ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2001/408 Karar Sayısı : 2002/191 Karar Günü : 21.11.2002 Resmi Gazete tarih/sayı: 02.10.2003/25247 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURANLAR : 1- Kuşadası Asliye Ceza Mahkemesi (Esas: 2001/408) 2- Kuşadası Asliye Ceza Mahkemesi (Esas: 2001/409) 3- Gaziosmanpaşa 3. Asliye Ceza Mahkemesi (Esas: 2001/410) 4- Antalya 1. Asliye Ceza Mahkemesi (Esas: 2001/414) 5- Bucak Asliye Ceza Mahkemesi (Esas: 2001/416) 6- Antalya 2. Asliye Ceza Mahkemesi (Esas: 2001/420) 7- Söke Asliye Ceza Mahkemesi (Esas: 2001/423) 8- Trabzon 3. Asliye Ceza Mahkemesi (Esas: 2001/429) 9- Elazığ 3. Asliye Ceza Mahkemesi (Esas: 2001/432) 10- Bursa 5. Asliye Ceza Mahkemesi (Esas:
2001/433) 11- Hatay 1. Asliye Ceza Mahkemesi (Esas:
2001/436) 12- Konya 6. Asliye Ceza Mahkemesi (Esas:
2001/457) 13- Söke Asliye Ceza Mahkemesi (Esas:
2001/458) 14- Söke Asliye Ceza Mahkemesi (Esas:
2001/459) 15- Göle Asliye Ceza Mahkemesi (Esas:
2001/462) 16- Edremit Asliye Ceza Mahkemesi (Esas:
2001/467) 17- Karadeniz Ereğli Asliye Ceza
Mahkemesi (Esas: 2001/470) 18- Menemen Asliye Ceza Mahkemesi (Esas:
2001/480) 19- Gebze 3. Asliye Ceza Mahkemesi (Esas:
2001/482) 20- Afyon Asliye Ceza Mahkemesi (Esas:
2001/489) 21- Bozüyük Asliye Ceza Mahkemesi (Esas:
2001/497) 22- Mustafakemalpaşa Asliye Ceza
Mahkemesi (Esas: 2002/3) 23- Edremit Asliye Ceza Mahkemesi (Esas:
2002/18) 24- Ankara 10. Asliye Ceza Mahkemesi (Esas:
2002/24) İTİRAZLARIN KONUSU : 19.3.1985 günlü, 3167 sayılı
"Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında
Kanun"un; A-13. maddesinin ikinci fıkrasının "...üç aydan altı aya
kadar hapis...cezası ile cezalandırılırlar", B- 16. maddesinin birinci fıkrasının birinci tümcesinin
"...bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılırlar," bölümlerinin Anayasa'nın 38. maddesine aykırılığı savıyla
iptalleri istemidir. I- OLAY Bakmakta oldukları davalarda, 3167 sayılı Yasa'nın 13. maddesinin
ikinci fıkrasında yer alan "...üç aydan altı aya kadar hapis cezası ile
cezalandırılırlar" ve 16. maddesinin birinci fıkrasında yer alan
"...bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılırlar."
bölümlerinin Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan ya da tarafların
Anayasa'ya aykırılık savlarını ciddi bulan Mahkemeler iptalleri için
başvurmuşlardır. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları 19.3.1985 günlü, 3167 sayılı "Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi
ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun"un itiraz konusu bölümleri de
içeren 13. maddesi ile 16. maddesi şöyledir: 1- "MADDE 13- Bu Kanunun 7 nci maddesi
uyarınca banka tarafından yapılan ihtarı aldığı veya almış sayıldığı tarihten
itibaren yedi iş günü içinde geçerli bir sebebe dayanmaksızın çek karnelerini
geri vermeyenlere, ilgili bankanın ihbarı üzerine yirmibin liradan ikiyüzbin
liraya kadar ağır para cezası verilir. İlgili banka bu ihbarı yapmakla
mükelleftir. Kanunun 8 inci maddesinde belirtilen düzeltme işlemi yapılmadığı
halde 7 nci maddedeki bir yıllık müddet içinde veya 16 ncı madde gereğince
hükmolunan süre içinde çek keşide edenler, fiilleri başka bir suç meydana
getirse bile ayrıca üç aydan altı aya kadar hapis ve
yirmibin liradan ikiyüzbin liraya kadar ağır para cezası ile
cezalandırılırlar." 2- "MADDE 16- İbraz süreci içinde
veya üzerinde yazılı keşide tarihinden önce, 4 üncü maddeye göre ibraz
edildiğinde, yeterli karşılığı bulunmaması sebebiyle kısmen de olsa ödenmeyen
çeki keşide eden kişiler bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile
cezalandırılırlar. Mahkeme ayrıca işlenen suçun mahiyetine göre bir
yıl ile beş yıl arasında belirleyeceği bir müddet için failin bankalarda çek
hesabı açmasının ve çek keşide etmesinin yasaklanmasına karar verir. Yasaklama
kararı bütün bankalara duyurulmak üzere T.C. Merkez Bankasına bildirilir. (Değişik : 14/1/1993 - 3863/1 md.) Bu fiillerden dolayı takibat
yapılması çek hamilinin şikâ yetine bağlıdır. Şikâ yet süresi çekin
bankaya ibraz tarihinde başlar. Şikâ yetten vazgeçmekle, kamu davasının ve
cezanın ortadan kaldırılmasına karar verileceği gibi, keşidecinin çek bedelinin
karşılıksız kalan kısmını %10 tazminatı ve gecikme faizi ile birlikte muhatap
bankaya veya herhangi bir şubesine yatırmış bulunması halinde de, vazgeçme
şartı aranmaksızın, kamu davasının ve cezanın ortadan kaldırılmasına karar
verilir. Fiili işleyenin 8 inci maddeye göre düzeltme hakkını kullanmak
suretiyle hamilin zararını karşılamış olması veya düzeltme hakkı yoksa, anılan
maddede belirtilen müddet içinde çek bedelinin karşılıksız kalan kısmını %10
tazminatı ve gecikme faizi ile birlikte muhatap bankaya veya herhangi bir
şubesine yatırmış bulunması halinde şikayet hakkı doğmaz." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurularında kuralların Anayasa'nın 38. maddesinin
sekizinci fıkrasına aykırı olduğu ileri sürülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince birleştirilen
dosyalarda değişik tarihlerde yapılan ilk inceleme sonunda, dosyalarda eksiklik
bulunmadığından işin esasının incelenmesine karar verilmiştir. V- BİRLEŞTİRME KARARI Mustafa BUMİN, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali
HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Enis
TUNGA ve Mehmet ERTEN'in katılmalarıyla yapılan esas inceleme toplantısında; 19.3.1985 günlü, 3167 sayılı "Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi
ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun"un kimi kurallarının iptali
istemiyle yapılan itiraz başvurularına ilişkin dava dosyalarının aralarındaki
hukuki irtibat nedeniyle 2001/408 esas sayılı dava dosyası ile
BİRLEŞTİRİLMESİNE, esasının kapatılmasına, esas incelemenin 2001/408 esas
sayılı dosya üzerinden yürütülmesine, 21.11.2002 gününde oybirliğiyle karar
verildi. VI- ESASIN İNCELENMESİ Birleştirme kararına konu başvuru kararları ve ekleri, işin
esasına ilişkin rapor, Anayasa'ya aykırı olduğu ileri sürülen Yasa kuralları,
dayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri
okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: İtiraz başvurularında, Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre
çek'in, kambiyo senedi olup sözleşmelerde ödeme vasıtası olarak kullanıldığı,
tarafların hür iradeleri sonucu oluşturdukları sözleşme hükümlerine göre
borçlunun, belirlenen tarihte çekte yazılı miktarı çek hamiline veya
cirantalara ödeme yükümlülüğü altına girdiği, Yasa'da öngörülen hapis cezasının
sözleşmeden kaynaklandığı, bu nedenlerle 3167 sayılı "Çekle Ödemelerin
Düzenlenmesi ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun'un 13. ve 16.
maddelerinde yer alan hapis cezasına ilişkin bölümlerin, Anayasa'nın 38.
maddesine aykırılık oluşturduğu ileri sürülmüştür. 3167 sayılı Yasa'nın çek keşide etme yasağına uymama suçunu
düzenleyen 13. maddesinin yollamada bulunduğu aynı Yasa'nın 7., 8. ve 16.
maddeleriyle birlikte ikinci fıkrasının incelenmesinden, hesap sahibi
tarafından keşide edilen çekin yeterli karşılığının bankadaki hesapta
bulunmaması karşısında, muhatap bankaca çek karnelerinin iadesi ve bir yıl
müddet ile çek keşide edemeyeceği ihtarına rağmen, yedi iş günü içinde çek
tutarını veya karşılıksız kalan bölümünü % 10 tazminatı ve gecikme faiziyle
birlikte hamil adına muhatap bankaya yatırmayıp, yasak sürede veya karşılıksız
çek keşide etmek suçundan hükümle birlikte belirtilen çek keşide etme yasağı
içinde çek keşide eden kişinin hapis ve ağır para cezası ile cezalandırılacağı;
16. maddesinin birinci fıkrasından, ibraz süresi içinde veya üzerinde yazılı
keşide tarihinden önce bankaya ibraz edildiğinde, yeterli karşılığı bulunmaması
sebebiyle kısmen de olsa ödenmeyen çeki keşide eden kimseye hürriyeti bağlayıcı
ceza öngörüldüğü, ayrıca işlenilen suçun mahiyetine göre mahkemece belirlenecek
bir müddet için bankalarda çek hesabı açmasının ve çek keşide etmesinin
yasaklanması ile bu kararın bütün bankalara duyurulmak üzere T.C. Merkez
Bankası'na bildirileceği anlaşılmaktadır. Yasa'nın itiraz konusu bölümü de içeren 16. maddesinin iptali
istemiyle daha önce Anayasa Mahkemesi'ne yapılan başvuru hakkında, 26.9.1995
günlü, E:1995/18, K:1995/50 sayı ile "istemin reddine" karar
verilmiştir. Bu kararın Anayasa'nın 152. maddesinin son fıkrası uyarınca
15.11.1997 tarihinde Resmî Gazete'de yayımlanmasından itibaren 10 yıllık süre
geçmemiş ise de, başvuru kararının yasal dayanağını oluşturan Anayasa kuralının
değişikliğe uğradığı gözetilerek yasaklanan süre içinde kuralın incelenebileceği
sonucuna varılmıştır. Sözleşme, 818 sayılı Borçlar Kanunu'nun birinci maddesine göre,
"İki taraf karşılıklı ve birbirine uygun surette rızalarını beyan
ettikleri takdirde, akit tamam olur. Rızanın beyanı sarih olabileceği gibi
zımni dahi olabilir" biçiminde tanımlanmıştır. 6762 sayılı "Türk Ticaret Kanunu"nun kambiyo senetleri
bölümünde düzenlenen çek, kıymetli evrak niteliğini taşıyan, görüldüğünde
(ibrazında) ödenen bir kambiyo senedi olduğu ve temel ilişkide bir sözleşmenin
bulunup bulunmamasından bağımsız olarak kambiyo hukukuna özgü borç doğuran özel
bir havale niteliğindedir. Anayasa'nın 38. maddesine 4709 sayılı Yasa ile eklenen sekizinci
fıkrada "Hiç kimse, yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine
getirememesinden dolayı özgürlüğünden alıkonulamaz" denilmiş; Avrupa İnsan
Hakları Sözleşmesi'nin 4 no'lu protokolu gereği sözleşmeden doğan bir
yükümlülük nedeniyle hiç kimsenin yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğün
yerine getirilememesinden dolayı özgürlüğünden alıkonulamayacağı hükmünün eklendiği,
sözleşmeden doğan yükümlülük içinde borçların da olduğu belirtilmiştir. Buna göre, bir kişinin yalnızca sözleşmeden doğan bir
yükümlülüğünü yerine getirememesinden dolayı hürriyetinden yoksun
bırakılamayacağı açıkça anlaşılmakla, başlangıçta yükümlülük altına girerken bu
yükümlülüğün gereklerini yerine getirmeyeceğini bilen ve bunu isteyen
kişilerin, sözkonusu yasaktan yararlanmaları olanaksızdır. Çeki elinde bulunduran hamilin, keşideci ile lehdar arasında temel
ilişkiyi oluşturan sözleşmeden kaynaklanan bir alacağı değil, doğrudan doğruya
çekten doğan bir hakkı iktisap etmesi karşısında, itiraz konusu kurallarla,
alacaklının hakkının korunması ile çeke olan kamusal güvenin sağlanması amacı
gözetilerek hürriyeti bağlayıcı ceza öngörülmüştür. O halde, çek ilişkisi bizzat sözleşme olmadığı gibi, çekin
temelinde her zaman bir sözleşme bulunması da zorunlu değildir. Temelde bir
sözleşme ilişkisinin bulunduğu durumlarda ise, çekte bu ilişkiden bağımsız ve
sözleşme olarak nitelendirilemeyecek bir kambiyo taahhüdü söz konusudur.
Borçlu, temel ilişki ne olursa olsun borcunu ödemek için çek kullandığında,
asıl borç ilişkisi dışında kambiyo ilişkisi doğmuştur. Yalnızca Anayasa'nın 38. maddesi kapsamında hürriyeti bağlayıcı
ceza yasağı, sözleşmeden doğan borcun "yerine getirilememesi"ni
gerektirmektedir. Oysa keşideci, çekin karşılıksız olmasını bilmesine rağmen
çek keşide ettiğine göre, bu borcun yerine getirilemediğinden söz etmek de
olanaksızdır. İhtara rağmen çek karnelerini aldığı bankaya, yasanın öngördüğü sürede
iade etmeyen ve çek tutarını veya karşılıksız kalan bölümünü % 10 tazminatı ve
gecikme faiziyle birlikte hamil adına muhatap bankaya yatırmayan, düzeltme
hakkını kullanmayıp yasaklanmasına rağmen çek keşide etmeye devam eden
keşidecinin eylemini sözleşmeden kaynaklanan bir yükümlülüğü yerine getirememe
olarak kabul etmek olanaksızdır. Bu nedenlerle, itiraz konusu kurallar, Anayasa'nın 38. maddesine
4709 sayılı Yasa ile eklenen sekizinci fıkrasına aykırı değildir. İtirazların
reddi gerekir. Haşim KILIÇ bu görüşe katılmamışlardır. VII- SONUÇ 19.3.1985 günlü, 3167 sayılı "Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi
ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun"un; A- 13. maddesinin ikinci fıkrasının "... üç aydan altı aya
kadar hapis ... cezası ile cezalandırılırlar." bölümünün, Anayasaya aykırı
olmadığına ve itirazın REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE, B- 16. maddesinin birinci fıkrasının birinci tümcesinin "... bir
yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılırlar." bölümünün,
Anayasaya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, Haşim KILIÇ'ın karşıoyu ve
OYÇOKLUĞUYLA, 21.11.2002 gününde karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Enis TUNGA Üye Mehmet ERTEN KARŞIOY
GEREKÇESİ Anayasa'nın 38. maddesine 4709 sayılı Yasa ile eklenen sekizinci
fıkrada "Hiç kimse, yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine
getirememesinden dolayı özgürlüğünden alıkonulamaz." denilmektedir.
Anayasa'da yapılan bu değişiklik Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 4 nolu
protokolün birinci maddesinden -yazım farklılığı dışında- aynen alınmıştır.
Anayasakoyucunun amacını ve hangi nedenle böyle bir değişikliğe ihtiyaç
duyduğunu maddenin gerekçesi ve Mecliste yapılan görüşmeler gözetilerek ortaya
koymak gerekir. Yapılan bu değişiklik pozitif hukuk kurallarına kaynaklık
etmiyor, ya da etkilemiyorsa kural haşivdir denilebilir. Anayasakoyucu böyle
bir amaç gütmeyeceğine göre Anayasa'nın 38. maddesine giren bu kurala işlerlik
kazandırmak gerekir. İhmal, hile ve kötü niyet dışında kalan ekonomik suçlara
ekonomik ceza öngörülmesi çağdaş dünyada kabul edilen ve izlenen bir
politikadır. Bu anlayış ve amaç içinde düşünülmediği takdirde Anayasa'nın 38.
maddesinde yazılmış olan bu değişikliğin pozitif hukuk içinde uygulama alanı
hiç yok denecek kadar işlevsiz olduğu çok açıktır. Bu değişiklik yapılmadan
önce kimi ekonomik suçlara hapis cezası öngörülmesi Anayasa'ya aykırı
olmamasına karşın, yeni kural bu alanı sınırlayarak oldukça daraltmıştır. Anayasa'nın 38. maddesindeki bu değişiklik üç noktada
toplanmıştır. - Yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülük, - Bu yükümlülüğün yerine getirilememesi, - Bundan dolayı özgürlükten alıkonamama, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 4 nolu protokolün 1. maddesi
"Borç için hapis yasağı" başlığını taşımakla beraber madde metninde,
"özgürlüğünden yoksun kılınamaz." denilerek yasağın sadece hapis
cezası ile sınırlı olmadığı başka özgürlükleri de kapsadığı açıktır.
Sözleşmeden aynen alınan Anayasamızdaki metni de sadece hapis cezası ile
sınırlandırmamak gerekir. Sözleşmeden doğan yükümlülük de borç ilişkisi dışında
bir şeyin yapılması ya da yapılmaması anlamında daha geniş
değerlendirilmelidir. Yükümlülük borç ilişkilerini de içine alan geniş bir
kavramdır. Yükümlülük sözleşmeden kaynaklanmıyorsa bu kapsamda değildir.
Ayrıca, yükümlülüğün yerine getirilememesi iyi niyete dayanmalıdır.
Yükümlülüğünü yerine getiremeyeceğini önceden bilen kişiyi kural
korumamaktadır. Nitekim TBMM Genel Kurulu'nda 38. maddedeki değişiklik
görüşülürken Anayasa Komisyonu Başkanı "kendi ihmal veya kusuru olmaksızın
borcunu ödemekte acze düşen kişi, bu yüzden hapis cezasına çarptırılamaz.
Ancak, borçlunun hileyle veya kasten borcunu ifa etmekten kaçınması halinde
protokolün bu hükmünden yararlanması mümkün değildir." görüşünü dile
getirmiştir. (26.9.2001 günlü, 133. Birleşim Tutanakları) Buna göre, yapılan Anayasa değişikliğinde ekonomik nedenlerle ve
iyiniyetle borcunu ödeyemeyen kişilere hapis cezası verilmesini önlemek amacı
ön plana çıkmaktadır. Etkili ceza düşüncesiyle "hapisle tazyik"
yoluyla çalışma hayatının daha iyi düzenleneceği anlayışı Anayasakoyucunun
iradesini saptırmaktır. Kasıt ve kötüniyet olmadığı sürece ekonomik suçlara
hapis cezası öngörülmesi insan onuruyla bağdaşmadığı için çağdaş dünya ve
demokratik toplumlarda terkedilmiştir. Çoğunluk görüşünde, borç ilişkisi ile çek kullanımı arasındaki bağ
koparılmış soyut bir kambiyo ilişkisinden bahsedilmiş, sözleşmeden bağımsız bir
kambiyo yükümlülüğü üzerinde durulmuştur. Oysa, keşideci ile lehdar arasındaki
borç ilişkisini sözleşmenin dışında mutlak bağımsız bir işlem olarak nitelemek
mümkün değildir. Sözleşmeye bağlı bir yükümlülük nedeniyle çek keşide edenle
lehdar arasında bir ilişki her zaman olanaklıdır. Hapis cezası öngörülerek
alacaklının hakkının korunması ve kamusal güvenin sağlanması gerekçesi de kabul
edilemez. Hukuksal nitelikleri farklı da olsa bono ve poliçe gibi kambiyo
senetlerinde de ödenmediği takdirde kamusal güvenin bozulması ve alacaklının
hakkının yok olması söz konusu olabilir. Bu nedenle iyiniyetli olması koşuluyla
bonosunu ödeyemeyen kimseye hapis cezası öngörülemeyeceği gibi karşılıksız
çıkan çek içinde öngörülemez. Çoğunluk gerekçesinde aynen "Yalnızca Anayasa'nın 38. maddesi
kapsamında hürriyeti bağlayıcı ceza yasağı sözleşmeden doğan borcun yerine
getirememesini gerektirmektedir. Oysa keşideci çekin karşılıksız olmasını
bilmesine rağmen çek keşide ettiğine göre bu borcun yerine getirilemediğinden
söz etmek de olanaksızdır." denilmektedir. Çekin karşılıksız olduğunu bile
bile keşide edenlerin iyiniyetinden zaten bahsedilemez. Böyle bir çek düzenleyen
kişinin 38. maddesinde öngörülen korumadan faydalanması da olanaksızdır. 3167 sayılı Yasa'nın 16. maddesinin birinci fıkrası suçlarda
objektif sorumluluk esası benimsenerek düzenlenmiştir. Yargıtay'da bugüne kadar
objektif sorumluluk kapsamında uygulamasını sürdürmüştür. Düzenlenen çekin
karşılığı yoksa suç oluşmuştur. Bunun dışında yargıcın subjektif değerlendirme
ve araştırmaları kuralı objektif sorumluluk kapsamından çıkarmaz. Objektif
sorumluluk nedeniyle 16. maddenin birinci fıkrasına göre oluşacak suç da
"ödememe" ya da "ödeyememe"durumlarının araştırılması
sözkonusu değildir. Bilerek ve kasden ödemeyenle, iyiniyetle hareket edilerek
ödeyememe durumlarını ayırmaya imkan tanımayan bir düzenleme Anayasa'nın 38.
maddesine aykırılık oluşturur. Karşılıksız çek suçu, kasıtla işlenen bir suç
haline getirilmediği sürece Anayasa'ya aykırılıktan kurtulamaz. Belirtilen nedenlerle çoğunluk görüşüne katılmadım. Başkanvekili Haşim KILIÇ