ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1995/42 Karar Sayısı : 1995/53 Karar Günü : 28.9.1995 R.G. Tarih-Sayı :16.05.1997-22991 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Boğazlıyan 1. Asliye Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 18.6.1927 günlü, 1086 sayılı "Hukuk Usulü
Muhakemeleri Kanunu"nun 183. maddesinin, Anayasa'nın 2., 5. ve 10.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I - OLAY Utrecht Asliye Hukuk Mahkemesi'nce, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı
davacı koca S. D. ile Hollanda vatandaşı E. A. S.'ın Hollanda Medenî Kanunu
hükümlerine göre verilen boşanma kararının Utrecht Belediyesi nüfus memurluğu
siciline işlendiği, vekili aracılığıyla başvuran dâvacının boşanma ilâmının
tanınması istemiyle açtığı davanın yargılamasında davalı eşin adresine tebligat
yapılmasına karar verilmiş, davacı tarafından gerekli masraf yatırılmadığından
yurtdışındaki davalı eşe tebligat yapılamamıştır. Yabancı mahkeme ilâmlarının
tanınması davalarında, davalı tarafa tebligat yapılması öngörülen Hukuk Usulü
Muhakemeleri Yasası'nın 183. maddesinin Anayasa'ya aykırı bulunduğu yönündeki
davacı vekili savının ciddi olduğu kanısına varan Mahkeme, bu maddenin iptali
için itiraz yoluna başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İptali İstenen Yasa Kuralı 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Yasası'nın iptali istenen
183. Maddesi şöyledir : "Memaliki ecnebiyede veya mahkemenin dairei kazası veya
bulunduğu şehir haricinde ikamet edenlerle ikametgâhı meçhul bulunanlar
hakkında yapılacak tebliğde hangi gün ve saatte mahkemede bulunulacağı ve cevap
müddeti tahkikat hâkimi tarafından tâyin olunur." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Dayanılan Anayasa Kuralları Şunlardır : 1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî
dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2- "MADDE 5.- Devletin temel amaç ve görevleri, Türk
milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti
ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu
sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet
ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal
engelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli
şartları hazırlamaya çalışmaktır." 3- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî
düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin
kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Yekta Güngör
ÖZDEN, Güven DİNÇER, Yılmaz ALİEFENDİOĞLU, İhsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N.
SEZER, Haşim KILIÇ, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER ve Lütfi F. TUNCEL'in
katılmalarıyla 21.7.1995 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, iptali
istenilen Yasa kuralı, Anayasa'ya aykırılık savına dayanak yapılan Anayasa
kurallarıyla bunlarla ilgili gerekçeler ve dosyada bulunan tüm belgeler okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : A- İtiraz Konusu Kuralın Anlamı İtiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin bakmakta olduğu dava, boşanmaya
ilişkin yabancı mahkeme kararının tanınması istemidir. Bu nedenle, tanınma
talebini içeren dilekçenin, 2675 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku
Hakkında Kanun (MÖHUK)'nun 39. ve 42. maddeleri uyarınca duruşma günü ile
birlikte davalı eşe tebliğ edilmesi gerekmektedir. İtiraza konu HUMK'nun 183.
maddesinde de, bu tebligatın ne suretle yapılacağı belirtilmiştir. Maddede,
yabancı ülkede oturanlara yapılacak yazılı bildirimde, hangi gün ve saatte
mahkemede bulunulacağının ve cevap süresinin soruşturma yargıcınca
belirleneceği öngörülmüştür. Bu kural gereğince, davalı eş yabancı ülkede
oturduğundan, dava dilekçesiyle birlikte hangi gün ve saatte mahkemede
bulunacağının ve cevap süresinin ne kadar olduğunun yargıç tarafından
belirlenerek davalı eşe tebliği gerekmektedir. B- Yabancı Mahkeme Kararlarının Tenfizi ve Tanınması Hakkında
Genel Açıklama Yabancı mahkeme kararlarının tenfizi, daha önce HUMK'nun 537-545.
maddelerinde düzenlenmişti. Bu hükümler, 2675 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk
ve Usul Hukuku Hakkında Yasa'nın 46. maddesiyle yürürlükten kaldırılarak, konu
aynı Yasa'nın 34-42. maddelerinde yeniden düzenlenmiştir. 2675 sayılı Yasa'nın 34. maddesine göre, yabancı mahkemelerden
hukuk davalarına ilişkin olarak verilmiş ve o devlet kanunlarına göre
kesinleşmiş bulunan kararların Türkiye'de icra olunabilmesi yetkili Türk
Mahkemesi tarafından tenfiz kararı verilmesine bağlıdır. Yabancı mahkemelerin
cezakararlarında yer alan kişisel haklarla ilgili hükümler hakkında da tenfiz
kararı istenebilir. Yasa'nın 38. maddesinde de, yabancı mahkeme kararlarının tenfizine
karar verilebilmesi için gerekli şartlar gösterilmiştir. Buna göre: a) Türkiye Cumhuriyetiile ilâmın verildiği Devlet arasında
karşılıklılık esasına dayanan anlaşma, yahut o devlette Türk mahkemelerinden
verilmiş kararların tenfizine olanak tanıyan bir yasa kuralının veya fiili
uygulamanın bulunması, b) Kararın Türk Mahkemelerinin münhasır yetkisine girmeyen bir
konuda verilmiş olması, c) Kararın kamu düzenine açıkça aykırı bulunmaması, d) O yer yasaları uyarınca, kendilerine karşı tenfiz istenen
kişinin kararı veren mahkemeye usulüne uygun bir şekilde çağrılmamış veya o
mahkemede temsil edilmemiş yahut bu yasalara aykırı bir şekilde yoklukta hüküm
verilmiş ve bu kişinin yukarıdaki hususlardan birine dayanarak tenfiz istemine
karşı Türk Mahkemesine itiraz etmemiş olması, e) Türklerin kişi hallerine ilişkin yabancı kararda Türk yasalar
ihtilâfı kuralları gereğince yetkili kılınan hukukun uygulanmamış ve Türk
vatandaşı olan davalının tenfize bu yönden itiraz etmemiş olması, gerekmektedir. Yabancı mahkeme kararlarının tanınması da aynı Yasa'nın 42.
maddesinde düzenlenmiştir. Bu maddeye göre; yabancı mahkeme ilâmının kesin
delil veya kesin hüküm olarak kabul edilebilmesi yabancı kararın tenfiz
şartlarını taşıdığının mahkemece tesbitine bağlıdır. Ancak, tanımada 38.
maddenin (a) ve (d) bendlerindeki şartlar aranmayacaktır. İhtilâfsız kazakararlarının
tanınması da aynı kurala bağlıdır. Ayrıca, yabancı mahkeme kararına dayanılarak
Türkiye'de idarî bir işlemin yapılmasında da aynı usul uygulanacaktır. Bu kurallar uyarınca, cebri icra niteliğinden bağımsız olarak ve
cebri icraya yol açmaksızın sadece kesin hüküm gücünün kabul edilmesi şeklinde
tanımlanan "yabancı mahkeme kararlarının tanınmasına" karar
verilebilmesi için gerekli koşullar, kural olarak tenfizdeki gibidir. Ancak,
tenfiz için gerekli "karşılıklılık" ve "karşı tarafın savunma
hakkına uyulmuş olması" koşulları tanımada aranmayacaktır. Bu nedenle,
2675 sayılı Yasa'nın 42. maddesinin 3. fıkrası uyarınca, yabancı mahkeme
kararına dayanılarak Türkiye'de idarî bir işlemin yapılmasında da aynı usul
uygulanacağından, yabancı mahkemede verilen boşanma kararının Türkiye'deki
nüfus siciline işlenebilmesi için (idarî bir işlemin yapılabilmesi için)
açılacak bir tanıma davasında da, aynı Yasa'nın 38. maddesindeki tenfiz
şartlarından sadece (a) bendindeki "karşılıklılık şartı" ile (d)
bendindeki"karşı tarafın savunma hakkına uyulmuş olması şartı"
aranmayacak, maddenin diğer bentlerindeki şartların bulunup bulunmadığı
incelenerek 36. maddesi uyarınca diğer eşe husumet yöneltilmesi, tanıma
talebini içeren dilekçenin 39. ve 42. maddeleri kurallarınauygun olarak duruşma
günü ile birlikte karşı tarafa tebliğ edilmesi, duruşma gününde de basit
yargılama usulü hükümlerinin uygulanması gerekecektir. 1- Anayasa'nın 2. Maddesi Yönünden İnceleme Başvuruda bulunan Mahkeme, davalı eşin yabancı ülke tabiyetinde
olduğundan adresinin tespit edilemediğini, HUMK'nun 183. maddesi gereğince
tebligat yapılamadığını, bu nedenle taraf teşkili sağlanamadığından davanın
esasına girilemediğini, bu durumun Anayasa'nın sosyal ve hukuk devleti
ilkelerine aykırı olduğunuileri sürmektedir. Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin, toplumun
huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı,
Atatürk milliyetçiliğine bağlı, Başlangıç'ta belirtilen temel ilkelere dayanan
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devleti olduğu belirtilmiştir. Hukuk Devleti, insan haklarına saygı gösteren, bu hakları
koruyucu, adaletli bir hukuk düzeni kurup sürdürmekle kendisini yükümlü sayan,
bütün etkinliklerinde hukuka ve Anayasa'ya uyan, işlem ve eylemleri bağımsız
yargı denetimine bağlı olan devlet demektir. Böyle bir düzenin kurulması,
yasama, yürütme ve yargı alanına giren tüm işlem ve eylemlerin hukuk kuralları
içinde kalması, temel hak ve özgürlüklerin, anayasal güvenceye bağlanmasıyla
olanaklıdır. İtiraz konusu Yasa'nın 183. maddesinde, yabancı ülkede oturanlara
yapılacak yazılı bildirimde, hangi gün ve saatte mahkemede bulunulacağının ve
cevap süresinin de yargıç tarafından belirleneceği kuralına yer verilmiştir. 2675 sayılı Yasa'nın 39. ve 42. maddeleri uyarınca, tanıma istemine
ilişkin dava dilekçesi, duruşma günü ile birlikte davalıya tebliğ edilecektir.
Davalı, yabancı ülkede oturduğundan hangi gün ve saatte mahkemede bulunacağı ve
cevap süresinin ne kadar olacağı hususu itiraz konusu HUMK'nun 183. maddesi
gereğince yargıç tarafından belirlenecektir. Davalının da, dava dilekçesinin kendisine tebliği ile açılan
davadan haberdar olması, ileri sürülen savlara karşı belirli süre içinde cevap
hakkını kullanması, savunmasını yapması, karşı delillerini ileri sürmesi,
duruşmalarda hazır bulunması doğal haklarından olduğu gibi davalının bu
haklarına saygı gösterilmesi de hukuk Devleti olmanın bir gereğidir. Bu
kurallara uyulması bakımından, davalının Türk veya yabancı olmasının,
Türkiye'de veya yabancı bir ülkede oturmasının hiçbir farkı olamaz. HUMK'nun
73. maddesinde de, Kanun'un gösterdiği ayrık durumlar dışında yargıcın, her iki
tarafı dinlemedikçe veya sav ve savunmalarını söylemeleri için yasal biçimlere
uygun olarak çağırmadıkça son kararını veremeyeceği kuralı yer almaktadır. Bu nedenlerle, itiraz konusu kural, Anayasa'nın 2. maddesinde
belirtilen hukuk Devleti ilkesine aykırı görülmemiştir. 2- Anayasa'nın 10. Maddesi Yönünden İnceleme Başvuru kararında, Türk vatandaşının boşandığı yabancı uyruklu
eşin tabiiyetinde olduğu devletle karşılıklılık esasına dayanan bir anlaşma
varsa taraf teşkiline gerek olmadığı ve davanın hasımsız olarak açıldığı, böyle
bir anlaşmanın olmaması halinde itiraz konusu kural uyarınca yabancı ülkede
oturan davalı eşetebligat yapılması zorunluluğunun bulunduğu oysa, adresi
tesbit edilemediğinden gerekli tebligatın yapılamaması nedeniyle taraf teşkili
sağlanamadığından davanın esasına girilemediği, bu durumun ise Anayasa'nın
eşitlik ilkesine aykırı olduğu ileri sürülmektedir. Anayasa'nın 10. maddesinde, "Herkes, dil, ırk, renk,
cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle
ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye
veya sınıfa imtiyaz tanınamaz, Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde
Kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar."
denilmektedir. "Kanun önünde eşitlik ilkesi" hukuksal durumları benzer
olanlar için sözkonusudur. Bu ilke ile, kanun önünde eşitlik, yani hukuksal
eşitlik öngörülmektedir. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda bulunan
kişilerin kanunlarca aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak ve kişilere yasa
karşısında ayırım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle,
aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak kanun
karşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Durum ve konumlarındaki
özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları gerekli
kılabilir. Özelliklere, ayrılıklara dayandığı için haklı olan nedenler, ayrı
düzenlemeyi eşitlik ilkesine aykırı değil, geçerli kılar. Anayasa'nın
amaçladığı eylemli değil, hukuksal eşitliktir. Aynı hukuksal durumlar aynı,
ayrı hukuksal durumlar ayrı kurallara bağlı tutulursa Anayasa'nın öngördüğü
eşitlik ilkesi çiğnenmiş olmaz. İtiraz konusu HUMK'nun 183. maddesinde, davanın niteliği ve
oturulan yabancı ülke ile karşılıklılığa ilişkin bir anlaşma olup olmadığına
bakılmaksızın, yabancı ülkede oturan kişilere hangi gün ve saatte mahkemede
bulunulacağının tebliği zorunluluğu öngörülmüştür. Bu nedenlerle, itiraz konusu kuralın, Anayasa'nın eşitlik ilkesine
aykırı bir yönü bulunmamaktadır. İtirazın reddi gerekir. 3- Anayasa'nın 5. Maddesi Yönünden İnceleme Mahkeme HUMK'nun 183. maddesinin, Anayasa'nın 5. maddesine de
aykırı olduğunu ileri sürmektedir. Anayasa'nın 5. maddesinde, Devletin temel amaç ve görevleri kurala
bağlanmıştır. İtiraz edilen kuralın, Anayasa'nın 5. maddesiyle bir ilgisi
bulunmamaktadır. VI- SONUÇ 18.6.1927 günlü, 1086 sayılı "Hukuk Usulü Muhakemeleri
Kanunu"nun 183. maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın
REDDİNE, 28.9.1995 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye İhsan PEKEL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL