ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1975/147 Karar Sayısı:1975/201 Karar Günü:21/10/1975 Resmi Gazete tarih/sayı:9.4.1976/15554 İtiraz
yoluna başvuran: Of Asliye Ceza Mahkemesi. İtiraz
konusu: Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında 298 sayılı
Kanunun 6. maddesiyle 140. maddesinin ikinci fıkrasının ve 143. maddesinin T.
C. Anayasa'nın 4., 10., 11., 12., 31., 54., 55. ve 56. maddelerine aykırılığı
nedeniyle iptali istemidir. I -
OLAY: Of
Cumhuriyet Savcılığının 12/5/1975 günlü iddianamesiyle aynı yer Asliye Ceza
Mahkemesine 28/2/1955 doğumlu bir kişi hakkında 26/4/1975 günü düzenlenen
seçmen kütüğüne doğum yılını 1953 diye bildirerek 21 yaşını doldurmuş gibi,
adını yazdırmaktan ötürü 298 sayılı Kanunun 143. maddesi uyarınca
cezalandırılma isteğiyle kamu davası açılmış bulunmaktadır. Gerek hazırlık
soruşturması gerek yargılama sırasında sanık, eyleminde bilinçli olduğunu
belirttikten sonra ergin kişiye oy kullandırılmayışın "yasaların
genelliklerine ve ülküsüne ve Anayasa'nın özü ve sözüne uymadığı" nı ileri
sürmüş, vekilince de genişletilerek tekrarlanan bu aykırılık savının ciddi
olduğu kanısına varan Mahkeme, Anayasa'nın 151. maddesine dayanarak Anayasa Mahkemesine
başvurmuştur. III-
YASA METİNLERİ: l)
Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında 298 sayılı Kanunun
Anayasa'ya aykırılığından söz edilen hükümleri şunlardır: "Madde
6 - 21 yaşını bitiren her Türk, seçmendir." 140.
maddenin ikinci fıkrası - "Sayın, yazım ve denetim işlemleri sırasında,
belli edilen esaslara aykırı harekette bulunanlarla, sorulara esvap vermeyenler
veya bilerek gerçeğe aykırı cevap verenler yahut ilk sayım ve yazım gününde,
ilân edilecek süreden önce bulundukları yeri terk edenler hakkında, fiilleri
daha ağır cezayı gerektiren bir suç teşkil etmediği takdirde, 250 liradan 1000
liraya kadar ağır para cezası hükmolunur." "Madde
143 - Seçme yeterliği bulunmadığı halde kendisini veya bu yeterliği olmayan bir
başkanın her ne suretle olursa olsun, seçmen kütüklerine kaydettiren veya bu
şekilde kaydedilmiş olanların seçmen kütüğünden silinmesine aynı şekilde mani
olan veya seçme yeterliği bulunan birinin aynı fiil ve hareketlerle seçmen
kütüğünden silinmesine sebep olan 3 aydan l seneye kadar hapis cezasiyle
cezalandırılır. Yukarıda yazılı fiiller, cebir veya tehdit veya şiddet veya
nüfuz veya tesir icrası suretiyle yapıldığı takdirde faile verilecek ceza bir
seneden beş seneye kadar hapistir." 2)
İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin dayandığı Anayasa kuralları: "Madde
4 - Egemenlik kayıtsız şartsız Türk Milletinindir. Millet,
Egemenliğini, Anayasa'nın koyduğu esaslara göre, yetkili organlar eliyle
kullanır. Egemenliğin
kullanılması, hiç bir suretle belli bir kişiye, zümreye veya sınıfa
bırakılamaz. Hiç bir kimse veya organ, kaynağını Anayasa'dan almıyan bir
devlet" yetkisi kullanamaz." "Madde
10 - Herkes, kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak
ve hürriyetlere sahiptir. Devlet,
kişinin temel hak ve hürriyetlerini, fert huzuru, "sosyal adalet ve hukuk
devleti ilkeleriyle bağdaşamıyacak surette sınırlayan siyasî iktisadî ve sosyal
bütün engelleri kaldırır; insanın maddi ve manevi varlığının gelişmesi için
gerekli şartları hazırlar." "Madde
11 - (20/9/1971 -1488) Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve milletiyle
bütünlüğünün, Cumhuriyetin, millî güvenliğin, kamu düzeninin, kamu yararının,
genel ahlâkın ve genel sağlığın korunması amacı ile veya Anayasa'nın diğer
maddelerinde gösterilen özel sebeplerle, Anayasa'nın sözüne ve ruhuna uygun
olarak, ancak kanunla sınırlanabilir. Kanun,
temel hak ve hürriyetlerin özüne dokunamaz . Bu
Anayasa'da yer alan hak ve hürriyetlerden hiç birisi, insan hak ve
hürriyetlerini veya Türk Devletinin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünü
veya dil, ırk, sınıf, din vs mezhep ayırımına dayanarak nitelikleri Anayasa'da
belirtilen Cumhuriyeti ortadan kaldırmak kastı ile kullanılamaz. Bu
hükümlere aykırı eylem ve davranışların cezası kanunda gösterilir." "Madde
12 - Herkes, dil, ırk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep
ayırımı gözetilmeksizin, kanun önünde eşittir. Hiçbir
kişiye, aileye zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz." "Madde
19 - (20/9/1971-1488) Herkes, vicdan ve dinî inanç ve kanaat hürriyetine
sahiptir. Kamu
düzenine veya genel ahlâka veya bu amaçlarla çıkarılan kanunlara aykırı olmayan
ibadetler, dinî âyin ve törenler serbesttir. Kimse,
ibadete, dinî âyin ve törenlere katılmaya, dinî inanç ve kanaatlerini
açıklamaya zorlanamaz. Kimse, dinî inanç ve kanaatlerinden dolayı kınanamaz. Din
eğitim ve öğrenimi, ancak kişilerin kendi isteğine ve küçüklerin de kanunî
temsilcilerinin isteğine bağlıdır. Kimse,
Devletin sosyal, iktisadî siyasî veya hukukî temel düzenini, kısmen de olsa,
din kurallarına dayandırma veya siyasî veya şahsî çıkar veya nüfuz sağlama
amaciyle, her ne suretle olursa olsun, dinî veya din duygularını yahut dince
kutsal sayılan şeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz. Bu yasak dışına
çıkan veya başkasını bu yolda kışkırtan gerçek ve tüzel kişiler hakkında,
kanunun gösterdiği hükümler uygulanır ve siyasî partiler Anayasa Mahkemesince
temelli kapatılır." "Madde
31 - Herkes, meşru bütün vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı
mercileri önünde davacı veya davalı olarak, iddia ve savunma hakkına sahiptir. Hiçbir
mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz." "Madde
54 - Türk Devletine vatandaşlık bağı ile bağlı olan herkes Türktür. Türk
babanın veya Türk ananın çocuğu Türktür. Yabancı babadan ve Türk anadan olan
çocuğun vatandaşlık durumu kanunla düzenlenir. Vatandaşlık,
kanunun gösterdiği şartlarla kazanılır ve ancak kanunda belirtilen hallerde
kaybedilir. Hiçbir
Türk vatana bağlılıkla bağdaşmayan bir eylemde bulunmadıkça, vatandaşlıktan
çıkarılamaz. Vatandaşlıktan
çıkarma ile ilgili karar ve işlemlere karşı yargı yolu kapatılamaz." "Madde
55 - Vatandaşlar, kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme ve seçilme
hakkına sahiptir. Seçimler,
serbest, eşit, gizli, tek dereceli genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına
göre yapılır." "Madde
56 - Vatandaşlar, Siyasî Parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve çıkma
hakkına sahiptir. Siyasî Partiler, önceden izin almadan kurulur ve serbestçe
faaliyette bulunurlar. Siyasî
partiler, ister iktidarda ister muhalefette olsunlar, demokratik siyasî hayatın
vazgeçilmez unsurlarıdır. (30/6/1971-1421
ile ek fıkra) Son milletvekili genel seçimlerinde muteber oy sayısının en az
yüzde beşini alan veya bu seçimlerde Millet Meclisinde grup teşkil edecek sayıda
milletvekilliği kazanmış bulunan siyasî partilere Devletçe yapılacak yardım
kanunla düzenlenir." IV -
İLK İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 24/6/1975 günü Muhittin Taylan, Kani
Vrana, İhsan Ecemiş, Ahmet Akar, Halit Zarbun, Ziya Önel, Abdullah Üner, Ahmet
Koçak, Sekip Çopuroğlu, Muhittin Gürün, Lûtfi Ömerbaş, Ahmet Salih Çebi, Şevket
Müftüğil, Adil Esmer ve Nihat O. Akçakayalıoğlu'nun katılmalariyle yapılan ilk
inceleme toplantısında: Dosyanın
eksiği bulunmadığı ve mahkemenin elinde usulüne göre açılmış bir dava olduğu
anlaşıldıktan sonra, iptali istenen yasa kurallarını uygulayıp uygulayamayacağı,
yani itiraz yoluna başvuran Mahkemenin Anayasa'nın 151. maddesi ve 44 sayılı
Kanunun 27. maddesi uyarınca iptal isteminde bulunmaya yetkili olup olmadığı
sorunu üzerinde durulmuştur. Sanık
hakkında o kapsamda bir suçlama ve açılmış bir ceza davası olmadığı için 298
sayılı Kanunun 140. maddesinin ikinci fıkrasının uygulama olanağının yokluğu,
143. maddenin ise uygulanacağı görüşlerinde birleşilmiş, 6. maddenin olayda
uygulama yerinin varlığı yönünden ise Kani Vrana, İhsan Ecemiş, Halit Zarbun ve
Nihat O. Akçakayalıoğlu karşıt görüşte bulunmuşlardır. İlk
inceleme sonunda: 1-
26/4/1961 günlü, 298 sayılı Kanunun 24/3/1973 günlü 1700 sayılı Kanunun 1.
maddesiyle değişik 140. maddesinin ikinci fıkrasına yönelen itirazın Mahkemenin
yetkisizliği nedeniyle reddine oybirliğiyle, 2 -
26/4/1961 günlü, 298 sayılı Kanunun 6. maddesinin Mahkemenin görmekte olduğu
davada uygulama yeri bulunduğuna Kani Vrana, İhsan Ecerniş, Halit Zarbun ve
Nihat O. Akçakayalıoğlu'nun karşı oylariyle ve oyçokluğu ile, 3 -
Dosyanın eksiği bulunmadığından işin esasının 26/4/1961 günlü, 298 sayılı
Kanunun 6. maddesinin tümü ve 143. maddesinin de olayda uygulanacak bölümü
yönünden incelenmesine oybirliğiyle; 24/6/1975
gününde karar verilmiştir. V -
ESASIN İNCELENMESİ: Esasa
ilişkin rapor, itiraz yoluna başvuran Mahkemenin kararı ve ekleri, Anayasa'ya
aykırılığı ileri sürülen kural, Anayasa'nın konuyu ilgilendiren maddeleri ve
bütün bunlara ilişkin belgeler ile Anayasa Mahkemesinin aynı konudaki 21/6/1963
gün ve Esas 1963/192 ve Karar 1963/161 sayılı kararı okunduktan sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: Anayasaya
aykırılığı ileri sürülerek iptali istenilen 298 sayılı Kanunun 6. maddesindeki
"yirmibir yaşını bitiren her Türk seçmendir" hükmünün Anayasa'ya
aykırı olması için Anayasa'nın seçme hakkına ilişkin ezel hükmüne ters düşmeli
veya genel ilke ve hükümleri ile bağdaşmayan bir nitelik taşımalıdır. Bu
bakımdan, iptal isteminde ileri sürülen gerekçeler de yeri geldikçe karşılanmak
üzere, incelemeye bu yönden başlanmasında yarar görülmüştür. Anayasa'nın
siyasî haklarla ilgili 55. maddesinin birinci fıkrasında "Vatandaşlar,
kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme ve seçilme hakkına
sahiptir." denilmek suretiyle seçmen niteliklerinin tespiti kanuna
bırakılmıştır. Anayasa Koyucu, bazı konularda, özellikle siyasal haklardan olan
milletvekilliği ve Cumhuriyet Senatosu Üyeliğine ilişkin 68. ve 72.
maddelerinde yaptığının tersine, seçmenlik için bir yaş tespit etmediği gibi,
bu yönden Kanun Koyucuyu bağlayan bir ölçü de göstermemiş ve seçmen yaşını
belirtmeyi kanuna bırakmıştır. Kuşkusuz böylelikle toplumdaki sosyal ve siyasal
gelişim ve değişime göre gereken düzenlemenin yapılması olanağını sağlamıştır. İtirazda
dayanılan gerekçelerden, seçmen yaşının rüşt yaşı ile aynı olması hukuksal
zorunluğunun bulunduğu yolundaki görüşün yerinde bulunmadığı belirtilirse,
itirazın başka yönleri de geniş ölçüde karşılanmış olacaktır. Bu görüşün
yerinde olmadığı ise, inceleme konusu hükmün Anayasa'ya aykırılığı ileri
sürülerek daha önce açılan bir iptal davası üzerine Anayasa Mahkemesince
verilen 21/6/1963 günlü. Esas 1963/ 192, Karar 1963/161 sayılı kararda:
"İptal isteminde, milletvekili seçilebilmek için Anayasa'nın 68. ve
Cumhuriyet Senatosu üyeliğine seçilebilmek için de Anayasa'nın 72. maddelerinde
belli bir yaş kabul edildiği halde seçmenlik için herhangi bir yaş kabul edilmemiş
olmasının, Anayasa'nın, seçmen olabilmek konusunda Medenî Kanun uyarınca reşit
olmayı yeterli saydığına delâlet eylediği yollu ileri sürülen gerekçede isabet
görülmemiştir. Aksine, Anayasa tasarısının 66. maddesinin birinci fıkrasında
yer alan (18 yaşını dolduran, kısıtlı veya kamu hizmetlerinden yasaklı olmayan
her Türk, Millet Meclisi seçimlerinde seçmendir.) şeklindeki hükmün metinden
çıkartılmış olması seçmenlik için Anayasa'nın yaş tayin etmek istemediğini ve
bunu özel kanuna bıraktığını gösterir. Nitekim Anayasa'nın 55. maddesinin
birinci fıkrasında (vatandaşlar, kanunda gösterilen şartlara uygun olarak,
seçme ve seçilme hakkına sahiptir.) denilmektedir. Buna göre seçmenlik yaşının
belirtilmesi bir Anayasa meselesi değildir. 298
sayılı Kanunun 6. maddesinin Temsilciler Meclisindeki müzakeresinde seçmen
yaşının onsekiz mi yoksa yirmibir mi olması gerekeceği konusunun uzun uzadıya
tartışıldığı ve sonunda yirmibir yaş kabul edildiği tutanakların
incelenmesinden anlaşılmaktadır. Anayasa'nın
55. maddesindeki seçme hakkını 298 sayılı Kanunun 6. maddesinin yaş bakımından
sınırlaması bu hakkın özüne dokunmamaktadır." denilmek suretiyle yeterince
belirtilmiştir. Bu
görüş, itirazda söz konusu edilen ve seçmen yaşı için de benimsenmesi
zorunluğunun bulunduğu ileri sürülen öteki yeterlik yaşları yönünden de
geçerlidir. Anayasa
Koyucu medenî rüşt yaşı ile seçmen yaşı arasında zorunlu bir bağlantı görmüş
olsa idi 55. maddeyi bugünkü gibi değil bu görüş ve amacını yansıtan biçimde
düzenlerdi. Öte yandan, gerek rüşt yaşı, gerek itirazda sözü geçen öteki yaşlar
tespit edilirken seçme hakkını da düzenlemek gibi bir düşünce ve amacın
gözönünde tutulmadığı, seçmen yaşının öteden beri ayrıca düzenlenmekte
bulunduğu da bir gerçektir. Temel
hakların ve özgürlüklerin kullanılmasının veya anayasal ödevlerin yerine
getirilmesinin gereği olan ve düzenlenmesi kanuna bırakılmış bulunan nitelikler
belirtilirken, aranan nitelik hangi temel haklar ve ödevler için geçerli ve
yeterli sayılacaksa o hakların veya ödevlerin konuları, kapsamları, özellikle
etkilerinin anlam ve önemi ile toplum gerçekleri gözönünde tutulacağına göre,
kuşkusuz, ortaya birbirinden az çok farklı veya benzer nitelikler
çıkabilecektir. İptali istenilen hükümle seçmen yaşının itirazda ileri sürülen
kimi haklar ve ödevler yönünden yeterli görülen yaşlardan farklı olarak
saptanmasında bu düşünce ve sebeplerin yeri olmadığı söylenemez. Anayasa
açısından önemli olan, bu konudaki düzenleme yetkisinin neden ve amaca uygun
olarak kullanılmış olup olmadığıdır. Kanun
Koyucunun, seçme hakkı bakımından bir sınırlama niteliği taşıyan, seçmen
yaşının tespiti hususunda takdir yetkisinin sınırsız olmadığı kuşkusuzdur.
Ancak, seçmen yaşının 21 olarak tespit edilmesiyle sebep ve amacın aşıldığı ve
demokratik hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmadığı da söylenemez. Gerçekten,
öğretide ve uygulamalarda seçmen yaşı bakımından herhangi bir yaş üzerinde
birleşilmiş değildir. Yaş sorununa ilişkin çözüm şekilleri Anayasa hukukunda
yer alan kimi sert ve kesin genel ilkeler niteliğinde sayılamaz. Sınırlı bir
alan içinde de olsa, birbirinden az çok farklı çözüm şekillerinin
bulunabileceği kabul edilmektedir. Seçmen yaşı her toplumun kendi siyasal,
ekonomik, sosyal özellikleri ve seçim hakkının toplum yaşamı üzerindeki
etkisinin önemi gibi etkenler değerlendirilmek ve sonuçta amaç bakımından uygun
görülen yeğ tutulmak yoluyla saptanmaktadır. Buna göre de 21 yaş bu görüş ve
uygulamaların ve güdülen amacın sınırını aşmamaktadır. Anayasa kesin bir sınır
koymadığına göre, Kanun Koyucu konuyu bu açıdan ele alıp seçmen yaşını onsekiz,
ondokuz veya yirmi olarak da saptayabilirdi. Özetlenirse;
Anayasaya göre seçmen yaşının kanunla düzenlenmesi gereklidir. Yasa Koyucunun
bu konudaki takdir yetkisini bu ölçüde kullanmış olmasında Anayasa'nın
demokratik hukuk devleti ilkesi ile bağdaşmayan veya seçme hakkının özüne
dokunan bir yön yoktur. Bu nedenle de, iptali istenilen hükümde Anayasa'nın 2.,
11. ve 55. maddelerine bir aykırılık bulunmamaktadır. Öte
yandan, itiraz konusu kural, yirmibir yaşını dolduran herkesi kapsadığı,
herhangi bir kişiye veya zümreye bir imtiyaz tanıyan nitelik taşımadığı için
Anayasa'nın 12. maddesine; egemenliğin kayıtsız şartsız Türk Milletine ait
olduğu ilkesi ile çelişen veya egemenliğin kullanılmasını belli bir kişiye,
sınıfa veya zümreye bırakmayı öngören bir nitelikte olmadığından Anayasa'nın 4.
maddesine; Anayasa'nın 55. maddesi uyarınca seçme hakkının kullanılması için
gereken bir niteliği göstermekten ibaret olan kapsamına göre, kişi huzuru
sosyal adalet ve hukuk devleti ilkeleri ile bağdaşmayacak nitelikte bir engel
sayılamayacağından Anayasa'nın 10. maddesine aykırı olmadığı gibi, iptal
isteminde dayanılan öteki Anayasa Hükümlerine ters düşen bir nitelik de
taşımamaktadır. Bu
nedenlerle itiraz reddedilmelidir. Nihat
O. Akçakayalıoğlu bu sonuca değişik gerekçe ile katılmıştır. Kani
Vrana, Abdullah Üner, Şekip Çopuroğlu, Hasan Gürsel, Şevket Müftügil, Adil
Esmer, Ahmet H. Boyacıoğlu bu görüşe katılmamışlardır. VI -
SONUÇ: 1 -
26/4/1961 günlü, 298 sayılı Kanunun 6. maddesinin Anayasa'ya aykırı
bulunmadığına ve bu nedenle itirazın reddine Kani Vrana, Abdullah Üner, Şekip
Çopuroğlu, Hasan Gürsel, Şevket Müftügil, Adil Esmer, Ahmet H. Boyacıoğlu'nun
karşıoylariyle ve oyçokluğu ile; 2 -
Aynı kanunun 143. maddesinin olayda uygulanacak bölümünün de Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve bu nedenle itirazın reddine oybirliği ile; 21/10/1975
gününde karar verildi. Başkan Kâni
  Vrana Üye İhsan
  Ecemiş Üye Ahmet
  Akar Üye Halit
  Zarbun Üye Ziya
  Önel Üye Abdullah
  Üner Üye Ahmet
  Koçak Üye Şekip
  Çopuroğlu Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Hasan
  Gürsel Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Şevket
  Müftügil Üye Adil
  Esmer Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu KARŞIOY
YAZISI I -
Konunun Anayasa açısından sağlıklı bir değerlendirilmeye tâbi tutulabilmesi
için, ilk önce seçmen yaşını saptayan Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen
Kütükleri Hakkındaki Kanunun 6. maddesinin oluşumundaki düşünceleri gözden
geçirmek, sonradan konu ile ilgili kimi yasalarda ne gibi değişmeler olduğunu
araştırmak ve itiraz konusu yasa hükmünün yürürlüğe girdiği günle bugün
arasında Türk toplumundaki oluşum ve gelişimi gözönünde tutmak gerekmektedir. l -
Bilindiği gibi 27 Mayıs 1960 Devriminden sonra 13/12/1960 günlü, 157 sayılı
Yasa ile kurulan "Kurucu Meclîs" in temel amacı; Anayasa ile seçim
kanunu yapmak ve en geç 29 Ekim 1961 tarihinde iktidarı yeni seçilecek Türkiye
Büyük Millet Meclisine devretmekten ibaretti. Temsilciler
Meclisi "Seçim Kanunu Komisyonu" raporu incelendiğinde aşağıda
belirtilen hususlar göze çarpmaktadır: itiraza konu 6. madde üzerinde bu
komisyonda düşünülenlerin açıkça belirlenmesi için raporun bu bölümünün aynen
alınmasına yarar görülmektedir. "Bu
madde ile, her kanunda ayrı ayrı tayin edilmiş bulunan (seçmen yaşı) bir yaşta
toplanmak istenmiştir. Memleketimizde yapılacak bütün seçimlerde seçmen yaşı bu
suretle bir seviyede birleştirilmiş olacaktır. Seçmen
olmaya esas tutulacak bahsin de onsekiz veya yirmibir yaşlardan birinin tercihi
geniş tartışmalara yol açmıştır. İçtüzüğün
9. ve 17. maddelerinden faydalınarak bu konu, Anayasa Komisyonu ile yapılan
müşterek toplantıda da müzakere edilmiştir. Seçmen
yaşı hususunda öne sürülen görüş ve fikirler şu suretle özetlenebilir: a)
Vatandaşın siyasî rüşde sahibolabileceği bir çağda seçme hakkını iktisabetmesi
icabeder. Bizim memleketimizde siyasî rüşt sağlayacak olgunluğun yirmibir
yaşından evvel hasıl olabileceği düşünülemez. b)
Demokratik rejime bağlı olan memleketlerde umumiyetle seçmen yaşı onsekizin
üstünde ve yirmibir yaş etrafında tesbit edilmiş bulunmaktadır. c)
Nüfusumuzun % 78'i köylerde oturmaktadır. Onsekiz ile yirmibir yaş arasındaki
nüfusun mühim bir miktarı da bu nisbet dahilinde köylerde yaşamaktadır. Siyasî
olgunluk bir bakıma müstakil iş ve güç ve ocak sahibi olmaya bağlıdır. Köylerde
ise, yirmibir yaşından evvelki nesil ana ve babasının yanında oturup
geçinmektedir. Bunlara rey hakkı tanınırsa, bir tâbi seçmen zümresi meydana
gelecektir. d)
Seçmen yaşı yirmibirden aşağı olarak kabul edilirse, seçimlere katılmak
suretiyle siyasetin içine girmiş olan ve ekseriyetle siyasî partilerden birine
kaydedilmiş bulunan nesiller askere çağrıldıkları zaman siyaset askerliğe
girmiş olacaktır. Bundan kaçınılmalıdır. Ayrıca, askere giden gençlerin, orduda
okuyup yazma öğrenmeleri ve daha olgun bir hale gelmeleri mümkün bulunduğuna
göre, seçmen yaşının askerlik hizmetinin bitmesine göre ayarlanmasında fayda vardır. Buna
karşılık olan fikirler: 1 -
Onsekiz yaş kanunlarımızda rüşt yaşıdır. Bu yaşı tamamlayanlar her türlü
tasarruflarda bulunmak ehliyetini kazanırlar ve mükellefiyetlere tabî olurlar.
Medenî ve ticarî sahada her türlü tasarruflara hak kazananların ve vergi ve
sair gibi mükellefiyetler yüklenenlerin siyasî haktan faydalanmamaları için
haklı bir sebep gösterilemez. 2 -
Bizde onsekiz yaşını dolduran kadın ve erkek bilhassa köylerde evlenmiş, çoluk
çocuk sahibi olmuş ve ekseriya işinde de istiklâlim kazanmıştır. Bu durumda
olanların seçmen olabilmesi tabiidir. 3 -
Olgunluk kazanmak bakımından onsekiz ile yirmibir arasında ehemmiyetli bir fark
bulunabileceği düşünülemez. 4 -
Umumi rey esası, vatandaş kütlesinin mümkün olduğu kadar fazla bir çoğunluğunun
seçimlere katılmasını gerektirir. Seçmen yaşının onsekizin ikmaline bağlamakla
bu esas sağlanmış olur. 5 -
Siyasetin asker ocağına sokulmasının yirmibir yaşın esas tutulmasiyle
önlenebilmesi düşüncesi tamamen nazarîdir. Vatandaş memleket kaderiyle
alakalanacak hale gelince siyasî partilerden biri lehine fikir sahibi olmuş ve
bir partiye girmek hakkını da kazanmıştır. 6 -
Hukukî tasarruflara imkân veren onsekiz yaşın tamamlanmasını siyasî hakkın
kullanılmasını esas almakta şu bakımdan da zaruret vardır. Kanunların
hazırlanmasından, kabulünden ve tatbikinden doğacak neticeler bu yaştakilere de
tesir edecektir. Bu tesirler karşısında bir vatandaş zümresine rey vermek
suretiyle kanaat ve isteklerini ifade etmesine meydan vermemek onu tabiî
hakkından mahrum etmek olur ki, bu netice demokratik esaslarla bağdaşamaz. Bunlara
ilâve edilecek başka görüşler de mevcuttur. Ancak Anayasa Komisyonu ile
birlikte yapılan müzakerelerde ifade edilen esaslar başlıca bu noktalar
etrafında toplanmıştır. Komisyonumuzca
konu bu görüşler altında incelenmiş ve onsekiz yaşın seçmen yaşı olarak
kabulüne karar verilmiştir" (Temsilciler Meclisi Tutanak Dergisi, Cilt l,
sayfa 5-6, basma yazı S. sayısı 33) Temsilciler
Meclisi, konuyu komisyon raporunda öngörülen biçimde karara bağlamış, Millî Birlik
Komitesinin geri çevrilmesi üzerine, yirmibir yaş, seçmen yaşı olarak
yasalaşmıştır. 2 -
13/7/1965 günlü, 648 sayılı Siyasî Partiler Kanununun, ki Seçimlerin temel
hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkındaki 298 sayılı Kanundan dört sene sonra
kabul edilerek yürürlüğe girmiştir, 8. maddeinde siyasî partilere üye
olamıyacak kimseler belirtilirken "reşit olmıyanlar" deyimi yer
almaktadır. Bu maddenin anlatımına göre, maddenin öngördüğü diğer koşulları
taşıyan 18 yaşım bitirmiş yani reşit vatandaşların, aynı kanunun 9. maddesinde
öngörülen parti tüzüklerinde üyeliğe kabul için aksine bir kayıtlama
bulunmadığı takdirde dilediği siyasi partiye üye olma hakkına sahip olduğu
açıkça ortadadır. Demek
ki, 648 sayılı Siyasi Partiler Kanunu gereğince 18 yaşını bitiren her vatandaş
dilediği siyasî partinin üyesi olabilecek, parti örgütünün her kademesinde
görev alabilecek ve partinin disiplinine uyarak çalışma yapabilecektir. 3 -
Yukarıda değinilen seçim komisyonu raporunda, nüfuzun % 78 inin köylerde
oturduğu açıklanmaktadır. Oysa 1975 nüfus sayımı sonuçlarına göre kentlerde
oturanlar köylerde oturanları geçmiştir. Diğer yandan köyden şehire doğru hızlı
bir akımın süre geldiği yetkililer tarafından devamlı olarak açıklanmaktadır.
298 sayılı Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri Hakkında Kanunun
yürürlüğe konulduğu tarihte, ilçeler şöyle dursun illerin tümünde dahi lise
yokken, bugün hemen herden lisesiz ilçe kalmamış, hatta pek çok bucakta liseler
açılmış ve eğitim sürdürülerek sayısız genç lise diploması almıştır. Ulaştırma
olanakları o günlerle kıyaslanamayacak ölçüde artmış, toplu haberleşme araç ve
gereçleri büyük bir gelişim göstermiştir, Bu
nedenlerle Türk Toplumunun ve özellikle bu toplumun genç kesimini 1961
yılındaki kuşaklarla kıyaslamak ve onlarla bir tutmak olanağı kalmamıştır. II -
Karşıoy yazısının bu bölümünde Anayasaya uygunluk denetimi hakkındaki
görüşlerimiz ortaya konulacaktır. Toplumların
da canlı varlıklar olduğu ve belli bir süreç içinde değişim ve gelişim
gösterdikleri bilimsel bir gerçektir. Yürürlüğe
girdikleri anda toplumun gereksinmelerine uygun olan ve Anayasaya da uygunluk
arzeden kimi yasa hükümlerinin, geçen zaman içinde toplumun ihtiyaçlarını
karşılıyamaz duruma düştükleri ve hatta Anayasa'ya aykırı bir niteliğe
büründükleri bilimsel çevrelerce de kabul edilmektedir. Yeri gelmişken şu yönün
de açıklanması gerekir ki, Anayasa ve yasa kuralları, bunları yapanların
iradelerinden ayrılarak bağımsız birer varlık kazanırlar ve zamana göre
yorumlanması gereken bir nitelik gösterirler. Anayasaların bir toplum hayatında
akıp giden zamana göre yorumlanması gerçeği de yorum kuralları gereğidir . A)
Anayasa'nın 55 inci maddesi, seçme ve seçilme hakkında kesin kurallar
getirmemiş, bu hakkın ölçü ve sınırlarını saptamayı yasa kurallarına
bırakmıştır. Yasama
organının böyle bir kural koyarken tam bir serbestlik içinde olduğunu ve bu
konuyu, dilediği bir biçimde kanunlaştırma durumunda bulunduğunu düşünmeye
olanak yoktur. Çünkü yasama organı Anayasanın temel ilkeleriyle bağlıdır ve
toplumun gerçeklerini gözönüne almak zorundadır. Zamanın
yasa koyucusu yirmibir yaşından küçük gençlerin siyasetle ilgilenmelerini hem
toplum ve hem de askerî yönlerden sakıncalı görmüş ve seçmen yaşını yirmibir
olarak saptamıştır. Oysa sonradan yürürlüğe giren 648 sayılı Yasa, siyasî
partilere üye olma yaşını rüşt yaşı olarak kabul etmiştir. Demek ki yasama
organı onsekiz yaşını bitiren gençlerin siyaset yapmalarını sakıncalı bulmamış
ve bu gençlerin siyasal hayata katılmalarında yarar görmüştür. Bu durum dahi
seçmen yaşını yirmibir olarak saptayan yasa kuralını başlı başına dayanaksız
göstermeye yeterlidir. B)
Anayasa'nın 10. maddesinin ikinci fıkrası, "Devlet, kişinin temel hak ve
hürriyetlerini, fert huzuru, sosyal adalet ve hukuk devleti ilkeleriyle
bağdaşmıyacak surette sınırlayan siyasî, iktisadî ve sosyal bütün engelleri
kaldırır; insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli şartları
hazırlar" hükmünü getirmiş ve Devleti kimi yükümlülükler altına sokmuştur. Toplum
yaşamında açıkça görülen gelişim, şehirlerdeki nüfusun artması ve genç
kuşaklardaki okuma oranının büyük bir artış göstermesi, siyasî partilere
onsekiz yaşını bitirenlerin üye olabilmesi gibi durumlar gençlerde yönetime
katılma ve ona yön verme eğilimini uyandırmış ve bu arzu giderek şiddetlenmiştir.
Toplumun öğrenci kesimindeki çalkantıda ve çatışmada bu durumun payı olmadığı
öne sürülemez. Oysa Devlet, fert huzurunu bozan ve gençlerin heyecanlarını oy
sandığı etrafında toplayarak kanalize etmek suretiyle kimi engelleri ortadan
kaldırmakla yükümlüdür. SONUÇ:
Özetlemek gerekirse, 1961 yılında çıkarılan itiraz konusu Yasanın 6. maddesi,
yukarıda açıklandığı üzere Anayasa'nın temel ilkelerine ve özellikle 10.
maddesine aykırı bir duruma büründüğünden iptal edilmelidir. Bu
nedenlerle sözü edilen Kanun hükmünü Anayasa'ya uygun bulan çokluk görüşüne
karşıyız. Başkan Kâni
  Vrana Üye Şevket
  Müftügil Üye Şekip
  Çopuroğlu Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu KARŞIOY
YAZISI 298
sayılı seçimlerin temel hükümleri ve seçmen kütükleri hakkındaki Kanunun 6.
maddesine göre, seçimlerde oy kullanabilme ancak 21 yaşın bitirilmiş olmasiyle
mümkündür. "21
yaşın bitirilmiş olması" koşulunun Anayasaya uygun olup olmadığının
saptanabilmesi için Anayasa'nın aşağıda değinilen kurallariyle Türk Hukuk
sisteminin ehliyet yaşıyla ilgili hükümlerinin incelenmesine gerek
bulunmaktadır. 1 -
Anayasa'nın 2. maddesinde, "Türkiye'nin Demokratik bir Hukuk Devleti
olduğu", 4. maddesinde, "Egemenliğin kayıtsız şartsız Türk Milletine
ait bulunduğu", 8. maddesinde de, "Kanunların Anayasa'ya aykırı
olamıyacağı ve Anayasa hükümlerinin Yasama organını da bağlayacağı"
hükümleri mevcut bulunmaktadır. Türkiye
bir Hukuk Devleti olduğuna, Yasama organının da bu temel kuralla bağlı
bulunduğuna göre, Türk Hukuk düzenindeki kişilerin yaş bakımından
ehliyetleriyle ilgili kuralların gözden geçirilmesi zorunluğu ortaya çıkar. Türkiye'nin
Temel Kanunlarından biri olan Türk Medenî Kanununda; Medenî hakların
kullanılması için 18 yaşın bitirilmiş olması yeterli bulunmuştur. (Türk Kanunu
Medenisi, Madde 9, 10, 11). 18 yaşını bitiren kişi her türlü tasarrufta
buluruna ehliyetini kazanır. Kanunun deyimiyle "İktisâba da İltizâma
da" ehil olur. Bütün vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle Yargı
mercileri önünde davacı ve davalı olarak iddia ve savunma hakkını kullanabilir
(Anayasa Madde 31) ve her türlü kanun yollarına da başvurabilir. 2 -
18 yaşını bitiren kişi, Türk Ceza Hukuku açısından da tam sorumluluk içine
girmiş olur. İşlediği adı veya siyasal bütün suçlardan tam ceza ile sorumlu
tutulur. Burada şu hususa özellikle işaret etmek gerekir ki: Cezada tam
sorumluluk yaşı evvelce 21 yaşın ikmâliyle başlamakta iken Türk Ceza Kanununda
9/7/1953 günlü ve 6123 sayılı Kanunla yapılan değişiklikte tam ceza ehliyeti 18
yaşa indirilmiş ve bu değişiklikle ilgili Büyük Millet Meclisi Adalet
Komisyonunun gerekçesinde şu tümceler yer almıştır. "Türk
Ceza Kanununun 54, 55, 56. maddelerine göre ceza ehliyeti onbir yaşın ikmaliyle
başlar ve 21 yaşın ikmalinde de tam mesuliyet teveccüh eder. Her
memlekette yaş itibariyle ceza mesuliyetinin tayininde iklim şartlarıyle sosyal
ve kültürel seviyenin birinci derecede yer aldığı malumdur. Fizyolojik inkişaf
ve tekâmülün erken başladığı memleketlerde ceza mesuliyetini tayin eden yaş
hadlerinin ona göre ayarlanması ceza hukuku ve suç politikası bakımından önemli
bir mesele teşkil eder. Fizyolojik teşekkülâtı ve fark ve temyiz kabiliyeti
normal ve zamanında inkişaf etmiş olan bir kimsenin mücerret henüz 21 yaşını
doldurmamış olduğu ileri sürülerek ceza mesuliyetini tam saymamak ve kendisine
verilecek cezadan tenzilat yapmak izahı güç bir keyfiyettir. Memleketimizin
iklim şartları fizyolojik teşekkülatın, fark ve idrak kudretinin zamanında ve
hatta diğer memleketlere nazaran nisbeten erken olarak inkişafını icap
ettirecek mahiyettedir. Nihayet,
ehliyet ve mesuliyet bahsinde Medenî Kanun hükümlerinin gözönünde
bulundurulması icabeder. Türk Medenî Kanununun 9, 10 ve 11. maddelerinde 18
yaşını bitiren bir kimsenin medenî hakları kullanmağa selâhiyettar olduğu,
iktisaba ve iltizama da ehil bulunduğu tasrih edilmiştir. Medenî Hukuk
sahasında iktisaba ve iltizama ehil olan bir kimsenin Ceza Hukuku sahasında tam
ehliyeti haiz sayılmamasının ilmen izahı pek kolay olamaz. Her
memlekette kabul edilen Hukuk ve Ceza sistemine göre memleketin iklim şartlan,
sosyal ve kültürel seviyenin inkişafı nazarı itibara alınarak yaştan dolayı
ceza mesuliyeti muhtelif şekil ve manzaralar arz etmektedir. Memleketimizde
fizyolojik teşekkülât ve bunun neticesi olarak fark ve temyiz kabiliyeti bir
çok memleket çocuklarından daha evvel inkişaf etmektedir. Bu sebepledir ki daha
evvelki Ceza Kanunumuz 18 yaşın ikmalini ceza mesuliyeti için kâfi görmekte
idi. Ve fakat Ceza Kanunumuz 1889 tarihli eski İtalyan Ceza Kanunundan aynen
tercüme edilerek alınması sırasında bu mevzu üzerindeki memleketimizin iklim
şartları ve hususiyetleri üzerinde durulmamış ve tam ceza ehliyeti 22 yaşa
çıkarılmıştır. Medenî memleketlerde ceza sistemlerinde inkişaf vaki oldukça
birçoklarında ve hele Ceza Kanunumuzun alınmış olduğu İtalya'da son zamanlarda
tam ceza ehliyetinin 18 yaşa indirilmiş olduğu görülmektedir. Ceza
Kanunumuzun kabulü tarihi ile bugüne kadar geçen zaman arasında sosyal ve
kültürel inkişafı da nazarı itibara alırsak 18 yaşına basan ve Medenî Kanun
muvacehesinde reşit sayılan kimsenin her türlü idrâk ve anlama kabiliyetine
malik olduğu ve yaptığı ve yapacağı işi tam manasiyle kavramış olduğu nazarı
itibara alınınca ceza ehliyeti bakımından Ceza Kanunumuza göre yeni bir
sistemin girmesini teklif eden ve arkadaşlarının ceza ehliyetinin 22 yaştan 18
yaşın hitamına indirilmesi yolundaki esbabı mucibeli teklifleri kabul edilmiş
ve 54, 55 ve 56. maddeler bu mucip sebeplere istinaden yeniden tanzim
edilmiştir." Adalet
Komisyonunun bu gerekçesi, Büyük Millet Meclisi genel kurulunca da benimsenerek
teklif edilen değişiklik yapılmış ve tam ceza sorumluluğu 21 yaştan 18 yaşa
indirilmiştir. Bu
gerekçede üzerinde durulması gereken nokta, "Memleketimizdeki iklim
şartları,, fizyolojik teşekkülâtın, fark ve idrâk kudretinin erken gelişmesini
icabettirdiği, realitelerin ve yapılan gözlemlerin bunu açıkça gösterdiği, 18
yaşını bitiren, bir kişinin her türlü kavrama ve anlama niteliğine sahip
olduğu, yaptığı işi tam manasiyle kavradığı, Memleketimizde sosyal ve kültürel
inkişafın da bunu gerektirdiği" yolundaki açıklamalardır. Kanun Koyucu
1953 yılında yaptığı incelemelerle bu sonuca varmış ve buna göre de tam ceza
ehliyetim 18 yaş olarak saptamıştır. O tarihten bugüne kadar geçen 23 yılda
sosyal ve kültürel gelişmenin daha da arttığı dikkate alınırsa bu gerekçeler
bugün çok daha geçerli durumda olacaktır. 3 -
Siyasî Partiler Kanununun konu ile ilgili bazı hükümlerine de değinmek yerinde
olacaktır: Anayasa,
Siyasî Partileri, "Demokratik hayatın vaz geçilmez unsurları" olarak
kabul eder (Anayasa Md. 56: F: 3). 648 sayılı Siyasî Partiler Kanununun I.
maddesi de, Siyasî Partileri, toplum ve Devlet düzenini ve kamu faaliyetlerini
yönetmek, denetlemek ve etkilemek amacını güden kuruluşlar diye tanımlar. Devlet
düzenini yönetmek, denetlemek ve etkilemek gibi çok önemli faaliyetlerde
bulunan siyasi partilere üye olabilmek için 18 yaşın bitirilmiş olması yeterli
bulunmuştur (Siyasi Partiler Ka. Mad: 4, 8/1). Buna göre 18 yaşını bitiren bir
kişi, üyesi olduğu bir Siyasî Partinin bütün faaliyetlerinde katılabilmekte,
çeşitli kademelerdeki örgütlerinde görev alabilmektedir. Bundan
başka 18 yaşını bitiren bir kişi, Anayasa'nın Siyasî haklar arasında kabul
ettiği (Md. 54) Türk vatandaşlığına alınma veya Türk vatandaşlığından çıkma
iznini isteme gibi haklara da sahiptir. Anayasa
ve öteki Hukuk kuralları bakımından bu derece önemli siyasal ve medenî haklara
sahip olan kişilere seçimlerde oy verme hakkının tanınmamasının kabule değer
hiç bir hukuki gerekçe ile izahı mümkün olamaz. 4 -
Türkiye Demokratik esaslara göre yönetilen bir Devlettir. Egemenlik kayıtsız
şartsız Türk Milletinindir (Anayasa Md. 2, 4). "Demokrasi"
sözcüğü ise halk iktidarı anlamını ifade eder. Türk Milleti, egemenliğini
serbest seçimle oluşturduğu Büyük Millet Meclisi aracılığıyle kullanır,
Demokrasinin ve egemenliğin temelini serbest ve gizli seçim teşkil eder.
Özgürlükçü Demokratik rejimle yönetilen ülkelerde seçime katılma oranının ne
derece önem taşıdığı bellidir. Ayrıca seçime katılanların miktarı ne kadar
yüksek olursa Milletin iradesi o kadar belirgin hale gelir ve seçimle iş başına
gelen iktidar da o ölçüde kuvvetli ve halka dayanık olur. Bunlardan başka
seçmenlerin nitelikleri, kültür seviyeleri, ülkenin siyasal, sosyal, ekonomik
sorunlarını incelemiş vs kavramış olup olmadıkları ve adayların kişiliklerini,
hangisinin ne ölçüde yurda yararlı ve verilecek hizmetleri layikiyle yapabilip
yapamıyacağını ayırt edebilme yeteneği de birinci derecede önemlidir. Bu
nitelikleri haiz seçmenlerin seçeceği Parlementerlerden oluşan Yasama organı da
o ölçüde ülkenin siyasal, sosyal ve ekonomik sorunlarını ve diğer gereksinmelerini
tam bir bilinç içinde ve isabetle çözebilme niteliğinde olur. Ülkemizde
18 yaşını henüz bitirmiş kişilerin çoğunluğunu lise öğrenimini tamamlamış
Üniversite öğreniminde bir hayli mesafe almış aydın gençler teşkil ettiği
malumdur. Bunların fizyolojik teşekkülâtlarının gelişmiş olduğu, kültür
seviyelerinin yüksekliği, fark ve idrak kudretlerinin de yeterli düzeyde olduğu
bizzat kanun koyucu tarafından saptandığı yukarda açıklanmıştır. Bu nedenler de
dikkate alınırsa 18 yaşını bitirmiş kişilerin de seçime katılmaları bizzat
Demokratik rejimin gereklerinden olduğu kadar Anayasa ile Kanun Koyucunun
yukarda işaret edilen görüşüne de uygundur. 5 -
Her ne kadar Anayasa'nın 55. maddesinde, "seçme ve seçilme hakkının
kanunda gösterileceği" yazılı ise de Kanun Koyucunun bu husustaki takdir
ve yetkisinin sınırsız olduğu öne sürülemez. Yasama organı da Anayasa ve öteki
hukuk kurallariyle bağlı olup bunların dışına çıkamaz. Yukarda belirtilen
Anayasa kurallariyle öteki hukuk kuralları ise öteki siyasal ve medenî hakların
kullanılmasında olduğu gibi seçme hakkının da 18 yaşın ikmali olarak
saptanmasını gerekli kılar. 6 -
Yukarda açıklanan nedenlerle, seçme hakkını 22 yaş olarak saptayan 298 sayılı
Kanunun 6. maddesi Anayasa'ya aykırı düşmektedir. Bu
itibarla bu hükmün iptali gerekir. Aksine oluşan çoğunluk kararına karşıyız. Üye Abdullah
  Üner Üye Adil
  Esmer KARŞIOY
YAZISI Of
İlçesi Asliye Ceza Mahkemesi'n in, görmekte olduğu bir dava sebebiyle,
Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri hakkındaki 26/4/1961 günlü, 298
sayılı Yasanın 6., 140. ve 143. maddelerinin iptali isteğinin, 140. madde
konusunda Mahkemenin yetkisizliği yönünden ve 6. ve 143. maddelerin de
Anayasa'ya aykırı bulunmamasından reddine ilişkin Anayasa Mahkemesinin
21/10/1975 gün ve Esas: 1975/147, Karar: 1975/201 sayılı kararının 6. ve 143.
maddelerle ilgili red görüşüne ve kararına aşağıdaki nedenlerle katılmadım. Şöyleki: Türkiye
Cumhuriyeti Anayasa'sı, 55. maddesindeki "vatandaşlar, kanunda gösterilen
şartlara uygun olarak, seçme ve seçilme hakkına sahiptir." hükmü ile her
ne kadar, seçme ve seçilebilme niteliklerini ve bu arada seçme yaşının
saptanmasını kanun koyucuya bırakmış ise de; kanun koyucu bu konularda
Anayasa'nın öteki ilkelerine ve toplumun özel ve sosyal yaşantısını düzenleyen
temel yasalara uygun düşecek biçimde davranmak, kişinin biyolojik ve sosyolojik
gelişmesini gözönünde bulundurmak zorunluğundadır. Vatandaşın,
Anayasa'nın ve diğer yasaların kendisine tanıdığı, seçme ve seçilme dışındaki
temel ve medenî haklarını tam ve serbest olarak 18 yaşını bitirmekle kullanmaya
başlıyacağı Medenî Kanunumuzun l1. maddesi ile belirtilmiş bulunmaktadır.
Medenî Kanunumuza göre 18 yaşını bitiren kişinin erginliğe ulaşmış olduğu kabul
edilmiştir; bu kişi serbestçe evlenip aile yuvası, ticari şirketler ve
dernekler kurabilir, her türlü hukukî bağlantılarda bulunabilir, bir suç
işlerse ceza kanunlarına göre tam ceza sorumluluğu altındadır. 18 yaşını
bitiren vatandaş siyasî parti üyesi olabilir, siyasî partilerde her çeşit faal
görevler alabilir, parti başkanı dahi seçilebilir. Yukarıda
bir kısmı sıralanan medenî ve siyasî hakların kullanıcısı olan 18 yaşındaki bir
vatandaşın seçim hakkını kullanabilmesi için 298 sayılı Yasanın 6. maddesiyle
konmuş olan 21 yaşını beklemesi, normal ve haklı bir teşriî düzenleme değildir. Red
kararının gerekçesinde dayanılan (Anayasa koyucu, bazı konularda, özellikle
siyasî haklardan olan milletvekilliği ve Cumhuriyet Senatosu üyeliğine ilişkin
68. ve 72. maddelerinde yaptığının tersine, seçmenlik için bir yaş saptamadığı
gibi, bu yönden kanun koyucuyu bağlayan bir ölçü de göstermemiş ve seçmen
yaşını belirtmeyi kanuna bırakmıştır, kuşkusuz böylelikle toplumdaki sosyal ve
siyasal gelişim ve değişime göre gereken düzenlemenin yapılması olanağını
sağlamıştır.... Kanuna
bırakılmış bulunan nitelikler belirtilirken, aranan nitelik hangi temel haklar
ve ödevler için geçerli ve yeterli sayılacaksa ve hakların veya ödevlerin
konuları, kapsamları, özellikle etkilerinin alanı ve önemi ile toplum
gerçekleri gözönünde tutulacağına göre, kuşkusuz ortaya bir birinden az çok
farklı veya benzer nitelikler çıkabilecektir.) şeklindeki nedenlerle vatandaşda,
kullanacağı hakkın çeşidine göre nitelik ve yaş arayan yapmacık (suni) bir
davranış uygun bulunmuştur. Halbuki Anayasa'nın 23. ve 24. maddeleriyle
vatandaşa tanınan gazete, dergi, kitap ve broşür çıkarma, 28. maddesiyle
tanınan toplantı ve gösteri yürüyüşü yapma ve düzenleme, 29. ve 56.
maddeleriyle tanınan dernek ve siyasî parti kurma haklarının kullanılması için
de bu maddelerde özel bir yaş kaydı konmamış olduğu halde yasa koyucu bu
konularda yaptığı kanunlarda vatandaşın genel erginlik yaşı olan 18 den ayrı
bir yaş saptamış değildir. Yukarıda sıralanan temel haklar da demokratik
siyasal ve sosyal hayâtta herhalde seçme hakkından daha az önemde haklar olarak
görülemez. Memleketimizde
seçmen yaşı üzerinde bir sayı oynaması yapılması, milyonlara seçim hakkı
tanınması veya bu hakkın alınması sonucunu doğuracağı için, parlemento
ekseriyetini elinde bulunduran gruba bu yolla da siyasal çıkar sağlıyabilmek
olanağı yaratılmış olur. Bunlardan
başka, Anayasa'nın seçimlerden söz eden 55. maddesinde, seçimlerin serbest,
eşit, gizli, tek dereceli genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre
yapılacağı belirtilmiştir. Buradaki (genel oy) dan erek; seçime olabildiği
ölçüde çok sayıda vatandaşın katılmasını sağlamaktır. Türlü nedenlerle
vatandaşın seçim hakkının kısıtlanması Anayasa'nın öngördüğü yerinde bir
davranış olamaz. Üye Hasan Gürsel DEĞİŞİK
GEREKÇE YAZISI A)
Sıraladığı, gerçekten önemli, işleri yapan onsekiz yaşını bitirmiş kişiye
"seçme hakkı" verilmeyişi ile, itirazcı, anayasal hak ve ilkelerin
zedelendiği kanısındadır. Bu durumda, ortaya koyduğu tüm benzetmeler üzerinde,
durup, kaygılanmaya yer olmadığını belirtmek zorunluğu vardır. İleri
sürülen nedenlerin tutarsızlıklarını bir bir göstermeden, Anayasa'mızın seçmen
yaşını saptamayı Yasa Koyucunun takdirine bıraktığı gerçeğini yinelemek,
itirazda haklılık duygusunu pekiştirir. Yapılan
görüşmelerde konu, Mahkememizce, belirtilen boyutlarda ele alınmış iken yazılan
karar gerekçesinde bir özetleme tercihi yapılmış olmasına karşıyım. B)
Demokraside seçime, seçmen olarak katılmak, Devlet ve Millet gidişine yön verme
çabasında bulunmak demektir. Bu da, hiç kuşkusuz, Devletimizin oturtulduğu
düzeni değiştirme iddiasına kadar ulaşabilir. Bu
iddia ile seçmen, yalnız kendi için değil, kendinden başkaları için dahi, yeni
bir toplum özlemekte ve başkalarım kendi özlemine bağlama olanağına sahip
olduğunu göstermektedir. Bu niteliği, seçme hakkını itirazcının yaptığı gibi,
yargı mercileri önünde hak arama ile bir tutma olanaksızlığını da belirtir. Devlet
ve Millet hayatında böylesine etkin bir yetkinin yaşam deney ve görgüsü ile
beslenip güçlenmiş olması zorunludur. Özellikle, eğitim koşulu aranmayan yerde
bu zorluk daha keskinleşir. Yalnızca rüşt yaşında olmanın beklenen görgü ve
deney için yettiğini kabul ettirecek bir neden bulunmuş değildir. Bu
gerçekler, bir siyasal partiye üye olabilme ve bir yabancının Türk uyruğuna
geçebilme olanaklarım elinde tutuşunun, itirazcının dediğinin tersine,
"seçme hakkı" nı almaya yetmiyeceğinin de delilleridir. Öncelikle
taraflarını ilgilendiren evlenebilme ehliyetini, etkisi tüm Devlet ve Millete
yönelik "seçme hakkı" ile bir tutma olanaksızlığı açıktır. Askere
alınma olayının da örnek verilmesi, bu gün için askerlik çağının rüşt yaşı
üstünde bulunması ve büyük bir sayıda yurttaşın çeşitli nedenlerle bu vatan
hizmetini yapma fırsatını kazanmayışları ve onsekiz yaşındakilerin tam cezaya çarptırılmaları
örneği de altmışbeş yaşını doldurmuşların cezalarından indirim kuralı
karşısında ve onsekiz yaşını dolduranın vergi yükümlülüğü altında oluşunun ona
seçilme hakkını vereceği görüşü de vergi ödevinin rüşt yaşına varmadan
doğabileceği, gerçekleriyle birlikte düşünüldükte tutarlı bulunmamıştır. Ayrıca
bu tür görüşü tutmak, seçim alanını, askerlik hizmetini yapabilenlerle vergi
ödeyebilen kişilere bırakmak sonucunu verecek bir ters gidiş olurdu. Onsekizini
dolduran birinin yaşını yargı yolu ile büyültüp oy kullanabileceği
olasılığından hareketle, seçme hakkını bu kimselere onlar yaşlarını büyütmeden
verme iddiası ise, yalan tanıklığına ve uydurulmuş belgelere değer verme gibi,
itirazcının dahi demek istediğini aştığından kuşkulanılmamak gereken, sakat bir
olasılıktır. Anayasa
43. ve 58. maddeleriyle, belli görev ve yetkilere belli niteliklerin hak
verdireceği ve bu niteliklerin yasama organınca saptanacağı ilkesini
benimsemiştir. Bundan başka, 68 nci 95 inci 145 inci ve 72 nci maddeleri ile de
belli hizmetlerin ancak, belirli yaştakilere verilebileceğini açıkça
göstermiştir. Özellikle, "seçilme isteği" ve "seçme
yetkisi" siyasal gücü oluşturma nitelikleri ile aynı düzeyde birleşen
çabalardır Bu nedenle seçme hakkı için dahi seçilme hakkı gibi bir yaş koşulu
aranması, aynı düzeydeki aynı amaca yönelik iki yapıcı gücün aynı ilkeye
bağlanması demektir ve doğaldır. Bir
ergin gencin, bir siyasal partiye girdikten sonra yahut gazete ve dergi
çıkararak ya da yazarak ve diğer çabaları ile toplumu etkileyebileceği buna
karşın seçme hakkının ona tanınmayışının çelişki olacağı yolundaki itiraz, şu
nedenle tutarsızdır: Birinin
bir başkasını etkilemesi ancak, onu, dediğine inandırabilmesi ile olur. İnanan
kişi ise, gerçekte, kendi istek ve kararı ile tercihini yapar. Seçme yetkisini
kullanan ise, kendi istek ve kararını başkasına kabul ettirme yolundadır. Bu
yola girenler üzerinde dikkatli olmak, Devletin başta gelen görevlerindendir. İtiraza
uğrayan yasal kural ile, eşitlik ilkesinin bozulduğu da ileri sürülemez. Zira
eşitlik, uyulacak kurallarda, bu kuralların beklediği koşulları bir yana
bırakmamak ve kişiye göre ayrıcalık yapmamaktır. İncelenen yasal hükmün, tanıma
uymayan yanı yoktur. Egemenliği,
Milletten ayrılmış kişilerin ele geçirmelerini ve aralarında devrini önlemeyi
amaçlayan Anayasa'nın 4. maddesine aykırılıktan söz edilmesi ise, hem maddenin
kapsamı dışı ve hem de aynı sataşmanın seçmen yaşı indirilse bile
durdurulamıyacağı nedeniyle, tam çelişkidir. C)
Bir kişinin, onsekiz yaşını bitirmekle, seçme hak ve yetkisini kazanıp
kullanması gerektiğini Yasa Koyucu kabullendiği gün, kanunlarda gereken
değişikliği elbette yapacaktır. Anayasa'nın hiç bir hükmü, kendisini, bundan
alıkoymuş değildir. Sonuç:
İtirazın reddi nedenleri, bence bunlardır. Üye Nihat O. Akçakayalıoğlu