ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2002/116 Karar Sayısı : 2002/67 Karar Günü : 15.7.2002 Resmi Gazete tarih/sayı:9.11.2002-24931 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Danıştay Onuncu
Dairesi İTİRAZIN KONUSU : 10.8.1993 günlü, 491
sayılı "Denizcilik Müsteşarlığının Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun
Hükmünde Kararname"nin Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 6. ve 91. maddelerine
aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY 27.12.2001 tarih ve 24623 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak
yürürlüğe giren "Kılavuz Kaptan Yeterlikleri Hakkında Yönetmeliğin Bazı
Maddelerinin Değiştirilmesine İlişkin Yönetmelik"in iptali istemi ile
açılan davada, Yönetmeliğin dayanağını oluşturan 491 sayılı Kanun Hükmünde
Kararname hükümlerini Anayasa'ya aykırı bulan Danıştay Onuncu Dairesi, iptali
için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Kural İtiraz konusu 491 sayılı 19.8.1993 günlü Resmî Gazete'de
yayımlanan 10.8.1993 tarihli Kanun Hükmünde Kararname'nin iptali istenilmiştir. B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şöyledir : 1- Başlangıç Anayasa'nın Başlangıç'ının itiraz başvurusunda dayanılan bölümü : "Millet iradesinin mutlak üstünlüğü, egemenliğin kayıtsız
şartsız Türk Milletine ait olduğu ve bunu millet adına kullanmaya yetkili
kılınan hiçbir kişi ve kuruluşun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi demokrasi
ve bunun icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzeni dışına çıkamayacağı;" 2- "MADDE 6.- Egemenlik, kayıtsız
şartsız Milletindir. Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre,
yetkili organları eliyle kullanır. Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreye
veya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan
bir Devlet yetkisi kullanamaz." 3- "MADDE 91.- Türkiye Büyük Millet
Meclisi, Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verebilir.
Ancak sıkıyönetim ve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasanın ikinci
kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve
ödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun
hükmünde kararnamelerle düzenlenemez. Yetki kanunu, çıkarılacak kanun hükmünde kararnamenin, amacını,
kapsamını, ilkelerini, kullanma süresini ve süresi içinde birden fazla
kararname çıkarılıp çıkarılamayacağını gösterir. Bakanlar Kurulunun istifası, düşürülmesi veya yasama döneminin
bitmesi, belli süre için verilmiş olan yetkinin sona ermesine sebep olmaz. Kanun hükmünde kararnamenin, Türkiye Büyük Millet Meclisi
tarafından süre bitiminden önce onaylanması sırasında, yetkinin son bulduğu
veya süre bitimine kadar devam ettiği de belirtilir. Sıkıyönetim ve olağanüstü hallerde, Cumhurbaşkanının Başkanlığında
toplanan Bakanlar Kurulunun kanun hükmünde kararname çıkarmasına ilişkin
hükümler saklıdır. Kanun hükmünde kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün
yürürlüğe girerler. Ancak, kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir
tarih de gösterilebilir. Kararnameler, Resmî Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye Büyük
Millet Meclisine sunulur. Yetki kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde kararnameler,
Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulunda öncelikle ve
ivedilikle görüşülür. Yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayan
kararnameler bu tarihte, Türkiye Büyük Millet Meclisince reddedilen
kararnameler bu kararın Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte, yürürlükten
kalkar. Değiştirilerek kabul edilen kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, bu
değişikliklerin Resmî Gazetede yayımlandığı gün yürürlüğe girer." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya
KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Enis TUNGA'nın
katılmalarıyla 15.7.2002 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında uygulanacak
kural sorunu görüşüldü: Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi'ne
itiraz yoluyla yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin
bakmakta olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlı tutulmuştur. Uygulanacak yasa kuralları davanın değişik evrelerinde ortaya
çıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz
yönde etki yapacak nitelikte bulunan yahut tarafların istek ve savunmaları
çerçevesinde karara varmakta gözönünde tutulması gereken kurallardır. Bakılmakta olan davada, iptali istenen Yönetmelik, Denizcilik
Müsteşarlığı'na denizlerde can ve mal güvenliğini sağlayacak tedbirleri alma ve
deniz araçlarını kullananların yeterlik şartlarının belirtilmesi konularında
temel politikayı tespit ve koordinasyonu sağlama yetkisi veren 491 sayılı
KHK'nin 2. maddesinin (c) ve (d) bentlerine dayanılarak çıkarıldığından bu
bentler dışında kalan kuralların davada uygulanma olanağı bulunmadığından
bunlara ilişkin başvurunun Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle reddine; (c) ve
(d) bentlerinin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenen Kanun Hükmünde Kararname kurallarıyla, dayanılan Anayasa kuralları,
bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü: A- Anayasaya Aykırılık Sorunu 1- KHK'nin Yargısal Denetimi Hakkında Genel Açıklama Anayasa'nın 91. maddesinin yedinci ve sekizinci fıkralarında,
"Kararnameler, Resmi Gazetede yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet
Meclisine sunulur. Yetki kanunları ve bunlara dayanan kanun hükmünde
kararnameler, Türkiye Büyük Millet Meclisi komisyonları ve Genel Kurulunda
öncelikle ve ivedilikle görüşülür" denilmektedir. Öncelik ve ivedilik
koşuluyla yetki yasalarının gecikmeden çıkarılabilmesi ve çıkarıldıktan sonra
da yürürlüğe konulan KHK'lerin aynı biçimde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde
karara bağlanması istenilmiştir. Anayasa'da, KHK'lerin siyasal denetimi yanında yargısal denetimi
de öngörülmüştür. KHK'ler, işlevsel yönden yasama işlemi niteliğinde
olduklarından bunların yargısal denetimlerinin yapılması görev ve yetkisi de
Anayasa Mahkemesi'ne verilmiştir. Yargısal denetimde KHK'nin, öncelikle yetki
yasasına sonra da Anayasa'ya uygunluğu sorunlarının çözümlenmesi gerekir. Her
ne kadar, Anayasa'nın 148. maddesinde KHK'lerin yetki yasalarına uygunluğunun
denetlenmesinden değil, yalnızca Anayasa'ya biçim ve esas bakımlarından
uygunluğunun denetlenmesinden söz edilmekte ise de, Anayasa'ya uygunluk
denetiminin içerisine öncelikle KHK'nin yetki yasasına uygunluğunun denetimi
girer. Çünkü, Anayasa'da, Bakanlar Kurulu'na ancak yetki yasasında belirtilen
sınırlar içerisinde KHK çıkarma yetkisi verilmesi öngörülmüştür. Yetkinin
dışına çıkılması, KHK'yi Anayasa'ya aykırı duruma getirir. Böylece, KHK'nin
yetki yasasına aykırı olması ile özdeşleşir. Olağanüstü Hal KHK'leri dayanaklarını doğrudan doğruya Anayasa'dan
alırlar. Bu tür KHK'lerin bir yetki yasasına dayanması gerekli değildir. Buna
karşılık olağan dönemlerdeki KHK'lerin bir yetki yasasına dayanması zorunludur.
Bu nedenle, KHK'ler ile dayandıkları yetki yasası arasında çok sıkı bir bağ
vardır. KHK'nin yetki yasası ile olan bağı, KHK'yi aynı ya da değiştirerek
kabul eden yasa ile kesilir. KHK'nin Anayasa'ya uygun bir yetki yasasına
dayanması, geçerliliğinin ön koşuludur. Bir yetki yasasına dayanmadan
çıkartılan veya dayandığı yetki yasası iptal edilen KHK'nin kuralları,
içerikleri yönünden Anayasa'ya aykırılık oluşturmasalar bile bunların
Anayasa'ya uygunluğundan söz edilemez. KHK'lerin Anayasa'ya uygunluk denetimleri, yasaların
denetimlerinden farklıdır. Anayasa'nın 11. maddesinde, "kanunlar Anayasa'ya
aykırı olamaz" denilmektedir. Bu nedenle, yasaların denetiminde, onların
yalnızca Anayasa kurallarına uygun olup olmadıkları saptanır. KHK'ler ise konu,
amaç, kapsam ve ilkeleri yönünden hem dayandıkları yetki yasasına hem de
Anayasa'ya uygun olmak zorundadırlar. Bir yetki yasasına dayanmadan çıkartılan veya yetki yasasının
kapsamı dışında kalan ya da dayandığı yetki yasası iptal edilen KHK'lerin
anayasal konumları birbirinden farksızdır. Böyle durumlarda, KHK'ler anayasal
dayanaktan yoksun bulunduklarından içerikleri Anayasa'ya aykırı bulunmasa bile
dava açıldığında iptalleri gerekir. Bu nedenlerle, dayandığı yetki yasası iptal edilen KHK'lerin,
Anayasa'nın Başlangıç'ındaki "hiç bir kişi ve kuruluşun, bu Anayasada
gösterilen hürriyetçi demokrasi ve bunun icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzeni
dışına çıkamayacağı," 2. maddesindeki "Hukuk devleti"
ilkeleriyle, 6. maddesindeki "Hiç kimse veya organ kaynağını Anayasadan
almayan bir devlet yetkisi kullanamaz" kuralı ve KHK çıkarma yetkisine
ilişkin 91. maddesiyle bağdaştırılmaları olanaksızdır. 2- 491 Sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 2. Maddesinin (c) ve
(d) Bentlerinin Anayasa'ya Aykırılığı Sorunu 2. maddenin (c) ve (d) bentleri şöyledir: "c) Denizlerde can ve mal güvenliğini sağlayacak tedbirleri
almak, d) Deniz araçlarının teknik nitelik ve yeterlilikleriyle bunlarda
çalışanların yeterlilik şartlarının belirtilmesi hususlarında temel prensip ve
politikayı tespit etmek, koordine etmek" Başvuru kararında, 491 sayılı "Denizcilik Müsteşarlığının
Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin" Anayasa'nın
Başlangıç'ı ile 6. ve 91. maddelerine aykırılığı savıyla iptaline karar
verilmesi istenilmiştir. İnceleme konusu 2. maddesinin (c) ve (d) bentlerini içeren 491
sayılı Kanun Hükmünde Kararname 24.6.1993 günlü, 3911 sayılı Yetki Yasası'na
dayanılarak çıkartılmıştır. Söz konusu KHK'nin dayandığı 3911 sayılı Yetki
Yasası, Anayasa Mahkemesi'nin 16.9.1993 günlü E: 1993/26, K: 1993/28 sayılı
kararı ile iptal edilmiştir. Böylece, 491 sayılı KHK'nin 2. maddesinin (c) ve
(d) bentleri yasal ve anayasal dayanaktan yoksun kalmıştır. Yukarıda açıklandığı gibi, Anayasa'nın 91. maddesine göre,
KHK'lerin Anayasa'ya uygun sayılabilmelerinin ön koşulu, bunların geçerli bir
yetki yasasına dayandırılmaları olduğundan Yetki Yasası'nın iptali bu Yasa'ya
göre çıkarılan KHK'leri Anayasa'ya aykırı duruma getirir. Bu nedenle, dayandığı yetki yasası Anayasa'ya aykırı görülerek
iptal edilen 491 sayılı KHK'nin 2. maddesinin (c) ve (d) bentleri Anayasa'nın
Başlangıç'ı ile 6. ve 91. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. B- İptal Kararının Yürürlüğe Gireceği Gün Sorunu Anayasanın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, "Kanun, kanun
hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların
hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten
kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği
tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı
günden başlayarak bir yılı geçemez" denilmekte, Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesinin dördüncü fıkrasında da bu kural tekrarlanmaktadır.
Maddenin beşinci fıkrasında ise, Anayasa Mahkemesi'nin, iptal sonucunda meydana
gelecek hukuksal boşluğu kamu düzenini tehdit veya kamu yararını ihlâl edici
mahiyette görmesi halinde yukarıdaki fıkra hükmünü uygulayacağı
belirtilmektedir. 491 sayılı KHK'nin 2. maddesinin (c) ve (d) bentlerinin iptaline
karar verilmesi ile Denizcilik Müsteşarlığı'na denizlerde can ve mal güvenliğini
sağlayacak tedbirleri alma ve deniz araçlarını kullananların yeterlik
şartlarının belirtilmesi konularında temel politikayı tespit ve koordinasyonu
sağlamaya yönelik düzenleme yapma yetkisi ortadan kaldırılmış olacaktır.
Böylece, anılan bentlere dayanılarak düzenleme yapma olanağı veren hizmet
alanları açısından, kamu düzeni ve kamu yararını bozucu nitelikte hukuksal bir
boşluk doğacaktır. Bu nedenle, gerekli düzenlemenin yapılması amacıyla iptal
kararının Resmi Gazete'de yayımlanmasından başlayarak bir yıl sonra yürürlüğe
girmesi uygun görülmüştür. VI- SONUÇ A- 10.8.1993 günlü, 491 sayılı "Denizcilik Müsteşarlığının
Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname"nin 2. maddesinin
(c) ve (d) bentlerinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, B- İptal edilen bentlerin doğuracağı hukuksal boşluk kamu yararını
ihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü
fıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları
gereğince İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMİ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK
BİR YIL SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, 15.7.2002 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Samia AKBULUT Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Enis TUNGA