ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı: 1993/5 Karar Sayısı : 1993/25 Karar Günü: 6.7.1993 R.G. Tarih-Sayı :25.02.1995-22213 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Nevşehir Asliye Ceza Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 7.1.1932 günlü, 1918 sayılı "Kaçakçılığın
Men ve Takibine Dair Kanun"un 25. maddesinin 5.6.1985 günlü, 3217 sayılı
Kanunla değişik ikinci fıkrasında yer alan "...İthalat ve ihracat rejimi
kararlarıyla yasaklanmış olması" ibaresinin Anayasa'nın 2., 7., 8., 38. ve
138. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Yabancı kaynaklı temizlik malzemesini kaçak olarak yurda getirip
27.4.1992 gününde sattığı savıyla Nevşehir Cumhuriyet Başsavcılığı'nca
"ticaret amacıyla kaçakçılık" suçundan dolayı açılan kamu davasında
sanığın 1918 sayılı Yasa'nın 25. maddesinin değişik ikinci fıkrası ile 33.
maddesinin son fıkrası uyarınca cezalandırılması istenilmiştir. Davaya bakan Mahkeme, 1918 sayılı Yasa'nın 25. maddesinin değişik
ikinci fıkrasının ikinci tümcesindeki "...İthalat ve İhracat rejimi
kararlarıyla yasaklanmış olması..." ibaresinin Anayasa'ya aykırı olduğu
sonucuna vararak ve Cumhuriyet Savcısı'nın ve müdahil vekilinin görüşlerini de
alarak iptali istemiyle başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A. İptali İstenen Yasa Kuralı İptali istenen kuralın yer aldığı 1918 sayılı Yasa'nın 25.
maddesinin 5.6.1985 günlü, 3217 sayılı Yasa'nın 3. maddesi ile değişik ikinci
fıkrası şöyledir: "Yukarıdaki fıkra dışında kalan ve bu Kanunda ayrıca cezası
bulunmayan her nevi kaçakçılık suçlarının failleri, gümrük kaçağı eşyanın
gümrüklenmiş değerinin tekel kaçağı maddeler için CIF değeri ile birlikte özel kanunlarında yazılı para cezasının veya resminin
birer misli ağır para cezası ile cezalandırılır ve mal veya eşyanın
müsaderesine karar verilir. Mal veya eşyanın, tekele tabi olması veya memlekete
ithalinin veya ihracının özel kanunlarla veya ithalat ve ihracat rejimi
kararlarıyla yasaklanmış olması durumunda fail hakkında ayrıca bir seneden beş
seneye kadar hapis cezasına da hükmolunur." B. Anayasa Kuralları İptal gerekçesinde dayanılan Anayasa maddeleri de şunlardır: 1. "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî
dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2. "MADDE 7.- Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük
Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez." 3. "MADDE 8.- Yürütmeyetkisi ve görevi, Cumhurbaşkanı ve
Bakanlar Kurulu tarafından, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve
yerine getirilir." 4." MADDE 38- Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan
kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçu
işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza
verilemez. Suç ve ceza zamanaşımı ile ceza mahkûmiyetinin sonuçları konusunda
da yukarıdaki fıkra uygulanır. Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla
konulur. Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz. Hiç kimse kendisini veya kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan
bir beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz. Ceza sorumluluğu şahsidir. Genel müsadere cezası verilemez. İdare, kişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran bir
müeyyide uygulayamaz. Silahlı kuvvetlerin iç düzeni bakımından bu hükme kanunla
istisnalar getirilebilir. Vatandaş, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye geri verilemez." 5. "MADDE 138.- Hakimler, görevlerinde bağımsızdırlar;
Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm
verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin
kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez; genelge
gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz. Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde yargı
yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya
herhangi bir beyanda bulunulamaz. Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak
zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle
değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Yekta Güngör
ÖZDEN, Güven DİNÇER, Servet TÜZÜN, Mustafa GÖNÜL, Mustafa ŞAHİN, İhsan PEKEL,
Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN'in
katılmalarıyla 19.1.1993 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, iptali
istenilen yasa kuralı, Anayasa'ya aykırılık savına dayanak yapılan Anayasa
kuralları bunlarla ilgili gerekçeler ve öteki yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra işin gereği görüşülüp düşünüldü: A- Sınırlama Sorunu İtiraz yoluna başvuran mahkemenin baktığı, davada söz konusu olan
ve sanık tarafından satılan temizlik malzemesinin ithali Bakanlar Kurulu kararı
ile yasaklanmıştır. Bakanlar Kurulu'na yasaklama yetkisi veren kural, aynı zamanda ihracatla ilgili
yasaklama yetkisini de kapsadığından dava konusu kuralın ihracatla ilgili
bölümünün olayda uygulanması söz konusu değildir. Bu nedenle 7.2.1932 günlü, 1918 sayılı Kaçakçılığın Men ve
Takibine Dair Kanun'un 25. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan
"...ithalat ve ihracat rejimi kararlarıyla yasaklanmış olması..."
hükmüne yönelik itiraza ilişkin esas incelemenin ".... ithalat..."
sözcüğüyle sınırlı olarak yapılması gerekir. B- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı Yasa'nın 25. maddesinin ikinci fıkrasında; birinci fıkra dışında
kalan ve bu Yasada ayrıca ceza öngörülmeyen her tür kaçakçılık suçu
faillerinin, gümrük kaçağı eşyanın gümrüklenmiş değerinin, tekel kaçağı
maddeler için CIF değeri ile birlikte özel yasalarda yazılı para cezasının ya
da resminin birer katı ağır para cezası ile cezalandırılacakları, mal veya
eşyanın zoralımına karar verileceği, mal veya eşyanın, tekele tabi olması veya
memlekete ithalinin veya ihracının özel yasalarla veya ithalat ve ihracat
rejimi kararlarıyla yasaklanmış olması durumunda fail hakkında ayrıca bir
seneden beş seneye kadar hapis cezasına da hükmolunacağı öngörülmüştür. İptali istenen kural, maddenin ikinci fıkrasında yer alan
"... ithalat ve ihracat rejimi kararlarıyla yasaklanmış olması..."
ibaresidir. Sözkonusu fıkrada, mal ve eşyanın ithal veya ihracının özel
yasalarla veya ithalat ve ihracat rejimi kararlarıyla yasaklanmış olması
durumunda birinci fıkra dışında Yasa'da ayrıca ceza öngörülmektedir. Bu
cezalandırma, malya da eşyanın tekele tabi olup olmaması yahut ithalat ya da
ihracatının yasaklanmış bulunup bulunmamasına göre değişmektedir. Tekele tabi
olmayan yahut ithalatı ya da ihracatı yasaklanmamış mal ya da eşyanın
kaçakçılığı yalnızca para cezası ve zoralım ikenkaçakçılık konusu mal ya da
eşyanın tekele bağlı olması yahut ithalat ya da ihracatının yasaklanmış
bulunması durumunda para cezası ve zoralım yanında ayrıca hapis cezası da
verilmektedir. İptali istenen kuralın açıklık kazanması için ithalat ve ihracat
kararnamelerinin anlamının ve hukukumuzdaki yerinin saptanması gerekmektedir.
İthalat ve ihracat rejimini düzenleyen kararnameler ile bunlara dayanılarak hazırlanan
yönetmelikler, düzenleyici idarî tasarruflardır. Bu düzenlemeler sürekli olarak
yapılmamaktadır. Kimi zaman bu kararnameler ve yönetmelikler, değişiklik
yapılarak birkaç yıl uygulanmakta, kimi zaman ise yenisi çıkarılarak öncekileri
ek ve değişiklikleriyle birlikte yürürlükten kaldırılmaktadır. C- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu a- Anayasa'nın 38. Maddesi Yönünden İnceleme İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, Anayasa'daki "kanunsuz suç ve
ceza olmaz" ilkesi uyarınca suçların her yönüyle doğrudan doğruya yasa
tarafından saptanması gerektiğini; yönetimin, yönetmelik, karar, sirküler gibi
düzenleyici idari işlemlerle yasak koyabileceğini ya da yükümlülük
getirebileceğini, ancak, buna dayalı olarak bir ceza konulamayacağını ve
kaldırılamayacağını bu nedenlerle itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 38.
maddesine aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Anayasa'nın suç ve cezaya ilişkin 38. maddesindeki ilkelerden biri
"kanunsuz suç ve ceza olmaz" ilkesidir. Anayasa'nın 38. maddesinin
ilk fıkrasında, "kimse, kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı
cezalandırılamaz" denilerek "suçun yasallığı", üçüncü fıkrasında
da "ceza veceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla
konulur" denilerek "cezanın yasallığı" ilkeleri getirilmiştir.
"Suç ve cezanın yasallığı" ilkesi; Anayasa'nın yasaklayıcı ve
buyurucu kuralları ile gerek toplum yaşamı gerek kişi hak ve özgürlükleri
yönlerinden getirdiği güvencelere aykırı olmamak koşuluyla bu konuda gerekli
düzenlemeleri yapma yetkisinin yalnız yasa koyucuya ait olmasını zorunlu kılar. Anayasa hukukunun temel ilkelerinden birini oluşturan suç ve
cezada yasallık ilkesi, özgürlük ve insan haklarının gelişerek bireyin öne
çıktığı günümüzde, ceza hukukunun da temel ilkelerinden birini oluşturmaktadır.
Günümüzde bu ilkeye uluslararası hukukta ve insan hakları belgelerinde de yer
verilmektedir. Anayasanın 38. maddesine göre hangi eylemlerin suç sayılacağı
ancak yasayla öngörülebilir. Anayasa'nın 7. ve 87. maddeleri gereğince yasama
yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne ait olup bu yetki devredilemez.
Anayasadaki açıklık karşısında yürütmenin suç oluşturabilmesi olanaklı
değildir. Anayasa'nın 91. maddesinde TBMM'nce Bakanlar Kurulu'na kanun
hükmünde kararname çıkarma yetkisinin verilebileceği öngörülmekte ve KHK ile
düzenlenemeyecek konular sayılmaktadır. "Anayasa'nın suç ve cezalara
ilişkin esaslar" başlığını taşıyan 38. maddesi, kanun hükmündekararnamelerle
düzenlenemeyecek yasak alan kapsamına girmektedir. Yürütme organının KHK ile
suç oluşturmasına Anayasa'da izin verilmez iken düzenleme olanakları ve
biçimleri KHK'lere göre çok daha kolay olan ve hukuk kuralları hiyerarşisinde
daha sonra gelen idarî düzenlemelerle kimi eylemlerin suç sayılması açıklanan
Anayasa kurallarına aykırı düşer. Dayanağını Anayasa'nın 38. maddesinin oluşturduğu ve Türk Ceza
Yasası'nın 1. maddesinde yer alan, "Kanunsuz suç ve ceza olmaz"
ilkesinin esası, yasa tarafından, suçun, yani ne gibi eylemlerin
yasaklandığının hiçbir şüpheye ver verilmeyecek biçimde belirtilmesinden ve
buna göre cezanın yasayla belirlenmesinden ibarettir. Kişinin, yasak eylemleri
ve bunların cezalarını önceden bilmesi gerekir. Bu durum, kişinintemel hak ve
özgürlüklerinin güvencesidir. Bu nedenle de Anayasa'nın kişinin temel hak ve
ödevlerine ilişkin bulunan ikinci bölümünde bu güvenceye yer verilmiştir. Tüm bunlar suç ve cezaların yalnızca yasayla konulup
kaldırılmasının yeterli olmadığı, konulan kuralın açık, anlaşılır ve
sınırlarının belirli olması gerektiği sonucunu doğurmaktadır. Yasayı bilmemenin
özür sayılmayacağı bir ceza hukuku ilkesi olduğuna göre yasanın herkesçe
anlaşılacak ölçüde açık olması da bunun doğal sonucudur. Nitekim, Türk Ceza
Yasası'nın 1. maddesinde "kanunun sarih olarak suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza
verilmez" denilerek bu husus vurgulanmıştır. Dava konusu kuralın suç ve cezada yasallık ilkesine aykırı olup
olmadığı yukarıdaki açıklamalara göre değerlendirilmelidir. Cezanın yasallığı ilkesi, bir suça uygulanacak yaptırım
türlerinin, ölçülerinin, hangi sınırlar içinde uygulanacağının, nelerin ne
ölçüde hafifletici veya ağırlaştırıcı neden olacağının yasakoyucu tarafından
kurala bağlanmasını zorunlu kılmaktadır. 1918 sayılı Yasa'nın 25. maddesinin değişik ikinci fıkrasında bu
fıkraya göre verilecek cezaların türü ve miktarı açıkça belirlenmiştir. Bu
nedenle fıkranın "cezanın yasallığı" yönünden Anayasa'nın 38.
maddesine aykırılığı savı yerinde değildir. Bakanlar Kurulu'nca bir malın ithal veya ihracının yasaklanması
ile eylem suç oluşturmaktadır. Böylece itiraz konusu kuralda suç
saptanamamakta, suç olma niteliği Bakanlar Kurulu kararına bırakılmaktadır. Bu
ise Anayasa'nın 38. maddesinde öngörülen "suçun yasallığı" ilkesine
aykırıdır. Bu nedenlerle Anayasa'nın 38. maddesine aykırı olan
"ithalat" sözcüğünün iptali gerekir. b- Anayasa'nın 2. ve 7. Maddeleri Yönünden İnceleme İtiraz yoluna başvuran Mahkeme; itiraz konusu kuralın
uygulanmasında bir malın yasaklanmasında ya da bu kapsamdan çıkarılmasında
idarenin yetkili olduğunu, bir malın ithalinin yasak olup olmamasına göre kaçakçılık cezasının değiştiğini, böylece yürütme
organının sonuç olarak ceza koyma ya da kaldırma yetkisine sahip kılındığını,
oysa suç ve cezanın ancak yasayla konulup kaldırılabileceğini, yürütmeye ancak
yasaların uygulanması amacıyla düzenleme yetkisi verilebileceğini, bu
nedenlerle söz konusu ibarenin yasama yetkisinin devri anlamına geleceğini ve
bunun güçler ayrılığı sistemine aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin Başlangıç'ta
belirtilen temel ilkelere dayanan bir Devlet olduğu vurgulanmış 176. maddesi
ile Anayasa metni içinde olduğu açıklanan "Başlangıç" bölümünde ise,
güçler ayrılığı ilkesine yer verilmiştir. Bu ilke gereği yasama, yürütme ve
yargı yetkileri kullanacak organlar Anayasa'nın 7., 8. ve 9. maddelerinde
gösterilmiştir. Bu bağlamda, Anayasa'nın 7. maddesinde, yasama yetkisinin
TBMM'nce kullanılacağı ve devredilemeyeceği kurala bağlanmıştır. Bu kural karşısında, Anayasa'da yasayla düzenlenmesi öngörülen
konularda yürütme organına genel ve sınırları belirsiz bir düzenleme yetkisinin
verilmesi olanaklı değildir. Yürütmenin düzenleme yetkisi, sınırlı, tamamlayıcı
ve bağımlı bir yetkidir. Bu nedenle, Anayasa'da öngörülen ayrık durumlar
dışında, yasalarla düzenlenmemiş bir alanda, yasa ile yürütmeye genel nitelikte
kural koyma yetkisi verilemez. Yürütme organına düzenleme yetkisi veren bir yasa kuralının
Anayasa'nın 7. maddesine uygun olabilmesi için temel ilkeleri koyması,
çerçeveyi çizmesi, sınırsız, belirsiz, geniş bir alanı yönetimin düzenlenmesine
bırakmaması gerekir. Temel kuralları koymadan, ölçüsünü belirlemeden ve sınırı
çizmeden yürütmeye düzenleme yetkisi veren kural, Anayasa'nın 7. maddesine
aykırı düşer. Anayasa'nın 38. maddesindeki "kanunsuz suç ve ceza
olmaz" ilkesi gereğince hangi eylemin suç sayılacağının yasayla
belirlenmesi zorunludur. İthal ve ihracı yasaklama yetkisine sahip olan
Bakanlar Kurulu bu yolla eylemin suç sayılıp sayılmayacağını belirlemiş
olmaktadır. Bu nedenlerle "ithalat" sözcüğü Anayasa'nın 2. ve 7.
maddelerine aykırıdır ve iptali gerekir. D- İptal kararı nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan
"ithalat" ve "ihracat" sözcükleri arasındaki "ve"
bağlacının 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Yasa'nın 29. maddesinin ikinci fıkrasına göre iptali gerekir. VI- SONUÇ A. 7.1.1932 günlü, 1918 sayılı Kaçakçılığın Men ve Takibine Dair
Kanun'un 3217 sayılı Yasa ile değişik 25. maddesinin ikinci fıkrasının ikinci
tümcesinde yer alan "... ithalat ve ihracat rejimi kararlarıyla
yasaklanmış olması..." hükmüne yönelik itiraza ilişkin esas incelemenin
"... ithalat ..." sözcüğüyle sınırlı olarak yapılmasına, B. Sınırlama kararı uyarınca incelenen "... ithalat ..."
sözcüğünün Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, C. İptal kararı nedeniyle uygulama olanağı kalmayan
"ithalat" ile "ihracat" sözcükleri arasındaki
"ve" bağlacının 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Yasa'nın 29. maddesinin ikinci fıkrası gereğince
İPTALİNE, 6.7.1993 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Yılmaz
  ALİEFENDİOĞLU Üye Mustafa GÖNÜL Üye Oğuz AKDOĞANLI Üye İhsan PEKEL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI