ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas sayısı:1980/21 Karar sayısı:1980/19 Karar günü:25/3/1980 Resmi Gazete
tarih/sayı:9.6.1980/17012 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Adana Asliye 4. Hukuk Mahkemesi. İTİRAZIN KONUSU : 31/8/1965 günlü, 6830 sayılı "İstimlâk
Kanunu" nun 16. maddesinin, Anayasanın 8., 12., 36., 38. ve 114.
maddelerine aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, Anayasanın değişik 151. ve 44
sayılı Yasanın 27. maddeleri uyarınca iptalini istemiştir. 1- OLAY : Adana Belediye Encümeninin 19/6/1979 günlü, 5386 sayılı kararı
ile kamulaştırılan taşınmazı bu yerin sahibi tarafından tapuda ferağ
verilmeden, ivedi el konulması zorunluğu bulunduğu belediyece ileri sürülerek
delil tesbiti istenmiş ; Mahkeme, 6830 sayılı "İstimlâk Kanununun
"acele işlerde el koyma" yetkisini ve mahkemenin delil tespiti
yöntemlerini düzenleyen 16. maddesinin Anayasa'ya, aykırı olduğu kanısına
vararak Anayasa Mahkemesine başvurulmasına karar vermiştir. III- YASA METNİ : 6830 sayılı "istimlâk Kanunu" nun itiraza konu olan
16. maddesi hükmü şöyledir: "Acale işlerde el koyma: Madde 16- Mahkemede dava açıldığı ve dava neticesine intizar
edilmeksizin istimlâk olunan gayrı menkule hemen el konulmasına idarece zaruret
görüldüğü hallerde, gayrimenkulun takdir olunan kıymeti millî bankalardan
birisine, bulunmayan yerlerde mal sandıklarına yatırılarak makbuzu, ilgili
evrak suretiyle birlikte mahkemeye tevdi edilip delil tesbiti istenir. Mahkeme
8 gün içinde gayrimenkul sahibini davet ile 5 gün zarfında gayrimenkulun, 11
inci maddede yazılı olduğu şekilde kıymet takdirine esas olabilecek bütün
evsafını tesbit ettirerek o gayrimenkulun siciline şerh ve tescil edilmesini
tapu dairesine bildirir. Bu muamele, mahkemenin davetine icabet etmeyen veya delillerin
tespiti sırasında hazır bulunmayanların gıyabına yapılır. İstimlâk olunan gayrimenkulun mülkiyeti veya hisse miktarı
münazaalı bulunduğu hallerde dahi bu madde hükmü tatbik olunur." IV- İLK İNCELEME: Anayasa Mahkemesi, Şevket Müftigil, Ahmet H. Boyacıoğlu, Ahmet
Erdoğdu, Osman Tokcan, Rüştü Aral, Ahmet Salih Çebi, Muammer Yazar, Adil Esmer,
Nihat O. Akçakayalıoğlu, Hüseyin Karamüstantikoğlu, Kenan Terzioğlu, Necdet
Darıcıoğlu, ihsan N. Tanyıldız.Bülent Olçay ve Yekta Güngör Özden'in katıldığı
24/1/1980 günlü, ilk inceleme toplantısında, "taşınmaz malları
kamulaştıran idarelerin6830 sayılı Kamulaştırma Yasasının 16. maddesinde yer
alan hükümden yararlanmak üzere mahkemeye başvurabilmeleri için, sözü edilen
maddede öngörülen koşulların gerçekleştiğini, örneğin kamulaştırma işleminin
kesinleşmiş ve aynı Yasanın değişik 14. maddesi uyarınca mahkemeye dava açılmış
bulunduğunu belgelendirmesi gerekir. İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin, anılan 16. maddede öngörülen
ve idareye bu maddeye dayanarak mahkemeye başvurma hakkını veren belgelerin
onanlı örneklerini göndermemesi, 44 sayılı Yasanın 27. maddesi uyarınca
eksiklik olduğundan başvurunun geri çevrilmesine" karar vermiştir. Bu karar üzerine, Adana 4. Asliye Hukuk Mahkemesi, 31/1/1980günlü
yazısında, kamulaştırma kararının kesinleşmediği yolunda yapılmış bir itiraz
olmadığını ve tebliğ kâğıtlarına göre 6830 sayılı Yasanın 14. maddesindeki 15
günlük süre geçtikten sonra davanın açıldığını ileri sürerek 16. maddenin
Anayasaya aykırı olduğunu yinelemiş, 31/12/1979 günlü karar ve 13/12/1979 günlü
dava dilekçesi örnekleriyle Belediye Başkanlığının 18/12/1979 günlü yazısı ile
29 adet tebliğ kâğıdını Anayasa Mahkemesine yollamıştır. Anayasa Mahkemesi, bu başvuru üzerine, Şevket Müftügil, Ahmet H.
Boyacıoğlu, Ahmet Erdoğdu. Osman Tokcan, Rüştü Aral, Ahmet Salih Çebi, Muammer
Yazar, Adil Esmer, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Nahit Saçlıoğlu, Kenan Terzioğlu,
Necdet Darıcıoğlu, İhsan N. Tanyıldız, Bülent Olçay ve Yekta Güngör Özden'in
katılmalarıyla 19/2/1980 gününde yaptığı ilk inceleme toplantısında (Anayasa
Mahkemesinin 24/1/1980 günlü, 7/8 sayılı kararında da açıklandığı gibi 6830
sayılı Kamulaştırma Yasasına göre, taşınmazları kamulaştıran idarelerin, sözü
edilen yasanın 16. maddesiyle düzenlenen hükümden yararlanmak üzere mahkemeye
başvurabilmeleri için bu maddede öngörülen koşulların gerçekleştiğini mahkeme
önünde belgelendirilmeleri gerekir. Daha açık bir anlatımla, Anayasaya
aykırılığı öne sürülen 16. madde hükmü, ancak davacı idarenin bu maddede öngörülen
koşulların gerçekleştiğini mahkeme önünde belgelerle kanıtlaması durumunda
"uygulanacak bir kanun hükmü" olma niteliğini kazanır. Oysa yukarıda
gün ve sayısı belirtilen kararda da açıklanan bu eksiklikler giderilmediğinden,
başvurunun; 44 sayılı Yasanın 27. maddesi uyarınca geri çevrilmesine...)
oyçokluğuyla karar vermiştir. Ahmet Salih Çebi, Adil Esmer, Nihat O. Akçakayalıoğlu ve Yekta
Güngör Özden, Mahkemenin 31/1/1980 günlü, 1979/820 sayılı yazısı karşısında
dosyada bir eksik bulunmadığı düşüncesiyle bu görüşe katılmamışlardır. Bu kez, Adana Asliye 4. Hukuk Mahkemesi, 1979/820 sayılı
yazısına, 26/2/1980 günlü kararda Adana Belediye Başkanlığının tesbit isteyen
13/12/1979 günlü dilekçesi örneklerini, kamulaştırma işlemi ile ilgili
belgeleri, kamulaştırma parasının bankaya yatırıldığına ilişkin belge
örneklerini, kamulaştırma kararı ile imar plânının fotokopisini ekleyerek
yeniden başvuruda bulunmuştur. Mahkemenin 26/2/1980 günlü, 1979/820 sayılı bu başvurma
kararında, mülk sahipleri bakımından Danıştay'da dava açma süresi geçtikten
sonra mahkemeye tesbit davası açıldığı, kamulaştırma parasının bankaya
yatırıldığı, davacı Belediyenin 6830 sayılı Yasanın16. maddesinin uygulanmasını
isteme hakkının doğduğu ileri sürülmüştür. Anayasanın 151. ve 22/4/1962 günlü, 44 sayılı Yasanın 27.
maddeleri uyarınca, bir davaya bakmakta olan mahkemenin, o davada uygulanacak
yasa hükümlerini Anayasaya aykırı görmesi ya da taraflardan birinin o
doğrultudaki savının ciddi olduğu kanısına varması durumlarında Anayasa
Mahkemesine başvurma yetkisi; bulunmaktadır. Buna göre bir mahkemenin, Anayasa
Mahkemesine başvurabilmesi için, elinde bakmakta olduğu bir davanın bulunması
ve iptalini istediği hükmün de o davada uygulanacak hüküm olması gerekmektedir.
İvedi işlerde el koymayı hükme bağlayan 6830 sayılı Yasanın 16. maddesi
gereğince delil tesbitinin istenebilmesi, kamulaştırma işleminin kesinleşmiş
olmasından başka kamulaştırma parasının artırılması davasının yasal süre içinde
mahkemeye açılmasına ve dava sonucu beklenmeksizin kamulaştırılan taşınmaza
hemen el konulmasına idarece zorunluk görülmesine ve taşınmazın takdir olunan
değerinin milli bankalardan birisine, bulunmayan yerlerde mal sandıklarına
yatırılarak makbuzunun, ilgili belge örnekleriyle birlikte mahkemeye
verilmesine bağlıdır. İtiraz yoluna başvuran mahkemenin 26/2/1980 günlü, başvurmanın
yinelenmesine ilişkin gerekçeli kararında; kamulaştırma kararının Bakanlıkça
onanmış imar plânına dayandığı, oysa 6830 sayılı Yasanın 6/son maddesine ve Danıştayın
yerleşmiş içtihatlarına göre bu tür kamulaştırma işlemlerinin kesin olduğu ve
Danıştay yolunun kapalı bulunduğu; eldeki davanın, 6830 sayılı Yasanın 14.
maddesinde, Danıştaya başvurmak için öngörülen on beş günlük dava süresi
geçtikten sonra açıldığı; bu işte davalı mülk sahiplerinin kamulaştırmanın
kesinleşmediği yolunda bir savları ve açıklamaları bulunmadığı ; kamulaştırma
parasının da bankaya yatırılmış olduğu öne sürülmekte, bundan başka bu davanın
belgeye gerek göstermediğinden ve Anayasa Mahkemesince istenen
"kanıtlayıcı belge" sağlanmasının olanaksız olduğundan da söz
edilmektedir. 6830 sayılı Yasanın 6. maddesinin son fıkrasında "Tasdikli
imar plânına veya alâkadar vekaletlerce hususi plân ve projesine göre yapılacak
inşaat ve tesisler için ayrıca umumi menfaat kararı alınmasına ve tasdikine
lüzum yoktur. " denildikten sonra, aynı yasanın değişik 14. maddesinin
ikinci fıkrasında "Altıncı maddenin son fıkrasında gösterilen ve umumi
menfaat kararı alınmasına ve tasdikine lüzum olmayan hususlardan dolayı
Danıştay'da dava açılamaz. " hükmü yer almaktadır. Sözü edilen hükümlerin, itirazcı mahkemeyi ilgilendirmediği ve
Danıştay'da açılacak davalara ilişkin bir düzenleme getirdiği açıktır.
Mahkemece öne sürülenin tam tersine Danıştay 6. Dairesinin ve Dava Daireleri
kurulunun yerleşmiş kararları, tasdikli imar plânına dayanılarak
gerçekleştirilen kamulaştırma işlemlerinin, dava edilebileceğini, ancak bu gibi
kamulaştırma kararlarında "Umumi menfaat " ın bulunmadığı savının
davaya konu yapılamayacağını ve söz konusu hükmün bu biçimde anlaşılması
gerektiğini ortaya koymuş bulunmaktadır. Öte yandan, yasaların bir hakkın doğuşunu ve kullanılmasını
belli koşullara bağladığı durumlarda mahkeme, başvuranı, bu işte idareyi yasal
koşulların gerçekleşmiş olduğunu ispat etmeye davet etmek zorundadır. Böylece
başvuranın, yasanın 16. maddesinde öngörülen koşulların gerçekleştiğini
ispatlaması durumunda Anayasaya aykırılığı ileri sürülen yasanın uygulanacak
hüküm olduğundan söz edilebilir. Oysa, itirazcı mahkemenin başvuru
yazılarından, böyle bir davetin yapıldığı anlaşılmadığı gibi, sözü geçen
mahkeme, kamulaştırma işleminin kesinleştiğini ve kamulaştırma parasına karşı
bir davanın da açılmadığını kabul etmektedir. Bu durumda ise 16. maddenin
uygulanmasından söz edilemeyeceği açıktır. Bu açıklamalar karşısında, yasanın sözü edilen 16. maddesi,
bakılmakta olan davada uygulanacak hüküm durumuna gelmediğinden, istem,
mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddedilmelidir. V- SONUÇ: 6830 sayılı "İstimlâk Kanunu" nün itiraz konusu 16.
Maddesinin bakılmakta olan davada uygulanacak hüküm durumuna gelmediği
anlaşıldığından, başvurunun itirazcı mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine, 25/3/1980 gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkanvekili Ahmet H. Boyacıoğlu Üye Osman Tokcan Üye Rüştü Aral Üye Ahmet Salih Çebi Üye Muammer Yazar Üye Adil Esmer Üye Nihat O. Akçakayalıoğlu Üye Nahit Saçlıoğlu Üye Hüseyin Karamüstantikoğlu Üye Kenan Terzioğlu Üye Necdet Darıcıoğlu Üye İhsan N. Tanyıldız Üye Bülent Olçay Üye Yılmaz Aliefendioğlu Üye Yekta Güngör Özden