusini na kaskazini (420 – 581)
 Nasaba ya Sui (581 – 618)
 Nasaba ya Tang (618 – 907)
 Nasaba tano na milki kumi (907 – 960)
 Nasaba ya Song (960 – 1279)
 Nasaba ya Yuan (1279 - 1368)
 Nasaba ya Ming (1368 - 1644)
 Nasaba ya Qing (1644 - 1911)

Utawala wa kifalme uliendelea hadi mapinduzi ya China ya 1911. 

Baada ya kipindi cha vurugu, jamhuri ya China ilitawaliwa na chama cha Kuomintang chini ya rais Chiang Kai-shek.

Wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia sehemu kubwa za nchi ilitwaliwa na Japani. Wakati huo Chama cha Kikomunisti cha China kiliandaa jeshi kikapambana na serikali ya Kuomintang na Japani pia. 

Baada ya mwisho wa vita kuu Wakomunisti waliendelea kupingana na serikali na mwaka 1949 Kuomintang ilishindwa. Wakomunisti chini ya Mao Zedong walianza kutawala China Bara kama Jamhuri ya Watu wa China na Kuomintang walikimbilia kisiwa cha Taiwan walipoendelea kutawala kama "Jamhuri ya China".

C
Historia ya Falme za Kiarabu

inahusu eneo ambalo leo linaunda Muungano wa Falme za Kiarabu.

Maeneo ya muungano huo pamoja na Qatar na Bahrain yalikuwa nyumbani kwa makabila madogo na chifu zao. 

Tangu mwaka 1820 walikuwa na mikataba na Uingereza walipoahidi kuachana na uharamia na kupokea ulinzi wa Uingereza. Ulinzi huo ulizuia uvamizi wa Saudia katika karne ya 20. 

Falme hizo zilikuwa nchi lindwa chini ya Uingereza hadi mwaka 1971, ambapo madola hayo madogo yalipata uhuru. Saba kati yake yaliungana kwa jina la Falme za Kiarabu.

F
Falme za Kiarabu
Historia ya Indonesia

inahusu eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Indonesia.

Visiwa vya Indonesia viliathiriwa na utamaduni wa Uhindi. Kisiasa kulikuwa na falme nyingi.

Tangu karne ya 17 Waholanzi walianza kujenga vituo na kueneza utawala wao. Waliita koloni lao "Uhindi wa Kiholanzi" ("Nederlands-Indië").

Wakati wa vita vikuu vya pili vya dunia Japani ikatwaa visiwa na kuwafukuza Waholanzi. 

Mwisho wa vita kiongozi Sukarno akatangaza Indonesia kama nchi huru. Waholanzi walijaribu kurudisha utawala wao lakini walilazimishwa na Marekani kukubali uhuru wa nchi.

I
Indonesia
Historia ya Iraq

inahusu eneo ambalo leo linaunda Jamhuri ya Iraq.

Mesopotamia ina historia ndefuː ilikuwa kitovu cha ustaarabu wa binadamu, mahali pa miji ya kwanza duniani katika Sumeri na Babeli. 

Baada ya kusambaratika kwa milki ya Waturuki Waosmani walioitawala muda mrefu, Iraq ilikubaliwa kuwa mwanachama wa Shirikisho la Mataifa mwaka 1932 ingawa hali halisi ilikuwa nchi lindwa chini ya athira ya Uingereza hadi mwaka 1958. 

Miaka ya hivi karibuni imejulikana hasa kutokana na vita mbalimbaliː kwanza vita dhidi ya Uajemi chini ya serikali ya Saddam Hussein tangu 1981, baadaye vita dhidi ya Kuwait na Marekani. 

Vita vya pili vya Ghuba ya 2003 vilivyoleta uvamizi wa Marekani vilizidi kuleta vifo na uharibifu. 

Hatimaye vita vya wenyewe kwa wenyewe vilivyoingiliwa na DAESH iliyoteka sehemu kubwa ya nchi, hasa kaskazini na magharibi, hadi iliposhindwa mwaka 2017.

I
Iraq
Historia ya Israel

inahusu eneo ambalo leo linaunda nchi ya Israeli.

Nchi ya kisasa ilianzishwa tarehe 14 Mei 1948 lakini nyuma kuna historia ndefu, ambayo kwa sehemu muhimu inasimulia na Biblia kama kiini cha historia ya wokovu. 

Mji mkuu umekuwa Yerusalemu tangu mwaka 1950 lakini nchi nyingi hazikubali kuwa hivyo kwa sababu hali yake kadiri ya Sheria ya kimataifa haieleweki.

I
Israel
Historia ya Japani

inahusu eneo ambalo leo linaunda ufalme wa Japani.

Visiwa vyake vilikaliwa na binadamu tangu miaka 30,000 KK.

Wakazi wa sasa wametokana na mchanganyiko wa makabila asili (kama Waainu) na Wakorea waliovamia visiwa hivyo kuanzia 500 KK.

j
Japani
Historia ya Kuwait

inahusu eneo ambalo leo linaunda ufalme wa Kuwait.

Historia ya Kuwait ilianza kama utemi mdogo chini ya familia ya Al-Sabah iliyokuwa chini ya Sultani wa Uturuki aliyetawala nchi jirani ya Irak hadi vita vikuu vya kwanza vya dunia. 

Tangu kuingia kwa Waingereza katika nchi za Ghuba ya Uajemi, mwaka 1899 watawala wa Kuwait walijiweka chini ya ulinzi wa Uingereza kwa sababu waliuona afadhali kuliko ukuu wa Uturuki. 

Waingereza walitetea hali yake ya pekee dhidi ya Waosmani na baadaye dhidi ya Saudia. 

Baada ya kuporomoka kwa dola la Uturuki Kuwait iliendelea kama nchi lindwa chini ya Uingereza hadi kupata uhuru wake tarehe 19 Juni 1961.

Katika miaka iliyofuata Kuwait iliona madai ya Irak ya kuwa tangu zamani Kuwait ni mkoa wake uliotengwa na wakoloni tu. 

Tarehe 2 Agosti 1990 dikteta wa Irak Saddam Hussein alivamia Kuwait na kuiteka. Katika vita vya pili vya Ghuba Marekani pamoja na nchi nyingine ilishambulia jeshi la Irak katika Kuwait na kurudisha serikali ya Emir al Sabah.

K
Kuwait
Historia ya Kirgizia

inahusu eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya Kirgizia.

Hadi mwaka 1991 Kirgizia ilikuwa sehemu ya Umoja wa Kisovyet, ikijulikana kwa jina la "Jamhuri ya Kisovyeti ya Kikirgizi". 

Ilipata uhuru wake katika mwendo wa kuporomoka kwa Umoja wa Kisovyeti.

Kabla ya uhuru yalitokea mabadiliko katika uongozi wa chama cha kikomunisti. Viongozi wapya waliotafuta njia bila udikteta mkali walishika uongozi na rais Askar Akayev alirudishwa madarakani katika uchaguzi wa kwanza na wa pili. 

Lakini uchaguzi wa mwaka 2005 ulionekana haukuwa huru, hivyo hasira ya wananchi ikalipuka katika mapinduzi. 

Uchaguzi mpya ukampitisha mpinzani wa awali Kurmanbek Bakiyev.

K
Kirgizia
Historia ya Lebanoni

inahusu eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya Lebanoni.

Baada ya kusambaratika kwa milki ya Waturuki Waosmani kutokana na Vita Vikuu vya Kwanza vya Dunia, Lebanoni iliwekwa na Shirikisho la Mataifa iwe chini ya usimamizi wa Ufaransa. 

Nchi hiyo ilipokuwa chini ya Ujerumani wakati wa Vita Vikuu vya Pili vya Dunia. Lebanoni ilijitangazia uhuru wake mwaka 1943. 

Wenyeji wana damu mchanganyiko sana, lakini lugha ya kawaida na lugha rasmi ni Kiarabu.

Kati ya nchi za Waarabu Lebanoni ni nchi pekee yenye wakazi wengi ambao ni Wakristo wa madhehebu mengiː walau ilikuwa hivyo hadi miaka ya karibuni, kabla ya vita vya wenyewe kwa wenyewe kuzuka vilivyofanya zaidi ya nusu ya Walebanoni wote wahame nchi, wakiwemo hasa Wakristo.

Kinyume chake, nchi imewapokea wakimbizi zaidi ya milioni 1, wengi wao wakiwa Waislamu. 

L
Lebanoni
Historia ya Malaysia

inahusu eneo ambalo leo linaunda shirikisho la Malaysia.

Nchi ilianzishwa mwaka 1963 wakati Shirikisho la Kimalay (kwa Kimalay: Persekutuan Tanah Melayu) liliungana na Singapur, Sabah na Sarawak ambazo awali zilikuwa chini ya Uingereza. 

Hata hivyo Singapur iliondoka mwaka 1965 ikawa nchi ya pekee.

M
Malaysia
Polima

Polima (kutoka Kiingereza "polymer") ni molekuli ndefu iliyotengenezwa kwa kuungana pamoja vizio vingi vidogo vya kemikali. 

Jina polima linatokana na neno ambalo ni la Kigiriki cha kisayansi lililopatikana kwa kuunganisha πολύ poli ‘nyingi‘ na μέρος meros ‘sehemu, kizio‘ kwa hiyo kumaanisha "ya vizio vingi".  Hii inaonyesha jinsi muundo wa polima unavyokuwa na vizio vingi vidogo vilivyounganishwa pamoja kuwa molekuli kubwa. 

Mmenyuko wa kikemia unaounganisha vizio vya kemikali kuunda polima huitwa upolimishaji.

Polima asilia
Polima nyingine ni za asili na zinafanywa na viumbe. Protini zina molekuli za polipeptidi. Hizi ni polima asilia zinazounganisha vizio vya asidi amino.   

Selulosi na wanga (zote mbili ni kabohidrati) pia ni polima asilia zinazounganisha vizio vya glukosi. Mpira ni mchanganyiko wa polima asilia.

Polima zinazotegnezewa
Plastiki ni polima zilizotengenezwa na mwanadamu. Nyuzi nyingi zinafanywa na polima.

Kemia
Historia ya Mongolia

inahusu eneo ambalo leo linaunda jamhuri ya Mongolia.

Miaka 800 iliyopita nchi hii ilikuwa chanzo cha moja kati ya milki kubwa kabisa katika historia yote ya binadamu, wakati ambako Chingis Khan alipounda Milki ya Wamongolia iliyoenea kuanzia China hadi Mashariki ya Kati na Ulaya.

Hadi mwaka 1992 nchi iliitwa Jamhuri ya Watu wa Mongolia na kufuata sera za ukomunisti.

M
Mongolia