ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1997/66 Karar Sayısı : 1997/72 Karar Günü : 16.12.1997 R.G. Tarih-Sayı :22.04.1998-23321 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Bodrum Asliye Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 7.8.1997 günlü, 4302 sayılı "Turizmi Teşvik
Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun"un 1., Geçici 1. ve Geçici
2. maddelerinin, Anayasa'nın 2., 10., 11., 13., 19/1., 38/6., 48., 60. ve 166.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY İdare Mahkemesi'nce verilen yürütmenin durdurulması kararını
uygulamayarak, davacının talih oyunu salonunun açılmasına izin vermeyen davalı
idareye karşı açılan müdahalenin men'i ve tazminat davasında, ileri sürülen
Anayasa'ya aykırılık savının ciddî olduğu kanısına varan Mahkeme, 4302 sayılı
Yasa'nın 1., Geçici 1. ve Geçici 2. maddelerinin iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İptali İstenilen Yasa Kuralları 7.8.1997 günlü, 4302 sayılı Yasa'nın itiraz konusu 1., Geçici 1.
ve Geçici 2. maddeleri şöyledir: 1. "MADDE 1.- 12.3.1982 tarih ve 2634 sayılı Turizmi Teşvik
Kanununun 19 uncu maddesi başlığı ile birlikte aşağıdaki şekilde
değiştirilmiştir. Alkollü içki satışı Madde 19.- Belgeli işletmeler; Bakanlığın iznine bağlı olarak,
1593 sayılı Umumî Hıfzıssıhha Kanununun 178 inci maddesi ile 222 sayılı
İlköğretim ve Eğitim Kanununun 61 inci maddesindeki alkollü içki satışı ve ruhsatlarına
ilişkin hükümlerin dışındadır. 2559 sayılı Polis Vazife ve Selahiyet Kanununun 12 nci maddesi
kapsamına giren Bakanlıkça belge verilen işletmelere, yanlarında veli veya
vasileri olmak şartıyla 18 yaşından küçükler de girebilir. Turizm işletmelerine bağlı ya da müstakil olarak talih oyunları
oynatılabilecek mahallerin açılması yasaktır. Diğer kanunların bu Kanuna aykırı
hükümleri yürürlükten kaldırılmıştır." 2. "GEÇİCİ MADDE 1.- Bu Kanunun yürürlüğe girmesinden önce
Turizm Bakanlığı tarafından izin verilmiş bulunan talih oyunları işletmelerinin
izinleri, bu Kanunun Resmî Gazetede yayımlanmasını izleyen günden başlayarak 6
ay sonra herhangi bir bildirime gerek olmaksızın kendiliğinden hükümsüz olur.
Bu tarihten sonra bu işletmelerin faaliyetlerine hiçbir şekilde
izin verilmez." 3. "GEÇİCİ MADDE 2.- Faaliyet yasağının başladığı tarihten
itibaren talih oyunları işletmelerinde bulunan oyun alet ve makinalarının ve
bunlarla ilgili diğer eşyaların saklanmasına, yurt dışına ihracına ve diğer
hususlarla ilgili tedbirleri almaya ve buna ilişkin usul ve esasları
düzenlemeye Turizm Bakanlığı yetkilidir." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır: 1. "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî
dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2. "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî
düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." 3. "MADDE 11.- Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı
organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel
hukuk kurallarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz." 4. "MADDE 13.- Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve
milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin, Cumhuriyetin, millî
güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının, genel ahlâkın ve
genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili maddelerinde
öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olarak
kanunla sınırlanabilir. Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalar
demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaç
dışında kullanılamaz. Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak ve
hürriyetlerin tümü için geçerlidir." 5. "MADDE 19.- Herkes, kişi hürriyeti ve güvenliğine
sahiptir. Şekil ve şartları kanunda gösterilen: Mahkemelerce verilmiş hürriyeti kısıtlayıcı cezaların ve güvenlik
tedbirlerinin yerine getirilmesi; bir mahkeme kararının veya kanunda öngörülen
bir yükümlülüğün gereği olarak ilgilinin yakalanması veya tutuklanması; bir
küçüğün gözetim altında ıslahı veya yetkili merci önüne çıkarılması için
verilen bir kararın yerine getirilmesi; toplum için tehlike teşkil eden bir
akıl hastası, uyuşturucu madde veya alkol tutkunu, bir serseri veya hastalık
yayabilecek bir kişinin bir müessesede tedavi, eğitim veya ıslahı için kanunda
belirtilen esaslara uygun olarak alınan tedbirin yerine getirilmesi; usulüne
aykırı şekilde ülkeye girmek isteyen veya giren, ya da hakkında sınır dışı etme
yahut geri verme kararı verilen bir kişinin yakalanması veya tutuklanması;
halleri dışında kimse hürriyetinden yoksun bırakılamaz. Suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulunan kişiler, ancak
kaçmalarını, delillerin yokedilmesini veya değiştirilmesini önlemek maksadıyla
veya bunlar gibi tutuklamayı zorunlu kılan ve kanunda gösterilen diğer hallerde
hâkim kararıyla tutuklanabilir. Hâkim kararı olmadan yakalama, ancak suçüstü
halinde veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde yapılabilir; bunun
şartlarını kanun gösterir. Yakalanan veya tutuklanan kişilere, yakalama veya tutuklama
sebepleri ve haklarındaki iddialar herhalde yazılı ve bunun hemen mümkün
olmaması halinde sözlü olarak derhal, toplu suçlarda engeç hâkim huzuruna
çıkarılıncaya kadar bildirilir. Yakalanan veya tutuklanan kişi, tutulma yerine en yakın mahkemeye
gönderilmesi için gerekli süre hariç engeç kırksekiz saat ve toplu olarak
işlenen suçlarda ençok onbeş gün içinde hâkim önüne çıkarılır. Kimse, bu
süreler geçtikten sonra hâkim kararı olmaksızın hürriyetinden yoksun
bırakılamaz. Bu süreler olağanüstü hal, sıkıyönetim ve savaş hallerinde
uzatılabilir. Yakalanan veya tutuklanan kişinin durumu, soruşturmanın kapsam ve
konusunun açığa çıkmasının sakıncalarının gerektirdiği kesin zorunluluk
dışında, yakınlarına derhal bildirilir. Tutuklanan kişilerin, makul süre içinde yargılanmayı ve soruşturma
veya kovuşturma sırasında serbest bırakılmayı isteme hakları vardır. Serbest
bırakılma ilgilinin yargılama süresince duruşmada hazır bulunmasını veya hükmün
yerine getirilmesini sağlamak için bir güvenceye bağlanabilir. Her ne sebeple olursa olsun, hürriyeti kısıtlanan kişi, kısa
sürede durumu hakkında karar verilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı
halinde hemen serbest bırakılmasını sağlamak amacıyla yetkili bir yargı
merciine başvurma hakkına sahiptir. Bu esaslar dışında bir işleme tâbi tutulan kişilerin uğradıkları
zarar, kanuna göre, Devletçe ödenir." 6. "MADDE 38.- Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan
kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçu
işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza
verilemez. Suç ve ceza zamanaşımı ile ceza mahkûmiyetinin sonuçları konusunda
da yukarıdaki fıkra uygulanır. Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla
konulur. Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz. Hiç kimse kendisini veya kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan
bir beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz. Ceza sorumluluğu şahsîdir. Genel müsadere cezası verilemez. İdare, kişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran bir
müeyyide uygulayamaz. Silahlı kuvvetlerin iç düzeni bakımından bu hükme kanunla
istisnalar getirilebilir. Vatandaş, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye geri verilemez." 7. "MADDE 48.- Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme
hürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak serbesttir. Devlet, özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal
amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacak
tedbirleri alır." 8. "MADDE 60.- Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak tedbirleri alır ve teşkilatı
kurar." 9. "MADDE 166.- Ekonomik, sosyal ve kültürel kalkınmayı,
özellikle sanayiin ve tarımın yurt düzeyinde dengeli ve uyumlu biçimde hızla
gelişmesini, ülke kaynaklarının döküm ve değerlendirilmesini yaparak verimli
şekilde kullanılmasını planlamak, bu amaçla gerekli teşkilatı kurmak Devletin
görevidir. Planda millî tasarrufu ve üretimi artırıcı, fiyatlarda istikrar ve
dış ödemelerde dengeyi sağlayıcı, yatırım ve istihdamı geliştirici tedbirler
öngörülür; yatırımlarda toplum yararları ve gerekleri gözetilir; kaynakların
verimli şekilde kullanılması hedef alınır. Kalkınma girişimleri, bu plana göre
gerçekleştirilir. Kalkınma planlarının hazırlanmasına, Türkiye Büyük Millet
Meclisince onaylanmasına, uygulanmasına, değiştirilmesine ve bütünlüğünü
bozacak değişikliklerin önlenmesine ilişkin usul ve esaslar kanunla
düzenlenir." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca yapılan ilk
inceleme toplantısında, ilk inceleme raporu, dava dosyası ve ekleri, iptali
istenilen Yasa ile dayanılan Anayasa kuralları, bunların gerekçeleri ve öbür
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Mahkemenin elindeki dava, davacının talih oyunu salonu hakkında
idare mahkemesince verilen yürütmenin durdurulması kararının uygulanmaması
nedeniyle davalı idarenin müdahalesinin men'ine ve tazminat istemine
ilişkindir. 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddesine göre, bir davaya bakmakta olan
mahkeme, o dava nedeniyle uygulanacak bir yasanın ya da yasa gücünde
kararnamenin hükümlerini Anayasa'ya aykırı görürse, bu yoldaki gerekçeli kararı
veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddî olduğu
kanısına varırsa, tarafların bu konudaki iddia ve savunmalarını, kendisini bu
kanıya götüren görüşünü açıklayan kararı ve dosyadaki konu ile ilgili görülen
belgelerin onanlı örneklerini Anayasa Mahkemesi Başkanlığı'na gönderir. Maddede sözü edilen "bir davaya bakmakta olan mahkeme",
her durumda o davaya bakmaya, uyuşmazlık konusu sorunu çözmeye, suç sayılan
eylemi işleyeni yargılamaya, görevli mahkemedir. Bu nedenle, Anayasa
Mahkemesi'nin itiraz yoluyla gelen bir işe bakabilmesi için herşeyden önce,
itiraz yoluna başvuran mahkemenin o davada görevli ve yetkili olması gerekir. 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nun 4001 sayılı Yasa ile
değiştirilen 28. maddesinin ilk fıkrasında "Danıştay, bölge idare
mahkemeleri, idare ve vergi mahkemelerinin esasa ve yürütmenin durdurulmasına
ilişkin kararlarının icaplarına göre idare, gecikmeksizin işlem tesis etmeye
veya eylemde bulunmaya mecburdur. Bu süre hiçbir şekilde kararın idareye
tebliğinden başlayarak otuz günü geçemez..." denilmiş, üçüncü fıkrasında
ise, "Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare ve vergi mahkemeleri
kararlarına göre işlem tesis edilmeyen veya eylemde bulunulmayan hallerde idare
aleyhine Danıştay ve ilgili idarî mahkemede maddî ve manevî tazminat
davası açılabilir" kuralına yer verilmiştir. 2577 sayılı Yasa'nın bu açık
kuralları karşısında, idare mahkemesince verilen yürütmenin durdurulması
kararının uygulanmaması nedeniyle idareye karşı müdahalenin men'i ve tazminat
istemiyle açılan davanın idarî yargının görev alanına girdiği açıktır. Bu nedenlerle, idarî yargı yerine adlî yargıda açılan davada
uygulanacak kurala ilişkin itirazın başvuran Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle
reddi gerekir. Yekta Güngör ÖZDEN, Güven DİNÇER, Selçuk TÜZÜN ve Yalçın ACARGÜN
bu görüşe katılmamışlardır. V- SONUÇ İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle
başvurunun REDDİNE, Yekta Güngör ÖZDEN, Güven DİNÇER, Selçuk TÜZÜN ile Yalçın
ACARGÜN'ün karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 16.12.1997 gününde karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU KARŞIOY
GEREKÇESİ Esas Sayısı : 1997/66 Karar Sayısı : 1997/72 Dâvacı, yalnızca yürütmenin durdurulması kararının uygulanmaması
nedeniyle değil; dâvalı Bakanlığın hukuka aykırı işlemlerle yaptığı elatmanın
önlenmesi ve uğradığını öne sürdüğü zararın bir bölümünün ödenmesi istemiyle
dâva açmıştır. Bu tür bir dâvaya bakmak görevi de hukuk mahkemesinindir.
Dâvayı, yürütmenin durdurulması kararının uygulanmaması nedeniyle, uygulamayan
yönetime karşı açılmış tazminat dâvası olarak değerlendirmek yanlıştır. İstemi
sınırlamak, uygunluk denetimi yapan Anayasa Mahkemesi'nin yetkisinde değildir.
Dâvaya bakmakta olan Asliye Hukuk Mahkemesi, istemi inceleyip değerlendirecek,
dâvanın türünü, niteliğini ve sınırını belirleyerek olumlu ya da olumsuz
kararını verecektir. Gerekirse dâvayı görev yönünden reddedecektir. Her evrede,
bakmakta olduğu dâvada uygulanma durumundaki kuralı, yanların bu konudaki
aykırılık savını ciddî bularak ya da kendiliğinden aynı kanıya vararak Anayasa
Mahkemesi'nin denetimine getirebilir. Anayasa Mahkemesi, dâva mahkemesi yerine
geçerek onun özgörüsünü (takdirini) kullanarak yetkisizlik kararı veremez. Sorunun oyun salonlarının konumu ve ülke yönünden
değerlendirilmesi ayrıdır. Bir toplumsal olgu niteliğindeki
"oyun"ların ekonomik girdileri korunup etkili önlem ve yaptırımlarla
düzene sokulması her zaman olanaklıdır. Bu düşünce ve görüşün etkisiyle konuyu
önceden ve ivedi biçimde bitirmek gibi bir durum yargı yansızlığını da etkiler.
Hukuksallık duygusallığı kaldırmaz. Gerçekçi ve yansız olmak gerekir. Kısaca özetlediğimiz bu nedenlerle karşıyız. 16/12/1997 Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Üye Yalçın ACARGÜN KARŞIOY
YAZISI Esas Sayısı : 1997/66 Karar Sayısı : 1997/72 Adlî, idarî ve askerî yargı arasındaki görev ayrımı nedeniyle
itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesi'ne başvuran mahkemelerin yetkisizliği ancak,
yetkisizliğin açık ve tartışmasız olduğu haller için söz konusudur. Devlet aleyhine, haksız fiil veya sebepsiz iktisap nedenleri ile
özel hukuk hükümlerine göre tazminat davası açılabileceği gibi, idarî eylem ve
işlemler nedeniyle idare hukukuna ve İdarî Yargılama Usulü Kanunu'na göre de
tazminat davaları açılabilir. Tazminat davalarının nitelikleri, ancak, davanın görüldüğü
mahkemelerde, yargılamanın seyri ile kesinlik kazanır. İtiraz yoluna başvuran Bodrum Asliye Hukuk Mahkemesi'nin bakmakta
olduğu dava, yasa nedeniyle uğranıldığı öne sürülen zararın karşılanması için
açılmıştır. Davanın idarî ve adlî yargı merciilerinden hangisi tarafından
çözümleneceği hukukumuzda açıklığa kavuşmuş bir konu değildir. Bu nedenlerle, Devlet aleyhine açılmış bir tazminat davasının
idarî yargıda açılması gerektiği varsayımına dayanılarak itirazın, Mahkeme'nin
yetkisizliği nedeniyle reddedilmesi kararına katılmıyorum. Başkanvekili Güven
  DİNÇER KARŞIOY
YAZISI Esas Sayısı : 1997/66 Karar Sayısı : 1997/72 İtirazın konusu, 7.8.1997 günlü, 4302 sayılı "Turizmi Teşvik
Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun"un 1., Geçici 1., ve Geçici
2. maddelerinin, Anayasa'nın 2., 10., 11., 13., 19/1., 38/6., 48., 60. ve 166.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. Mahkemenin elindeki dava
sadece yürütmenin durdurulması kararının uygulanmaması nedeniyle değil, davalı
idarenin hukuka aykırı işlemlerle yaptığı müdahalenin önlenmesi ve sebebiyet
verdiği zararın ödenmesi istemini de kapsamaktadır. Bu tür bir davaya bakmak görevi hukuk mahkemesinindir. 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddesinde belirlenen "bir davaya
bakmakta olan mahkeme", her evrede sorunu çözmeye gerekli kuralları
uygulamaya yetkili mahkemedir. Davaya bakmakta olan Asliye Hukuk Mahkemesi istemi irdeleyerek,
değerlendirerek, bu işlemler sonucu kararını verecektir. Belirtilen nedenlerle esasa geçilip gerekli kararın verilmesi
icabeder. "Davada uygulanacak kurala ilişkin itirazın başvuran mahkemenin
yetkisizliği nedeniyle reddine" dair çoğunluk görüşüne katılmıyorum. Üye Selçuk
  TÜZÜN