ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2022/13 Karar Sayısı : 2022/66 Karar Tarihi : 1/6/2022 R.G. Tarih - Sayı : 6/7/2022
- 31888 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Bandırma Sulh Ceza Hâkimliği İTİRAZIN KONUSU: 13/10/1983 tarihli ve 2918 sayılı Karayolları Trafik
Kanunu’nun 25/6/2010 tarihli ve 6001 sayılı Kanun’un 36. maddesiyle
değiştirilen 65. maddesinin sekizinci fıkrasının Anayasa’nın 2. ve 38.
maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Davacı hakkında uygulanan idari para cezasının iptali
talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına
varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 65. maddesi
şöyledir: “ Araçların
yüklenmesi: Madde 65 – (Değişik: 25/6/2010-6001/36 md.) Araçların yüklenmesinde, yönetmeliklerle belirlenen ölçü
ve esaslara aykırı olarak; a) Taşıma sınırı üstünde yolcu alınması, b) Azami yüklü ağırlığın veya izin verilen azami yüklü
ağırlığın aşılması, c) (b) bendindeki ağırlıklar aşılmamış olsa bile azami
dingil ağırlıkları aşılacak şekilde yüklenmesi, d) Karayolu yapısı ve kapasitesi ile trafik güvenliği
bakımından tehlikeli olabilecek tarzda yükleme yapılması, e) Tehlikeli ve zararlı maddelerin gerekli izin ve
tedbirler alınmadan taşınması, f) Ağırlık ve boyutları bakımından taşınması özel izne
bağlı olan eşyanın izin alınmadan yüklenmesi, taşınması ve taşıttırılması, g) Gabari dışı yük yüklenmesi, taşınan yük üzerine veya
araç dışına yolcu bindirilmesi, h) Yükün karayoluna değecek, düşecek, dökülecek,
saçılacak, sızacak, akacak, kayacak, gürültü çıkaracak şekilde yüklenmesi, i) Yükün, her çeşit yolda ve yolun her eğiminde dengeyi
bozacak, yoldaki bir şeye takılacak ve sivri çıkıntılar hasıl edecek şekilde
yüklenmesi, j) Sürücünün görüşüne engel olacak, aracın sürme
güvenliğini bozacak ve tescil plakaları, ayırım işaretleri, dur ve dönüş
ışıkları ile yansıtıcıları örtecek şekilde yüklenmesi, k) Çeken ve çekilen araçlarla ilgili şartlar ve tedbirler
yerine getirilmeden araçların çekilmesi, yasaktır. Birinci fıkranın (a) bendi hükümlerine uymayanlara, (…) 50
Türk Lirası; (d), (h), (i), (j) ve (k) bentleri hükümlerine uymayanlara 125
Türk Lirası; (e) ve (f) bentlerindeki hükümlere uymayanlara 250 Türk Lirası;
(c) ve (g) bentleri hükümlerine uymayan işletenlere 500 Türk Lirası, (g)
bendine aykırı yük gönderenlere 1.000 Türk Lirası idarî para cezası verilir.
Ayrıca, bütün sorumluluk ve giderler araç işletenine ait olmak üzere, fazla yolcular
en yakın yerleşim biriminde indirilir, birinci fıkranın (e) ve (f)
bentlerindeki şartlara uymayan yük taşımasında kullanılan taşıtlar, gerekli
izinler sağlanıncaya kadar trafikten men edilir. Birinci fıkranın (b) bendine uymayarak; a) % 10 fazlasına kadar yüklemelerde 500 Türk Lirası, b) % 15 fazlasına kadar yüklemelerde 1.000 Türk Lirası, c) % 20 fazlasına kadar yüklemelerde 1.500 Türk Lirası, d) % 25 fazlasına kadar yüklemelerde 2.000 Türk Lirası, e) % 25’in üzerinde fazla yüklemelerde 3.000 Türk Lirası, işleten ve gönderenlere ayrı ayrı idarî para cezası
verilir. Ağırlık ve boyut kontrol mahallerinde işaret, ışık, ses
veya görevlilerin dur ikazına rağmen tartı veya ölçü kontrolüne girmeden
seyrine devam eden araçlara tescil plakalarına göre 1.000 Türk Lirası idarî
para cezası uygulanır. Azami yüklü ağırlığın % 20’den fazla aşılması halinde
fazla yük, birinci fıkranın (b) bendine uygun hale getirilmeden yola devam
etmesine izin verilmez. Milletlerarası taşımalarda yabancı plakalı araçların
birinci fıkraya uymayan işleten ve gönderenlerine verilen idarî para cezaları
tahsil olunmadan anılan araçların yola devam etmelerine izin verilmez. İşleten ile gönderenin aynı olması halinde birinci
fıkraya uymayan işleten ve gönderen için uygulanacak idarî para cezalarının
toplamı uygulanır. Gönderenin birden fazla olması veya tespit edilememesi
halinde birinci fıkraya uymayan işleten ve gönderen için uygulanacak idarî para
cezalarının toplamı işletene uygulanır . Araçların yüklenmesine ilişkin ölçü ve usuller, ağırlık
ve boyut kontrolü usul ve esasları ile tartı toleransları Ulaştırma Bakanlığı
tarafından yönetmelikle belirlenir. Uluslararası yük ve yolcu taşımacılığına ilişkin
konularda ikili ve çok taraflı anlaşma hükümleri saklıdır. Tarım alanlarına yapılacak yük ve yolcu taşımacılığına
ilişkin esas ve usuller yönetmelikte belirlenir. ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN,
Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,
Yıldız SEFERİNOĞLU, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN ve Kenan YAŞAR’ın katılımlarıyla
24/2/2022 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle uygulanacak
kural ve sınırlama sorunları görüşülmüştür. 2. Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40.
maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, o dava sebebiyle uygulanacak
bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini Anayasa’ya aykırı
görmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının
ciddi olduğu kanısına varması durumunda bu hükümlerin iptalleri için Anayasa
Mahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancak anılan maddeler uyarınca bir
mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış ve
mahkemenin görev kapsamına giren bir davanın bulunması, iptali talep edilen
kuralın da o davada uygulanacak olması gerekir. Uygulanacak kural ise
bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde
veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte
bulunan kurallardır. 3. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 2918 sayılı Kanun’un
65. maddesinin sekizinci fıkrasının iptalini talep etmiştir. İtiraz konusu
kuralla anılan maddenin araçların yüklenmesinde uyulması gereken kuralları
belirten birinci fıkrasına uyulmaması durumuna ilişkin olarak gönderenin birden
fazla olması veya tespit edilememesi hâlinde işleten ve gönderen için öngörülen
idarî para cezalarının toplamının işletene uygulanması hükme bağlanmıştır. 4. Bakılmakta olan davanın konusu ise gönderenin tespit
edilememesi nedeniyle işletene uygulanan işleten ve gönderen için öngörülen
idari para cezalarının toplamının iptali talebine ilişkindir. Bu itibarla
itiraz konusu kuralda yer alan “… birden fazla olması …” ibaresinin bakılmakta
olan davada uygulanma imkânı bulunmadığından bu ibareye ilişkin başvurunun
reddi gerekir. 5. Diğer yandan itiraz konusu kuralın kalan kısmı, gönderenin
tespit edilememesi durumunun yanı sıra bakılmakta olan davada uygulanma imkânı
bulunmayan gönderenin birden fazla olması hâli bakımından da geçerli ortak
kural niteliğindedir. Bu nedenle kuralın kalan kısmının esasına ilişkin
incelemenin, kuralda yer alan “… veya tespit edilememesi …” ibaresi ile
sınırlı olarak yapılması gerekir. 6. Ayrıca itiraz konusu ibare bakılmakta olan davanın
konusu olan azami yüklü ağırlığın veya izin verilen azami yüklü ağırlığın
aşılması durumunun yanı sıra anılan maddenin birinci fıkrasında sayılan
araçların yüklenmesine ilişkin diğer kurallar yönünden de geçerli ortak kural
niteliğindedir. Bu itibarla kuralın esasına ilişkin incelemenin bakılmakta olan
davanın konusu gözetilerek maddenin birinci fıkrasının (b) bendi yönünden
yapılması gerekir. 7. Açıklanan nedenlerle 13/10/1983 tarihli ve 2918 sayılı
Karayolları Trafik Kanunu’nun 25/6/2010 tarihli ve 6001 sayılı Kanun’un 36.
maddesiyle değiştirilen 65. maddesinin; A. Sekizinci
fıkrasında yer alan “ …birden fazla olması… ” ibaresinin itiraz
başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânı
bulunmadığından bu ibareye ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle
REDDİNE, B. Sekizinci
fıkrasının kalan kısmının esasının incelenmesine, esasa ilişkin
incelemenin “ …veya tespit edilememesi… ” ibaresi ile sınırlı olarak ve
anılan maddenin birinci fıkrasının (b) bendi yönünden yapılmasına, OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 8.
Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Aydın AYGÜN tarafından hazırlanan işin
esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kuralları
ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü: A.
Anlam ve Kapsam 9.
2918 sayılı Kanun’un 65. maddesinde araçların yüklenmesine ilişkin kurallar
düzenlenmiştir. Anılan maddenin birinci fıkrasının (b) bendinde azami yüklü
ağırlığın veya izin verilen azami yüklü ağırlığın aşılması yasaklanmıştır.
Maddenin sekizinci fıkrasında da gönderenin birden fazla olması veya tespit
edilememesi hâlinde birinci fıkraya uymayan işleten ve gönderen için öngörülen
idarî para cezalarının toplamının işletene uygulanacağı hüküm altına
alınmıştır. İtiraz konusu kural anılan fıkrada yer alan “ …veya tespit
edilememesi… ” ibaresi olup kural maddenin birinci fıkrasının (b)
bendi yönünden incelenmiştir. 10.
Maddenin üçüncü fıkrasında ise birinci fıkranın (b) bendinde belirtilen azami yüklü ağırlığın veya izin verilen azami yüklü
ağırlığın aşılması yasağına uymayan işleten
ve gönderenlere ayrı ayrı idari para cezasının verilmesi öngörülmüştür. 11.
Kanun’un 3. maddesinde de işleten kavramı tanımlanmıştır. Buna göre
işleten, araç sahibi olan veya mülkiyeti muhafaza kaydıyla satışta alıcı
sıfatıyla sicilde kayıtlı görülen veya aracın uzun süreli kiralama, ariyet veya
rehini gibi hâllerde kiracı, ariyet veya rehin alan kişidir. Ancak ilgili
tarafından başka bir kişinin aracı kendi hesabına ve tehlikesi kendisine ait
olmak üzere işlettiği ve araç üzerinde fiilî tasarrufu bulunduğu ispat
edilirse, bu kimse işleten sayılır. 12. Gönderen kavramına ilişkin bir tanıma ise Kanun’da yer verilmemiştir.
Ancak 10/7/2003 tarihli ve 4925 sayılı Karayolu Taşıma Kanunu’nun 3. maddesinde
gönderen “ Eşyayı taşımacıya teslim eden, gönderileni belirleyen ve taşıma
senedini imzalayan kişi… ” şeklinde tanımlanmıştır. 13.
Bu itibarla kural, işletenden başka bir gönderenin bulunduğu ve gönderenin
tespit edilemediği durumlarda işleten ve gönderen için ayrı ayrı belirlenecek
olan idari para cezalarının toplamının işletene uygulanmasını öngörmektedir. B.
İtirazın Gerekçesi 14. Başvuru
kararında özetle; hukuk devleti kapsamında yer alan ilkelerden birinin de aynı
fiilden dolayı birden fazla yargılanmama veya cezalandırılmama (ne bis
in idem) ilkesi olduğu, anılan ilkeye göre aynı fiilden dolayı mükerrer
yargılamanın yapılamayacağı ve cezanın verilemeyeceği, söz konusu ilkenin idari
yaptırımlar için de geçerli olduğu, itiraz konusu kuralın gönderene
yükletilmesi gereken idari yaptırımın işletene uygulanmasını öngörmesi
nedeniyle bir fiile iki kere yaptırım uygulanması sonucunu doğurduğu, bu
itibarla kuralın kamu yararı ile bireyin hak ve özgürlükleri arasındaki adil
dengeyi sağlamadığı, ölçülülük ilkesiyle bağdaşmadığı belirtilerek Anayasa’nın
2. ve 38. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. C.
Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 15. Anayasa’nın
38. maddesinin yedinci fıkrasında ceza sorumluluğunun şahsi olduğu
belirtilmiştir. Ceza sorumluluğunun şahsiliği Anayasa’da güvence altına alınan
ceza hukukunun temel ilkelerindendir. Cezaların şahsiliğinden amaç, bir
kimsenin işlemediği bir fiilden dolayı cezalandırılmamasıdır. Diğer bir
anlatımla bir kimsenin yalnızca kendi eyleminden sorumlu olmasıdır. Bu ilkeye
göre fail ya da şerik olmayan kişilerin bir suç sebebiyle cezalandırılmaları
mümkün değildir. Anayasa’nın anılan maddesinde idari suç ve cezalar ile adli
suç ve cezalar arasında bir ayrım yapılmadığından her ikisi de bu maddede
öngörülen ilkelere tabidir. 16. Söz konusu fıkranın gerekçesinde de “ …fıkra,
Ceza sorumluluğunun ‘şahsi’ olduğu; yani failden gayri kişilerin bir suç
sebebiyle cezalandırılamayacağı hükmünü getirmektedir. Bu ilke dahi ceza
hukukuna yerleşmiş ve ‘kusura dayanan ceza sorumluluğu’ ilkesine dahil, terki
mümkün olmayan bir temel kuralıdır. ” denilmektedir. 17. 2918 sayılı Kanun’un 65. maddesinin
üçüncü fıkrasında a zami yüklü ağırlığın veya
izin verilen azami yüklü ağırlığın aşılması hâlinde işleten ve gönderene ayrı ayrı idari para cezası verilmesinin hüküm
altına alınması suretiyle gönderenin tespit edilememesi hâlinde işleten
ve gönderen için öngörülen idarî para cezalarının toplamının işletene
uygulanmasını öngören itiraz konusu kuralın
Anayasa’nın 38. maddesi anlamında ceza niteliğinde olduğu açıktır. 18. Anılan maddenin üçüncü fıkrasında
azami yüklü ağırlığın veya izin verilen
azami yüklü ağırlığın aşılması durumunda
gönderen ve işleten ayrı ayrı ve eşit miktarda idari para cezası ile sorumlu
tutulurken kural gönderenin tespit edilememesi hâlinde gönderen için söz konusu
fıkranın öngördüğü idari yaptırımın da işletene ayrıca yükletilmesini hükme
bağlamaktadır. Dolayısıyla kural, işletenin azami yüklü ağırlığın veya izin
verilen azami yüklü ağırlığın aşılması suretiyle gerçekleştirdiği taşıma
faaliyeti nedeniyle yaptırıma uğramasının yanı sıra işletenin dışında olan
gönderenin hukuka aykırı fiili nedeniyle de ayrıca cezalandırılmasını
öngörmektedir. 19. Cezaların şahsiliğinde amaç, bir kimsenin işlemediği
bir fiilden dolayı cezalandırılmamasıdır. Diğer bir ifadeyle kimsenin başka
birinin icra ettiği fiil nedeniyle sorumlulukla karşılaşmamasıdır. Kural ise
işletenin azami yüklü ağırlığın veya izin
verilen azami yüklü ağırlığın aşılması yasağına uymaması şeklindeki eyleminin
yanı sıra aynı yasağı ihlal eden gönderenin bu eylemi nedeniyle de ayrıca
sorumlu tutulması ve cezalandırılması sonucunu
doğurmaktadır. Bu itibarla kural ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesiyle
bağdaşmamaktadır. 20.
Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 38. maddesine aykırıdır. İptali gerekir. Kuralın
Anayasa’nın 2. maddesine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda
belirtilen hususların Anayasa’nın 38. maddesi çerçevesinde yapılan
değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 2. maddesi
yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir. IV. HÜKÜM 13/10/1983 tarihli ve 2918 sayılı Karayolları Trafik
Kanunu’nun 25/6/2010 tarihli ve 6001 sayılı Kanun’un 36. maddesiyle
değiştirilen 65. maddesinin sekizinci fıkrasında yer alan “…veya tespit
edilememesi…” ibaresinin anılan maddenin birinci fıkrasının (b)
bendi yönünden A nayasa’ya aykırı olduğuna ve
İPTALİNE 1/6/2022 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Üye Engin YILDIRIM Üye Hicabi DURSUN Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Basri BAĞCI Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR