ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı
: 2021/3 Karar Sayısı
: 2023/37 Karar Tarihi
: 22/2/2023 R.G. Tarih -
Sayı : 7/4/2023 - 32156 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Amasya İcra Ceza Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 9/6/1932 tarihli ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun
31/5/2005 tarihli ve 5358 sayılı Kanun’un 17. maddesiyle değiştirilen 345/b
maddesinin Anayasa’nın 2., 36. ve 38. maddelerine aykırılığının ileri sürülerek
iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: 2004 sayılı Kanun’a göre yapılan menkul satış ihalesinde kendilerine ya da başkasına vaat olunan veya sağlanan
yarar karşılığında artırmaya katılmadıkları iddiasıyla sanıklar hakkında açılan
ceza davasında itiraz konusu kuralın Anayasa’ya
aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ
İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu 345/b maddesi şöyledir: “ Artırmadan çekilme : Madde 345/b – (Ek:
9/11/1988-3494/59 md.; Değişik: 31/5/2005-5358/17 md.) Bu Kanuna göre yapılan ihalelerde kendisine veya
başkasına vaat olunan veya sağlanan yarar karşılığında artırmadan çekilen veya
artırmaya katılmayan kimseye bir yıla kadar hapis ve bin güne kadar adlî para
cezası verilir. Aracılara da aynı ceza verilir. ” II. İLK
İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi
İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA,
Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ,
Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin
MENTEŞ ve Basri BAĞCI’nın katılımlarıyla 4/2/2021 tarihinde yapılan ilk
inceleme toplantısında öncelikle uygulanacak kural ve sınırlama sorunları
görüşülmüştür. 2. Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40.
maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, bu dava sebebiyle
uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini
Anayasa’ya aykırı görmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varması durumunda bu hükümlerin
iptali için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancak anılan maddeler
uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde
yöntemince açılmış ve görevine giren bir davanın bulunması, iptali talep edilen
kuralın da o davada uygulanacak olması gerekir. Uygulanacak kural ise
bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde
veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikteki
kurallardır. 3. Başvuru kararında 2004
sayılı Kanun’un 345/b maddesinin iptali
talep edilmiştir. İtiraz konusu kuralın birinci fıkrasında anılan Kanun’a göre yapılan ihalelerde kendisine veya başkasına
vaat olunan veya sağlanan yarar karşılığında artırmadan çekilen veya artırmaya
katılmayan kimseye bir yıla kadar hapis ve bin güne kadar adli para cezasının
verileceği, ikinci fıkrasında da aracılara da aynı cezanın verileceği
öngörülmüştür. 4. Bakılmakta olan davanın konusu ise 2004 sayılı Kanun
kapsamında yapılan menkul satış ihalesinde sanıkların yarar sağlamak amacıyla
aracılar vasıtasıyla anlaşarak artırımda bulunmadıkları ya da cüzi artırım
yaptıkları iddiasına ilişkindir. Bu itibarla kuralın birinci fıkrasında yer
alan “ …artırmadan çekilen… ” ibaresinin bakılmakta olan davada uygulanma
imkânı bulunmamaktadır. 5. Öte yandan kuralın birinci fıkrasının kalan kısmı
bakılmakta olan davaya konu artırmaya katılmama hâlinin yanı sıra bakılmakta
olan davada uygulanma imkânı bulunmayan artırmadan çekilme durumu bakımından da
geçerli ortak kural niteliğindedir. Dolayısıyla bakılmakta olan davanın konusu
gözetilerek birinci fıkranın kalan kısmının esasına ilişkin incelemenin “ …veya
artırmaya katılmayan… ” ibaresi ile sınırlı olarak yapılması gerekir. 6. Açıklanan nedenlerle 9/6/1932
tarihli ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun 31/5/2005 tarihli ve 5358
sayılı Kanun’un 17. maddesiyle değiştirilen 345/b maddesinin; A . Birinci
fıkrasında yer alan “ …artırmadan çekilen… ” ibaresinin itiraz
başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânı
bulunmadığından bu ibareye ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle
REDDİNE, B . Birinci
fıkrasının kalan kısmının esasının incelenmesine, esasa ilişkin incelemenin “ …veya
artırmaya katılmayan… ” ibaresi ile sınırlı olarak yapılmasına, C. İkinci
fıkrasının esasının incelenmesine, OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 7.
Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Alparslan KOÇAK tarafından hazırlanan işin
esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kuralları
ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü: A. Anlam ve Kapsam 8. Açık
artırma, bir malın en yüksek meblağı teklif eden kişiye satıldığı bir satış
yöntemidir. Açık bir rekabet oluşturulmasıyla ulaşılan yüksek değer üzerinden
satış gerçekleştirilerek satışa çıkarılan malın gerçek değerinin bulunması ve
bedelin kanuni talep hakkı sahiplerine ödenmesi amaçlanmaktadır. Bazı
kimselerin malın satış bedelini etkilemek amacıyla kanuna ve ahlaka aykırı
olarak kendi aralarında veya borçlu yahut alacaklı ile yaptıkları anlaşmaya
göre pey sürerek ya da açık artırmaya katılmayarak veya başkalarının
katılmasına ya da katılanların gerçek iradelerini açıklamalarına engel olarak
malın gerçek değerinin oluşmasını engellemeleri veya alıcıları hataya
düşürmeleri ihaleye fesat karıştırma olarak ifade edilmektedir. 9. İhaleye
fesat karıştırma 6/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 235.
maddesinde düzenlenmiştir. Anılan maddenin (2) numaralı fıkrasında sayılan
sınırlı sayıdaki seçimlik hareketlerden herhangi birisinin veya birkaçının
işlenmesi durumunda fail ya da faillerin cezalandırılması öngörülmektedir. 10. 2004
sayılı Kanun’un 345/b maddesinde ise anılan Kanun’a göre yapılan ihalelerde
kendisine veya başkasına vaat olunan veya sağlanan yarar karşılığında
artırmadan çekilen veya artırmaya katılmayan kimseye ve aracılara hapis ve adli
para cezasının verilmesi hükme bağlanmıştır. Anılan maddenin birinci fıkrasında
yer alan “...veya artırmaya
katılmayan...” ibaresi ile ikinci
fıkrası itiraz konusu kuralları oluşturmaktadır. 11. Bu
itibarla 2004 sayılı Kanun’a göre yapılan ihalede, kendisine veya başkasına vaat olunan ya da sağlanan yarar karşılığında açık artırmaya katılmayan
kişi ile aracılar hakkında 5237 sayılı Kanun’un 235. maddesi yerine özel hüküm
niteliğinde olan itiraz konusu kurallar uygulanacaktır. Dolayısıyla kurallarla
öngörülen suçun unsurları 2004 sayılı Kanun’a göre yapılmış bir ihalenin
bulunması, sanığın kendisine veya başkasına vaat olunan veya sağlanan yarar
karşılığında, artırmaya katılmamış olmasıdır. Buna karşılık 8/9/1983 tarihli ve
2886 sayılı Devlet İhale Kanunu, 4/1/2002 tarihli ve 4734 sayılı Kamu İhale
Kanunu, 5/1/2002 tarihli ve 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu veya diğer
mevzuata göre yapılan ihalelere fesat karıştırılması hâlinde ise 5237 sayılı
Kanun’un 235. maddesi uygulanacaktır. 12. Öte
yandan 2004 sayılı Kanun’un 4. maddesinde bu Kanun kapsamındaki suçlarla ilgili
olarak icra mahkemelerinin görevli kılındığı ifade edilmiştir. Yine söz konusu
Kanun’un 346. maddesinde de On Altıncı Bap’ta işlenen suçlarla ilgili davalara bakma
görevinin icra mahkemelerine verildiği hüküm altına alınmıştır. 13. İcra
mahkemeleri Kanun’un 331. maddesi ve devamında düzenlenen suç ve cezalar bakımından
görevli olup bu suç ve cezalarla borçlunun veya ilgili üçüncü kişilerin kanuni
yükümlülüklerini yerine getirmelerinin sağlanması ve kötü niyetli davranışlarda
bulunmalarının önlenmesi suretiyle alacaklının alacağına kavuşması amaçlanmaktadır. 14. Kanun’un
345/b maddesinin itiraz konusu ikinci fıkrasında yer alan aracı kavramı
ise Kanun’a göre yapılan ihalelerde kendisine veya başkasına vaat olunan veya
sağlanan yarar karşılığında artırmadan çekilmesi veya artırmaya katılmaması
için kişilerin bir araya gelmesini sağlayan, eyleme konu yararın temin veya
vaadi için yardımda bulunan kişileri ifade etmektedir. Anılan maddenin birinci
fıkrasında düzenlenen eylemlerin işlenmesinde aracı olanlara da itiraz konusu
fıkra uyarınca aynı ceza verilecektir. B. İtirazın Gerekçesi 15.
Başvuru kararında özetle; sanıkların açık artırmadan çekilme suçu açısından
genel görevli mahkemeler yerine icra mahkemelerinde yargılanmalarının savunma
hakkını sınırlayabileceği, aynı fiilin 5237 sayılı Kanun’un 235. maddesinde de
suç olarak düzenlendiği, bu itibarla aynı fiilin iki ayrı mahkemede iki ayrı
yargılama usulüne tabi olduğu belirtilerek kuralların Anayasa’nın 2., 36. ve
38. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. C.
Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 16.
Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti; eylem ve işlemleri hukuka
uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her
alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, hukuki güvenliği
sağlayan, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuk kurallarıyla
kendini bağlı sayan ve yargı denetimine açık olan devlettir. 17. Ceza
hukukunun toplumun kültürel, sosyal ve ekonomik hayatıyla yakından ilgili
olması nedeniyle suç ve suçlulukla mücadele amacıyla ceza ve ceza muhakemesi
alanında sistem tercihinde bulunulması devletin ceza siyaseti ile ilgilidir. Bu
bağlamda hukuk devletinde ceza hukukuna ilişkin düzenlemeler bakımından kanun
koyucu; Anayasa’nın temel ilke ve kurallarına bağlı kalmak şartıyla toplumda
belirli eylemlerin suç sayılıp sayılmaması, suç sayıldıkları takdirde hangi
çeşit ve ölçüde ceza yaptırımlarıyla veya seçenek yaptırımlarla karşılanacağı,
hangi hâl ve hareketlerin ağırlaştırıcı ya da hafifletici öge olarak kabul
edileceği gibi konularda takdir yetkisine sahiptir. 18. Kanun
koyucu, takdir yetkisi kapsamındaki bu düzenlemeleri yaparken hukuk devleti
ilkesinin bir gereği olan ölçülülük ilkesiyle de bağlıdır. Bu ilke ise elverişlilik , gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden
oluşmaktadır. Elverişlilik getirilen kuralın ulaşılmak istenen amaç için
elverişli olmasını, gereklilik getirilen kuralın ulaşılmak istenen amaç
bakımından gerekli olmasını, orantılılık ise getirilen kural ile
ulaşılmak istenen amaç arasında olması gereken ölçüyü ifade etmektedir. Bir
kuralda öngörülen düzenleme ile ulaşılmak istenen amaç arasında da ölçülülük ilkesi gereğince makul bir dengenin bulunması zorunludur (AYM, E.2020/95,
K.2022/3, 26/1/2022, § 17). 19. İtiraza konusu kurallarla 2004 sayılı Kanun kapsamında yapılan
ihalelere k endisine veya başkasına vaat
olunan veya sağlanan yarar karşılığında artırmaya katılmayan kimselerin ve
bunlara aracılık edenlerin cezalandırılması öngörülmüştür.
Böylece kurallarla ihaleye konu malın değerinde satılmasının sağlanması
suretiyle hem alacaklının mümkün olduğu ölçüde alacağına kavuşmasının, hem
borçlunun, malının gerçek değeri üzerinden borcundan kurtulmasının hem de icra
sisteminin güvenilirliğinin korunmasının amaçlandığı anlaşılmaktadır. 20. Kurallarla 2004 sayılı Kanun kapsamında yapılan ihalelere
k endisine veya başkasına vaat olunan ya da
sağlanan yarar karşılığında artırmaya katılmama veya bunlara aracılık etme
eylemlerinin yaptırımı olarak bir yıla kadar hapis ve bin güne kadar adlî para
cezası belirlenmiştir. Kurallara konu
eylemlerin yaptırıma bağlanmasının suç teşkil eden bu eylemlerin işlenmesi
bakımından caydırıcı etki yaratacağı açıktır. Bu itibarla kuralların anılan
amaca ulaşma bakımından elverişli ve gerekli olmadığı söylenemez. 21. Öte
yandan kurallarla suç olarak düzenlenen eylemlerin ağırlığı ile bu eylemlere
bağlanan yaptırımların niteliği ve ağırlığı gözetildiğinde kurallarla ulaşılmak
istenen amaç ve araç arasında bulunması gereken makul dengenin gözetildiği
anlaşılmaktadır. Bu itibarla kuralların orantılılık ilkesine aykırı bir yönünün
bulunmadığı sonucuna ulaşılmıştır. 22.
Anayasa’nın 38. maddesinin birinci fıkrasında “ Kimse, işlendiği zaman
yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz;
kimseye suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır
bir ceza verilemez ” denilerek suçun kanuniliği, üçüncü fıkrasında da “ Ceza
ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur ” denilerek
cezanın kanuniliği ilkesi güvence altına alınmıştır. 23.
Anayasa’nın anılan maddesinde yer alan suçta ve cezada kanunilik ilkesi
uyarınca hangi fiillerin yasaklandığının ve bu yasak fiillere verilecek
cezaların hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak biçimde kanunda gösterilmesi, kuralın
açık, anlaşılır ve sınırlarının belirli olması gerekmektedir. Kişilerin yasak
fiilleri önceden bilmeleri düşüncesine dayanan bu ilkeyle temel hak ve
özgürlüklerin güvence altına alınması amaçlanmaktadır (AYM, E.2019/9,
K.2019/27, 11/4/2019, § 13). 24.
Kurallarla suç olarak düzenlenen eylemler ile bu eylemlere bağlanan
yaptırımların niteliği ve ağırlığının herhangi bir tereddüde yer vermeyecek
şekilde açık ve net olarak düzenlendiği, unsurlarının 5237 sayılı Kanun’un 235.
maddesinde düzenlenen ihaleye fesat karıştırma suçundan farklı olduğu ve özel
hüküm konumunda bulunduğu gözetildiğinde kuralların suç ve cezaların kanuniliği
ilkesiyle bağdaşmayan bir yönünün bulunmadığı açıktır. 25. Birden fazla yargılanmama veya
cezalandırılmama (ne bis in idem) ilkesine aykırılıktan söz edebilmek
için ceza ile ilgili bir yargılama sürecinin olması, bu sürecin
kesin/kesinleşmiş bir mahkûmiyet veya beraat hükmüyle sonuçlanmış olması,
yeniden ceza ile ilgili bir yargılama sürecinin işletilmesi, farklı yargılama
süreçlerinin aynı fiile ilişkin olması ve anılan ilkenin istisnalarından
birinin bulunmaması gerekmektedir (AYM, E.2019/4, K.2021/78, 4/11/2021, § 27). 5237
sayılı Kanun’un 235. maddesinde düzenlenen ihaleye fesat karıştırma suçunun
konusunu kamu kurum ve kuruluşları adına
veyahut bunlar aracılığıyla yapılan mal ve hizmet alım veya satımlarına ya da
kiralamalara ilişkin ihaleler oluşturmaktadır. İtiraz konusu kurallarla
düzenlenen suçun konusunu ise yalnızca 2004
sayılı Kanun’a göre yapılan ihaleler oluşturmaktadır. Bu itibarla itiraz konusu
kurallarla 5237 sayılı Kanun’un 235. maddesine konu fiilin aynı olmayıp farklı
unsurlar içerdiği gözetildiğinde kuralların birden fazla yargılanmama veya
cezalandırılmama ilkesiyle ilgisinin bulunmadığı anlaşılmaktadır. 26. Öte
yandan itiraz konusu kurallara konu eylemlerin icra mahkemeleri yerine ağır
ceza mahkemelerinde görülmesi gerektiği, aksi durumun savunma hakkının
sınırlanmasına neden olduğu belirtilerek kuralların Anayasa’ya aykırı olduğu
ileri sürülmüş ise de bu gerekçelerin itiraz konusu kurallara ilişkin olmayıp
2004 sayılı Kanun’un 346. maddesinin üçüncü fıkrasına yönelik olduğu
gözetildiğinde bu Anayasa’ya aykırılık iddialarının itiraz konusu kurallar
kapsamında incelenmesi mümkün değildir. 27.
Açıklanan nedenlerle kurallar Anayasa’nın 2. ve 38. maddelerine aykırı
değildir. İtirazın reddi gerekir. Kuralların
Anayasa'nın 36. maddesiyle ilgisi görülmemiştir. IV. HÜKÜM 9/6/1932 tarihli ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun
31/5/2005 tarihli ve 5358 sayılı Kanun'un 17. maddesiyle değiştirilen 345/b
maddesinin; A. Birinci
fıkrasında yer alan “...veya artırmaya katılmayan...” ibaresinin, B. İkinci
fıkrasının, Anayasa’ya aykırı olmadıklarına ve
itirazın REDDİNE 22/2/2023 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Üye Engin YILDIRIM Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Basri BAĞCI Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE