ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1994/60 Karar Sayısı : 1994/54 Karar Günü : 13.7.1994 R.G. Tarih-Sayı :17.01.1996-22526 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Danıştay 10. Dairesi İTİRAZIN KONUSU : 24.12.1993 günlü, 3941 sayılı 1994 Mali Yılı
Bütçe Kanunu'nun 28. maddesinin, Anayasa'nın 87., 88., 89., 161. ve 162.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğretim Üyesi olan
davacı, 1994 Mali Yılı Bütçe Kanunu'nun 28. Maddesinin uygulanmasıyla ilgili
Maliye Bakanlığı'nca çıkartılan 512 sayılı Genel Tebliğ'in iptali için
Danıştay'a başvurmuştur. Davacı, 512 sayılı genel tebliğin dayanağını oluşturan 1994 Mali
Yılı Bütçe Kanunu'nun 28. maddesinin Anayasa'nın 2., 10., 26., 27., 73/3.,
130/4. ve 161. maddelerine aykırı olduğu iddiasında bulunmuştur. Danıştay 10.
Dairesi de davacının Anayasa'ya aykırılık iddiasını ciddi bularak gerekçeli
kararında 1994 Mali Yılı Bütçe Kanunu'nun 28. maddesini Anayasa'nın 87., 88.,
89., 161. ve 162. maddelerine aykırılığı savıyla Anayasa Mahkemesi'ne
başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İptali İstenen Yasa Kuralı 1994 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun iptali istenen 28. maddesi aynen
şöyledir : "Genel bütçeye dahil dairelerle katma bütçeli idarelere bağlı
döner sermayeli işletmelerin aylık gayrisafi hasılatının % 10'u ile sermayeye
eklenmiş olsun veya olmasın kullanılmayan geçmiş ve cari yıl kârları Hazineye
irad kaydedilir. Maliye Bakanı bu oranı, döner sermayeler veya işletmeleri
itibariyle % 30'una kadar yükseltebilir. Peşin gelirlerin ve yıl sonu kârlarının toplanmasına, kaydına,
raporlanmasına, bildirim ve ödeme sürelerinin tesbitine ve peşin gelirlerin yıl
sonu kârlarına mahsubuna ilişkin hususlar Maliye Bakanlığınca belirlenir. Yıl sonu kârları ve peşin gelirler yatırılmadığı takdirde 6183
sayılı Kanundaki usullere göre yıllık % 12 zamlı olarak tahsil edilir. Ancak
hesaplanan zam, sermayeler ita amiri ve saymanlarından yarı yarıya alınır.
Maliye Bakanlığınca verilen ek süreler için zam uygulanmaz. Daha önceden veya yılı içinde herhangi bir suretle statüsü
değiştirilen döner sermayeli işletmeler hakkında da bu madde hükmü
uygulanır." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 87.- Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve
yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; Bakanlar Kurulunu ve
bakanları denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli konularda kanun hükmünde
kararname çıkarma yetkisi vermek; bütçe ve kesinhesap kanun tasarılarını
görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilânına karar vermek;
milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, Anayasanın 14 üncü
maddesindeki fiillerden dolayı hükümgiyenler hariç olmak üzere, genel ve özel
af ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine
karar vermek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve
görevleri yerine getirmektir." 2- "MADDE 88.- Kanun teklif etmeye Bakanlar Kurulu ve
milletvekilleri yetkilidir. Kanun tasarı ve tekliflerinin Türkiye Büyük Millet Meclisinde
görüşülme usul ve esasları İçtüzükle düzenlenir." 3- "MADDE 89.- Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince
kabul edilen kanunları onbeş gün içinde yayımlar. Yayımlanmasını uygun bulmadığı kanunları, bir daha görüşülmek
üzere, bu hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte aynı süre içinde, Türkiye
Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Bütçe kanunları bu hükme tâbi değildir. Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu aynen kabul
ederse, kanun Cumhurbaşkanınca yayımlanır; Meclis, geri gönderilen kanunda yeni
bir değişiklik yaparsa, Cumhurbaşkanı değiştirilen kanunu tekrar Meclise geri
gönderebilir. Anayasa değişikliklerine ilişkin hükümler saklıdır." 4- "MADDE 161.- Devletin ve kamu iktisadî teşebbüsleri
dışındaki kamu tüzelkişilerinin harcamaları, yıllık bütçelerle yapılır. Malî yıl başlangıcı ile genel ve katma bütçelerin nasıl
hazırlanacağı ve uygulanacağı kanunla belirlenir. Kanun, kalkınma planları ile ilgili yatırımlar veya bir yıldan
fazla sürecek iş ve hizmetler için özel süre ve usuller koyabilir. Bütçe kanununa, bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm
konulamaz." 5- "MADDE 162.- Bakanlar Kurulu, genel ve katma bütçe
tasarıları ile millî bütçe tahminlerini gösteren raporu, malî yıl başından en
az yetmişbeş gün önce, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar. Bütçe tasarıları ve rapor, kırk üyeden kurulu Bütçe Komisyonunda
incelenir. Bu komisyonun kuruluşunda, iktidar grubuna veya gruplarına en az
yirmişbeş üye verilmek şartı ile, siyasî parti gruplarının ve bağımsızların
oranlarına göre temsili gözönünde tutulur. Bütçe Komisyonunun ellibeş gün içinde kabul edeceği metin, Türkiye
Büyük Millet Meclisinde görüşülür ve malî yıl başına kadar karara bağlanır. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Genel Kurulda, bakanlık ve
daire bütçeleriyle katma bütçeler hakkında düşüncelerini, her bütçenin tümü
üzerindeki görüşmeler sırasında açıklarlar; bölümler ve değişiklik önergeleri,
üzerinde ayrıca görüşme yapılmaksızın okunur ve oya konur. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu tasarılarının Genel
Kurulda görüşülmesi sırasında, gider artırıcı veya gelirleri azaltıcı
önerilerde bulunamazlar." IV-İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince yapılan ilk
inceleme toplantısında, ilk incelemeye ilişkin rapor, itiraz yoluna başvuran
mahkemenin gerekçesi, iptali istenen yasa kuralı ve ilgili Anayasa kurallarıyla
bunların gerekçeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : İtiraz yoluna başvuran Danıştay 10. Dairesi'nin Anayasa'ya
aykırılık savlarını değerlendirmeden önce bakılmakta olan bir davanın bulunup
bulunmadığı sorunu üzerinde durulmuştur. Anayasa'nın 152. maddesiyle, 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesinde, "Bir
davaya bakmakta olan mahkeme"nin itiraz yolu ile Anayasa Mahkemesi'ne
iptal isteminde bulunabileceği belirtilmektedir. Anayasa'nın, "bir davaya
bakmakta olan mahkeme" biçimindeki nitelemesini; o davaya bakmaya yani
uyuşmazlık konusu işi çözmeye veya suç sayılan eylemi işleyeni yasa kuralları
çerçevesinde yargılamaya görevli mahkeme olarak anlamak gerekir. Mahkemelerin
görevleri Anayasa'nın 142. maddesi gereğince ancak yasa ile düzenlenir. Anayasa
Mahkemesi, Anayasal denetim için itiraz yolu ile getirilen bir davada itiraz eden mahkemenin, yasa kurallarına uygun olarak o davaya bakmaya görevli olup olmadığını saptamak zorundadır. İtiraz yoluna başvuran mahkemenin elindeki davanın Anayasa'nın
152. maddesi yönünden var sayılabilmesi için dava ehliyeti bulunanlarca
süresinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir dava olması
gerekir. Bu koşulların gerçekleşip gerçekleşmediği konusundainceleme yaparak
karar vermek Anayasa Mahkemesi'nin yetkisi içindedir. Anayasa Mahkemesi,
anayasal denetim yetkisini kullanabilmesi için itiraz yoluna başvuran
mahkemenin o davaya bakmakla görevli olup olmadığını saptamak ve buna göre
kendi görevini yerine getirmek zorundadır. Danıştay 10. Dairesi'ndeki davanın görülmesi sırasında 6.1.1982
günlü, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda değişiklik yapılmıştır.
10.6.1994 günlü, 4001 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle 2577 sayılı Kanun'un 2.
maddesi değiştirilerek daha önce idari eylem ve işlemler hakkında
"menfaatleri ihlâl edilenler" iptal davası açma hakkına sahip iken
yapılan değişiklikle "kişisel hakları ihlâl edilenler" idari eylem ve
işlemler hakkında dava açabilecekleri öngörülmüştür. Değişiklik yapan Yasa'nın
geçici 2. maddesinde de, "Değiştirilmiş olan 2 nci maddenin hükmü bu
Kanunun yürürlüğünden evvel açılmış olup devam eden veya hükme bağlanılmış
olupta kesinleşmemiş bulunan davalarda da uygulanır" açıklığı getirilerek
Yasa geriye doğru işletilmiştir. Bu kurala göre, Danıştay 10. Dairesi'nin
görmekte olduğu dava 9.3.1994 günü açılmış olduğundan, 4001 sayılı yasa
hükümleri bu dava için de uygulanacaktır. Üniversite öğretim üyesi olan davacı, Üniversite bünyesinde
kurulmuş bulunan döner sermaye işletmelerinin kullanmadıkları yıl sonu kârları
ile aylık gayrisafî hâsılatından % 10 oranında Hazineye irad kaydedilmesini
öngören Maliye Bakanlığı'nın 512 sıra sayılı Genel Tebliği'nin iptali için
Danıştay'a başvurmuştur. Davacı, dilekçesinde, 1994 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun
28. maddesine dayanılarak çıkarılan sözkonusu Tebliğin uygulanması sonunda,
döner sermaye işletmesinin kaldıramayacağı bir malî yükün altına sokulduğunu;
ürettiği mal ve hizmetlerin maliyetlerinin artacağını; bu nedenle işletmenin
küçülerek işlemez duruma geleceğini ve neticede kendisinin döner sermaye
işletmesi aracılığı ile sürdürdüğü kitap yayın çalışmalarının duracağını ileri
sürmüştür. 2577 sayılı Yasa'nın 2. maddesinde idarî işlemler hakkında iptal
davası açmak için gerekli olan "menfaatleri ihlâl edilenler" koşulu,
4001 sayılı Yasa ile "kişisel hakları ihlâl edilenler" biçiminde
değiştirilmiştir. Davacının, dava konusu işlemle kişisel hakkı ihlâl
edilmediğinden 2577 sayılı Yasa'nın değişik 2. maddesinde öngörülen dava
ehliyeti bulunmamaktadır. Bu nedenle de Danıştay 10. Dairesi'nin elinde
bakmakta olduğu bir davanın varlığından söz edilemez. Başvurunun Mahkemenin
yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir. V- SONUÇ 24.12.1993 günlü, 3941 sayılı "1994 Malî Yılı Bütçe
Kanunu"nun 28. maddesinin iptali istemiyle yapılan itirazın; dava konusu
idarî işlem davacının kişisel hakkını ihlâl etmediği için Anayasa'nın 152.
maddesinde öngörülen itiraz yoluna başvuran Mahkemece bakılmakta olan bir dava
bulunmadığından, 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddesinin üçüncü fıkrası gereğince
başvuran Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, Yekta Güngör ÖZDEN, Güven
DİNÇER, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER ile Mustafa YAKUPOĞLU'nun "İşin
esasına geçilmesi gerekir." yolundaki karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 13.7.1994 gününde karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Mustafa GÖNÜL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Samia AKBULUT Üye Haşim KILIÇ Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Mustafa
  YAKUPOĞLU KARŞIOY
YAZISI Esas Sayısı : 1994/60 Karar Sayısı : 1995/54 Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. Maddeleri gereğince mahkemelerin bir
yasa veya kanun hükmünde kararname kurallarının Anayasa'ya aykırılığı savı ile
Anayasa Mahkemesi'ne itiraz yoluna başvurabilmeleri için bu kuralların
Mahkemece bakılmakta olan davada uygulanacak kurallar olması gerekir. Bu
nedenle, itiraz yolu ile yapılan başvurularda Anayasa Mahkemesi'nin başvurunun
bir "davaya bakmakta olan mahkemece" yapılmış olup olmadığını ve
Anayasa'ya aykırılığı savında bulunulan kuralların bakılmakta olan davada uygulanacak
kurallar olup olmadığını saptaması zorunludur. Bunların ötesinde itiraz
başvurularında Anayasa Mahkemesi'nin davacının dava ehliyetinin bulunup
bulunmadığını inceleme yetkisi yoktur. Dava ehliyetini saptama yetkisi öncelikle davaya bakmakta olan mahkemelerin,
sonrada bunların karar ve hükümlerini son inceleme mercilerinindir. Adlî, idarî
ve askerî yargıya ilişkin davalarda dava ehliyetinin varlığını veya yokluğunu
bunlar kendi kararları ile belirlerler. Anayasa Mahkemesi'nin bu konuda
yapacağı bir belirleme itiraz yoluna başvuran mahkeme yönünden bağlayıcı
olamaz. Çünkü, itiraz yoluna başvuran mahkemelerin karar ve hükümlerinin son
inceleme mercii Anayasa Mahkemesi olmayıp diğer adlî, idarî ve askerî yüksek
mahkemelerdir. Kaldıki, davanın davacının ehliyeti yönünden red olasılığının
bulunması Danıştay 10. Dairesini bakmakta olduğu işin (dava) niteliğini
değiştirmez. Yargı mercilerinde görülmekte olan davalar davacılar yönünden her
zaman olumlu sonuçlanmıyabilir. Hatta bu sonuç, davanın başında da görülebilir.
Ancak, bu durum, uyuşmazlığı dava olmaktan çıkarmaz. Danıştay 10. Dairesi'nin elinde bakmakta olduğu bir dava vardır.
Danıştay 10. Dairesi bakmakta olduğu bu davada dava konusu idarî işlem
nedeniyle davacının "menfaatinin" veya "kişisel hakkının"
ihlâl edilip edilmediğini saptama yetkisi öncelikle Danıştay 10. Dairesi'nin,
Daire kararının temizi durumunda ise Danıştay İdari Dava Daireleri Genel
Kurulu'nundur. Anayasa Mahkemesi'nin itiraz başvurusunda bulunan Danıştay 10.
Dairesi'nin bakmakta olduğu davada davacının "menfaatinin" veya
"kişisel hakkının" ihlâl edilip edilmediğini saptama yetkisibulunmamaktadır. Bu nedenlerle, çoğunluğun "...davacının dava konusu işlemle
doğrudan ihlâl edilen kişisel bir hakkı olamayacağından mahkemenin elinde
bakmakta olduğu bir davadan söz edilemez. Başvurunun Mahkemenin yetkisizliği
nedeniyle reddi gerekir." biçimindeki düşüncesine katılmıyorum. İşin
esasının incelenmesi gerekir. Üye Ahmet
  N. SEZER