LeroyDyer/wikipediaSW huggingface dataset:
Natasha Henstridge

Natasha T. Henstridge (amezaliwa tar. 15 Agosti 1974) ni mwigizaji wa filamu-mwanamitindo kutoka nchini Kanada. Anafahamika zaidi kwa kucheza katika mfululizo wa filamu za Species I na Species II.

Wasifu

Maisha ya awali
Henstridge alizaliwa mjini Springdale, Newfoundland na Labrador, Kanada, akiwa kama binti wa Helen, mama wa nyumbani, na Brian Henstridge, mkandarasi wa baiskeli. Natasha alikulia mjini Fort McMurray, Alberta, Kanada akiwa na mdogo wake wa kiume aitwaye Shane.

Akiwa na umri wa miaka kumi na tatu, alijiunga na Casablanca Modeling Agency, ambao wao walikuwa kama wakala wa wanamitindo. Hapo alijiunga kwa lengo la kumtafuta kisura wa mwaka, na kwa bahati nzuri akachuguliwa kuwa mshindi wa kwanza.

Mwaka uliyofuatia, Henstridge alielekea mjini Paris kwa lengo la kukuza kipaji chake cha uwanamitindo. Akiwa na umri wa miaka kumi na tatu, akachapishwa katika ukurasa wa mwanzo wa gazeti la Kifaransa la cosmopolitan.

Akaendelea kutolewa katika kurasa ya mwanzo katika magazeti chungu mzima na baadaye Henstridge akaelekea zake katika mishughuliko ya kiabishara katika televisheni na akafanikiwa kutoka katika Olay, Old Spice, na Lady Stetson.
Baada ya kuwa madhubuti katika uwanamitindo, Henstridge akajiingiza katika maswala ya uigizaji wa filamu.

Maisha binafsi
Henstridge aliolewa mara mbili na mume mmoja (Damian Chapa). Ingawaje, ndo ya pili iliisha miezi michache tangu kuoana na taraka rasmi ikifuata mnamo mwaka wa 1996. Ana watoto wawili aliozaa na mwigizaji wa filamu Bw. Liam Waite, wa kwanza anaitwa Tristan River Waite, amezaliwa Oktoba 1998, na Asher Sky Waite, amezaliwa mwezi wa Septemba katika mwaka wa 2001. Rafiki yake wa muda mrefu ni miwgizaji, mwimbaji-mtunzi wa nyimbo wa Uskoti Bw. Darius Danesh.

Filamu alizocheza
 Species (1995)
 Maximum Risk (1996)
 Adrenalin: Fear the Rush (1996)
 Bela Donna (1998)
 Dog Park (1998)
 Species II (1998)
 Caracara (1999)
 The Whole Nine Yards (2000)
 Second Skin (2000)
 It Had To Be You (2000)
 Ghosts of Mars (2001)
 Kevin of the North (2001)
 She Spies (2002)
 Steal (2002)
 Species III (2004)
 The Whole Ten Yards (2004)
 Widow On The Hill (2005)
 Deception (2008)

Viungo vya nje
 
 

Waliozaliwa 1974
Waigizaji filamu wa Kanada
Wanamitindo wa Kanada
Watu walio hai
Henry Oliver Rinnan

Henry Oliver Rinnan (14 Mei 1915 – 1 Februari 1947) alikuwa ofisa mkatili wa Gestapo wa maeneo yaliyoizunguka Trondheim, Norwei wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia.

Aliongoza kikosi kilichoitwa Sonderabteilung Lola. Kikosi hiki pia kilijulikana kwa jina la Rinnanbanden, kikosi pia kilikuwa na wanachama wa Kinorwei wapatao 50. Miongoni mwa wanachama hao alikuwa:  Karl Dolmen, Arild Hjulstad-Østby, Ivar na Kitty Grande.

Rinnan alizaliwa mjini Levanger kunako tarehe 14 Mei ya mwaka wa  1915, yeye ni wa kwanza kuzaliwa kutoka familia ya watoto wanane. Rinnan alikuwa andunje wa urefu wa (1.61 mita - 5 ft 3 inchi) alikuwa yeye tu wakati wa utoto wake. Alifanya kazi kwa mjomba wake kwa muda mchache tu, lakini baadaye alitimuliwa kwa kosa la wizi.

Viungo vya nje
 Rinnanbanden 

Waliozaliwa 1915
Waliofariki 1947
Wanazi
Bayern Munich

FC Bayern Munich, pia inajulikana kama Bayern München, ni klabu maarufu ya mpira wa miguu mjini München katika Bavaria nchini Ujerumani. klabu ilianzishwa mnamo mwaka 1900 na inawanachama wa kulipwa wapatao 104.000.
Kilabu hii uchezea sana katika uwanja wao wa nyumbani maarufu kama Allianz Arena.

Wachezaji maarufu waliochezea klabu ya Bayern Munich mnamo 1970-2010

Makocha wa klabu ya Bayern Munich

Wachezaji wa klabu kwa msimu wa mwaka wa 2007/2008

Marejeo 
 

Vilabu Mpira vya Ujerumani
Mpira wa Miguu
FC Bayern Munich
Uwanja wa michezo wa Allianz Arena

Uwanja wa michezo wa Allianz Arena ni uwanja wa michezo kutoka Kaskazini mwa mji wa Munich, Ujerumani. Kwa kuwa uwanja huo huwa na kawaida ya kuchezea Ligi kuu za mabingwa, ukapelekea kuitwa jina la Munich arena. 

Katika uwanja wa Allianz kuna timu mbili za mkoa huwa zinacheza katika uwanja huo. Moja kati ya timu hizo ni FC Bayern München na TSV 1860 München tangu msimu wa mwaka 2005/2006 wanachezea katika uwanja wao wa nyumbani. 

Uwanja una viti vipatavyo 69,901. Wakati Kombe la Dunia la mwaka 2006 lililochezewa nchini Ujerumani, uwanja wa Allianz pia ulitumiwa. 

Inasemekana kuwa, uwanja huo uligharimu takriban Euro milioni 340.

Picha 
 Picha zinazoonyesha baadhi ya maeneo ya uwanja Allianz Arena:

Viungo vya nje 

 Official website of Allianz Arena  Facts and Figures Section provides details like the amount of concrete used, composition of the facade, facade lighting etc. 
 www.allianz-arena.de Official website 
 www.arena-one.de Restaurant operator
 Allianz Arena at Footballmatch 
 www.0lll.com Allianz Arena Photographs 
 
 Allianz Arena - Architectour.net
 Allianz Arena Stadium Guide 
 Technical and detail information on architecture and building materials 
 Overview of all 2006 World Cup stadiums 
 World Cup Watch Venue Guides 
 The Allianz Arena in Lego 

Viwanja vya michezo Ujerumani
Mpira wa Miguu
FC Bayern Munich
Haki za binadamu

Kwa orodha za haki za binadamu angalia makala Tangazo kilimwengu la haki za binadamu

Haki za binadamu ni wazo la kuwa kila mtu anastahili haki kadhaa si kwa kutegemea cheo, wala taifa, wala tabaka, wala jinsia, wala dini kwa sababu tu yeye amezaliwa binadamu.

Haki hizi zimeorodheshwa hasa katika Azimio la Kimataifa juu ya Haki za Binadamu lililotolewa na Umoja wa Mataifa mwaka 1948. Tamko la UM lilikuwa kamilisho la majadiliano kuhusu haki hizi yaliyoendelea kwa karne kadhaa.

Hoja la kimsingi ni kwamba, "Watu wote wamezaliwa huru; hadhi na haki zao ni sawa. Wote wamejaliwa akili na dhamiri, hivyo yawapasa watendeane kindugu". (Kifungu 1 cha tangazo la 1948). 

Mizizi ya haki hizo inapatikana katika falsafa na dini mbalimbali ya tangu kale, lakini ilikuwa wakati wa zama za mwangaza tangu karne ya 18 ya kwamba haki hizi zilijadiliwa kwa undani pamoja na swali: ni matokeo gani kuwepo kwa haki hizi yanaleta kwa utaratibu wa siasa, serikali na jamii.

Mfano wa haki za kimsingi 
Haki za binadamu za kimsingi ni pamoja na:

 Kuishi
 Kuchagua kazi - kutokuwa mtumwa
 Kuwa na mali
 Kutoa maoni yake kwa uhuru
 Kuwa salama, kutotishwa
 Kuwa na kinga dhidi ya hatua za kisheria, pamoja na nafasi ya kupinga kwa njia halali
 Kutokamatwa kwa kosa la mtu mwingine
 Kupewa nafasi ya kujitetea mbele ya mahakama 
 Kutazamiwa kuwa bila ya hatia kabla mahakama haijatoa hukumu
 Kuwa na uraia wa nchi fulani
 Kupiga kura katika uchaguzi huru
 Kupewa kimbilio kama nchi asilia inazuia uhuru wa msingi
 Kuchagua dini na kuishi kufuatana na dini
 Kupinga pamoja na wengine maazimio ya serikali kwa njia ya amani
 Kupata elimu
 Kufunga ndoa na mtu mzima yeyote

Kwa mengine angalia makala juu ya tangazo kilimwengu la haki za binadamu.

Viungo vya Nje 
 Link to the Universal Declaration of Human Rights – katika lugha nyingi

Shirika zinazopigania haki za binadamu 
 Amnesty International
 Doctors Without Borders (Medecins Sans Frontieres)
 Human Rights Watch
 Human Rights in China 
 Human Rights in Russia
 Human Rights Campaign
 Southern Poverty Law Center

Haki za binadamu
WikiForHumanRights 2022 Tanzania
Umoja wa Mataifa
Mahakama Kuu ya Kimataifa

Mahakama Kuu ya Kimataifa ya Haki (International Court of Justice kifupi ICJ) ni taasisi kuu ya kisheria ya Umoja wa Mataifa (UM). Madaraka yake yamepangwa katika katiba ya UM na makao makuu yapo Den Haag. Iliundwa mwaka 1945 ikachukua nafasi ya mahakama ya kimataifa ya awali iliyofanya kazi chini ya mamlaka ya Shirikisho la Mataifa.

Inaamua juu ya matatizo kati ya nchi. Ni tofauti na Mahakama ya Kimataifa ya Jinai inayoamua juu ya watu kama watendaji wa jinai maalumu.

Madaraka 
Madaraka ya mahakama hii yanahusu madola pekee ambayo ni wanachama wa UM au yale yaliyokubali mapatano juu ya mahakama kuu ya kimataifa. Mahakama inashughulika kesi kama nchi zote husika zimewahi kukubali kesi isikilizwe mbele yake. Tangu kuundwa 1945 hadi mwaka 2003 ilitoa hukumu 76 pamoja na maoni ya kisheria 24.

Hadi 2008 ni nchi 66 zilizokubali madaraka ya mahakama kwa kila kesi itakayotokea kati ya nchi na nchi. Kesi inayohusu nchi nyingine inafunguliwa kama nchi hizi zinakubali mamlaka ya mahakama hii. Nchi zinaweza kukubali madaraka ya mahakama zikiweka maswali maalumu kando. Kwa mfano Ujerumani ilikubali mamlaka ya mahakama isipokuwa kwa kesi zinazohusu mambo ya kijeshi. 

Nchi mbalimbali ziliwahi kukataa maazimio katika kesi zilizoanzishwa tayari:
 Afrika Kusini ilikataa azimio la mwaka 1971 la kujiondoa katika Namibia
 Ufaransa ilikataa 1973 azimio la kusimamisha majaribio na mabomu ya kinyuklia kwenye atolli ya Mururoa katika Pasifiki.
 Moroko ilikataa azimio la kuondoka katika Sahara ya Magharibi iliyokuwa koloni ya Hispania iliyovamia0
 Marekani ilikataa 1984 mamlaka ya mahakama katika kesi iliyohusu mipango ya kijeshi kuhusu Nikaragua

Menginevyo ni nchi zilizowahi kukubali ziliendelea kuitikia hukumu.

Muundo 
Mahakama ina majaji 15 wa kudumu wanaochaguliwa na Mkutano Mkuu wa UM na Baraza la Usalama la UM kwa pamoja kwa muda wa miaka 9. Theluthi moja ya majaji inachaguliwa kila baada ya miaka mitatu. Nchi wanachama wa kudumu wa Baraza la Usalama huwa na jaji mle kila wakati ni China, Marekani, Ufaransa, Ufalme wa Muungano (Uingereza) na Urusi. Nafasi nyingine huzunguka kati ya nchi wanachama wa UM.

Inawezekana kumwongeza jaji kwa kesi maalumu kama nchi ambayo kesi yake inasikilizwa haina jaji katika mahakama inawezekana kumwongeza jaji anayependekezwa a nchi ile.

Majaji mwaka 2007 
Mwaka 2007 watu wafuatao walikuwa majaji wa kudumu wa mahakama kuu ya kimataifa:

Viungo vya Nje 
 International Court of Justice, Official site

mahakama

Umoja wa Mataifa
Haki
Sheria
Franz Beckenbauer

Franz Beckenbauer (amezaliwa 11 Septemba 1945) ni mchezaji wa mpira wa miguu wa zamani kutoka nchini Ujerumani. 

Beckenbauer pia alikuwa kocha wa timu ya taifa ya Ujerumani na FC Bayern Munich.

Viungo vya nje 
 Tasisi ya Franz Beckenbauer (German)
 Taarifa kuhusu Beckenbauer (German)
 Portrait of Franz Beckenbauer (English)
 Takwimu kuhusu Franz Beckenbauer

Waliozaliwa 1945
Watu walio hai
Wachezaji mpira wa Ujerumani
Makocha wa Ujerumani
Wachezaji wa FC Bayern Munich
Kitabu cha Ruthu

Kitabu cha Ruthu ni kimojawapo kati ya vitabu vifupi vya Biblia ya Kiebrania, kwa hiyo pia ya Agano la Kale katika Biblia ya Kikristo. 

Ni kati ya vile vichache vilivyo na jina la mwanamke ambaye ndiye mhusika mkuu wa habari.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Umuhimu wake
Katika fujo ya miaka ya Waamuzi (Kitabu cha Waamuzi), habari ya kitabu hiki kifupi inatujenga: inamhusu Ruthu, mwanamke Mpagani wa kabila la Moabu aliyeolewa na Mwisraeli kwao, ng’ambo ya mto Yordani.

Baada ya kufiwa mume wake akafuatana na mama mkwe Naomi hadi Bethlehemu ili aolewe na ndugu wa marehemu na kumzalia mtoto kadiri ya Torati, sheria ya Israeli.

Baada ya kufanikiwa kuolewa na Boazi kwa msaada wa Naomi, alimzaa Obedi. 

Huyo mtoto akawa baba wa Yese na babu wa mfalme Daudi.

Hivyo kwa uaminifu wake mwanamke huyo pia akatajwa katika Injili kama bibi wa Yesu (Math 1:5-6).

Mazingira 
Habari kuu ya kitabu cha Ruthu ilitokea wakati wa Waamuzi, lakini inafurahisha moyo, ikilinganishwa na hali mbaya ya kidini na ya kimaadili iliyoandikwa katika kitabu cha Waamuzi. 

Habari yenyewe inaonyesha kwamba imani kamili kwa Mungu na uangalifu na upendo kwa watu wengine wakati ule pia ulikuwepo katika Israeli.

Katika taifa zima walikuwepo watu waliojitahidi kuishi maisha ya unyenyekevu na haki mbele ya Mungu wa kweli. 

Habari hiyo pia inaonyesha kwamba Mungu aliwaangalia watu kama hao kwa neema yake kubwa, akiyaongoza mambo yao ya kila siku na kuwafanikisha. Wema huo pia ulikuwa baraka kwa taifa zima.

Yaliyomo 
1:1-22		Miaka kumi ya taabu katika nchi ya Moabu
2:1-4:22	Mwanzo wa maisha mapya katika Israeli

Viungo vya nje 
 Kitabu cha Ruth katika Biblia (Union Version)
 

Ruth
Kitabu cha Amosi

Kitabu cha Amosi ni kimojawapo kati ya vitabu vya Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania), na kwa hiyo pia ya Agano la Kale, sehemu ya kwanza ya Biblia ya Kikristo.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Nabii mwenyewe 
Tofauti na manabii Eliya na Elisha waliomtangulia ambao hawakuacha maandishi, nabii  Amosi (786 - 746 hivi K.K.) ana kitabu chenye mafundisho yake aliyoyatoa katika ufalme wa Israeli (Kaskazini) ingawa alikuwa raia wa ufalme wa Yuda (Kusini).

Hakutarajia kutumwa na Mungu, ila ilimbidi akubali kutabiri kwa niaba yake (7:10-17), hasa kuwa Israeli itaangamizwa na kutekwa na Waashuru utumwani kwa makosa yake dhidi ya imani, haki na kwa kufuata anasa (5-6).

Waisraeli walikataa maneno yake hata wakatendwa kama alivyowatabiria kwa ukali wote (2Fal 17:5-23).

Marejeo
 Bulkeley, Tim Amos: Hypertext Bible Commentary. Auckland: Hypertext Bible, 2005. Amos: Hypertext Bible Commentary 
 R., M. Daniel Amos: The Prophet and His Oracles. (Louisville: Westminster John Knox Press, 2002)
 Coote, Robert B. Amos Among the Prophets: Composition and Theology. Philadelphia: Fortress Press, 1981.
 Doorly, William J. Prophet of Justice: Understanding the Book of Amos. New York: Paulist Press 1989.
 Easton's Bible Dictionary, 1897.
 Hasel, Gerhard F. Understanding the Book of Amos: Basic Issues in Current Interpretations. Grand Rapids: Baker Book House, 1991.
 Haynes, John H. Amos the Eighth Century Prophet: His Times and His Preaching. Nashville: Abingdon Press, 1988.
 Keil, C.F. et al. Commentary on the Old Testament in Ten Volumes. Grand Rapids: William B. Eerdmans, 1986.
 LaSor, William Sanford et al. Old Testament Survey: the Message, Form, and Background of the Old Testament. Grand Rapids: William B. Eerdmans, 1996.
 Metzger, Bruce M., et al. The Oxford Companion to the Bible. New York: Oxford University Press, 1993.
 Möller, Karl. A Prophet in Debate: The Rhetoric of Persuasion in the Book of Amos. London: Sheffield Academic Press, 2003.

Viungo vya nje
 Nicholas Whyte on Amos
 New Advent Catholic Encyclopedia, Amos 

Amosi
Hosea

Hosea (kwa Kiebrania הושע, hoshè'a, yaani "Wokovu") alikuwa nabii katika ufalme wa Israeli (Kaskazini) katika miaka 750 - 725 KK hivi.

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 17 Oktoba.

Maisha
Muda mfupi baada ya Amosi, nabii Hosea alianza kazi yake katika ufalme wa kaskazini, akaweza kuendelea nayo kwa muda mrefu akiwa mwenyeji. Yeye hakufundisha kwa maneno tu, bali hasa kwa maisha yake: mtindo wa kufikirisha kwa matendo ya kushangaza ulitumiwa na manabii wengi, hata na Yesu. 

Aliitwa kuoa kahaba ili awaonyeshe Waisraeli katika matatizo ya ndoa yake jinsi Mungu alivyopenda taifa hilo ingawa linapenda kufuata miungu mingine badala ya kuwa aminifu kwake tu. Kwa mfano hai wa Hosea, Mungu alitaka waelewe kwamba kwa kuwapenda na pengine kuwaadhibu analenga tu hatimaye wampende kwa moyo wote. 

Sura 1-3 za Kitabu cha Hosea zinasimulia alivyompenda mke wake aliyemzalia watoto wa uzinzi, hata hivyo akaendelea kumpenda na kumtafuta hata baada ya kumfukuza, akamkomboa na kumrudisha ili ambembeleze zaidi na hatimaye amfanye amrudishie upendo kama wakati wa uchumba. Hivyo adhabu yenyewe ilitokana na upendo na kulenga umoja wa dhati. 

Hata Mungu, baada ya kuacha Israeli ishindwe na Waashuru, ataendelea na upendo wake kwa wenzao wa kusini, akiwabakiza kama mbegu (ndio “mabaki ya Israeli” yaliyozungumziwa kwanza na Amosi): mpango wa Bwana unapitia hatua mbalimbali lakini haukatiki kamwe. 

Mfano huo wa upendo wa Mungu kwa bibiarusi asiye mwaminifu uligusa sana watu ukazidi kuzingatiwa mpaka katika Agano Jipya na kuchangia uimara wa ndoa iliyofikiriwa upya kama upendo mwaminifu, si kama uhusiano wa kisheria au wa kimwili tu ambao udumu mpaka utakapoendelea kuleta faida. Zaidi ya hayo, uliwaelekeza Waisraeli kupokea fundisho la Yesu kwamba dini ni suala la upendo, si ibada wala sheria tu.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Nabii Hosea Picha na habari zake

Watu wa Biblia
Watakatifu wa Israeli
Manabii wa Agano la Kale
Manabii katika Uislamu
Nabii Mika

Nabii Mika, ambaye jina lake la Kiebrania מיכה linamaanisha "Nani kama Mungu?", alifanya kazi wakati mmoja na nabii Isaya (miaka 740-700 hivi K.K.).

Tangu kale anaheshimiwa kama mtakatifu, hasa tarehe 21 Desemba na 14 Agosti, lakini pia 14 Januari, 18 Januari na 31 Julai.

Ujumbe
Ujumbe wake unajulikana kupitia kitabu chenye jina lake katika gombo la Manabii Wadogo (Kitabu cha Mika)

Humo tunasoma kwamba yeye, kama vile Isaya, alitetea haki za wanyonge (2:1-11) na kutabiri adhabu.

Lakini hasa alitabiri juu ya Masiya, kwamba atazaliwa Bethlehemu (5:1-3), tunavyosoma katika Injili ya Mathayo kuhusu uzazi wa Yesu Kristo.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Marejeo
 Delbert R. Hillers, Micah (Minneapolis, Fortress Press, 1984) (Hermeneia).
 Bruce K. Waltke, A Commentary on Micah (Grand Rapids, Eerdmans, 2007).
 Mignon Jacobs, Conceptual Coherence of the Book of Micah (Sheffield, Sheffield Academic Press, 2009).
 Yair Hoffman, "The Wandering Lament: Micah 1:10-16," in Mordechai Cogan and Dan`el Kahn (eds), Treasures on Camels' Humps: Historical and Literary Studies from the Ancient Near East Presented to Israel Eph`al (Jerusalem, Magnes Press, 2008),

Viungo vya nje

 Prophet Micah Orthodox icon and synaxarion for 5 Januari
 Prophet Micah Orthodox icon and synaxarion for 14 Agosti
 Historical and Literary Overview

M
M
M
Sefania

Nabii Sefania (kwa Kiebrania צְפַנְיָה yaani "Aliyefichwa na Mungu"), alikuwa mwana wa Kushi, mtu wa Yerusalemu aliyehubiri kwa nguvu miaka 640-625 hivi KK yaani mwanzoni mwa utawala wa mfalme Yosia, kabla huyo hajaanza urekebisho wake wa kidini uliofuata kuvumbua hekaluni maandiko ya Kumbukumbu la Sheria.

Ni wakati uleule aliofanya kazi nabii Yeremia, ambaye analingana naye sana.

Habari zake zinatokana tu na kitabu chake ambacho ni cha tisa kati ya vile 12 vya Manabii Wadogo.

Pamoja na kutisha kwa matabiri yake dhidi ya maovu ya watu wa Yuda, aliahidi wokovu kwa mabaki ya Israeli, akisema watakuwa watu maskini na walionewa (3:9-20).

Ndio mwanzo wa imani ya kuwa wapenzi wa Mungu ni hasa mafukara, ambayo taratibu ilitia mizizi katika Israeli hadi ilipokuja kukaziwa na Yesu (Lk 6:20-21).

Tangu kale Sefania anaheshimiwa kama mtakatifu. 

Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 3 Desemba.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Tanbihi

Viungo vya nje
Catholic Encyclopedia: Sophonias

Waliozaliwa karne ya 7
Watu wa Biblia
Manabii wa Agano la Kale
Watakatifu wa Israeli
Kitabu cha Habakuki

Habakuki ni jina la nabii wa Israeli ya Kale na pia la kitabu kinacholeta habari zake katika Tanakh (yaani Biblia ya Kiebrania), na kwa hiyo pia katika Agano la Kale, sehemu ya kwanza ya Biblia ya Kikristo.

Muda na mada
Wakati alipofanya kazi nabii Yeremia aliishi pia Habakuki (600 hivi K.K.), aliyeandika kitabu kifupi ambamo alithubutu kumuuliza Mungu kwa nini anaadhibu Israeli vikali kwa mikono ya watu wabaya kuliko wao.

Jibu ni kwamba Mwenyezi Mungu ana njia zake ambazo anaandaa ushindi wa haki: hivyo mwadilifu ataishi kwa imani yake (1:12-2:4). 

Usemi huo ukaja kutumika sana katika Agano Jipya. Mtume Paulo ameufanya msingi wa msimamo wake kuwa wokovu unapatikana kwa imani, si kwa kujitahidi kutekeleza masharti yote ya Torati.

Ufafanuzi
Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Marejeo

Viungo vya Nje
 Kitabu cha Habakuki katika tafsiri ya Kiswahili (Union Version)
 The Commentary on Habakkuk Scroll, The Digital Dead Sea Scrolls, hosted by the Israel Museum, Jerusalem.
 A Brief Introduction to The Prophecy of Habakkuk for Contemporary Readers  (Christian Perspective)
 Introduction to the book of Habakkuk  from the NIV Study Bible

Vitabu vya Agano la Kale
Kitabu cha Ezekieli

Kitabu cha Ezekieli kinamhusu mmojawapo kati ya manabii muhimu zaidi wa Agano la Kale, Ezekieli, aliyefanya kazi ya unabii miaka 592-570 hivi K.K., kadiri ya ushahidi wa kitabu chake.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Mazingira 
Baada ya maangamizi ya Yerusalemu, polepole Wayahudi waliohamishiwa Babeli waliweza kujitafutia kazi (kwanza kilimo, halafu biashara), wakafaulu sana, hata wengine wakawa watumishi wa serikali.

Lakini upande wa dini walikuwa hatarini, kwa sababu imani ya Mwisraeli inategemea taifa, nchi na hekalu ambavyo vyote vilikuwa vimeharibika.

Kwa ajili yao Mungu akatuma tena manabii, hasa Ezekieli ambaye anaonekana kuwa alihamishwa mapema tangu mwaka 598 K.K. pamoja na viongozi wengine 8,000 hivi.

Habari zake tunazipata katika kitabu chake tu, anapotajwa kwa jina mara tatu, kumbe kwa kawaida Mungu anamuita “binadamu”. Kabla hajahamishwa aliweza kumfahamu nabii Yeremia, na kweli aliathiriwa na ujumbe wake ambao aliuunga mkono na kuuendeleza.

Kazi ya Ezekieli 
Alifanya unabii wake hukohuko uhamishoni, ingawa ujumbe wake uliwalenga waliobaki Yuda pia. Kwanza aliwatolea maneno ya hukumu ili watubu kabla hawajaangamia, lakini baadaye akawapa maneno ya faraja wasikate tamaa. Katika kuwahakikishia kuwa wataanza upya nchini kwao aliwapa maelekezo yote kwa ajili hiyo. Kwa namna ya pekee, akiwa kuhani, kama vile Yeremia, katika kitabu chake alishughulika sana na hekalu na mambo ya ibada.

Upande mwingine alianzisha mtindo mpya wa unabii ambao unaitwa wa Kiapokaliptiko (kilele chake ni Ufunuo wa Yohane) na ambao hauhusu tena matukio madogomadogo ya sasa, bali kwa njozi za ajabuajabu unaonyesha maana ya historia yote mpaka mwisho. Njozi 4 anazozisimulia kinaganaga na zisizosahaulika (utukufu wa Mungu kuhama hekalu, utukufu huo kurudi hekaluni, hekalu kutokwa na maji yenye uwezo wa kuponya hata Bahari ya Kifo, hatimaye mifupa mikavu kusimama na kuishi tena) zinachukua nafasi kubwa katika kitabu chake na kwa mafumbo yake yanavutia ubunifu wetu ujitahidi kuelewa yaliyofichika katika mifano, tarakimu, rangi n.k.

Dini ya Kiyahudi mpaka leo inategemea sana kazi aliyoifanya Ezekieli ya kukazia utekelezaji wa Torati hata pasipo uhuru wa kisiasa. Muhimu kwake ni kwamba Wayahudi popote walipo wamtukuze Mwenyezi Mungu kwa kufuata sheria yake. Tena alitabiri kuwa Mungu tu atawawezesha kufanya hivyo kwa kugeuza mioyo yao migumu kama mawe yadunde kama ile ya nyama, au vizuri zaidi kwa kuwatia moyo mpya na roho mpya wazishike amri zake (11:17-20; 36:26). Mungu atawaokoa kabla hawajatubu ili jina lake litukuzwe katika watu wake: wokovu anaouleta hautegemei matendo mema ya binadamu, bali muungano wa Mungu na wale walioitwa kwa jina lake (16:58-63). Hakuna kitabu kinachosisitiza utukufu wa Mungu kuliko hicho.

Viungo vya nje 
Kitabu cha Ezekieli katika tafsiri ya Kiswahili (Union Version)

Vitabu vya Agano la Kale
Waraka wa kwanza kwa Wathesaloniki

Waraka wa kwanza kwa Wathesalonike ni kitabu cha Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo. Ni barua iliyoandikwa na Paulo wa Tarso kwa Wakristo wa mji wa Thesaloniki katika Ugiriki ya Kale.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Muda wa uandishi 
Barua hiyo ni andiko la kwanza la Agano Jipya katika Biblia kwa kuwa ni wa mwaka 50 au 51.

Mazingira 
Paulo alikuwa amelazimika kukimbia Thesalonike baada ya wiki 3 tu za utume, hivyo aliogopa kwamba huenda dhuluma zikawakatisha wanafunzi wake tamaa. Kumbe, akina Timotheo walipofika Korintho toka Thesaloniki, walimpa Mtume Paulo ripoti kuhusu hali ya Kanisa la kule na kumuondolea wasiwasi: dhuluma zilikuwa zikiendelea lakini Wakristo wachanga wa huko wako imara katika imani yao mpya, isipokuwa hawaelewi vizuri mambo fulanifulani, hasa kuhusu vikomo vya binadamu. 

Hapo Paulo akawaandikia kwa furaha barua tuliyonayo mpaka leo ili kuwahimiza na kuwaelimisha zaidi: haina mafundisho mazito isipokuwa kuhusu mambo ya mwisho (hali ya marehemu na ujio wa pili wa Bwana).

Ni barua tulivu na ya kirafiki, ingawa inatoa maonyo upande wa maadili (1Thes 1:1-3:13; 4:13-17; 5:1-11; 5:16-28).

Mpangilio 
Mpangilio wa barua ni uleule wa zile zitakazofuata: baada ya salamu na shukrani kwa Mungu, yanafuata mafundisho ya imani, halafu maadili, na hatimaye salamu nyingine.

Viungo vya nje

Tafsiri ya Kiswahili
  Agano Jipya kwa lugha ya Kiswahili

Mengineyo
 Epistles to the Thessalonians entry in the Catholic Encyclopedia

Thes 1
Mtume Paulo
Thesalonike
Waraka wa pili kwa Wathesaloniki

Waraka wa pili kwa Wathesalonike ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo. 

Ni barua ya Paulo wa Tarso kwa ushirika wa Wakristo katika mji wa Thesalonike (Ugiriki wa Kale).

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Mazingira 
Miezi michache baada ya Mtume Paulo kuwaandikia Wakristo wachanga wa Thesalonike barua tulivu, akarudia kuwaandikia kutokana na taarifa nyingine zilizomtia tena wasiwasi.

Akawafafanulia zaidi Ujio wa pili wa Bwana na dalili zake, akiwahimiza hasa kufanya kazi kwa bidii na kuwajibika wakati wa kungojea ujio huo wa Yesu badala ya kuiacha kwa kisingizio cha kwamba, eti Kristo amesharudi (2Thes 2:1-15; 3:6-15).

Mpangilio 
Mpangilio wa barua hizo ni uleule wa barua zitakazofuata: baada ya salamu na shukrani kwa Mungu, yanafuata mafundisho ya imani, halafu maadili, na hatimaye salamu nyingine.

Marejeo

Viungo vya nje

Tafsiri ya Kiswahili
  Agano Jipya kwa lugha ya Kiswahili

Vingine
 Exegesises of II Thessalonians  by various authors; maintained by the Wisconsin Lutheran Seminary Library.

T
Mtume Paulo
Thesalonike
Waraka kwa Wagalatia

Barua kwa Wagalatia ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Mazingira 
Barua hiyo iliandikwa na Mtume Paulo akiwa Efeso.

Tofauti na zile kwa Wathesalonike, hii ni kali sana kwa kuwa Paulo aliiandika (mwaka 54 hivi) mara baada ya kusikia kwa mshangao na huzuni kwamba wanafunzi wake wa mkoa wa Galatia wanataka kupotoshwa na Wakristo wengine wanaosisitiza haja ya kushika Torati ili kupata wokovu. 

Ili kumpinga Paulo na mafundisho yake kuhusu neema, wazushi hao walikanusha pia mamlaka yake kama mtume, eti, hajawahi kumuona Yesu, na anarahisisha masharti ya dini ili ajipatie wafuasi na heshima. 

Basi, ilimbidi ajitetee na kusimulia baadhi ya matukio ya maisha yake yanayotusaidia kumfahamu zaidi na kutambua kwamba msimamo wake wa awali kama Farisayo haukumuelekeza hata kidogo kupuuzia Torati. 

Ni tukio la ghafla la kutokewa na Mfufuka tu lililoweza kupindua mtazamo wake. Baada ya hapo, msimamo wake mpya ulikubaliwa na viongozi wa Kanisa mama la Yerusalemu waliotambua karama yake ya pekee kwa uongofu wa mataifa. 

Akitetea uhuru wao kuhusu masharti ya Torati, Paulo hakukosa kueleza kwamba hauruhusu kufuata udhaifu wa kibinadamu (unaowakilishwa na mwili), bali ni kwa ajili ya kufuata mwongozo wa Roho Mtakatifu ambao ni wa juu kuliko Torati na hatimaye unazaa tunda lake bora. 

Akiandika kwa hasira takatifu ili kuzuia Injili isibadilishwe wala msalaba usibatilishwe - kwa sababu wokovu ukipatikana kwa kushika Torati, Kristo amekufa bure - mara baada ya salamu akashambulia kwa nguvu wazushi na kuonyesha kwa madondoo ya Biblia kuwa haiwezekani kujipatia uadilifu kwa kujaribu kufuata sheria za Musa walivyotaka wao.

Kinyume chake alidai uadilifu wetu unatokana na imani kwa Yesu Kristo na msalaba wake.

Inavyojulikana, Wayunani walikuwa na hamu kubwa kuliko wengine ya kupata maarifa, halafu kubishana nao kwa ufasaha na kushinda.

Katika mazingira hayo, falsafa na dini zilikuwa mada kuu na kuingiliana na hadithi za ajabuajabu kuhusu miungu, malaika na wengineo. 

Karibu barua zote za mitume zilikabili hatari hiyo, ambayo ikazidi kuwa kubwa na kuleta mafarakano katika Kanisa hasa katika karne II, ilipoitwa “Gnosis” (= ujuzi). Ndiyo sababu Paulo alijitahidi kuishinda mapema iwezekanavyo.

Ilimbidi kwanza ajitetee kuwa mtume halisi anayefundisha kulingana na mitume wengine, halafu aonyeshe tunavyookolewa kwa imani, si kwa kufuata Torati, hatimaye atoe mawaidha kuhusu uhuru wa Kikristo, kwamba unategemea kumfuata Roho Mtakatifu si tamaa za dunia (Gal 1:1-12; 2:15-3:14; 4:4-20; 5; 6:7-18).

Viungo vya nje

Tafsiri ya Kiswahili
  Agano Jipya kwa lugha ya Kiswahili.

Vingine
 A Brief Introduction to Galatians 
 Galatians, Paul, The Torah-Law & Legalism 
 John Chrysostom's Commentary on Galatians
 An alternative commentary on Galatians
 A Secular Site on Galatians 
 Jewish messianic Commentary on Galatians (Jerusalem)

Gal
Mtume Paulo
Waraka kwa Filemoni

Waraka kwa Filemoni ni barua ambayo Mtume Paulo akiwa kifungoni (labda Efeso mwaka 56 au 57) alimuandikia mfuasi wake Filemoni. Ni kimojawapo kati ya vitabu 27 vinavyounda Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.

Tofauti na barua zote zilizotangulia, hiyo haikuandikwa kwa kanisa fulani, bali kwa Mkristo binafsi, tajiri, pengine wa Kolosai.

Ingawa si muhimu upande wa teolojia, inaonyesha upendo wa mtume kwa wale aliowaongoa, na jinsi udugu wa Kikristo ulivyoanza kutikisa utumwa.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Marejeo

Marejeo mengine
J. M. G. Barclay, Colossians and Philemon, Sheffield Academic Press, 1997 ISBN 1-85075-818-2
N. T. Wright, Colossians and Philemon, Tyndale IVP, 1986 ISBN 0-8028-0309-1

Kiungo cha nje 
  Agano Jipya kwa lugha ya Kiswahili

Filemoni
Mtume Paulo
Waraka wa kwanza kwa Wakorintho

Barua ya kwanza kwa Wakorintho ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Mazingira
Kutoka Korintho (mji wa Ugiriki) habari za kusikitisha zilimfikia Mtume Paulo akiwa Efeso (pengine mwaka 57): katika Kanisa hilo ambalo alilianzisha na kulipenda sana kulikuwa na shaka kuhusu imani, mafarakano, upinzani wa Wakristo wa Kiyahudi dhidi yake, na makwazo. 

Kilichohatarisha zaidi jumuia hiyo ni karama mbalimbali ambazo hao Wakristo wachanga walizijali mno na hatimaye wakajivunia kuwa nazo. 

Vilevile walivutiwa kumfuata mtu kama Apolo, mwenye ujuzi na ufasaha mkubwa, mambo yaliyopendwa sana na Wagiriki wa kale. 

Ilimbidi Paulo arekebishe hali hiyo ili kuokoa hasa umoja wa Kanisa na heshima kwa viongozi wake halali. 

Basi mwaka mzima akawa na mahangaiko kwa wafuasi wake wa Korintho akawaandikia walau barua nne au tano, ingawa sisi tunazo mbili tu; pengine sehemu za baadhi yake zimeshonwa ndani ya 2Kor.

Mpangilio
Mpangilio wa barua ya kwanza una salamu na shukrani, halafu hukumu juu ya matatizo ya Wakristo hasa kufarakana (1Kor 1:10-16; 2:1-4:16), kuzini na kushtakiana mahakamani (1Kor 5-6).

Baada ya hapo akaanza kujibu maswali yao mbalimbali: kuhusu ndoa na useja (1Kor 7), nyama zilizotolewa sadaka kwa miungu (1Kor 8:1-11:1), mwenendo katika ibada na karama (1Kor 11:20-33; 12:4-13:13; 14:18-40), na hatimaye ufufuko wa wafu (1Kor 15:1-28,33-49).

Mwishoni kuna maagizo, taarifa na salamu mbalimbali (1Kor 16:1-4).

Ndiyo sababu barua ni ndefu na inagusa mambo mengi ambayo Paulo aliyatazama kwa hekima ya juu inayotokana na msalaba wa Kristo.

Madondoo muhimu
Kati ya mambo mengi muhimu, barua hiyo inatunza simulizi la kwanza la karamu ya mwisho ya Bwana Yesu (11:23-25) na kanuni ya imani ya kwanza inayoorodhesha pia matokeo ya Yesu Kristo Mfufuka (15:3-8).

Marejeo 
 Blenkinsopp, Joseph, The Corinthian Mirror: a Study of Contemporary Themes in a Pauline Epistle [i.e. in First Corinthians], Sheed and Ward, London, 1964.  
 Conzelmann, Hans Der erste Brief an die Korinther, KEK V, Göttingen 1969.
 Robertson, A. and A. Plumber, A Critical and Exegetical Commentary on the First Epistle of St. Paul to the Corinthians (Edinburgh 1961).
 Thiselton, Anthony C. The First Epistle to the Corinthians: a commentary on the Greek text NIGTC, Wm. B. Eerdmans Publishing Co., Grand Rapids 2000.
Yung Suk Kim. Christ's Body in Corinth: The Politics of a Metaphor (Fortress, 2008).

Viungo vya nje

Tafsiri ya Kiswahili
  Agano Jipya kwa lugha ya Kiswahili

Vingine

 A Brief Introduction to 1 Corinthians 
 International Standard Bible Encyclopedia: 1 Corinthians 
 

Kor 1
Mtume Paulo
Korintho
Waraka wa pili kwa Wakorintho

Waraka wa pili kwa Wakorintho ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo. Ni kati ya barua mbili zilizomo za Mtume Paulo kwa Wakristo mjini Korintho (Ugiriki). 

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Mazingira
Mdo 19:21-20:1 inasimulia Paulo alivyohama Efeso kutokana na matatizo kuzidi, akaelekea Makedonia na Ugiriki.

Toka huko alipata nafasi ya kuhubiri katika Iliriko, yaani kuanzia Albania ya leo kwenda kaskazini (Rom 15:19).

Wakati huo alipata habari mbaya kuhusu Wakorintho, akawaandikia tena na tena kabla hajawaendea kwa mara ya tatu.

Mpangilio
Labda kwa kuwa ni mshono wa barua hizo mbalimbali, mpangilio wa 2Kor haueleweki, ingawa ina salamu na shukrani mwanzoni, na salamu nyingine mwishoni kama kawaida. 

Katikati mada kuu ni tatu: kujitetea, mchango na mashambulizi dhidi ya wapinzani.

Barua hiyo inatusaidia hasa kumjua Paulo mwenyewe (2Kor 11:1-12:13).

Viungo vya nje

Tafsiri ya Kiswahili
  Agano Jipya kwa lugha ya Kiswahili

Vingine

 
Online translations of Second Epistle to the Corinthians:
 Online Bible at GospelHall.org
 Commentary articles by J. P. Meyer on Second Corinthians, by chapter: 1–2 , 3 , 4:1–6:10 ,
 6:11–7:16 ,
 8–9 , 10–13 

Kor 2
Mtume Paulo
Korintho
Waraka kwa Wakolosai

Waraka kwa Wakolosai ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya ambalo pamoja na Agano la Kale linaunda Biblia ya Wakristo.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Muda wa uandishi 
Barua hiyo ni mojawapo kati ya zile za mwishomwisho za Mtume Paulo na inaonyesha maendeleo ya teolojia yake, hasa kutokana na muda mrefu wa kutafakari aliojaliwa kifungoni.

Mazingira 
Kanisa la Kolosai, mji wa biashara karibu na Efeso lilianzishwa na mwanafunzi wa Paulo, labda Epafra, halafu likaingiwa na mafundisho ya ajabuajabu yaliyochanganya mambo ya Kiyahudi na ya Kipagani na yaliyozingatia mno ukuu wa malaika juu ya ulimwengu.

Ndiyo sababu huenda Paulo, akiwa kifungoni Roma kati ya miaka 61 na 63, akawajibika kuliandikia barua inayoonyesha kuwa Yesu Kristo ni mkuu kuliko wote: vyote kabisa viliumbwa kwa njia yake na kwa ajili yake, tena katika ubinadamu wake umo utimilifu wote wa Mungu.

Yeye ndiye “fumbo” kwa kuwa Mungu ametimiza mpango wa wokovu kwa njia yake.

Hakuna sababu ya kutafuta kwingine hekima na maarifa, wala ya kujiwekea masharti ya kibinadamu yasiyosaidia kuokoka (Kol 1:13-29; 2:6-3:4; 3:5-17).

Mpangilio 
Mpangilio wa barua ni kama kawaida ya barua za Paulo: utangulizi, mafundisho ya imani, maonyo kuhusu uzushi, mawaidha na hatima.

Marejeo
 R. McL. Wilson, Colossians and Philemon (International Critical Commentary; London: T&T Clark, 2005)
 Jerry Sumney, Colossians (New Testament Library; Louisville; Ky.: Westminster John Knox, 2008)
 TIB = The Interpreter’s Bible, The Holy Scriptures in the King James and Revised Standard versions with general articles and introduction, exegesis, [and] exposition for each book of the Bible in twelve volumes, George Arthur Buttrick, Commentary Editor, Walter Russell Bowie, Associate Editor of Exposition, Paul Scherer, Associate Editor of Exposition, John Knox Associate Editor of New Testament Introduction and Exegesis, Samuel Terrien, Associate Editor of Old Testament Introduction and Exegesis, Nolan B. Harmon Editor, Abingdon Press, copyright 1955 by Pierce and Washabaugh, set up printed, and bound by the Parthenon Press, at Nashville, Tennessee,  Volume XI, Philippians, Colossians  [Introduction and Exegesis by  Francis W. Beare, Exposition by G. Preston MacLeod], Thessalonians, Pastoral Epistles [The First and Second Epistles to Timothy, and the Epistle to Titus], Philemon, Hebrews
 TNJBC = The New Jerome Biblical Commentary, Edited by Raymond E. Brown, S.S., Union Theological Seminary, New York; NY, Maurya P. Horgan [Colossians]; Roland E. Murphy, O. Carm. (emeritus) The Divinity School, Duke University, Durham, NC, with a foreword by His Eminence Carlo Maria Cardinal Martini, S.J.; Prentice Hall, Englewood Cliffs, New Jersey, 1990

Viungo vya nje

Tafsiri ya Kiswahili
  Agano Jipya kwa lugha ya Kiswahili

Vingine
 Online Bible at GospelHall.org
 Collection of translations and commentary on Colossians
 Colossians at Bible-book.org 

Kol
Mtume Paulo
Waraka kwa Waefeso

Barua kwa Waefeso ni kati ya vitabu 27 vya Agano Jipya ambalo pamoja na Agano la Kale linaunda Biblia ya Kikristo.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Mazingira 
Mtume Paulo aliweza kuandika barua hii akiwa kifungoni Roma kati ya miaka 61 na 63 ili isomwe katika makanisa yote ya mkoa wa Asia Ndogo, wenye makao makuu mjini Efeso.

Mada 
Mafundisho yake yanalingana na yale ya barua kwa Wakolosai ila yamechimbwa zaidi, kiasi kwamba barua hii inaonekana kuwa kilele cha teolojia ya Paulo.

Pamoja na kuchambua fumbo la wokovu katika Yesu Kristo, inachambua hasa fumbo la Kanisa kama mwili wa Kristo ambamo kichwa kinaeneza wokovu ulimwenguni kote.

Kwa msingi huo inasisitiza na kudai umoja kamili kati ya waamini (Ef 1:1-2; 1:17-23; 2:11-22; 3:1-21; 4:1-16).

Viungo vya nje

Tafsiri ya Kiswahili
  Agano Jipya kwa lugha ya Kiswahili

Vingine
 A Brief Introduction to Ephesians 
 Ephesians Online Reading Room – extensive collection of online resources for Ephesians; Tyndale Seminary
 Biblical Expository on Ephesians
 Ephesians: The Calling of the Saints – Ephesians Messages, Audio & Podcast by Ray Stedman

Efe
Mtume Paulo
Efeso
Nyaraka za Kichungaji

Nyaraka za Kichungaji ni kundi la maandiko ya Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo. Jina hilo linajumlisha barua moja kwa Tito na mbili kwa Timotheo, ambao walikuwa washiriki wakuu wa kazi ya Mtume Paulo, wakawa waandamizi wake.

Wataalamu wanabishana sana kuhusu mtunzi wa barua hizo, wengi wakidhani zimeandikwa na mfuasi wa Paulo mwaka 95 hivi, huku wengine wakishikilia aliziandika mwenyewe, kwa msaada wa karani fulani, miaka ya mwisho ya maisha yake (63-67), ambapo baada ya kufunguliwa aliweza kusafiri tena mashariki (Ugiriki na nchi za kandokando) na pengine hata magharibi (Hispania).

Waraka wa pili kwa Timotheo unaonekana kama wasia wake aliouandika kifungoni akisubiri kuuawa.

Barua hizo zinaitwa za kichungaji kwa kuwa ziliandikwa kwa maaskofu hao ili kuwasaidia kufanya vizuri kazi zao, hasa kwa kushika imani sahihi, kupinga uzushi, kuchagua vizuri viongozi ambao wawawekee mikono, kuchunga vema Wakristo wa aina mbalimbali, kuwa na mwongozo kuhusu ibada, n.k.

Ndiyo sababu ni muhimu sana kwa miundo ya Kanisa iliyokuwa mbioni kupata sura yake ya kudumu.

Pamoja na hayo zinahimiza kukubali mateso kwa ajili ya Injili: ndio msimamo wa Mchungaji mwema (Tito 1:5-9; 2; 1Tim 1:18-2:10; 3:1-4:16; 6:2b-21; 2Tim. 1:3-14; 2:1-18; 3:14-17; 4:1-8).

Viungo vya nje
 Calvin, John (1556 [1-2 Tim]; 1549 [Titus]). Commentary on 1-2 Timothy and Titus.
 PastoralEpistles.com , an academic blog devoted to current research in the letters:
 Bumgardner, Charles (2016). "Paul's Letters to Timothy and Titus: A Literature Review (2009-2015)"
 Klinker-De Klerck, Myriam (2008). "The Pastoral Epistles: Authentic Pauline Writings"
 Early Christian Writings:
 1 Timothy
 2 Timothy
 Titus
 Pastoral Epistles

Mtume Paulo
Nyaraka
Ruthu

Ruthu ni mmojawapo kati ya wanawake wachache ambao ni wahusika wakuu wa kitabu kimojawapo cha Biblia, kiasi cha kukipa jina.

Katika fujo ya miaka ya Waamuzi (inayosimuliwa na Kitabu cha Waamuzi), habari ya kitabu hiki kifupi inatujenga: inahusu Ruthu, mwanamke Mpagani wa kabila la Moabu aliyeolewa na Mwisraeli kwao, huko ng’ambo ya mto Yordani.

Baada ya kufiwa mume wake akafuatana na mama mkwe Naomi hadi Bethlehemu ili aolewe na ndugu wa marehemu na kumzalia mtoto kadiri ya Torati, sheria ya Israeli.

Baada ya kufanikiwa kuolewa na Boazi kwa msaada wa Naomi, alimzaa Obedi. 

Huyo mtoto akawa baba wa Yese na babu wa mfalme Daudi.

Hivyo kwa uaminifu wake mwanamke huyo pia akatajwa katika Injili kama bibi wa Yesu (Math 1:5-6).

Anaheshimiwa na baadhi ya Wakristo kama mtakatifu. Sikukuu yake huadhimishwa tarehe 16 Julai.

Mazingira 
Habari kuu ya kitabu cha Ruthu ilitokea wakati wa Waamuzi, lakini inafurahisha moyo, ikilinganishwa na hali mbaya ya kidini na ya kimaadili iliyoandikwa katika kitabu cha Waamuzi. 

Habari yenyewe inaonyesha kwamba imani kamili kwa Mungu na uangalifu na upendo kwa watu wengine wakati ule pia ulikuwepo katika Israeli.

Katika taifa zima walikuwepo watu waliojitahidi kuishi maisha ya unyenyekevu na haki mbele ya Mungu wa kweli. 

Habari hiyo pia inaonyesha kwamba Mungu aliwaangalia watu kama hao kwa neema yake kubwa, akiyaongoza mambo yao ya kila siku na kuwafanikisha. Wema huo pia ulikuwa baraka kwa taifa zima.

Tazama pia
Watakatifu wa Agano la Kale
Orodha ya Watakatifu Wakristo
Orodha ya Watakatifu wa Afrika
Orodha ya Watakatifu Wafransisko

Viungo vya nje 
 Kitabu cha Ruth katika Biblia (Union Version)

Watu wa Biblia
Watakatifu wa Yordani
Watakatifu wa Israeli
Montreal

Montreal (inaandikwa Montréal kwa Kifaransa) ni mji katika nchi ya Kanada. Ni mji mkubwa wa mkoa wa Quebec na pia wa pili kwa ukubwa katika Kanada nzima. Kuna wakazi zaidi ya milioni nne wanaoishi katika rundiko la mji huo.

Viungo vya nje 

 Picha za satalaiti za Montreal kwenye WikiMapia 
 Tovuti rasmi ya Montreal 
 Maisha ya Montreal (1840–1945), Picha toka Jumba la Makumbusho la McCord. 
 The Atlas of Canada : Montreal, circa 1915 
 Bibliothèque Nationale du Québec  (Maktaba Kuu ya Quebec): various high-resolution maps, accessible via "Index des toponymes" / "M" / "Montréal (Québec)
 Tovuti rasmi ya utalii ya Quebec 
 Montréal toka kwenye The Canadian Encyclopedia 
 

Miji ya Kanada
Miji ya Olimpiki
Kanada
Quebec
Mto Saint Lawrence
Ndege-mawingu

{{Uainishaji
| rangi = pink
| jina = Ndege-mawingu
| picha = Phaethon lepturus.jpg
| upana_wa_picha = 250px
| maelezo_ya_picha = Ndege-mawingu mkia-mweupe
| himaya = Animalia (Wanyama)
| faila = Chordata (Wanyama wenye ugwe wa neva mgongoni)
| ngeli = Aves (Ndege)
| oda = Phaethontiformes (Ndege kama ndege-mawingu)
| familia = Phaethontidae (Ndege walio na mnasaba na ndege-mawingu)
| jenasi = Phaethon
| bingwa_wa_jenasi = Linnaeus, 1758
| subdivision = Spishi 3:
 P. aethereus Linnaeus, 1758
 P. lepturus Daudin, 1802
 P. rubricauda Boddaert, 1783
}}
Ndege-mawingu ni ndege wa bahari katika jenasi Phaethon, jenasi pekee ya familia Phaethontidae. Ndege hawa ni weupe na wana mileli mirefu katikati ya mkia. Hupitisha maisha yao yote baharini isipokuwa wakati wa majira ya kuzaa. Wanaweza kuogelea na kwa hivyo wana ngozi kati ya vidole; kwa kweli hawatembei vizuri. Huwakamata samaki na ngisi wakipiga mbizi au huwakamata panzi-bahari (samaki wanaoruka juu ya maji). Jike hutaga yai moja tu ndani ya tundu au mwanya wa mwamba visiwani kwa bahari.

 Spishi za Afrika 
 Phaethon aethereus, Ndege-mawingu Domo-jekundu (Red-billed Tropicbird)
 Phaethon lepturus, Ndege-mawingu Mkia-mweupe (White-tailed Tropicbird)
 Phaethon rubricauda'', Ndege-mawingu Mkia-mwekundu (Red-tailed Tropicbird)

Picha 

Majina ya ndege kwa Kiswahili
Wolfgang Petersen

Wolfgang Petersen (amezaliwa tar. 14 Machi 1941 mjini Emden, Lower Saxony, Ujerumani) ni mshindi wa Tuzo ya Academy, akiwa kama mwongozaji bora filamu wa Kijerumani. Anafahamika zaidi kwa kuongoza filamu ya kivita ya Das Boot ambayo ilimfanya ashinde Tuzo ya Academy mnamo mwaka wa 1982. Petersen pia ameongoza filamu nyingi tu zilizo maarafu kama vile Outbreak, In the Line of Fire, Air Force One, The Perfect Storm na Troy.

Wasifu

Maisha ya awali 
Wolfgang Petersen alizaliwa wakati wa Vita Kuu ya Pili ya Dunia mnamo tarehe 14 Machi katika mwaka wa 1941 katika kitongoji kidogo cha Emden-kaskazini mwa Ujerumani karibu kidogo na mpaka wa Dutch, mahali ambapo maji ya Mto Ems yanamwagikia katika Bahari ya Kaskazini. Kuanzia mwaka 1953 mpaka 1960 Petersen alihitimu eleimu yake ya msingi katika shule ya Johanneum ya mjini Hamburg.

Kunanko miaka ya 1960 alikuwa akiongoza tamthilia za Hamburg's Ernst Deutsch Theater. Baada ya kuhitimu masomo yake ya filamu katika chuo cha  mjini Berlin na baadaye Hamburg, Petersen alimaliza rasmi elimu yake ya mambo ya filamu na televisheni katika cha chuo Berlin (1966–1970).

Filamu yake ya kwanza ilikuwa kwa ajili ya televisheni ya Kijerumani, na kazi zake zilikuwa katika kipindi kile cha mtindo maarufu wa Kijerumani uitwao Tatort ("Sinema za Uharifu") ambako huko aliongoza mfululuzo wa vipindi vya TV na alifanya kazi na Bw. Jürgen Prochnow — ambaye baadaye alimchukua na kwenda kucheza katika filamu ya Das Boot, ambapo humo alicheza kama Kapteni wa U-boat.

Filamu ziliongozwa na Wolfgang Petersen 
 Die Konsequenz (1977)
 Das Boot (1981)
 The NeverEnding Story (1984)
 Enemy Mine (1985)
 In the Line of Fire (1993)
 Shattered (1991)
 Outbreak (1995)
 Red Corner (1997), as executive producer
 Air Force One (1997)
 The Perfect Storm (2000)
 Troy (2004)
 Poseidon (2006)
 Ender's Game (2008)
 Uprising (2008)

Marejeo 
 Consequence, The (Konsequenz, Die) . PlanetOut.com.

Viungo vya nje 
 

Waliozaliwa 1941
Waongozaji Filamu wa Ujerumani
Watu walio hai
Emden

Emden ni mji na pia bandari iliyoko kaskazini-magharibi mwa nchi ya Ujerumani, katika mto Ems. Ni mji mkuu wa mkoa wa Frisia ya Mashariki. Hadi mwaka 2006, mji ulikuwa na wakazi wapatao 51,692.

Tazama pia 
 Orodha ya miji ya Ujerumani

Viungo vya nje 
 Tovuti ya mji
 Kunsthalle Emden 
 Johannes a Lasco Library
 Emden 
 Kickers Emden
 Chess 
 Cruisers EMDEN, Frigates EMDEN - 5 warships named EMDEN until today (Kwa Kijerumani)

Miji ya Saksonia Chini
Waraka wa kwanza wa Petro

Waraka wa kwanza wa Petro ni kati ya vitabu 27 vinavyounda Agano Jipya katika Biblia ya Kikristo.

Kama vitabu vingine vyote vya Biblia, hiki pia kinatakiwa kisomwe katika mfululizo wa historia ya wokovu ili kukielewa kadiri ya maendeleo ya ufunuo wa Mungu kwa binadamu.

Mazingira 
Mtume Paulo alipokaribia kumaliza kazi yake, wengine kati ya mitume na wanafunzi wao walianza kuandika kwa uvuvio wa Roho Mtakatifu.

Mmojawao ni Mtume Petro, kwa msaada wa Sila, akiwa Roma karibu na kuuawa katika dhuluma ya Kaisari Nero dhidi ya Wakristo (mwaka 64 hivi).

Baada ya kufanya utume huko Antiokia, na kabla ya kupitia Korintho kwenda Roma, aliweza kwa urahisi kutembelea mikoa ya Uturuki Kaskazini wa leo.

Wakristo wa huko ndio walioandikiwa barua hii yenye mafundisho na ibada kuhusu ubatizo na Pasaka.

Pamoja na hayo walihimizwa wasiogope maneno ya watu wengine wasiopendezwa na uongofu wao: hali ngumu ni fursa ya kulingana zaidi na Yesu mpole na mteswa (1Pet 1:1-12; 2:19-25; 3:13-5:14).

Viungo vya nje

Tafsiri ya Kiswahili
  Agano Jipya kwa lugha ya Kiswahili

Ufafanuzi
The International Standard Bible Encyclopedia : 1 Peter
Easton's Bible Dictionary 1897: First Epistle of Peter
Ernst R. Wendland, “Stand Fast in the True Grace of God! A Study of 1 Peter" 

1 Peter The authenticity and authorship by Peter of the First Epistle of Peter defended

Pet 1
Mtume Petro