ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2024/4 Karar Sayısı : 2024/129 Karar Tarihi : 27/6/2024 R.G.Tarih-Sayı : 9/12/2024-32747 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara 14. İcra Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 4/11/1983
tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’na 16/11/2022 tarihli ve 7421 sayılı
Kanun’un 7. maddesiyle eklenen geçici 19. maddenin Anayasa’nın 46. maddesine
aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Kamulaştırmasız
el atma kapsamındaki alacağa ilişkin faizin hatalı hesaplandığına yönelik şikâyetin
görüldüğü davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanaatine varan
Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu geçici 19. maddesi şöyledir; “ Geçici Madde 19- (Ek:16/11/2022-7421/7
md.) Kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırması
hiç yapılmamış olmasına rağmen 4/11/1983 tarihinden 28/7/2021 tarihine kadar
fiilen kamu hizmetine ayrılan veya kamu yararına ilişkin bir ihtiyaca tahsis
edilerek üzerinde tesis yapılan taşınmazlara veya kaynaklara kısmen veya
tamamen veyahut irtifak hakkı tesis etmek suretiyle malikin rızası olmaksızın
fiilî olarak el konulması veya hukuki el atılması sebebiyle açılan davalarda hükmedilen
bedel ve tazminat ödemelerinde kullanılmak üzere, ihtiyaç olması hâlinde,
merkezi yönetim bütçesine dâhil idarelerin yılı bütçelerinde sermaye giderleri
için öngörülen ödeneklerinin (Milli Savunma Bakanlığı, Jandarma Genel
Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı bütçelerinin güvenlik ve savunmaya
yönelik mal ve hizmet alımları ile yapım giderleri için ayrılan ödeneklerin)
yüzde üçü, belediye ve il özel idareleri ile bağlı idareleri için en son
kesinleşmiş bütçe gelirleri toplamının, diğer idareler için en son kesinleşmiş
bütçe giderleri toplamının en az yüzde üçü oranında yılı bütçelerinde pay
ayrılır. Alacakların toplam tutarının ayrılan ödeneğin toplam tutarını aşması
hâlinde, ödemeler, sonraki yıllara sâri olacak şekilde, garameten ve taksitlerle
gerçekleştirilir. Taksitlendirmede, bütçe imkânları ile alacakların tutarları
dikkate alınır. Taksitli ödeme süresince, 3095 sayılı Kanuna göre ayrıca kanuni
faiz ödenir. Birinci fıkra, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarih
itibarıyla bedel ve tazminatı ödenmemiş olan tüm davalarda ve icra takiplerinde
de uygulanır . ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M.
Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin
MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN ve Kenan YAŞAR’ın katılımlarıyla 18/1/2024
tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle başvurunun yöntemine
uygun olup olmadığı hususu görüşülmüştür. 2. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un “Anayasaya aykırılığın
mahkemelerce ileri sürülmesi” başlıklı 40. maddesinde Anayasa Mahkemesine
itiraz yoluyla yapılacak başvurularda izlenecek yöntem düzenlenmiştir. Söz
konusu maddenin (1) numaralı fıkrasında bir davaya bakmakta olan mahkemenin bu
davada uygulanacak bir kanun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini
Anayasa'ya aykırı görmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varması durumunda, bu fıkrada
sayılan belgeleri dizi listesine bağlayarak Anayasa Mahkemesine göndereceği
belirtilmiş; anılan fıkranın (a) bendinde de “İptali istenen kuralların
Anayasanın hangi maddelerine aykırı olduklarını açıklayan gerekçeli başvuru
kararının aslı” Anayasa Mahkemesine gönderilecek belgeler arasında
sayılmıştır. Maddenin (4) numaralı fıkrasında ise açık bir şekilde dayanaktan
yoksun veya yöntemine uygun olmayan itiraz başvurularının Anayasa Mahkemesi
tarafından esas incelemeye geçilmeksizin gerekçeleriyle reddedileceği hükme
bağlanmıştır. 3. Anılan İçtüzük’ün 46. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının (a) bendinde de itiraz yoluna başvuran mahkemenin gerekçeli kararında
Anayasa’ya aykırılıkları ileri sürülen hükümlerin her birinin Anayasa’nın hangi
maddelerine, hangi nedenlerle aykırı olduğunun ayrı ayrı ve gerekçeleriyle
birlikte açıkça gösterilmesi gerektiği ifade edilmiştir. 4. Yine İçtüzük’ün 49. maddesinin (1) numaralı fıkrasının
(b) bendinde Anayasa Mahkemesince yapılan ilk incelemede başvuruda
eksikliklerin bulunduğunun tespit edilmesi hâlinde itiraz yoluna ilişkin
işlerde esas incelemeye geçilmeksizin başvurunun reddine karar verileceği; (2)
numaralı fıkrasında ise anılan (b) bendi uyarınca verilen kararın itiraz yoluna
başvuran mahkemenin eksiklikleri tamamlayarak yeniden başvurmasına engel
olmadığı belirtilmiştir. 5. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 2942 sayılı Kanun’un
geçici 19. maddesinin tamamının iptalini talep etmekle birlikte, başvuru
kararında sadece anılan maddenin birinci fıkrasının dördüncü cümlesine ilişkin
Anayasa’ya aykırılık iddialarını gerekçelendirmiş; maddenin geri kalan kısmının
ise Anayasa’nın hangi maddelerine, hangi nedenlerle aykırı olduğunu ayrı ayrı
ve gerekçeleriyle birlikte açıkça göstermemiştir. 6. Açıklanan nedenlerle 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı
Kamulaştırma Kanunu’nun geçici 19. maddesinin; A. Birinci
fıkrasının dördüncü cümlesinin esasının incelenmesine, B. Kalan kısmının
iptaline karar verilmesi talebiyle yapılan başvurunun, 30/3/2011 tarihli ve 6216
sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluş ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40.
maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince yöntemine uygun olmadığından REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 7. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Hilal YAZICI
tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü,
dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. İtirazın Gerekçesi 8. Başvuru kararında özetle; kamulaştırma kapsamındaki alacaklar
bakımından, kamu alacakları için öngörülen en yüksek faizin uygulanacağı
yönündeki açık anayasal hükme karşın kuralla kamulaştırma işlemleri
tamamlanmamış veya kamulaştırmasız el atma yoluyla kullanılmakta olan mülklere
ilişkin alacaklara kanuni faizin uygulanacağının belirtildiği, kamulaştırma
bedeli konusundaki bu emredici hükmün, alacağa ilişkin yargılama sürecinin
devam edip etmemesi bakımından farklılık öngörmediği belirtilerek kuralın
Anayasa’nın 46. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 9. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi
uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13. ve 35. maddeleri yönünden de
incelenmiştir. 10. 2942 sayılı Kanun’un geçici 19. maddesiyle
kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırmasız el atma nedeniyle
açılan davalarda hükmedilen bedel ve tazminat ödemelerinde kullanılmak üzere
merkezî yönetim bütçesine dâhil idarelerin, belediye ve il özel idareleri ile
bağlı idareler ve diğer idarelerin bütçelerinde belirli oranlarda pay ayrılması;
alacağın, ayrılan payı aşması hâlinde ödemelerin eşit taksitlerle gerçekleştirilmesi
düzenlenmiştir. 11. Anılan maddenin birinci fıkrasının itiraz konusu
dördüncü cümlesinde, kamulaştırma işlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırmasız
el atma yoluyla kullanılmakta olan mülklere ilişkin taksite bağlanan bedel ve
tazminatlar için 4/12/1984 tarihli ve 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt
Faizine İlişkin Kanun kapsamında kanuni faizin ödeneceği hüküm altına alınmıştır. 12. Anayasa’nın 35. maddesinde “Herkes, mülkiyet ve
miras haklarına sahiptir./ Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla
sınırlanabilir./ Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.” hükmüne yer verilmiştir. Anayasa’nın anılan maddesiyle güvenceye bağlanan
mülkiyet hakkı, ekonomik değer ifade eden ve parayla değerlendirilebilen her
türlü mal varlığı hakkını kapsamaktadır (AYM, E.2015/39, K.2015/62, 1/7/2015, §
20). Kamulaştırmasız el atmaya konu taşınmaz malların mülkiyet hakkının
kapsamına dâhil olduğu hususunda tereddüt bulunmamaktadır. 13. Mülkiyet hakkı, kişiye başkasının hakkına zarar
vermemek ve kanunların öngördüğü sınırlamalara uymak koşuluyla sahibi olduğu
şeyi dilediği gibi kullanma, onun semerelerinden yararlanma ve tasarruf etme
imkânı veren bir haktır ( Mehmet Akdoğan ve diğerleri, B. No: 2013/817,
19/12/2013, § 32). Bu bağlamda malikin mülkünü kullanma, onun semerelerinden
yararlanma ve mülkü üzerinde tasarruf etme yetkilerinden herhangi birinin
sınırlanması veya mülkünden yoksun bırakılması mülkiyet hakkına müdahale teşkil
eder ( Recep Tarhan ve Afife Tarhan , B. No: 2014/1546, 2/2/2017, § 53). 14. Kamulaştırma sürecinin henüz tamamlanmadığı veya
kamulaştırması hiç yapılmamış olmasına rağmen fiilen kamu hizmetine ayrılan
veya kamu yararına ilişkin bir ihtiyaca tahsis edilerek üzerinde tesis yapılan
taşınmazlara veya kaynaklara kısmen veya tamamen veyahut irtifak hakkı tesis
etmek suretiyle malikin rızası olmaksızın fiilî olarak el konulması mülkiyet
hakkına yönelik bir sınırlama niteliğindedir. 15. Anayasa Mahkemesi, kamulaştırma işleminin
tamamlanmadığı durumda veya hiç kamulaştırma yapılmaksızın gerçekleştirilen
müdahalelerde de Anayasa’nın 35. ve 46. maddelerindeki güvencelerin dikkate
alınması gerektiğini belirtmektedir (aynı yönde bkz. AYM, E.2023/101,
K.2023/207, 30/11/2023, § 56; E.2019/93, K.2023/87, 4/5/2023, § 173; E.2022/61,
K.2022/101, 8/9/2022 § 40). 16. Anayasa’nın 35. maddesinde mülkiyet hakkının kamu
yararı amacıyla ve kanunla sınırlanabileceği öngörülmüştür. Mülkiyet hakkına
müdahalede bulunulurken temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmasına ilişkin
ilkeleri düzenleyen Anayasa’nın 13. maddesinin de gözönünde bulundurulması
gerekmektedir. 17. Anayasa’nın anılan maddesinde “Temel hak ve
hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde
belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu
sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik
Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” denilmektedir. 18. Anayasa’nın anılan maddesi uyarınca mülkiyet hakkı,
Anayasa’da öngörülen nedenlere bağlı olarak Anayasa’nın sözüne ve ölçülülük
ilkesine aykırı olmaksızın ancak kanunla sınırlanabilir. 19. Anayasa Mahkemesinin sıkça vurguladığı gibi temel
hakları sınırlayan kanunun şeklen var olması yeterli olmayıp yasal kuralların
keyfîliğe izin vermeyecek şekilde belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir
düzenlemeler niteliğinde olması gerekir. 20. Esasen temel hakları sınırlayan kanunun bu
niteliklere sahip olması, Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk
devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk devletinin temel unsurlarından olan
hukuki belirlilik ilkesi uyarınca kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de
idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık,
net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin
keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması
gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur.
Zira bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve
işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu
güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM,
E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. ve
35. maddelerinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2.
maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır. 21. Kuralda hangi kapsamdaki alacaklar için hangi durumda
ve hangi oranda faizin uygulanacağı herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde
açık ve net olarak düzenlendiği gözetildiğinde kuralın kanunilik şartını
taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır. 22. Öte yandan Anayasa’nın 13. maddesinde temel hak ve özgürlüklere
yönelik sınırlamaların Anayasa’nın sözüne de aykırı olamayacağı hükme bağlanmıştır.
Buna göre Anayasa’nın anılan maddesinde yer alan hak ve özgürlüklerin
sınırlanması ölçütlerinden biri de Anayasa’nın sözüne uygunluktur. Anayasa
Mahkemesi, somut olaya uygun düştüğü takdirde kamu gücünü kullanan organların
temel hak ya da özgürlüklere yaptıkları müdahalelerin Anayasa’nın sözüne uygun
olup olmadığını da değerlendirir. Böyle bir değerlendirme yapılması, Anayasa’nın
13. maddesinin emredici hükmünün bir gereğidir ( Kadri Enis Berberoğlu (2) [GK], B. No: 2018/30030, 17/9/2020, § 68; Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK],
B. No: 2020/32949, 21/1/2021, § 79). 23. Anayasa’nın 13. maddesinde yer alan “Anayasa'nın
sözü” ifadesi Anayasa’nın metnini, yani lafzını ifade etmektedir. Temel hak
ve özgürlüklere yapılan müdahalelerin Anayasa’nın sözüne uygun olması şartı
özellikle Anayasa'nın çeşitli maddeleriyle getirilen ek güvenceler söz konusu
olduğunda önem taşımaktadır. Anayasa, çoğu durumda bir hak veya özgürlüğü
yalnızca tanımakla yetinmeyerek onun kullanılmasını garanti altına almak için
bazı yönlerini ayrıca vurgulayarak veya bazı yönlerine belli bir önem atfederek
koruma altına alır. Anayasa koyucunun bir hakkı tanımanın yanında o hakkın norm
alanına giren bir boyutunu ayrıca ve özel olarak ifade etmesi, buna ilişkin ek
bir güvence getirmesi de mümkün olabilmektedir ( Kadri Enis Berberoğlu (2) ,
§ 69; Kadri Enis Berberoğlu (3) , § 79). 24. Anayasa’nın 46. maddesinin birinci fıkrasında kamulaştırmanın
taşınmazın gerçek karşılığının ödenmesi şartıyla kullanılabilecek bir yetki
olduğu hükme bağlandıktan sonra ikinci fıkrasında; kamulaştırma bedeli ile
kesin hükme bağlanan artırım bedelinin nakden ve peşin olarak ödeneceği, ancak
tarım reformunun uygulanması, büyük enerji ve sulama projeleri ile iskân
projelerinin gerçekleştirilmesi, yeni ormanların yetiştirilmesi, kıyıların
korunması ve turizm amacıyla kamulaştırılan toprakların bedellerinin ödenme
şeklinin kanunla gösterileceği ve kanunun taksitle ödemeyi öngörebileceği düzenlenmiştir.
Ancak taksitle ödemenin mümkün olduğu bu hâllerde taksitlendirme süresinin beş
yılı aşamayacağı, bu takdirde taksitlerin eşit olarak ödeneceği belirtilmiştir.
Dördüncü fıkrasında ise taksitlendirmelerde ve herhangi bir sebeple ödenmemiş
kamulaştırma bedellerinde kamu alacakları için öngörülen en yüksek faiz
oranının uygulanacağı hüküm altına alınmıştır. 25. Kural, taksitli ödemeyi gerektiren durumlarda 3095
sayılı Kanun kapsamında kanuni faizin uygulanacağını düzenlemekte, böylece
Anayasa’nın 46. maddesinin dördüncü fıkrasında öngörülen taksitlendirme hâlleri
bakımından ve herhangi bir sebeple ödenmemiş kamulaştırma bedellerinde kamu
alacakları için öngörülen en yüksek faizin uygulanacağı yönündeki açık hükme
aykırı şekilde, bu tür alacaklara kanuni faizin uygulanacağını hüküm altına
almaktadır. Bu bakımdan kural, Anayasa’nın 13. maddesinde belirtilen,
sınırlamanın Anayasa’nın sözüne aykırı olamayacağı hükmüne aykırılık teşkil
etmektedir. 26. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 13., 35. ve
46. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. IV. HÜKÜM 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’na
16/11/2022 tarihli ve 7421 sayılı Kanun’un 7. maddesiyle eklenen geçici 19.
maddenin birinci fıkrasının dördüncü
cümlesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve
İPTALİNE 27/6/2024 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Kadir ÖZKAYA Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Basri BAĞCI Üye Engin YILDIRIM Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE Üye Yılmaz AKÇİL Üye Ömer ÇINAR