ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2023/48 Karar Sayısı : 2023/72 Karar Tarihi : 5/4/2023 R.G.Tarih-Sayı :
4/5/2023-32180 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Bakırköy 3. Asliye Ticaret Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 2/7/1964
tarihli ve 492 sayılı Harçlar Kanunu'nun 36. maddesinin birinci fıkrasının
Anayasa’nın 35. maddesine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi
talebidir. OLAY: İflas ödeme emrine vaki itirazın kaldırılarak davalının
iflasına karar verilmesi talebiyle açılan davada davalı tarafından mahkeme
veznesine depo edilen tutarın nemalandırılmasının talep edilmesi üzerine itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu
kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN
KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 36. maddesi
şöyledir: “ Paraların
bankalara ve mal sandıklarına yatırılması: Madde 36 – Mahkemeler, hakimler, C. savcıları ve icra
iflas daireleri tarafından adli ve idari işlemlerle takip işlemlerinden dolayı
herhangi bir sebeple alınmış olan paraların bankaya yatırılması halinde bu
paralara ait faiz, ikramiye ve sair menfaatleri Devlete aittir. Şüyuun giderilmesi neticesinde hasıl olan para ve tereke
paraları ile kısıtlı veya gaip adına bankaya yatırılan paralar yukarıki fıkra
hükmünden müstesnadır. Paraların bankaya ve malsandıklarına yatırılması için
ilgililerden gider adı ile bir şey alınmaz. Paraların alacaklıya gönderilme giderleri alacaklıya
aittir. İlgilinin hak ettiği parayı, hak etme tarihinden itibaren
on yıl içinde almak için müracaat etmemesi halinde, bu paralar Hazineye gelir
kaydolunur.” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M.
Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU,
Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin
katılımlarıyla 9/3/2023 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör
Ayhan KILIÇ tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, iptali istenen
kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların
gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: A. İtirazın Gerekçesi 3. Başvuru kararında özetle; mahkeme
veznesine depo edilen paranın mülk teşkil ettiği, Anayasa Mahkemesinin Fatma
Yıldırım (B. No: 2014/6577, 16/2/2017) kararında devletin hâkimiyeti ve
kontrolü altında bulunan paranın değerini koruyucu önlemler alınmasının
Anayasa’nın 35. maddesiyle devlete yüklenen bir pozitif yükümlülük olduğu, bu
bağlamda paranın bir vadeli banka hesabında nemalandırılmasının bu yükümlülüğün
ifasının en etkili araçlarından olduğu, ancak itiraz konusu kuralın bu nemanın
devlete ait olmasını öngörmesi sebebiyle mülkiyet hakkının gerçek anlamda
korunmasından söz edilemeyeceği, bu nedenle faizin devlete ait olmasını öngören
kuralın Anayasa’nın 35. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 4. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43.
maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13. maddesi yönünden de
incelenmiştir. 5. 492 sayılı Kanun’un 36. maddesinin itiraz konusu
birinci fıkrasında mahkemeler, hâkimler, Cumhuriyet savcıları ve icra iflas
daireleri tarafından adli ve idari işlemlerle takip işlemlerinden dolayı
herhangi bir sebeple alınmış olan paraların bankaya yatırılması hâlinde bu
paralara ait faiz, ikramiye ve diğer menfaatlerin devlete ait olduğu hükme
bağlanmıştır. Anılan maddenin ikinci fıkrasında ortaklığın giderilmesi
neticesinde tahsil edilen para, tereke parası kısıtlı veya gaip adına bankaya
yatırılan paralar bundan müstesna tutulmuştur. Buna göre mahkemeler, hâkimler,
Cumhuriyet savcıları ve icra iflas dairelerinin -ortaklığın giderilmesi
neticesinde tahsil edilen para, tereke parası ve kısıtlı veya gaibe ait paralar
haricinde- görevleri sebebiyle kendilerine tevdi edilen paraları bankaya
yatırması durumunda bu paraların bankaya yatırılmasından dolayı her ne ad
altında olursa olsun elde edilen nema paranın sahibine değil, Hazineye ait
olmaktadır. 6. Anayasa’nın 35. maddesinin birinci fıkrasında “Herkes,
mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.” denilmek suretiyle mülkiyet hakkı
güvenceye bağlanmıştır. Anayasa’nın anılan maddesiyle güvenceye bağlanan
mülkiyet hakkı, ekonomik değer ifade eden ve parayla değerlendirilebilen her
türlü mal varlığı hakkını kapsamaktadır (AYM, E.2015/39, K.2015/62, 1/7/2015, §
20). Bu bağlamda mülk olarak değerlendirilmesi gerektiğinde kuşku bulunmayan
menkul ve gayrimenkul mallar ile bunların üzerinde tesis edilen sınırlı ayni ve
fikrî hakların yanı sıra icrası kabil olan her türlü alacak da mülkiyet
hakkının kapsamına dâhildir ( Mahmut Duran ve diğerleri , B. No:
2014/11441, 1/2/2017, § 60). 7. Mahkemeler, hâkimler, Cumhuriyet savcıları ve icra
iflas dairelerine tevdi edilen paraların Anayasa'nın 35. maddesi kapsamında mülk
teşkil ettiği açıktır. Dolayısıyla Anayasa'nın 35. maddesinde öngörülen
güvencelerin itiraz konusu kural yönünden uygulanabilir olduğu anlaşılmaktadır. 8. Anayasa’nın 35. maddesinde bir temel hak olarak
güvence altına alınmış olan mülkiyet hakkı; kişiye -başkasının hakkına zarar
vermemek ve kanunların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla- sahibi olduğu
şeyi dilediği gibi kullanma ve tasarruf etme, onun semerelerinden yararlanma
imkânı veren bir haktır ( Mehmet Akdoğan ve diğerleri , B. No: 2013/817,
19/12/2013, § 32). Dolayısıyla malikin mülkünü kullanma, semerelerinden
yararlanma ve mülkü üzerinde tasarruf etme yetkilerinden herhangi birinin
sınırlanması mülkiyet hakkına müdahale teşkil eder ( Recep Tarhan ve Afife
Tarhan , B. No: 2014/1546, 2/2/2017, § 53). Ayrıca kişinin mal varlığında
azalma meydana gelmesi sonucu doğuran kamusal işlem ve eylemler de mülkiyet
hakkına müdahale oluşturur ( Tülay Arslan ve diğerleri , B. No: 2014/7051,
2/2/2017, § 77). 9. Paranın bir başkasına kullandırılması karşılığında
elde edilen menfaatler onun semeresi mahiyetindedir. Dolayısıyla paranın
başkasına kullandırılması sonucu hasıl olan semerelerden yararlanma yetkisi de
paranın malikine aittir. Nitekim 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni
Kanunu’nun 685. maddesinin birinci fıkrasında “Bir şeyin maliki, onun
ürünlerinin de maliki olur.” denilmek suretiyle eşyanın malikinin onun
semeresine de malik olacağı kabul edilmiştir. 10. Paranın bankaya yatırılması, bankanın söz konusu
parayı kullanmasına imkân sağladığından bunun karşılığında banka tarafından
paranın sahibine faiz, ikramiye veya benzeri adlar altında birtakım menfaatler
temin edilebilmektedir. Bankaya yatırılan paranın mahkemeler, hâkimler,
Cumhuriyet savcıları ve icra iflas dairelerinin kontrolünde bulunan bir para
olması ve bu paranın anılan otoritelerce bankaya yatırılması, elde edilen
nemadan yararlanma hakkının paranın malikine ait olduğu kuralını değiştirmez. Bununla
birlikte itiraz konusu kural, özel kişilere ait olup mahkemeler, hâkimler, Cumhuriyet
savcıları ve icra iflas dairelerine tevdi edilen paraların bankaya yatırılması
sonucu elde edilen faiz, ikramiye ve diğer menfaatlerin bankaya yatırılan
paranın sahibi olan özel kişilerin yerine devlete ait olmasını öngörmek
suretiyle mülkiyet hakkını sınırlamaktadır. 11. Anayasa'nın 35. maddesi ile mülkiyet hakkına temas
eden diğer hükümleri birlikte değerlendirildiğinde Anayasa'nın mülkiyet hakkına
müdahaleyle ilgili üç kural ihtiva ettiği görülmektedir. Buna göre Anayasa'nın
35. maddesinin birinci fıkrasında herkesin mülkiyet hakkına sahip olduğu
belirtilmek suretiyle mülkten barışçıl yararlanma hakkı na yer verilmiş,
ikinci fıkrasında da mülkten barışçıl yararlanma hakkına müdahalenin çerçevesi
belirlenmiştir. Maddenin ikinci fıkrasında genel olarak mülkiyet hakkının hangi
koşullarda sınırlanabileceği belirlenerek aynı zamanda mülkten yoksun
bırakma nın şartlarının genel çerçevesi de çizilmiştir. Maddenin son
fıkrasında ise mülkiyet hakkının kullanımının toplum yararına aykırı
olamayacağı kurala bağlanmak suretiyle devletin mülkiyetin kullanımını
kontrol etmesine ve düzenlemesi ne imkân sağlanmıştır. Anayasa'nın diğer
bazı maddelerinde de devlet tarafından mülkiyetin kontrolüne imkân tanıyan özel
hükümlere yer verilmiştir. Ayrıca belirtmek gerekir ki mülkten yoksun bırakma
ve mülkiyetin düzenlenmesi, mülkiyet hakkına müdahalenin özel biçimleridir ( Recep
Tarhan ve Afife Tarhan , §§ 55-58). 12. İtiraz konusu kural özel hukuk kişisine ait olan
paranın kamu otoriteleri tarafından bankaya yatırılması sonucu elde edilen
semerenin Hazineye gelir olarak aktarılmasını öngörmektedir. Özel hukuk
kişisine ait olan paranın semeresinin Hazineye aktarılması malikin semere
miktarınca mülkten yoksun kalmasına yol açmaktadır. Dolayısıyla somut kuraldaki
sınırlamanın mülkten yoksun bırakma biçimindeki ikinci kural kapsamında
incelenmesi gerekecektir. 13. Anayasa'nın 35. maddesinde mülkiyet hakkı sınırsız
bir hak olarak düzenlenmemiş, bu hakkın kamu yararı amacıyla ve kanunla
sınırlanabileceği öngörülmüştür. Mülkiyet hakkına sınırlama getirilirken temel
hak ve özgürlüklerin sınırlanmasına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen Anayasa'nın
13. maddesinin de gözönünde bulundurulması gerekmektedir. Anılan madde uyarınca
temel hak ve özgürlükler, demokratik toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük
ilkesine aykırı olmaksızın Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere
bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Dolayısıyla mülkiyet hakkına
yönelik müdahalenin Anayasa'ya uygun olabilmesi için müdahalenin kanuna
dayanması, kamu yararı amacı taşıması ve ölçülülük ilkesi gözetilerek yapılması
gerekmektedir ( Recep Tarhan ve Afife Tarhan , § 62). 14. Anayasa Mahkemesinin sıkça
vurguladığı gibi temel hakları sınırlayan kanunun şeklen var olması yeterli
olmayıp yasal kuralların keyfîliğe izin vermeyecek şekilde belirli ve
öngörülebilir düzenlemeler niteliğinde olması gerekir. İtiraz konusu kuralın
belirliliği ve öngörülebilirliğiyle ilgili olarak tartışmaya açık bir durum
bulunmadığından kuralın kanunilik şartını sağladığı değerlendirilmiştir. 15. Anayasa'nın 13. ve 35. maddeleri
uyarınca mülkiyet hakkı ancak kamu yararı amacıyla sınırlandırılabilmektedir.
Kamu yararı kavramı mülkiyet hakkının kamu yararının gerektirdiği durumlarda
sınırlanması imkânı vermekle bir sınırlama amacı olmasının yanı sıra mülkiyet
hakkının kamu yararı amacı dışında sınırlanamayacağını öngörerek ve bu anlamda bir
sınırlama sınırı oluşturarak mülkiyet hakkını etkin bir şekilde korumaktadır.
Kamu yararı kavramı, devlet organlarının takdir yetkisini de beraberinde
getiren bir kavram olup objektif bir tanıma elverişli olmayan bu ölçütün her
somut olay temelinde ayrıca değerlendirilmesi gerekir ( Nusrat Külah , B.
No: 2013/6151, 21/4/2016, §§ 53, 56; Yunis Ağlar , B. No: 2013/1239,
20/3/2014, §§ 28, 29). 16. Anayasa Mahkemesi, icra iflas dairelerinin
borçlulardan tahsil ettiği paranın durumunu incelediği Fatma Yıldırım kararında borçludan tahsil edilen bedelin alacaklıya ödendiği ana kadar
borçlunun veya alacaklının para üzerinde tasarrufta bulunma, parayı kullanma
veya paranın değerinin enflasyon karşısında aşınmasını önleyici tedbirler alma
imkânı olmadığının altını çizerek borçludan tahsil edilen bedelin bu süreçte
henüz icra müdürlüğünün kontrolü altında bulunduğunu, dolayısıyla bu paranın
enflasyon karşısında kıymet yitirmesini önleyebilecek olanın da para üzerinde
tasarrufta bulunma kudretini elinde bulunduran icra dairesi olduğunu belirtmiş;
tahsil edilen paranın alım gücünü kaybetmesini engellemenin yolunun da bunun
nemalandırılması olduğunu ifade etmiştir ( Fatma Yıldırım , §§ 60, 61).
Anayasa Mahkemesi sonuç olarak cebri icra organlarının tahsil ettiği parayı bir
mevduat hesabına yatırılması biçiminde alacağı basit bir tedbirle icra
sürecinin hızlı işlememesinin borçlu üzerinde oluşturduğu olumsuz etkileri
asgari seviyeye indirememesinin mülkiyet hakkının devlete yüklediği koruma
pozitif yükümlülüğünün ihlali sonucunu doğurduğunu kabul etmiştir ( Fatma
Yıldırım , §§ 60-63). 17. Anayasa Mahkemesinin Fatma Yıldırım kararında
cebri icra sürecinde tahsil edilen paranın değerinin korunmasına yönelik olarak
yapılan değerlendirmenin mahkemelere ve Cumhuriyet savcılıklarına herhangi bir
sebeple özel hukuk kişileri tarafından verilen paralar yönünden de geçerli
olduğu açıktır. 18. Bununla birlikte kural; mahkemeler, hâkimler,
Cumhuriyet savcıları ve icra iflas dairelerinin -ortaklığın giderilmesi
neticesinde tahsil edilen para, tereke parası ve kısıtlı veya gaibe ait paralar
hariç- kendilerine tevdi edilen paraları bankaya yatırmaları durumunda bu
paraların bankaya yatırılmasından dolayı elde edilen nemanın devlete ait
olmasını öngörmektedir. 19. Borçludan tahsil edilen para dahil olmak üzere
mahkemeler, hâkimler, Cumhuriyet savcıları ve icra iflas dairelerine verilen
paraların enflasyon karşısında değer yitirmesini önlemeye yönelik bir tedbir
olarak vadeli mevduat hesabına yatırılması neticesinde elde edilen nemanın
Hazineye irat kaydedilmesi karşılıksız yararlanma hükmünde olup bunun herhangi
bir haklı temeli bulunmamaktadır. Devletin zorlayıcı nedenler olmaksızın özel
bir kişinin mal varlığından karşılıksız yararlanması düşünülemez. Devletin
sunduğu yargı ve takip hizmetleri karşılığında zaten harç alınmakta, ayrıca
yapılan yargılama ve takip giderleri de ilgili taraflardan tahsil edilmektedir.
Bu durumda bankaya yatırılan paranın nemasının Hazineye irat kaydedilmesinin
sunulan yargı ve takip hizmetlerinin giderinin kısmen ilgililere yükletilmesi
amacı taşıdığı da söylenemez. Dolayısıyla mahkemeler, hâkimler, Cumhuriyet
savcıları ve icra iflas dairelerine tevdi edilen ve özel hukuk kişilerine ait
olan paraların nemasının Hazineye intikal ettirilmesinin anayasal açıdan meşru
bir amaca dayanmadığı anlaşılmaktadır. 20. Sonuç olarak mahkemeler, hâkimler, Cumhuriyet
savcıları ve icra iflas dairelerine herhangi bir sebeple teslim edilen ve özel
hukuk kişilerine ait olan paraların nemasının Hazineye intikal ettirilmesinin
meşru bir amacı olmadığından kural mülkiyet hakkını ihlal etmektedir. 21. Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kural Anayasa'nın
13. ve 35. maddelerine aykırıdır. İptali
gerekir. IV. İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ 22. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralı
fıkrasında kanunun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin veya Türkiye Büyük Millet
Meclisi İçtüzüğü’nün belirli kurallarının iptali, diğer kurallarının veya
tümünün uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa bunların da Anayasa Mahkemesince
iptaline karar verilebileceği öngörülmektedir. 23. 492 sayılı Kanun'un 36. maddesinin birinci fıkrasının
iptali nedeniyle anılan maddenin uygulanma imkânı kalmayan ikinci fıkrasının
6216 sayılı Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince iptali
gerekir. V. HÜKÜM 2/7/1964 tarihli ve 492 sayılı Harçlar Kanunu’nun
36. maddesinin; A. Birinci fıkrasının Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE , B. İkinci
fıkrasının 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesinin (4)
numaralı fıkrası gereğince İPTALİNE, 5/4/2023 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Üye Engin YILDIRIM Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Basri BAĞCI Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE