ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2014/22 Karar Sayısı : 2014/196 Karar Tarihi : 25.12.2014 R.G. Tarih-Sayı :
12.06.2015-29384 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Askeri Yüksek İdare
Mahkemesi İkinci Dairesi İTİRAZIN KONUSU : 21.6.1927 tarihli ve
1111 sayılı Askerlik Kanunu’nun, 5.2.2009 tarihli ve 5837 sayılı Kanun’un 2.
maddesiyle değiştirilen 10. maddesinin birinci fıkrasının (9) numaralı bendinin
(b) alt bendinden sonra gelen paragrafında yer alan “…yükümlülerin...” ibaresinin
Anayasa’nın 10. maddesine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi
istemidir. I- OLAY Muvazzaf astsubay olarak görev yapan babasının 3713 sayılı Terörle
Mücadele Kanunu kapsamında şehit olması nedeniyle askerlikten muaf tutulma
talebi askerlik şubesi tarafından reddedilen davacının bu işlemin iptali
istemiyle açtığı davada, itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu
kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı Kanun’un itiraz konusu ibareyi de içeren 10. maddesi şöyledir: “ Madde 10- (Değişik: 20/11/1984 -
3081/1 md.) Askerlik yükümlülüğüne tabi tutulma ve bu yükümlülüğün nasıl
yerine getirilmiş sayılacağına dair esaslar aşağıda gösterilmiştir. 1. (Değişik: 16/4/1987 - 3358/6 md.) Her celp yılından evvel o yıl
silah altına alınacak miktar, kaynak olarak Milli Savunma Bakanlığınca tespit
edilerek Genelkurmay Başkanlığına bildirilir. Genelkurmay Başkanlığı da Türk
Silahlı Kuvvetlerinin ihtiyaç miktarını tespit ederek Milli Savunma Bakanlığına
bildirir. 2. (Değişik: 21/5/1992 - 3802/2 md.) O yıl askere alınacakların
tamamı, mevcut celp sistemine uygun olarak temel askerlik eğitimine tabi
tutulur. Her celp döneminde eğitim merkezlerine sevk edilen miktar Genelkurmay
Başkanlığınca belirlenenden fazla ise; ihtiyaç fazlası olan yükümlüler, temel
askerlik eğitimini müteakip, o yılın 1 Ocak tarihindeki T.C. Merkez Bankası
döviz alış kurları esas alınarak, dövizle askerlik için tespit edilen miktarın
yarısının karşılığı Türk Lirası bedel ödemek veya istekte bulunan kamu kurum ve
kuruluşlarında görev yapmak suretiyle askerlik hizmetlerini yerine getirmiş
sayılırlar. Saklı, yoklama kaçağı veya bakaya durumunda bulunanlar ihtiyaç
fazlası kapsamına alınmazlar 3. (Değişik: 16/4/1987-3358/6 md.) Genelkurmay Başkanlığınca
Silahlı Kuvvetlerin ihtiyacı olarak belirlenen yükümlüler askerlik hizmetini bu
Kanun hükümlerine göre erbaş veya er olarak yerine getirirler. Bedel ödemek isteğinde bulunanlar ile kamu kurum ve kuruluşlarında
görevlendirileceklerin miktarı, Türk Silahlı Kuvvetleri ihtiyaç fazlası
miktarından az ise; geri kalan ihtiyaç fazlası yükümlüler kalan askerlik
hizmetini, bu Kanun hükümlerine göre erbaş veya er olarak yerine getirirler. 4. (Değişik: 16/4/1987-3358/6 md.) İhtiyaç fazlası yükümlülerle
ilgili işlemler aşağıda belirtilmiştir. A) Bedel ödemeye istekli olanlar ile ilgili işlemler: a) Temel askerlik eğitimini müteakip, her celp döneminde, bedel
ödeyecek yükümlü miktarı, Türk Silahlı Kuvvetleri ihtiyaç fazlası ve kamu kurum
ve kuruluşları tarafından istenen yükümlü miktarı dikkate alınarak Genelkurmay
Başkanlığınca tespit edilir. b) Askerlik yükümlülüklerini bedel ödeyerek yerine getirecekler
istekle tespit edilir. c) İstekli miktarı Genelkurmay Başkanlığınca tesbit edilen
miktardan fazla olduğu takdirde; bedel ödeyecekler, bedel ödemeye istekli
olanların tamamının iştirak ettirileceği kura ile tespit edilir. d) İstekli miktarı, Genelkurmay Başkanlığınca tespit edilen
miktara eşit veya az ise; kuraya başvurulmaz ve bunların tamamı bedel ödeyerek
askerlik yükümlülüklerini yerine getirmiş sayılırlar. e) Bedel ödemekten vazgeçen veya ödeme yükümlülüklerini vaktinde
yerine getirmeyen yükümlüler, kalan askerlik sürelerini Türk Silahlı
Kuvvetlerinde erbaş veya er olarak tamamlarlar. f) Bedel ödeme esasları ve yükümlüler için uygulanacak işlemler
ile bedel verecek yükümlülerin tespiti işlemi Bakanlar Kurulu Kararı ile
belirlenir. B) Kamu kurum ve kuruluşlarında görevlendirilecek yükümlülerle
ilgili işlemler: a) Yükümlü istihdam etmek isteyen kamu kurum ve kuruluşları,
ihtiyaç miktarını her celp döneminden iki ay önce bağlı veya ilgili
bulundukları Bakanlık kanalı ile Milli Savunma Bakanlığına bildirirler. b) Kamu kurum ve kuruluşlarında görevlendirilecek yükümlüler,
bedel ödemek isteyenler dışında kalan yükümlüler arasından, Genelkurmay
Başkanlığınca belirlenecek miktar ve esaslara göre, kura çekmek suretiyle
tespit edilir ve ayrılır. Genelkurmay Başkanlığınca Türk Silahlı Kuvvetleri
ihtiyacı olarak önceden belirlenen tahsil ve meslek gruplarında bulunan
yükümlüler bu kuraya iştirak ettirilmezler. c) Kamu kurum ve kuruluşlarında görevlendirilen yükümlülerin
istihdam şekilleri ile tabi olacakları esas ve usuller Bakanlar Kurulu Kararı
ile tespit edilir. d) İhtiyaç fazlası olarak kamu kurum ve kuruluşları emrine verilen
yükümlüler hakkında firar, hava değişimi  ve  izin 
tecavüzü,  kısa  süreli firar ve izin tecavüzü suçlarından dolayı
Askeri Ceza, Disiplin Mahkemeleri Kuruluşu, Yargılama Usulü ve Disiplin Suç ve
Cezaları Hakkında Kanun ve Askeri Mahkemeler    Kuruluşu  
ve  Yargılama  Usulü  Kanunu   hükümleri uygulanır. Bu
konularda yükümlünün görev yerine en yakın askeri mahkeme veya disiplin
mahkemesi yetkilidir. e) Bu yükümlülerin kamu kurum ve kuruluşlarında çalıştıkları süre
içerisinde askerliğe elverişli olmadıkları yolundaki müracaatları askeri
hastaneler sağlık kurullarınca incelenerek, askerliğe elverişli olmadığı tespit
edilenler hakkında "Türk Silahlı Kuvvetleri Sağlık Yeteneği
Yönetmeliği" hükümleri uygulanır. f) Kamu kurum ve kuruluşlarında istihdam edilecek yükümlülerin
muayene ve tedavileri ile her türlü sağlık işlemleri görevlendirildikleri kamu
kurum ve kuruluşlarınca yapılır. g) Yükümlülerin Silahlı Kuvvetlerdeki erbaş ve erler gibi iaşe
edilmeleri, giydirilmeleri, barındırılmaları ve diğer istihkakları Bakanlar
Kurulunca belirlenecek esaslara göre bağlı bulundukları kamu kurum ve
kuruluşlarınca karşılanır. h) Yükümlüler diğer hususlarda verildikleri kamu kurum ve
kuruluşlarının statüsüne tabidir. 5. (Değişik: 16/4/1987-3358/6 md.) Yükümlülerin çalıştırılacakları
kamu kurum ve kuruluşlarının Milli Savunma Bakanlığı ile ilişkileri, terhis
işlemleri, kamu kurum ve kuruluşları ile ilgili diğer hususlar Bakanlar Kurulu
Kararı ile tespit edilir. 6. Yükümlülüklerini kamu kurum ve kuruluşlarında çalışarak veya
para ödeyerek yerine getirenler terhis edilerek yedeğe alınırlar. Bunların
tamamı veya bir kısmı, eğitim, tatbikat, asayiş, olağanüstü hal, sıkıyönetim
veya savaş hallerinde Bakanlar Kurulu Kararıyla göreve çağırılabilirler. 7. (Değişik: 16/4/1987-3358/6 md.) Seferberlik ve savaş
hallerinde, bu maddenin askerlik yükümlülüğünün bedel ödeyerek veya kamu kurum
ve kuruluşlarında çalışılarak yerine getirilmesi ile ilgili hükümleri
uygulanmaz. 8. Türk Silahlı Kuvvetleri Sağlık Yeteneği Yönetmeliğine göre
bedeni kabiliyeti askerliğe elverişli olmayanlar askerlik hizmetinden muaf
tutulurlar. 9. (Değişik: 5/2/2009-5837/2 md.) Askerlik hizmetini yerine
getirmekte iken ölen, akıbeti meçhul kalan, hakkında gaiplik kararı alınan veya
maluliyet aylığı bağlanmasını gerektirecek biçimde malul olanların; a) Baba ve annesinin müşterek olarak talep ettiği veya baba ya da
annesinden biri ölmüş ise sağ olanın talep ettiği kardeşlerinden biri, istekli
olmadıkça silah altına alınmaz veya silah altında ise terhis edilir, b) Baba ve annenin müştereken anlaşamadıkları veya her ikisinin de
ölmüş olması durumunda; öncelikle silah altında olan kardeşi var ise istekli
olması halinde terhis edilir, silah altında olan kardeşi yok ise veya silah
altında olan kardeşi terhis olmak istemez ise askerlik hizmet sırası gelen ilk
kardeş istekli olmadıkça silah altına alınmaz. Askerlik hizmetini yerine getirmekte iken 12/4/1991 tarihli ve
3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu kapsamında hayatını kaybeden yükümlülerin kendilerinden
olma erkek çocukları ile aynı anne ve babadan olan kardeşlerinin tamamı,
istekli olmadıkça silah altına alınmaz ve silah altındakiler istekleri halinde
terhis edilir. Bu bent hükümleri seferberlik ve savaş halinde uygulanmaz. 10. Türkiye’ye girdikleri tarihte yirmiiki yaşını doldurmuş veya
geldikleri memlekette askerlik yapmış oldukları anlaşılan, Türkiye Cumhuriyeti
uyruğuna girmiş göçmenler asker edilmezler. 11. Barışta, sıkıyönetim, olağanüstü hal veya seferberlik
hallerinde veya savaşta, askerliğini henüz yapmadan, Genelkurmay Başkanlığının
göstereceği lüzum üzerine Bakanlar Kurulunun gerekli gördüğü sahalarda özel
olarak görevlendirilen gönüllüler, Bakanlar Kurulu Kararında belirtilen
şartlara uydukları takdirde askerlik hizmetinden muaf tutulur. 12. Mülteciler ve Türkiye Cumhuriyeti uyruğunda olmayanlar asker
edilmezler. 13. (Değişik: 28/5/2003-4861/24 md.) Harp okulları, Gülhane Askeri
Tıp Akademisi ve astsubay meslek yüksek okulları veya Türk Silâhlı Kuvvetleri
adına okudukları üniversite, fakülte veya yüksek okullardan ilişiği
kesilenlerin, bu okullarda ay olarak okudukları sürenin üçte biri muvazzaflık
hizmetinden sayılır. Bu yükümlüler mutlaka temel askerlik eğitimine tâbi
tutulur. Ancak, harp okullarında geçen sürenin muvazzaf askerlik hizmet
süresini karşılaması halinde, bunlar, temel askerlik eğitimine tâbi tutulmadan
yedeğe geçirilirler. ” B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa’nın 10. maddesine dayanılmış,
Anayasa’nın 2. maddesi ise ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, Serruh
KALELİ, Alparslan ALTAN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla
PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi
DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL, Zühtü ARSLAN ve M.
Emin KUZ’un katılımlarıyla 18.2.2014 tarihinde yapılan ilk inceleme
toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ümit DENİZ tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralı, dayanılan ve
ilgili görülen Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasama
belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında, yükümlülerin 3713 sayılı Kanun kapsamında
hayatını kaybetmeleri durumunda kendilerinden olma erkek çocukları ile aynı
anne ve babadan olan kardeşlerinin tamamının istekli olmadıkça silah altına
alınmadığı veya silah altındakilerin istekleri hâlinde terhis edildiği hâlde
asker şahısların aynı hukuki durum ve statü içerisinde bulunmalarına rağmen
haklı bir neden olmaksızın itiraz konusu ibare uyarınca muafiyetten
yararlandırılmamasının eşitlik ilkesini ihlal ettiği belirtilerek kuralın,
Anayasa’nın 10. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun’un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle itiraz konusu kural
Anayasa’nın 2. maddesi yönünden de incelenmiştir. Kanun’un 10. maddesinde, askerlik yükümlülüğüne tabi tutulma ve bu
yükümlülüğün nasıl yerine getirilmiş sayılacağına dair esaslar öngörülmektedir.
Kanun’un birinci fıkrasının (9) numaralı bendinin (a) ve (b) alt bentlerinde,
askerlik hizmetini yerine getirmekte iken ölen, akıbeti meçhul kalan, hakkında
gaiplik kararı alınan veya maluliyet aylığı bağlanmasını gerektirecek biçimde
malul olanların yakınlarının istekli olmadıkça silah altına alınmaması veya
alınmışlarsa terhis edilmeleri usulünü; itiraz konusu ibareyi de içeren paragrafta
ise askerlik hizmetini yerine getirmekte iken 3713 sayılı Kanun kapsamında
hayatını kaybeden yükümlülerin kendilerinden olma erkek çocukları ile aynı anne
ve babadan olan kardeşlerinin tamamının, istekli olmadıkça silah altına
alınmamasını ve silah altındakilerin istekleri hâlinde terhis edilmesini
öngörmektedir. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve
işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup
güçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek
sürdüren, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, Anayasa ve hukukun
üstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir.
Kanunların kamu yararının sağlanması amacına yönelik olması, genel, objektif, adil
kurallar içermesi ve hakkaniyet ölçütlerini gözetmesi hukuk devleti olmanın
gereğidir. Askerlik hizmetinin ulusal güvenliğin sağlanmasında önemi ve
ağırlığı olduğu kuşkusuzdur. Bu nedenle kanun koyucu, askerlik hizmeti ve
yerine getirilmesinde farklı uygulamalar ve tedbirler öngörebilecektir.
Askerlik hizmetinin yerine getirilmesini sağlamak için zorunlu askerlik hizmeti
öngörülmesinin yanında teşvik edici tedbirlerin alınması kanun koyucunun takdir
yetkisi kapsamındadır. Anayasa’nın “ Vatan hizmeti ” başlıklı 72. maddesinde, ” Vatan
hizmeti, her Türk’ün hakkı ve ödevidir. Bu hizmetin Silahlı Kuvvetlerde veya
kamu kesiminde ne şekilde yerine getirileceği veya getirilmiş sayılacağı
kanunla düzenlenir. ” denilmektedir. Bu madde gereğince vatan hizmeti hem
hak hem de bir ödevdir. Kanun’un 1. maddesi uyarınca Türkiye Cumhuriyeti
vatandaşı olan her erkek, askerlik hizmetini yerine getirmeye mecburdur.
Kanunlarla zorunlu kılınmış bu hizmetin yerine getirilmemesi durumunda
karşılaşılacak çeşitli cezai yaptırımlar söz konusudur. İtiraz konusu kuralda
geçen yükümlüler kavramı, Anayasa ve kanunlar ile zorunlu olarak askerlik
hizmeti mükellefiyeti altına girenleri diğer bir deyişle isteğine bakılmaksızın
süreli olarak askerlik hizmetini yerine getirmeye mecbur olanları ifade
etmektedir. Askerliği meslek olarak seçen askeri personel, profesyonel olarak
bu görevi yapmakta, görevlerinin niteliği gereği de hayatlarını bu uğurda
verebileceklerini bilerek ve isteyerek tercih etmekte, görevlerine uygun eğitim
almakta ve bu meslek ile de hayatlarını idame ettirmektedirler. Oysa askerliği
meslek olarak seçmeyen yükümlüler, askerlik hizmetini daha sınırlı bir eğitim
alarak, geçici süre ve zorunlu olarak yerine getirmekte, aksi durumda hukuki ve
cezai yaptırımlarla karşılaşmaktadırlar. Zorunlu askerlik hizmetine tabi bu kişilerin hayatlarını
kaybetmeleri durumunda yakın aile bireylerinin askerlik hizmetini yerine
getirme konusunda tereddüt ve sıkıntılar yaşamaları mümkündür. Nitekim itiraz
konusu kuralın da yer aldığı madde gerekçesinde bu durum, “ halkımız ile TSK
arasında var olan güçlü bağların daha da güçlenmesine ve yükümlü personel ile
ailelerinin moral motivasyonuna olumlu katkı sağlamak ” olarak
açıklanmaktadır. Vatandaşların Türk Silahlı Kuvvetlerine güvenerek askerlik
hizmetini tereddütsüz ve bir an önce yerine getirmelerinde kamu yararı olduğu
da kuşkusuzdur. Bununla birlikte bir ferdini kaybetmiş ailelerden yeniden
fedakârlık beklenemeyeceği açıktır. Diğer taraftan itiraz konusu kuralda yükümlüler için öngörülen
muafiyet muhatabın isteğine bağlı olup bu muafiyetten yararlanmak istemeyenler
askerlik hizmetini yerine getirebileceklerdir. Dolayısıyla zorunlu olarak
askerlik hizmetini yerine getirenler ile askerliği meslek olarak seçenlerin
yakınlarının askerlikten muafiyet konusunda farklı hükümlere tabi olmaları
hukuk devleti ilkesine aykırılık oluşturmaz. Öte yandan Anayasa'nın 10. maddesinde öngörülen " kanun
önünde eşitlik " ilkesi, hukuksal durumları aynı olanlar için söz
konusudur. Bu ilke ile eylemli değil, hukuksal eşitlik
öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda bulunan kişilerin
kanunlar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak, ayrım yapılmasını
ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi
ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak kanun karşısında eşitliğin çiğnenmesi
yasaklanmıştır. Kanun önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı
tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da
topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı
hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa
Anayasa'da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez. Anayasa ve kanunlar ile zorunlu olarak askerlik mükellefiyeti
altına giren yükümlülerle askerliği meslek olarak seçen askeri personelin
hukuki durum ve konumları aynı olmadığından bu kişilerin farklı kurallara bağlı
tutulmalarında eşitlik ilkesiyle çelişen bir yön bulunmamaktadır. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa’nın 2. ve 10.
maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi
gerekir. VI- SONUÇ 21.6.1927 tarihli ve 1111 sayılı Askerlik Kanunu’nun, 5.2.2009
tarihli ve 5837 sayılı Kanun’un 2. maddesiyle değiştirilen 10. maddesinin
birinci fıkrasının (9) numaralı bendinin (b) alt bendinden sonra gelen
paragrafında yer alan “…yükümlülerin… ” ibaresinin Anayasa’ya aykırı
olmadığına ve itirazın REDDİNE, 25.12.2014 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar
verildi. Başkan Haşim KILIÇ Başkanvekili Serruh KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Burhan ÜSTÜN Üye Engin YILDIRIM Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Erdal TERCAN Üye Muammer TOPAL Üye Zühtü ARSLAN Üye M. Emin KUZ Üye Hasan Tahsin
  GÖKCAN