ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2001/5 Karar Sayısı : 2002/42 Karar Günü : 28.3.2002 Resmi Gazete tarih/sayı: 05.09.2002/24867 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Danıştay Dokuzuncu Dairesi İTİRAZIN KONUSU : 26.5.1981 günlü, 2464 sayılı "Belediye
Gelirleri Kanunu"nun 89. maddesinin (a) bendinin son paragrafının,
Anayasa'nın 36. ve 125. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Kiracısı olduğu taşınmaz nedeniyle hakkında yol harcamalarına
katılma payı tahakkuk ettirilen davacının açtığı davayı temyizen inceleyen
Danıştay Dokuzuncu Dairesi, 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu'nun 89.
maddesinin (a) bendinin son paragrafını Anayasa'ya aykırı bularak iptali
istemiyle başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 26.5.1981 günlü, 2464 sayılı "Belediye Gelirleri
Kanunu"nun 89. maddesinin (a) bendinin iptali istenilen son paragrafı
şöyledir: "Katılma paylarına karşı dava açılabilmesi için, katılma
paylarının yarısının önceden belediyelere ödenmesi gerekir ." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır: 1- "MADDE 36.- Herkes, meşrû vasıta ve yollardan
faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve
savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan
kaçınamaz." 2- "MADDE 125.- İdarenin her türlü eylem ve
işlemlerine karşı yargı yolu açıktır. Kamu hizmetleri ile ilgili imtiyaz
şartlaşma ve sözleşmelerinde bunlardan doğan uyuşmazlıkların millî veya
milletlerarası tahkim yoluyla çözülmesi öngörülebilir. Milletlerarası tahkime
ancak yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklar için gidilebilir. Cumhurbaşkanının tek başına yapacağı işlemler ile Yüksek Askerî
Şûranın kararları yargı denetimi dışındadır. İdarî işlemlere karşı açılacak davalarda süre, yazılı bildirim
tarihinden başlar. Yargı yetkisi, idarî eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun
denetimi ile sınırlıdır. Yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil ve
esaslara uygun olarak yerine getirilmesini kısıtlayacak, idarî eylem ve işlem
niteliğinde veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı verilemez. İdarî işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkânsız
zararların doğması ve idarî işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının
birlikte gerçekleşmesi durumunda gerekçe gösterilerek yürütmenin durdurulmasına
karar verilebilir. Kanun, olağanüstü hallerde, sıkıyönetim, seferberlik ve savaş
halinde ayrıca millî güvenlik, kamu düzeni, genel sağlık nedenleri ile
yürütmenin durdurulması kararı verilmesini sınırlayabilir. İdare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle
yükümlüdür." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Mustafa
BUMİN, Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER,
Fulya KANTARCIOĞLU, Mahir Can ILICAK, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU ve Ahmet
AKYALÇIN'ın katılmalarıyla 15.1.2001 günü yapılan ilk inceleme toplantısında,
"Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
oybirliğiyle" karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenilen yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları, bunların gerekçeleriyle
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : Belediye Gelirleri Kanunu'nun 89. maddesinin (a) bendinin son
paragrafında "Katılma paylarına karşı dava açılabilmesi için, katılma
paylarının yarısının önceden belediyelere ödenmesi gerekir."
denilmektedir. Yol, kanalizasyon ve su hizmetlerinden yararlanan taşınmaz
sahiplerinden alınan harcamalara katılma payı, borçluları bakımından resim
benzeri mali bir yükümlülük niteliği taşımaktadır. 2464 sayılı Belediye
Gelirleri Kanunu'nun itiraz konusu 89. maddesinin (a) bendinin son
paragrafıyla, harcamalara katılma paylarına karşı dava açabilmek için, tahakkuk
ettirilen payın yarısının önceden ilgili belediyelere ödenmesi şartı
getirilmiştir. Başvuru kararında, itiraz konusu kuralla harcamalara katılma
paylarına karşı dava açabilmek için getirilen dava şartının, mali gücü yetersiz
olanlar veya katılma payı mükellefi olmadığı halde bu payı ödemek zorunda
bırakılanlar bakımından hak arama özgürlüğünü kısıtladığı, iddia ve savunma
hakkına sınırlama getiren bu hükmün Anayasa'nın 36. ve 125. maddelerine aykırı
olduğu ileri sürülmektedir. Anayasa'nın 36. maddesinde; " Herkes, meşru vasıta ve
yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davalı veya davalı
olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme,
görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz ", denilmektedir.
Maddeyle güvence altına alınan dava yoluyla hak arama özgürlüğü, kendisi bir
temel hak niteliği taşımasının ötesinde diğer temel hak ve özgürlüklerden
gereken şekilde yararlanılmasını ve bunların korunmasını sağlayan en etkili
güvencelerden birisini oluşturmaktadır. Gerçekten, karşılaştığı bir suçlamaya
karşı kişinin, kendisini savunabilmesinin ya da maruz kaldığı haksız bir
uygulama veya işleme karşı haklılığını ileri sürüp kanıtlayabilmesinin en
etkili ve güvenceli yolu yargı mercileri önünde dava hakkını
kullanılabilmesidir. Kişilere yargı mercileri önünde dava hakkı tanınması, adil
bir yargılamanın ön koşulunu oluşturur. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin adil yargılanma hakkının
düzenlendiği 6. maddesine ilişkin Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarında
da, dava yoksa, adil, aleni ve gecikmesiz bir yargılamadan söz edilemeyeceği
(Golder/İngiltere, 21.2.1975, A 18, s.12, paragraf 37 (b)); mahkeme önünde hak
arama yolunun fiilen yahut hukuken geçici de olsa kapatılmasının veya
kullanımını imkansız kılan koşullara bağlayarak sınırlanmasının adil yargılanma
hakkının ihlali anlamına geleceği (Airey/İrlanda, 9.10.1979, A 32, s.12)
belirtilmiştir. İtiraz konusu kuralla, kendisine 2464 sayılı Belediye Gelirleri
Kanunu uyarınca harcamalara katılma payı tahakkuk ettirilen bir mükellefin buna
karşı dava açabilmesi, söz konusu payın yarısının önceden ilgili belediyeye
ödemesi şartına bağlanmıştır. Harcamalara katılma paylarına karşı dava
açılabilmesinin böyle bir şarta bağlanarak sınırlandırılmasının, ilgili
belediyelerin söz konusu gelirleri öncelikle tahsil ederek projelerini kısa
sürede tamamlamaları ve bu konudaki dava sayısının azaltılarak mahkemelerin iş
yükünün hafifletilmesi gibi kamu yararına yönelik nedenlere dayandırıldığı
anlaşılmaktadır. Ancak Anayasa'nın 13. maddesinde temel hak ve özgürlüklerin
sınırlandırılması, Anayasa'nın ilgili maddelerinde özel sınırlandırma nedeni
bulunmasına bağlı tutulmuştur. Anayasa'nın dava hakkının düzenlendiği 36.
maddesinde bu hakkın sınırlandırılması konusunda özel bir sınırlama nedenine
yer verilmemiştir. Bu nedenlerle, dava hakkının sınırlandırılması Anayasa'nın
36. maddesine aykırıdır. İptali gerekir. Anayasa'nın 125. maddesinin ilk fıkrasında; " İdarenin her
türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır ...",
denilmektedir. İtiraz konusu kuralla harcamalara katılma paylarına karşı dava
yolu kapatılmamakta, dava açılması belli bir koşula bağlanmaktadır. Bu durumda,
dava hakkını ortadan kaldırmayan itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 125.
maddesine aykırı olmadığı sonucuna varılmıştır. VI- SONUÇ 26.5.1981 günlü, 2464 sayılı "Belediye Gelirleri
Kanunu"nun 3239 sayılı Yasa ile değiştirilen 89. maddesinin (a) bendinin
son paragrafının, Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Ertuğrul ERSOY'un
karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, 28.3.2002 gününde karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Nurettin TURAN Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Rüştü SÖNMEZ Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Enis TUNGA KARŞIOY
YAZISI 26.5.1981 günlü ve 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanunu'nun
4.12.1985 günlü ve 3239 sayılı Kanun'un 121. maddesiyle değişik 89. maddesinin
(a) bendinin dördüncü fıkrasında "katılma paylarına karşı dava
açılabilmesi için, katılma paylarının yarısının önceden belediyelere ödenmesi
gerekir" hükmünün iptaline ilişkin çoğunluk görüşüne aşağıda açıklanan
gerekçelerle katılmıyorum. I- 5237 sayılı eski Belediye Gelirleri Yasası'nda bulunan yol, su
ve kanalizasyon masraflarına iştirak payı, 2464 sayılı Belediye Gelirleri
Yasası'nda da yeniden düzenlenerek korunmuştur. Ülkemizde, sosyal, ekonomik ve kültürel gelişmenin doğal sonucu
olarak; artan nüfusun hızla kırsal kesimden kentlere yönelmesi, kentlerin çağın
gereklerine göre yeniden düzenlenmesini ve imar hareketlerinin daha plânlı
olarak organize edilmelerini gerektirmiştir. Bu durum doğal olarak yerel
yönetim finans sistemlerinin kaynak ihtiyacını artırmıştır. 2464 sayılı
Belediye Gelirleri Yasası'nın 86, 87 ve 88. maddelerinde yer alan,
"Harcamalara katılma payları" olarak nitelendirilen gelirlerin
oluşmasının ana nedeni budur. Harcamalara katılma payları, bir program dahilinde veya istek
üzerine gerçekleştirilen işlerde, bu hizmetler nedeniyle yapılan giderlerin
tamamıdır. Bu paylar, Bayındırlık ve İskân Bakanlığı ile İller Bankası
tarafından saptanan ve yayınlanan rayiç ve birim fiyatlara göre hesaplanan
tutarları aşmamak kaydı ile yapılan gerçek harcamalardır. Ödeme yükümlülüğü,
hizmetten yararlanan arsa ya da bina sahibine aittir. 89. Madde incelendiğinde;
yasakoyucunun mükellefe katılma payı borcunun tahakkukunda ve ödenmesinde
önemli kolaylıklar sağladığı da anlaşılmaktadır. a- Harcamalara katılma payları peşin ödendiği takdirde payların
ilgililerden % 25 noksan olarak alınması, b- Hizmetin değerlendirilmesinde, özel devlet yardımları,
karşılıksız fon tahsisleri, bu işler için yapılmış bağış ve yardımlar ve
kamulaştırma bedellerinin giderler tutarından indirilmesi ve ayrıca katılma
paylarının mükellefin bina veya arsasının vergi değerinin % 2 sini geçmemesi, c- Kamu alacağı niteliğindeki katılma paylarının mükellefe tebliğ
edildiği yılı izleyen yıldan itibaren dört eşit taksitle ödenebilmesi, d- 3030 sayılı "Büyükşehir Belediyelerinin Yönetimi Hakkında
Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun"un
uygulandığı şehirlerde, hizmeti veren belediyelerin görüşü alınmak suretiyle
harcamalara katılma paylarının yarısına, peşin ödeme halinde, üçte birine kadar
indirmeye Bakanlar Kurulunun yetkili kılınması, Bu duruma örnektir. 2464 sayılı Kanun'un 89. maddesinin (a) fıkrasına göre kendisinden
harcamalara katılma payı istenilen gayrimenkul sahibinin dava açabilmek için
katılma paylarının yarısını önceden belediyelere ödemesi gerekir. Bu koşul,
usul hukuku yönünden davanın esası hakkında inceleme yapılabilmesi için, yerine
getirilmesi zorunlu bulunan olumlu bir dava şartı görünümündedir. İptali istenen madde bendi, yukarıda açıklanan ödeme kolaylıkları
da gözetilecek olursa iddia ve savunma özgürlüğünü ortadan kaldırmamakta,
sadece bu özgürlüğün kullanılabilmesi için "katılma paylarının yarısının
önceden belediyelere ödenmesi"ni bir ön şart olarak belirlemektedir. Böyle
bir sınırlama ihtiyacı, "kamu yararı"nı korumak isteğinden
kaynaklanmıştır. Hiç bir sınırlama olmadan, katılma payları aleyhine açılacak
davaların sayısının hızla artması, mükellefler tarafından yapılacak ödemeleri
davalar sonuçlanıncaya kadar geciktireceği için, yerel yönetimlerimiz de
görevli -Büyükşehir, il, ilçe ve belde belediyeleri- olarak toplam (3228)
Belediye Başkanlığının planlı yatırımlarını finansman güçlüğü içine sokarak,
başlatılan projelerin tamamlanmasını engelleyecektir. Ülkemizin gelişme
sürecinde, hızla kentleşmesinin sonucu olarak yerleşim merkezlerinin yeniden
düzenlenmesini de aksatarak, yerel yönetimlerin etkili hizmet fonksiyonunu
azaltacaktır. Bir yasa ile getirilen ve benzer durumdaki bütün gayrimenkul
sahiplerine eşit şekilde uygulanacak, genel nitelikli bu sınırlama; makul,
adil, anlaşılabilir ve ölçülü olup, Anayasa'nın 36. maddesine aykırı değildir.
Hak arama özgürlüğünü ortadan kaldırmamaktadır. Aynı şekilde, itiraz konusu madde bendi, "İdarenin her türlü
eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır" hükmünü taşıyan Anayasa'nın
125. maddesine de aykırı değildir. İtiraz konusu kuralla harcamalara katılma
paylarına karşı dava yolu kapatılmamakta, dava açılması belli bir koşula
bağlanmaktadır. II- Anayasa'nın 13. maddesinde (3.10.2001-4709/2 md.) yapılan
değişiklikle temel hak ve özgürlüklerle ilgili genel ve özel sınırlamaların
ortadan kaldırıldığı, bu nedenle, "kamu yararı" amacıyla da olsa her
türlü yasada herhangi bir sınırlamanın yapılmasının doğru olmayacağı şeklinde
bir yorumu kabul etmek olanaksızdır. Anayasa'nın 13. maddesinin yeni düzenleniş
şekliyle temel hak ve özgürlükleri hiç bir kayıt ve şarta bağlı olmayan
sınırsız "özgürlük alanları" olarak görmemek gerekir. Bu hak ve
özgürlükler düzenlendikleri temel hak normunun alanlarıyla sınırlıdır. 13.
Maddenin son şekline göre; yasakoyucunun Belediye Gelirleri gibi özel nitelikli
yasalarda dahi herhangi bir sınırlama yapamayacağını benimsemek doğru değildir.
Yasakoyucunun sınırlamaya yer verdiği bir yasal düzenlemede: a- Hak ve özgürlüğün özüne dokunulmaması, b- Anayasa'nın sözüne ve ruhuna aykırı davranılmaması, c- Demokratik toplum düzeninin ve laik cumhuriyetin gereklerine
uyulması, d- Ölçülülük ilkesine uygun düzenleme yapılması, şeklinde belirlenen ilkelere uyulması durumunda Anayasa'ya
aykırılıktan bahsedilemez. Nitekim baştan beri açıklandığı üzere yasakoyucu 89.
maddenin düzenlenmesinde bu kurallara uymuştur. Açıklanan nedenlerle, dava konusu kuralın iptali isteminin reddi
gerekeceği kanısıyla aksi yönde oluşan çoğunluk görüşüne katılmıyorum. Üye Ertuğrul ERSOY