ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2013/62 Karar Sayısı : 2013/115 Karar Günü : 10.10.2013 R.G Tarih-Sayı :
10.12.2013-28847 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Sincan
2. Aile Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 22.11.2001 günlü, 4721
sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 291. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan ' 'her
halde doğumdan başlayarak beş yıl' ' ibaresinin Anayasa'nın 2., 5. ve
17. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi istemidir. I- OLAY Davacının, nüfus kütüğünde baba olarak görünen kişinin soybağını
reddetmek amacıyla açtığı davada, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı
olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 4721 sayılı Kanun'un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 291.
maddesi şöyledir: 'Diğer ilgililerin dava hakkı MADDE 291- Dava açma süresinin
geçmesinden önce kocanın ölmesi veya gaipliğine karar verilmesi ya da sürekli
olarak ayırt etme gücünü kaybetmesi hallerinde kocanın altsoyu, anası, babası
veya baba olduğunu iddia eden kişi, doğumu ve kocanın ölümünü, sürekli olarak
ayırt etme gücünü kaybettiğini veya hakkında gaiplik kararı alındığını
öğrenmelerinden başlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davasını açabilir. Ergin olmayan çocuğa atanacak kayyım, atama kararının kendisine
tebliğinden başlayarak bir yıl, her halde doğumdan başlayarak beş
yıl içinde soybağının reddi davasını açar. Kocanın açacağı soybağının reddi davasına ilişkin hükümler kıyas
yoluyla uygulanır.' B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 5. ve 17. maddelerine
dayanılmış, 13. ve 36. maddeleri ise ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, Serruh
KALELİ, Alparslan ALTAN, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT,
 Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri
NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, Zühtü ARSLAN ve
M. Emin KUZ'un katılımlarıyla 6.6.2013 gününde yapılan ilk inceleme
toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Davut BÜLBÜL tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralı, dayanılan ve
ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama
belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında, ergin olmayan çocuk bakımından açılacak
soybağının reddi davasının küçüğün doğumundan itibaren beş yıl içerisinde
açılmasını öngören itiraz konusu kuralın, kişinin genetik babasıyla nesep
ilişkisi kurma hakkını sınırladığı ve maddi ve manevi varlığını geliştirme
hakkının özünü zedelediği belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 5. ve 17.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 43. maddesine göre, itiraz konusu kural ilgisi nedeniyle,
Anayasa'nın 13. ve 36. maddeleri yönünden de incelenmiştir. 4721 sayılı Kanun'un 291. maddesinin itiraz konusu kuralın da yer
aldığı ikinci fıkrasında, soybağının reddi davasının kayyımlık kararının
kayyıma tebliğinden itibaren bir yıl ve her hâlde çocuğun doğumundan itibaren
beş yıl içinde açılması gerektiği düzenlenmiştir. Soybağının reddi davasına
ilişkin olarak Kanun'da öngörülen bir ve beş yıllık süreler hak düşürücü
niteliktedir. Bu nedenle, davanın süresi içerisinde açılıp açılmadığı mahkemece
yargılamanın bütün safahatında resen gözetilecek, öngörülen hak düşürücü süre
içerisinde açılmayan dava, süre yönünden reddedilecektir. Kişinin, gerçek babasıyla soybağı ilişkisi kurabilmesi için
öncelikle kanunen kurulan soybağının, soybağının reddi davası açmak suretiyle
kaldırılması gerekmektedir. İtiraz konusu kural, bu davanın küçüğün doğumundan
itibaren beş yıl içinde açılması gerektiğini öngörmektedir. Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, insan
haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve
işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu
geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku
tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve hukukun üstün kurallarıyla
kendini bağlı sayıp yargı denetimine açık olan devlettir. Anayasa'nın 5. maddesinde, Devletin temel amaç ve görevleri
belirlenirken, Devlete, kişilerin refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin
temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle
bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri
kaldırmaya, insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları
hazırlamaya çalışmak görevi verilmiştir. Anayasa'nın 'Kişinin dokunulmazlığı, maddî ve manevî
varlığı' başlıklı 17. maddesinde, 'Herkes, yaşama, maddî ve
manevî varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir' denilmektedir.
Buna göre, kişinin yaşama hakkı ile maddi ve manevi varlığını koruma hakkı
birbirleriyle sıkı bağlantıları olan, devredilmez, vazgeçilmez temel
haklardandır. Bireyin bu haklara ulaşmasını zorlaştıran her türlü engelin
ortadan kaldırılması da Devlete görev olarak verilmiştir. Anayasa'nın 36. maddesinde, hak arama özgürlüğü güvence altına
alınmıştır. Hak arama özgürlüğünün temel unsurlarından biri mahkemeye erişim
hakkıdır. Bu hak, hukuki bir uyuşmazlığın bu konuda karar verme yetkisine sahip
bir mahkeme önüne taşınması hakkını da kapsar. Anayasa'nın 36. maddesinde, hak
arama özgürlüğü için herhangi bir sınırlama nedeni öngörülmemiş olmakla
birlikte, bunun hiçbir şekilde sınırlandırılması mümkün olmayan mutlak bir hak
olduğu söylenemez. Özel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların da hakkın
doğasından kaynaklanan bazı sınırları bulunduğu kabul edilmektedir. Ayrıca,
hakkı düzenleyen maddede herhangi bir sınırlama nedenine yer verilmemiş olsa
bile Anayasa'nın başka maddelerinde yer alan kurallara dayanarak bu hakların
sınırlandırılması mümkün olabilir. Dava açma hakkının kapsamına ve kullanımına
ilişkin düzenlemelerin hak arama özgürlüğünün doğasından kaynaklanan sınırları
ortaya koyan ve hakkın norm alanını belirleyen kurallar olduğu açıktır. Ancak,
bu sınırlamalar Anayasa'nın 13. maddesinde yer alan güvencelere aykırı olamaz. Anayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve özgürlüklere yönelik
sınırlamalar, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve
ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağı gibi hak ve özgürlüklerin özlerine de
dokunamaz. Kanunların, kamu yararı amacına yönelik olması, genel,
objektif, adil kurallar içermesi ve hakkaniyeti gözetmesi hukuk devleti olmanın
gereğidir. Bu nedenle, kanun koyucunun hukuki düzenlemelerde kendisine tanınan
takdir yetkisini anayasal sınırlar içinde adalet, hakkaniyet ve kamu yararı
ölçütlerini göz önünde tutarak kullanması gerekir. Dava açabilme ehliyeti ancak erginlik yaşının ikmaliyle bizzat
kullanılabilir. Aksi halde davanın bir temsilci aracılığıyla açılması
gerekmektedir. Kural soybağının reddi davası açacak küçüğün bu hakkını bir
kayyım vasıtasıyla kullanabileceğini düzenlemiştir. Kayyım atama kararı
ise bir mahkeme tasarrufudur. Kuralda belirtilen süre içerisinde doğal olarak
sıfır-beş yaş arasında olan bir kişinin kayyım atanmasına yönelik bir
iradesinden söz edilemez. Dolayısıyla küçüğün, hak düşürücü süre geçtikten
sonra kayyım atanmasının ve buna bağlı olarak da davanın süresinde
açılmamasının sonuçlarından sorumlu tutularak bu hakkını kullanılmasının
engellenmesi adalet ve hakkaniyet ilkelerine aykırıdır. Kişinin genetik babasıyla nesep ilişkisi kurabilmesi maddi ve
manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkının bir gereğidir. Bireyin ana
babasını bilme, babasının nüfusuna yazılma ve bunların getireceği haklardan
yararlanma, ana ve babasından velayete bağlı görevlerini yerine getirmelerini
isteme hakkı, onun maddi ve manevi varlığının korunması ve geliştirilmesi
kapsamındadır. Hukuk devleti ilkesi de kişinin genetik-biyolojik kökenini
bilme ve soybağı ilişkisini kurma hakkının önündeki engelleri kaldırmayı
gerektirir. 4721 sayılı Kanun'un soybağına ilişkin hükümlerinden, soybağının
reddi davası açma hakkını bir hak düşürücü süreyle sınırlayan kanun koyucunun
hukuken kurulan soybağı ilişkisinin sürekli dava tehdidi altında kalmasını
istemediği anlaşılmaktadır. Hak arama özgürlüğü, demokratik hukuk
devletinin vazgeçilmez unsurlarından biri olup tüm bireyler açısından mümkün
olan en geniş şekilde güvence altına alınmalıdır. Buna göre hukuken
kurulan soybağının sürekli olarak dava tehdidi altında olması engellenirken,
kişinin temel hak ve hürriyetlerinden olan maddi ve manevi varlığını koruma ve
geliştirme hakkı ile hak arama hürriyetinin zarar görmemesi gerekmektedir.
Diğer bir ifadeyle bu hakların sınırlandırılmasıyla umulan kamu yararı ile
bireyin hak ve özgürlükleri arasında adil bir dengenin olması gerekmektedir. Bu
bakımdan soybağının reddi davasına ilişkin sürenin kaçırılmasında
bir kusuru bulunmayan kişinin genetik babasıyla soybağı ilişkisi kurma hakkını
sınırlayan itiraz konusu kural, küçüğün maddi ve manevi varlığını
koruma ve geliştirme hakkını, hak arama hürriyetinin özünü hukuk devleti
ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak biçimde zedelemektedir. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2., 5., 13.,
17. ve 36. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. VI- SONUÇ 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 291.
maddesinin ikinci fıkrasında yer alan '...her hâlde doğumdan başlayarak
beş yıl...' ibaresinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,
10.10.2013 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkanvekili Serruh KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra Ayla
  PERKTAŞ Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Burhan ÜSTÜN Üye Engin YILDIRIM Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Erdal TERCAN Üye Muammer TOPAL Üye Zühtü ARSLAN Üye M. Emin KUZ