ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2012/149 Karar Sayısı : 2013/63 Karar Günü : 22.5.2013 R.G. Tarih-Sayı :
28.12.2013-28865 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Kara
Kuvvetleri Komutanlığı Askeri Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 25.10.1963 günlü, 353
sayılı Askeri Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu'nun, 29.6.2006
günlü, 5530 sayılı Kanun'un 61. maddesiyle değiştirilen ek 1. maddesinin
birinci fıkrasının 'Bu Kanunda aksine hüküm bulunmayan hâllerde Ceza
Muhakemesi Kanununun adlî kontrole ilişkin 109 ilâ ' maddeleri hükümleri hariç
olmak üzere diğer hükümleri askerî yargıda da uygulanır.' bölümünün
Anayasa'nın 2., 5., 10., 19. ve  36. maddelerine aykırılığı ileri
sürülerek iptaline karar verilmesi istemidir. I- OLAY Tutukluluk hâlinin devamı yerine adli kontrol uygulanmasına
ilişkin olarak verilen kararın infazı için gönderildiği askeri savcılık
tarafından itiraz konusu kural uyarınca 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun
adli kontrole ilişkin 109. maddesinin askeri yargıda uygulama alanı
bulunmadığından bahisle tavzih kararı istenilmesi üzerine, itiraz konusu
kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için
başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 353 sayılı Kanun'un, 5530 sayılı Kanun'un 61. maddesiyle
değiştirilen ve itiraz konusu kuralın da yer aldığı ek 1. maddesi şöyledir: 'Ek Madde 1- (Ek:
21/1/1981 - 2376/8 md.; Değişik: 29/6/2006-5530/61 md.) Bu Kanunda aksine hüküm bulunmayan
hâllerde Ceza Muhakemesi Kanununun adlî kontrole ilişkin 109 ilâ 115,
değerlendirme raporu yetkisine ilişkin 166 ve istinafa ilişkin 272 ilâ 285
inci maddeleri hükümleri hariç olmak üzere diğer hükümleri askerî
yargıda da uygulanır. Bu Kanunun uygulanmasında, atıf yapılan hükümlerde yer alan,
Adalet Bakanı, Millî Savunma Bakanını; Yargıtay, Askerî Yargıtay'ı; mahkeme,
askerî mahkemeyi; hâkim ve sulh ceza hâkimi, askerî hâkimi; mahkeme başkanı,
duruşma hâkimini; Cumhuriyet Başsavcılığı, askerî savcılığı; Cumhuriyet
savcısı, askerî savcıyı ifade eder.' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 5., 10., 19. ve
36. maddelerine  dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, Serruh
KALELİ, Alparslan ALTAN, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN,  Osman
Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ,  Burhan ÜSTÜN, Engin
YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN,
Muammer TOPAL ve Zühtü ARSLAN'ın katılımlarıyla 27.12.2012 gününde yapılan ilk
inceleme toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Fatma BABAYİĞİT tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralı, dayanılan
Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- ''adlî kontrole ilişkin 109 ilâ'' İbaresinin
İncelenmesi Başvuru kararında, itiraz konusu kural nedeniyle temel hak ve
özgürlüklere ilişkin düzenleme yapan adli kontrol kurumunun mesnetsiz
kaygılarla askeri yargıda uygulanamamasının asker kişiler ile sivil kişiler
arasında eşitsizlik oluşturduğu, hürriyeti tahdit, özgürlük ve sanık arasında
denge kurulmasına yardımcı olan adli kontrol kurumunun askeri yargıda
uygulanmaması durumunun gerekçesizliği de nazara alındığında ölçülülük
ilkesinden uzak olup hak arama hürriyetine aykırı olduğu belirtilerek kuralın,
Anayasa'nın 2., 5., 10., 19. ve 36. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. 353 sayılı Kanun'un, 5530 sayılı Kanun'un 61. maddesiyle
değiştirilen ve itiraz konusu kuralın da yer aldığı ek 1. maddesinin birinci
fıkrasında, Ceza Muhakemesi Kanunu'nun adli kontrole ilişkin 109 ilâ 115.
maddelerinin askeri yargıda uygulanamayacağı hususu düzenlenmektedir. Bu
düzenleme nedeniyle askeri yargıda görülmekte olan kamu davasında yargılanmakta
olan bir kişi hakkında Ceza Muhakemesi Kanunu'nun adli kontrole ilişkin
hükümlerinin uygulanmasına karar verilebilme imkânı bulunmamaktadır. Yine aynı
şekilde askeri mahkemede yargılanan kişi, yargılama devam ederken asker kişi
sıfatını kaybetse dahi,  353 sayılı Kanun'un 17. maddesi uyarınca davaya
askeri yargıda devam edileceğinden dolayı bu kişi hakkında da, itiraz konusu
kural uyarınca adli kontrole ilişkin hükümlerin uygulanmasına imkân
bulunmamaktadır. Dolayısıyla, askeri yargılamada tutuklama yerine geçebilecek
daha hafif tedbir niteliğini haiz adli kontrole ilişkin hükümlerin uygulanması
imkânı bulunmadığı için hâkim, şüpheli veya sanığı tutuklamak ya da tamamen
serbest bırakmak arasında bir seçim yapmak zorunda kalacaktır. Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, insan
haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve
işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu
geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku
tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve kanunlarla kendini bağlı sayan,
yargı denetimine açık olan devlettir. Anayasa'nın 10. maddesinde, herkesin, dil, ırk, renk, cinsiyet,
siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğu ve hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya
sınıfa imtiyaz tanınamayacağı belirtilmiştir. Eşitlik ilkesiyle, birbirinin
aynı durumunda olanlara ayrı kuralların uygulanması, ayrıcalıklı kişi ve
toplulukların yaratılması engellenmektedir. Aynı durumda olanlar için farklı
düzenleme eşitliğe aykırılık oluşturur. Anayasa'nın amaçladığı eşitlik, mutlak
ve eylemli eşitlik değil hukuksal eşitliktir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı
hukuksal durumlar ayrı kurallara bağlı tutulursa Anayasa'nın öngördüğü eşitlik
ilkesi ihlal edilmiş olmaz. Kişisel nitelikleri ve durumları özdeş olanlar
arasında, kanunlara konulan kurallarla değişik uygulamalar yapılamaz. 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun 'Adlî kontrol' başlıklı
109. maddesinde, adli kontrol koruma tedbirine ilişkin hükümler yer almakta
olup bir suç sebebiyle yürütülen soruşturmada, tutuklama sebeplerinin varlığı
hâlinde, şüphelinin tutuklanması yerine adli kontrol altına alınmasına karar
verilebileceği hüküm altına alınmıştır. 5271 sayılı Kanun ile Türk ceza
yargılaması sistemine getirilen adli kontrol kurumu, serbest bırakılma ile
tutuklanma arasında etkinliğe sahip olan koruma tedbiri niteliğindeki bir
kurumdur. Bu kurum ile kişi özgürlüğünden tamamen yoksun kılınmamakla birlikte,
gözlemeyi ve denetlemeyi olanaklı kılan tedbirlere tâbi olmakta, böylece kişinin
kaçma riski azaltılırken özgürlüğünden tümü ile yoksun kalmasının zararları da
ortadan kaldırılmış olmaktadır. Hukuk devletinde, tutuklama ve adli kontrol gibi kişi hürriyetini
sınırlandıran koruma tedbirlerine ilişkin kurallar ceza muhakemesi hukukunun
ana ilkeleri ile Anayasa'nın konuya ilişkin kuralları başta olmak üzere,
ülkenin sosyal, kültürel yapısı, etik değerleri göz önüne alınarak saptanacak
ceza yargılaması siyasetine göre belirlenir. İtiraz konusu kural uyarınca askeri yargıda hâkim, şüpheli
veya sanığı tutuklamak ya da tamamen serbest bırakmak arasında bir seçim yapmak
zorunda bırakılmaktadır. Kuralın gerekçesinde, aksine hüküm bulunmayan
hâllerde Ceza Muhakemesi Kanunu'na genel atıf yapıldığı ve askerî yargıda
uygulama olanağı bulunmayan hükümlerin ayrık tutulduğu belirtilmiş ancak neden
uygulama olanağının bulunmadığı açıklanmamıştır. Kanun koyucu, askeri yargıda
adli kontrol kurumunun ayrık tutulmasına ilişkin düzenleme yaparken hukuk
devleti ilkesinin bir gereği ve ceza hukukunun temel prensiplerinden olan
ölçülülük ilkesiyle bağlıdır. Bu ilke ise ' elverişlilik ', ' gereklilik '
ve ' orantılılık ' olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. ' Elverişlilik ',
başvurulan önlemin ulaşılmak istenen amaç için elverişli olmasını, ' gereklilik '
başvurulan önlemin ulaşılmak istenen amaç bakımından gerekli olmasını, ' orantılılık '
ise başvurulan önlem ile ulaşılmak istenen amaç arasında olması gereken ölçüyü
ifade etmektedir.  Tutuklamanın kişiler üzerindeki ağır etkilerini ortadan
kaldırmak amacıyla getirilmiş bir kurum olan adli kontrol kurumunun, askeri
yargıda uygulanmasına imkân vermeyen itiraz konusu kuralın, kamu yararı ile
bireyin hak ve özgürlükleri arasında adil bir denge oluşturamadığından
ölçülülük ilkesine ve dolayısıyla hukuk devleti ilkesine aykırılık oluşturduğu
açıktır. Ceza yargılamasında, kişi temel hak ve özgürlüklerine müdahale
eden tedbirlere en son çare olarak ve özgürlüğü en az kısıtlayarak
başvurulması, insan hak ve özgürlüklerini vurgulayan adil yargılanma hakkına
uyulması gerekmektedir. İtiraz konusu kural uyarınca askeri yargıda, insan
haklarına yapılan orantısız müdahalelerin önüne geçmeyi ve en az kişi özgürlüğü
sınırlamasını amaçlayan adli kontrol kurumunun uygulanmasına imkân verilmemesi,
asker kişiler ile sivil kişiler arasında eşit olmayan uygulamalar yaratmakta ve
özgürlüklerinden mahrum olmalarına sebep olmaktadır. İtiraz konusu kural
uyarınca askeri yargıda adli kontrol tedbirlerinin uygulanamamasının,
anlaşılabilir haklı neden veya kamu yararına dayanmadığı, amaçla ilgili, ölçülü
ve adaletli olmadığı gibi askeri yargı ile bağdaşan bir yönünün de bulunmadığı
açıktır. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural olan '' adlî kontrole ilişkin 109 ilâ'' biçimindeki
ibare Anayasa'nın 2. ve 10. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. Kuralın, Anayasa'nın 5., 19. ve 36. maddeleriyle ilgisi
görülmemiştir. B- Kalan Bölümün İncelenmesi Başvuru kararında, 353 sayılı Kanun'un, 5530 sayılı Kanun'un 61.
maddesiyle değiştirilen ek 1. maddesinin birinci fıkrasının 'Bu Kanunda
aksine hüküm bulunmayan hâllerde Ceza Muhakemesi Kanununun adlî kontrole
ilişkin 109 ilâ ' maddeleri hükümleri hariç olmak üzere diğer hükümleri askerî
yargıda da uygulanır.' biçimindeki bölümünün Anayasa aykırılığı ileri
sürülmüş ise de, fıkranın 'Bu Kanunda aksine hüküm bulunmayan hâllerde
Ceza Muhakemesi Kanununun '.. maddeleri hükümleri hariç olmak üzere diğer
hükümleri askerî yargıda da uygulanır' biçimindeki bölümü, fıkrada yer
alan ancak dava konusu edilmeyen 'değerlendirme raporu
yetkisine ilişkin 166 ve istinafa
ilişkin 272 ilâ 285 inci' biçimindeki bölümünü de içeren ortak ibare
niteliğinde olup yukarıda açıklanan gerekçeler gözetildiğinde Anayasa'ya aykırı
bir yönü bulunmamaktadır. VI- İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ Anayasa'nın 152. ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 40. maddesine göre, Anayasa Mahkemesine
yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran Mahkemenin bakmakta olduğu davada
uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır. 6216 sayılı Kanun'un 43. maddesinin
(4) numaralı fıkrasında da, kanunun belirli kurallarının iptali, diğer
kurallarının veya tümünün uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa, bunların da Anayasa
Mahkemesince iptaline karar verilebileceği öngörülmektedir. 5271 sayılı Kanun'un 109. maddesinde adli kontrol, 110.
maddesinde adli kontrol kararını verecek merciler, 111. maddesinde adli kontrol
kararının kaldırılması, 112. maddesinde adli kontrol tedbirlerine uymama, 113.
maddesinde güvence, 114. maddesinde güvencenin önceden ödetilmesi ve 115.
maddesinde güvencenin geri verilmesi hususları düzenlenmiştir. 353 sayılı
Kanun'un, 5530 sayılı Kanun'un 61. maddesiyle değiştirilen ek 1. maddesinde yer
alan '' adlî kontrole ilişkin 109 ilâ' ' ibaresinin iptali nedeniyle
uygulanma olanağı kalmadığından dolayı fıkrada yer alan ' '115' '
ibaresinin de 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince iptali gerekir. VII- SONUÇ 25.10.1963 günlü, 353 sayılı Askeri Mahkemeler Kuruluşu ve
Yargılama Usulü Kanunu'nun, 29.6.2006 günlü, 5530 sayılı Askerî Mahkemeler
Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un
61. maddesiyle değiştirilen ek 1. maddesinin birinci fıkrasının
'Bu Kanunda aksine hüküm bulunmayan hâllerde Ceza Muhakemesi Kanununun adlî
kontrole ilişkin 109 ilâ'maddeleri hükümleri hariç olmak üzere diğer hükümleri
askerî yargıda da uygulanır' bölümünün; A- ''adlî kontrole ilişkin 109 ilâ'' ibaresinin
Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, B- ''adlî kontrole ilişkin 109 ilâ'' ibaresinin
iptali nedeniyle uygulanma olanağı kalmadığından dolayı fıkrada yer alan ''115'' ibaresinin
de 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında
Kanun'un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince İPTALİNE, C- Kalan kısmının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın
REDDİNE, 22.5.2013 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkanvekili Serruh KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Mehmet ERTEN Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra Ayla
  PERKTAŞ Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Burhan ÜSTÜN Üye Engin YILDIRIM Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Erdal TERCAN Üye Muammer TOPAL Üye Zühtü ARSLAN Üye M. Emin KUZ