ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2009/50 Karar Sayısı : 2011/89 Karar Günü : 2.6.2011 R.G. Tarih-Sayı :
15.10.2011-28085 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 9. İdare
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 10.10.1984 günlü, 3056
sayılı Başbakanlık Teşkilatı Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin
Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun'un, 18.5.1987 günlü, 281 sayılı Kanun
Hükmünde Kararname'nin 12. maddesiyle değiştirilen 20. maddesinin birinci
fıkrasının (b) bendinin (2) numaralı alt bendinde yer alan ''her seviyedeki
işçi'teşekküllerinde'' ibarelerinin Anayasa'nın 6. maddesine aykırılığı savıyla
iptaline karar verilmesi istemidir. I- OLAY Davacı sendika ile ilgili olarak basında yer alan yolsuzluk
iddialarının 3056 sayılı Kanun'un 20. maddesi uyarınca, Başbakanlık
müfettişlerinin koordinatörlüğünde bir heyet tarafından incelenmesi, gerekirse
soruşturulması, sendikanın son beş yıllık iş ve işlemlerinin teftiş edilmesinin
uygun görülmesine ilişkin Başbakanlık Makamının 21.10.2008 günlü ve 54 sayılı
olur işleminin iptali istemiyle açılan davada, itiraz konusu ibarelerin
Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 10.10.1984 günlü, 3056 sayılı Başbakanlık Teşkilatı Hakkında Kanun
Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun'un, 18.5.1987 günlü,
281 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 12. maddesiyle değiştirilen ve itiraz
konusu ibareleri de içeren 'Başbakanlık Teftiş Kurulu' başlıklı 20. maddesi şu
şekildedir: 'Teftiş Kurulu Başkanlığı Başbakan'ın veya yetkili kılması üzerine
Müsteşarın emri veya onayı ile Başbakan adına aşağıdaki görevleri yapar: a) Bütün kamu kurum ve kuruluşlarıyla, kamu iktisadi
teşebbüslerinde teftişin etkin bir şekilde yürütülmesi hususunda genel
prensipleri tesbit etmek ve personelin verimli çalışmasını teşvik edici teftiş
sistemini geliştirmek, b) 1. (a) bendinde sayılan kuruluşlarla bunların iştirak ve
ortaklıklarında, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında, teftiş,
denetim veya bu maksatla kurulmuş olan birimlerin görev, yetki ve
sorumluluklarını haiz olarak her türlü inceleme, araştırma, soruşturma ve
teftiş yapmak veya yaptırmak, 2. Vakıflarda, derneklerde, kooperatiflerde, her
seviyedeki işçi ve işveren teşekküllerinde teftiş,
denetim veya bu maksatla kurulmuş olan birimlerin görev, yetki ve
sorumluluklarını haiz olarak gerektiğinde her türlü inceleme, araştırma,
soruşturma ve teftişi yapmak veya yaptırmak, 3. Gerektiğinde, imtiyazlı şirketlerle, özel kuruluşları da mali
yönden teftiş ve denetlemek, c) Başbakanlık merkez teşkilatında araştırma, inceleme ve
soruşturma ile bağlı ve ilgili kuruluşlarında her türlü inceleme, araştırma,
teftiş ve soruşturma yapmak. Teftiş Kurulunun çalışma usul ve esasları, müfettişlerin seçilmesi
ve yetiştirilmesi ile diğer hususlar, bir yönetmelikle tesbit edilir.' B- Dayanılan Anayasa Kuralı Başvuru kararında, Anayasa'nın 6. maddesine dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Haşim KILIÇ,
Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Mustafa
YILDIRIM, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve
Zehra Ayla PERKTAŞ'ın katılımıyla 16.7.2009 gününde yapılan ilk inceleme
toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralı ve bunların gerekçeleri ile diğer
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Sınırlama Sorunu Anayasa'nın 152. ve 6216 sayılı Kanun'un 40. maddesine göre,
Anayasa Mahkemesi'ne yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin
bakmakta olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır. İtiraz yoluna başvuran Ankara 9. İdare Mahkemesi, 3056 sayılı
Yasa'nın 20. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinin (2) numaralı alt
bendinde yer alan ''her seviyedeki işçi'teşekküllerinde'' ibarelerinin
iptalini istemektedir. 3056 sayılı Yasa'nın 20. maddesinin birinci fıkrasının (b)
bendinin (2) numaralı alt bendinde Başbakanlık Teftiş Kurulu'nun sayılan diğer
tüzel kişilerin yanı sıra 'her seviyedeki işçi ve işveren teşekküllerinde'
inceleme, araştırma, soruşturma ve teftişi yapmak veya yaptırmak yetkisi
düzenlenmiştir. Başvuran Mahkemenin iptalini istediği ibareler arasında yer alan
'her seviyedeki' ve 'teşekküllerinde' ibareleri 'işçi' sözcüğünün yanı sıra
'işveren' sözcüğünü de kapsamaktadır. Oysa başvuran Mahkemenin bakmakta olduğu
davanın konusu bir işçi sendikasının denetimine ilişkindir. Bu nedenle, 3056 sayılı Yasa'nın 20. maddesinin birinci
fıkrasının (b) bendinin (2) numaralı alt bendinde yer alan '' her seviyedeki
işçi ' teşekküllerinde '' ibarelerine ilişkin esas incelemenin ' işçi '
sözcüğüyle sınırlı olarak yapılmasına oybirliğiyle karar verilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Başvuru kararında, Anayasa'nın 6. maddesi hükmü gereği hiçbir
kimse veya organın kaynağını Anayasa'dan almayan bir yetki kullanamayacağı,
üyesi bulunduğumuz Uluslararası Çalışma Örgütü'nün 87 sayılı Sözleşmesinin 3.
maddesinde; 'kamu makamlarının bu hakkı sınırlayacak veya bu hakkın yasaya
uygun şeklide kullanılmasına engel olacak nitelikte her türlü müdahaleden
sakınmaları gerektiği'nin hükme bağlandığı, anılan Sözleşmenin uygulamaya
geçirilmesi amacıyla bir dizi anayasal ve yasal düzenlemeler yapıldığı,
sendikalar üzerindeki Devletin idari ve mali denetimi ile gelir ve giderlerinin
kanunla düzenleneceğini ifade eden Anayasa'nın 52. maddesinin ilga edildiği,
2821 sayılı Sendikalar Kanunu'nun 47. maddesinin değiştirilerek sendika ve
konfederasyonlarda idari ve mali denetimin denetleme kurulları veya denetçiler
tarafından yapılacak bir iç denetime dönüştürüldüğü belirtilerek itiraz konusu
kuralın Anayasa'nın 6. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 3056 sayılı Yasa'nın itiraz konusu ibareyi içeren 20. maddesinin
birinci fıkrasının (b) bendinin (2) numaralı alt bendinde, Başbakanlık Teftiş
Kurulu'na vakıflar, dernekler ve kooperatiflerin yanı sıra her seviyedeki işçi
ve işveren teşekküllerinde teftiş, denetim veya bu maksatla kurulmuş olan
birimlerin görev, yetki ve sorumluluklarını haiz olarak gerektiğinde her türlü
inceleme, araştırma, soruşturma ve teftişi yapmak veya yaptırmak yetkisi
verilmektedir. Anayasa'nın 51. maddesinde sendika kurma hakkı, çalışanların ve
işverenlerin, üyelerinin çalışma ilişkilerinde, ekonomik ve sosyal hak ve
menfaatlerini korumak ve geliştirmek için önceden izin almaksızın sendikalar ve
üst kuruluşlar kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten serbestçe çekilme
hakkı olarak tanımlanmıştır. Öte yandan, sendikaların varlığını koruması ve
amacı çerçevesinde serbestçe faaliyette bulunabilmesi sendika özgürlüğünün
ayrılmaz bir parçasıdır. Sendikal faaliyetlerle ilgili bazı sınırlamalara yer veren
Anayasa'nın 52. maddesi, sendikal hakların ülkemizdeki gelişimi sürecinde,
üyesi olduğumuz Uluslararası Çalışma Örgütü(ILO)'nün sendika özgürlüğüne ve
örgütlenme hakkının korunmasına ilişkin 87 No'lu sözleşmesi hükümleri de
dikkate alınarak 23.7.1995 gün ve 4121 sayılı Yasa ile yürürlülükten kaldırılmıştır. Anayasa'nın Mülga 52. maddesinde sendikalar üzerindeki Devletin
idari ve mali denetimi, gelir ve giderleri ile üye aidatının sendikaya ödenme
şeklinin kanunla düzenleneceği hükmü yer almakta idi. Sözkonusu 52. maddenin
yürürlülükten kaldırılması ile sendikal faaliyetlere ilişkin maddede yer alan
sınırlamaların yanı sıra sendikal faaliyetlere yönelik diğer bir sınırlama olan
devletin sendikal faaliyetler üzerinde idari ve mali denetim yetkisi de
kaldırılmıştır. Anayasa'nın 'Egemenlik' başlıklı 6. maddesinin üçüncü fıkrasında,
hiçbir kimsenin ya da organın kaynağını Anayasa'dan almayan bir devlet
yetkisini kullanamayacağı öngörülmektedir. Anayasa'nın 108. maddesindeki istisna saklı kalmak koşuluyla
Anayasa'da yapılan değişiklikle devletin sendikalar üzerinde idari ve mali
denetim yetkisinin dayanağı ortadan kaldırılmıştır. Bu nedenle Başbakanlık
Teftiş Kuruluna işçi sendikaları üzerinde inceleme, araştırma, soruşturma ve
teftişi yapmak veya yaptırmak yetkisi veren itiraz konusu kural Anayasa'ya
aykırıdır. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 6. maddesine aykırıdır.
İptali gerekir. VI- İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 43. maddesinin dördüncü fıkrasında, yasanın belirli kurallarının
iptali, diğer kurallarının veya tümünün uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa,
bunların da Anayasa Mahkemesi'nce iptaline karar verilebileceği
öngörülmektedir. 3056 sayılı Yasa'nın 20. maddesinin birinci fıkrasının (b)
bendinin (2) numaralı alt bendinde yer alan '' işçi '' sözcüğünün iptali
nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan iptal edilen sözcükten sonra yer alan '' ve ''
sözcüğünün de iptali gerekir. VII- SONUÇ 1- 10.10.1984 günlü, 3056 sayılı Başbakanlık Teşkilatı
Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun'un,
18.5.1987 günlü, 281 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 12. maddesiyle
değiştirilen, 20. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinin (2) numaralı alt
bendinde yer alan ''işçi '' sözcüğünün Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 2- 3056 sayılı Kanun'un, 18.5.1987 günlü, 281 sayılı Kanun
Hükmünde Kararname'nin 12. maddesiyle değiştirilen, 20. maddesinin birinci
fıkrasının (b) bendinin (2) numaralı alt bendinde yer alan ''işçi '' sözcüğünün
iptali nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan iptal edilen sözcükten sonra yer
alan '' ve '' sözcüğünün de, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrası
gereğince İPTALİNE, 2.6.2011 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Başkanvekili Serruh
  KALELİ Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Fettah
  OTO Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Alparslan
  ALTAN Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Erdal
  TERCAN