ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1997/41 Karar Sayısı : 1998/47 Karar Günü : 14.7.1998 R.G. Tarih-Sayı :24.03.1999-23649 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Sarıoğlan Sulh Ceza
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 4.4.1929 günlü, 1412 sayılı
Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 208. maddesinin ikinci fıkrasının
Anayasa'nın 36. maddesine; 24.6.1995 günlü, 560 sayılı "Gıdaların Üretimi,
Tüketimi ve Denetlenmesine Dair" Kanun Hükmünde Kararname'nin 21.
maddesinin dördüncü fıkrasının 4250 sayılı Kanun'un 31. maddesini yürürlükten
kaldıran bölümünün Anayasa'nın 38. maddesine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Sanığın ruhsatsız olarak içki satışı yaptığı savıyla açılan kamu
davasında Mahkeme, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 208. maddesinin ikinci
fıkrası ile 560 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 21. maddesinin dördüncü
fıkrasının 4250 sayılı Kanun'un 31. maddesini yürürlükten kaldıran bölümünün,
Anayasa'nın 36. ve 38. maddelerine aykırılığını ileri sürerek iptalleri için
doğrudan başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları İtiraz konusu kurallar şunlardır : 1- Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 208. maddesinin ikinci
fıkrası şöyledir: "Sulh Ceza Mahkemelerinde açılan davalara ait iddianameler
sanığa tebliğ olunmaz." 2- 24.6.1995 günlü, 560 sayılı "Gıdaların Üretimi, Tüketimi
ve Denetlenmesine Dair Kanun Hükmünde Kararname"nin itiraz konusu kuralı
da içeren 21. maddesinin dördüncü fıkrası şöyledir : "8.6.1942 tarihli ve 4250 sayılı İspirto ve İspirtolu
İçkilerin İnhisarı Kanunu'nun 1 inci maddesinin 4 üncü fıkrası ile 12., 13.,
29., 30., 31. ve 34. maddeleri yürürlükten kaldırılmıştır." B- Dayanılan Anayasa Kuralı İ tiraz Gerekçesinde Dayanılan Anayasa kuralı şudur : "MADDE 36.- Herkes, meşrû vasıta ve
yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı
olarak iddia ve savunma hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan
kaçınamaz." C- İlgili Anayasa Kuralı Anayasa'nın ilgili 13. maddesi şöyledir : "MADDE 13.- Temel hak ve hürriyetler,
Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin,
Cumhuriyetin, millî güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının,
genel ahlâkın ve genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili
maddelerinde öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun
olarak kanunla sınırlanabilir. Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalar
demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaç
dışında kullanılamaz. Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak ve
hürriyetlerin tümü için geçerlidir." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Yekta
Güngör ÖZDEN, Güven DİNÇER, Selçuk TÜZÜN, Ahmet Necdet SEZER, Samia AKBULUT,
Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Lütfı F. TUNCEL, Mustafa YAKUPOĞLU
ve Fulya KANTARCIOĞLU'nun katılmalarıyla, 29.4.1997 günü yapılan ilk
inceleme toplantısında davada uygulanacak kural sorunu görüşülmüştür. Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmakta
oldukları davalarda uygulayacakları yasa ya da kanun hükmünde kararname
kurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa o hükmün iptali için Anayasa
Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca bir
mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış
ve Mahkeme'nin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen
kuralların da o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları,
davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı
sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunan
kurallardır. A- 560 sayılı "Gıdaların Üretimi, Tüketimi ve Denetlenmesine
Dair Kanun Hükmünde Kararname"nin 21. maddesi ile 4250 sayılı Yasa'nın 31.
maddesi yürürlükten kaldırıldığından, 21. maddenin dördüncü fıkrasının 4250
sayılı Kanun'un 31. maddesini yürürlükten kaldıran bölümü başvuran Mahkeme'nin
bakmakta olduğu davada uygulanacak kural olmadığından, bu bölüme ilişkin iptal
isteminin, Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, B- 4.4.1929 günlü, 1412 sayılı "Ceza Muhakemeleri Usulü
Kanunu"nun 3206 sayılı Yasa ile değişik 208. maddesinin ikinci fıkrası
yönünden işin esasının incelenmesine; OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, iptali
istenen yasa kuralı, aykırılık savına dayanak yapılan ve ilgili görülen Anayasa
kuralları ile bunların gerekçeleri ve öbür yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı İtiraz konusu kuralı da içeren Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun
208. maddesi şöyledir : "MADDE 208.- İddianame, davetiye ile
birlikte mahkemece sanığa tebliğ olunur. Sulh ceza mahkemelerinde açılan davalara ait iddianameler sanığa
tebliğ olunmaz." 208. maddenin değişiklik gerekçesinde, "20.8.1929 tarihinden
beri yürürlükte bulunan 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu,
memleketimizin değişen şart ve ihtiyaçlarına cevap vermesi maksadıyla pek çok
değişikliğe uğramıştır. Bu defa getirilen değişiklikte de davaların, adalet ve
teminat ilkeleri ihlal edilmeksizin kısa zamanda bitirilmesi amaçlanmıştır.
Çabukluğun sağlanması yönünden değişiklikler getirilirken savunma hakkının
zedelenmemesine özen gösterilmiş, kamu yararı ferdin savunma hakkı ile bir
denge içerisinde ele alınmıştır. Davaların uzamasını ve dolayısıyla adaletin
geç tecellisini önlemek maksadıyla kanunda yapılan değişikliklerin en
önemlisini ilk soruşturmanın kaldırılması teşkil etmektedir" denildikten
sonra; madde gerekçesinde de, "ilk tahkikatın kaldırılmasına ilişkin
olarak 208. madde yeniden düzenlenmiş, ayrıca maddeye ilgisi dolayısıyla sulh
ceza mahkemesinde açılan davalara ait iddianamelerin tebliğ
olunamayacağı hususundaki, yürürlükten kaldıran 205. maddenin son fıkrası
da ilave olunmuştur" denilmiştir. Sulh Ceza Mahkemelerinin görevine giren işler, 825 sayılı Ceza
Kanununun Mevkü Mer'iyete Vaz'ına Müteallik Kanunun 29. maddesinde sayılmış,
2248 sayılı Yasa ile değiştirilen son fıkrasında da; "Özel yasalarda
yazılı kabahat eylemlerine ait davalarla, yalnız para cezasını gerektiren
eylemlere ait davalar sulh ceza mahkemelerinde görülür" denilerek genel
bir görev verilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, sanığın en önemli hakkının savunma
hakkı olduğunu; bunun anayasalarca ve insan hakları beyannameleriyle koruma
altına alındığını, sanığın hakkındaki suçlamaları bizzat veya temsilcisi
aracılığı ile öğrenebilmesi ve savunma hakkını gereği gibi kullanabilmesi
için duruşma günü ile celbnamenin tebliği arasında en az bir hafta sürenin
bulunması esasının getirildiğini; nitekim Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun
208. maddesinin birinci fıkrasında "iddianame davetiye ile birlikte sanığa
tebliğ olunur" hükmünün bulunduğunu; anılan hükmün amacının, öncelikle
sanığın neyle suçlandığını öğrenmesi, ikinci olarak da duruşma gününe kadar
savunma hazırlamasına olanak verilmesi olduğunu; ancak anlaşılamayan bir nedenle
208. maddenin ikinci fıkrasında Sulh Ceza Mahkemelerinde açılan davalarda
iddianamenin sanığa tebliğ olunmayacağı kuralının konulduğunu; böylece sanığın
duruşma başlayıncaya kadar neyle suçlandığını öğrenemeyeceğini; bu durumun ise
savunma hakkının kısıtlanmasına yol açacağını; öte yandan, aynı Yasa'nın 258.
maddesine göre yargılama sırasında suçun hukuki niteliği değişirse sanığın
yeniden savunma için ek süre isteyebileceğini; bunun da yasanın kendi içinde de
çelişkiye düştüğünün göstergesi olduğunu ileri sürerek, Ceza Muhakemeleri Usulü
Kanunu'nun 208. maddesinin ikinci fıkrasının, Anayasa'nın temel haklara ilişkin
hükümleri ile 36. maddesine aykırılığı savıyla iptalini istemiştir. Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında 2949
sayılı Yasa'nın 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi yasaların Anayasa'ya
aykırılığı konusunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak
zorunda değildir. İstemle bağlı kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de
Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme kuralın Anayasa'nın 36. maddesine
aykırılığını ileri sürmüş ise de kural ilgisi nedeniyle Anayasa'nın 13. maddesi
yönünden de incelenmiştir. Anayasa'nın 36. ınaddesinde, "Herkes, meşrû vasıta ve
yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı
olarak iddia ve savunma hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan
kaçınamaz" denilmektedir. Savunma hakkı, Anayasa'nın "Kişinin Hakları ve
Ödevleri"ni belirleyen ikinci bölümünde yer alan, temel haklardandır.
Hukuk öğretisinde olduğu kadar uygulamada da, önemi ve erdemi tartışılmaz
yüceliktedir. Evrensel konumu nedeniyle, insanlığın ortak değerlerinden
sayılmaktadır. Felsefı ve hukuksal nitelikleri ve içerikleriyle adalet kavramı
ve yargılama işlevi, birbirini tümleyen, birbirinden ayrılamaz sav, savunma,
karar üçlüsünden oluşan yargıyla yaşama geçmektedir. Yargılama süresince, savunma hakkının sanık için yararı ve gereği
tartışma götürmez. Ceza usulü hukuku öğretisinde de sık sık vurgulandığı üzere,
her sanık mutlaka suçlu değildir. Suçlu olmayanlar da sanık durumuna
düşebilirler. Sanık, suçlu olduğu henüz bilinmeyen, fakat suçlu olduğu
"sanılan", yoğun kuşku altında bulunan kimsedir. Bu kuşkunun
giderilınesi ve sanığın suçlu da olsa, yasada gösterilenden fazla
cezalandırılmaması gerekir. Bu nedenle de savunnıa, hak arama özgürlüğünün ve
adil yargılamanın vazgeçilemez bir koşuludur. Savunmanın tam olarak yapılmasında kamu yararı da vardır.
Gerçekten savunma, sonuçta kararın doğru olarak verilmesini sağlar. Bu da ceza
adaletinin hakkıyla gerçekleşmesine yardımcı olur. Adaletin devletin temeli
olduğunu bir kez daha doğrular. Avrupa İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetleri Korumaya Dair
Sözleşme'nin, savunma hakkının önemini ve gereğini vurgulayan 6. maddesinin
üçüncü bendinde : "Her sanık ezcümle : a) Şahsına tevcih edilen isnadın mahiyet ve sebebinden en kısa
zamanda, anladığı bir dille ve etraflı
surette haberdar edilmek, b) Müdafaasını hazırlamak için gerekli zamana ve kolaylıklara
malik olmak, c) Kendi kendini müdafaa etmek veya kendi seçeceği bir müdafii
veya eğer bir müdafii tâyin için malî imkanlardan mahrum bulunuyor ve adaletin
selâmeti gerektiriyorsa, mahkeme tarafından tayin edilecek bir avukatın meccani
yardımından istifade etmek, d) İddia şahitlerini sorguya çekmek, veya çektirmek, müdafaa
şahitlerinin de iddia şahitleriyle aynı şartlar altında dâvet edilmesini ve
dinlenmesinin sağlanmasını istemek, e) Duruşmada kullanılan dili anlamadığı veya konuşamadığı takdirde
bir tercümanın yardımından meccanen faydalanmak, haklarına sahiptir" denilmektedir. Buna göre, her sanık
kendisine yönelik isnadın nedeni ve niteliğinden en kısa zamanda, anladığı bir
dille ve ayrıntılı olarak haberdar edilmek hakkına sahiptir. Olayı, isnadın
nedenini, olayı ve hukukî niteliğini bilmeyen sanığın kendisini yeterince
savunamayacağı açıktır. Bu husus, savunma hakkının temelini oluşturur. Yargılama hukukunda amaç, gerçeğin araştırılması, insanlık onuruna
saygı gösterilmesi ve masumların cezalandırılmasının önlenmesidir. Sav ve savunma hakkının her türlü etkiden uzak kullanılması
asıldır. Buna göre yargı yerlerinde, tarafların sav ve savunmalarını özgürce yapmalarının
sağlanması gerekir. Anayasa'nın öngördüğü "meşru vasıta ve yollardan
faydalanmak" ancak böylece gerçekleşebilir. Öte yandan, Anayasa'nın 36. maddesinde özel sınırlama
nedenleri öngörülmemiş olması savunma hakkına hiçbir sınırlama konulamayacağı
anlamına gelmez. Kişinin temel haklarından olan bu hak da diğer hak ve
özgürlükler gibi ancak, Anayasa'nın 13. maddesinde yazılı nedenlerle
sınırlanabilir. Anayasa'nın 13. maddesinde, "Temel hak ve hürriyetler,
Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin,
Cumhuriyetin, millî güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının,
genel ahlâkın ve genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili
maddelerinde öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun
olarak kanunla sınırlanabilir. Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalar
demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaç
dışında kullanılamaz. Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak ve
hürriyetlerin tümü için geçerlidir " denilmektedir. Kimi suçluların yargılanmasında, iddianamenin sanığa tebliğ
edilmemesinin savunma hakkının sınırlanması anlamına geldiği açıktır. Ancak, bu
sınırlamanın, Anayasa'ya uygun olduğunun kabul edilebilmesi için 13. maddenin
birinci fıkrasında sayılan nedenlerle yapılması gerekir. İtiraz konusu kuralla
getirilen sınırlamanın ise bu nedenlerle yapılmadığı sonucuna varılmıştır. Bu nedenle kural, Anayasa'nın 13. ve 36. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. VI- SONUÇ 4.4.1929 günlü, 1412 sayılı "Ceza Muhakemeleri Usulü
Kanunu"nun 3206 sayılı Yasa ile değiştirilen 208. maddesinin ikinci
fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 4.7.1998 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Ahmet Necdet
  SEZER Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Haşim
  KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit
  ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F. TUNCEL Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mahir Can ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ