ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2001/237 Karar Sayısı : 2004/16 Karar Günü : 17.2.2004 Resmi Gazete tarih/sayı: 5.5.2004/25453 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN MAHKEMELER : 1- Ankara 11. Sulh Ceza Mahkemesi (Esas:2001/237) 2- Sandıklı Asliye Ceza Mahkemesi(Esas:2002/129) İTİRAZLARIN KONUSU : 25.10.1963 günlü, 353 sayılı
"Askerî Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu"nun 20.
maddesinin Anayasa'nın 2., 10., 36. ve 141. maddelerine aykırılığı savıyla
iptali istemidir. I- OLAY Bakılmakta olan davalarda, 353 sayılı "Askerî Mahkemeler
Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu"nun 20. maddesinin Anayasa'ya aykırı
olduğu kanısına varan Mahkemeler iptali istemiyle başvurmuşlardır. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 25.10.1963 günlü, 353 sayılı "Askerî Mahkemeler Kuruluşu ve
Yargılama Usulü Kanunu"nun itiraz konusu 20. maddesi şöyledir: "MADDE 20 - Muvazzaf ve yedek er
ve erbaşların ve yedek subay ve yedek askeri memurların askere girmeden veya
silah altına çağrılmadan önce işledikleri yukarı haddi bir yıla kadar şahsi
hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektiren suçlara ait davalarda ilk ve son
soruşturma işlemleri askerliklerini bitirmelerine kadar geri bırakılır. Türk Silahlı Kuvvetlerinden çıkarmayı gerektiren suçlardan sanık
yedeksubay, yedek askeri memur ve yedek astsubaylar hakkında bu hüküm
uygulanmaz. Yedek asker kişiler askeri hizmet esnasında sadece Türk Ceza
Kanununa veya diğer ceza kanunlarına aykırı eylemlerinden dolayı askerliklerini
bitirmelerinden sonra adliye mahkemelerine verilebilirler. Savaş halinde, silah altında bulunan veya silah altına çağrılan
bütün asker kişiler aleyhine adliye mahkemelerinde kovuşturma yapılacak
suçlardan ağır hapis ve aşağı haddi beş sene ve daha ziyade hapis cezasını
gerektirenler müstesna olmak üzere, sanık bulundukları diğer suçlara ait
davalarda ilk ve son soruşturma işlemleri barışa veya askerliklerinin bitimine
kadar geri bırakılır. Savaş halinde bütün asker kişilerin askeri mahkemeye tabi suçları
için yapılacak soruşturmada yazılı suçlar hariç olmak üzere hazırlık
soruşturması ve duruşma işlemleri barışa veya askerliklerinin bitimine kadar
geri bırakılır. Ancak nezdinde askeri mahkeme kurulan kıta komutanı veya askeri
kurum amiri askeri menfaat ve zorunluklar karşısında geri bırakma hükümlerinin
uygulanmamasını askeri savcıdan istiyebilir. A) Ağır hapis ve aşağı haddi beş sene ve daha ziyade hapis
cezasını gerektiren suçlar, B) Askeri Ceza Kanununun 3 üncü babının birinci, üçüncü (63/1, 76,
77 nci maddeleri hariç), dördüncü, beşinci (82, 83, 84, 95 inci maddeleri
hariç), yedinci fasıllarında yazılı suçlar, C) Askeri Ceza Kanununun 130, 131, 137 ve 152 nci maddelerinde
yazılı suçlar. Geri bırakma süresi içinde zamanaşımı işlemez." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararlarında itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2., 10.,
36. ve 141. maddelerine aykırılığı ileri sürülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 8. maddesi gereğince, birleştirilen
dosyalarda 1.5.2001 ve 11.9.2002 tarihlerinde yapılan ilk incelemeler
sonucunda, dosyalarda eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararları ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu kural, dayanılan Anayasa kurallarıyla bunların gerekçeleri ve diğer
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Birleştirme Kararı 25.10.1963 günlü, 353 sayılı Askerî Mahkemeler Kuruluşu ve
Yargılama Usulü Kanununun 20. maddesinin birinci fıkrasının iptali istemiyle
yapılan itiraz başvurusuna ilişkin 2002/129 esas sayılı dosyanın, aralarındaki
hukuki irtibat nedeniyle 2001/237 esas sayılı dava dosyası ile
BİRLEŞTİRİLMESİNE, 2002/129 sayılı dosyanın esasının kapatılmasına, incelemenin
2001/237 esas sayılı dava dosya üzerinden yürütülmesine, 17.2.2004 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. B- Uygulanacak Kural Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmakta
oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararname
kurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık savının ciddî olduğu kanısına varırlarsa o hükmün iptali için Anayasa
Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca bir
mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış
ve Mahkeme'nin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen
kuralların da o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa
kuralları, davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya
davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikteki
kurallardır. 25.10.1963 günlü, 353 sayılı Askeri Mahkemeler Kuruluşu ve
Yargılama Usulü Kanununun 20. maddesinin birinci fıkrası dışında kalan bölümü,
ilgililerin silah altına alınmadan önce işledikleri yukarı haddi bir yıla kadar
şahsi hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektiren suçlara ilişkin olmadığından
bakılmakta olan davada uygulanma olanağı bulunmayan, bu bölüme ilişkin
başvurunun Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, 17.2.2004 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. C- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Başvuru kararlarında; itiraz konusu kuralın hem asker ve sivil
kişiler, hem de asker kişiler arasında eşitsizliğe yol açtığı, daha hafif bir
cezayı gerektiren suçu işlediği iddia olunan kişinin yargılanmasının
askerliğinin bitimine kadar geri bırakılmasına karşın, daha ağır bir cezayı
gerektiren suçla yargılanan kişiye böyle bir hak tanınmaması suretiyle, savunma
hakkından da tam olarak yararlandırılmadığı, bu durumun "...davaların en
az giderle ve mümkün olan sürede sonuçlandırılması..." kuralı ile de
bağdaşmadığı, bu nedenlerle kuralın, Anayasa'nın 2, 10, 36 ve 141. maddelerine
aykırılığı ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan hukuk devleti, eylem ve işlemleri
hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup
güçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek
sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukun üstün
kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık, yasaların üstünde
yasakoyucunun da uyması gereken temel hukuk ilkeleri ve Anayasa'nın bulunduğu
bilincinde olan devlettir. Bu bağlamda hukuk devletinde yasakoyucu, sadece
yasaların Anayasa'ya değil, Anayasa'nın da hukukun evrensel ilkelerine uygun
olmasını sağlamakla yükümlüdür. Anayasa'nın 10. maddesinde "Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet,
siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa
imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar."
denilmektedir. Bu kural birbiri ile aynı durumda olanlara ayrı kuralların
uygulanmasını, ayrıcalıklı kişi ve toplulukların yaratılmasını engellemektedir.
Aynı durumda olanlar için farklı düzenlemeler getirmek hem eşitlik ilkesine
hemde hukukun temel kurallarına aykırılık oluşturur. Anayasa'nın amaçladığı
eşitlik, mutlak ve eylemli eşitlik olmayıp hukuksal eşitliktir. Aynı hukuksal
durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa
Anayasa'nın öngördüğü eşitlik ilkesi çiğnenmiş olmaz. Durumlarındaki
özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve değişik
uygulamaları gerekli kılabilir. 353 sayılı Yasa'nın "Davaların geri bırakılması"
başlıklı 20. maddesinin itiraz konusu birinci fıkrasında, muvazzaf ve yedek er
ve erbaşların ve yedek subay ve yedek askeri memurların askere girmeden veya
silah altına çağrılmadan önce işledikleri yukarı haddi bir yıla kadar şahsi
hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektiren suçlara ait davalarda ilk ve son
soruşturma işlemlerinin askerliklerini bitirmelerine kadar geri bırakılacağı
öngörülmektedir. Aynı suçu işlediği iddia olunan sivil kişilerden yargılama
sürecinde asker olduğu tespit edilenler, asker olmayanlarla aynı hukuksal
konumda değildir. Bu bakımdan, aynı suçu sivil konumda iken işleyen ancak daha
sonra, vatan hizmeti ödevini yerine getirmek amacıyla "asker kişi"
sıfatını kazanarak farklı bir hukuksal konuma geçen ve bu durumu devam eden
kişilerin, aynı suçu işleyen sivil kişilerle ayrı kurallara bağlı tutulması
eşitlik ilkesine aykırılık oluşturmaz. İtiraz konusu kuralda, sadece muvazzaf ve yedek er ve erbaşların
ve yedek subay ve askeri memurların askere girmeden veya silah altına
çağrılmadan önce işledikleri bir yıla kadar şahsi hürriyeti bağlayıcı cezayı
gerektiren suçlara ait davalarının askerliklerini bitirmelerine kadar geri
bırakılması, bunun dışında kalan asker kişilerin aynı türden suçlarına ait
davaların geri bırakılmaması bu kişilerin farklı konumda olmaları nedeniyledir. Öte yandan, bir yıla kadar şahsi hürriyeti bağlayıcı cezayı
gerektiren suçlar ile bir yılı aşan şahsi hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektiren
suçlar aynı nitelikte değildir. Yasakoyucu, bu suçlar bakımından Anayasa'nın
72. maddesinde öngörülen vatan hizmetinin aksatılmamasını, suçun koruduğu
değere göre daha önemli saymış ve değerler tartısında ona öncelik vermiş, buna
karşılık daha ağır suçların koruduğu değer karşısında böyle bir öncelik
düzenlemesine gerek görmemiştir. Anayasa'nın 141. maddesinin son fıkrasında, " Davaların en
az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması, yargının görevidir." denilmektedir.
Tüm hak arayanlar için geçerli olan bu hükmün amacı, bu kişileri yargılama
işlemlerinin sürüncemede kalmasına karşı korumak, özellikle ceza davalarında,
suçlanan veya herhangi bir nedenle mahkeme kararı bekleyen kişinin, uzun süre,
davasının nasıl sonuçlanacağı endişesi ile yaşamasını önlemektir. Adil
yargılamanın bir gereği olarak, yargı organı kadar, yasakoyucu da yargının
kuruluş ve işleyişine ilişkin yasaları düzenlerken bu ilkeye uymak, gereksiz
yere yargılamanın uzamasına neden olacak düzenlemelerden kaçınmak zorundadır. Anayasa'nın 72. maddesinde " Vatan hizmeti, her Türk'ün
hakkı ve ödevidir. Bu hizmetin Silahlı Kuvvetlerde veya kamu kesiminde ne
şekilde yerine getirileceği veya yerine getirilmiş sayılacağı kanunla
düzenlenir " denilmektedir. Bu kuralla, vatan hizmeti, yalnız hak değil
aynı zamanda ödev olarak tanımlanmış ve vatan hizmetinin silahlı kuvvetlerde
veya kamu kesiminde ne şekilde yerine getirileceği veya getirilmiş sayılacağını
düzenleme işi, yasakoyucunun takdirine bırakılmıştır. Askerlik hizmetinin aksamadan ve kesintiye uğramadan yürütülmesi
amacıyla, hafif nitelikte olan bir yıla kadar şahsi hürriyeti bağlayıcı cezayı
gerektiren suçlara ait davaların geri bırakılacağına ilişkin itiraz konusu
kuralla devlet, cezalandırma hakkından feragat etmediği gibi davacı veya davalı
olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkı da engellenmemektedir. Anayasa'nın ve ceza hukukunun temel ilkelerine bağlı kalmak
koşuluyla cezalandırmada güdülen amacı da gözeterek hangi eylemlerin suç
sayılacağını ve bunlara verilecek cezanın türü ve miktarı ile artırım ve
indirim nedenlerini saptayabilen ve Anayasa'nın 72. maddesine göre, askerlik
hizmetinin Silahlı Kuvvetlerde veya kamu kesiminde ne şekilde yerine
getirileceği veya getirilmiş sayılacağını belirlemeye yetkili olan yasakoyucu,
askerlik hizmetinin kesintiye uğramasını engellemek amacıyla hafif nitelikte sayılabilecek
bir yıla kadar şahsi hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektiren suçlara ait davaları
askerlik süresinin sonuna bırakmak suretiyle askerlik hizmetinin aksamadan,
sağlıklı biçimde yürütülmesi ve askeri disiplinin sağlanması ve korunmasıyla
elde edilebilecek kamu yararının önemini gözetmiştir. Bu bakımdan hafif
nitelikte sayılabilecek suçlara ait davaların ilk ve son soruşturma
işlemlerinin askerlik bitimine kadar geri bırakılmasını öngören yasa kuralı
Anayasa'nın 141. maddesine aykırı değildir. Anayasa'nın "Hak arama hürriyeti" başlıklı 36.
maddesinde, herkesin meşru vasıta ve yollardan yararlanarak yargı organları
önünde davacı ya da davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına
sahip olduğu hükme bağlanmıştır. Evrensel konumu nedeniyle insanlığın ortak
değerlerinden sayılan savunma hakkı, bir sanığın, hak arama hürriyeti içinde
yer alan iddia ve adil yargılama haklarıyla birlikte en önemli haklardan birini
oluşturmaktadır. Yasa kuralı, başta savunma hakkı olmak üzere yargılama
sürecindeki diğer hak ve güvencelerden yararlanılmasına engel değildir. Her ne
kadar daha fazla cezayı gerektiren bir suçu için davası geri bırakılmayan asker
kişinin savunma hakkını, davası ertelenecek olana göre daha sınırlı kullanacağı
söylenebilirse de bunu savunma hakkının 13. maddede öngörülen ilke ve ölçütlere
aykırı bir sınırlanması olarak görmek mümkün değildir. Çünkü somut olaylarda
yargıçlar sanıkların savunma haklarını gereği gibi kullanabilmeleri için
yeterli olanakları sağlamak zorundadır. Açıklanan nedenlerle Yasa kuralı Anayasa'nın 2., 10., 36. ve 141.
maddelerine aykırı değildir. İstemin reddi gerekir. VI- SONUÇ 25.10.1963 günlü, 353 sayılı "Askerî Mahkemeler Kuruluşu ve
Yargılama Usulü Kanunu"nun 20. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'ya
aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 17.2.2004 gününde OYBİRLİĞİYLE karar
verildi. Başkan Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Mehmet ERTEN Üye Mustafa
  YILDIRIM Üye Cafer ŞAT Üye Fazıl SAĞLAM