ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2004/54 Karar Sayısı : 2005/24 Karar Günü : 4.5.2005 Resmi Gazete Tarih-Sayısı : 26.11.2005 - 26005 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN MAHKEMELER : 1- Gaziantep İdare Mahkemesi (Esas : 2004/54) 2- Van İdare Mahkemesi (Esas : 2004/33) 3- Ankara 10. İdare Mahkemesi (Esas : 2004/71) 4- Erzurum 1. İdare Mahkemesi (Esas : 2004/74) 5- Adana 2. İdare Mahkemesi (Esas : 2004/80) 6- İzmir 1. İdare Mahkemesi (Esas : 2004/111) İTİRAZLARIN KONUSU : 6245 sayılı Harcırah
Kanunu'nun, 4969 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle değişen, 10. maddesinin (1)
numaralı bendinin, Anayasa'nın 2., 5., 10., 11., 17., 41., 49., 55., 56. ve 65.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I. OLAY Kendi yazılı talepleri üzerine bir başka görev yerine tayin
edildikleri için harcırah ödenmeyen kamu görevlilerinin harcırah ödenmemesine
ilişkin işlemin iptali istemiyle açtıkları davalarda, itiraz konusu kuralın,
Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkemeler, iptali için
başvurmuşlardır. III. YASA
KURALLARI A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 6245 sayılı Harcırah Kanunu'nun 10. maddesinin çeşitli
mahkemelerce iptali istenilen (1) numaralı bendi şöyledir: “ Kendi yazılı
talepleri üzerine gönderilenler hariç olmak üzere; Yurt içinde veya dışındaki
daimi bir vazifeye naklen tayin olunanlarla yabancı memleketlerdeki memuriyet
merkezi tebdil olunan veyahut bu yerlerden yurt içinde diğer bir daimi vazifeye
tayin edilen memur ve hizmetlilere yeni vazife mahallerine kadar;” B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2., 5., 10., 11., 17., 41., 49.,
55., 56. ve 65. maddelerine aykırılığı ileri sürülmüştür. IV. İLK
İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince değişik
tarihlerde yapılan ilk inceleme toplantılarında, dosyalarda eksiklik
bulunmadığından işlerin esaslarının incelenmesine oybirliği ile karar
verilmiştir. V. ESASIN
İNCELENMESİ Başvuru kararları ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Birleştirme Kararı 6245 sayılı Harcırah Kanunu'nun 10. maddesinin (1) numaralı
bendinin başındaki “Kendi yazılı talepleri üzerine gönderilenler hariç
olmak üzere;” ibaresinin iptali istemiyle yapılan itiraz
başvurularına ilişkin davaların, aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle, söz
konusu ibarenin de içinde yer aldığı (1) numaralı bendin tamamının iptalinin
istenildiği 2004/54 Esas sayılı dava ile BİRLEŞTİRİLMESİNE, birleştirilen
davaların esaslarının kapatılmasına, esas incelemenin 2004/54 Esas sayılı dosya
üzerinden yürütülmesine, 4.5.2005 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. B- Sınırlama Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi'ne
itiraz yoluyla yapılacak başvurular itiraz yoluna başvuran mahkemenin bakmakta
olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlı tutulmuştur. Olayda, esas incelemenin üzerinde yürütülmesine karar verilen
2004/54 esas sayılı dosyada itiraz yoluna başvuran Mahkemece, 6245 sayılı
Harcırah Kanunu'nun, 4969 sayılı Kanunun 1. maddesiyle değişik 10. maddesinin “ Kendi
yazılı talepleri üzerine gönderilenler hariç olmak üzere; Yurt içinde veya
dışındaki daimi bir vazifeye naklen tayin olunanlarla yabancı memleketlerdeki
memuriyet merkezi tebdil olunan veyahut bu yerlerden yurt içinde diğer bir
daimi vazifeye tayin edilen memur ve hizmetlilere yeni vazife mahallerine kadar ” hükmünü
içeren 1. bendinin tamamının iptali istenilmiştir. Oysa, dava konusu idari işlemin yasal dayanağı ve anılan
Mahkemenin yukarıda yer verilen gerekçesi dikkate alındığında, davada
uygulanacak kuralın “ Kendi yazılı talepleri üzerine gönderilenler hariç
olmak üzere;” ibaresinin olduğu anlaşıldığından, 6245 sayılı Harcırah
Kanunu'nun, 4969 sayılı Kanunun 1. maddesiyle değişik 10. maddesinin 1.
bendinin tamamının iptali istemine yönelik itirazın esasına ilişkin
incelemenin, anılan bendin başındaki “ Kendi yazılı talepleri üzerine
gönderilenler hariç olmak üzere;” ibaresi ile sınırlı olarak
yapılmasına 4.5.2005 gününde oybirliğiyle karar verilmiştir. C- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Başvuru kararlarında, re'sen atanan kamu görevlilerine harcırah
ödenirken, kendi yazılı talepleri üzerine istediği yere atanan kamu
görevlilerine harcırah ödenmemesinin “kanun önünde eşitlik” ilkesiyle
bağdaşmadığı; ayrıca, kendi yazılı talebi üzerine bir yerden başka bir yere
nakledilen kamu görevlilerini harcırah ödemesinden yoksun bırakmanın, hem
devlet tüzel kişiliğinin itibarını, hem de kamu hizmetinin etkinliğini olumsuz
yönde etkileyeceği, bunun da, sosyal devlet anlayışıyla ve devletin
çalışanların hayat seviyelerini yükseltmek, çalışmayı desteklemek ve çalışma
barışını sağlamak yükümlülüğüne ters düşeceği; diğer yandan, bir kamu
görevlisinin, aile birliğinin sağlanması için eşinin bulunduğu yere atanabilmek
amacıyla yazılı talepte bulunmasının isteğe bağlı olmaktan ziyade, bir
zorunluluk olarak ortaya çıkması nedeniyle, bu biçimde ortaya çıkan nakil
istemlerinin isteğe bağlı olarak nitelendirilemeyeceği, bu bakımdan eş durumuna
bağlı olarak yer değiştirme isteminde bulunanlara harcırah ödenmemesi halinde,
düşük ücretlerle çalışan kamu görevlilerinin, çoğu zaman, söz konusu nakil masraflarından
kaçınmak amacıyla, bu zorunluluğa bağlı nakil istemlerinden vazgeçmek
zorunda kalacakları, bunun da, anayasal güvenceye alınmış olan aile birliğinin
korunması ilkesini zedeleyeceği nedenleriyle itiraz konusu kuralın, Anayasa'nın
2., 5., 10., 11., 17., 41., 49., 55., 56. ve 65. maddelerine aykırı olduğu
ileri sürülmüştür. İtiraz konusu kuralla, “kendi yazılı talepleri üzerine”, yurt
içinde veya dışındaki daimi bir vazifeye naklen tayin olunanlarla, yabancı
memleketlerdeki memuriyet merkezi tebdil olunan veyahut bu yerlerden yurt
içinde diğer bir daimi vazifeye tayin edilen memur ve hizmetlilere, yeni vazife
mahallerine kadar, yol masrafı, yevmiye, aile masrafı ve yer değiştirme masrafı
verilmemesi öngörülmüştür. Temel ve asli fonksiyonları kamu hizmetini yürütmek olan ve bir
statü içerisinde görevlerini yerine getiren kamu görevlileri, kamu hizmetinin
iyi işlemesi, idarenin fonksiyonlarını rasyonel ve verimli olarak yerine
getirebilmesi için, ya kendi isteklerine dayalı olarak ya da re'sen, kanunlarda
yer alan kurallar çerçevesinde, yetkili idari makamlarca bulundukları yerden
başka bir yere veya bulundukları görevden başka bir göreve atanabilmektedirler.
Bu atamaya bağlı olarak da, yeni görev yerlerinde göreve başlayabilmek için
bazı giderler yapmak zorunda kalmaktadırlar. İşte, kanunkoyucu tarafından,
atama işlemi sonucunda, görev yeri değişen kamu görevlisinin, maddi açıdan
belli bir külfetle karşı karşıya kalması ve bu külfetin, kamu hizmetinin
yürütülmesinden kaynaklanması nedeniyle ve kamuca karşılanması amacıyla, yasal
düzenlemeler yapılmıştır. Harcırah Kanunu, kamu hukuku alanında, çalışanla çalıştıranlar
arasındaki istihdam ilişkilerini ve buna dayanan mali hakları düzenleyen bir
Kanun değil, 1'inci maddesinde belirtildiği üzere, genel, katma ve özel bütçeli
idarelerde, bunlara bağlı sabit ve döner sermayeli kurumlarda, özel kanunlarla
kurulmuş banka ve teşekküllerde (…) yolluk ödenmesini gerektiren hizmet
yapılması hallerinde uygulanacak kuralları içeren bir gider kanunudur. Yolluk ödemesi, kamu hizmetinin gerektirdiği durumlarda, bu hizmet
için görevlendirilen kişilerin katlanacakları giderleri karşılamak üzere
yapılan parasal bir idari işlemdir. Başka bir deyişle, gerektiğinde
görevlendirilen kişilere, katlandıkları zorunlu giderlerin karşılığı olarak
yapılan bir ödemedir. Nakil işlemi, idarece, takdir yetkisi kapsamında, kamu
görevlisinin istemi olmaksızın tesis edilebileceği gibi, mevzuatın öngördüğü
koşulların varlığı halinde, yine takdir yetkisi kapsamında, kamu görevlisinin
talebi üzerine de tesis edilebilir. Bu anlamda, nakil isteminde bulunmak, kamu
görevlileri için, bir hak olarak gözükmekte ise de, istemin yerine
getirilmesinin kamu yararı ve hizmetin gerekleri ile sınırlandırılmış olması
nedeniyle, bu hakkın kullanılmasıyla ortaya konulan istemin, idarelerce,
mutlaka karşılanması zorunluluğu bulunmamaktadır. Her iki durumda da, yargısal
denetim yetkisi saklı kalmak kaydıyla, işlemin tesis edilip edilmeyeceği
idarenin takdirindedir. Öte yandan, 657 sayılı Kanunun 62. maddesinin 2595 sayılı Kanunun
4'üncü maddesiyle değişik 3'üncü paragrafında, yer değiştirme suretiyle yapılan
atamalarda, memurlara, yolluklarının, atama emirleri tebliğ edilince ödeme emri
aranmaksızın, saymanlıklarca derhal ödeneceği hükmü yer almış, anılan Kanun
hükmünde görev yerinin değişmesinin isteğe bağlı olup olmaması yönünden, bir
ayrım yapılmamıştır. Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin sosyal bir
hukuk devleti olduğu belirtilmiştir. Bu maddede belirtilen sosyal hukuk
devleti, temel hak ve özgürlükleri en geniş ölçüde gerçekleştiren ve güvence
altına alan, toplumsal gerekleri ve toplum yararını gözeten, kişi ve toplum
yararı arasında denge kuran, toplumsal dayanışmayı en üst düzeyde
gerçekleştiren, güçsüzleri güçlüler karşısında koruyarak eşitliği, sosyal
adaleti sağlayan, çalışma hayatının gelişmesi için önlemler alarak çalışanları
koruyan, sosyal güvenlik sorunlarını çözmeyi yüklenmiş, ülkenin kalkınmasıyla
birlikte ulusal gelirin sosyal katmanlar arasında adaletli biçimde sağlanmasını
amaç edinmiş devlettir. Güçsüzleri güçlülere ezdirmemek ilkesi, herkesi, bu
arada çalışanları, emeklilerle yaşlıları, durumlarına uygun düzenlemelerle,
sağlıklı, mutlu ve güven içinde yaşatmayı gerektirir. Nakil işlemi sonucunda, görev yeri değişen kamu görevlilerinin,
maddi açıdan belli bir külfetle karşı karşıya kalmaları ve bu külfetin, kamu
hizmetinin yürütülmesinden kaynaklanması nedeniyle, isteklerine dayalı olarak
nakledilmiş bile olsalar, söz konusu külfetin kamuca karşılanması icap
ettiğinden, iptali istenilen kural, Anayasa'nın 2. maddesiyle bağdaşmamaktadır. Öte yandan, Anayasa'nın 10. maddesindeki “Kanun önünde eşitlik
ilkesi” hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile eylemli
değil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda
bulunan kişilerin yasalar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak,
ayırım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı
durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa
karşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Kendi yazılı talepleri üzerine nakledilen kamu görevlileri ile
re'sen nakledilen kamu görevlilerinin, nakil işleminin hukuksal niteliği
yönünden ve yer değiştirmeye bağlı olarak ödenen harcırah bakımından, aynı
hukuksal konumda oldukları kuşkusuzdur. Aynı hukuksal konumda olanlar arasında
farklı kurallar öngörülmesi Anayasa'nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesine
aykırılık oluşturur. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural, Anayasa'nın 2. ve 10.
maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. İtiraz konusu kuralın Anayasa'nın, 17., 41., 49., 55., 56. ve 65.
maddeleri ile ilgisi görülmemiş, 5. ve 11. maddeleri yönünden de
incelenmesine gerek duyulmamıştır. VI- SONUÇ 10.2.1954 günlü, 6245 sayılı “Harcırah Kanunu”nun 10. maddesinin
(1) numaralı bendinin başına 31.7.2003 günlü, 4969 sayılı Yasa ile eklenen
“Kendi yazılı talepleri üzerine gönderilenler hariç olmak üzere;” ibaresinin,
Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 4.5.2005 gününde OYBİRLİĞİYLE karar
verildi. Başkanvekili Haşim
  KILIÇ Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Tülay
  TUĞCU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Cafer
  ŞAT Üye A.
  Necmi ÖZLER Üye Ali
  GÜZEL Üye Fettah
  OTO Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR