ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2001/232 Karar Sayısı : 2001/89 Karar Günü : 23.5.2001 R.G. Tarih-Sayı :19.01.2002-24645 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Danıştay Onuncu Dairesi İTİRAZIN KONUSU : 23.2.1995 günlü, 4077 sayılı
Yasa'nın 26. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan "İtiraz üzerine idare
mahkemesince verilen kararlar kesindir." tümcesinin, Anayasa'nın 2., 36.,
125. ve 155. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Davacıya kesilen para cezasına ilişkin işlemin iptali istemi ile
açılan dava nedeniyle verilen idare mahkemesi kararını temyizen inceleyen Danıştay
Onuncu Dairesi, 4077 sayılı Yasa'nın 26. maddesinin ikinci fıkrasının son
tümcesindeki "İtiraz üzerine idare mahkemesince verilen kararlar
kesindir." kuralını Anayasa'ya aykırı görerek iptali için doğrudan
başvurmuştur. III - YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Kural 4077 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 26. maddesinin
iptali istenilen kuralını da içeren ikinci fıkrası şöyledir : "Bu Kanunda düzenlenen her türlü para cezası, idarî
niteliktedir. Bu cezalara karşı tebliğ tarihinden itibaren en geç yedi gün
içerisinde yetkili idare mahkemesine itiraz edilebilir. İtiraz, idarece verilen
cezanın yerine getirilmesini durdurmaz ve zaruret görülmeyen hallerde evrak
üzerinde inceleme yapılarak en kısa sürede sonuçlandırılır. İtiraz üzerine
idare mahkemesince verilen kararlar kesindir." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti,
toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına
saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere
dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2- "MADDE 36.- Herkes, meşrû vasıta
ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı
olarak iddia ve savunma hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan
kaçınamaz." 3- "MADDE 125 .- İdarenin her türlü eylem ve
işlemlerine karşı yargı yolu açıktır. Kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz
şartlaşma ve sözleşmelerinde bunlardan doğan uyuşmazlıkların millî veya
milletlerarası tahkim yoluyla çözülmesi öngörülebilir. Milletlerarası tahkime
ancak yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklar için gidilebilir. Cumhurbaşkanının tek başına yapacağı işlemler ile Yüksek Askerî
Şûranın kararları yargı denetimi dışındadır. İdarî işlemlere karşı açılacak davalarda süre, yazılı bildirim
tarihinden başlar. Yargı yetkisi, idarî eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun
denetimi ile sınırlıdır. Yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil ve
esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kısıtlayacak, idarî eylem ve işlem
niteliğinde veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı verilemez. İdarî işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız
zararların doğması ve idarî işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının
birlikte gerçekleşmesi durumunda gerekçe gösterilerek yürütmenin durdurulmasına
karar verilebilir. Kanun, olağanüstü hallerde, sıkıyönetim, seferberlik ve savaş
halinde ayrıca millî güvenlik, kamu düzeni, genel sağlık nedenleri ile
yürütmenin durdurulması kararı verilmesini sınırlayabilir. İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle
yükümlüdür." 4- "MADDE 155.- Danıştay, idarî
mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idarî yargı merciine bırakmadığı
karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara
da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar. Danıştay, davaları görmek, Başbakan ve Bakanlar Kurulunca
gönderilen kanun tasarıları, kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma ve
sözleşmeleri hakkında iki ay içinde düşüncesini bildirmek, tüzük tasarılarını
incelemek, idarî uyuşmazlıkları çözmek ve kanunla gösterilen diğer işleri
yapmakla görevlidir. Danıştay üyelerinin dörtte üçü, birinci sınıf idarî yargı hâkim ve
savcıları ile bu meslekten sayılanlar arasından Hâkimler ve Savcılar Yüksek
Kurulu; dörtte biri, nitelikleri kanunda belirtilen görevliler arasından
Cumhurbaşkanı; tarafından seçilir. Danıştay Başkanı, Başsavcı, başkanvekilleri ve daire başkanları,
kendi üyeleri arasından Danıştay Genel Kurulunca üye tamsayısının salt
çoğunluğu ve gizli oyla dört yıl için seçilirler. Süresi bitenler yeniden
seçilebilirler. Danıştayın, kuruluşu, işleyişi, Başkan, Başsavcı, başkanvekilleri,
daire başkanları ile üyelerinin nitelikleri ve seçim usulleri, idarî yargının
özelliği, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre
kanunla düzenlenir." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, Mahir
Can ILICAK, Rüştü SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU ve Ahmet AKYALÇIN'ın
katılmaları ile 17.4.2001 günü yapılan toplantıda, dosyada eksiklik
bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı 4077 sayılı Yasa'nın iptali istenilen kuralı da içeren 26.
maddesinde; bu Yasa'da düzenlenen her türlü para cezasının idarî nitelikte
olduğu belirtilmekte, öngörülen cezalar idarî para cezaları rejimine tabi
kılınmaktadır. İdarî para cezaları, toplumsal düzene aykırılık oluşturan eylemler
nedeni ile yasanın açıkça izin verdiği durumlarda idarenin yargı organına
başvurmadan kendisinin bizzat uyguladığı ve bir miktar paranın alınması
biçiminde gerçekleşen malî nitelikli yaptırımlardır. İdarî para cezasının
yasada belirtilmesi ve bunu uygulama yetkisinin idareye bırakıldığının açıkça
yasada öngörülmesi gerekir. Yasa'nın 11. ve 25. maddelerinde hangi eylemlere
ne miktar ceza verileceği belirtilmekte, 26. maddesinde ise bu cezaları
vermek yetkisinin hangi idarî makamlara bırakıldığı açıklanmaktadır. Bu
nedenle, Yasa'da düzenlenen cezalar 26. maddede de belirtildiği gibi idarî para
cezası niteliğindedir. Maddede ayrıca, bu cezalara karşı tebliğ tarihinden
itibaren en geç yedi gün içerisinde yetkili idare mahkemesine itiraz
edilebileceği, itirazın idarece verilen cezanın yerine getirilmesini
durdurmayacağı, zaruret görülmeyen hallerde evrak üzerinde inceleme yapılarak en
kısa sürede sonuçlandırılacağı ve itiraz üzerine idare mahkemesince verilen
kararların kesin olduğu hükme bağlanmıştır. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 1- Anayasa'nın 2. Maddesi Yönünden İnceleme İtiraz yoluna başvuran Yüksek Mahkeme, üst sınırı on milyar lira
olan ve her yıl artan para cezalarına karşı hiçbir sınırlama ve ölçüt
getirilmeden üst yargıya başvuru yolunu kapayan düzenlemenin, hak arama
özgürlüğü, etkili ve iki dereceli yargı denetimi ve yargı güvencesi kavramları
ile bağdaşmadığını, bu nedenle de Anayasa'nın 2. maddesindeki hukuk
devleti ilkesine aykırılık oluşturduğunu ileri sürmektedir. İtiraz konusu kural, 4077 sayılı Yasa'da yer alan idarî para
cezalarına itiraz halinde, idare mahkemesince verilen kararların kesin olduğunu
hükme bağlamaktadır. Değişen sosyal, siyasal ve ekonomik koşullar kimi durumlarda
devlet idarelerine bir takım hakların tanınması gereğini ön plâna çıkarmıştır.
Gelişen, büyüyen, çeşitlenen ve çoğalan toplumsal gereksinimleri yerinde,
zamanında ve etkin bir biçimde karşılayabilmek için çağdaş yönetimlerde idareye
geniş ve değişik alanlarda yaptırım uygulama yetkileri tanınmaktadır. Böylece,
mahkemelerin iş yükünün ve tarafların zaman, emek ve masraf kaybının
azaltılması amaçlanmaktadır. 4077 sayılı Yasa'da düzenlenen idarî para cezaları, araya yargısal
bir karar girmeden, idarenin doğrudan doğruya bir işlemi ile, idare hukukuna
özgü usullerle verilen ve uygulanan yaptırımlardır. Bu yaptırımlar, idarenin
eylemin işlendiği yönündeki suçlamasına ve bu konudaki yargısına dayanarak
idarece doğrudan uygulanmaktadır. Her iki etkinliğin aynı organda toplanmasının
doğurabileceği sakıncalar, bu kararlara karşı idari yargıya itiraz yolu açılmak
suretiyle giderilmiştir. Çağdaş bir toplumda bireylerin haksız olabilecek bu tür
işlemlere karşı yargılama makamları önünde haklarını arayabilmeleri Anayasa'nın
125. maddesindeki "İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu
açıktır." ilkesinin olduğu gibi, hukuk devleti olmanın da gereğidir.
İdarenin verdiği para cezalarına itiraz edildiğinde, idare mahkemesi
uyuşmazlığı çözmekte, idarenin uyguladığı yaptırım bir yargı faaliyeti
sonucunda kesinlik kazanmaktadır. Ayrıca, Anayasa'da tüm mahkeme kararlarının temyiz edileceğine
ilişkin bir hükme yer verilmemiştir. Öğretide de bu yönde bir zorunluluk olduğu
kabul edilmemiştir. Anayasa Mahkemesi'nin konuya ilişkin kararları da, kamu
yararı gerektirdiğinde ve hukuk devleti kavramı ile bağdaşmayacak sonuçlara yol
açma olasılığının bulunmadığı durumlarda kimi kararlar için kanun yollarına
başvurmanın önlenebileceği yönündedir. İtiraz konusu kuralla, toplumsal düzeni bozan kimi durumlarda
idare mahkemesi kararlarına karşı davaların hızlandırılması ve mahkemelerin iş
yükünün azaltılması için kamu yararı amacıyla temyiz yoluna gidilmesinin önlenmesi
suretiyle getirilen sınırlamanın adalet duygusunu rencide eden ve demokratik
toplum düzeninin gerekleri ile çelişen bir yönü de bulunmamaktadır. Bu nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 2. maddesindeki hukuk
devleti ilkesine aykırı değildir. 2- Anayasa'nın 36. Maddesi Yönünden İnceleme Başvuran Yüksek Mahkeme üst yargı yolunu kapayan bu düzenlemenin
Anayasa'da yer alan hak arama özgürlüğüne de aykırı olduğunu ileri sürmekte ve
kuralın bu nedenle de iptalini istemektedir. Anayasa'nın hak arama özgürlüğüne ilişkin 36. maddesinde, herkesin
meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davalı
ve davacı olarak iddia ve savunma hakkına sahip bulunduğu belirtilmiştir. Bir karara karşı itirazda bulunmak veya kanun yoluna başvurmak, o
konuda, hakkın neden ibaret olduğunun tespitini başka bir yargı merciinden de
istemektir. Bunun nasıl yapılacağı ise usul hükümleri ile gösterilir.
Anayasa'da, "mahkemelerin kuruluşunun, görev ve yetkilerinin,
işleyişlerinin ve yargılama usullerinin" yasa ile düzenlenmesi
öngörülmüştür. Buna göre, usul yasalarının Anayasa'ya uygun olmak koşulu ile
düzenlenmesi yasama organına bırakılmıştır. Yargı denetiminde sonsuzluk söz
konusu olamayacağından, bunun bir yerde kesilmesi gerekir. Bu nedenle yasakoyucu
kanun yollarını davaların özelliklerine göre düzenlemekte ve kimi kararların
kesin olduğunu belirtmektedir. İtiraz konusu kuralla, yasama organı toplumsal düzeni bozan kimi
hukuka aykırı durumları yaptırıma bağlama yetkisini idareye vermiş, ancak
kişinin haklarını korumak amacıyla bu kararlara karşı idare mahkemelerine
itiraz yolunu açmıştır. Yasama organı bu tür davaların görülmesinde ve
sonuçlandırılmasında basit fakat hızlı bir usul öngörerek genel hükümlerden
ayrılmakta kamu yararı görmüştür. Anayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve özgürlükler kamu
yararı amacı ile sınırlanabilir. İtiraz konusu kuralla, kanun yoluna
başvurulmasına olanak vermeyecek biçimde hak arama özgürlüğüne kamu yararı
amacıyla getirilen sınırlamada, demokratik toplum düzeninin gereklerine
aykırılık bulunmamaktadır. Bu nedenlerle, itiraz konusu kural, Anayasa'nın 36. maddesine
aykırı değildir. 3- Anayasa'nın 125. Maddesi Yönünden İnceleme Başvuru kararında kuralın idarenin yargısal denetiminin
etkinliğini ortadan kaldırdığı ve bireylere verilen yargı güvencesini
daralttığı gerekçesiyle Anayasa'nın 125. maddesine de aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. 4077 sayılı Yasa'da, "bu yasada düzenlenen her türlü para
cezasının idarî" nitelikte olduğu belirtildikten sonra, bunlara karşı
"itiraz" yolu getirilerek, yargılama sonucunda idare mahkemesince
verilen kararların kesin olduğu hükme bağlanmıştır. İdarenin toplumsal düzeni bozan davranışlar için bireylere
uyguladığı para yaptırımlarına karşı "itiraz" üzerine verilen
kararların kesin olması işin niteliğine aykırı değildir. Yasakoyucunun, suç
olarak düzenlemediği ve genel mahkemelerin görev ve yetkisinden çıkararak
idarenin ceza yaptırımına bağladığı bu yasadaki eylemler için, para değerinin
değişkenliğini gözönünde tutarak hızlı yargılama sağlayan bu yöntemi kabul
etmesinde kamu yararını gözettiği açıktır. Bu nedenlerle, itiraz konusu kuralla getirilen kanun yolu
sınırlaması idarenin yargısal denetimini etkisiz duruma getirmediğinden
Anayasa'nın 125. maddesine aykırılık yoktur. 4- Anayasa'nın 155. Maddesi Yönünden İnceleme Başvuran Yüksek Mahkeme, Anayasa'nın 155. maddesinde yer alan
"Danıştay idarî mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir yargı merciine
bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir..." kuralı ile idarî yargıda
iki dereceli yargı sisteminin öngörüldüğünü, son inceleme yolu kapatılan karar
türüne ilişkin istisnai bir kurala yer verilmediğini, yasakoyucuya tanınan
yetkinin, son inceleme mercii olarak Danıştay yerine başka bir idarî yargı
yerini belirtmekle sınırlı olduğu (kanun yollarını) tümüyle kapatma
yetkisini içermediğini ileri sürmektedir. Anayasa'nın Danıştay'ı idare mahkemelerince verilen kararların son
inceleme mercii olarak tanımlayan 155. maddesinde, tüm kararların mutlak olarak
Danıştay incelemesinden geçirileceği konusunda bir kural yer almamaktadır.
Mahkemelerin kuruluş, görev, işleyiş ve yargılama usullerini Anayasa
çerçevesinde düzenlemekle görevli olan yasakoyucunun basit gördüğü kimi
davalarda üst yargı yolunu kapayabileceği açıktır. Bu nedenle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 155. maddesine de
aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. VI- SONUÇ 23.2.1995 günlü, 4077 sayılı "Tüketicinin Korunması Hakkında
Kanun"un 26. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan "...İtiraz üzerine
idare mahkemesince verilen kararlar kesindir." tümcesinin, Anayasa'ya
aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 23.5.2001 gününde OYBİRLİĞİYLE karar
verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mahir Can
  ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN