ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1995/18 Karar Sayısı : 1995/50 Karar Günü : 26.9.1995 R.G. Tarih-Sayı :15.11.1997-23171 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İstanbul 11. Asliye Ceza Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 19.3.1985 günlü, 3167 sayılı "Çekle
Ödemelerin Düzenlenmesi ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun"un
16. maddesinin Anayasa'nın 5., 10., 65., 167. maddelerine aykırılığı savıyla
iptali istemidir. I- OLAY Karşılıksız çek keşide eden sanığın, düzeltme hakkını kullanmaması
nedeniyle müşteki tarafından yapılan şikayet üzerine eylemine uyan 3167 sayılı
Yasa'nın 16/1. maddesi gereğince cezalandırılması istemiyle açılan kamu
davasında Mahkeme, 16. maddenin iptali istemiyle başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İptali İstenilen Yasa Kuralı 19.3.1985 günlü, 3167 sayılı "Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi
ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun"un iptali istenen 16. maddesi
şöyledir: "İbraz süresi içinde veya üzerinde yazılı keşide tarihinden önce,
4 üncü maddeye göre ibraz edildiğinde, yeterli karşılığı bulunmaması sebebiyle
kısmen de olsa ödenmeyen çeki keşide eden kişiler bir yıldan beş yıla kadar
hapis cezası ile cezalandırılırlar. Mahkemeayrıca işlenen suçun mahiyetine göre
bir yıl ile beş yıl arasında belirleyeceği bir müddet için failin bankalarda
çek hesabı açmasının ve çek keşide etmesinin yasaklanmasına karar verir.
Yasaklama kararı bütün bankalara duyurulmak üzere TC. Merkez Bankasına
bildirilir. (Değişik: 14/1/1993 - 3863/1 md) Bu fiilerden dolayı takibat
yapılması çek hamillinin şikâyetine bağlıdır. Şikâyet süresi çekin bankaya
ibraz tarihinde başlar. Şikâyetten vazgeçmekle, kamu davasının ve cezanın
ortadan kaldırılmasına karar verileceği gibi, keşidecinin çek bedelinin
karşılıksız kalan kısmını %10 tazminatı ve gecikme faizi ile birlikte muhatap
bankaya veya herhangi bir şubesine yatırmış bulunması halinde de, vazgeçme
şartı aranmaksızın, kamu davasının ve cezanın ortadan kaldırılmasına karar
verilir. Fiili işleyişinin 8 inci maddeye göre düzeltme hakkını kullanmak
suretiyle hamilin zararını karşılamış olması veya düzeltme hakkı yoksa, anılan
maddede belirtilen müddet içinde çek bedelinin karşılıksız kalan kısmını %10
tazminatı vegecikme faizi ile birlikte muhatap bankaya veya herhangi bir
şubesine yatırmış bulunması halinde şikâyet hakkı doğmaz." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır: 1- "MADDE 5.- Devletin temel amaç ve görevleri, Türk
milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti
ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu
sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet
ilkeleriylebağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal
engelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli
şartları hazırlamaya çalışmaktır." 2- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî
düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." 3- "MADDE 65.- Devlet, sosyal ve ekonomik alanlarda Anayasa
ile belirlenen görevlerini, ekonomik istikrarın korunmasını gözeterek, malî
kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir." 4- "MADDE 167.- Devlet, para, kredi, sermaye,mal ve hizmet
piyasalarının sağlıklı ve düzenli işlemelerini sağlayıcı ve geliştirici
tedbirleri alır; piyasalarda fiilî veya anlaşma sonucu doğacak tekelleşme ve
kartelleşmeyi önler. Dış ticaretin ülke ekonomisinin yararına olmak üzere düzenlenmesi
amacıyla ithalat, ihracat ve diğer dış ticaret işlemleri üzerine vergi ve
benzeri yükümlülükler dışında ek malî yükümlülükler koymaya ve bunları
kaldırmaya kanunla Bakanlar Kuruluna yetki verilebilir." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Yekta Güngör
ÖZDEN, Güven DİNÇER, İhsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Samia AKBULUT,
Haşim KILIÇ, Mustafa BUMİN, Ali HÜNER, Mustafa YAKUPOĞLU ve Nurettin TURAN'ın
katılmalarıyla 19.4.1995 günü yapılan ilk inceleme toplantısında; dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, sınırlama sorununun esas
inceleme evresinde ele alınmasına oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, Anayasa'ya
aykırılığı ileri sürülen yasa kuralları ile aykırılık savına dayanak yapılan
Anayasa kuralları bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Sınırlama Sorunu İtiraz yoluna başvuran mahkemenin görmekte olduğu davada itiraz
konusu yasa maddesinin birinci fıkrasının uygulanacak yasa kuralı olduğunda
herhangi bir duraksama bulunmamaktadır. İtiraz konusu 16. maddesinin ikinci fıkrasında; şikâyetten
vazgeçme veya keşidecinin çek bedelinin karşılıksız kalan kısmını %10 tazminatı
ve gecikme faizi ile birlikte muhatap bankaya veya herhangi bir şubesine
yatırması halinde şikayetten vazgeçme şartı aranmaksızın kamu davasının ve
cezasının ortadan kaldırılmasına karar verilmesi öngörülmüştür. Mahkeme, bu fıkranın cezanın ortadan kaldırılmasına ilişkin
bölümünü bu evrede uygulama durumunda değildir. Bu nedenlerle, 14.1.1993 günlü, 3863 sayılı "3167 sayılı
Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanunun 16
ncı Maddesinin Değiştirilmesine Dair Kanun"un 1. maddesiyle değiştirilen
3167 sayılı Yasa'nın 16. maddesinin ikinci fıkrasına yönelik itiraza ilişkin
esas incelemenin, ikinci tümcedeki "...kamu davasının..."
sözcükleriyle sınırlı olarak yapılmasına, Yekta Güngör ÖZDEN, Ahmet N. SEZER,
YalçınACARGÜN, Mustafa BUMİN ile Sacit ADALI'nın karşıoyları ve oyçokluğuyla
26.9.1995 gününde karar verilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Başvuruda itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 10., 5., 167. ve 65.
maddelerine aykırı olduğu savıyla iptali istenmiştir. 1- Anayasa'nın 10. Maddesi Yönünden İnceleme Başvuruda itiraz konusu yasa maddesiyle çek hamillerinin diğer
kambiyo senetleri sahiplerinden daha farklı ve imtiyazlı bir konuma getirildiği
bu nedenle maddenin Anayasa'nın 10. maddesine aykırı olduğuileri sürülmektedir. "Kanun önünde eşitlik" başlıklı, Anayasa'nın 10.
maddesinde; "Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefi
inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde
eşittir" denilmektedir. Anayasa'nın bu ilkesi ile aynı hukuksal durumda olan kişilerin
aynı kurallara bağlı tutulacağı, değişik hukuksal durumda olanların ise değişik
kurallara bağlı tutulmasının bir aykırılık oluşturmayacağı kabul edilmiştir.
Yasa önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı olacağı anlamına
gelmez. Yasaların uygulanmasında dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce,
felsefi inanç, din ve mezhep ayrılığı gözetilmesi ve bu nedenlerle eşitsizliğe
yol açılması Anayasa katında geçerli görülemez. Bu mutlak yasak, birbirinin
aynı durumda olanlara ayrı kuralların uygulanmasını ve ayrıcalıklı kişi ve
toplumların yaratılmasını engellemektedir. Kimi yurttaşların haklı bir nedene
dayanarak değişik kurallara bağlı tutulmaları eşitlik ilkesine aykırılık
oluşturmaz. Durum vekonumlardaki özellikler, kimi kişiler ve topluluklar için
değişik kuralları ve değişik uygulamaları gerekli kılabilir. Özelliklere,
ayrılıklara dayandığı için haklı olan nedenler ayrı düzenlemeyi aykırı değil,
geçerli kılar. Aynı durumda olanlar için ayrıdüzenleme aykırılık oluşturur.
Anayasa'nın amaçladığı eşitlik eylemli değil hukuksal eşitliktir. Aynı hukuksal
durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar ayrı kurallara bağlı tutulursa
Anayasa'nın öngördüğü eşitlik çiğnenmiş olmaz. Başka bir anlatımla, kişiselnitelikleri
ve durumları özdeş olanlar arasında, yasalara konulan kurallarla değişik
uygulamalar yapılamaz. Durumlardaki değişikliğin doğurduğu zorunluklar, kamu
yararı ya da başka haklı nedenlere dayanılarak yasalarla farklı uygulamalar
getirilmesi, Anayasa'nın eşitlik ilkesinin çiğnendiğini göstermez. Kambiyo senetleri olan poliçe, bono ve çek ortak birtakım yasal
düzenlemelere tabi tutulmuş olmakla beraber herbirinin ticari hayata konuluş
amacı, ekonomik ve toplumsal işlevleri ve bunlara bağlı olarak da hukuksal
yönleri farklıdır. Hukuksal nitelikleri değişik ticarî senetlerden, çek hâmillerinin
korunması yönünden ayrı kurallar getirilmesinde Anayasa'nın 10. maddesinde
öngörülen eşitlik ilkesine aykırılık söz konusu değildir. 2- Anayasa'nın 5. Maddesi Yönünden İnceleme Mahkeme devletin temel amaç ve görevleri içinde ekonomik huzurun
sağlanmasına karşın inceleme konusu maddeyle ekonomik huzurun bozulduğu, bu
nedenle itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 5. maddesine de aykırı olduğunu ileri
sürmüştür. Anayasa'nın 5. maddesinde "kişilerin ve toplumun refahı,
huzur ve mutluluğunu sağlamak" devletin temel amaç ve görevleri arasında
sayılmaktadır. Yasama organının, karşılıksız çeklerin çoğalarak ekonomik hayatı
olumsuz şekilde etkilemesi karşısında, ekonomik hayattaki güvensizlik ortamını
ortadan kaldırarak toplumun huzur, refah ve mutluluğunu sağlamak amacıyla getirilen
itiraz konusu kuralla özgürlüğü bağlayıcı ceza yaptırımı getirilmesinde
Anayasa'nın 5. maddesine aykırılık görülmemiştir. 3- Anayasa'nın 167. Maddesi Yönünden İnceleme Anayasa'nın 167. maddesinde, "Devlet" para, kredi,
sermaye, mal ve hizmet piyasalarının sağlıklı ve düzenli işlemlerini sağlayıcı
ve geliştirici tedbirleri alır" denilmektedir. Karşılıksız çekler için uygulanan yaptırımların yetersiz kalması
nedeniyle çekle ödemelerin azalmasının ulusal ekonomiyi olumsuz yönde
etkilemesinden dolayı, yasakoyucunun piyasaların sağlıklı ve düzenli
işlemelerini sağlamak amacıyla yeni yaptırımlar getirmesinde Anayasa'nın 167.
maddesine aykırılık yoktur. İptal isteminin reddi gerekir. 4- Anayasa'nın 65. Maddesi Yönünden İnceleme Anayasa'nın 65. maddesinde, "Devlet, sosyal ve ekonomik
alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, ekonomik istikrarın korunmasını
gözeterek, malî kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir"
denilmektedir. Bu madde ile itiraz konusu kural arasında ilgi bulunmamaktadır. Güven DİNÇER, fıkranın ilk tümcesi yönünden bu görüşlere
katılmamıştır. VI- SONUÇ 19.3.1985 günlü, 3167 sayılı "Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi
ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun"un; A- 16. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına
ve itirazın REDDİNE, Güven DİNÇER'in "Fıkranın ilk tümcesinin iptali
gerekir" yolundaki karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, B- 16. maddesinin sınırlama kararı uyarınca incelenen, 3863 sayılı
Yasa ile değişik ikinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın
REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE, 26.9.1995 gününde karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye İhsan PEKEL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL KARŞIOY
YAZISI Esas Sayısı : 1995/18 Karar Sayısı : 1995/50 Dava konusu 16. maddenin birinci fıkrasının ilk cümlesi ile,
"ibraz edildiğinde yeterli karşılığı bulunmaması yüzünden kısmen de olsa
ödenemeyen çeki keşide eden kişinin bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile
cezalandırılacağı" öngörülmüştür. Bu hüküm, benzeri konulardaki ekonomik suçlar için öngörülmeyen
çok ağır bir yaptırımı öngörmesi nedeniyle Anayasa'nın eşitlik ilkesini
düzenleyen 10. maddesine ve cezaların genel ilkelerini düzenleyen 37. maddesine
aşağıda yazılan nedenlerle aykırılık oluşturmaktadır. 1- Anayasa Mahkememiz kararlarında eşitlik ilkesini irdelerken,
eşitliği kişiler arasında siyasal eşitlik olarak ele almış ve bunlarla ilgili
olarak değişik durumların değişik kurallara bağlanmasını da eşitliğe aykırı
bulmamıştır. Ayrıca bu irdelemelerde, "kamu yararı" düşüncesi farklı
düzenlemeler yapılmasına imkan veren temel değer ve ölçüt olarak ele
alınmıştır. Eşitliğin kişisel boyutları yanında kavramsal yönü de anayasal
denetimde gözönünden uzak tutulmamalıdır. Ceza Kanunu'nun veya özel ceza kuralı ihtiva eden kanunların
hükümleri ele alınırken konunun, cezanın ülkedeki ceza kurallarının bütünü
içinde ele alınması gerekir. Her ceza kuralı düzenlenirken şüphesiz yasakoyucu
kendi benimsediği ceza politikası gereği bir takım tercihler ortaya koyarak
yasal düzenlemeleryapacaktır. Ancak, bu tercih serbestisi Anayasa'nın genel ve
özel kuralları çerçevesinde olacaktır. Eşitlik ilkesi, bu kavramın kişiler
arasında eşitliği gerçekleştirmesi gereği kadar yasaların genel yapısı içinde
dengeli ve ölçülü düzenleme yapma gereğini de içermektedir. Kambiyo senetleri yönünden kişisel hürriyeti bağlayıcı özel bir
suçu ve cezayı öngörmeyen ceza hukukumuzun yalnız çekler için özel kuralları
içermesi, konunun arzettiği özel hukukî ve ekonomik gerekler yüzünden
yasakoyucunun tercihi olarak kabul edilebilir. İşte burada yasakoyucunun
belirli ölçütler içinde kalması ve bu konuda bir düzenleme yaparken diğer ceza
kurallarının da değerlendirilmesi gerekir. Diğer yasalarda olduğu gibi
özellikle hürriyetlerle ilgili yasaların düzenlenmesindede makûl ve kabul
edilebilir olanları aşan ölçütler kullanılamaz ve düzenleme yapılamaz. İnfaz
uygulamaları da gözönünde tutulduğunda adam öldürme veya ölüme sebebiyet verme
suçları ile ekonomik bir suçu aynı düzeye getiren veya yaklaştıran bir yasama
anlayışı kabul edilemez. Ekonomik suçlar hakkında özel bir ceza yapısı düşünmeyen hukukumuz
için anayasal denetimde bazı yeni ölçütlerin getirilmesi zorunludur. Benzeri
kambiyo senetleri için hiçbir hürriyeti bağlayıcı ceza tehdidi altında olmayan
ekonomik fiillerin, çeklerde, çok ağır nitelikteki suçlara benzer bir şekilde
cezalandırılması yasaların düzenlenmesindeki ölçülülük esaslarını ihlâl eder.
Bu da Anayasa'daki eşitlik kavramına aykırılık oluşturur. 2- Yukarıdaki düşünceler Anayasa'nın 37. maddesi yönünden de
geçerlidir. Zira, yasakoyucu ceza kurallarını koyarken 37. madde kuralları ile
sıkı sıkıya bağlıdır. Bu madde ile Anayasa, suçların ve cezaların kanuniliği
esasını benimsemiştir. Anayasa hangi fiilerin suç oluşturacağı ve hangi
fiillerin de ne türlü cezalandırılacağı konusunda herhangi bir kural
getirmemiştir. Bu konuda Anayasa'da kural bulunmaması yasakoyucunun ceza kuralı
koymada mutlak bir serbesti içinde olduğunu göstermez. Yasakoyucu her özel ceza
kuralı yönünden ceza yasalarının bütünlüğü içinde belirli ölçüler ve dengeler
gözeterek düzenleme yapmak zorundadır. Toplumun geleneklerine, ihtiyaçlarına ve
sağduyuya ters düşen bir düzenleme anlayışı olamaz. Ekonomik ilişkilerle ilgili
koruyucu düzenlemelerde, ekonomik yaptırımlar önde gelir. Bunlar için ceza
kuralları en sonda düşünülebilecek koruma tedbirleridir. Bu yönüyle de yasa,
ekonomik bir suç olan karşılıksız çeke uyguladığı ölçüsüz bir yaptırımla 37.
maddeye aykırı davranmıştır. Bu nedenlerle 16. maddenin birinci fıkrasının ilk cümlesinin
iptali gerekir. Başkanvekili Güven
  DİNÇER