Sejm

Zgodnie z założeniami władza należała do ogółu szlachty, która mogła wpływać na politykę kraju poprzez uczestnictwo w sejmikach i sejmach. Do końca istnienia Rzeczypospolitej Obojga Narodów Kraków zachował wiele cech stołeczności, wyłączność na koronację i pochówki monarchów. Rola Warszawy rosła od XVI w., kiedy stała się ona głównym miejscem obrad sejmów walnych oprócz sejmu koronacyjnego, który odbywał się w Krakowie. W Warszawie od 1573 r. odbywały się również wolne elekcje, a w latach 1596–1611 przeniesiono tutaj dwór monarszy oraz siedziby najwyższych urzędów. Na szczeblu wojewódzkim istniały sejmiki ziemskie, w których miała prawo uczestniczyć cała szlachta danego regionu. Sejmiki te wybierały posłów na sejm walny. Pozycja króla w Rzeczypospolitej nie była silna, co dobrze wyrażały słowa kanclerza Jana Zamojskiego: król panuje, ale nie rządzi. Każdy nowo wybrany monarcha miał obowiązek podpisać artykuły henrykowskie potwierdzające nienaruszalność zasad ustroju państwa i zapewnienie tolerancji religijnej. W okresie tym wytworzył się ustrój nietypowy w skali całej ówczesnej Europy.