ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1996/47 Karar Sayısı : 1997/43 Karar Günü : 8.4.1997 R.G. Tarih-Sayı :25.04.1998-23323 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Zonguldak l. Asliye Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 17.2.1926 günlü, 743 sayılı "Türk Kanunu
Medenisi"nin 4.5.1988 günlü, 3444 sayılı Yasa ile değişik 134. maddesinin
üçüncü ve dördüncü fıkralarının Anayasa'nın 41. maddesine aykırılığı savıyla
iptali istemidir. I- OLAY Şiddetli geçimsizlik nedeniyle açtığı boşanma davasının
reddedilmesinden sonra açılan boşanma davasında Mahkeme, Türk Kanunu
Medenisi'nin değişik 134. maddesinin üçüncü ve son fıkralarının Anayasa'ya
aykırı olduğu kanısına vararak iptal istemiyle doğrudan bavurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları 743 sayılı Yasa'nın 3444 sayılı Yasa ile değişik 134. maddesinin
üçüncü ve dördüncü fıkraları şöyledir: "Evlilik en az bir yıl sürmüşse, eşlerin birlikte başvurması
ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi halinde evlilik birliği
temelinden sarsılmış sayılır. Bu halde boşanma kararı verilebilmesi için,
hâkimin bizzat tarafları dinleyerek iradelerin serbestçe açıklandığına kanaat
getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hususunda
taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması şarttır. Hâkim, tarafların
ve çocukların menfaatlerini nazara alarak bu anlaşmada gerekli gördüğü
değişiklikleri yapabilir. Bu değişikliklerin taraflarca da kabulü halinde
boşanmaya hükmolunur. Bu halde 150 nci maddenin (3) numaralı bendi
hükmü uygulanmaz. Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bulunan davanın
reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç yıl
geçmesi halinde, her ne sebeple olursa olsun müşterek hayat yeniden
kurulamamışsa eşlerden birinin talebi üzerine boşanmaya karar verilir." B- Dayanılan Anayasa Kuralı Dayanılan Anayasa kuralı şudur : "MADDE 41.- Aile, Türk toplumunun temelidir. Devlet, ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların
korunması ve aile planlamasının öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için
gerekli tedbirleri alır, teşkilatı kurar." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Yekta Güngör
ÖZDEN, Güven DİNÇER, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ,
Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER ve Lütfi F. TUNCEL'in
katılmalarıyla 10.7.1996 günü yapılan ilk inceleme toplantısında; dosyada eksiklik
bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verildi. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, itiraz
konusu Yasa kuralı ile dayanılan Anayasa kuralları, bunların gerekçeleri ve
öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Davada Uygulanacak Kural Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Yasa'nın 28. maddelerine göre, Anayasa Mahkemesi'ne
itiraz yoluyla yapılacak başvurularda, esas inceleme Mahkeme'nin bakmakta
olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır. Bakılmakta
olan davada uygulanacak yasa kurallarından amaç, davanın değişik
evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada
olumlu ya da olumsuz etki yapacak, yahut tarafların istek ve savunmaları çerçevesinde
bir karar vermede gözönünde tutulması gereken kurallardır. Türk Kanunu Medenisi'nin değişik 134. maddesinin üçüncü
fıkrasında, "Evlilik en az bir yıl sürmüşse, eşlerin birlikte başvurması
ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi halinde evlilik birliği
kendiliğinden sarsılmış sayılır" denilmektedir. Başvuran Mahkeme, boşanma davasının reddinden sonra üç yıllık
sürenin geçmesi ve müşterek hayatın sonradan kurulmamasına dayanarak boşanma
davası açılması gereğinin, Anayasa'ya aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Mahkemenin bakmakta olduğu dava, eşlerin birlikte başvurarak ya da
bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi nedeniyle boşanmaya karar verilmesine
ilişkin değildir. Bu nedenle, 134. maddenin üçüncü fıkrası bakılmakta olan
davada uygulanacak kural olmadığından, bu fıkraya yönelik itirazın mahkemenin
yetkisizliği nedeniyle reddine karar verilmiştir. Aynı maddenin son fıkrası
ise, görülmekte olan davada uygulanacak kural olduğundan bu kural esas yönünden
incelenmiştir. B. Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Anayasa'nın 41. Maddesi Yönünden İnceleme Anayasa'nın "Ailenin korunması" başlıklı 41. maddesinde,
aile Türk toplumunun, temeli sayılmış; Devletin, ailenin huzur ve refahı ile
özellikle ananın ve çocukların korunması için gerekli önlemleri alacağı ve
örgütleri kuracağı belirtilmiş, böylece aile kurumu anayasal güvenceye
bağlanmıştır. Maddenin gerekçesinde de, "... ailenin korunması fikrinin
herşeyden önce Medenî Yasa anlamında evliliklerin kurulmasını kolaylaştırmak
olduğu şüphesizdir... Millet hayatı bakımından aile kutsal bir temeldir. Bu
nedenle, Devlet ailenin refahını ve huzurunu koruyacaktır" denilmektedir. Medenî Yasa'da yapılan değişiklik sonucu, itiraz konusu kurala
göre, herhangi bir boşanma nedenine dayanmak suretiyle açılan davanın
reddedilip kesinleşmesinden başlayarak üç yıl içerisinde eşlerin evlilik
birliğini devam ettirmek amacıyla bir araya gelmemeleri durumunda eşlerin her
birine, boşanma davası açma hakkı tanınmaktadır. Aile hukukundaki yeni görüşlere göre Yasa'da belirlenen süre
kadar, eşler ayrı yaşamış ve bir araya gelememişlerse, evlilik birliğinin
tekrar kurulamayacak ölçüde sarsılmış olduğu kabûl edilir. Kimi ülkeler,
yasalarında 1974 yılından başlayarak ayrılık sürelerini bir ile on yıl kabûl
ederek bu yönde değişikliklere gitmişlerdir. Zaman içinde değişen toplumsal gereksinmeleri karşılamak, kişi ve
toplum yararının zorunlu kıldığı düzenlemeleri yapmak, toplumdaki
değişikliklere koşut olarak bu yönde alınan önlemleri güçlendiren, geliştiren,
etkilerini daha çok artıran ya da tam tersine bunları hafifleten veya
tümüyle ortadan kaldıran işlemlerde bulunmak yetkisi, Yasakoyucunun
görevidir. İtiraz konusu kuralla, boşanmaya karar verilebilmesi için,
eşlerden birinin evlilik birliğini devam ettirmeme kararında olması, boşanma
davasının reddinden sonra üç yıl bir araya gelmemeleri koşulları getirilmiştir.
Reddedilip kesinleşen bir boşanma davasından sonra eşlerin bir araya
gelmemeleri için öngörülen üç yıllık süre Yasakoyucunun takdir alanına
girmektedir. Üç yıllık sürenin geçmesine karşın eşlerin bir araya gelememesi ve
evlilik birliğini sürdürememeleri durumunda, aile birliğinin korunması yönünden
kişisel ve toplumsal bir zararın varlığından söz edilemez. Bu nedenle, itiraz
konusu kural Anayasa'nın 41. maddesine aykırı görülmemiştir. VI- SONUÇ 17.2.1926 günlü, 743 sayılı "Türk Kanunu Medenisi"nin
3444 sayılı Yasa ile değişik 134. maddesinin son fıkrasının, Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve itirazın REDDİNE, Yekta Güngör ÖZDEN ile Fulya KANTARCIOĞLU'nun
karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 8.4.1997 gününde karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Mustafa
  YAKUPOĞLU Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU KARŞIOY
GEREKÇESİ Esas Sayısı : 1996/47 Karar Sayısı : 1997/43 Türk Medeni Yasası'nın 3444 sayılı Yasa ile değişik 134.
maddesinin itiraz konusu son fıkrasına göre, "Boşanma sebeplerinden
herhangi biriyle açılmış bulunan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın
kesinleştiği tarihten itibaren üç yıl geçmesi halinde, her ne sebeple olursa
olsun müşterek hayat yeniden kurulamamışsa eşlerden birinin talebi üzerine
boşanmaya karar verilir." Alman hukukundan esinlenildiği anlaşılan bu boşanma biçiminde,
yargıcın takdirine olanak tanınmamakta belli koşullar gerçekleştiğinde boşanma
kararı verilmektedir. Ayrıca, taraflardan birinin kusurlu olup olmaması da
aranmamaktadır. Medeni Yasa'nın 134. maddenin değişiklikten önceki içeriği
yeterli iken, kusurlu olduğu için boşanamayanlara, boşanma olanağı ve kolaylığı
getiren kural, adalet duygusunu yaralamaktadır. Bu yönü, yasama takdiri sayılsa
bile, aile kavramına aykırı düşen işleyişi Anayasa katında olumlu bulunamaz. Boşanmanın, sosyal ve ekonomik sonuçları yönünden aile hukukundaki
önemli yeri tartışmasızdır. Özellikle ekonomik bakımdan zayıf durumda olan eşin
karşılaştığı sorunların büyüklüğü yadsınamaz. Bu sorunlara, Yasa'nın 143. ve
sonraki maddelerinde, tazminata ilişkin kurallarla çözüm getirilmeye
çalışılmışsa da bunların yeterli bir güvence oluşturduğu savunulamaz. Kimi zaman, boşanmanın ekonomik boyutu yanında eş ve çocuklar
yönünden çok ağır sonuçlar doğurması olasılığı da sözkonusudur. Bu durumlarda,
konunun yargıç tarafından değerlendirilmesine olur verilmemesinin, hakkın
kötüye kullanılmasına yol açacağı da bir gerçektir. Oysa Anayasa'nın 41.
maddesinin ilk fıkrasında, ailenin Türk toplumunun temeli olduğu belirtildikten
sonra ikinci fıkrasında, devletin ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın
ve çocukların korunması için gerekli önlemleri alacağı belirtilmektedir.
Devlet, yasal düzenlemelerinde bu buyruğu gözetmek zorundadır. Öte yandan, yapılacak yasal düzenlemelerde aile hukukunu bir bütün
olarak ele alma zorunluluğu vardır. Çağdaş uygarlık çizgisi izlenirken ve Batı
hukukundan yararlanırken sadece boşanma hukukuyla ilgili düzenleme yapılması,
aile hukukunun, eşler arasında hakkaniyeti gerçekleştirmeye yönelik mal
rejimleri konusunda gerekli duyarlılığın esirgenmesi, yasakoyucunun kamusal
yarardan çok öznel düşüncelerle davrandığının göstergesidir. "Evlilik
birliğinin kurulmasından sonra edinilen malların ortaklığı" gibi bir mal
rejimin benimsenmesi durumunda belli süre ortak yaşamın sağlanamamasının
boşanma nedeni sayılması eşler için ağır sonuçlar doğurmayabilir. Bu
nedenle aile hukukunun kimi alanlarında çağdaşlaşmadan söz etmek, kimi
alanlarında ise bu çizgiyi görmezlikten gelmek adaletli bir hukuk düzeni kurmak
ve sürdürmek yükümlülüğünde olan hukuk devletinde hoşgörü ile karşılanamaz. Tüm vatandaşların sosyal güvenlik kapsamına alınma olanağına
kavuşamadığı ülkemizde, kusurlu olup olmadığına bakılmaksızın eşleri belli bir
sürenin bitiminde boşanma olgusu ile karşı karşıya bırakan kuralın
hukuksallığını benimsemek güçtür. Böyle bir boşanma yüzünden hak kaybına
uğrayacak ya da yoksulluğa düşecek eşin, koşulları gerçekleştiğinde tazminat ve
nafaka isteyebilmesi de yeterli güvence kabul edilemez. Boşanmanın sonuçlarını
yalnız akçalı konulara indirgeyen, bunun eş ve çocuklar yönünden sosyal
boyutunu dikkate almayan bir sistem, Anayasa'nın 41. maddesindeki ananın
ve çocukların korunması ilkesi ile bağdaşmamaktadır. Açıklanan nedenlerle, çoğunluk görüşüne katılmıyoruz. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU