ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas
Sayısı:2018/150 Karar Sayısı:2019/79 Karar Tarihi:16/10/2019 R.G. Tarih – Sayı:19/11/2019
– 30953 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Danıştay Onikinci Dairesi İTİRAZIN KONUSU: 6/1/1982
tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 6. maddesinin 10/6/1994
tarihli ve 4001 sayılı Kanun’un 4. maddesiyle değiştirilen (5) numaralı
fıkrasının Anayasa’nın 2., 10., 13., 36. ve 90. maddelerine aykırılığı ileri
sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Yargılama
sürecinde tebligat işlemlerinin yapılmasını engelleyecek şekilde azalması nedeniyle
tamamlanması istenen posta ücretinin davacı tarafından yatırılmaması üzerine
davanın açılmamış sayılmasına karar verilen davada itiraz konusu kuralın
Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer
aldığı 6. maddesi şöyledir: “Dilekçe üzerine uygulanacak işlem: Madde 6- 1. Danıştay, idare mahkemesi ve vergi mahkemesi
başkanlıklarına veya 4 ncü maddede yazılı yerlere verilen dilekçelerin harç ve
posta ücretleri alındıktan sonra deftere derhal kayıtları yapılarak kayıt tarih
ve sayısı dilekçenin üzerine yazılır. Dava bu kaydın yapıldığı tarihte açılmış
sayılır. 2. Davacılara, kayıt tarih ve sayısını gösteren imzalı ve
mühürlü, pulsuz bir alındı kağıdı verilir. 3. 4 ncü maddede yazılı diğer yerlere verilen dilekçeler,
en geç üç gün içinde Danıştay veya ait olduğu mahkeme başkanlığına taahhütlü
olarak gönderilir. Bu yerlerde harç pulları bulunmadığı takdirde bunlara
karşılık alınan paraların miktarı ve alındı kağıdının tarih ve sayısı
dilekçelere yazılır. 4. (Değişik: 10/6/1994-4001/4 md.) Herhangi bir sebeple
harcı veya posta ücreti verilmeden veya eksik harç veya posta ücreti ile dava
açılmış olması halinde, otuz gün içinde harcın ve posta ücretinin verilmesi ve
tamamlanması hususu daire başkanı veya görevlendireceği tetkik hakimi, mahkeme
başkanı veya hakim tarafından ilgiliye tebliğ olunur. Tebligata rağmen gereği
yerine getirilmediği takdirde bildirim aynı şekilde bir daha tekrarlanır. Harç
veya posta ücreti süresi içinde verilmez veya tamamlanmazsa davanın açılmamış
sayılmasına karar verilir ve davacıya tebliğ olunur. 5 . (Değişik: 10/6/1994-4001/4 md.) Dava
açıldıktan sonra posta ücretinde tebliğ işlemlerinin yapılmasını engelleyecek
şekilde azalma olması halinde, otuz gün içinde posta ücretinin tamamlanması
daire başkanı veya görevlendireceği tetkik hakimi, mahkeme başkanı veya hakim
tarafından ilgiliye tebliğ olunur. Tebligata rağmen gereği yerine getirilmediği
takdirde bildirim aynı şekilde bir daha tekrarlanır. Posta ücreti süresi içinde
tamamlanmazsa dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verilir. Bu kararın
tebliği tarihinden başlayarak üç ay içinde, noksanı tamamlanmak suretiyle
yeniden işleme konulması istenmediği takdirde davanın açılmamış sayılmasına
karar verilir ve davacıya tebliğ olunur. 6. (Değişik: 10/6/1994-4001/4 md.) 4 ve 5 inci
fıkralardaki tebligat re’sen genel bütçeden yapılır. II. İLK İNCELEME 1. Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Burhan ÜSTÜN, Engin
YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ, Recep KÖMÜRCÜ, Hicabi DURSUN, Celal
Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA,
Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL ve Yusuf Şevki HAKYEMEZ’in katılımlarıyla 6/12/2018
tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından
işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Elif KARAKAŞ
tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü ve
dayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri
okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. İtirazın Gerekçesi 3. Başvuru kararında özetle; dava açıldıktan sonra posta
ücretinin tebliğ işlemlerinin yapılmasını engelleyecek şekilde azalması üzerine
verilen süre içinde eksikliğin tamamlanmaması durumunda davanın açılmamış
sayılmasına karar verileceğini öngören kuralın bu hâliyle yargı yoluna başvurmayı
imkânsız kıldığı ve ortaya çıkardığı hukuki sonuçlar itibarıyla hak arama
özgürlüğünü amacını aşacak şekilde sınırlandırdığı, böylece dava masraflarını
karşılayamayan ya da başka nedenlerle ödemeyen kişiler yönünden kanun önünde
eşitsizliğe yol açtığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 10., 13., 36. ve
90. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 4. Kural; dava açıldıktan sonra posta ücretinde tebliğ
işlemlerinin yapılmasını engelleyecek şekilde azalma olması hâlinde otuz gün
içinde posta ücretinin tamamlanmasının daire başkanı veya görevlendireceği
tetkik hâkimi, mahkeme başkanı veya hâkim tarafından ilgiliye tebliğ
olunacağını, tebligata rağmen gereği yerine getirilmediği takdirde bildirimin
aynı şekilde bir daha tekrarlanacağını, posta ücretinin süresi içinde
tamamlanmaması hâlinde dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verileceğini, bu
kararın tebliği tarihinden başlayarak üç ay içinde, noksanı tamamlanmak suretiyle
yeniden işleme konulması istenmediği takdirde ise davanın açılmamış sayılmasına
karar verilerek davacıya tebliğ olunacağını öngörmektedir. 5. Anayasa’nın 36. maddesinin birinci fıkrasında “ Herkes,
meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı
veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir” hükmüne
yer verilmek suretiyle hak arama hürriyeti güvence altına alınmıştır 6. Hak arama hürriyetinin temel unsurlarından biri
mahkemeye erişim hakkıdır. Mahkemeye erişim hakkı, hukuki bir uyuşmazlığın bu
konuda karar verme yetkisine sahip bir mahkeme önüne götürülmesi hakkını da
kapsar. Kişinin uğradığı bir haksızlığa veya zarara karşı kendisini
savunabilmesinin ya da maruz kaldığı haksız bir uygulama veya işleme karşı
haklılığını ileri sürüp kanıtlayabilmesinin, zararını giderebilmesinin en
etkili ve güvenceli yolu yargı mercileri önünde dava hakkını kullanabilmesidir.
Kişilere yargı mercileri önünde dava hakkı tanınması hak arama hürriyetinin ön
koşulunu oluşturur. 7. İtiraz konusu kural, dava açıldıktan sonra posta
ücretinde tebliğ işlemlerinin yapılmasını engelleyecek şekilde azalma olması
durumunda yargılamaya devam edilebilmesini posta ücretinin tamamlanması
koşuluna bağladığından hak arama hürriyetine ve bu kapsamda mahkemeye erişim
hakkına getirilen bir sınırlama niteliğindedir. 8. Anayasa’nın 13. maddesinde “Temel hak ve
hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde
belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu
sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik
Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz” denilmektedir. Buna göre hak arama
hürriyeti ne sınırlama getiren kanuni
düzenlemelerin Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun olması ve ölçülü
olması gerekir. 9. Anayasa’nın 36. maddesinde, hak arama hürriyeti için
herhangi bir sınırlama nedeni öngörülmemiş olmakla birlikte Anayasa’nın başka
maddelerinde yer alan hak ve özgürlükler ile devlete yüklenen ödevlerin özel
sınırlama sebebi gösterilmemiş hak ve özgürlüklere sınır teşkil edebileceği
kabul edilmektedir. 10. Anayasa’nın 13. maddesinde yer alan bir diğer
sınırlama ölçütü olan ölçülülük ilkesi ise elverişlilik, gereklilik ve
orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen sınırlamanın ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli
olmasını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bakımından sınırlamanın
zorunlu olmasını, diğer bir ifadeyle aynı amaca daha hafif bir sınırlama ile
ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise hakka getirilen
sınırlama ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi
gerekliliğini ifade etmektedir. 11. Dava açma hakkını kullanırken bazı imkân ve
kolaylıklardan yararlandırılan bireylerin aynı zamanda birtakım kanuni
yükümlülükleri bulunmaktadır. Davayı takip etmek, yargılama giderlerine
katılmak, duruşmalara gelmek gibi usule ilişkin işlemlerin gereğinin yerine
getirilmemesine kanun koyucu tarafından bazı hukuki sonuçlar bağlanmış olup
dosyanın işlemden kaldırılması ve davanın açılmamış sayılması hâlleri de anılan
sonuçlar kapsamındadır. 12. Dosyanın işlemden kaldırılması ve davanın açılmamış
sayılması; tarafları ve özellikle davacıyı davasını takip etmede özenli davranmaya
zorlamak, bu yolla tarafların açılan davayı uzun süre takipsiz bırakmasını ve
dolayısıyla yargılamanın sürüncemede kalarak gereksiz yere uzamasını önlemek
amacıyla kabul edilen usul hukuku müesseseleridir. 13. Kanun koyucu; mahkemelerin kuruluşu, görev ve
yetkileri, işleyişi, yargılama usulleri ve yapısı hakkında Anayasa kurallarına
bağlı olmak koşuluyla ihtiyaç duyduğu düzenlemeyi yapma konusunda takdir
yetkisine sahip bulunmaktadır. Anayasa’nın 142. maddesinde “Mahkemelerin
kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla
düzenlenir” denilmek suretiyle bu husus hüküm altına alınmıştır. 14. Öte yandan Anayasa’nın
36. maddesinde güvenceye bağlanan adil yargılanma hakkının önemli unsurlarından
biri de makul sürede yargılanma hakkıdır. Anayasa'nın 141. maddesinin
son fıkrasında “Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle
sonuçlandırılması yargının görevidir” denilmek suretiyle davaların makul
bir süre içinde bitirilmesi gerekliliği açıkça ifade edilmiştir. Bu hak
gereğince devlet, yargılamaların gereksiz yere uzamasını engelleyecek etkin
çareler oluşturmak zorundadır (AYM, E.2013/4, K.2013/35, 28/2/2013). Dolayısıyla
davaların makul süre içinde sonuçlanmasının sağlanması amacıyla mahkemeye
erişim hakkının sınırlandırılmasının anayasal açıdan meşru bir amaca dayandığı
görülmektedir. 15. İtiraz konusu kuralla gereksiz kanun yolu
başvurularının önlenmesinin, yargı mercilerinin iş yükünün azaltılmasının ve
yargı hizmetlerinin hızlandırılmasının amaçlandığı anlaşılmaktadır. Söz konusu
amaç uyuşmazlıkların en kısa sürede sonuçlandırılmasını öngören anayasal
kurallarla uyumlu olup kuralın belirtilen amaca ulaşma yönünden elverişli ve
gerekli olmadığı söylenemez. Bu durumda, öngörülen sınırlamanın orantılı olup
olmadığına bakılmalıdır. 16. Bir idari davada posta ücretinin tebliğ yapılmasını
engelleyecek şekilde azaldığının tespit edilmesi üzerine kural uyarınca idari
yargı mercii tarafından davanın açılmamış sayılmasına karar verilmesi; eksik
kalan posta ücretinin tamamlanması için davacıya otuz günlük süre verilerek iki
ayrı bildirim yapılması, bu bildirimlerin gereğinin yapılmaması üzerine
mahkemece dosyanın işlemden kaldırılması ve bu husustaki kararın tebliği
üzerine üç ay içinde eksikliğin tamamlanmak suretiyle dosyanın yeniden işleme konulması
talebinde bulunulmaması durumunda gerçekleşebilecektir. 17. Diğer taraftan davasında haklı çıkması hâlinde ödemiş
olduğu yargılama giderlerinin ve dolayısıyla posta ücretinin 2577 sayılı
Kanun’un 31. maddesinde yapılan atıf gereğince 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 326. maddesi kapsamında mahkemece davacıya iade
edilmesine hükmedilir. Ödeme gücü olmayanların ise aynı atıf uyarınca bu
durumlarını belgelendirerek 6100 sayılı Kanun’da düzenlenen adli yardım
hükümlerinden yararlanması mümkündür. 18. Buna göre davasının takibine ilişkin gerekli özeni
gösterme yükümlülüğü bulunan davacıya iki kez otuzar günlük ve bir kez de üç
aylık süre tanınarak posta ücretinde meydana gelen eksikliği tamamlaması için
çeşitli imkânlar verildiği, davanın lehine sonuçlanması hâlinde ödemiş olduğu
posta ücretinin diğer yargılama giderleriyle birlikte davacıya iade edileceği
ve ödeme gücünden yoksun bulunanlar yönünden adli yardımdan yararlanma
imkânının bulunduğu görülmektedir. Tüm bu hususlar birlikte
değerlendirildiğinde kural ile getirilen sınırlamanın davacıya aşırı ve
olağandışı bir külfet yüklemediği, kuralla hedeflenen kamu yararı ile
davacıların mahkemeye erişim hakkı arasında makul dengenin gözetildiği sonucuna
varılmıştır. Bu çerçevede kuralla mahkemeye erişim hakkına getirilen
sınırlamanın orantısız, dolayısıyla ölçüsüz olduğu söylenemez. 19. Anayasa’nın 10. maddesinde “Herkes, dil, ırk,
renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri
sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir./ Kadınlar ve erkekler
eşit haklara sahiptir./ Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla
yükümlüdür. Bu maksatla alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı olarak
yorumlanamaz./ Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul
ve yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine
aykırı sayılmaz./ Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz
tanınamaz./ Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde
eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar” denilmek
suretiyle kanun önünde eşitlik ilkesine yer verilmiştir. 20. Anayasa’nın anılan maddesinde belirtilen kanun
önünde eşitlik ilkesi hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur.
Bu ilke ile eylemli değil hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin
amacı; aynı durumda bulunan kişilerin kanunlar karşısında aynı işleme bağlı
tutulmalarını sağlamak, kişiler arasında ayrım yapılmasını ve kişilere
ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilke ile aynı durumda bulunan kimi kişi ve
topluluklara ayrı kurallar uygulanarak kanun karşısında eşitliğin çiğnenmesi
yasaklanmıştır. Kanun önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı
tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da
topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı
hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa
Anayasa’da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez. 21. Açtığı dava devam etmekte iken posta ücretinde
kuralda belirtilen şekilde bir azalma söz konusu olmadığı için davası devam
eden davacılar ile posta ücretinin azalması nedeniyle kuralın muhatabı olan
davacılar aynı hukuki durumda bulunmadıklarından aralarında eşitlik
karşılaştırması yapılamaz. Kaldı ki bu kişilerin aynı hukuki durumda oldukları
kabul edilse dahi davacıların usul hükümlerine uyma yükümlülükleri ve gereksiz
başvuruların önlenmesi bakımından kural ile öngörülen sınırlamanın haklı bir
gerekçeye dayanmadığı söylenemez. Diğer taraftan yargılama giderlerini ödeme
gücü olmayan davacıların adli yardım hükümlerinden yararlanma imkânı olup
kuralda eşitlik ilkesini zedeleyen bir yön bulunmamaktadır. 22. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 10., 13. ve
36. maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. 23. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme tarafından kuralın
Anayasa’nın 2. maddesine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda
belirtilen hususların mahkemeye erişim hakkı yönünden yapılan değerlendirmeler
kapsamında ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 2. maddesi yönünden ayrıca
bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir. Kuralın Anayasa’nın 90. maddesiyle ilgisi görülmemiştir. IV. HÜKÜM 6/1/1982 tarihli ve
2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nun 6. maddesinin 10/6/1994 tarihli ve
4001 sayılı Kanun’un 4. maddesiyle değiştirilen (5) numaralı fıkrasının
Anayasa’ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE 16/10/2019 tarihinde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü
  ARSLAN Başkanvekili Engin
  YILDIRIM Başkanvekili Hasan
  Tahsin GÖKCAN Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Muammer
  TOPAL Üye M.
  Emin KUZ Üye Kadir
  ÖZKAYA Üye Rıdvan
  GÜLEÇ Üye Recai
  AKYEL Üye Yusuf
  Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız
  SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin
  MENTEŞ