ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas No:1967/48 Karar
No:1968/24 Karar
tarihi:11.6.1968 Resmi
Gazete tarih/sayı:19.6.1969/13227 İtiraz
eden : Akdağmadeni Asliye Ceza Mahkemesi İtirazın
konusu : 765 sayılı Türk Ceza Kanununun 463 maddesinin Anayasanın 14/3 ve 33/5
inci maddelerine aykırılığı nedeniyle iptaline karar verilmesi istenmiştir. OLAY: Bîr
kişiyi 20 gün iş ve gücüne engel olacak derecede ve hayatını tehlikeye maruz
kılacak nitelikte başından taşla müstakil failin kim olduğu belli olmayacak
şekilde yaralamaktan üç sanık hakkında T.C.K. nun 456/2. ve 463. maddeleri
uyarınca son soruşturmanın açılmasına ilişkin karar üzerine Akdağmadeni Asliye
Ceza Mahkemesinde yapılan duruşma sırasında Türk Ceza Kanununun sözü geçen 463.
maddesinin Anayasa'nın 14/3. ve 33/5. maddelerine aykırı olduğu yolundaki
Cumhuriyet Savcılığının iddiasının ciddî olduğu kanısına varılarak bir karar
verilmek üzere konuyla ilgili kâğıt örneklerinin Anayasa Mahkemesine
gönderilmesine ve dâvanın olduğu yerde durdurulmasına 13.10.1967 gününde karar
verilmiştir. Mahkeme
kararında özetle : 463. maddeye tekabül eden mehaz kanunun 378. maddesindeki
gerekçede '"müteaddit şahısların ittifak ederek adam öldürme cürmünü veya
müessir fiilden birini, birlikte işlemiş olmaları halinde asıl fail belli İse,
kendi cürmünden ve ortaklar da iştiraklerinin derecesine göre ceza sorululuğuna
tabidir. Fakat bazen ittifak olunmaksızın veyahut asıl fail belli olmaksızın da
fiile iştirak etmiş olanlar bulunabilir. Bu takdirde bunların ceza
sorumluluğunu tayin etmek lâzımdır. İşte bu halde müsavi şekilde cürme şerik
olmak hali meydana gelir. Cürme iştirak etmiş olanların hepsinin sorumlu
olmaları lüzumu aşikâr ise de cürmün asıl faili kim olduğu meçhul olduğundan
her birinin iştirakten doğan cezasına bir dereceye kadar müsavi bir ceza ile
cezalandırılmaları icap eder. Asıl failin meçhul bulunması, her birinin
sorumluluk derecelerini cürme iştirak halindeki umumî kaideleri ihtiva eden 64.
ve 65. maddelerle tayinine engel teşkil ettiğinden, özel ve açık bir hükmün
konulmasındaki zaruret aşikârdır" denilmek suretiyle 463. madde hükmünün
ne sebeplere dayanılarak konulmuş olduğu açıklanmaktadır. Ceza
Kanununda bu hukukî müessese ile; kim tarafından işlenmiş olduğu bilinmeyen
adam öldürme ve müessir fiil suçlarından fiili işleyenlerin hepsinin
cezalandırılmaları ve fakat bunlara verilecek cezaların indirilmesi yoluna
gidilmektedir. Bunun doğurduğu sonuç ise, kâfi delil bulunmaması yüzünden günahsız
kişiler, fiilleriyle hiç de mütenasip olmayan bir ceza ile cezalandırılmakta,
öte yandan asıl failin kanuna göre göreceği cezadan daha az bir ceza ile
cezalandırılması şeklinde tecelli etmektedir. Halbuki,
Anayasa'nın 33/5. maddesinde "... ceza sorumluluğu şahsidir" hükmü
mevcuttur. Bu
maddenin Anayasa Komisyonu raporundaki gerekçesinde de "... insanları,
başkalarının fiillerinden dolayı cezalandırmaya cüret edebilen totaliter
rejimlerin insanlığa gerektiği acı tecrübelerden sonradır ki, bir kimsenin yalnız
kendi fiil veya ihmalinden sorumlu olabileceği esasının Anayasamızdan yer
alması lüzumu bilhassa hissedilmektedir. Esasen bu kaidenin Anayasaya konulması
sayesinde, basın dâvalarında yazı veya karikatürün müellifinden ve haberin
vericisinden gayri kimselerin (gazete sahip ve yazı işleri müdürlerinin
rastgele cezalandırılmasını derpiş eden Kanun hükümleri bertaraf edilmiş
olacaktır..." sözleri yer almaktadır. Cezayı, suçu kim işlemiş ise o
çekmelidir. Cezanın, suç ile ilgisi olmayanlara da tesiri, onlara da azap veya
zarar vermesi, modern ceza hukukunda doğru görülmemektedir. Eskiden
bir yığın suç işleyince, yığını teşkil edenlerin hepsine aynı ceza verilirdi.
Ceza hukukunda kollektif bir sorumluluğu, yani bir kimsenin işlemediği bir
suçtan sorumlu tutulmasını müdafaa etmeye imkân yoktur. Bu
madde hükmünü, delil yokluğunun veya delil kifayetsizliğinin sanıklar aleyhine
kabulü şeklinde anlamak lâzımdır. Bugünkü ceza hukuku bir masumu
cezalandırmaktansa bir kaç suçluyu cezalandırmamayı uygun bulur. Halbuki 463.
madde bir suçluyu cezalandırmak için birkaç suçsuzun da cezalandırılmasını
emretmektedir. Bu maddeye göre cezalandırılacak olanların suçta hisseleri
vardır. Fakat hisselerinin derecesi nazara alınmaksızın cezaya
çarptırılmalarında dahi bir haksızlığın mevcut olduğu aşikârdır. 463. maddedeki
prensibi adam öldürme ve müessir fiil suçları dışındaki suçlara ve suçlulara
teşmil etmemek maddenin sun'i oluşunu ortaya koymaktadır. Netice
olarak Türk Ceza Kanununun 463. maddesi, ceza sorululuğunun şahsiliğini kabul
ve dolaylı eziyet ve işkenceyi kesinlikle reddeden Anayasanın 33/5; 14/3.
maddelerinin sözüne ve ruhuna aykırı bulunduğu ciddî kanısına varılmıştır.)
denilmektedir. İLK
İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi uyarınca yapılan ilk incelemede, dosyada
eksiklik bulunmadığı anlaşıldığından esasın incelenmesine 30.11.1967 gününde
karar verilmiştir. ESASIN
İNCELENMESİ : Esasın
incelenmesine ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, Anayasanın dayanılan
maddeleri ve gerekçeleri, dosyadaki bütün kâğıtlar okunduktan sonra gereği
görüşülüp düşünüldü : İtiraz
konusu kanun maddesi : MADDE
463-440, 449, 450, 456, 457. maddelerde beyan olunan fiilleri bir kaç kist
birlikte yapmış olupta failin kim olduğu belli olamazsa 1 bunlardan
her birisi hakkında fiil için tayin edilmiş olan ceza üçte birden yarıya kadar
indirilerek hükmolunur. İdam ve müebbet ağır hapis cezalarını istilzam eden
fiillerde on seneden aşağı olmamak üzere ağır hapis cezası tayin olunur. Şu
kadarki bu kaide fiili doğrudan doğruya beraber işlemiş olanlar hakkında tatbik
olunmaz. Dayanılan
Anayasa maddeleri: MADDE
14-Herkes, yaşama, maddi ve manevi varlığını geliştirme haklarına ve kişi
hürriyetine sahiptir. Kişi
dokunulmazlığı ve hürriyeti kanunun açıkça gösterdiği hallerde, usulüne göre
verilmiş hâkim kararı olmadıkça kayıtlanamaz. Kimseye
eziyet ve işkence yapılamaz. İnsan
haysiyetiyle bağdaşmayan ceza konulamaz. MADDE
33 - Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir
fiilinden dolayı cezalandırılamaz. Cezalar
ve ceza tedbirleri ancak kanunla konulur. Kimseye
suç işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza
verilemez. Kimse
kendini veya kanunun gösterdiği yakınlarının suçlandırma sonucu doğuracak
beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz. Ceza
sorumluluğu şahsidir. Genel
müsadere cezası konulamaz. GEREKÇE: Türk
Ceza Kanununun 463. maddesi 1889 tarihli İtalyan Ceza Kanununun 378.
maddesinden alınmıştır. 453.
maddede (448; 449; 450; 456; 457. maddelerde beyan olunan fiilleri bir kaç kişi
birlikte yapmış olup da failin kim olduğu belli olamazsa bunlardan her birisi
hakkında fiil İçin tayin edilmiş olan ceza ... indirilerek hükmolunur.)
denilmektedir. GEREKÇE
: Manyonun
şerhinde 463. madde hakkında şu düşünceler yer almıştır: "İtalyan
Kanununun tanzimi sırasında müşakeret kaidelerinin kâfi oldukları beyanıyle 378
inci (463) maddenin lağvı teklif olunmuştu. Fakat mebbuslar meclisi komisyonu
asıl fail belli olmadığı zamanda müşakeret derecesini tayin müşkil olduğundan
bahisle bu hükümlerin ipkasını tasvip etmiş ve nezaret mazbatası da ayni
suretle fikir beyan eylemiştir. Maddenin tefsiri için mazbatadaki düşünceleri
hatırlamak faydalı olacaktır: Müteaddit şahısların, ittifak ederek, bir öldürme
fiilini veya müessir fiillerden birini birlikte işlemeleri halinde asıl fail
belli ise, kendi suçundan ve ortakları da ortaklıklarının derecesine göre kendi
fiillerinden sorumlu olurlar. Fakat bazan ittifak bulunmaksızın veyahut asıl
fâilin belli olmaksızın da fiile katılmış olanlar bulunabilir. Bu takdirde
bunların sorumluluklarını tayin etmek lâzımdır. İşte bu halde eşit ortaklık
meydana gelir. Suça katılmış olanların hepsinin sorumlu olmaları lüzumu açık
ise de fiilin asıl failinin kim olduğu belli olmadığından her birinin ası!
fâilmiş gibi cezalandırılmaları doğru olamaz. Binaenaleyh her birinin suç
ortağı cezasına bir dereceye kadar eşit olan bir ceza ile cezalandırılmaları
icap eder. Asıl failin belli olamaması her bîrinin sorumluluk derecesini
ortaklık genel kuralı ile tayine engel olduğundan bu hususta açık hüküm
konulması lüzumludur." Buna
göre 463. madde, genel suç ortaklığı kuralının dışında özel bir hüküm
getirmiş." 463.
maddenin uygulanabilmesi için, fiilin icra hareketlerine sanıkların hepsinin
katıldığının gerçekleşmesi ile birlikte sonucun, bunlardan hangisinin fiilinden
doğduğunun tesbit edilememiş olması gerektir. Suç teşkil eden fiilin icra
hareketleri, sonucu husule getirmeye elverişli olan hareketlerdir. Örneğin,
sanıkların hepsinin bıçaklarıyla mağdura vurdukları gerçekleşip, öldürülendeki
bıçak yaralarından ölümü mucip olanının sanıklardan hangisinin fiiliyle husule
geldiği belli olamazsa 463. madde uygulanır. Burada sanıkların hepsi de aslî
maddî faildirler. Faillerin
her birinin 463. maddede gösterilen adam öldürme veya müessir fiilin suçlarına
alt kasıtlarla harekete geçmiş olmaları gerekir. Kanun koyucu, 463, maddede,
suç teşkil eden maddî fiile sanıkların hepsinin katılmış olmasını öngörmüş
bulunmaktadır. Bu
nedenle suçun fer'i ortakları, 463. maddenin hükmü dışında kalırlar. Fer'i
ortaklar suç ortaklığı hakkındaki genel hükümlere göre cezalandırılırlar. Fer'i
ortak olarak fiile katıldığı sabit olan kimsenin, fer'i ortaklık şekillerinden
hangisine giren bir faaliyette bulunmuş olduğu bellidir. Başka bir deyimle bir
kimse, örneğin aslî maddî faile silâh temin etmek veya suçun işlenmesi
sırasında faile yardımda bulunmak veya suç işleme kararını takviye, yahut aslî
faili suç işlemeye teşvik etmek gibi fiilleri yapmış ise fer'i ortak sayılır.
Bu gibi kimselerin ne yaptığı bellidir. Bu bakımdan fer'i ortakların, 463.
maddeyle cezalandırılmaları düşünülemez. 463.
madde, aslî manevî fail olan azmettirene de uygulanamaz. Azmettiren,
belli bir kişiyi veya kişileri belli bir suça, manevî faaliyetlerde bulunarak
yönelten kimsedir. Azmettiren, maddî fiili "yapmış" bir kimse
değildir. Halbuki 463. madde adam öldürme fiilini veya müessir fiili
"birlikte yapmış" bir kaç kişinin sorumluluğuna ilişkindir. 463.
maddenin, "fiili doğrudan doğruya beraber işlemiş olanlar hakkında da
uygulanamayacağı" maddenin son cümlesinde duraksamaya yer bırakmıyacak bir
biçimde açıklanmıştır. Şu
halde, 463. madde, fer'i ortaklara, aslî manevî fail olan azmettirene ve
maddede açıklanan "fiili doğrudan doğruya beraber işlemiş olanlara"
uygulanamayacaktır. 463.
maddenin yalnız adam öldürme ve müessir fiil suçlan için öngörülmüş olması,
öteki suçlarda bu gibi ihtimallere pek rastlanmamasından ve maddede yazılı
suçların, asayiş bakımından taşıdığı önemden ötürüdür. Uygulama
yerleri böylece gözden geçirilen 463. Maddenin, Anayasa karşısındaki durumuna
gelince : 463.
maddeyle bir suçsuzun cezalandırılması söz konusu olamaz. Fiilin
icra hareketlerinde bulunan sanıklarda o suçu işlemek kastı vardır. Fiili
işlemekle ahlâkî kötülük de gösterilmiştir. Sonucu, bir kaç kişiden hangisinin
husule getirdiği belli olsaydı, ortada hem tam suç, hem de teşebbüs halinde
kalmış suç failleri bulunacaktı. 463.
maddenin, mahkeme kararında değinildiği gibi, yığınların ceza sorumluluğunu
düzenleyen eski sistemle ilgisi yoktur. Eskiden bir yığın, bu kabil suçları
işleyince yığın içinde bulunan veya yığın içinde yakalanan herkes suçun icra
hareketlerine katılmış olsun veya olmasın aynı cezaya çarptırılırdı. Oysa, 463.
maddeye göre cezalandırmanın ön koşulu, suçun işlenmesine eylemli olarak
katılmış olmaktır. Yasada,
463. madde yer almasa idi, öldürmede veya müessir fiilde müstakil fail belli
olmayınca suçun icra hareketlerine katılmış olanların hepsinin beraatine karar
verilmek mümkün olabilir miydi' Maddî faillerin hepsinin husule gelen sonuca
göre nakıs veya tam teşebbüsten cezalandırılmaları cihetine gidileceğinde
duraksamaya yer yoktur. 463.
maddeye göre verilen ceza, genel olarak lehtedir. İptali
istenen madde, düzenlendiği konuda aslî maddi faillerin hepsine suçun tam
cezasını vermiş olsaydı, o zaman cezalarının şahsiliği ilkesinin zedelendiği
söylenebilir di. Çünkü, bu takdirde sonucu sadece bir kişi meydana getirdiği
halde, ötekiler de meydana getirmişçesine sorumlu tutulmuş olacaklardır.
Halbuki yasa koyucu böyle yapmamış, müstakil fail belli olmadığı için suçun
icrasına katılanların sorumlulukları yönünden bir eşitlik getirmekle birlikte
bunlara hükmolunacak cezada da büyük ölçüde indirmelere yer vermiştir. Bu
takdirde olayın müstakil failin kim olduğu belli olamaması nedeniyle her ne
kadar haketmediği bir indirmeden yararlanmakta ise de sadece bu durumun,
ötekilerine verilen cezanın Anayasaya aykırılığı sonucunu doğuramaması gerekir. Suç
işlemeyen kimseye 463. maddeye göre ceza verilemez. Müstakil
failin belli olmaması halinde icra hareketlerine katılan ortaklar aleyhine bir
zarar doğduğu ve dolayısiyle ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesinin açıkça
zedelendiği iddiası yerinde değildir. 463.
madde, suçsuza ceza verilmesine yol açan veya bu yönde uygulamaya elverişli ve
bu yüzden eziyet ve işkence yapılmasına sebep olabilecek hüküm taşıyan bir
madde değildir. Madde, Anayasanın 14/3 maddesinde yazılı eziyet ve işkenceyle
ilgili bir hükmü kapsamamaktadır. Dayanılan
Anayasa maddelerinin metinlerinde, gerekçelerinde İtirazda ileri sürülen
düşünceleri destekliyecek ve haklı gösterecek bir nitelik yoktur. İtirazın
reddi gerekir. SONUÇ : Türk
Ceza Kanununun 463. maddesinin Anayasaya aykırı olmadığına ve itirazın reddine;
11.6.1968 gününde oybirliğiyle karar verildi.