ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1991/42 Karar Sayısı : 1992/13 Karar Günü : 27.2.1992 R.G. Tarih-Sayı :06.03.1993-21516 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Nevşehir Asliye Ceza Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 4.2.1329 tarihli "Memurin Muhakematı
Hakkında Kanunu Muvakkat"ın tüm maddelerinin Anayasa'nın Başlangıç bölümü
ile 2., 3., 9., 10., 36/1. ve 140/1. maddelerine aykırılığı savıyla iptali
istemidir. I- OLAY : Harç makinasının temizlenmesi sırasında tedbirsizlik ve
dikkatsizlik sonucu şikayetçinin yaralanmasına neden olan Belediye Fen işleri
Müdürü hakkında, Nevşehir Cumhuriyet Savcılığı'nca Türk Ceza Yasası'nın 459.
maddesi gereğince cezalandırılması istemiyle kamu davası açılmıştır. Nevşehir Asliye Ceza Mahkemesi, Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu
Muvakkat'ın tümünün iptali için 22.10.1991 günü kendiliğinden Anayasa
Mahkemesi" ne başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ : A- İPTALİ İSTENEN YASA KURALLARI : İptali istenen Yasa tümüyle şöyledir. MADDEl- Memurinin vazifei memuriyetlerinden münbais veya vazifei
memuriyetlerinin ifası sırasında hadis olan cürümlerinden dolayı icrayı
muhakemeleri şeraiti atiye dairesinde mehakimi adliyeye aittir. MADDE 2- Memurinden birinin vazifei memuriyetinden dolayı veya
ifayı vazife esnasında bir cürmü ika eylediği gerek doğrudan doğruya ve gerek
bir şikayet ve ihbar ve iddia üzerine anlaşıldıkta o memur memurini
merkeziyeden ise evvelemirde mensup olduğu nezaret veya daire ve memurini
vilayetten ise vali ve mutasarrıf ve kaymakam veya merbut bulunduğu şubei idare
amiri tarafından usulü muhakematı cezaiye kanununa tevfikan bizzat veya
bilvasıta hakkında tahkikatı iptidaiye icra edilir ve evrakı tahkikiye zirine
tahkikatı vakıanın hülasasını ve netayicini havi fezlekesiyazılarak bunun ziri
dahi tahkikatı icra eden zat tarafından imza ve tahtım olunur. MADDE 3- Tahkikatı iptidaiye evrakı mevaddı atiyede beyan olunan
usul veçhile ait olduğu meclise tevdi olunur. Ve bu meclisin memurinden olan
azalan içtima ederek suveri atiye veçhile tetkikatı idariyede bulunurlar. Ancak
tahkikatı iptidaiye fezlekesini tanzim ve imza eden daire amiri bu heyetlerde
aza sıfatiyle hazır bulunamaz ve alelumum esnayı tetkikte memuru mes'ulün
mensup olduğu Nezaret veya idare canibinden izahat alınmak üzere ya daire amiri
veya izam eyliyeceği memur celp ve davet olunabilir. MADDE 4- Kazalarda kaza kaymakamı ile şuabatı idarei kaza rüesayı
memurininden ve meclisi idarei kaza azasından maada bilcümle memurin ve
müstahdemin ile nahiye müdür ve müstahdemini hakkındaki evrakı tahkikiye kaza
meclisi idaresine ve sancaklarda mutasarrıf ile şuabatı idarei ile rüesayı
memurininden ve meclisi idarei liva azasından maada bilumum memurin ve
müstahdemini liva ve mülhak kazalar kaymakamlariyle şuabatı idarei kaza ve
rüesayı memurini ve mecalisi idarei kaza azası hakkındaki evrakı tahkikiye
meclisi idarei livaya ve vilayet merkezlerinde vali ile ba iradei seniye mansup
memurini merkeziyei vilayetten ve meclisi idarei vilayet azasından maad bilcümle
memurini merkeziyei vilayet ve mülhak liva mutasarrıflariyle şuabatı idarei
liva rüesayı memurini ve mecalisi idarei liva azası ve merkezi vilayete mülhak
kazalar kaymakamlariyle şuabatı idarei kaza rüesayı memurini ve mecalisi idarei
kaza azası hakkındaki evrakı tahkikiye meclisi idarei vilayete ve bir vilayetin
ba idarei seniye mensup memurini merkeziyesiyle meclis idaresi azası hakkındaki
evrakı tahkikiye dahi Şurayı Devlet Mülkiye Dairesine tevdi edilerek işbu
meclislerce mevaddı atiye veçhile memuru maznunun lüzum veya men'i muhakemesine
karar verilir. MADDE 5- (Değişik : 24 Teşrinisani 1330) Tahkikatı iptidaiye
evrakı beyan olunan meclislerden birine geldikte bir hafta zarfında tetkikata
mübaşeret olunarak tetkikatı mükemmele icra ve icap edenlerden tahriren yahut
şifahen izahatı lazime ahzedilerek memuru maznunun tabu muhakemeye alınmasına
lüzum görülür ise lüzumu muhakemesi esbabının mübeyyin bir mazbata tanzim
edilip memuru maznuna tebliğ edilir. Memuru maznun işbu mazbata aleyhine tebliğ
tarihinden itibaren beş gün zarfında itiraz edebilir. Müddeti itirazın
hitamında veyahut indelitiraz dereci saniyede icra kılınacak tetkikat
neticesinde mezkur mazbata tasdik edildiği takdirde müstantik kararnamesi
mahiyetinde olan işbu mazbata ve evrakı tahkikiye cünhalarda doğrudan doğruya
mahkemeye ve cinayetlerde heyeti ithamiyeye sevk olunmak üzere ait olduğu
mahkemei adliye müddeiumumisine tevdi olunur. Memuru mumalialeyhin tabu
muhakemeye alınmasına lüzum görülmez ise esbabının beyaniyle men'i muhakemesi
hakkında bir mazbatayapılıp memuru mumalialeyhin mensup olduğu daire reisine ve
var ise müddei şahsiye tebliğ edilir. Daire reisi ve müddei şahsi işbu mazbata
aleyhine tarihi tebliğinden itibaren beş gün zarfında itiraz edebilirler.
Bunlar tarafından itiraz vuku bulsun bulmasın men'i muhakeme kararlan herhalde
mafevki meclise sevk olunur ve oraca bedattetkik mazbata! mezkure tasdik
olunursa bir sureti musaddakası memuru mumaileyhe verilir. MADDE 6- Tahkikatı iptidaiye icrasında ve lüzum veya men'i muhakemeye
ait muamelatta işbu kanunda musarrah olmayan hususatta usulü muhakematı cezaiye
ahkamına tevfikan hareket olunur. Bir meclisin karan aleyhindeki itiraz mafevki
mecliste ve bir vilayet meclisi idaresinin kararlarına vuku bulacak itirazat
dahi Şurayı Devlet mülkiye dairesindetetkik edilir. Ancak mutasarrıflar ve
kaymakamlar hakkında mecalisi idarece ittihaz olunacak bu kabil mukarrerat
itiraz vukubulsun bulmasın herhalde Şurayı Devlet mülkiye dairesinde tetkik
olunur. MADDE 7- Lüzumu muhakemesine karar verilen memurin bu karan ita
eden meclisi idarenin bulunduğu mahaldeki mahkemei adliyede muhakeme olunur. Şu
kadar ki bir kaza meclisi idaresince lüzumu muhakemesine karar verilen bir
memurun cürmü cinayet nev'inden ise muhakemesi merbut bulunduğu livada cinayet
davasını rü'yet eden mahkemeye aittir. Vilayet merkezlerinin ba iradei seniye
mansup memurini ile mecalisi idaresi azasından Şurayı devlet mülkiye Dairesince
lüzumu muhakemelerine karar verilen memurların icrayı muhakemeleri daireyi
mezkurece lüzumu muhakeme kararında tayin ve tasrih edilecek en yakın vilayet
merkezi mahakimi adliyesine aittir. MADDE 8- Valilerin müştekimi ceza bir fiil ve hareketi ihbar ve
istihbar edildikte evvelemirde Dahiliye Nezaretinden tahkikatı iptidaiye icrası
için icabına göre mahalline bir veya müteaddit memur gönderilir. Gidecek memur
müteaddit olursa bunlar tahkikatı bir komisyon şeklinde icra etmek üzere
içlerinden birisi reis nasbolunur. Bunların tanzim edeceği tahkikatı,
iptidaieye evrakı üzerine valilerin lüzum veya men'i muhakemelerine karar
ithası Şurayı Devlet mülkiye Dairesine ve bu karara vuku bulacak itirazın
tetkiki Şurayı Devletin Heyeti Umumiyesine aittir. Lüzumu muhakemesi karargir olan valilerin muhakemesi Mahkemei
Temyiz ceza dairesinde ve derecei saniyede Heyeti Umumiyesinde icra olunur. MADDE 9- Süferanın müstelzimi ceza bir fiil ve hareketi ihbar ve
istihbar edildikte alelusul Hariciye Nezaretince tahkikatı iptidaiye icra
olunduktan sonra lüzum veya men'i muhakemesine karar itası Şurayı Devlet
mülkiye dairesine ve indelitiraz Heyeti Umumiyesine ve lüzumu muhakemesi
karargir olan süferanın muhakemeleri de valiler gibi Mahkemei Temyize aittir. Süferadan gayri olarak memaliki ecnebiyede müstahdem memurin hakkında
tahkikatı iptidaiye icrası ve lüzum veya men'i muhakemelerine karar itası ve
teferruatı devairi merkeziye memurini hakkında işbu kanun ile tayin olunan
usule tabidir. MADDE 10- Devairi merkeziyede iradei seniye ile mansup memurin
hakkında tahkikat icrası nazırlarca daireleri erkanından teşkil edilecek
heyetlere ve lüzum veya men'i muhakemeleri hakkında karar ithası Şurayı Devlet
Mülkiye Dairesine ait olup dairei mezkurenin bu baptaki kararlarına vukubulacak
itirazat Şurayı Devletin heyeti umumiyesinde tetkik olunur. Devairi merkeziyede
iradei seniye ile mensup olmayan memurin hakkında icra edilecek tahkikat
üzerine lüzum veya men'i muhakemelerine karar itası daireleri erkanından teşkil
edilecek heyetlere ve bunların kararları aleyhindeki itirazatın tetkiki de
Şurayı Devlet Mülkiye Dairesine aittir. MADDE 11- Şurayı Devlet davairi rüesa ve azasiyle nezaretler
müsteşarları haklarında dahi devairi merkeziyede iradei seniye ile mansup
memurin haklarında olduğu gibi usulen tahkikatı iptidaiye icra olunduktan sonra
lüzumu muhakemelerine karar verilenlerin icrayı muhakemeleri vah' ve sefirler
gibi Mahkemei Temyize aittir. MADDE 12- Aleyhinde tahkikatı iptidaiye-icrasına mübaşeret olunan
memurlar lüzum görülürse memuriyetleri vekaletle idare ettirilmek üzere işten
el çektirilir ve lüzumu muhakemelerine karar verilen memurların devamı
memuriyetlerinde mahzur görüldüğü takdirde işten el çektirileceği gibi azilleri
cihetine dahi gidilebilir. Beraat veya mahkumiyet halinde haklarında ahkamı
mevzuai kanuniye dairesinde muamele olunur. MADDE 13- Birinci madde mucibince hadis olacak cürümlerinden
dolayı lüzumu muhakemelerine karar verilip mahkemeye sevk edilmek üzere evrakı
ve lüzumu muhakeme mazbatası müddeiumumilere tevdi edilmedikçe bunlar
tarafından memurin hakkında doğrudan doğruya takibat icrası memnudur. MADDE 14- Bir memurun lüzumu muhakemesine karar verildikte
mahkemeye şevkini mucip olan cürüm neden ibaretse yalnız o husustan dolayı
muhakemesi lazımgelip esnayı muhakemede diğer bazı ceraimi de ika eylemiş
olduğu veyahut diğer bazı memurlarında o cürümde dahlü iştirakleri olduğu
anlaşıldığı takdirde devairi aidesine malumat ita olunur. Devairi mezkurice
dahi bu kanuna tevfikan tahkikat icra ve ikmali lazım gelir. MADDE 15- Ceraimi müşterekede aynı veya muhtelif sınıflara mensup
memurlar madun mafevke tabi olmak üzere aynı mahkemede muhakeme olunur. Memurinin birinci maddede mezkur olan cürümlerinden memur olmayan
eşhas dahi methaldar olduğu takdirde muhakemeleri tevhiden memurun tabi olduğu
mahkemede rü'yet olunacaktır. MADDE 16- (İptal : Anayasa Mahkemesinin 20/9/1963 tarih ve
E.1963/59 K. 1963/225 sayüı karar ile.) MADDE 17- (Mülga: 20/4/1940. 491.) MADDE 18- Memurinin muhakemesi deavi-i saireye tercihan icra
edilir. MADDE 19- işbu kanun tarihi neşrinden itibaren mer'iyülhükümdür.
Tarihi mezkure kadar mehakimi idareden memurin hakkında sadır olan hükümler
muteber olup bunlardan kesbi kat'iyet edenler icra edilecek ve itiraza ve
istinafa ve temyize tabi olanlar işbu kanuna tevfikan ait oldukları mehakimi
adliyede tetkik ve niyet olunacaktır. Mehakimi idarede elyevm derdesti rü'yet olan deavi ait olduğu
mehakimi adliyeye tevdi ve henüz tahkikatı iptidaiye halinde bulunan mevat işbu
kanuna tevfikan ikmal edilecektir. MADDE 20- Memur'in muhakematı hakkındaki nizamat ve evamiri sabıka
mefsuhtur. MADDE 21- işbu kanunun icrasına heyit vukelememurdur. B- DAYANILAN ANAYASA KURALLARI : İptal istemine dayanak yapılan Anayasa kuralları şunlardır : 1. "Başlangıç Ebedi Türk vatan ve milletinin bütünlüğüne ve kutsal Türk
Devletinin varlığına karşı, Cumhuriyet devrinde benzeri görülmemiş bölücü ve
yıkıcı kanlı bir iç savaşın gerçekleşme noktasına yaklaştığı sırada; Türk Milletinin ayrılmaz parçası olan Türk Silahlı Kuvvetlerinin,
milletin çağrısıyla gerçekleştirdiği 12 Eylül 1980 harekatı sonucunda, Türk
Milletinin meşru temsilcileri olan Danışma Meclisince hazırlanıp Milli Güvenlik
Konseyince son şekli verilerek Türk Milleti tarafından kabul ve tasvip doğrudan
doğruya O'nun eliyle vazolunan bu ANAYASA: - TÜRKİYE Cumhuriyetinin kurucusu, ölümsüz önder ve eşsiz kahraman
Atatürk'ün belirlediği milliyetçilik anlayışı ve O'nun inkılap ve ilkeleri
doğrultusunda; - Dünya milletler ailesinin eşit haklara sahip şerefli bir üyesi
olarak; Türkiye Cumhuriyetinin ilelebet varlığı, refahı, maddi ve manevi
mutluluğu ile çağdaş medeniyet düzeyine ulaşma azmi yönünde; - Millet iradesinin mutlak üstünlüğü, egemenliğin kayıtsız şartsız
Türk Milletine ait olduğu ve bunu millet adına kullanmağa yetkili kılınan
hiçbir kişi ve kuruluşun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi demokrasi ve bunun
icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzeni dışına çıkamayacağı; - Kuvvetler ayrımının, Devlet organları arasında üstünlük
sıralaması anlamına gelmeyip belli devlet yetkilerinin kullanılmasından ibaret
ve bununla sınırlı medeni bir işbölümü ve işbirliği olduğu ve üstünlüğün ancak
Anayasa ve kanunlarda bulunduğu; - Hiçbir düşünce ve mülahazanın Türk milli menfaatlerinin, Türk
varlığının Devleti ve ülkesiyle bölünmezliği esasının, Türklüğün tarihi ve
manevi değerlerinin, Atatürk milliyetçiliği, ilke ve inkılapları ve
medeniyetçiliğinin karşısında korunma göremeyeceği ve laiklik ilkesinin gereği
kutsal din duygularının, Devlet işlerine ve politikaya kesinlikle
karıştırılmayacağı; - Her Türk vatandaşının bu Anayasadaki temel hak ve hürriyetlerden
eşitlik ve sosyal adalet gereklerince yararlanarak milli kültür, medeniyet ve
hukuk düzeni içinde onurlu bir hayat sürdürme ve maddi ve manevi varlığını bu
yönde geliştirme hak ve yetkisine doğuştan sahip olduğu; - Topluca Türk vatandaşlarının milli gurur ve iftiharlarda, milli
sevinç ve kederlerde, milli varlığa karşı hak ve ödevlerde, nimet ve
külfetlerde ve millet hayatinin her türlü tecellisinde ortak olduğu, birbirinin
hak ve hürriyetine kesin saygı, karşılıklı içten sevgi ve kardeşlik duygularıyla
ve "Yurtta sulh, cihanda sulh" arzu ve inancı içinde, huzurlu bir
hayat talebine haklan bulunduğu; FİKİR, İNANÇ VE KARARIYLA anlaşılmak, sözüne ve ruhuna bu yönde
saygı ve mutlak sadakatle yorumlanıp uygulanmak üzere; TÜRK MİLLETİ TARAFINDAN, Demokrasiye aşık Türk evlatlarının vatan
ve millet sevgisine emanet ve tevdi olunur." 2. "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, milli
dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 3. "MADDE 3.- Türkiye Devleti, ülkesi ve milletiyle bölünmez
bir bütündür. Dili Türkçedir. Bayrağı; şekli kanunda belirtilen, beyaz ay yıldızlı al bayraktır.
Milli marşı "istiklal Marşı"dır. Başkenti Ankara'dır." 4. "MADDE 9.- Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız
mahkemelerce kullanılır." 5. "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi
düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." 6. "MADDE 36.- Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak
suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma
hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan
kaçınamaz." 7. "MADDE 140.- Hakimler ve savcılar adli ve idari yargı
hakim ve savcıları olarak görev yaparlar. B U görevler meslekten hakim ve
savcılar eliyle yürütülür. Hakimler, mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik teminatı
esaslarına göre görev ifa ederler. Hakim ve savcıların nitelikleri, atanmaları, haklan ve ödevleri,
aylık ve Ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin ve görev yerlerinin
geçici veya sürekli olarak değiştirilmesi, haklarında disiplin kovuşturması
açılması ve disiplin cezası verilmesi, görevleriyle ilgili veya görevleri
sırasında işledikleri suçlarından dolayı soruşturma yapılması ve
yargılanmalarına karar verilmesi, meslekten çıkarmayı gerektiren suçluluk veya
yetersizlik halleri ve meslek içi eğitimleri ile diğer özlük işleri
mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimlik teminatı esaslarına göre kanunla
düzenlenir. Hakimler ve savcılar altmışbeş yaşını bitirinceye kadar hizmet
görürler; askeri hakimlerin yaş haddi, yükselme ve emeklilikleri kanunda
gösterilir. Hakimler ve savcılar, kanunda belirtilenlerden başka, resmi ve
özel hiçbir görev alamazlar. Hakimler ve savcılar idari görevleri yönünden Adalet Bakanlığına
bağlıdırlar. Hakimve savcı olup da adalet hizmetindeki idari görevlerde
çalışanlar, hakimler ve savcılar hakkındaki hükümlere tabidirler. Bunlar,
hakimler ve savcılara ait esaslar dairesinde sınıflandırılır ve derecelendirilirler,
hakimler ve savcılara tanınan her türlü haklardan yararlanırlar." IV- İLK İNCELEME 1- 2949 sayılı Anayasa Mahkemesi'nin Kuruluşu ve Yargılama
Usulleri Hakkında Yasa'nın 28. maddesi uyarınca Yekta Güngör ÖZDEN Güven
DİNÇER, Servet TÜZÜN, Mustafa ŞAHİN, ihsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER,
Erol CANSEL, Yavuz NAZAROĞLU, Haşim KILIÇ ve Yalçın ACARGÜN'ün katılmalarıyla
19.11.1991 günü yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik
bulunmadığından işin esasına geçilmesine Erol CANSEL ve Haşim KILIÇ'ın
"itiraz konusu yasa hükümleri itiraz yoluna başvuran mahkemenin bakmakta
olduğu davada uygulanacak kural niteliğinde bulunmadığından başvurunun
yetkisizlik yönünden reddi gerekir." yolundaki karşıoyları ve
oyçokluğuyla, 2- Esasa ilişkin incelemenin itiraz konusu Yasa'nın 1., 2., 3.,
4., 5., 6., 7., 13. ve 18. maddeleri ile sınırlı olarak yapılmasına
OYBİRLİĞİYLE, Karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ : İşin esasına ilişkin rapor, başvuru karan ve ekleri, itiraz konusu
Yasa kurallarıyla dayanılan anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ve öteki
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği düşünüldü : A. Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat'ın hukukumuzdaki
yeri : Ülkemizde memurların görevlerinden doğan ya da görevleri sırasında
işledikleri suçlardan dolayı özel bir soruşturma yöntemine bağlı tutulmasının
yüz yılı aşan bir geçmişi vardır. Bu konudaki ilk genel hukuksal düzenleme 1288
(1872) tarihli "Memurin Muhakematı Nizamnamesi"dir. Bu düzenlemede,
memurların görevlerinde işledikleri suçlardan dolayı uygulanacak yöntem
gösterilmişolup imparatorluk Danıştay'ının kuruluşu ve görevlerini gösteren
"Şurayı Devlet Nizamnamesi"nde de bu sistem ile Danıştay'ın
bağlantısı kurulmuştur. Daha sonra 1329 (1913) yılında çıkarılan "Memurin
Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat", bugüne kadar süregelen uygulamanın
temelini oluşturmuştur. Kurtuluş Savaşı sırasında ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında temel
devlet kurumlarının oluşturulması aşamasında, henüz Cumhuriyet Danıştay'ı
kurulmamış ve göreve başlamamışken Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat
ile Danıştay'a verilen görevlerin yerine getirilememesi devlet hayatını yönetim
ve adalet hizmetleri yönünden olumsuz biçimde etkilemiş ve bunun üzerine
Danıştay'ın memurların yargılanması ile ilgili görevleri TBMM'nde kurulan özel
bir kurula verilmiştir.Daha sonra 1927 yılında Danıştay'ın kurulup göreve
başlaması ile bugünkü sistemin esasları ortaya çıkmıştır. Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat'a dayanan sistem, 1924
Anayasası döneminde olduğu gibi 1961 ve 1982 Anayasası dönemlerinde de sürekli
bir biçimde uygulanmıştır. Bu durumuyla sözü edilen Yasa, kamu yönetiminin
gereksinimlerini karşılamış ve memurların yargılanmasında, kamu yönetimi ile
yargı mercileri arasındaki bağlantıyı sağlamıştır. B. Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat'ın Yapısı : Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat, memurların
görevlerinden doğan ya da görevlerini yerine getirmeleri sırasında işledikleri
ileri sürülen suçların, mahkemeye gelmeden önceki evrede kovuşturulmasını
düzenleyen yasa'dır. Yasa'ya göre, görevinden dolayı ya da görevin yerine getirilmesi
sırasında suç işleyen memurlar hakkında kamu davası açılabilmesi için, idari
kurullarca memurun yargılanmasına karar verilmesi ve bu kararın kesinleşmesi
gerekmektedir, inceleme iki kademeli olmakta, ilçe yönetim kurulu'nca verilen
kararlar il yönetim kurulu'nda, il yönetim kurulu'nca verilen kararlar ise
Danıştay'da itiraz üzerine ya da kendiliğinden, ikinci kez incelenmektedir. Üst
dereceli memurlar hakkında ilk derecede Danıştay'da karar verilmekte, ikinci
derece incelenmesi de yine Danıştay'da yapılmaktadır. Bir suçun mahkeme önüne gelebilmesi için gerekli evreler bu
Yasa'da birleştirilmiş ve bu düzenleme; "tahkikatı iptidaiye" olarak
adlandırılmıştır. Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat'ın getirdiği
kovuşturma yönteminin adli kovuşturma yönteminden farkı, ilk soruşturmayı
yapanla soruşturma sonucunu karara bağlayan mercilerin ayrı oluşudur. Yasa'nın 1. maddesinde; memurların görevlerinden doğan veya
görevleri sırasında işledikleri suçlardan dolayı yargılanmalarında adliye
mahkemeleri görevli sayılmakta, 2. maddesinde; sanık memur hakkında merkez veya
il memuru olmasına göre Bakanlık, daire ve idare şubesi amirince veya vali ve
kaymakamca doğrudan doğruya veya vasıtalı olarak Ceza Yargılama Usulü Yasası'na
göre soruşturma yapılacağı, soruşturma sonucunun fezlekeye bağlanacağı, 3.
maddesinde; ilk soruşturmayı yapan ve fezlekeyi düzenleyen daire amirinin bu
kurullara üye olarak giremeyeceği, 4. maddesinde; memurun durumuna ve kimliğine
göre ilk soruşturmayı inceleyerek "lüzumu muhakeme" veya "meni
muhakeme" karan verecek kurullar sayılmakta; 5. maddesinde; "lüzumu
muhakeme" ve "men'i muhakeme" kararlarının hangi durumlarda,
nasıl verileceği ve kararların nasıl kesinleşeceği ile itiraz yollan ve
kesinleşen "lüzumu muhakeme" kararlarının niteliği belirlenmekte; 6.
maddesinde; itiraz mercileri saptanmakta ve Ceza Yargılama Usulü Yasası'na yollama
yapılmakta, 7. maddesinde; yargılanmasına karar verilen memurların durumlarına
ve kimliklerine göre yargılanacaktanmahkemeler belirlenmekte, 13. maddede ise;
yargılanma karan savcılara gönderilmedikçe doğrudan işlem yapılması
yasaklanmaktadır. C. Sisteme Karşı Görüşler : Memurların yargılanmasında özel kuralların uygulanması, Türk hukuk
ve adalet yaşamında, uzun tartışmalara neden olmuştur. Bir bölümü hukuksal
yerindelikle ilgili olmakla birlikte genelde anayasal kural ve ilkelere dayanan
eleştiri ve tartışmalar, yargı ve bilim çevrelerinde yoğunlaşmıştır. Memurin
Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat'a göre soruşturmayıyapan kamu
görevlilerinin ve Danıştay dışındaki karar mercilerinin bağımsız olmadıkları,
çalışmalarının yönetsel kabul edilerek yargı denetimine bağlı tutulması
gerektiği, ceza uyuşmazlıklarının Danıştay'ın başında bulunduğu yönetsel bir
sistem içinde karara bağlanmasının kuvvetler ayrılığı ve farklı yargı kurumlan
ilkesine dayanan Anayasa sistemine aykırı bulunduğu, yapılan soruşturmaların
yargısal olduğu ve yönetim makamlarına verilmesi gerektiği, vatandaşın yapılan
soruşturmalara ve alınan kararlara güven duymadığı, soruşturmaların yargıç
güvencesi olmayan kişilerce yapıldığı, bu yüzden memurlar için özel ve farklı
bir soruşturma sisteminin getirilmesinin Anayasa'nın eşitlik ilkesine aykırılık
oluşturulduğu görüşleri ileri sürülmüştür. D. Anayasa'ya Aykırılık Sorunu : 1. Mahkeme, başvurusunda Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu
Muvakkat'ın Anayasa'nın Başlangıç bölümü ile 2., 3., 9., 10., 36/1. ve 140/1.
maddelerine aykırı olduğu savıyla iptalini istemiştir. Ancak, konu Anayasa'nın yargı yetkisini düzenleyen 9. maddesi, hak
arama özgürlüğünü öngören 36. maddesinin birinci fıkrası, yönetimin her türlü
eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunu açık tutan 125. maddesi, .kamu hizmeti
görevlilerinin görev sorumluluklarını düzenleyen 129. maddesi ve hakimlik ve
savcılık mesleğini düzenleyen 140. maddesi ile ilgilidir. 2. Anayasa'ya aykırılık sorunun çözümlenebilmesi için inceleme
kapsamına giren maddelerin bir bütünlük içinde olması nedeniyle Anayasa
kuralları karşısındaki durumlarının birlikte ele alınmaları zorunludur. Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat'ın kapsamına giren
suçların soruşturması yönetim organlarına bırakılmıştır. Ceza yargılama
yönetimine ayrık olan bu özel düzenlemenin Anayasa'ya uygunluk yönünden
denetlenebilmesi için öncelikle Yasa'nın anayasal dayanaklarının araştırılması
ve bu Yasa'ya göre yapılan soruşturma ile soruşturmaya dayanan kararların yargı
yetkisini etkisi üzerinde durulması gerekir. Ceza Muhakemeleri Usulü Yasası'na göre soruşturma yetkisi
Cumhuriyet Savcısınındır. Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat ile
getirilen sistemin temeli, bu Yasa kapsamındaki suçlarda Savcının soruşturma
yetkisinin yönetim organlarınca kullanılmasıdır. 1924 ve 1961 Anayasalarında memurların yargılanmasını düzenleyen
herhangi bir hüküm olmamasına karşın, Anayasa Mahkemesi, 1961 Anayasası
dönemindeki kimi kararlarında konuyu anayasal yönden yorumlamış ve sistemin bir
bütün olarak Anayasa'ya aykırı olmadığına karar vermiştir. 1982 Anayasa'nın kamu hizmeti görevlilerinin görev ve
sorumluluklarını düzenleyen 129. maddesinin son fıkrası ile konuya şu açıklık
getirilmiştir : "Memurlar ve diğer kamu görevlileri hakkında işledikleri
iddia edilen suçlardan ötürü ceza kovuşturması açılması, kanunla belirlenen
istisnalar dışında, kanunun gösterdiği idarimerciin iznine tabidir." 1982 Anayasası'nın hazırlık evresi ile yasama belgelerinde bu
hükmün Anayasa'ya konulması nedenleri hakkında bir açıklama bulunmamaktadır.
Belirtilen kural, başta Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat olmak üzere
memurları kapsayan özel soruşturma ve izin sisteminin anayasal temelini
oluşturmuştur. Ancak, yasanın anayasal temellerinin bulunması ilgili hükümlerin
Anayasa'nın yargı ile ilgili diğer kuralları içinde ele alınıp
değerlendirilmesine de engel değildir. 3. Anayasa'nın 9. maddesinde, yargı yetkisinin mahkemeler dışında
başka bir organca kullanılamayacağı ve mahkemelerin bu yetkiyi diğer organlarla
paylaşamayacağı açık ve her türlü tartışmadan uzak bir biçimde belirtilmiştir. Yönetsel organlar tarafından yürütülen soruşturma "yargı
yetkisi"ne bağlanamaz. Adı ne olursa olsun salt soruşturma, yargı
yetkisini kullanma sayılamaz. Soruşturma ile ilgili kurallar yargı yetkisini
kullanma biçiminde yorumlanamaz. Esasen, Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu
Muvakkat'ın- yönetsel organlara verilen yargı yetkisini veya bu yetkiyi
kullanma içeriğini taşıyan kuralları daha önce Anayasa Mahkemesi kararlan ile
iptal edilmiştir. Anayasa'da' soruşturmanın Hakimler ya da yalnızca Cumhuriyet
Savcıları tarafından yapılacağı yolunda bir kural yoktur. Ayrıca soruşturma
yetkisinin yönetim organlarına verilmesi genel bir anlamda olmayıp Yasa'da
gösterilen sınırlarla özel yöntemler içindedir. Bu nedenlerle soruşturmanın yönetim organlarınca yapılmasının,
Anayasa'nın 140. maddesindeki "Hakimlik ve savcılık görevinin meslekten
hakim ve savcılar eliyle yürütülmesi"ni öngören kurala da aykırı bir yönü
yoktur. 4. Memurların yargılanması ile ilgili soruşturma sonucunda verilen
kararlar, yargılamanın gerekliliği (Lüzumu Muhakeme) ve yargılamaya gerek
olmadığı (Men'i Muhakeme) biçiminde sonuçlanmaktadır. İl Yönetim Kurulları'nın İlçe Yönetim Kurulları karan üzerine
"yargılamaya gerek olmadığı" yolunda verdikleri kararların kesin
olması, yargıçların sanığın suçsuzluğu yönünden verdiği kararlarla eşdeğer
sonuçlar doğurması yönünden özel bir önem taşımaktadır. Memurin Muhakematı Hakkında Kanunu Muvakkat sistemi içinde yer
alan il ve ilçe Yönetim Kurulları ve bu kurulların üyeleri, mahkemeler ve
yargıçlarda bulunması gereken anayasal niteliklerden hiçbirine sahip
değildirler. Bu nedenle il ve ilçe Yönetim Kurulları, yargısal nitelikte karar
veremezler, Anayasa'da açık ve dolaylı bir biçimde yer alan "kanunla
kurulma", "tarafsızlık ve bağımsızlık" "açık ve adil
yargılama" ilkelerinin mevcut memurların yargılanmasısistemi içinde
uygulanma olanağı yoktur. Yargısal nitelikte sonuçlar doğurabilecek bir kararın sanık,
müşteki veya kamu hizmetinin sahibi devlet tarafından merciine itiraz veya
başka yollarla getirilememesi, kesin sonuçlu karar veren il Yönetim Kurullarına
yargı yetkisini kullandırma anlamına gelmektedir. Bu yönüyle Yasa'nın 6. maddesindeki il Yönetim Kurulu kararlarına
karşı yargı yerine ya da sistemin kendi içinde bulunan Danıştay'a başvuru
yolunu kapayan kural, Anayasa'nın yargı yetkisinin ancak bağımsız mahkemelerce
kullanılabileceği yolundaki 9. maddesi ile herkese geçerli araç ve yollardan
yargı mercileri önünde savda bulunma ve savunma yapmak hakkını veren 36.
maddesine ve yönetimin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunu açık
tutan 125. maddesine aykırıdır. Bu nedenlerle Yasa'nın 6. maddesindeki il
Yönetim Kurulu kararlarına karşı yargı yerlerine başvuru yolunu kapayan
"Bir meclisin kararlan aleyhindeki itiraz mafevki mecliste. ..... tetkik
edilir" biçimindeki bükümün il yönetim kurulu kararlan yönünden iptali
gerekir. Ancak, itiraz yoluna başvuran mahkemece iptali istenilen Yasa'nın
6. maddesinin bir bölümü, Anayasa Mahkemesi'nin Resmi Gazete'nin 23.11.1992
günlü, 21414 sayısında yayımlanan 27.2.1992 günlü ve Esas 1991/26, Karar
1992/11 sayılı kararıyla iptal edildiğinden bu bölüm hakkında yeniden karar
verilmesine yer bulunmamaktadır. 5. Yasa'nın 6. maddesinin daha önce iptal edilen hükmü dışında
kalan hükümleri ile 1., 2., 3., 4., 5., 7., 13. ve 18. maddeleri, yukarıda
yazılan gerekçeler karşısında Anayasa'ya aykırı değildir ve bu maddelerin
iptaline yönelik itirazın reddi gerekir. VI- SONUÇ : İlk inceleme evresinde verilen sınırlama karan uyarınca incelenen
4 Şubat 1329 (1913) günlü, "Memurin Muhakematı Hakkında Kanun"un : A- 1., 2., 3., 4.,5., 7., 13. ve 18. maddelerinin Anayasa'ya
aykırı olmadığına ve bu maddelerin iptaline yönelik itirazın REDDİNE,
OYBİRLİĞİYLE, B- 6. maddesinde yer alan "Bir meclisin karan aleyhindeki
itiraz mafevki mecliste. . . tetkik edilir." biçimindeki ikinci tümcesinin
yalnız ilçe Yönetim Kurulu kararlarına yapılan itirazları sonuçlandıran il
Yönetim Kurulu kararlarına karşı yargı yolunu kapatması nedeniyle anayasa'ya
aykırı olduğuna ve iptaline 27.2.1992 gün ve Esas : 1991/26, Karar : 1992/11
sayı ile karar verildiğinden bu konuda KARAR VERİLMESİNE YER OLMADIĞINA,
OYBİRLİĞİYLE, C- 6. maddesinin iptal edilen hükmü dışındaki hükümlerinin
Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptaline yönelik itirazın REDDİNE OYBİRLİĞİYLE, 27.2.1992 gününde karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Servet TÜZÜN Üye Mustafa ŞAHİN Üye İhsan PEKEL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Erol CANSEL Üye Yavuz
  NAZAROĞLU Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN