ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2006/101 Karar Sayısı  : 2008/126 Karar Günü   : 19.6.2008 R.G. Tarih-Sayı :19.11.2008-27059 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Kocaeli İdare
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 22.5.2003 günlü, 4857 sayılı
İş Kanunu'nun 30. ve 101. maddelerinin Anayasa'nın 2., 18., 48. ve 61.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Özürlü ve eski hükümlü
çalıştırmamaktan dolayı verilen idari para cezasının iptali istemiyle açılan
davada itiraz konusu kuralların Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan
 Mahkeme, itiraz konusu kuralların iptali için re'sen
başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları 4857 sayılı İş Kanunu'nun 30. ve 101. maddeleri şöyledir: " Madde 30 - İşverenler elli veya daha fazla işçi
çalıştırdıkları işyerlerinde her yılın Ocak ayı başından itibarenyürürlüğe
girecek şekildeBakanlar Kurulunca belirlenecek oranlarda özürlü ve eski hükümlü
ile 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun ek 1 inci maddesinin (B) fıkrası
uyarınca istihdamı zorunlu olan terör mağduru işçiyi meslek, beden ve ruhi
durumlarına uygun işlerdeçalıştırmakla yükümlüdürler. Bu kapsamda
çalıştırılacak işçilerin toplam oranı yüzde altıdır. Ancak özürlüler için
belirlenecek oran, toplam oranın yarısından az olamaz. Aynı il sınırları içinde
birden fazla işyeri bulunan işverenin bu kapsamda çalıştırmakla yükümlü olduğu
işçi sayısı, toplam işçi sayısına göre hesaplanır. Bu kapsamda çalıştırılacak işçi sayısının tespitinde belirsiz
süreli iş sözleşmesine ve belirli süreli iş sözleşmesine göre çalıştırılan
işçiler esas alınır. Kısmi süreli iş sözleşmesine göre çalışanlar, çalışma
süreleri dikkate alınaraktam süreli çalışmaya dönüştürülür. Oranların hesaplanmasında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz,
yarım ve daha fazla olanlar tama dönüştürülür. İşyerinin işçisi iken sakatlanan, eski hükümlü ya da terör mağduruolanlara
öncelik tanınır. İşverenler çalıştırmakla yükümlü oldukları işçileri Türkiye İş
Kurumu aracılığı ile sağlarlar. Bu kapsamda çalıştırılacak işçilerin nitelikleri, hangi işlerde
çalıştırılabilecekleri, bunların işyerlerinde genel hükümler dışında bağlı
olacakları özel çalışma ile mesleğe yöneltilmeleri, mesleki yönden işverence
nasıl işe alınacakları, Adalet Bakanlığı ile Çalışma ve Sosyal Güvenlik
Bakanlığınca birlikte çıkarılacakyönetmelikle düzenlenir. Yer altı ve su altı işlerinde özürlü işçi çalıştırılamaz ve
yukarıdaki hükümler uyarınca işyerlerindeki işçi sayısının tespitinde yer altı
ve su altı işlerinde çalışanlar hesaba katılmaz. Bir işyerinden malulen ayrılmak zorunda kalıp da sonradan
maluliyeti ortadan kalkan işçiler eski işyerlerinde tekrar işe alınmalarını
istedikleri takdirde, işveren bunları eski işleri veya benzeri işlerde boş yer
varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe başka isteklilere tercih ederek, o andaki
şartlarla işe almak zorundadır. Aranan şartlar bulunduğu halde işveren iş
sözleşmesi yapma yükümlülüğünü yerine getirmezse, işe alınma isteğinde bulunan
eski işçiye altı aylık ücret tutarında tazminat öder. Eski hükümlü çalıştırılmasında kanunlardaki kamu güvenliği ile
ilgili hizmetlere ilişkin özel hükümler saklıdır. Bakanlar Kurulunca belirlenecek oranların üstünde özürlü ve eski
hükümlü ve terör mağduru çalıştıran işverenlerin kontenjan fazlası işçiler için
özürlü ve eski hükümlü çalıştırmakla yükümlü olmadıkları halde özürlü
çalıştıran veya çalışma gücünü yüzde seksenden fazla kaybetmiş özürlüyü
çalıştıran işverenlerin bu şekilde çalıştırdıkları her bir özürlü için 506
sayılı Sosyal Sigortalar Kanununa göre ödemeleri gereken işveren sigorta prim
hisselerinin yüzde ellisini kendisi, yüzde ellisini Hazine öder. Bu maddeye aykırılık hallerinde 101 inci maddeuyarınca tahsil
edilecek para cezaları Türkiye İş Kurumu bütçesinin Maliye Bakanlığınca
açılacak özel tertibine gelir kaydedilir. Bu hesapta toplanan paralar özürlü ve
eski hükümlülerin mesleki eğitim ve mesleki rehabilitasyonu, kendi işini kurma
ve bu gibi projelerde kullanılmak üzere Türkiye İş Kurumuna aktarılır. Toplanan
paraların nerelere ve ne kadar verileceği Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğünün
koordinatörlüğünde, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı Çalışma Genel
Müdürlüğü, İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü, Özürlüler İdaresi
Başkanlığı, Adalet Bakanlığı Ceza ve Tevkif Evleri Genel Müdürlüğü, Türkiye
Sakatlar Konfederasyonu ve en çok işçi ve işvereni temsil eden üst kuruluşların
birer temsilcilerinden oluşan komisyon tarafından karara bağlanır. Komisyonun
çalışma usul ve esasları Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca çıkarılacak
yönetmelikle düzenlenir." " Madde 101 - Bu Kanunun 30 uncu maddesindeki
hükümlere aykırı olarak özürlü ve eski hükümlü çalıştırmayan işveren veya
işveren vekiline çalıştırmadığı her özürlü ve eski hükümlü ve çalıştırmadığı
her ay için yediyüzelli milyon lira para cezası verilir. Kamu kuruluşları da bu
para cezasından hiçbir şekilde muaf tutulamaz". B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 18., 48. ve 61. maddelerine
dayanılmış, 50. maddesi de ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Tülay
TUĞCU, Haşim KILIÇ, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Mustafa
YILDIRIM, Cafer ŞAT, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK ve Osman
Alifeyyaz PAKSÜT'ün katılımlarıyla 29.6.2006 gününde yapılan ilk inceleme
toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralları, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları, bunların
gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında, 4857 sayılı Yasa'nın 30. maddesinde özürlü ve
eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğünün, 101. maddesinde ise bu yükümlülüğe
uymamaya yaptırım öngörülmesinin, Anayasa'nın 2. maddesindeki sosyal devlet
ilkesine, özel teşebbüsün sözleşme serbestisinin elinden alınarak, iş yerinde
verimli olamayacak özürlü ve eski hükümlü çalıştırma zorunluluğunun Anayasa'nın
48. maddesine, kişinin istemediği birisiyle çalışmak zorunda bırakılarak maaş
ödeme yükümlülüğünün dolaylı olarak angarya kapsamında Anayasa'nın 18.
maddesine, Anayasa'nın 61. maddesiyle Devlete verilen özürlü ve eski
hükümlülerin korunması, rehabilitasyonu, topluma kazandırılması, istihdamı ve insan
onuruna yakışır bir hayat seviyesine kavuşturulması ödevinin, amacı kârlılık
olan özel teşebbüse orantısız bir şekilde yüklenmesinin Anayasa'nın 61.
maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. A- 30. Maddenin İncelenmesi 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi yasaların, kanun
hükmünde kararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı konusunda
ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak zorunda değildir.
İstemle bağlı kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık
incelemesi yapabileceğinden, iptali istenen kuralla ilgisi nedeniyle
Anayasa'nın 50. maddesi yönünden de inceleme yapılmıştır. İtiraz konusu kuralda, özel ve Devlete ait belli koşulları taşıyan
işyerlerindebelirtilen oranlarda özürlü ve eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğü
öngörülmüştür. Anayasa'nın 2. maddesinde nitelikleri belirtilen sosyal hukuk
devleti, insan haklarına dayanan, kişilerin huzur, refah ve mutluluk içinde
yaşamalarını güvence altına alan, kişi hak ve özgürlükleriyle kamu yararı
arasında adil bir denge kurabilen, çalışma hayatını geliştirmek ve ekonomik
önlemler alarak çalışanlarını koruyan, onların insan onuruna uygun hayat
sürdürmelerini sağlayan, milli gelirin adalete uygun biçimde dağıtılması için
gereken önlemleri alan, sosyal güvenlik hakkını yaşama geçirebilen, güçsüzleri
güçlüler karşısında koruyarak sosyal adaleti ve toplumsal dengeleri gözeten
devlettir. Çağdaş devlet anlayışı sosyal hukuk devletinin tüm kurum ve
kurallarıyla Anayasa'nın özüne ve ruhuna uygun biçimde kurularak işletilmesini,
bu yolla bireylerin refah, huzur ve mutluluğunun sağlanmasını gerekli kılar. Anayasa'nın 48. maddesinde "Herkes, dilediği alanda
çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak
serbesttir. Devlet, özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal
amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacak
tedbirleri alır."; 50. maddesinde "Küçükler ve
kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından
özel olarak korunurlar."; 61. maddesinde ise "Devlet,
sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri
alır." denilmektedir. Özürlü ve eski hükümlü çalıştırma yükümlülüğü, ruhsal veya
fiziksel açıdan yetersizliği nedeniyle yahut işlemiş olduğu bir suç dolayısıyla
aldığı cezadan dolayı iş bulma imkanını önemli ölçüde yitirenleri koruma
düşüncesine dayanmaktadır. Anayasa'nın 50. maddesinin ikinci fıkrasındaki "Küçükler
ve kadınlar ile bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar çalışma şartları bakımından
özel olarak korunurlar." hükmü özürlülerin özel olarak himaye
edilmesini güvence altına aldığından kural, özürlüler bakımından Anayasa'nın
50. maddesinin bir gereğidir. Kuralla getirilen yükümlülük, özürlü ve eski hükümlü olmalarından
dolayı çalışma hayatında dezavantajlı konumda olan kişilerin çalışma hayatına
kazandırılarak insan onuruna yaraşır hayat sürmelerini amaçladığından
Anayasa'nın 2. maddesindeki sosyal devlet ilkesinin bir sonucudur. Anayasa'nın 61. maddesinin gerekçesinde, "Devlet,
sakatların çalıştırılmasını sağlamak, bazı vergi muafiyetleri getirmek,
sakatların rehabilitasyonu için gerekli önlemleri almakla
yükümlüdür" denilerek Devlete özürlülerin "çalıştırılmasını
sağlamak"; 48. maddesinin ikinci fıkrasındaki "Devlet,
özel teşebbüslerin ... ve sosyal amaçlara uygun yürümesini,... sağlayacak
tedbirleri alır." hükmüyle de Devlete özel teşebbüslerin "sosyal
amaçlara uygun yürümesini" temin etmek için tedbir alma
yükümlülüğü verilmiştir. Anayasa'nın 61. ve 48. maddelerindeki Devlete verilen söz konusu
yükümlülükler birlikte değerlendirildiğinde, özel ve kamu ayırımı yapılmaksızın
özürlü ve eski hükümlü çalıştırılma zorunluluğu öngörülen kuralın, sosyal
amaçları gözettiği ve sosyal devlet ilkesinin bir sonucu olduğu, ayrıca kuralda
özel kesim açısından bir ölçüsüzlükten de söz edilemeyeceği anlaşılmaktadır. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 2., 48., 50. ve 61.
maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın, Anayasa'nın 18. maddesiyle ilgisi görülmemiştir. B- 101. Maddenin İncelenmesi Kuralla, özel ve kamu ayırımı yapılmaksızın 30. maddedeki
hükümlere aykırı olarak özürlü ve eski hükümlü çalıştırmayan işveren veya
işveren vekiline çalıştırmadığı her özürlü ve eski hükümlü ve çalıştırmadığı
her ay için idari para cezası verilmesi öngörülmüştür. Yasakoyucu idari para cezalarına ilişkin yasa kurallarını
düzenlerken ceza politikası gereği tercihler ortaya koyarak yasal düzenlemeler
yapabilir. Hangi eylemlerin idari para cezasını, hangilerinin adli para cezası
ya da hapis cezasını gerektirdiği ve bu cezaların miktarı konusunda
yasakoyucunun Anayasa'nın genel ve özel kuralları çerçevesinde takdir hakkı
bulunmaktadır. Anayasa'ya uygun olarak özürlü ve eski hükümlü çalıştırma
zorunluluğunu öngören 30. maddenin işlerliğini sağlamak için buna aykırı
davranışa idari para cezası öngörülmesi yasakoyucunun takdir hakkı kapsamında
değerlendirilmelidir. Kural, 30. maddeye ilişkin gerekçeler de gözetildiğinde
Anayasa'nın 2., 48. ve 61. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi
gerekir. Kuralın, Anayasa'nın 18. maddesiyle ilgisi görülmemiştir. VI- SONUÇ 22.5.2003 günlü, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 30. ve 101.
maddelerinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 19.6.2008
gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim KILIÇ Başkanvekili Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Sacit ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Mehmet ERTEN Üye A. Necmi ÖZLER Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Şevket APALAK Üye Serruh KALELİ Üye Zehra Ayla
  PERKTAŞ