ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2024/21 Karar Sayısı : 2025/15 Karar Tarihi : 16/1/2025 R.G. Tarih – Sayı : 24/3/2025
- 32851 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara 18. Aile Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 22/11/2001
tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 174. maddesinin birinci
fıkrasının Anayasa’nın 5., 10., 36., 40. ve 41. maddelerine aykırılığı ileri
sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Evlilik
birliğinin temelinden sarsılması nedeniyle açılan boşanma davasında
itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali
için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 174. maddesi
şöyledir: “ 1. Maddî ve manevî tazminat Madde 174- Mevcut
veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az
kusurlu taraf, kusurlu taraftan uygun bir maddî tazminat isteyebilir. Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı
saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevî tazminat olarak
uygun miktarda bir para ödenmesini isteyebilir .” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, M. Emin KUZ, Rıdvan
GÜLEÇ, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri
BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin katılımlarıyla 1/2/2024
tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından
işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Hilal YAZICI
tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü,
dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. İtirazın Gerekçesi 3. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralla,
boşanma kapsamında farklı düzenlemelerde ya da genel hükümler çerçevesinde
talep edilebilecek zararların tekrar talep edilebilmesine imkân tanındığı,
dolayısıyla boşanma nedeniyle maddi zararların tazmini bakımından özel bir yol
öngörülmesinin ilgili tarafın bir kez daha aynı konuda tazminata mahkûm edilmesi
sonucunu doğurduğu, bu durumun eşler arasındaki menfaat dengesini bozduğu
belirtilerek kuralın Anayasa’nın 5., 10., 36., 40. ve 41. maddelerine aykırı
olduğu ileri sürülmüştür. B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 4. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural,
ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 17. maddesi yönünden de incelenmiştir. 5. Anayasa’nın 17. maddesinde “ Herkes, yaşama, maddî
ve manevî varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir ” hükmüne yer
verilmiştir. Kişinin yaşam hakkı ile maddi ve manevi varlığını koruma ve
geliştirme hakkı, birbirleriyle sıkı bağlantıları olan, devredilmez ve
vazgeçilmez haklarındandır. 6. Öte yandan Anayasa’nın 5. maddesi insanın maddi ve
manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamayı devletin temel
amaç ve görevleri arasında saymıştır. 7. Anayasa’nın 17. maddesinde temel haklar olarak güvence
altına alınan yaşam hakkı ile maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme
hakkının etkili şekilde korunması yalnızca devletin bu haklara müdahaleden kaçınmasına
bağlı değildir. Bu bağlamda Anayasa’nın 5. ve 17. maddeleri uyarınca devletin
pozitif yükümlülükleri de bulunmaktadır. Anılan pozitif yükümlülükler bazı
durumlarda söz konusu temel hakların korunması için belirli tedbirlerin
alınmasını gerektirir (benzer yöndeki karar için bkz. AYM, E.2019/11,
K.2019/86, 14/11/2019, § 13). 8. Devletin söz konusu pozitif yükümlülüğü, kişinin
uğradığı zararı tespit ve tazmin edecek etkili mekanizmalar kurmak, bu kapsamda
gerekli usule ilişkin güvenceleri sunan yargısal prosedürleri sağlamak, bu
suretle yargısal ve idari makamların kişilerin idare ve özel kişilerle olan
uyuşmazlıklarında etkili ve adil bir karar vermelerini temin etmek
sorumluluğunu da içermektedir (AYM, E.2021/82, K.2022/167, 29/12/2022, § 49). 9. Kuralla, evlilik birliğinin boşanma nedeniyle sona
ermesi durumunda mevcut veya beklenen menfaatleri zedelenen kusursuz veya daha
az kusurlu tarafın kusurlu taraftan uygun bir maddi tazminat isteyebileceği
hüküm altına alınmak suretiyle kişinin maddi ve manevi varlığının korunması
bakımından giderim yolu öngörülmektedir. Söz konusu giderim aynı zamanda
kusurlu tarafa yönelik bir yükümlülük içermektedir. 10. Kanun koyucunun kişinin maddi ve manevi varlığının
korunması yönündeki pozitif yükümlülüklerini yerine getirirken anayasal
sınırlar içinde geniş bir takdir yetkisi olduğu açıktır. Bununla birlikte söz
konusu yükümlülük kapsamında öngörüldüğü ve giderim sağlanması amacı taşıdığı
anlaşılan davada talep edilebilecek maddi tazminatın konusunu oluşturan mevcut
veya beklenen menfaatlerin kapsamı ile tazminata hükmedilmesinin şartları ve
tazminat miktarının belirlenmesi yönteminin de ortaya konulması gerekir. 11. Kanun koyucunun, evlilik birliğini sona erdiren
hâllerden biri olan boşanma nedeniyle ortaya çıkabilecek maddi/ekonomik
nitelikteki zararları -aile hayatının özellikli durumunu gözeterek- diğer
tazmin kurumlarından ayırdığı ve kendine özgü bir giderim yolu olarak öngördüğü
anlaşılmaktadır. 12. Yargıtay kararlarında da belirtildiği üzere söz
konusu maddi tazminatın konusunu oluşturan mevcut menfaatlerin evlilik
birliği altında sağlanan ve evliliğin boşanma ile sona ermesi hâlinde ileriye
dönük olarak mahrum kalınacak olan menfaatleri, beklenen menfaatlerin ise evlilik birliği sona ermeseydi elde edilecek olan olası menfaatleri ifade
ettiği anlaşılmaktadır. Öte yandan kuralda düzenlenen maddi tazminata
hükmedilebilmesi için talep edenin boşanma yüzünden mevcut veya beklenen
menfaatlerinin zedelenmesi, boşanma ve maddi zarar arasında nedensellik bağının
bulunması gerekmektedir. Dolayısıyla başka bir sebepten kaynaklı kayıplar maddi
tazminat kapsamında yer almamaktadır (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2022/2-1268, K.2023/1189, 29/11/2023; E.2017/2-1576,
K.2018/207, 14/272018; E.2013/2-1416, K.2014/956, 26/11/2014; Yargıtay 2. Hukuk
Dairesi, E.2021/1110, K.2021/2529, 23/3/2021; E.2012/4188, K.2012/23382,
3/10/2012). 13. 4721 sayılı Kanun’da eşlerin boşanmanın hukuki
sonuçlarından olan maddi tazminatın konusunu oluşturan mevcut ve beklenen
menfaatleriyle ilgili olarak evlilik birliğinin taraflara getirdiği hak ve
yükümlülüklere yönelik düzenlemelere yer verilmiştir. Anılan Kanun’un 185.
maddesinde eşler, evlilik birliğinin mutluluğunu el birliğiyle sağlamak ve
çocukların bakımına, eğitim ve gözetimine beraberce özen göstermekle ve
birbirlerine yardımcı olmakla yükümlü kılınmıştır. Kanun’un 186. maddesinde de
aile konutunun beraberce seçilmesi, evlilik birliğinin yönetilmesi ve eşlerin
birliğin giderlerine emek ve malvarlıklarıyla katılmalarına ilişkin
yükümlülükler öngörülmüştür. Bu itibarla evlilik birliğinin gerekleri ve
yükümlülüklerine ilişkin söz konusu düzenlemelerin eşler bakımından mevcut veya
beklenen pek çok yarar sağladığı açıktır. 14. Kuralda boşanma
nedeniyle menfaatleri zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu tarafa diğer
tarafça maddi tazminat ödeme yükümlülüğü getirilmek suretiyle boşanmaya
sebebiyet vermeyen eşin boşanmadan kaynaklanan zararlarının giderilmesi amaçlanmaktadır.
Başka bir ifadeyle söz konusu tazminatın tamamen evlilik birliğinin ortadan
kalkması nedeniyle uğranılan zararın giderilmesine yönelik olduğu
anlaşılmaktadır. 15. Kural uyarınca maddi tazminatın talep edilebilmesi,
evliliğin boşanma nedeniyle sona ermesi, tazminat talep edecek tarafın kusursuz
veya daha az kusurlu olması ve boşanma nedeniyle mevcut veya beklenen
menfaatlerinin zedelenmiş olması gibi objektif koşullara bağlanmıştır. 16. Bunun dışında Kanun’da maddi tazminatı gerekli kılan
şartlar ile tazminat miktarının her somut olayın koşullarında değişkenlik
gösterebileceği kaygısıyla bu hususlarda ayrıntılı düzenleme yapılmadığı
anlaşılmakta ise de Kanun’un 4. maddesinde hâkimin kuralda öngörülen maddi
tazminata hükmederken takdir yetkisini ancak hukuk ve hakkaniyet sınırları
içinde kullanabileceği hüküm altına alınmış, 5. maddesiyle de 11/1/2011 tarihli
ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun genel nitelikli hükümlerinin uygun
düştüğü ölçüde tüm özel hukuk ilişkilerine uygulanacağı öngörülmüştür. Böylece
evlilik birliğinin boşanma nedeniyle sona ermesi hâlinde mevcut veya beklenen
menfaatleri zarar gören kusursuz veya daha az kusurlu tarafın talep edebileceği
maddi tazminatın miktarının belirlenmesinde 6098 sayılı Kanun’un 49. ila 52.
maddelerinin dikkate alınacağı anlaşılmaktadır. 17. Dolayısıyla kuralda öngörülen tazminatın konusunun,
şartlarının ve kapsamının açık ve net olarak düzenlendiği açıktır. 18. Bu itibarla maddi tazminatla ilgili olarak belirlenen
bu çerçeveyle tazminat yükümlüsünün kusursuz veya az kusurlu eşin uğrayacağı
zarardan daha fazla bir tazminat miktarından sorumlu tutulmak suretiyle cezai
bir yaptırım mahiyetinde bir yükümlülük altına sokulduğu söylenemez. 19. Bunun yanında tazminattan sorumlu olan tarafın maddi
tazminatın konusuna, miktarına ve şartlarına yönelik itirazlarını yargı
mercileri önünde dile getirebileceği, dolayısıyla bu konuda ortaya çıkabilecek keyfî
uygulamaları önleyecek güvencelerin de kuralda ve ilgili mevzuatta öngörüldüğü
anlaşılmaktadır. 20. Bu bağlamda kuralda boşanma nedeniyle mevcut ve
beklenen menfaati zedelenen tarafın menfaati ile tazminat ödemekle sorumlu olan
kusurlu veya daha fazla kusurlu eşin menfaati arasındaki makul dengenin
gözetildiği, dolayısıyla kuralın devletin kişinin maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkından
kaynaklanan pozitif yükümlülüğüyle çelişen bir yönünün bulunmadığı sonucuna
ulaşılmıştır. 21. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 5. ve 17.
maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. Kuralın Anayasa’nın 40. maddesine de aykırı olduğu ileri
sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 5. ve 17.
maddeleri yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması
nedeniyle Anayasa’nın 40. maddesi yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına
gerek görülmemiştir. Kuralın Anayasa’nın 10., 36. ve 41. maddeleriyle ilgisi
görülmemiştir. I V. HÜKÜM 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun
174. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa’ya
aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE 16/1/2025 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Kadir ÖZKAYA Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Basri BAĞCI Üye Engin YILDIRIM Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE Üye Yılmaz AKÇİL Üye Ömer ÇINAR Üye Metin KIRATLI