ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1984/17 Karar Sayısı : 1984/12 Karar Günü : 11/12/1984 R.G. Tarih-Sayı :21.02.1985-18673 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Mersin 3. Asliye Ceza Mahkemesi. İTİRAZIN KONUSU : 4/4/1929 günlü, 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri
Usulü Kanunu'nun 5/3/1973 günlü, 1696 sayılı Kanunla. değişik 29. maddesinin
birinci fıkrasının Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülerek iptaline karar
verilmesi istenmiştir. I - OLAY : Mersin Cumhuriyet Savcılığı, 5/8/1983 günlü, 1983/2797 esas sayılı
iddianameyle, tefecilik suçunu işleyen kimi sanıklar hakkında kamu davası
açmıştır. Mersin 3. Asliye Ceza Mahkemesi'nde görülen bu davada, bir dilekçe
ile başvuran müdahil, yanlı davrandığı ve güvenini sarstığı gerekçesiyle
24/1/1984'de hakimin reddi isteminde bulunmuştur. Reddi hakim talebini taşıyan
dilekçeyi kayda geçmesi için kaleme havale eden hakim gereğinin yapılacağını
bildirmiş, istem sahibi ise dilekçeyi işleme koymaktan vazgeçerek kaleme
vermemiştir. 25/1/1984 günü yapılan duruşmada, reddi istenen hakim bu olaya
değindikten sonra, tarafların adalete olan inançlarının sarsılmaması ve davanın
huzur içinde görülmesi için hakimlikten çekildiğini ve dosyanın yetkili merciye
yollanmasına karar verildiğini bildirmiştir. Davaya bakmaktan çekinmeyi yetkili merci olarak inceleyen Mersin
2. Ağır Ceza Mahkemesi, çekinmenin yerinde olmadığını 7/2/1984 gününde karara
bağlamıştır. Bu karara karşı Asliye Ceza Hakiminin acele itiraz yoluna
başvurması üzerine, Tarsus Ağır Ceza Mahkemesi, "... istinkaf kararının
yerinde olmadığından ve kaldırılmasına dair Mersin 2. Ağır Ceza Mahkemesi'nin
kararına karşı itiraz yolu mümkün olmadığından itiraz eden ve istinkaf kararı
veren hakimin itirazının reddine" 30/3/1984 gününde karar vermiştir. Mersin 3. Asliye Ceza Mahkemesi, 28/5/1984 günlü celsede, Tarsus
Ağır Ceza Mahkemesi'nin anılan kararına karşı yazılı emir yoluna gidilmesine
karar vermiş ve dosyayı Cumhuriyet Savcılığı kanalıyla Adalet Bakanlığı'na
yollamıştır. Adalet Bakanlığı, "Anılan kararlar aleyhine yazılı emir
yoluna gidilmesini gerektirir sebep görülmediğini" belirterek, dosyayı
geri çevirmiştir. Bu gelişmeler üzerine mahkeme, 24/10/1984 günü, Ceza Muhakemeleri
Usulü Kanunu'nun 29. maddesinin Anayasanın 154. maddesine aykırı olduğu ve
iptaline karar verilmesi gerektiği görüşüyle Anayasa Mahkemesi'ne başvurmaya
karar vermiştir. III - YASA METİNLERİ : 1 - İptali istenen yasa kuralı : 4/4/1929 günlü, 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun
5/3/1973 günlü ve 1698 sayılı Kanun ile değişik 29. maddesinin itiraz konusu
hükmü de içeren birinci fıkrası şöyledir : "Bir hakim reddini mucip sebepleri bildirerek davaya
bakmaktan çekinirse red talebini incelemeye yetkili olan merci, bu çekinmenin
yerinde olup olmadığına karar verir." 2 - Dayanılan Anayasa kuralları : "Madde 154 - Yargıtay, adliye mahkemelerince verilen ve
kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son
inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece
mahkemesi olarak bakar. Yargıtay üyeleri, birinci sınıfa ayrılmış adli yargı hakim ve
Cumhuriyet savcıları ile bu meslekten sayılanlar arasından Hakimler ve Savcılar
Yüksek Kurulu'nca üye tamsayısının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir. Yargıtay Birinci Başkanı, birinci başkanvekilleri ve daire
başkanları kendi üyeleri arasından Yargıtay Genel Kurulu'nca üye tamsayısının
salt çoğunluğu ve gizli oyla dört yıl için seçilirler; süresi bitenler yeniden
seçilebilirler. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı ve Cumhuriyet Başsavcıvekili,
Yargıtay Genel Kurulu'nun kendi üyeleri arasından gizli oyla belirleyeceği
beşer aday arasından Cumhurbaşkanı tarafından dört yıl için seçilirler. Süresi
bitenler yeniden seçilebilirler. Yargıtayın kuruluşu, işleyişi, Başkan, başkanvekilleri, daire
başkanları ve üyeleri ile Cumhuriyet Başsavcısı ve Cumhuriyet Başsavcıvekilinin
nitelikleri ve seçim usulleri, mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik teminatı
esaslarına göre kanunla düzenlenir. IV - İLK İNCELEME : A - İtiraz Konusu Yasa Kuralının Belirlenmesi : İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin Anayasaya aykırı olduğunu iddia
ettiği kural, 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 1696 sayılı
Kanunla değişik 29. maddesinin birinci fıkrasında yer almaktadır. Anılan fıkra,
iki yönlü bir hükmü içermektedir. Hükmün birinci yönü, bir hakimin, reddini
gerektiren nedenleri bildirerek davaya bakmaktan kendiliğinden çekinmesine
olanak tanımaktadır. Fıkra hükmünün ikinci yönü ise, 1696 sayılı Kanunla getirilmiş
olan düzenlemeyi içermekte ve hakimin kendiliğinden çekinmesinin yerinde olup
olmadığının yetkili merci tarafından denetlenmesini öngörmektedir. Anayasaya aykırılık savı, hükmün bu ikinci yönüne ilişkindir. B - Anayasanın 152. maddesinin son fıkrası yönünden inceleme : Aynı yasa hükmü, Anayasa Mahkemesi'nce, bir mahkemenin başvurusu
üzerine incelenmiş ve başvuru, Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle
reddedilmiştir. 1982 Anayasası'nın 152. maddesinin son fıkrasında yer alan on
yıllık yasaklayıcı hükmün, itiraz konusu kuralın Anayasaya aykırı bulunmaması
halinde, uygulanma alanına girmesi tabiidir. Bu nedenle Anayasaya uygunluk
denetimi yapılmasını engelleyen durumların ve bunların sonucunda alınan,
denetime engel olan durumları tesbit eden kararların başka mahkemelerce yapılan
başvuruların incelenmesine engel olamayacağı açıktır ve ortadadır. Muammer Turan bu görüşe katılmamıştır. C - Anayasa Mahkemesi'ne Başvurma Yetkisi Bakımından İnceleme : Anayasanın 152. ve 2949 sayılı Kanunun 28. maddelerine göre, bir
davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir yasa kuralını Anayasaya aykırı
görürse bu yoldaki gerekçeli kararını ilgili görülen belgelerin onanlı
örnekleri ile birlikte Anayasa Mahkemesi Başkanlığı'na gönderir. Davaya bakan mahkeme, dava konusu uyuşmazlığı bir kararla çözerek
sona erdirmek görev ve yetkisini taşıyan yargı merciidir. Olayda dava konusu,
hakimin çekinmesinin yerinde olup olmadığının saptanmasıdır. Bunu saptayacak
olan makam ise, itiraz yoluna başvuran mahkeme değildir. Tefecilik suçu nedeniyle açılan davada, Mersin 3. Asliye Ceza
Hakiminin davaya bakmaktan çekinmesiyle birlikte "İlk talî dava"
ortaya çıkmış demektir. Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nda, açıkça "İlk tali ceza
davası" adı verilmemiş olmakla birlikte asıl muhakeme içinde ayrı bir
yargılamayı gerektiren ve bağımsız, organik ayrı bir bünyesi olan tali ceza
davaları, üstü örtülü bir biçimde düzenlenmiş bulunmaktadır. Burada söz konusu
edilen, bir suç isnadının araştırılması ve karşılığı müeyyidelerin sanık
hakkında doğrudan uygulanması biçiminde olmayan, bir suç dolayısı ile ceza
yargılaması makamlarından bir karar alınması için yapılan başvurudur. Hakimin
reddi müessesesi bu talî ceza davalarından birini oluşturmaktadır. Hakimin
kendiliğinden çekinmesinde ise, red davasının bizzat kendisi tarafından
açıldığından söz edilebilir. Bu tür işlemlerde mahkemelerin Anayasa Mahkemesi'ne başvuru
yetkisinin bulunup bulunmadığı öncelikle incelenerek bir sonuca bağlanmalıdır. Olayda, hakim görevini yapmaktan çekinme kararı almış, bu suretle
öğretide "hadise muhakemesi" denilen talî ceza davası açılmıştır.
Yetkili merci, hakimin çekinmesini yerinde görmemiş, kararına karşı da kanun
yoluna başvurulmuştur. Şu halde, ortaya çıkan tali ceza davasını, Anayasanın
152. maddesi kapsamına giren bir dava alarak kabul etmek gerekir. Çünkü, genel
anlamda dava; yasalarda gösterilen yöntemlere uyularak yargı yerlerine
getirilen işlerden ve orada çözümü gereken uyuşmazlıklardan oluşmaktadır.
Nitekim, Anayasa Mahkemesi, cezaların yerine getirilmesi sırasında ortaya çıkan
talî ceza davasının varlığını ve buna göre yapılmış başvuruyu kabul etmiştir
(13/3/1979 günlü; E. 1978/67, K. 1979/14 sayılı karar, Anayasa Mahkemesi
Kararlar Dergisi, S. 17, sh. 100 - 124) . Öte yandan, itiraz konusu yasa kuralının, hakimin görevini
yapmaktan çekinmesi dolayısıyle oluşan tali ceza davasında uygulanacak kural
olduğu da belirgin bir biçimde ortadadır. Ancak, söz konusu kural, çekinmenin
yerinde olup olmadığını inceleyen Mersin ve itiraz üzerine konuyu karara
bağlayan Tarsus Ağır Ceza Mahkemelerince uygulanmıştır. Çekinen hakimin baktığı
davada, onun tarafından uygulanan bir kural olmadığı gibi çekinen hakim, yasa
gereği olarak, kararının yetkili mercilerce incelenmesi sırasında itiraz konusu
yasa kuralının Anayasa'ya aykırı olduğunu öne sürmemiştir. Adları geçen
mahkemeler de Anayasaya aykırılık savıyle kendiliğinden Anayasa Mahkemesi'ne
başvurmamışlardır. Kaldı ki, ortaya çıkan talî ceza davası da sona ermiş
durumdadır ve iş karara bağlanmış bulunmaktadır. Bu nedenlerle, başvurunun itirazda bulunan mahkemenin yetkisizliği
yönünden reddine karar verilmek gerekir. V - SONUÇ : 1) Olayda, Anayasanın 152. ve 10/11/1983 günlü, 2949 sayılı
Anayasa Mahkemesi'nin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28.
maddesinin son fıkrasındaki "Anayasa Mahkemesi'nin işin esasına girerek
verdiği red kararının yayımlanmasından sonra on yıl geçmedikçe, aynı kanun hükmünün
Anayasaya aykırılığı iddiasiyle tekrar başvurulamaz" hükümlerinin
uygulanmasına yer bulunmadığına, Muammer Turanın karşıoyuyla ve oyçokluğuyla, 2) Anayasaya aykırılığı ileri sürülen 4 Nisan 1929 günlü, 1412
sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 5/3/1973 günlü, 1696 sayılı Kanun'la
değişik 29/1. maddesi hükmüne göre oluşan anlaşmazlık gözüme bağlanmış ve
itiraza konu edilen Kanun hükmü böylece uygulanarak gereği yerine gelmiş
bulunduğundan ve Anayasa'nın 152., 2949 sayılı Anayasa Mahkemesi'nin Kuruluşu
ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddeleri de, Anayasaya aykırılık
iddiasıyla ancak bakılmakta olan bir davanın geri bırakılmasına yetki vermiş
olup, kesin yargı kararlarının ertelenmesine olanak tanımadığından, başvurunun
itirazda bulunan mahkemenin yetkisizliği yönünden reddine, varılan sonuca göre,
dosyanın olduğu gibi yollanmış olması üzerinde durulmasına yer olmadığına,
oybirliğiyle, l1/12/1984 gününde karar verildi. Başkan Ahmet H.
  Boyacıoğlu Başkanvekili H. Semih
  Özmert Üye Necdet
  Darıcıoğlu Üye Kenan
  Terzioğlu Üye Yekta Güngör
  Özden Üye Orhan Onar Üye Muammer Turan Üye Mehmet Çınarlı Üye Servet Tüzün Üye Mahmut C.
  Cuhruk Üye Osman Mikdat
  Kılıç KARŞIOY
YAZISI İtiraz konusu olayın benzeri hakkında verilmiş olan ve 11/6/1984
günlü, 18428 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan, Anayasa Mahkemesi'nin 28/4/1983
günlü 4/6 sayılı red kararı bulunduğundan; bu başvurunun Anayasanın 152 nci
maddesinin son fıkrası gereğince reddedilmesi düşüncesiyle, karara karşıyım. Üye Muammer TURAN