ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2007/65 Karar Sayısı : 2010/43 Karar Günü : 25.2.2010 R.G. Tarih-Sayı :
21.06.2010-27619 İPTAL DAVASINI AÇAN: Türkiye Büyük Millet Meclisi
Üyeleri Kemal ANADOL, Haluk KOÇ ile birlikte 137 Milletvekili İPTAL DAVASININ KONUSU: 5.5.2007 günlü, 5652 sayılı,
Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun
Hükmünde Kararnamenin Bazı Maddelerinin Değiştirilerek Kabulüne İlişkin
Kanun'un; 1- 2. maddesiyle değiştirilen 24.6.1995 günlü, 552 sayılı Yaş Sebze
ve Meyve Ticaretinin Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde
Kararname'nin 17. maddesinin 4367 sayılı Yasa ile değiştirilen üçüncü
fıkrasının birinci tümcesinin, 2- 3. maddesiyle 552 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin başlığı ile
birlikte değiştirilen 21. maddesinin, birinci fıkrasında yer alan '' tahsis
yoluyla işletebilecekleri gibi '' ibaresi ile altıncı ve dokuzuncu
fıkralarının, Anayasa'nın 2., 6., 7., 8., 11. ve 48. maddelerine aykırılığı
savıyla iptallerine ve yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi
istemidir. II- YASA METİNLERİ A- İptali İstenilen Yasa Kuralları 5.5.2007 günlü, 5652 sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin
Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin Bazı
Maddelerinin Değiştirilerek Kabulüne İlişkin Kanun'un iptali istenilen
bölümleri de içeren maddeleri şöyledir: ' MADDE 2- 552 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 17 nci
maddesinin 11/6/1998 tarihli ve 4367 sayılı Kanunla değişik üçüncü fıkrası
aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir. 3) ' Üretildiği il veya ilçe dışına sevkedilen mallar satışa
sunulacağı yer haline girer ve bunlardan alınacak belediye payı, malın satışa
sunulduğu yer belediyesince tahsil edilir. Malın sevkıyatında, sevk veya
taşıma irsaliyesi veya ziraat odası kaydı belgelerinden birinin bulunması ve
kontroller sırasında ibrazı zorunludur. Belediye sınırları ve mücavir alanlar
içinde toptancı hal dışında malların toptan veya her ne şekilde olursa olsun
toptancı halden satın alınmadan perakende satışa sunulduğunun tespiti halinde,
malların toptancı hale girişi sağlanarak hal müdürlüğünce açık artırma ile
satışı yapılır veya yaptırılır. Bu durumda belediye veya işletme payı yüzde
yirmibeş olarak uygulanır.' MADDE 3- 552 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 21 inci maddesi başlığıyla
birlikte aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir. 'Kiralama, satış ve tahsis MADDE 21- (1) Belediyeler toptancı hallerini tahsis
yoluyla işletebilecekleri gibi kiralama veya satış yoluyla da işletir veya
işlettirir. (2) İşyerlerinin kiralanması veya satılmasına ilişkin işlemler, 2886
sayılı Devlet İhale Kanunu hükümlerine göre yapılır. (3) Toptancı hallerinde bulunan işyerlerinin yüzde onu üretici
birliklerine kontenjan olarak ayrılır ve Ankara, İstanbul ve İzmir Büyükşehir
belediyesi sınırlarındaki haller hariç, halin bulunduğu il sınırlarındaki
üretici birlikleri arasında yapılacak ihale ile kiraya verilir. Üretici
birliklerine kiralanmış işyerlerinin herhangi bir nedenle boşalması durumunda,
toptancı halinde işyeri bulunmayan diğer üretici birliklerine tahsis yapılır.
Üretici birliklerine ayrılan işyeri sayısı kadar talep olmaması halinde, diğer
talep sahiplerine kiralama yapılabilir. (4) Toptancı hallerinde bulunan işyerlerinin kiralanması veya
satılması durumunda, gerçek ve tüzel kişiler en fazla bir işyeri kiralayabilir
veya satın alabilir. Doğrudan veya dolaylı olarak birden fazla işyerinin aynı
kişi tarafından kiralandığının veya satın alındığının tespit edilmesi
durumunda, kira sözleşmesi feshedilir, satış işlemi ise iptal edilir. Ayrıca,
bu kişilere belediye encümeni kararı ile 25.000 YTL idarî para cezası verilir. (5) Kira süresi en fazla 10 yıldır. Kira süresi sona erenler
açılacak kiralama ihalelerine tekrar katılabilir. Kira bedeli her yıl aylık
olarak 4/1/1961 tarihli ve 213 sayılı Vergi Usul Kanununun mükerrer 298 inci
maddesi hükümleri uyarınca tespit ve ilan edilen yeniden değerleme katsayısı
oranında artırılarak uygulanır. (6) Toptancı hallerinin tahsis yoluyla işletilmesine karar
verilmesi durumunda, tahsis ücreti, 3/7/2005 tarihli ve 5393 sayılı Belediye
Kanununun 18 inci maddesinin birinci fıkrasının (f) bendine göre belediye
meclisince belirlenir. Tahsisin usûl ve esasları Sanayi ve Ticaret Bakanlığının
görüşü alınarak İçişleri Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir. (7) Bu Kanun Hükmünde Kararname hükümlerine ve kira sözleşmesine
aykırı hareket ettikleri tespit edilenler yazılı olarak uyarılır. Tespit edilen
eksiklik ve aykırılık en fazla 20 gün içinde giderilmez ise kira sözleşmeleri
feshedilir. (8) İlgililer, sözleşmenin fesih bildiriminden itibaren işyerini
30 gün içinde tahliye etmek zorundadır. Tahliye, öngörülen sürede yapılmadığı
takdirde belediye tarafından yapılır. (9) Kendilerine işyeri tahsis edilenlerin, yönetmelikte öngörülen
şartları taşımadıkları veya sonradan kaybettiklerinin tespiti durumunda,
belediye encümeni tarafından tahsisin iptaline ve haldeki işyerinden
çıkarılmasına karar verilir. (10) İlgililer kararın tebliği tarihinden itibaren haldeki yerini
30 gün içinde tahliye etmeye mecburdur. Bu süre sonunda tahliye edilmeyen
yerler, belediye zabıtası tarafından tahliye edilir.' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde, Anayasa'nın 2., 6., 7., 8., 11., ve 48.
maddelerine dayanılmıştır. III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Haşim KILIÇ,
Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Cafer ŞAT, A.
Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve Osman Alifeyyaz
PAKSÜT'ün katılımları ile 19.6.2007 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında,
dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü
durdurma isteminin bu konudaki raporun hazırlanmasından sonra karara
bağlanmasına oybirliği ile karar verilmiştir. IV- ESASIN İNCELENMESİ Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenilen Yasa kuralları, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri
ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp
düşünüldü: A- 5652 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle değiştirilen 552 sayılı
KHK.'nın 17. maddesinin üçüncü fıkrasının birinci tümcesinin incelenmesi Dava dilekçesinde, üretici hallerinden alınan yaş sebze ve
meyvenin, üretildiği il veya ilçe dışına sevkinde ayrıca tüketime sunulduğu yer
toptancı haline girmesinin ve alınacak belediye payının bu yer belediyesince
tahsilininvergi, rüsum ve komisyon gibi giderlerin ikincikezödenmesine ve bu
ürünlerin tüketiciye yüksek fiyatlarla ulaşmasına neden olacağından kamu yararına
uymadığı, üretici bölgelerindeki tesislerin başka il ve ilçelerdeki
müşterilerine doğrudan sebze ve meyve sevkinin kısıtlanmasının özel teşebbüs
hürriyetini engellediği, bu nedenlerle kuralınAnayasa'nın 2., 11. ve 48.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan sosyal hukuk devleti, insan
haklarına dayanan, kişilerin huzur, refah ve mutluluk içinde yaşamalarını
güvence altına alan, kişi hak ve özgürlükleriyle kamu yararı arasında adil bir
denge kurabilen, çalışma hayatını geliştirmek için önlemler alan, her alanda
adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, güçsüzleri güçlüler
karşısında koruyarak sosyal adaleti ve toplumsal dengeleri gözeten devlettir.
Çağdaş devlet anlayışı sosyal hukuk devletinin tüm kurum ve kurallarıyla
Anayasa'nın özüne ve ruhuna uygun biçimde kurularak işletilmesini, bu yolla
bireylerin refah, huzur ve mutluluğunun sağlanmasını gerekli kılar. Anayasa'nın 'Çalışma ve sözleşme hürriyeti' başlıklı 48.
maddesinde, 'Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetine
sahiptir. Özel teşebbüs kurmak serbesttir. Devlet, özel teşebbüslerin millî
ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve
kararlılık içinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır' denilmektedir. 552 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 17. maddesinin üçüncü
fıkrasının 5652 sayılı Yasa'nın 2. maddesi ile değiştirilen ilk tümcesinde,
üretildiği il veya ilçe dışına sevk edilen her türlü sebze ve meyvenin başka
bir toptancı halinden satın alınıp alınmadığına bakılmaksızın, satışa
sunulacağı yer toptancı haline girmesi zorunluluğu ve bunlar üzerinden alınacak
belediye payının, bu yer belediyesince tahsil edilmesi öngörülmüştür. Yaş sebze ve meyvenin insan sağlığına uygun olarak tüketiciye
sunulması, üretiminden tüketimine kadar tüm aşamalarda kayıt altına alınıp
kalite ve standart açısından yeterli denetim ve kontrol sürecinden
geçirilmesini gerektirir. Üreticilerin ve üretimin gelişmiş ülkelerdeki
standartlara entegrasyonu, yaş sebze ve meyvenin hem iç, hem de dış piyasaların
talep ettiği çeşit, kalite ve standartlara ulaşması, üreticiden tüketiciye
ulaşan zincirdeki kayıt dışılığın ortadan kaldırılarak bu alanda oluşan vergi
kaybının ve sektördeki kayıt dışılığın neden olduğu haksız rekabetin engellenmesi,
bu süreçte gerekli kontrol ve denetimlerin yapılmasıyla mümkün olabilecektir. Anayasa'nın 48. maddesine göre Devletin, özel teşebbüsün
gelişmesini sağlamaya dönük ekonomik ve sosyal politikalar uygulama ve özel
teşebbüse güvenli çalışma ortamı sağlamak için önlemler alma yetkisi de
bulunmaktadır. Bu nedenle, yaş sebze ve meyvenin tüketiciye ulaştırılması
sürecinde, toptan pazarlama zincirinin son halkasını oluşturan toptancı
hallerine girmesi zorunluluğunu getiren ve aynı zamanda tahsili gereken
belediye payının da bu yer belediyelerince alınmasını öngören düzenleme,
yasakoyucunun görev ve yetkisi kapsamındadır. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 2. ve 48. maddelerine
aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın Anayasa'nın 11. maddesi ile ilgisi görülmemiştir. B-5652 sayılı Yasanın 3. maddesiyle değiştirilen 552 sayılı
KHK.'nin 21. maddesinin birinci fıkrasında yer alan '' tahsis yoluyla
işletebilecekleri gibi'' ibaresi ile altıncı ve dokuzuncu fıkraların
incelenmesi Dava dilekçesinde, 5652 sayılı Yasa'nın 3. maddesiyle değiştirilen
552 Sayılı KHK.'nin 21. maddesinin birinci fıkrasıyla, belediyelere toptancı
hallerini kiralama ve satış yöntemlerine ilâve olarak 'tahsis' yoluyla da
işletme ya da işlettirme olanağının tanınması; altıncı fıkrasıyla, 'tahsis
ücreti' ve 'tahsisin usul ve esasları'nın Sanayi ve Ticaret Bakanlığının görüşü
alınarak İçişleri Bakanlığı tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenmesi;
dokuzuncu fıkrasıyla, kendilerine 'tahsis' yapılanların yönetmelikte öngörülen
şartları taşımadıklarının anlaşılması veya bu şartları sonradan kaybetmeleri
durumunda belediye encümenince tahsis işleminin iptal edilip, haldeki
işyerinden çıkarılacaklarına dair kuralların Anayasa'nın 2., 6., 7., 8. ve 11.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 6. maddesinde, egemenliğin, Anayasa'nın koyduğu
esaslara göre, yetkili organlar eliyle kullanılacağı, hiçbir kişi veya organın
kaynağını Anayasa'dan almayan bir Devlet yetkisi kullanamayacağı;7. maddesinde
yasama yetkisinin Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin olduğu ve
devredilemeyeceği, 8. maddesinde, yürütme yetkisi ve görevinin Cumhurbaşkanı ve
Bakanlar Kurulu tarafından Anayasa ve yasalara uygun olarak yerine getirileceği
vurgulanmıştır. 5652 sayılı Yasa'nın 3. maddesiyle değiştirilen 552 sayılı
KHK.'nin 21. maddesinin birinci fıkrasında yer alan '' tahsis yoluyla
işletebilecekleri gibi'' ibaresi ile belediyelere, belediye sınırları içindeki
toptancı hallerini işletmeleri bakımından kiralama ve satış yöntemleri yanında
'tahsis yöntemi'ni de kullanabilecekleri konusunda yetki tanınmaktadır.
Maddenin altıncı fıkrasında toptancı hallerinin tahsis yoluyla işletilmesine
karar verilmesi durumunda tahsis ücretinin 3.7.2005 günlü, 5393 sayılı Belediye
Kanunu'nun 18. maddesinin birinci fıkrasının (f) bendine göre belediye
meclisince belirleneceği, tahsisin usûl ve esaslarının Sanayi ve Ticaret
Bakanlığının görüşü alınarak İçişleri Bakanlığınca çıkarılacak yönetmelikle
düzenleneceği belirtilmektedir. Dokuzuncu fıkrada ise kendilerine toptancı
hâlinde işyeri tahsis edilenlerin, yönetmelikte öngörülen şartları
taşımadıklarının veya sonradan kaybettiklerinin tespit edilmesi durumunda
belediye encümenince, bu tahsisin iptaline ve toptancı halindeki işyerinden
çıkarılmasına karar verileceği hükmü getirilmiştir. Yaş sebze ve meyvelerin toptan alım ve satımının yapıldığı
toptancı hallerinin maddenin birinci fıkrası gereğince kamu mallarının kullanım
yöntemlerinden birisi olan tahsis yoluyla da işletilebilmesi konusunda
belediyelere yetki verilmesi, tahsisin usul ve esasları ile tahsis ücretinin
belirlenmesi konularında temel ilkeler ile bunun amaç ve çerçevesi yasama
organınca belirlendikten sonra, toptancı hallerinin yapı ve işleyişinde başta
ekonomik gelişmeler olmak üzere, çevre ve günün koşullarına uygun olarak
ayrıntılı düzenleme yapma yetkisinin yönetmeliğe bırakılması, yasama yetkisinin
devri ya da idareye Anayasa'dan kaynaklanmayan bir yetkinin kullandırılması
şeklinde nitelendirilemez. Açıklanan nedenlerle dava konusu kurallar, Anayasa'nın 2., 6., 7.
ve 8. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralların Anayasa'nın 11. maddesi ile ilgisi görülmemiştir. V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ 5.5.2007 günlü, 5652 sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin
Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Bazı
Maddelerinin Değiştirilerek Kabulüne İlişkin Kanun'un: 1- 2. maddesiyle, 24.6.1995 günlü, 552 sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin
Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin 17.
maddesinin değiştirilen üçüncü fıkrasının birinci tümcesine, 2- 3. maddesiyle, 552 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin başlığı ile
birlikte değiştirilen 21. maddesinin; a- Birinci fıkrasında yer alan ' 'tahsis yoluyla işletebilecekleri
gibi '' ibaresine, b- Altıncı fıkrasına, c- Dokuzuncu fıkrasına, yönelik iptal istemleri, 25.2.2010 günlü, E. 2007/65, K. 2010/43
sayılı kararla reddedildiğinden, bu fıkra, tümce ve ibarelere ilişkin
YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİNİN REDDİNE, 25.2.2010 günündeOYBİRLİĞİYLEkarar
verildi. VI- SONUÇ 5.5.2007 günlü, 5652 sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin
Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Bazı
Maddelerinin Değiştirilerek Kabulüne İlişkin Kanun'un: 1- 2. maddesiyle, 24.6.1995 günlü, 552 sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin
Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin 17.
maddesinin değiştirilen üçüncü fıkrasının birinci tümcesinin, 2- 3. maddesiyle, 552 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin başlığı ile
birlikte değiştirilen 21. maddesinin; a- Birinci fıkrasında yer alan ' 'tahsis yoluyla işletebilecekleri
gibi '' ibaresinin, b- Altıncı fıkrasının, c- Dokuzuncu fıkrasının, Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, 25.2.2010
gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Fettah
  OTO Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Şevket
  APALAK Üye Serruh
  KALELİ Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ