ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1998/24 Karar Sayısı : 1999/9 Karar Günü : 13.4.1999 R.G. Tarih-Sayı :20.04.2000-24026 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 7. İdare Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 7.11.1996 günlü, 4207 sayılı "Tütün
Mamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun"un 3. maddesinde yer alan
"...her ne suretle olursa olsun reklam veya tanıtımının yapılması
veya..." sözcükleri ile geçici 2. maddesindeki "reklam"
sözcüğünün Anayasa'nın 2., 13. ve 48. maddelerine aykırılığı savıyla iptali
istemidir. I- OLAY Sigara reklam ve tanıtımının yapılması amacıyla açık hava
etkinliği düzenleme isteminin uygun bulunmamasına ilişkin Ankara Valiliği
işleminin iptali istemiyle açılan davada, davacının Anayasa'ya aykırılık savını
ciddi bulan Ankara 7. İdare Mahkemesi, itiraz konusu sözcüklerin iptali için
başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı İtiraz konusu sözcüklerin de yer aldığı, 4207 sayılı Yasa'nın 3.
ve geçici 2. maddeleri şöyledir: 1- "Madde 3- Tütün ve tütün mamullerinin isim, marka veya
alametler kullanılarak her ne suretle olursa olsun reklam ve tanıtımının
yapılması veya bunların kullanılmasını teşvik ve özendirici kampanyalar
düzenlenmesi yasaktır. Onsekiz yaşından küçüklere tütün ve tütün mamulleri satışı
yapılamaz" 2- "Geçici Madde 2- Bu Kanunun 2 nci maddesinin ikinci
fıkrası gereğince ayrı yer tahsisi, 3 üncü maddede yasaklanan reklam
panolarının kaldırılması ve 4 üncü maddesinin birinci fıkrası gereğince
yapılması gereken işler Kanunun yayımı tarihinden itibaren bir yıl içinde
yerine getirilir." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır: 1-"MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî
dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2- "MADDE 13.- Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve
milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin, Cumhuriyetin, millî
güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının, genel ahlâkın ve
genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili maddelerinde
öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunla
sınırlanabilir. Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalar
demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaç
dışında kullanılamaz. Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak ve
hürriyetlerin tümü için geçerlidir." 3- "MADDE 48.- Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme
hürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak serbesttir. Devlet, özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal
amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlıyacak
tedbirleri alır." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Ahmet Necdet
SEZER, Güven DİNÇER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Lütfi
F. TUNCEL, Mustafa YAKUPOĞLU, NurettinTURAN, Fulya KANTARCIOĞLU ve Mahir Can
ILICAK'ın katılmalarıyla 9.6.1998 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında,
öncelikle davada uygulanacak kural sorunu görüşülmüştür: Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmakta
oldukları davalarda uygulayacakları yasa ya da kanun hükmünde kararname
kurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa, o hükmün iptali için
Anayasa Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca bir
mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince
açılmış ve Mahkeme'nin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen
kuralların da o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları,
davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı
sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunan
kurallardır. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin bakmakta olduğu dava, Marlboro
sigarasının reklam ve tanıtımının yapılması amacıyla Marlboro Mekanik Boğa
faaliyeti adı altında bir açık hava etkinliğine izin verilmemesi işleminin
iptaline ilişkindir. Oysa Mahkemece itiraza konu edilen 4207 sayılı Yasa'nın
geçici 2. maddesinde yer alan "...reklam" sözcüğü, 3. maddede
yasaklanan "reklam panolarının kaldırılması" ile ilgilidir. Dava
konusu olayda ise, evvelce asılmış bir "reklam panosu" ve bunun
kaldırılması söz konusu değildir. Bu nedenle, geçici 2. maddede yer alan
"...reklam..." sözcüğü davada uygulanmayacağından, buna ilişkin
itirazın başvuran Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine,
dosyada eksiklik bulunmadığından 7.11.1996 günlü, 4207 sayılı "Tütün
Mamüllerinin Zararlarının Önlenmesine Dair Kanun"un 3. maddesinin birinci
fıkrasında yer alan "... her ne surette olursa olsun reklâm ve tanıtımının
yapılması veya ..." ibaresine ilişkin itirazın esasının incelenmesine
9.6.1998 gününde oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenen yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleriyle
öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Başvuran Mahkeme, tütün ürünlerinin zararlarını önlemek amacıyla
çıkarılan Yasa'nın, tütün üretimini ve satışını engellemediği halde, satışa
çıkan bir ürünün reklam ve tanıtımının kesin ve sınırsız olarak
yasaklanmasının, çalışma ve özel teşebbüs kurma hürriyetinin engellenmesi
sonucunu doğurduğunu, Anayasa'nın 13. maddesinde yer alan temel hak ve
hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamanın demokratik toplum düzeninin
gereklerine aykırı olamayacağı ve Anayasa'nın özüne ve ruhuna uygun olarak
kanunla yapılabileceği ilkelerini zedelediğini, böylece itiraz konusu
sözcüklerin Anayasa'nın 2., 13. ve 48. maddelerine aykırılık oluşturduğunu
ileri sürmüştür. Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyetinin, demokratik,
lâik ve sosyal bir hukuk Devleti olduğu belirtilmiştir. Hukuk devleti, eylem ve
işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup
güçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek
sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukun üstün
kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık, yasaların üstünde
yasakoyucunun da uyması gereken temel hukuk ilkeleri ve Anayasa bulunduğu
bilincinde olan devlettir. Anayasa'nın "Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması"
başlıklı 13. maddesinde, temel hak ve hürriyetlerin kamu yararının, genel
ahlâkın ve genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasa'nın ilgili
maddelerinde öngörülen özel sebeplerle, Anayasa'nın sözüne ve ruhuna uygun
olarak kanunla sınırlanabileceği, ancak, bu sınırlamaların demokratik toplum
düzeninin gereklerine aykırı olamayacağı gibi öngörüldükleri amaç dışında da
kullanılamayacakları, genel sınırlama sebeplerinin temel hak ve hürriyetlerin
tümü için geçerli olduğu belirtilmiştir. Anayasa'nın "Çalışma ve sözleşme hürriyeti" başlıklı 48.
maddesinde, "Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetine
sahiptir. Özel teşebbüs kurmak serbesttir. Devlet, özel teşebbüslerin millî
ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve
kararlılık içinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır" denilmektedir. İtiraz konusu kuralla tütün ve tütün mamüllerinin isim, marka veya
alametler kullanılarak her ne suretle olursa olsun, reklam ve tanıtımının
yasaklanmasının Anayasa'nın 48. maddesinde öngörülen özel teşebbüslerin çalışma
özgürlüğünün sınırlandırılması sonucunu doğurduğu açıktır. Ancak, yasanın
gerekçesinden sigaranın insan sağlığı, çevre ve ekonomi üzerindeki olumsuz
etkileri gözetilerek bu sınırlamanın yapıldığı anlaşılmaktadır. Tütün ve tütün mamüllerinin reklamı, bunların kullanılmasını
teşvik ve özendirerek toplum sağlığını olumsuz yönde etkilediğinden itiraz
konusu kuralla getirilen sınırlamaların benzerine çağdaş ülkelerde de
rastlanmaktadır. Anayasa'nın 48. maddesinde özel teşebbüslerin sosyal amaçlara
uygun olarak çalışmasını sağlayacak önlemeleri almak devlete görev olarak
verilmiş, 13. maddesinde de, temel hak ve özgürlüklerin, genel sağlığın
korunması amacıyla da sınırlandırılabileceği öngörülmüştür. Bu nedenle, yapılan sınırlama demokratik toplum düzeninin
gereklerine ters düşmediği gibi öngörüldüğü amaç dışında da kullanılmadığından
Anayasa'nın 2., 13. ve 48. maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. VI- SONUÇ 7.11.1996 günlü, 4207 sayılı "Tütün Mamullerinin Zararlarının
Önlenmesine Dair Kanun'un 3. maddesinde yer alan "... her ne suretle
olursa olsun reklam ve tanıtımının yapılması veya ..." sözcüklerinin
Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 13.4.1999 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Ahmet Necdet
  SEZER Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mahir Can
  ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ