ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2001/403 Karar Sayısı : 2001/345 Karar Günü : 30.10.2001 R.G. Tarih-Sayı :16.01.2002-24642 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Bursa 3. Sulh Ceza Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : İtiraz yoluna başvuran mahkeme, 21.12.1959
günlü, 7397 sayılı "Sigorta Murakabe Kanunu"nun 539 sayılı Kanun
Hükmünde Kararname ile değiştirilen 27. maddesinin,. Anayasa'nın 2., 6. ve 91.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Tahsil ettiği primleri sigorta şirketine intikal ettirmemesi
nedeniyle ön ödeme önerisinde bulunup Yasa'da da belirtilen sürede para
cezasını ödemeyen sanık hakkında açılan kamu davasında, 7397 sayılı Yasa'nın
539 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirilen 27. maddesinin, Anayasa'ya
aykırılık savının ciddî olduğu kanısına varan Mahkeme iptali için
başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Kural 16.6.1994 günlü, 539 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 20.
maddesiyle değiştirilen 21.12.1959 günlü, 7397 sayılı Sigorta Murakabe
Kanunu'nun 27. maddesi şöyledir: "Sigorta acenteleri, bir hafta süresince tahsil ettikleri primlerin
komisyon ve ilgili vergiler düşüldükten sonra kalan kısmını, en geç ertesi
haftanın son iş gününün bitimine kadar sigorta şirketine intikal ettirmek
zorundadırlar. Tahsil ettiği sigorta primini sigorta şirketine bu süre
içersinde intikal ettirmeyen, ilgili mevzuatın asgari peşin tahsilat ve azami
vade şartlarına ilişkin hükümlerine aykırı işlem yapan veya sigorta şirketince
kendisine verilen yetkilerin dışına çıkarak sözleşme akdeden sigorta
acentelerinin acentelik yetkileri sigorta şirketi tarafından kaldırılır ve bu
husus sicile işlenmek üzere gerekli bilgi ve belgelerle Birliğe bildirilir.
Tahsil ettiği primleri sigorta şirketine intikal ettirme yükümlülüğüne
uymayan sigorta acenteleri bu yükümlülüklerini yerine getirmedikçe sigorta
acentelik faaliyetine devam edemezler. Bu madde hükmü uyarınca, acentelik yetkisi aynı yıl içinde ikinci
defa kaldırılan acentelere, bu Kanunun 9 uncu maddesinin ikinci fıkrası hükmü
saklı kalmak kaydıyla, bir daha sözleşme yapma ve pirim toplama yetkisi
verilemez. Bu hükme aykırı hareket eden sigorta şirketleri hakkında 3 üncü
maddenin ikinci fıkrasına göre işlem yapılır." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır: 1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru,
millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2- "MADDE 6.- Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir. Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre,
yetkili organları eliyle kullanır. Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreye
veya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan
bir Devlet yetkisi kullanamaz." 3- "MADDE 91.- Türkiye Büyük Millet Meclisi, Bakanlar
Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verebilir. Ancak sıkıyönetim
ve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasanın ikinci kısmının birinci ve
ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile
dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun hükmünde
kararnamelerle düzenlenemez. Yetki kanunu, çıkarılacak kanun hükmünde kararnamenin, amacını,
kapsamını, ilkelerini, kullanma süresini ve süresi içinde birden fazla
kararname çıkarılıp çıkarılamayacağını gösterir. Bakanlar Kurulunun istifası, düşürülmesi veya yasama döneminin
bitmesi, belli süre için verilmiş olan yetkinin sona ermesine sebep olmaz. Kanun hükmünde kararnamenin, Türkiye Büyük Millet Meclisi
tarafından süre bitiminden önce onaylanması sırasında, yetkinin son bulduğu
veya süre bitimine kadar devam ettiği de belirtilir. Sıkıyönetim ve olağanüstü hallerde, Cumhurbaşkanının Başkanlığında
toplanan Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname çıkarmasına ilişkin
hükümler saklıdır. Kanun hükmünde kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün
yürürlüğe girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir
tarih de gösterilebilir. Kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye Büyük
Millet Meclisine sunulur. Yetki kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler,
Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulunda öncelikle ve
ivedilikle görüşülür. Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayan
kararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilen
kararnameler bu kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte, yürürlükten
kalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, bu
değişikliklerin Resmî Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğe girer." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Mustafa Bumin,
Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, Rüştü
SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Enis TUNGA'nın
katılmalarıyla 30.10.2001 günü yapılan toplantıda, dosyada eksiklik
bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- KHK'nin Yargısal Denetimi Hakkında Genel Açıklama Anayasa'nın 91. maddesinde, "Kararnameler, Resmî Gazetede
yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Yetki kanunları ve
bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler, Türkiye Büyük Millet Meclisi
komisyonları ve Genel Kurulunda öncelik ve ivedilikle görüşülür"
denilmektedir. Bu kuralla, öncelik ve ivedilik koşuluyla, yetki yasalarının
gecikmeden çıkarılabilmesi ve çıkarıldıktan sonra da yürürlüğe konulan
KHK'lerin aynı biçimde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde karara bağlanması
amaçlanmıştır. Anayasa'da, yasalar gibi KHK'lerin de yargısal denetimi
öngörülmüştür. KHK'ler, işlevsel (fonksiyonel) yönden yasa niteliğinde
olduklarından, bunların yargısal denetimlerinin yapılması görev ve yetkisi de
Anayasa Mahkemesi'ne verilmiştir. Yargısal denetimde KHK'nin, öncelikle, yetki
yasasına sonra da Anayasa'ya uygunluğunun araştırılması gerekir. Hernekadar, Anayasa'nın
148. maddesinde KHK'lerin yetki yasalarına uygunluğunun denetlenmesinden
değil yalnızca Anayasa'ya biçim ve esas bakımlarından uygunluğunun
denetlenmesinden söz edilmekte ise de, Anayasa'ya uygunluk denetiminin
içerisine öncelikle KHK'nin yetki yasasına uygunluğunun denetimi girer. Çünkü,
Anayasa'da, Bakanlar Kuruluna ancak yetki yasasında belirtilen sınırlar
içerisinde KHK çıkarma yetkisi verilmesi öngörülmüştür. Yetkinin dışına
çıkılması, KHK'yi Anayasa'ya aykırı duruma getirir. Böylece, KHK'nin yetki
yasasına aykırı olması Anayasa'ya aykırı olması ile özdeşleşir. Olağanüstü Hal KHK'leri dayanaklarını doğrudan doğruya Anayasa'dan
(md.121) alırlar. Bu tür KHK'lerin bir yetki yasasına dayanması gerekli
değildir. Buna karşın, olağan KHK'lerin bir yetki yasasına dayanması
zorunludur. Bu nedenle, KHK'ler ile dayandıkları yetki yasası arasında çok sıkı
bir bağ vardır. KHK'nin yetki yasası ile olan bağı, KHK'yi aynen ya da
değiştirerek kabul eden yasa ile kesilir. KHK'nin Anayasa'ya uygun bir yetki yasasına
dayanması, geçerliliğinin ön koşuludur. Yetki yasasına dayanmadan çıkartılan
veya dayandığı yetki yasası iptal edilen bir KHK'nin içeriği Anayasa'ya
aykırılık oluşturmasa bile Anayasa'ya uygunluğundan söz edilemez. KHK'lerin Anayasa'ya uygunluk denetimi, yasalarınkinden farklıdır.
Anayasa'nın 11. maddesinde, "Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz"
denilmektedir. Bu nedenle, yasaların denetiminde, onların yalnızca Anayasa
kurallarına uygun olup olmadıkları saptanır. KHK'ler ise konu, amaç, kapsam ve
ilkeleri yönünden hem dayandıkları yetki yasasına hem de Anayasa'ya uygun
olmak zorundadırlar. Bir yetki yasasına dayanmadan çıkartılan veya yetki yasasının
kapsamı dışında kalan ya da dayandığı yetki yasası iptal edilen KHK'lerin
anayasal konumları birbirinden farksızdır. Böyle durumlarda, KHK'ler anayasal
dayanaktan yoksun kaldıklarından içerikleri Anayasa'ya aykırı bulunmasa bile
dava açıldığında iptalleri gerekir. Bu nedenlerle, iptaline karar verilen bir yetki yasasına
dayanılarak çıkarılan KHK'lerin, Anayasa'nın Başlangıç'ındaki "Hiçbir kişi
ve kuruluşun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi demokrasi ve bunun icaplarıyla
belirlenmiş hukuk düzeni dışına çıkamayacağı", 2. maddesindeki "Hukuk
Devleti", ilkeleriyle 6. maddesindeki "Hiçbir kimse veya organ kaynağını
Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz" kuralı ve KHK çıkarma
yetkisine ilişkin 91. maddesiyle bağdaştırılmaları olanaksızdır. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu İtiraz konusu kuralı içeren 539 sayılı Kanun Hükmünde Kararname,
1.6.1994 günlü, 3991 sayılı Yetki Yasası'na dayanılarak çıkarılmıştır. KHK'nin
dayandığı 3991 sayılı Yetki Yasası, Anayasa Mahkemesi'nin 29.11.1994 günlü,
Esas 1994/68, Karar 1994/80 sayılı kararı ile iptal edilmiştir. Bu karar
10.2.1995 günlü 22198 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanmıştır. Böylece, 539
sayılı KHK anayasal dayanaktan yoksun kalmıştır. Yukarıda açıklandığı gibi Anayasa'nın 91. maddesine göre,
KHK'lerin Anayasa'ya uygun sayılabilmelerinin ön koşulu, bunların geçerli bir
yetki yasasına dayandırılmaları olduğundan Yetki Yasası'nın iptali bu Yasa'ya
göre çıkarılan KHK'leri Anayasa'ya aykırı duruma getirir. Bu nedenle, 7397 sayılı "Sigorta Murakabe Kanunu"nun 539
sayılı KHK'nin 20. maddesiyle değiştirilen 27. maddesinin birinci fıkrası
Anayasa'nın 2., 6. ve 91. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. VI- İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesinin ikinci fıkrasında kanunun, kanun hükmünde
kararnamenin veya içtüzüğün belirli kurallarının iptali, bazı hükümlerinin veya
tamamının uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa bunların da Anayasa Mahkemesi'nce
iptaline karar verilebileceği belirtilmektedir. 21.12.1959 günlü, 7397 sayılı "Sigorta Murakabe
Kanunu"nun 599 sayılı KHK'nin 20 maddesiyle değiştirilen 27. maddesinin
birinci fıkrasının iptali nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan ikinci
fıkrasının da iptaline karar verilmesi gerekir. VII- İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU Anayasa'nın 153. maddesiyle 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Yasa'nın 53. maddesi uyarınca, kanun,
kanun hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da
bunların belirli madde veya hükümleri iptal kararının Resmî Gazete'de
yayımlandığı gün yürürlükten kalkar. Ancak, Anayasa Mahkemesi, iptal
kararı ile doğacak hukuksal boşluğu, kamu düzenini tehdit ya da kamu
yararını ihlâl edici nitelikte görürse, boşluğun doldurulması için iptal
kararının yürürlüğe gireceği günü ayrıca kararlaştırabilir. Sigorta Murakabe Kanunu'nun 539 sayılı KHK ile değiştirilen 27.
maddesinin iptali sonucunda doğacak hukuksal boşluk, kamu yararını bozucu
nitelikte görüldüğünden bu konuda düzenleme yapabilmesi için Yasama Organı'na
süre tanımak amacıyla iptal kararının, Resmî Gazete'de yayımlanmasından
başlayarak bir yıl sonra yürürlüğe girmesinin uygun olacağı kanısına varılmıştır. VIII- SONUÇ 21.12.1959 günlü, 7397 sayılı "Sigorta Murakabe
Kanunu"nun 539 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirilen 27.
maddesinin; A- Birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, B- Birinci fıkrasının iptali nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan
ikinci fıkrasının 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama
Usulleri Hakkında Kanun'un 29. maddesinin ikinci fıkrası gereğince İPTALİNE, C- Birinci ve ikinci fıkralarının iptali nedeniyle meydana gelen
hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın
153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü
ve beşinci fıkraları gereğince İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMİ GAZETE'DE
YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK BİR YIL SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, 30.10.2001 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Rüştü SÖNMEZ Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Enis TUNGA