ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2023/181 Karar Sayısı : 2024/128 Karar Tarihi : 27/6/2024 R.G.Tarih-Sayı : 9/12/2024-32747 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Adana 2. İdare Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 23/6/1983 tarihli ve 2860 sayılı Yardım Toplama Kanunu’nun 10. maddesinin birinci
fıkrasının üçüncü cümlesinde yer alan “… bir yılı geçmemek üzere...” ibaresinin iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Sağlık
Bakanlığı onayı bulunmayan ilacın temini için başlatılan yardım kampanyasının
süresinin uzatılması talebinin reddi üzerine açılan davada itiraz konusu
kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için
başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 10. maddesi
şöyledir: “Süre: Madde 10 – Yardım
toplama süresinin takdiri, izin veren makama aittir. Bu süre bir yılı geçemez.
Ancak, haklı sebeplerin bulunması halinde verilen süre, izin veren makamca bir yılı geçmemek üzere uzatılabilir.” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M.
Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin
MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin
katılımlarıyla 6/12/2023 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Hilal YAZICI
tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü,
dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri
okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Genel Açıklama 3. 2860 sayılı Kanun, yardım toplamaya yetkili kişi ve
kuruluşların, amaçlarına ve kamu yararına uygun olarak gerçekleştirecekleri
yardım toplama faaliyetlerine ilişkin usul ve esasları düzenlemektedir. Anılan Kanun’un
kapsamını belirleyen 2. maddesi, Türk Silahlı Kuvvetlerinin kendi bünyesi
içindeki yardım toplama faaliyetleri ile dernekler, sendikalar ve bunların üst
kuruluşlarına, spor kulüplerine, mesleki kuruluşlara ve bağış kabulüne yetkili
vakıflara kendi statülerine göre üyeleri ve diğer kişiler tarafından yapılacak
bağış ve yardımlarla bunların öz kaynaklarından sağlayacakları gelirleri
Kanun’un kapsamı dışında tutmuştur. 4. Kanun’un 3. maddesinde, yardımın hangi nedenlere dayanılarak
ve kimler tarafından toplanabileceği düzenlenmiştir. Buna göre kamu yararına
uygun olarak amaçlarını gerçekleştirmek, muhtaç kişilere yardım sağlamak ve
kamu hizmetlerinden bir veya birkaçını gerçekleştirmek veya destek olmak üzere
gerçek kişiler, dernekler, kurumlar, vakıflar, spor kulüpleri, gazete ve dergiler
yardım toplayabilir. 5. Kanun’un 6. maddesinde yardım toplama faaliyeti
bakımından yetkili sayılabilmek için izin şartı getirilmiştir. Bu kapsamda
gerçek kişiler bakımından herhangi bir istisna öngörülmeksizin izin alma
zorunluluğu getirilirken, kurum ve kuruluşların hangilerinin izin aranmaksızın
yardım toplayabileceğini belirleme yetkisi Cumhurbaşkanına verilmiştir. Yardım
toplama faaliyetinin izin almadan gerçekleştirilmesi hâlinde ise 29. madde
uyarınca idari ve cezai bakımdan bazı yaptırımların uygulanması öngörülmüştür. 6. Kanun, izin verecek makamları ve iznin hangi ölçütler çerçevesinde
yapılacak değerlendirmeyle verileceğini 7. ve 8. maddelerde düzenlemiştir. 7. Buna göre; yardım toplama faaliyeti bir ilin birden
fazla ilçesini kapsıyorsa o ilin valisinden, bir ilçenin sınırları içinde ise o
ilçenin kaymakamından izin alınır. Yardım toplama faaliyeti birden fazla ili
kapsıyorsa yardım toplama faaliyetine girişecek gerçek veya tüzel kişilerin
yerleşim yerinin bulunduğu ilin valisinden izin alınır ve izni veren valilik
tarafından ilgili valiliklere ve İçişleri Bakanlığına bilgi verilir. Yardım
toplama faaliyetleriyle ilgili işlemler dernekler birimlerince yürütülür. 8. Yetkili makamlar; işin önemi, yardım toplama
faaliyetine girişeceklerin yeterliliği, yapılacak hizmetin amaca ve kamu
yararına uygunluğu, yardım toplama faaliyetinin başarıya ulaşıp ulaşamayacağı
ve gerekli görülen diğer konular üzerinde inceleme yapmakla yükümlü
kılınmıştır. Yapılacak inceleme neticesinde gerekli şartların sağlanmadığı
kanaatine yetkili makamlarca varılmışsa izin verilmemesi mümkündür. Bu durumda
-karar genel hükümlere göre yargı denetimine tabi olmakla birlikte- yardım
toplama faaliyeti gerçekleştirilemez. 9. Kanun koyucu, yardım toplama faaliyetinin kamusal yönünü
gözeterek, yardım toplamanın usulünü, yardım toplayanların yükümlülüklerini ve
sorumluluklarını, yardım toplama faaliyetinin denetimiyle ilgili hususları,
kesin hesabın çıkarılmasını, yardım toplama faaliyetine ilişkin denetim
raporlarının hazırlanmasına ilişkin ayrıntıları, denetçilerin ücretlerine
ilişkin hususları, yardım toplama faaliyetinin giderlerinin nasıl karşılanacağını,
kalan ve belirlenen miktarlara süresinde ulaşamayan yardımların devrine ilişkin
hususları ayrıntılı olarak düzenlemiştir. 10. 28. maddeyle de Kanun kapsamında toplanan yardıma
devlet malı niteliği atfedilmiş, yardım toplama faaliyetinden elde edilen mal
ve paraları zimmetine geçiren kişinin, kamu görevlisi olup olmadığına
bakılmaksızın, 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun zimmet
suçuna ilişkin hükümlerine göre cezalandırılacağı hüküm altına alınmıştır. 11. Toplanan yardımın devri 25. maddede düzenlenmiştir.
Bu kapsamda toplanan yardımın, amacı gerçekleştirecek miktara ulaşamaması veya
amacın gerçekleşmesinden sonra bir miktarının artması hâllerinde; söz konusu
yardımlar, izin veren makamlarca, hangi amaç için toplanmış ise o veya benzeri
amacı gerçekleştirebilecek kuruluş veya kuruluşlara devrettirilir. B. Anlam ve Kapsam 12. 2860 sayılı Kanun, yardım toplama faaliyetini belirli
sürelerle sınırlandırmıştır. Yardım toplama faaliyetinin süresine ilişkin usul
ve esaslar anılan Kanun’un 10. maddesinde düzenlenmiştir. 13. Söz konusu maddenin birinci fıkrasının birinci
cümlesinde yardım toplamaya izin veren merciinin, yardım toplama faaliyetinin
ne kadar süreceğine takdiren karar verebileceği belirtildikten sonra ikinci
cümlesinde bu sürenin bir yılı geçemeyeceği hüküm altına alınmıştır. Anılan
fıkranın üçüncü cümlesinde ise haklı sebeplerin bulunması hâlinde verilen sürenin
izin veren makamca bir yılı geçmemek üzere uzatılabileceği öngörülmüştür. Söz
konusu cümlede yer alan “…bir yılı geçmemek üzere...” ibaresi itiraz
konusu kuralı oluşturmaktadır. Buna göre bir yıllık yardım toplama süresi haklı
sebeplerin varlığı hâlinde yetkili makamlarca uzatılabilecektir. Ancak bu süre kural
uyarınca bir yılı geçemeyecektir. 14. Dolayısıyla kuralla, yardım toplama faaliyeti
kapsamında, yardım talep edenin bu talebini kamuoyu karşısında dile
getirebileceği ve ilgililerin bu talebe karşılık verebileceği azami zaman
dilimi belirlenmiş, yetkili makamlarca verilen sürenin ancak bir yıla kadar
uzatılabileceği hüküm altına alınmıştır. C. İtirazın Gerekçesi 15. Başvuru kararında
özetle; itiraz konusu kuralın öngördüğü süre sınırının yaşam hakkı ile maddi ve
manevi varlığın korunması ve geliştirilmesi hakkı kapsamında devlete yüklenen
yükümlülüklerle bağdaşmadığı, ölçülü olmadığı, ayrıca hedeflenen yardım
miktarına, yardım toplama süresi içinde ulaşılamadığı durumda toplanan miktarın
da devrinin söz konusu olması nedeniyle mülkiyet hakkının da ihlal edildiği belirtilerek
kuralın Anayasa’nın 2., 5., 17., 35. ve 56. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. Ç. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 16. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti;
eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve
özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu
geliştirerek sürdüren, hukuki güvenliği sağlayan, Anayasa’ya aykırı durum ve
tutumlardan kaçınan, hukuk kurallarıyla kendini bağlı sayan ve yargı denetimine
açık olan devlettir. 17. Hukuk devleti ilkesi gereğince kanunların kamu yararı
amacını gerçekleştirmek amacıyla yapılması gerekir. Anayasa Mahkemesince kamu
yararı konusunda yapılacak inceleme, kanunun kamu yararı amacıyla yapılıp
yapılmadığının araştırılmasıyla sınırlıdır. Anayasa’nın çeşitli hükümlerinde
yer alan kamu yararı kavramının Anayasa’da bir tanımı yapılmamıştır. Ancak
Anayasa Mahkemesinin kararlarında da belirtildiği gibi kamu yararı; bireysel,
özel çıkarlardan ayrı ve bunlara üstün olan toplumsal yarardır. Kamu yararı
düşüncesi olmaksızın yalnız özel çıkarlar için veya sadece belli kişilerin
yararına kanun hükmü konulamaz. Böyle bir durumun açık bir biçimde ve kesin
olarak saptanması hâlinde söz konusu kanun hükmü Anayasa’nın 2. maddesine
aykırı düşer. Açıklanan istisnai hâl dışında bir kanun hükmünün gereksinimlere
uygun olup olmadığı, hangi araç ve yöntemlerle kamu yararının sağlanabileceği
kanun koyucunun takdirinde olduğundan bu kapsamda kamu yararı değerlendirmesi
yapmak anayasa yargısıyla bağdaşmaz (AYM, E.2018/99, K.2021/14, 3/3/2021, §
102; E.2018/138, K.2019/94, 24/12/2019, § 7). 18. 2860 sayılı Kanun, toplumsal hayatta karşılığı olan
ve yaygın bir şekilde uygulama alanı bulan yardım toplama faaliyetini yasal bir
zemine kavuşturmuştur. Bu kapsamda anılan Kanun’la hem ihtiyacı olan kişilere
yardım etmek hem de kamu hizmetlerinden bir kısmını gerçekleştirmek veya onlara
yardımcı olmak amacıyla yardım toplamak, hukuk sistemince tanınmış ve ayrıntılı
olarak düzenlenmiştir. 19. Bireysel ve toplumsal anlamda önem taşıdığı açık olan
yardım toplama faaliyetinin bir süreyle sınırlandırılmasında ise kamu yararının
bulunmadığı söylenemez. Zira süre yönünden bir sınır getirilmediği takdirde
kamu yararını veya kamu düzenini olumsuz şekilde etkileyecek sonuçların doğması
muhtemeldir. Nitekim kanun koyucu, takdir yetkisi kapsamında olan bu hususu,
etkin bir denetimin sağlanması bakımından yaratabileceği zorlukları gerekçe
göstererek belirli bir süreye tabi kılmıştır. Bu bağlamda yardım toplama
faaliyetinin sürekli bir gelir elde etme yöntemine dönüşebilecek olması,
yardımın amacını aşması ve söz konusu faaliyetin denetiminin zorlaşabileceği
gözetildiğinde yardım toplama faaliyetinin uzatılması konusunda kuralla azami bir
sürenin öngörülmesinde kamu yararının gözetildiği anlaşılmaktadır. 20. Hukuk devletinin en önemli ilkelerinden biri de ölçülülük
ilkesidir. Kanun koyucu, düzenlemeler yaparken ölçülülük ilkesiyle bağlıdır. Bu
ilke ise elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden
oluşmaktadır. Elverişlilik başvurulan önlemin ulaşılmak istenen amaç için
elverişli olmasını, gereklilik başvurulan önlemin ulaşılmak istenen amaç
bakımından gerekli olmasını ve orantılılık ise başvurulan önlem ve ulaşılmak
istenen amaç arasında olması gereken ölçüyü ifade etmektedir (AYM, E.2020/60,
K.2020/54, 1/10/2020, § 71). 21. Yardım toplama faaliyetini belirli bir süreyle
sınırlamanın, anılan amaçlara ulaşma bakımından elverişli bir yöntem olmadığı söylenemez.
Yardım toplama süresinin uzaması hâlinde, kamu makamlarının denetim ve gözetime
ilişkin yükümlülüklerinin de uzaması söz konusu olabileceğinden yardım toplama
faaliyetinin belirli sürelere tabi kılınmasının kamu düzeni ve güvenliği
açısından gerekli olduğu da açıktır. 22. Bununla birlikte
kuralın orantılı olup olmadığının da irdelenmesi gerekir. Kanun’da sayılan
amaçlar doğrultusunda ve kamu yararı da gözetilerek toplanan yardımların,
kişilerin maddi ve manevi varlığının korunması ve geliştirilmesi hakkı, yaşam
hakkı, eğitim hakkı, sağlık hakkı, çevrenin korunması, hayvanların korunması
gibi, adına yardım toplananlar bakımından pek çok hak ve özgürlüğü
ilgilendirmesi mümkündür. Bu nedenle temel hak ve özgürlüklere ve kamu gücü
tarafından yerine getirilen hizmetlere temas eden yönleri bulunan yardım
toplama faaliyeti bakımından öyle istisnai ve özel durumlar söz konusu olabilir
ki bu özel durumların karşılanması ancak yardım toplama süresinin uzatılabilir
olmasıyla mümkün olur. Ancak yardım toplama süresi doğrudan kanun tarafından
belirli ve kesin bir zaman dilimiyle sınırlandırıldığı durumlarda, yardımın
hedeflenen miktara ulaşamaması nedeniyle hiçbir sonuç doğurmaması da söz konusu
olabilir. 23. Kanun, bu tür durumlarda sürenin tekrar uzatılmasını
açık biçimde yasakladığı gibi elde edilen yardım miktarına ek kaynak sağlayacak
yeni bir başvuru yapabilmesine de imkân vermemektedir. Nitekim Kanun’un 25.
maddesi, toplanan yardımın amacı gerçekleştirecek miktara ulaşmaması hâlinde
yardım toplamaya izin veren makamca, yardım hangi amaç için toplanmış ise o
veya benzeri amacı gerçekleştirebilecek kuruluş veya kuruluşlara
devrettirileceğini hüküm altına almaktadır. Böylece Kanun’un, hedeflenen
yardımın belirlenen sürede toplanamaması hâlinde, toplanan yardıma eklenmesi
amacıyla yeni bir yardım başvurusu yapmayı da mümkün kılmadığı anlaşılmaktadır. 24. Dolayısıyla yardım toplama faaliyetine kategorik
olarak azami süre sınırı getiren, durumun önemine göre uzatılacak sürenin
belirlenmesinde yetkili mercilere takdir yetkisi tanımayan kuralın, pek çok hak
ve özgürlük bakımından doğması muhtemel sonuçlar gözetildiğinde, ulaşılmak
istenen amaç bakımından orantılı olmayan bir sınırlama öngördüğü, bu yönüyle hukuk
devleti ilkesine aykırı olduğu sonucuna varılmıştır. 25. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 2. maddesine
aykırıdır. İptali gerekir. Kuralın Anayasa’nın 5., 17. ve 56 maddelerine de aykırı
olduğu ileri sürülmüş ise de yukarıda ulaşılan sonuç gözetildiğinde Anayasa’nın
5., 17. ve 56. maddeleri yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek
görülmemiştir. Kuralın Anayasa’nın 35. maddesiyle ilgisi görülmemiştir. IV. HÜKÜM 23/6/1983 tarihli ve 2860 sayılı Yardım Toplama
Kanunu’nun 10. maddesinin birinci fıkrasının üçüncü cümlesinde yer alan “… bir
yılı geçmemek üzere...” ibaresinin Anayasa’ya
aykırı olduğuna ve İPTALİNE 27/6/2024
tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Kadir ÖZKAYA Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Basri BAĞCI Üye Engin YILDIRIM Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE Üye Yılmaz AKÇİL Üye Ömer ÇINAR