ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1996/48 Karar Sayısı : 1996/41 Karar Günü : 23.10.1996 R.G. Tarih-Sayı :18.09.1997-23114 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 6. İdare Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 13.4.1994 günlü, 3984 sayılı Radyo ve
Televizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkında Kanun'un 33. maddesinin ikinci
fıkrasının, Anayasa'nın 13., 22., 26., 28. ve 29. maddelerine aykırılığı
savıyla iptali istemidir. I- OLAY Davacı şirketin yayının bir gün süre ile durdurulmasına ilişkin
idarî işlemin iptali istemiyle açılan davaya bakan Mahkeme, davacının
Anayasa'ya aykırılık savının ciddî olduğu kanısına vararak 3984 sayılı Radyo ve
Televizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkında Yasa'nın 33. maddesinin ikinci
fıkrasının iptali istemiyle Anayasa Mahkemesi'ne başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 3984 sayılı Yasa'nın itiraz konusu ikinci fıkrayı da içeren 33.
maddesi şöyledir : "MADDE 33.- Üst Kurul, öngördüğü yükümlülükleri yerine
getirmeyen, izin şartlarını ihlâl eden, yayın ilke ve esaslarına aykırı yayın
yapan özel radyo ve televizyon kuruluşlarını uyarır. Bu uyarıda, ihlâlin
niteliği, ağırlığı ve tekrarı halinde sonuçları açıkça belirtilir. İhlâlin tekrarlanması halinde, ihlâlin ağırlığına göre izin
uygulaması bir yıla kadar geçici olarak durdurulur veya yayın izni iptal
edilir. Yayın izninin verilmesi için gerekli şartlardan birini kaybeden
veya şartların uygunluğunu hile ile elde eden özel radyo ve televizyon
kuruluşlarının izni, Üst Kurulca iptal edilir." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 13.- Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve
milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin, Cumhuriyetin, millî
güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının, genel ahlâkın ve
genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili maddelerinde
öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunla
sınırlanabilir. Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalar
demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaç
dışında kullanılamaz. Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak ve
hürriyetlerin tümü için geçerlidir." 2- "MADDE 22.- Herkes, haberleşme hürriyetine sahiptir. Haberleşmenin gizliliği esastır. Kanunun açıkça gösterdiği hallerde, usulüne göre verilmiş hâkim
kararı olmadıkça; gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunla yetkili
kılınan merciin emri bulunmadıkça; haberleşme engellenemez ve gizliliğine
dokunulamaz. İstisnaların uygulanacağı kamu kurum ve kuruluşları kanunla
belirtilir." 3- "MADDE 26.- Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı,
resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma
hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmaksızın haber veya
fikir olmak ya da vermek serbestliğini de kapsar. Bu fıkra hükmü, radyo,
televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapılan yayımların izin sistemine
bağlanmasına engel değildir. Bu hürriyetlerin kullanılması, suçların önlenmesi, suçluların
cezalandırılması, Devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin
açıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarının
yahut kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama görevinin
gereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabilir. Düşüncelerin açıklanması ve yayılmasında kanunla yasaklanmış olan
herhangi bir dil kullanılamaz. Bu yasağa aykırı yazılı veya basılı kâğıtlar,
plâklar, ses ve görüntü bandları ile diğer anlatım araç ve gereçleri usulüne
göre verilmiş hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde
kanunla yetkili kılınan merciin emriyle toplattırılır. Toplatma kararını veren
merci bu kararını, yirmidört saat içinde yetkili hâkime bildirir. Hâkim bu
uygulamayı üç gün içinde karara bağlar. Haber ve düşünceleri yayma araçlarının kullanılmasına ilişkin
düzenleyici hükümler, bunların yayımını engellememek kaydıyla, düşünceyi
açıklama ve yayma hürriyetinin sınırlanması sayılmaz." 4- "MADDE 28.- Basın hürdür, sansür edilemez. Basımevi kurmak
izin alma ve malî teminat yatırma şartına bağlanamaz. Kanunla yasaklanmış olan herhangi bir dilde yayım yapılamaz. Devlet, basın ve haber alma hürriyetlerini sağlayacak tedbirleri
alır. Basın hürriyetinin sınırlanmasında, Anayasanın 26 ve 27 nci
maddeleri hükümleri uygulanır. Devletin iç ve dış güvenliğini, ülkesi ve milletiyle bölünmez
bütünlüğünü tehdit eden veya suç işlemeye ya da ayaklanma veya isyana teşvik
eder nitelikte olan veya Devlete ait gizli bilgilere ilişkin bulunan her türlü
haber veya yazıyı, yazanlar veya bastıranlar veya aynı amaçla, basanlar,
başkasına verenler, bu suçlara ait kanun hükümleri uyarınca sorumlu olurlar.
Tedbir yolu ile dağıtım hâkim kararıyla; gecikmesinde sakınca bulunan hallerde
de kanunun açıkça yetkili kıldığı merciin emriyle önlenebilir. Dağıtımı önleyen
yetkili merci, bu kararını en geç yirmidört saat içinde yetkili hâkime
bildirir. Yetkili hâkim bu kararı en geç kırksekiz saat içinde onaylamazsa,
dağıtımı önleme kararı hükümsüz sayılır. Yargılama görevinin amacına uygun olarak yerine getirilmesi için,
kanunla belirtilecek sınırlar içinde, hâkim tarafından verilen kararlar saklı
kalmak üzere, olaylar hakkında yayım yasağı konamaz. Süreli veya süresiz yayımlar, kanunun gösterdiği suçların
soruşturma veya kovuşturmasına geçilmiş olması hallerinde hâkim kararıyla;
Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî güvenliğin, kamu
düzeninin, genel ahlâkın korunması ve suçların önlenmesi bakımından
gecikmesinde sakınca bulunan hallerde de kanunun açıkça yetkili kıldığı
merciin emriyle toplatılabilir. Toplatma kararı veren yetkili merci, bu
kararını en geç yirmidört saat içinde yetkili hâkime bildirir; hâkim bu kararı
en geç kırksekiz saat içinde onaylamazsa, toplatma kararı hükümsüz sayılır. Süreli veya süresiz yayınların suç soruşturma veya
kovuşturması sebebiyle zapt ve müsaderesinde genel hükümler uygulanır. Türkiye'de yayımlanan süreli yayınlar, Devletin ülkesi ve
milletiyle bölünmez bütünlüğüne, Cumhuriyetin temel ilkelerine, millî güvenliğe
ve genel ahlâka aykırı yayımlardan mahkûm olma halinde, mahkeme kararıyla
geçici olarak kapatılabilir. Kapatılan süreli yayının açıkça devamı niteliğini
taşıyan her türlü yayın yasaktır; bunlar hâkim kararıyla toplatılır." 5- "MADDE 29.- Süreli veya süresiz yayın önceden izin alma ve
malî teminat yatırma şartına bağlanamaz. Süreli yayın çıkarabilmek için kanunun gösterdiği bilgi ve
belgelerin, kanunda belirtilen yetkili mercie verilmesi yeterlidir. Bu bilgi ve
belgelerin kanuna aykırılığının tespiti halinde yetkili mercii, yayının
durdurulması için mahkemeye başvurur. Süreli yayınların çıkarılması, yayım şartları, malî kaynakları ve
gazetecilik mesleğiyle ilgili esaslar kanunla düzenlenir. Kanun, haber, düşünce
ve kanaatlerin serbestçe yayımlanmasını engelleyici veya zorlaştırıcı siyasal,
ekonomik, malî ve teknik şartlar koyamaz. Süreli yayınlar, Devletin ve diğer kamu tüzelkişilerinin veya
bunlara bağlı kurumların araç ve imkânlarından eşitlik esasına göre
yararlanır." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Yekta Güngör
ÖZDEN, Güven DİNÇER, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ,
Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER ve Aysel PEKİNER'in
katılmalarıyla 17.7.1996 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, Anayasa'ya
aykırılığı ileri sürülen yasa kuralları ile aykırılık savına dayanak yapılan
Anayasa kuralları, bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : A- Sınırlama Sorunu Uyuşmazlığın, davacı şirketin yayınının geçici olarak
durdurulmasına ilişkin bulunması, yayın izninin iptalinden kaynaklanmamış
olması nedeniyle 3984 sayılı Yasa'nın 33. maddesinin itiraz konusu ikinci
fıkrasının esasına ilişkin incelemenin, "ihlâlin tekrarlanması halinde,
ihlâlin ağırlığına göre izin uygulaması bir yıla kadar geçici olarak
durdurulur..." bölümüyle sınırlı olarak yapılmasına Selçuk TÜZÜN,
Ahmet N. SEZER ile Ali HÜNER'in "Esasa ilişkin incelemenin ikinci
fıkradaki bu sınırlama ile birinci fıkradaki "..yayın ilke ve esaslarına
aykırı yayın yapan özel ..televizyon kuruluşları..." yönünden yapılması
gerekir" yolundaki karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA karar verilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 3984 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayınları Hakkında
Kanun'un 4. maddesinde, yayın ilkeleri belirlenmiş, 8. maddesinde yayın izni ve
lisans vermek Üst Kurul'un görev ve yetkileri arasında sayılmış, 18. ve sonraki
maddelerinde de özel radyo ve televizyon kuruluşlarının yayınları ve
reklâmlarla ilgili yükümlülükleri kurala bağlanmıştır. Bu maddelerdeki ilke ve
esasların uygulanabilmesini sağlamak amacına yönelik olarak Yasa'nın
"Müeyyideler"in düzenlendiği altıncı bölümünde yer alan "Uyarı,
Durdurma, İptal" başlıklı 33. maddesinin ilk fıkrasında, "Üst Kurul,
öngördüğü yükümlülükleri yerine getirmeyen, izin şartlarını ihlâl eden, yayın
ilke ve esaslarına aykırı yayın yapan özel radyo ve televizyon kuruluşlarını
uyarır. Bu uyarıda, ihlâlin niteliği, ağırlığı ve tekrarı halinde sonuçları
açıkça belirtilir" denilmiş, mahkemenin itiraz konusu yaptığı ikinci
fıkrasında ise, "İhlâlin tekrarlanması halinde, ihlâlin ağırlığına göre
izin uygulaması bir yıla kadar geçici olarak durdurulur veya yayın izni iptal
edilir" kuralına yer verilmiş, üçüncü fıkrada da "yayın izninin
verilmesi için gerekli şartlardan birini kaybeden veya şartların uygunluğunu
hile ile elde eden özel radyo ve televizyon kuruluşlarının izni"nin Üst
Kurulca iptal edileceği belirtilmiştir. Mahkeme'nin, başvuru kararında özetle, haberleşme, düşünceyi
açıklama ve yayma özgürlüğü ile bir bütün oluşturan basın özgürlüğünün
Anayasa'nın 26. ve 27. maddeleri dikkate alınarak sınırlanabileceği, bunun kimi
ayrık durumlar dışında ancak hâkim kararı ile olabileceği; oysa, itiraz konusu
kural ile bu yetkinin "Üst Kurula" verildiği; programın
yayınlanmasından sonraki kapatma kararlarının, yayın ilkelerine aykırılığın
doğurduğu sakıncaları önleyemediği; Üst Kurul'un yayın izninin bir yıla kadar
durdurulması veya iptaline ilişkin yetkilerinin demokratik toplum düzeninin
gerekleriyle bağdaşmayacak kadar geniş olduğu; bu nedenlerle 3984 sayılı
Yasa'nın 33. maddesinin ikinci fıkrasının Anayasa'nın 13., 22., 26., 28. ve 29.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. İtiraz konusu kuralı içeren 33. maddede, 3984 sayılı Yasa'nın daha
önceki maddelerinde düzenlenen yükümlülükler, yayın ilkeleri ile izin
koşullarına aykırı davranan özel radyo ve televizyon kuruluşlarına Üst Kurul'ca
yaptırım uygulanması öngörülmektedir. Yasa'da hukuka aykırılığı kabul edilen
eylemlere karşı uygulanmasına izin verilen bu yaptırımlar idarî niteliktedir. Öğretide de kabûl edildiği gibi idarenin, bir yargı kararına gerek
olmaksızın yasaların açıkça verdiği bir yetkiye dayanarak İdare Hukukuna özgü
yöntemlerle, doğrudan doğruya bir işlemi ile uyguladığı yaptırımlarla, verdiği
cezalara "idarî yaptırım" denilmektedir. Anayasa'nın "Suç ve cezalara ilişkin esaslar" başlıklı
38. maddesinin sekizinci fıkrasında, "İdare, kişi hürriyetinin
kısıtlanması sonucunu doğuran bir müeyyide uygulayamaz" denilerek idarenin
yaptırım uygulayabileceği ancak bunun kişi özgürlüklerini kısıtlayıcı nitelikte
olamayacağı vurgulanmıştır. Dava konusu yaptırım da idarenin yetki alanı
içindeki yaptırımlardan biridir. Ceza yaptırımları gibi idarî yaptırımlar da kuşkusuz, kişi hak ve
özgürlükleriyle yakından ilgilidir. Yasa ile ya da onun açıkça verdiği yetkiye
dayanarak idarenin uyguladığı yaptırımların bir tür ceza olması ve bu amaçla
uygulanması ve Mahkeme'nin suça değil, cezaya ilişkin kurala itiraz etmesi
nedeniyle konunun Anayasa'nın temel hak ve özgürlüklere ilişkin 13., 22., 26.,
28. ve 29. maddeleriyle bir ilgisi bulunmamaktadır. 33. maddenin itiraz konusu ikinci fıkrasıyla, tekrarlanması
durumunda, ihlâlin ağırlığına göre izin uygulamasının bir yıla kadar
durdurulması konusunda üst kurul yetkili kılınmıştır. Tanınan bu yetkinin,
Yasa'nın kimi kurallarıyla hukuka aykırılıkları kabul edilen eylemlere
uygulanacak yaptırımın bunların ağırlığına göre kişiselleştirilmesi amacını
taşıması ve idarî yargı yolu ile denetlenmesinin olanaklı bulunması karşısında,
demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaşmayacak kadar geniş olduğu
yolundaki sav geçerli görülmemiştir. Açıklanan nedenlerle, 3984 sayılı Yasa'nın 33. maddesinin itiraz
konusu ikinci fıkrasının sınırlama kararı uyarınca incelenen bölümü Anayasa'ya
aykırı olmadığından iptal isteminin reddi gerekir. VI- SONUÇ 13.4.1994 günlü, 3984 sayılı "Radyo ve Televizyonların
Kuruluş ve Yayınları Hakkında Kanun"un 33. maddesinin itiraz konusu ikinci
fıkrasının sınırlama kararı uyarınca incelenen bölümünün Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve itirazın REDDİNE, 23.10.1996 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Samia AKBULUT Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU