ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı  : 2017/95 Karar Sayısı  : 2017/119 Karar Tarihi : 12.7.2017 R.G.Tarih-Sayısı : 25.8.2017-30165 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Erzincan Sulh Ceza
Hâkimliği İTİRAZIN KONUSU: 13.10.1983 tarihli ve 2918
sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun, 25.6.2010 tarihli ve 6001 sayılı Kanun’un
36. maddesiyle değiştirilen 65. maddesinin yedinci ve sekizinci fıkralarının
Anayasa’nın 2. ve 38. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine karar
verilmesi talebidir. OLAY: Davacının, adına kayıtlı ticari aracının azami yüklü
ağırlığının aşıldığı gerekçesiyle hakkında uygulanan idari para cezasının
iptali talebiyle açtığı davada, itiraz konusu kuralların Anayasa’ya aykırı
olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ Kanun’un, 6001 sayılı Kanun’un 36. maddesiyle değiştirilen itiraz
konusu kuralların da yer aldığı 65. maddesi şöyledir: “Madde 65- (Değişik: 25/6/2010-6001/36 md.) Araçların yüklenmesinde, yönetmeliklerle belirlenen ölçü ve
esaslara aykırı olarak; a) Taşıma sınırı üstünde yolcu alınması, b) Azami yüklü ağırlığın veya izin verilen azami yüklü ağırlığın
aşılması, c) (b) bendindeki ağırlıklar aşılmamış olsa bile azami dingil
ağırlıkları aşılacak şekilde yüklenmesi, d) Karayolu yapısı ve kapasitesi ile trafik güvenliği bakımından
tehlikeli olabilecek tarzda yükleme yapılması, e) Tehlikeli ve zararlı maddelerin gerekli izin ve tedbirler
alınmadan taşınması, f) Ağırlık ve boyutları bakımından taşınması özel izne bağlı olan
eşyanın izin alınmadan yüklenmesi, taşınması ve taşıttırılması, g) Gabari dışı yük yüklenmesi, taşınan yük üzerine veya araç dışına yolcu
bindirilmesi, h) Yükün karayoluna değecek, düşecek, dökülecek, saçılacak,
sızacak, akacak, kayacak, gürültü çıkaracak şekilde yüklenmesi, i) Yükün, her çeşit yolda ve yolun her eğiminde dengeyi bozacak, yoldaki bir
şeye takılacak ve sivri çıkıntılar hasıl edecek şekilde yüklenmesi, j) Sürücünün görüşüne engel olacak, aracın sürme güvenliğini
bozacak ve tescil plakaları, ayırım işaretleri, dur ve dönüş ışıkları ile
yansıtıcıları örtecek şekilde yüklenmesi, k) Çeken ve çekilen araçlarla ilgili şartlar ve tedbirler yerine
getirilmeden araçların çekilmesi, yasaktır. Birinci fıkranın (a) bendi hükümlerine uymayanlara, (…) (1) 50
Türk Lirası; (d), (h), (i), (j) ve (k) bentleri hükümlerine uymayanlara 125
Türk Lirası; (e) ve (f) bentlerindeki hükümlere uymayanlara 250 Türk Lirası;
(c) ve (g) bentleri hükümlerine uymayan işletenlere 500 Türk Lirası, (g)
bendine aykırı yük gönderenlere 1.000 Türk Lirası idarî para cezası verilir.
Ayrıca, bütün sorumluluk ve giderler araç işletenine ait olmak üzere, fazla
yolcular en yakın yerleşim biriminde indirilir, birinci fıkranın (e) ve (f)
bentlerindeki şartlara uymayan yük taşımasında kullanılan taşıtlar, gerekli
izinler sağlanıncaya kadar trafikten men edilir. (1) Birinci fıkranın (b) bendine uymayarak; a) % 10 fazlasına kadar yüklemelerde 500 Türk Lirası, b) % 15 fazlasına kadar yüklemelerde 1.000 Türk Lirası, c) % 20 fazlasına kadar yüklemelerde 1.500 Türk Lirası, d) % 25 fazlasına kadar yüklemelerde 2.000 Türk Lirası, e) % 25’in üzerinde fazla yüklemelerde 3.000 Türk Lirası, işleten ve gönderenlere ayrı ayrı idarî para cezası verilir. Ağırlık ve boyut kontrol mahallerinde işaret, ışık, ses veya
görevlilerin dur ikazına rağmen tartı veya ölçü kontrolüne girmeden seyrine devam
eden araçlara tescil plakalarına göre 1.000 Türk Lirası idarî para cezası
uygulanır. Azami yüklü ağırlığın % 20’den fazla aşılması halinde fazla yük,
birinci fıkranın (b) bendine uygun hale getirilmeden yola devam etmesine izin
verilmez. Milletlerarası taşımalarda yabancı plakalı araçların birinci
fıkraya uymayan işleten ve gönderenlerine verilen idarî para cezaları tahsil
olunmadan anılan araçların yola devam etmelerine izin verilmez. İşleten ile gönderenin aynı olması halinde birinci fıkraya uymayan
işleten ve gönderen için uygulanacak idarî para cezalarının toplamı uygulanır. Gönderenin birden fazla olması veya tespit edilememesi halinde
birinci fıkraya uymayan işleten ve gönderen için uygulanacak idarî para
cezalarının toplamı işletene uygulanır. Araçların yüklenmesine ilişkin ölçü ve usuller, ağırlık ve boyut
kontrolü usul ve esasları ile tartı toleransları Ulaştırma Bakanlığı tarafından
yönetmelikle belirlenir. Uluslararası yük ve yolcu taşımacılığına ilişkin konularda ikili
ve çok taraflı anlaşma hükümleri saklıdır. Tarım alanlarına yapılacak yük ve yolcu taşımacılığına ilişkin
esas ve usuller yönetmelikte belirlenir.” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN,
Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ, Osman Alifeyyaz
PAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI,
Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Rıdvan GÜLEÇ,
Recai AKYEL ve Yusuf Şevki HAKYEMEZ’in katılımlarıyla 29.3.2017 tarihinde yapılan
ilk inceleme toplantısında öncelikle uygulanacak kural ve sınırlama sorunları
görüşülmüştür. 2. Anayasa’nın 152. ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu
ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40. maddelerine göre, mahkemeler,
bakmakta oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde
kararname kurallarını Anayasa’ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri
sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırlarsa, o hükmün iptali
için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca
bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince
açılmış ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen
kuralların da o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa
kuralları, davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya
davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte
bulunan kurallardır. 3. Başvuran Mahkeme, Kanun’un, 6001 sayılı Kanun’un 36. maddesiyle
değiştirilen 65. maddesinin yedinci ve sekizinci fıkralarının iptalini talep
etmiştir. 4. Bakılmakta olan davanın uyuşmazlık konusunu, Kanun’un 65.
maddesinin yedinci fıkrasında düzenlenen, işleten ile gönderenin aynı olması
durumunda uygulanacak yaptırım oluşturmaktadır. Kanun’un 65. maddesinin
sekizinci fıkrası ise gönderenin birden fazla olması ya da tespit edilememesi
durumlarında uygulanacak yaptırımla ilgilidir. Dolayısıyla, Kanun’un 65.
maddesinin sekizinci fıkrası bakılmakta olan davada uygulanacak kural değildir.
Bu nedenle, Kanun’un 65. maddesinin sekizinci fıkrasına yönelik başvurunun,
mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir. 5. Kanun’un 65. maddesinin itiraz konusu yedinci fıkrası ise
maddenin birinci fıkrasında sayılan tüm yasaklara uyulmaması halinde
uygulanacak ortak ve geçerli bir kuraldır. Bu nedenle itiraz konusu kurala
ilişkin esas incelemenin, bakılmakta olan davanın konusu gözetilerek, 2918
sayılı Kanun’un 65. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi yönünden sınırlı
olarak yapılması gerekmektedir. 6. Açıklanan nedenlerle, 13.10.1983 tarihli ve 2918 sayılı
Karayolları Trafik Kanunu’nun, 25.6.2010 tarihli ve 6001 sayılı Kanun’un 36.
maddesiyle değiştirilen 65. maddesinin; A- Sekizinci fıkrasının, itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin
bakmakta olduğu davada uygulanma olanağı bulunmadığından, bu fıkraya yönelik
başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, B- Yedinci fıkrasının esasının incelenmesine, esasa ilişkin
incelemesinin 65. maddenin birinci fıkrasının (b) bendi yönünden yapılmasına, OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 7. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Elif KARAKAŞ tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan
Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: 1. İtirazın Gerekçesi 8. Başvuru kararında özetle, işleten ve gönderenin aynı olması
yani kişinin kendi yükünü taşıması halinde, işleten ve gönderene ayrı ayrı
uygulanan cezaların toplamının uygulanmasının bir kişinin bir suçtan dolayı
yalnızca bir defa cezalandırılabileceği (ne bis in idem) ilkesine aykırılık
oluşturacağı, bu kuralla kanun koyucunun neyi hedeflediğinin belirsiz olduğu,
kişinin bizzat kendi yükünü taşıyor olması halinde ortada bir gönderenin
bulunmadığı ve gönderenin sorumluluğunun işletene fatura edilmesini gerektirir
bir vaziyet olmadığı belirtilerek kuralın, Anayasa’nın, 2. ve 38. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 2. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 9. İtiraz konusu kuralda, işleten ile gönderenin aynı olması
halinde azami yüklü ağırlığı veya izin verilen azami yüklü ağırlığı aşan
işleten ve gönderen için uygulanacak  idarî para cezalarının toplamının
uygulanacağı öngörülmektedir. 10. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve
işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup
güçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek
sürdüren, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, Anayasa ve hukukun
üstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir. 11. Hukuk devletinde ceza hukukuna ilişkin düzenlemelerde olduğu
gibi idari yaptırımlar açısından da Anayasa’ya bağlı kalmak koşuluyla hangi
eylemlerin kabahat sayılacağı, bunlara uygulanacak yaptırımın türü ve ölçüsü,
yaptırımın ağırlaştırıcı ve hafifleştirici nedenlerinin belirlenmesi gibi
konularda kanun koyucunun takdir yetkisi bulunmaktadır. Kanun koyucu bu
yetkisini kullanırken kabahat ve yaptırım arasındaki adil dengenin korunmasını
da dikkate almak zorundadır. 12. Öte yandan, hukuk devleti ilkesi ve ceza hukukunun temel
ilkeleri arasında yer alan “aynı fiilden dolayı iki kez yargılama olmaz
(ne bis in idem)” ilkesi gereğince kişi, aynı fiil nedeniyle birden
fazla yargılanamaz ve cezalandırılamaz. 13. İtiraz konusu kural, azami yüklü ağırlığın aşılması durumunda
göndereni ve işleteni ayrı ayrı ve eşit miktarda idari para cezası ile sorumlu
tutarken “işleten ile gönderenin aynı olması” durumunda aynı
ihlal nedeniyle işleten ve gönderenin sorumlu olduğu miktarların toplamı kadar
idari para cezası uygulanmasını öngörmektedir. Kuralın lafzı dikkate
alındığında “ gönderen” ve “ işleten” için öngörülen ceza
miktarlarının “toplamı”, işleten ve gönderenin hukuka aykırı
fiillerine bağlanan iki ayrı cezanın birlikte uygulanması ve dolayısıyla aynı
kişinin iki kere yaptırıma tabi tutulması sonucunu doğurmaktadır. Bu
nedenle, ne bis in idem ilkesine uygunluk yönünden kuralın yol
açtığı söz konusu mükerrerliğin “ aynı fiil” den kaynaklanıp
kaynaklanmadığı hususunun irdelenmesi gerekmektedir. 14. Kural’da yer alan “ işleten ile gönderenin aynı olması” ,
kişinin “kendi yükünü taşıması” halinde meydana gelebilecek
bir durumdur. İlgili mevzuatta “ eşyayı bir yerden başka bir yere nakletmek
amacıyla taşımacıya teslim eden gerçek veya tüzel kişi” olarak
tanımlanan gönderenin, kendi yükünü taşınmak üzere kendisine teslim etmesi gibi
bir durumun söz konusu olamayacağı ve dolayısıyla da “ işleten ile gönderenin
aynı olması” halinde ortada bir “gönderen” in varlığından
söz edilemeyeceği kuşkusuzdur. 15. Diğer taraftan, işleten ile gönderenin aynı kişi olması
durumunda, bu kişinin (işleten) azami yüklü ağırlığı aşmasına ve bunun
sonucunda itiraz konusu kuralda öngörülen cezanın uygulanmasına neden olan
hareketleri, amaç, zaman ve mekân yönlerinden birbirine bağlı şekilde kendi
içinde bir bütün oluşturduğundan hukuki anlamda “tek bir fiil” olarak
değerlendirilmelidir. 16. Bu durumda, iki ayrı fail ve her biri ayrı ceza gerektiren
birbirinden bağımsız fiiller söz konusu olmadığından, bir kişinin
(işleten) “aynı fiil” nedeniyle iki kere cezalandırılması
sonucunu doğuran itiraz konusu kural, ne bis in idem ilkesine
ve hukuk devleti ilkesine aykırılık taşımaktadır. 17. Açıklanan nedenlerle kural, 2918 sayılı Kanun’un 65.
maddesinin birinci fıkrasının (b) bendi yönünden Anayasa’nın 2. maddesine
aykırıdır. İptali gerekir. 18. Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Kadir ÖZKAYA bu görüşe
katılmamışlardır. 19. Kural, Anayasa’nın 2. maddesine aykırı görülerek iptal edildiğinden
Anayasa’nın 38. maddesi yönünden incelenmemiştir. IV. HÜKÜM 13.10.1983 tarihli ve 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun,
25.6.2010 tarihli ve 6001 sayılı Kanun’un 36. maddesiyle değiştirilen 65.
maddesinin yedinci fıkrasının “Maddenin birinci fıkrasının (b) bendi” yönünden,
Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Kadir
ÖZKAYA’nın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 12.7.2017 tarihinde karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Burhan ÜSTÜN Başkanvekili Engin YILDIRIM Üye Serdar ÖZGÜLDÜR Üye Serruh KALELİ Üye Osman Alifeyyaz PAKSÜT Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz AKINCI Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Üye Kadir ÖZKAYA Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ KARŞIOY
GEREKÇESİ 1. Karayolları Trafik Kanunu’nun 25.6.2010 tarihli ve 6001 sayılı
Kanun’un 36. maddesiyle değiştirilen 65. maddesinin yedinci fıkrasında yer
alıp, aynı maddenin birinci fıkrasının (b) bendi yönünden esas incelemesi
yapılan kural, karayolunda yük taşıyan araçlarda aşırı yükleme durumunda, ayrı
ayrı cezalandırılan işleten ve gönderenin aynı kişi olması durumunda, her iki
cezanın toplamının aynı kişiye uygulanacağını öngörmektedir. Kurala yapılan
Anayasaya aykırılık itirazı, bir kişinin bir suçtan iki kez cezalandırılamayacağı
yolundaki temel hukuk ilkesine ve bu nedenle Anayasanın 2. ve 38. maddelerine
aykırı olduğu gerekçesine dayandırılmıştır. Anayasa Mahkemesi çoğunluğun, iptal
kararı vermek suretiyle bu görüşü esas itibariyle yerinde bulduğu anlaşılmaktadır.
Bu görüşe ve kuralın Anayasaya aykırı olduğu yolundaki sonuca aşağıdaki
nedenlerle katılmamaktayız. 2. Ülkemizde her yıl binlerce can kaybına, yüzbinlerce kişinin
yaralanmasına ve milli servetin zarar görmesine neden olan trafik kazalarının
sebepleri arasında aşırı yükleme önemli bir yer tutmaktadır. Bu nedenle yasa
koyucunun, Anayasal sınırlar içinde, bu olgunun mümkün olduğunca asgariye
indirilmesi için gerekli yasal düzenlemeleri yapmakta geniş bir takdir alanına
sahip olduğunda kuşku bulunmamaktadır. 3. Somut olayda Anayasallık denetiminin özü, aynı eylemden dolayı
iki kez ceza verilip verilmediğidir. Başka bir deyişle kişinin bizzat kendi
yükünü taşıyor olması halinde hem gönderen hem de işleten sıfatıyla
cezalandırılıp cezalandırılamayacağıdır. 4. Kişinin tek bir eylemle ceza yaptırımı gerektiren iki veya daha
fazla kuralı ihlal etmesi haline ilişkin olarak pozitif ceza hukukunda özel
düzenlemeler mevcut olduğu gibi (Türk Ceza Kanunu Madde 44, aynı fiilin
gerektirdiği cezalardan en ağır olanına hükmedilmesi), idari cezalarda da yasa
koyucunun benimsediği hukuk nazariyesine ve ihtiyaçlara göre farklı
düzenlemeler bulunmaktadır. Öte yandan, idare hukukunda, ceza hukukunda olduğu
gibi bir fiilden dolayı birden fazla ceza verilmesini öngören ya da bunu yasaklayan
temel ve evrensel bir ilke olmadığı gibi, Anayasa Mahkemesinin de bu hususta
müstakar bir içtihadı bulunmamaktadır. 5. Buna karşılık ceza hukukunda, failin sıfatından doğan
ağırlaştırma nedenleri olabilmektedir. Başka bir ifadeyle suç sayılan aynı
eylemi gerçekleştiren iki kişiden birinin, tamamen taşıdığı sıfattan (mesela
Türk Ceza Kanunu madde 86; kamu görevlisi, eş, altsoy, üstsoy) dolayı daha ağır
biçimde cezalandırılması ceza hukukunun temel müesseselerindendir. Aynı
şekilde, sanık ve mağdur sıfatlarının aynı kişide birleşmesi (T:C:K: madde
129/3, karşılıklı hakaret) halinde ceza azaltılabilir veya hiç
verilmeyebilir. 6. Ceza hukuku ilkeleri kıyasen tatbik edildiğinde, idare
hukukunda da eylemi gerçekleştirenin taşıdığı iki ayrı sıfattan dolayı, diğer
bir kişiye göre daha ağır bir yaptırımla karşılaşmasında Anayasaya veya hukukun
temel ilkelerine aykırılık olacağı söylenemez. Kuralda her ne kadar işleten ve
gönderenin aynı kişi olması durumunda her iki cezanın toplamının
uygulanacağının belirtilmesi nedeniyle iki ayrı ceza gibi algılanması mümkün
ise de, gerçekte iki ayrı ceza söz konusu olmayıp, gönderen ve işleten
sıfatlarının birleşmesinden dolayı ceza bir kat artırılarak verilen tek bir
cezadan ibarettir. 7. Ceza miktarlarının belirlenmesinde de izlenen ceza siyaseti,
eylemin yarattığı tehlike ve toplumsal barışı bozarak yarattığı infial gibi
unsurlar gözetilmek şartıyla, Anayasal sınırlar içinde yasa koyucunun takdir
yetkisi mevcuttur. Bu açıdan bakıldığında, kişinin kendi yükünü bizzat taşıyor
olması halinde yakıt giderlerinden ve zamandan tasarruf etmek amacıyla yasayı
ihlal eğilimine girme olasılığının daha yüksek olacağını, ayrıca gönderen yani
yük sahibinin özen ve denetim imkanının da ortadan kalkmış olacağını gözeten
yasa koyucu, gönderen ve işletenin aynı olması halinde cezanın bir kat
artırılmasını takdir etmiştir. 8. Anayasa Mahkemesinin görevi, ceza hukukunun temel kavramları
üzerindeki farklı izah ve nazariyelere göre değil, önüne anayasallık denetimi
için iptal istemiyle gelen bir yasa kuralının müdahale ettiği kişi temel
hakları ile üstün kamu yararı arasında adil ve makul bir denge kurulmuş olup
olmadığını denetlemektir. İptal istemine konu kurala göre verilecek cezanın,
kendi yükünü taşıyan kişinin katlanamayacağı bir külfet doğurmadığı, buna
karşılık üstün bir kamusal yarar olan karayollarında can ve mal güvenliğinin
sağlamasına hizmet ettiği gözetildiğinde, kuralda Anayasanın 2. maddesindeki
hukuk devleti esaslarına aykırı bir yön bulunmadığı sunucuna ulaşmaktayız. Açıklanan nedenlerle çoğunluk görüşüne katılmıyoruz. Üye Osman Alifeyyaz PAKSÜT Üye Kadir ÖZKAYA