ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2009/88 Karar Sayısı : 2011/39 Karar Günü : 10.2.2011 R.G. Tarih-Sayı :
18.02.2011-27850 İPTAL DAVASINI AÇAN : Anamuhalefet (Cumhuriyet
Halk) Partisi TBMM Grubu adına Grup Başkanvekilleri K. Kemal ANADOL ile Hakkı
Suha OKAY İPTAL DAVASININ KONUSU : 10.6.1983 günlü, 2839
sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun 4. maddesinin üçüncü fıkrasına 22.10.2009
günlü, 5922 sayılı Milletvekili Seçimi Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair
Kanun'un 1. maddesiyle eklenen cümlenin, Anayasa'nın 2., 10., 67. ve 80.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemidir. II- YASA METİNLERİ A- İptali İstenilen Yasa Kuralı 10.6.1983 günlü, 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun, 4.
maddesinin üçüncü fıkrasına 22.10.2009 günlü 5922 sayılı Yasanın 1. maddesiyle
eklenen dava konusu üçüncü cümleyi de
içeren 4. maddesi şöyledir: 'Seçim çevreleri ve çıkaracağı milletvekili
sayısı: Madde 4- (Değişik: 27/10/1995 - 4125/9 md.) İllerin çıkaracağı milletvekili sayısının
tespitinde toplam milletvekili sayısından (...) her il'e önce bir milletvekili
verilir. (Değişik: 23/11/1995 - 4138/1 md.) Son genel nüfus sayımı ile belli olan Türkiye nüfusu,
birinci fıkradaki illere verilen milletvekili sayısı çıkarıldıktan sonra kalan
milletvekili sayısına bölünmek suretiyle bir sayı elde edilir. İl nüfusunun bu
sayıya bölünmesi ile her ilin ayrıca çıkaracağı milletvekili sayısı tespit
olunur. (...) nüfusu milletvekili çıkarmaya yetmeyen
illerin nüfusları ile artık nüfus bırakan illerin artık nüfusları
büyüklüklerine göre sıraya konulur ve ilk hesapta iller arasında
bölüştürülmemiş bulunan milletvekillikleri bu sıraya göre dağıtılır. (Ek
cümle: 22/10/2009 ' 5922/1 md.) Şu kadar ki nüfusu
iki milletvekili çıkarmaya yetmeyen iller, artık nüfus sıralamasında da
milletvekili sayısını ikiye çıkaramazsa, önce iki milletvekili çıkaramayan
illere ikinci milletvekili verilir. Son kalan milletvekilliğinin verilmesinde,
iki veya daha fazla ilin eşit nüfus veya nüfus artığı göstermesi halinde,
bunlar arasında ad çekilir. Yapılan tespit sonunda, çıkaracağı
milletvekili sayısı 18'e kadar olan iller, bir seçim çevresi sayılır.
Çıkaracağı milletvekili sayısı 19'dan 35'e kadar olan iller iki, 36 ve daha
fazla olan iller üç seçim çevresine bölünür. Bu seçim çevreleri, numara
sırasına göre adlandırılır. Bu illerin seçim çevreleri belirlenirken: a) Seçim çevreleri, mümkün olduğu ölçüde eşit
veya birbirine yakın sayıda milletvekili çıkaracak şekilde oluşturulur. b) Mümkün olduğu ölçüde ilçelerin mülki
bütünlüğü dikkate alınır. c) Aynı seçim çevresinde yer alacak ilçelerin
nüfus ve coğrafi yakınlıkları ile ulaşım imkanları gözönünde bulundurulur. Bu illerin milletvekili sayısının seçim
çevrelerine dağıtımında; seçim çevrelerinin çıkaracakları milletvekili sayısı,
nüfusları bakımından illerin milletvekili sayısını tespit etmeye ilişkin
esaslara göre belirlenir.' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde, Anayasa'nın 2., 10., 67. ve 80. maddelerine
dayanılmıştır. III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Haşim KILIÇ,
Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet
ERTEN, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve Zehra
Ayla PERKTAŞ'ın katılımlarıyla yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma
isteminin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına, 3.12.2009 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. IV-YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ 10.6.1983 günlü, 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun 4.
maddesinin üçüncü fıkrasına 22.10.2009 günlü, 5922 sayılı Milletvekili Seçimi
Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 1. maddesiyle eklenen cümleye
ilişkin yürürlüğün durdurulması isteminin, koşulları oluşmadığından REDDİNE, Fulya
KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Fettah OTO, Serruh KALELİ ile Zehra Ayla PERKTAŞ'ın
karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 10.2.2011 gününde karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenilen Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Dava dilekçesinde özetle, 2839 sayılı Milletvekili Seçimi
Kanunu'nda, dava konusu 5922 sayılı Yasayla yapılan değişiklik öncesinde
nüfusuna bakılmaksızın her ilin en az bir milletvekili ile temsil edileceğine
ilişkin bir düzenlemenin bulunduğu, iptali istenilen kuralın ise her ilin en az
iki milletvekili ile temsil edilmesini esas aldığı; Anayasanın 10. maddesinde
eşitlik ilkesine, 67. maddesinde ise 'eşit oy' ilkesine yer verilmiş olduğu,
eşit oy ilkesinin seçmenlerin her birinin oyunun eşit ağırlıkta (değerde)
olmasını gerektirdiği, keza alınan geçerli oylarla kazanılan sandalyeler
arasında adil bir oranın bulunmasının gerekli olduğu; buna karşılık dava konusu
kuralın bu ilkelerle bağdaşmadığı; değişiklik öncesindeki mevzuatta da her
il'e, nüfusuna bakılmaksızın bir milletvekilliği verileceğine ilişkin kural
bulunduğundan aslında 'eşit oy' ilkesini zedeleyen bir durumun önceden de
olduğu, iptali istenilen kuralın ise bu dengesizliği daha da artırdığı; iptali
istenilen kural ile yapılan düzenlemenin, geçerli oylarla seçilen üye sayısı
arasında adil bir oranın kurulmasını tümüyle ortadan kaldıran ve dolayısıyla
'eşit oy' ilkesine aykırı düşen ve nüfusu oldukça az olan illerde kullanılan
oyları ayrıcalıklı hale getiren bir düzenleme olduğu, bu durumun temsilde
adalet ve eşitlik ilkeleriyle bağdaşmadığı; ayrıca milletvekilinin temsil
görevini, yere (seçildiği il'e) bağlayan bir düzenlemenin, Anayasanın 80.
maddesine de aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun 4. maddesinin, dava
konusu kuralla değiştirilmeden önceki halinde, her ilin nüfusuna bakılmaksızın
bir milletvekiline sahip olacağı kuralına yer verilmişti. Dava konusu kural
ise, bu hükmü korumakla birlikte, nüfusu ne olursa olsun her ilin en az iki
milletvekiline sahip olması sonucunu doğuran bir ek düzenleme getirmektedir.
Türk seçim sisteminde kural olarak her il'in bir seçim çevresi sayılacağı ve
illere nüfusları oranında milletvekillikleri tahsis edileceği esası
benimsenmiştir. Kural, illerin nüfusları oranında milletvekilliklerine sahip
olmalarıdır. Buna karşılık, her ile nüfusuna bakılmaksızın belli sayıda
milletvekilliği tahsis edileceğine ilişkin düzenlemeler, ana kuralın
istisnasını oluşturmaktadır. Dava konusu yasa kuralı, seçim sisteminin bir unsurunu oluşturan
milletvekilliklerinin seçim çevrelerine dağıtımı sorunu ile ilgilidir. Özü
itibariyle nüfusu az olan illerin de en az ikişer milletvekili ile TBMM'nde
temsil edilmesini öngörmektedir. Anayasanın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyetinin ' demokratik'
bir hukuk Devleti ' olduğu belirtilmiş, 10. maddesinde ise ' kanun önünde
eşitlik ' ilkesine yer verilmiştir. Anayasanın 67. maddesinin ikinci
fıkrasında da, seçme hakkının hangi esaslar çerçevesinde kullanılacağı
gösterilmiştir. Buna göre, ' Seçimler ve halk oylaması serbest, eşit, gizli,
tek dereceli, genel oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve
denetimi altında yapılır. ' Bu maddenin altıncı fıkrasında ise, ' Seçim
kanunları, temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini bağdaştıracak
biçimde düzenlenir. ' kuralına yer verilmiştir. Anayasanın 80. maddesinde
ise, ' Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, seçildikleri bölgeyi veya
kendilerini seçenleri değil, bütün Milleti temsil ederler. ' denilmektedir. Anayasanın 80. maddesinde milletvekillerinin seçildikleri bölgeyi
veya kendilerini seçenleri değil, bütün Milleti temsil edecekleri
belirtilmiştir. Görüldüğü üzere, Anayasa, milletvekillerinin belli bir seçim
bölgesinden seçileceğini kabul etmektedir. Bu itibarla ülkenin belli seçim
çevrelerine ayrılması ve bu ayrımın da iller baz alınarak yapılmasında
anayasaya aykırı bir yön bulunmamaktadır. 'Eşit oy', 'temsilde adalet' ve 'eşitlik' ilkeleri
uyarınca, parlamentoya seçilen her bir milletvekilinin mümkün olduğunca
birbirine yakın sayıda nüfusu ya da seçmeni temsil etmesi gerektiği hususunda
hiçbir tereddüt yoktur. Bu noktada matematiksel ya da mutlak bir eşitlik
aranmamakta ve böyle bir eşitliğin uygulamada gerçekleştirilmesi de mümkün görülmemektedir.
Buna karşılık, oyların eşit ağırlıklı olması ve temsilde adalet ilkesinden
uzaklaşılması sonucunu doğuran ve haklı sebeplere dayanmayan düzenlemelerin
anayasaya uygun olmayacağı açıktır. Anayasa Mahkemesinin önceki kararlarında da belirtildiği gibi,
seçmen iradesinin yasama organına tam olarak yansımasını sağlayacak yöntemleri
içeren sistemlerin en uygununu, başka bir anlatımla hiçbir yakınmaya yol
açmayanını sağlayabilmek olanaksız ise de, olabildiğince yakınmalara en az
neden olanı benimsemek temsilde adalet ilkesinin gereğidir. Anayasa'nın 67.
maddesinin ikinci fıkrasında vurgulanan eşit oy ilkesi, her oy'un eşit değerde
kabul edilmesi anlamını taşıdığı gibi, seçim çevrelerinde kullanılan oylarla
seçilecek milletvekili sayısı arasında adil bir dengenin kurulmasını da zorunlu
kılar. Dava konusu kuralla, nüfusu iki milletvekili çıkaramayan illere
öncelikle ikinci milletvekilliği verilerek nüfusu az olan illerde kullanılan
oylar daha ağırlıklı hale getirilmekte, böylece bu illerde yaşayan seçmenlerle
nüfusu daha fazla olan illerde yaşayan seçmenler arasında, kullanılan oyların
ağırlığı konusunda farklılık yaratılarak eşitsizliğe yol açılmaktadır. Böylece
nüfusu yetmeyen illere yasa ile ikinci milletvekilliği tahsis edilmekle geçerli
oyların sayısıyla seçilecek milletvekili sayısı arasında olması gereken adil
bir dengenin oluşması ortadan kaldırılmakta ve nüfusu düşük illerde kullanılan
oylara ayrıcalık tanınarak oyların eşitliği ve temsilde adalet ilkelerine
aykırı bir durum yaratılmaktadır. Öte yandan, dava konusu yasa kuralının gerekçeleri arasında, her
ilin sadece bir milletvekili ile temsil edilmesi durumunda, bu kişinin
milletvekilliğinin sona ermesi halinde o ilin temsilcisiz kalacağı, bunun
önlenmesi için en az iki milletvekili ile temsile ihtiyaç bulunduğu belirtilmiş
ise de, Anayasanın 78. maddesine
27.12.2002 günlü, 4777 sayılı yasayla eklenen son fıkra uyarınca '' bir
ilin veya seçim çevresinin, Türkiye Büyük Millet Meclisinde üyesinin kalmaması
halinde, boşalmayı takip eden doksan günden sonraki ilk Pazar günü ara seçim
yapıl (acağından)' , söz konusu ilin, o yasama döneminin sonuna kadar
temsilcisiz kalması söz konusu olmayacaktır. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 2., 10. ve 67. maddelerine
aykırıdır. İptali gerekir. VI- SONUÇ 1- 7.5.2010 günlü, 5982 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının
Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun uyarınca, 2949 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile ilgili
gerekli düzenlemeler yapılmadan, Mahkeme'nin çalışıp çalışamayacağına ilişkin
ön meselenin incelenmesi sonucunda; Mahkeme'nin çalışmasına bir engel
bulunmadığına, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Fettah OTO, Zehra Ayla PERKTAŞ
ile Celal Mümtaz AKINCI'nın, gerekçesi 2010/68 esas sayılı dosyada belirtilen
karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 2- 10.6.1983 günlü, 2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanunu'nun 4.
maddesinin üçüncü fıkrasına 22.10.2009 günlü, 5922 sayılı Milletvekili Seçimi
Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 1. maddesiyle eklenen cümlenin
Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE, 10.2.2011 gününde karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mehmet
  ERTEN Üye Fettah
  OTO Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Serruh
  KALELİ Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Alparslan
  ALTAN Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Erdal
  TERCAN