ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2000/77 Karar Sayısı : 2000/49 Karar Günü : 21.11.2000 R.G. Tarih-Sayı :15.03.2002-24696 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Mersin 1. Sulh Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 18.5.1955 günlü, 6570 sayılı
"Gayrimenkul Kiraları Hakkında Kanun"a 4531 sayılı Yasa'yla eklenen
Geçici 7. maddenin Anayasa'nın 2., 10.,11., 13. ve 35. maddelerine aykırılığı
savıyla iptali istemidir. I- OLAY Kira tesbiti istemiyle açılan davada 18.5.1955 günlü, 6570
sayılı Yasa'ya 4531 sayılı Yasa ile eklenen Geçici 7. maddenin Anayasa'ya
aykırılığı savını ciddi bulan Mahkeme iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 6570 sayılı "Gayrimenkul Kiraları Hakkında Kanun"a 4531
sayılı Yasa ile eklenen ve itiraz konusu kuralları da içeren Geçici 7. madde
şöyledir : "GEÇİCİ MADDE 7.- Sözleşmelerde kararlaştırılan
kira paraları 2000 yılında yıllık % 25, 2001 yılında ise yıllık % 10 oranında
artırılabilir. Ancak, taşınmazın bulunduğu bölgede rayiç kira parasındaki artış
bu oranların altında ise bu oranlar uygulanmaz. Kira parasının yabancı para veya kıymetli madene endeksli olarak
belirlendiği sözleşmelerde ayrıca yıllık artış uygulanmaz. Kira parasının artış sınırlarının aşılması amacıyla yeniden
sözleşmesi yapılamaz. Kira tespit davalarında da yukarıdaki sınırlamalara uyulur." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında dayanılan Anayasa kuralları şunlardır: 1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti,
toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına
saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere
dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk,
renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri
sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." 3- "MADDE 11.- Anayasa hükümleri,
yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri
bağlayan temel hukuk kurallarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz." 4- "MADDE 13.- Temel hak ve
hürriyetler, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî
egemenliğin, Cumhuriyetin, millî güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin,
kamu yararının, genel ahlâkın ve genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca
Anayasanın ilgili maddelerinde öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve
ruhuna uygun olarak kanunla sınırlanabilir. Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalar
demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaç
dışında kullanılamaz. Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak ve
hürriyetlerin tümü için geçerlidir." 5 - "MADDE 35.- Herkes, mülkiyet ve miras haklarına
sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla , kanunla
sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı
olamaz." C- İlgili Anayasa Kuralı "MADDE 48.- Herkes, dilediği
alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak
serbesttir. Devlet, özel teşebbüslerin millî ekonominin gereklerine ve sosyal
amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayacak
tedbirleri alır." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, Mahir
Can ILICAK, Rüştü SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU ve Ahmet AKYALÇIN'ın
katılmalarıyla 21.11.2000 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle
davada uygulanacak kural ve sınırlama sorunu görüşülmüştür. A- Davada Uygulanacak Kural Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmakta
oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararname
kurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık savının ciddî olduğu kanısına varırlarsa o hükmün iptali için Anayasa
Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidir. Ancak, Anayasa'ya aykırı bulduğu
kurallar uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için
elinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve
iptali istenen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekmektedir.
Uygulanacak yasa kuralları, davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların
çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak
nitelikteki kurallardır. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin bakmakta olduğu davanın konusu
kira tesbiti olduğundan 18.5.1955 günlü, 6570 sayılı "Gayrimenkul Kiraları
Hakkında Kanun"a 4531 sayılı Yasa ile eklenen geçici madde 7'nin birinci
fıkrasının ilk tümcesi ile dördüncü fıkrası dışında kalan bölümü, itiraz
başvurusunda bulunan Mahkemenin davada uygulayacağı kural değildir. Bu
bölüme ilişkin itirazın Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE 21.11.2000
gününde oybirliğiyle karar verilmiştir. B- Sınırlama Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi'ne
itiraz yoluyla yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran mahkemenin bakmakta
olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır. Mahkemede bakılmakta olan davada, davacı 2000 yılına ilişkin kira
bedelinin tesbitini istediğinden iptali istenen Geçici 7. maddenin, birinci
fıkrasının ilk tümcesine ilişkin esas incelemenin "...2000 yılında yıllık
% 25..." ibaresi ile sınırlı yapılmasına oybirliğiyle, dördüncü
fıkrasında, Yasa'nın uygulanmasıyla ilgili genel kural içermesi nedeniyle
sınırlama yapılmasına gerek olmadığına, 21.11.2000 gününde Haşim KILIÇ, Yalçın
ACARGÜN, Sacit ADALI ile Ali HÜNER'in karşıoyları ve oyçokluğuyla karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, aykırılık savına dayanak yapılan ve ilgili görülen Anayasa
kurallarıyla bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Başvuru dilekçesinde Mahkeme, 4531 sayılı Yasa ile kira
paralarının arttırılmasına ilişkin düzenlemenin, sosyal hukuk devleti ilkeleriyle
bağdaşmadığını, kira sözleşmeleriyle taraflar gelecek yıla ait kira artışlarını
serbestçe belirlerken bu artışın sınırlandırıldığını, bunun taşınmaz sahipleri
aleyhine sonuçlar yarattığını eşitlik ilkesine aykırı olduğunu, mülkiyet
hakkını sınırladığını, bunun Anayasa'nın 2., 10., 11., 13. ve 35. maddelerine
aykırı olduğunu ileri sürerek iptalini istemektedir. 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanun
hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya
aykırılığı hususunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmaya
mecbur değildir. Anayasa Mahkemesi taleple bağlı kalmak kaydıyla başka
gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir. Bu nedenle, itiraz konusu
kural Anayasa'nın yalnız 2., 10., 11., 13. ve 35. maddeleri yönünden değil,
ilgisi nedeniyle 48. maddesi yönünden de incelenmiştir. Anayasa'nın 2. maddesinde sözü edilen sosyal hukuk devleti, insan
haklarına saygılı, kişilerin huzur, refah ve mutluluk içinde yaşamalarını
güvence altına alan, kişi ile toplum arasında denge kuran, çalışma hayatının
kararlılık içinde gelişmesi için sosyal, iktisadi ve mali tedbirler alarak
çalışanları koruyan ve insanca yaşamalarını sağlayan, işsizliği önleyen, milli
gelirin adalete uygun biçimde dağıtılması için gereken önlemleri alan,
güçsüzleri güçlüler karşısında koruyarak sosyal adaleti ve toplumsal
dengeyi kuran devlettir. Çağdaş devlet anlayışı, sosyal hukuk devletinin tüm
kurumlarıyla Anayasa'nın özüne ve ruhuna uygun biçimde kurulmasını ve
işlemesini gerekli kılar. Sosyal hukuk devletinde kişinin korunması, toplumda
sosyal güvenliğin ve sosyal adaletin sağlanması yoluyla olanaklıdır. Bu
bağlamda sosyal hukuk devletinin gerçekleştirilebilmesi için zaman zaman farklı
ekonomik ve sosyal politikalar uygulanması gerekebilir. Ancak, bunların sınırı
kuşkusuz ki, temel hukuk kuralları ve Anayasa'dır. Konut ve işyeri darlığı bulunan ülkelerde devletçe önlem
alınmadığı takdirde talebin fazlalığı nedeniyle kiraların aşırı şekilde
yükseleceği, bu yükselişin tüketim maddelerinin fiyatları üzerinde etkili
olarak hayat pahalılığına sebep olacağı açıktır. Türkiye'de kiraların tüketici
fiyat endeksi içindeki oranının yüksek olduğu, bunun hak ve adaletin
gerçekleşmesini engelleyen önemli faktörlerin başında geldiği bilinmektedir. Bu
nedenlerle, taşınmaz mal kiralarının sürekli yükselişi ve içinde kira
paralarının önemli etkisi olan fiyat artışlarının ekonomik ve dolayısıyla
sosyal yaşamı olumsuz yönde etkilemesi karşısında Devletin, sosyal huzurun
sağlanması, toplumsal barış ve kamu düzeninin korunması amacıyla kiracı
kiralayan ilişkilerini düzenlemesi, böylece insanımızı hak ettiği yaşam
düzeyine kavuşturması, gelir dağılımını düzeltmesi ve yoksullukla mücadele
etmesi Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen sosyal hukuk devleti olmanın
gereğidir. Anayasa'nın 35. maddesinde, herkesin mülkiyet ve miras haklarına
sahip olduğu, bu hakların kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlandırılabileceği
ve toplum yararına aykırı kullanılamayacağı ifade edilmiştir. Mülkiyet hakkı kişiye, başkasının hakkına zarar vermemek ve
yasaların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla sahibi olduğu şeyi dilediği
gibi kullanma, ürünlerinden yararlanma ve tasarruf olanağı verir. Çalışma ve Sözleşme Hürriyetini düzenleyen 48. maddenin birinci
fıkrasında herkesin dilediği alanda çalışma ve sözleşme özgürlüğüne sahip
olduğu açıkladıktan sonra ikinci fıkrasında "Devlet özel teşebbüslerin
millî ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesinin, güvenlik ve
kararlılık içinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır" denilerek
Devlete bu konuda düzenleme yapma yetkisi verilmiştir. Anayasa'nın 13. maddesinde belirtildiği biçimde, yasakoyucu
tarafından yapılan temel hak ve özgürlüklerle ilgili sınırlamalar demokratik
toplum düzeninin gereklerine aykırı olmayacakları gibi sınırlama ile öngörülen
amaca elverişli ve ölçülü olmalıdır. Temel hak ve özgürlüklerin en geniş ölçüde sağlanıp güvence altına
alındığı, demokratik toplumlarda kişilerin sahip olduğu, dokunulmaz,
vazgeçilmez, devredilmez temel hak ve özgürlüklerin özüne dokunulamayacağı,
tümüyle ortadan kaldırılamayacağı, ancak, demokratik toplum düzeninin
sürekliliği için toplumun ortak yarar ve çıkarlarının bireyin yarar ve çıkarlarının
üstünde tutulması gerektiği durumlarda Anayasa'nın özüne ve ruhuna aykırı
olmamak koşuluyla sınırlama yapılabileceği kabul edilmektedir. İtiraz konusu Yasa'nın gerekçesinde de amacının, ekonomi
kurallarına göre hak ve nasafete uygun, makul bir kira parasının saptanmasında
kiracının durumu ve ekonomik güçlerin değerlendirilmesi, dengelenmesi, yanında
yargı içtihadlarına rağmen tüketici fiyat endeksinin üstünde seyreden kira
paralarındaki artışın sınırlandırılarak diğer fiyatların yükselmesinin
önlenmesi olduğu belirtilmiştir. Bu durumda kira paralarının sürekli yükselişinin ekonomik ve
sosyal yaşamı olumsuz yönde etkilemesi nedeniyle, kira artışlarının, temel
ekonomik göstergelerin hedeflerine bağlı olarak geçici bir süre için
sınırlandırılmasının kiracı kiralayan arasında bozulan ekonomik dengenin
yeniden sağlanması toplumsal barış ve kamu yararını gerçekleştirmek amacıyla
getirildiği anlaşılmaktadır. Konut ve işyeri olarak çeşitli yönleriyle toplumu etkileyen
taşınmaz mal kirası, özel hukuk yanında kamu hukukunu da ilgilendirmektedir.
Taşınmaz mal darlığının, Devletçe önlem alınmaması durumunda kiraların normalin
üstünde artacağı açıktır. Kira olgusunun bu bakımdan toplumsal bir sorun olduğu
kabul edildiğinde Devletin kira konusunda kamu yararı amacıyla kimi hak ve
özgürlükleri sınırlandırmasında Anayasa'nın 2., 13., 35. ve 48. maddelerine
aykırılık yoktur. İptal isteminin reddi gerekir. Öte yandan kiracı ile kiralayan farklı hukuksal konumda
olduklarından bunları karşılaştırarak eşitlik ilkesinin zedelendiğini ileri
sürmek mümkün değildir. Bu nedenle, iptali istenen hükmün Anayasa'nın 10.
maddesiyle ilgisi görülmemiştir. Maddenin dördüncü fıkrasında kira tespit davalarında da birinci
fıkradaki sınırlamalara uyulacağı kuralı getirilmiştir. Birinci fıkradaki
düzenlemeye koşut olan bu kural da aynı gerekçelerle Anayasa'ya aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir. VI- SONUÇ 18.5.1955 günlü, 6570 sayılı "Gayrimenkul Kiraları Hakkında
Kanun"a 4531 sayılı Yasa ile eklenen Geçici Madde 7'nin, birinci
fıkrasının ilk tümcesindeki "...2000 yılında yıllık % 25..." ibaresi
ile dördüncü fıkrasının, Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE,
Yalçın ACARGÜN ile Ertuğrul ERSOY'un karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
21.11.2000 gününde karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mahir Can
  ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN KARŞIOY
YAZISI 18.5.1955 günlü, 6570 sayılı "Gayrimenkul Kiraları Hakkında
Kanun'a", 16.2.2000 günlü, 4531 sayılı Yasayla eklenen Geçici 7. maddenin
birinci fıkrasının,"Sözleşmelerde Kararlaştırılan kira paraları 2000
yılında %25, 2001 yılında ise yıllık %10 oranında artırılabilir."
şeklindeki birinci tümcesi ile ayni maddenin, "Kira tespit davalarında da
yukarıdaki sınırlamalara uyulur."şeklindeki dördüncü fıkrasının iptal
isteminin reddine ilişkin çoğunluk görüşüne aşağıda açıklanan gerekçelerle
katılmıyoruz. a- Bu gün ülkemizde, otuz, kırk yıl önce uygulanan; Devletin
ekonomiye müdahalesini uygun bir model olarak yansıtan, "Karma
ekonomi" şeklinde isimlendirilen sistem artık terk edilmiştir. Serbest
piyasa ekonomisi adı altında, fiyatların bu yöntemle, kurallarına göre, arz ve
talep dengesi koşullarında oluşacağı kabul edilmiştir. Bu nedenle, kamu
yararından bahisle kiraların sınırlandırılması tercihi, savunulan ekonomik
model ve mantıkla çelişki oluşturmaktadır. b- Yasa, yapılmış ve devam eden kira sözleşmesinde, kira artış
dönemi gelmişse, artış oranlarını iki yıl için belirli oranlarda
sınırlamaktadır. İlk kez kiraya verilecek olan taşmazlar yönünden ise kira
bedelinin sınırlandırılmasıyla ilgili bir düzenleme içermemektedir. Doğal
olarak bu durum, Yasa'nın getirdiği iki yıllık sınırlandırma hükmü karşısında
taşınmaz mal sahiplerinin başlangıçta saptayıp, isteyeceği kira bedelini yüksek
tutmalarına yol açacaktır. Nitekim, Yasa'nın yürürlüğe girmesinden sonra yapılan yeni kira
sözleşmelerinde görülen, kira bedellerinin olağanüstü artışı bu sebepten
kaynaklanmaktadır. c- Yasa, yabancı para üzerinden yapılan kira sözleşmelerinde
sınırlandırma getirmemektedir. 20 Şubat 1999 tarihinden önce, apartmanın bir
dairesinin örneğin ABD dolarıyla, aynı nitelikteki diğer dairesinin ise TL
karşılığı olarak kiraya verildiğini varsayalım. Yasa'nın yürürlüğe girdiği 20
Şubat 2000 tarihinde, dolar üzerinden kiraya verilen dairenin Türk Lirası
üzerinden kiraya verilene nazaran daha fazla gelir getirdiği görülecektir. Bu
durum, Anayasalda yer alan eşitlik ilkesi ile açıklanamaz. d- Yasa, Devlet ve Kamu kurumları ile, yerel yönetimlere ait
taşınmazlar içinde uygulanmaktadır. Bunun sonucu olarak, mükelleflerin
gayrimenkul irat vergisi matrahlarında oluşacak azalmalarda dikkate alınırsa,
Devlet ve Kamu kurumlarında çok büyük vergi geliri kaybı görülecektir. Oysa, yakın geçmişte, örneğin 1994 yılında, 4792 sayılı İşçi
Sigortaları Kurumu Yasası'nda 3995 sayılı Yasayla yapılan değişikliğin 19.
maddesinde görüldüğü gibi Devlet; Kurumun sahibi bulunduğu taşınmazların kira
bedellerinin her yıl Devlet İstatistik Enstitüsü tüketici fiyat endekslerindeki
artış oranından az olmamak üzere rayiç veya emsal değerle belirlenmesini
düzenleyerek önemli bir kamu kuruluşunun kira gelirlerinin düzeyini enflasyona
karşı korumak istemiştir. e- Yasa'nın yürürlüğe girdiği 16.2.2000 tarihinden sonra bile
Devletin kendi ürettiği mal ve hizmetlere uyguladığı fiyat artışları
karşısında; kira gelirlerine bir nevi narh uygulaması, Yasa'nın enflasyonu
indirme amacının inandırıcılığını azaltmaktadır. Bir başka ifadeyle gelirlerin
dağılışında, taşınmaz sahipleri zararına ve kiracılar yararına meydana çıkan bu
durum haklarda ve yükümlülüklerde eşitlik ilkesine aykırıdır. f- Yasa'nın 2000 yılında, kira sözleşmelerine getirdiği %25 oranındaki
sınırlama ile sözleşme özgürlüğü ve mülkiyet hakkının ortadan kaldırılmadığı
sadece kamu yararı amacıyla sınırlandırıldığı, bu durumun ise sosyal devlet
ilkesine uygun olduğu ileri sürülmektedir. Anayasa'nın 48. maddesiyle düzenlenen sözleşme özgürlüğü temel hak
ve özgürlüklerdendir. Bu kural Anayasa'nın Sosyal ve Ekonomik Haklar ve Ödevler
bölümünde yer almıştır. Bu maddede de düzenlenen özel teşebbüs özgürlüğü hem
gerçek kişilere tek tek ve toplu olarak hem de tüzel kişilere tanınmıştır.
Anayasa'nın 35. maddesinde ise herkesin mülkiyet ve miras haklarına sahip
olduğu kabul edilmiştir. Buna rağmen anılan yasa ile eklenen Geçici 7. maddenin
getirdiği %25 oranındaki sınırlamanın sadece taşınmaz sahipleri zararına,
kiracılar yararına olduğu için kamu yararına yönelik bir sınırlandırma olduğu
kabul edilemez. Yasa, sözleşme özgürlüğüne aykırı bir düzenleme içermektedir. Açıklanan nedenlerle, davanın iptali gerekeceği kanısıyla aksi
yönde oluşan çoğunluk görüşüne katılmıyoruz. Üye Yalçın ACARGÜN Üye Ertuğrul ERSOY