ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1979/16 Karar Sayısı:1979/28 Karar Günü:19/6/1979 Resmi Gazete
tarih/sayı:9.7.1979/16691 İTİRAZDA BULUNAN : Danıştay 12. Dairesi İTİRAZIN KONUSU : 1/3/1977 günlü, 1586S sayılı Resmî Gazete'de
yayımlanan 2067 sayılı "1977 yılı Bütçe Kanunu"nun 12. maddesinin
Anayasa'ya aykırılığı nedeniyle iptali istenmiştir. I - OLAY : Türk Hava Yollan A.O. da görevli bulunan davacıya vergi dairesi
müdürlüğünce 16/1/1979 gününde tebliğ edilen yazı ile, 1977 yılı içinde 480.000
liranın üzerinde ücret aldığından 1977 yılı Bütçe Yasasının 12. maddesine göre
limiti aşan 44.267 liranın Hazineye yatırılması gerektiği bildirilmiştir. Bu
durum üzerine davacı söz konusu işlemin iptali istemiyle Danıştay'da 2/2/1979
günü dava açmış ve bu arada yapılan istemin dayanağı olan yasa kuralının
Anayasa'ya aykırı olduğu savında bulunmuştur. Bu savı ciddi gören Danıştay 12.
Dairesi Anayasa'nın değişik 151. ve 44 sayılı Yasanın 27. maddeleri uyarınca
Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ: 1 - İptali istenen kurallar : 1/3/1977 günlü, 15865 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan ve aynı
günde yürürlüğe giren 2067 sayılı "1977 yılı Bütçe Kanunu" nun itiraz
konusu kuralları içeren 12. maddesi şöyledir : "Madde 12 - Malî yıl içinde; genel bütçeye dahil daireler,
katma bütçeli idareler, döner sermayeli kuruluşlar, belediyeler, özel idareler,
Kamu İktisadî Teşebbüslerinde (Sermayesinin yarısından fazlası yukarıda sayılan
kuruluşlara ait olanlar dahil) özel ve toplu sözleşmelerle istihdam olunan
personele ödenecek ücretler ile sağlanan nakdî ve aynî menfaatlerin yıllık
tutarlarının onikide birinin gayrisafi miktarı (40.000) lirayı geçemez. Uçucu, uçuş hizmetlerinin teknik ve yönetim sorumluluğu ile
görevli personel ile yurt dışı deniz ulaşımı hizmetlerinde görevli gemi
kaptanı, başmühendis, güverte ve makine zabitanı ve bunların teknik ve yönetim
sorumluluğunda bulunan personel hakkında l inci fıkrada belirtilen miktar
Maliye Bakanının olumlu görüşü alınmak kaydıyle l misline kadar artırılabilir. Aynı menfaatler, sözleşmeler itibariyle, Maliye Bakanınca
görevlendirilecek üç kişilik bir kurul tarafından değerlendirilir. Limiti aşan
sözleşmelerin yeniden düzenlenmesi mümkün olmadığı takdirde, limiti aşan kısım
gelir bütçesinde açılacak özel bir tertibe gelir kaydolunmak üzere Hazineye
yatırılır. Bu madde hükümlerine uyulmaması halinde 6183 sayılı Kanun
hükümlerine göre takibat yapılır." 2 - İlgili Anayasa kuralları: "MADDE 64 - Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak,
Devletin bütçe ve kesinhesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabul etmek, para
basılmasına, genel ve özel af ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen Ölüm
cezalarının yerine getirilmesine karar vermek, Türkiye Büyük Millet Meclisinin
yetkiler indendir. Türkiye Büyük Millet Meclisi kanunla, belli konularda, Bakanlar
Kuruluna kanun hükmünde kararnameler çıkarmak yetkisi verebilir. Yetki veren
kanunda, çıkarılacak kararnamelerin amacı, kapsamı ve ilkeleriyle bu yetkiyi
kullanma süresinin ve yürürlükten kaldırılacak kanun hükümlerinin açıkça
gösterilmesi ve kanun hükmünde kararnamede de yetkinin hangi kanunla verilmiş
olduğunun belirtilmesi lâzımdır. Bu kararnameler, Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün yürürlüğe
girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de
gösterilebilir. Kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye Büyük
Millet Meclisine sunulur. Yetki kanunları ve Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulan
kararnameler, Anayasa'nın ve yasama meclisleri içtüzüklerinin kanunların
görüşülmesi için koyduğu kurallara göre, ancak, komisyonlarda ve genel
kurullarda diğer kanun tasarı ve tekliflerinden Önce ve ivedilikle görüşülüp
karara bağlanır. Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayan
kararnameler, bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilen
kararnameler bu kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihte yürürlükten
kalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, bu
değişikliklerin Resmî Gazete'de yayımlandığı gün yürürlüğe girer. Anayasa'nın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer
alan temel hak ve hürriyetler ile dördüncü bölümünde yer alan siyasi haklar ve
Ödevler kanun hükmünde kararnamelerle düzenlenemez. Anayasa Mahkemesi, bu
kararnamelerin Anayasa'ya uygunluğunu da denetler." "MADDE 92- Kanun tasarı ve teklifleri önce Millet
Meclisinde görüşülür. Millet Meclisinde kabul, değiştirilerek kabul veya reddedilen
tasarı ve teklifler Cumhuriyet Senatosuna gönderilir. Millet Meclisinde kabul edilen metin, Cumhuriyet Senatosunca
değişiklik yapılmadan kabul edilirse, bu metin kanunlaşır. Cumhuriyet Senatosu, kendisine gelen metni değiştirerek kabul
ederse, Millet Meclisinin bu değişikliği benimsemesi halinde metin kanunlaşır. Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosundan gelen metni
benimsemezse, her iki Meclisin ilgili komisyonlarından seçilecek eşit sayıdaki
üyelerden bir karma komisyon kurulur. Bu komisyonun hazırladığı metin Millet
Meclisine sunulur. Millet Meclisi, karma komisyonca veya Cumhuriyet Senatosunca
veya daha önce kendisince hazırlanmış olan metinlerden birini olduğu gibi kabul
etmek zorundadır. Cumhuriyet Senatosunda üye tamsayısının salt çoğunluğu ile
kabul edilmiş olan madde değişikliklerinde, Millet Meclisinin kendi ilk metnini
benimsememesi için, üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu gereklidir. Bu halde
açık oya başvurulur. Millet Meclisinin reddettiği bir tasarı veya teklif, Cumhuriyet
Senatosunca da reddedilirse düşer. Millet Meclisinin reddettiği bir tasarı veya teklif, Cumhuriyet
Senatosunca olduğu gibi veya değiştirilerek kabul edilirse, Millet Meclisi,
Cumhuriyet Senatosunun kabul ettiği metni yeniden görüşür. Cumhuriyet Senatosunun
metni Millet Meclisince benimsenirse, kanunlaşır; reddedilirse, tasarı veya
teklif düşer; Cumhuriyet Senatosundan gelen metin Millet Meclisince
değiştirilerek kabul edilirse, 5 inci fıkra hükümleri uygulanır. Cumhuriyet Senatosunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ile tümü
reddedilen bir metnin Millet Meclisi tarafından kabulü için, üye tamsayısının
salt çoğunluğunun oyu lazımdır. Bu halde açık oya başvurulur. Cumhuriyet Senatosunca üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile
tümü reddedilen bir metnin kanunlaşabilmesi, Millet Meclisi tarafından üye
tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile kabul edilmesine bağlıdır. Bu halde açık
oya başvurulur. Cumhuriyet Senatosu, kendisine gönderilen bir metni, Millet
Meclisi komisyonlarında ve genel kurulundaki görüşme süresini aşmıyan bir süre
içinde karara bağlar; bu süre üç ayı geçemez ve ivedilik hallerinde onbeş
günden, ivedi olmıyan hallerde bir aydan kısa olamaz. Bu süreler içinde karara
bağlanmıyan metinler, Cumhuriyet Senatosunca, Millet Meclisinden gelen şekliyle
kabul edilmiş sayılır. Bu fıkrada belirtilen süreler Meclislerin tatili
devamınca işlemez. Yasama Meclislerinin ve mahallî idarelerin seçimleri ve siyasî
partilerle ilgili tasarı ve tekliflerin kabul veya reddinde yukardaki fıkralar
hükümleri uygulanır. Ancak, karma komisyon kurulmasını gerektiren hallerde,
karma komisyonun raporu, Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşik toplantısında
görüşülür karara bağlanır; Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşik
toplantısında Millet Meclisinin ilk metninin kabulü için üye tamsayısının salt
çoğunluğunun oyu lâzımdır. 8 inci ve 9 uncu fıkralar hükümleri saklıdır." "MADDE 93. - Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince
kabul edilen kanunları on gün içinde yayınlar; uygun bulmadığı kanunu, bir daha
görüşülmek üzere, bu hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte, aynı süre içinde
Türkiye Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Bütçe Kanunları ve Anayasa bu
hükmün dışındadır. Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu yine
kabul ederse, kanun Cumhurbaşkanınca yayınlanır." "MADDE 94. - Genel ve katma bütçe tasarıları ile millî
bütçe tahminlerini gösteren rapor, malî yılbaşından en az üç ay önce, Bakanlar
Kurulu tarafından, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulur. Bu tasarılar ve rapor, otuzbeş milletvekiliyle onbeş Cumhuriyet
Senatosu üyesinden kurulu bir karma komisyona verilir. Bu komisyonun
kuruluşunda, iktidar grupuna veya gruplarına en az otuz üye verilmek şartiyle,
siyasî parti gruplarının ve bağımsızların oranlarına göre temsili gözönünde
tutulur. Karma komisyonun en çok sekiz hafta içinde kabul edeceği metin,
önce Cumhuriyet Senatosunda görüşülür ve en geç on gün içinde karara bağlanır. Cumhuriyet Senatosunca kabul edilen metin, en geç bir hafta
içinde yeniden görüşülmek üzere, karma komisyona verilir. Karma Komisyonun
kabul ettiği son metin Millet Meclisinde görüşülür ve malî yılbaşına kadar
karara bağlanır. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclislerinin genel
kurullarında, Bakanlık ve daire bütçeleriyle katma bütçeler hakkındaki
düşüncelerini, her bütçenin tümü üzerindeki görüşmeler sırasında açıklarlar;
bölümler ve değişiklik önergeleri, üzerlerinde ayrıca görüşme yapılmaksızın
okunur ve oya konur. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu tasarılarının
genel kurullarda görüşülmesi sırasında gider artırıcı veya belli gelirleri
azaltıcı teklifler yapamazlar." "MADDE 126. - Devletin ve kamu iktisadî teşebbüsleri
dışındaki kamu tüzel kişilerinin harcamaları yıllık bütçelerle yapılır. Kanun, kalkınma planları ile ilgili yatırımlar veya bir yıldan
fazla sürecek iş ve hizmetler için özel süre ve usuller koyabilir. Genel ve katma bütçelerin nasıl yapılacağı ve uygulanacağı
kanunla gösterilir. Bütçe kanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir
hüküm konulamaz." IV - İLK İNCELEME : Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 10/5/1979
gününde Şevket Müftügil, Lûtfi Ömerbaş, Ahmet Erdoğdu, Osman Tokcan, Rüştü
Aral, Ahmet Salih Çebi, Muammer Yazar, Adil Esmer, Nihat O. Akçakayalıoğlu,
Nahit Saçlıoğlu, Hüseyin Karamüstantikoğlu, Necdet Darıcıoğlu, İhsan N.
Tanyıldız, Bülent Olcay ve Yekta Güngör Özden' in katılmalarıyla yapılan ilk
inceleme toplantısında, dosyanın eksiği bulunmadığından işin özünün
incelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir. V - ÖZÜN İNCELENMESİ : İşin özüne ilişkin rapor, itiraz yoluna başvuran mahkemenin
gerekçesi, iptali istenilen yasa hükümleriyle dayanılan veya ilgili bulunan
Anayasa kuralları ve ileri sürülen diğer gerekçeler okunduktan sonra gereği
görüşülüp düşünüldü : Anayasa'ya aykırılık savı davada doğrudan doğruya dayanılan
Anayasa'nın 126. maddesi ile yasalaşma yöntemi yönünden konu ile ilgili 64.,
92., 93. ve 94. maddeleri açılarından olmak üzere iki yönden araştırılıp
incelenmiştir. l - Anayasa'nın 126. maddesi yönünden inceleme : 126. maddenin 3. fıkrasının son tümcesi şöyledir : "Bütçe
Kanununa, bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz" 1977
yılı Bütçe Kanununun iptali istenilen 12. maddesindeki hükümler parasal (malî)
hükümler ise de Anayasa'nın 126. maddesindeki (bütçe ile ilgili hükümler)
deyimine girmezler. Nitekim yasalaşınca Anayasa'nın 126. maddesini oluşturan
Anayasa Tasarısının 125. maddesine (malî hükümler) sözcükleri konulmuş,
tasarının Temsilciler Meclisindeki görüşülmesi sırasında parasal hükümlerin her
çeşidinin bütçe kanununa konulamayacağı, bir yıllık gelir tahminleriyle ödeneği
ve bütçenin uygulama yöntem ve yerlerini gösteren bütçe kanununa ancak bunlarla
ilgili hükümler konulabileceği kabul edilerek (malî hükümler) sözcükleri
tasarıdan çıkarılmış bunun yerine "bütçe ile ilgili hükümler" deyimi
konulmuştur. Oysa 1977 yılı Bütçe Kanununun 12. maddesindeki ".......
Özel ve toplu sözleşmelerle istihdam olunan personele ödenecek ücretler ile
sağlanan nakdî ve aynî menfaatlerin yıllık tutarının onikide birinin gayrisafi
miktarı 40.000 lirayı geçemez." tümcesi (ibaresi) bir yıllık gelir tahmini
veya ödenek yahut bunların uygulanması ile ilgili olmayıp süreklilik taşıyan
bir kanun hükmü niteliğindedir. Bu nedenle iptali istenen hüküm Anayasa'nın
126. maddesine aykırıdır. 2 - Yasalaşma yöntemi açısından inceleme : Anayasa'nın 64. maddesi, "kanun koymak, değiştirmek ve
kaldırmak devletin bütçe ve kesinhesap tasarılarını görüşmek ve kabul
etmek" yetkilerini Türkiye Büyük Millet Meclisine verdikten sonra 92.
maddesi görüşme ve yasalaşmanın yöntem ve koşullarım belirtmiş; 93. maddesi de
Cumhurbaşkanının Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunları on gün
içinde yayınlayacağını, uygun bulmadığı kanunu bir daha görüşülmek üzere, bu
konuda göstereceği gerekçeyle birlikte, aynı süre içinde Türkiye Büyük Millet
Meclisine göndereceğini hükme bağlamış, bütçe kanunları ile Anayasa'yı bu
hükmün dışında tutulmuştur. Anayasa'nın 86., 92. ve 93. maddeleri ile 94. maddesinin
karşılaştırılması sonucunda, diğer kanunlarla bütçenin görüşülme ve yasalaşma
yol ve yöntemlerinin, toplanma ve karar yeter sayılarıyla yürürlüğe girme
koşullarının başka başka olduğu açıkça görülmektedir. Bu kurallar karşısında
bütçe ile ilgili bulunmayan bir hükmün bütçe kanunda yer alması, Anayasa'nın
92. ve 93. maddelerinde yazılı yönteme bağlı tutulmuş olmadığından Anayasa'ya
uygun biçimde yasalaşmış sayılma olanağı vermez ve bu nedenle o hükmün yasa
olarak kabulü de Anayasa'ya aykırı düşer. Bu konuda daha geniş gerekçeler
Anayasa Mahkemesinin çeşitli kararlarında belirtildiği için burada
yinelenmesine gerek görülmemiştir. (7/1/1969 günlü, E. 1968/24. K. 1969/4
sayılı karar, 21/2/1969 günlü 13133 sayılı Resmî Gazete, Kararlar Dergisi Sayı
: 7, Sayfa 149; 27/6/1972 günlü, E. 1972/25, K. 1972/36 sayılı karar, 27/10/1972
günlü, 14349 sayılı Resmî Gazete, Kararlar Dergisi, Sayı: 10, Sayfa 494; 21/11/
1974 günlü, E. 1974/26, K. 1974/48, sayılı kararı 29/1/1975 günlü, 15133 sayılı
Resmî Gazete, Kararlar Dergisi, Sayı 12, Sayfa 385; 10/6/1976 günlü E. 1976/23,
K. 1976/33 sayılı karar, 15/9/1976 günlü, 15708 sayılı Resmî Gazete; 21/10/1976
günlü, E. 1976/35, K. 1976/49 sayılı karar, 23/12/1976 günlü, 15798 sayılı
Resmî Gazete; 9/12/1976 günlü, E/1976/34, K. 1976/52 sayılı karar, 15/3/1977
günlü, 15879 sayılı Resmî Gazete; 23/12/1976 günlü, E. 1976/32, K. 1976/56
sayılı karar, 22/3/1977 günlü, 15886 sayılı Resmî Gazete.) Bu nedenlerle 2067 sayılı 1977 yılı Bütçe Kanununun 12.
maddesinin birinci fıkrası ile bu fıkrayı tamamlayıp izleyen öteki fıkraların
tümü Anayasa'nın 64., 92., 93., 94. ve 126. maddelerine aykırı olduğundan
iptaline karar verilmelidir. SONUÇ: 1/3/1977 günlü, 16865 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 2067
sayılı "1977 Yılı Bütçe Kanunu" nün 12. maddesinin Anayasanın 64.,
92., 93., 94. ve 126. maddelerine aykırı olduğuna ve iptaline, 19/6/1979 gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkan Şevket Müftügil Üye Lütfi Ömerbaş Üye Ahmet Erdoğdu Üye Osman Tokcan Üye Rüştü Aral Üye Ahmet Salih Çebi Üye Muammer Yazar Üye Nihat O. Akçakayalıoğlu Üye Nahit Saçlıoğlu Üye Hüseyin Karamüstantikoğlu Üye Kenan Terzioğlu Üye Necdet Darıcıoğlu Üye İhsan N. Tanyıldız Üye Yılmaz Aliefendioğlu Üye Yekta Güngör Özden