ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1997/1 Karar Sayısı : 1998/23 Karar Günü : 26.5.1998 R.G. Tarih-Sayı :17.01.1999-23586 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Vezirköprü Sulh Hukuk
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 5434 sayılı T.C.
Emekli Sandığı Kanunu'na 2865 sayılı Kanunla eklenen Ek Maddenin 3157 sayılı
Yasa ile değiştirilen (c) fıkrasının dördüncü paragrafının, Anayasa'nın 36., 2.
ve 60. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I-OLAY Hizmet süresinin saptanması davasında Mahkeme, 5434 sayılı T.C.
Emekli Sandığı Kanunu'na 2865 sayılı Kanun'la eklenen Ek Madde'nin (c)
fıkrasının "Şu kadar ki; bu fıkrada adı geçen belgelerin tevsiki mümkün
değilse; ilgilinin, Diyanet İşleri Başkanlığını temsilen ilgili müftülük hasım
gösterilmek suretiyle açılan dava sonunda hizmet süresini belirleyen ve yetkili
sulh hukuk mahkemesince verilmiş olan bir karar yeterli sayılır"
biçimindeki dördüncü paragrafının Anayasa'ya aykırılığını ileri sürmüştür. III-YASA METİNLERİ A-İtiraz Konusu Yasa Kuralı 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu'na 21.7.1983 Tarih ve 2865
sayılı Kanunla Eklenen Ek Maddenin itiraz konusu dördüncü paragrafını da içeren
26.2.1985 tarih ve 3157 sayılı Yasa ile değişik (c) fıkrası şöyledir : "Köy, kasaba ve mahalle camilerinde dernek, vakıf veya köy
bütçesinden ücret alarak imam hatiplik yapanlar; Bu görevlerde geçmiş süreleri için 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı
Kanununa 20.5.1976 Tarihli ve 2012 sayılı Kanunla eklenen Ek Maddesinin (d)
fıkrasının 2 nci bendinde yer alan esas ve oranlara göre borçlandırılırlar. Köy, kasaba ve mahalle camilerinde yapılan hizmetlerin
borçlandırılabilmesi için ilgililerin bu görevleri müftülükçe verilmiş bir
belgeye istinaden yapmış olmaları ve ücretlerinin dernek, vakıf veya köy
bütçesinden ödendiğinin defter veya bordro, bu olmadığı takdirde vergi dairesi
kayıtlarına istinaden müftülüklerce verilmiş ve mahalli mülki amirlerce onanmış
belgelerle tevsik etmiş olmaları şarttır. Şu kadar ki; bu fıkrada adı geçen belgelerin tevsiki mümkün
değilse, ilgilinin, Diyanet İşleri Başkanlığını temsilen ilgili müftülük hasım
gösterilmek suretiyle açılan dava sonunda hizmet süresini belirleyen ve yetkili
sulh hukuk mahkemesince verilmiş olan bir karar yeterli sayılır. Bu maddeye göre yapılan borçlandırmalar hakkında da 5434 sayılı
Kanunun borçlanmayla ilgili diğer hükümleri uygulanır." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî
dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2-"MADDE 36.- Herkes, meşrû vasıta ve yollardan faydalanmak
suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma
hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan
kaçınamaz." 3- "MADDE 60.- Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve
teşkilatı kurar." C- İlgili Anayasa Kuralları İlgili Anayasa Kuralları Şunlardır : 1- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî
düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." 2- " MADDE 61.- Devlet, harp ve vazife
şehitlerinin dul ve yetimleriyle, malûl ve gazileri korur ve toplumda
kendilerine yaraşır bir hayat seviyesi sağlar. Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını
sağlayıcı tedbirleri alır. Yaşlılar, Devletçe korunur. Yaşlılara Devlet yardımı ve sağlanacak
diğer haklar ve kolaylıklar kanunla düzenlenir. Devlet, korunmaya muhtaç çocukların topluma kazandırılması için
her türlü tedbiri alır. Bu amaçlarla gerekli teşkilat ve tesisleri kurar veya
kurdurur." IV-İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Yekta Güngör
ÖZDEN, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN,
Sacit ADALI, Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL, Mustafa YAKUPOĞLU ve Fulya
KANTARCIOĞLU'nun katılmalarıyla 9.1.1997 günü yapılan ilk inceleme
toplantısında; dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
oybirliğiyle karar verildi. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, iptali
istenilen yasa kuralı, Anayasa'ya aykırılık savına dayanak yapılan Anayasa
kurallarıyla bunlarla ilgili gerekçeler ve öteki yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı 5434 sayılı Yasa'ya eklenen ve itiraz konusu kuralı da içeren Ek
Maddeye göre, T.C. Emekli Sandığı iştirakçilerinden, herhangi bir sosyal
güvenlik kurumuna tabi olmadan; a) Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne bağlı mülhak vakıf camilerinde
görev yapan ve ücretlerini bu genel müdürlükten alanlar, b) Diyanet İşleri Başkanlığı'na bağlı camilerde kadrolu daimi
mezun imam hatip ve müezzin - kayyumlara vekalet edenler, c) Köy, kasaba ve mahalle camilerinde dernek, vakıf veya köy
bütçesinden ücret alarak imam hatiplik yapanlar; Bu görevlerde geçmiş süreleri için T.C. Emekli Sandığı Kanunu'nda
yer alan esas ve oranlarla borçlandırılırlar. Köy, kasaba ve mahalle camilerinde yapılan hizmetlerin
borçlandırılabilmesi için, ilgililerin bu görevleri müftülükçe verilmiş bir
belgeye dayanarak yapmış olmaları ve ücretlerinin dernek, vakıf veya köy
bütçesinden ödendiğinin defter veya bordro, bu olmadığı takdirde, vergi dairesi
kayıtlarına dayanılarak müftülüklerce verilmiş ve mahalli mülki amirlerce
onanmış belgelerle kanıtlanmaları gerekmektedir. İtiraz konusu kuralla, dernek, vakıf veya köy bütçesinden ücret
alarak, köy, kasaba ve mahalle camilerinde imam hatiplik yapanlardan, bu
hizmetlerini belgelendiremeyenlerin, Diyanet İşleri Başkanlığı'nı temsilen
ilgili müftülük hasım gösterilmek suretiyle yetkili sulh hukuk mahkemesine
açılacak tesbit davası ile bu hizmetlerini kanıtlamaları olanağı getirilmiştir. İtiraz konusu kurala ilişkin Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde
yapılan görüşmelerde, sosyal devletin, bütün fertlerini sosyal güvenliğe
kavuşturmakla görevli olduğu, bu ilke gözönünde bulundurularak tüm bireylerin
sosyal güvenliğe kavuşturulmasına özen gösterildiği, bu amaçla T.C. Emekli
Sandığı Kanunu'nda yapılan değişikliklerle memuriyet öncesi çalışanlara
borçlanma olanağı sağlandığı, kadrosuz olarak köylerde hizmet yapmış olan
imamların sosyal güvenliğe kavuşturulmalarının istenildiği ileri sürülmüştür.
Ayrıca, hizmet sürelerinin değerlendirilmesinde, gerçek hizmet edenlerle etmeyenlerin
ayırımının özenle yapılması ve adaletsiz bir durumun ortaya çıkmaması için
442 sayılı Köy Kanunu ile 633 sayılı Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve
Görevleri Hakkındaki Kanun'da öngörülen koşulların da gözönünde bulundurulması
gerektiği belirtilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında 2949
sayılı Yasa'nın 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi, yasaların Anayasa'ya
aykırılığı konusunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak zorunda
değildir. İstemle bağlı kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya
aykırılık kararı verebilir. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, kuralın, Anayasa'nın 2., 36. ve
60. maddelerine aykırılığını ileri sürmüş ise de kural, ilgisi nedeniyle
Anayasa'nın 10. ve 61. maddeleri yönünden de incelenmiştir. 1-Anayasa'nın 2. ve 36. Maddeleri Yönünden İnceleme Başvuran Mahkeme, Diyanet İşleri Başkanlığı'nı temsilen ilgili
müftülük hasım gösterilmek suretiyle açılan davadan Emekli Sandığı'nın bilgisi
olmadığı için savunma yapamadığını, böylece, kurumun "yargı mercileri
önünde davalı olmak ve savunma yapmak hakkının elinden alınmasının Anayasa'nın
36. maddesine; tanıkların ve davacının beyanlarına göre hizmet süresi
tesbitinin ise hukuk güvenliği ile bağdaştırılamayacağından Anayasa'nın 2.
maddesindeki hukuk devleti ilkesine aykırılık oluşturduğunu ileri sürerek itiraz
konusu kuralın iptalini istemiştir. Anayasa'nın 2. maddesine göre, Cumhuriyetin temel nitelikleri
arasında sayılan hukuk Devleti, insan haklarına saygılı ve bu hakları koruyan
adaletli bir hukuk düzeni kuran ve bunu sürdürmekle kendini yükümlü sayan, bütün
işlem ve eylemleri yargı denetimine bağlı olan Devlettir. Devletin amacı,
ferdin ve toplumun huzuru bakımından adaleti sağlamak olduğuna göre, itiraz
konusu kuralla mahkemelerden, belgelendirilemeyen hizmet süresini belirleyen
bir karar alınarak bu hizmetin değerlendirilmesi olanağının tanınmasında,
Anayasa'daki hukuk güvenliği ve hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmayan bir durum
yoktur. Anayasa'nın 36. maddesinde, "Herkes, meşru vasıta ve
yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı
olarak iddia ve savunma hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan
kaçınamaz" denilmektedir. Bu kuralla, herkesin sav ve savunma hakkını
hukuk düzenine uygun, her türlü etkiden uzak olarak kullanabilmesi ve yargı mercileri
önünde kanıtlarını ileri sürebilmesi olanağı sağlanmıştır. İtiraz konusu fıkraya göre, fıkrada, belirtilen belgelerle tevsik
edilemeyen hizmet süreleri, ilgilinin, Diyanet İşleri Başkanlığı'nı temsilen
müftülüğü hasım göstererek açacağı dava sonucunda yetkili sulh hukuk
mahkemesince saptanabilecektir. Köy, kasaba ve mahalle camilerinde dernek, vakıf veya köy
bütçesinden ücret alınarak yapılan imam hatiplik hizmetlerinin
borçlandırılabilmesi için açılan bu tür davaların, yargı yerlerinde özen ve duyarlılıkla
yürütüleceği ve davacının hizmet tesbitine ilişkin iddiası araştırılırken tanık
sözlerinin ve diğer kanıtların gerçeğe uygunluğu ile inandırıcılığı üzerinde
durulacağı kuşkusuzdur. Hizmet süresini belirlemek için açılan tesbit
davasında, husumetin Emekli Sandığı'na veya müftülüğe yöneltilmesi mahkemece
yapılacak araştırmanın niteliğini etkilemeyeceğinden, hak arama özgürlüğünün
zedelenmesi söz konusu değildir. Bu nedenle, sulh mahkemesinde açılan davada T.C. Emekli
Sandığı'nın hasım gösterilmeyerek ilgili müftülüğün hasım gösterilmesinde
"hak arama hürriyeti"ne aykırılık bulunmamaktadır. Başvuru kararında ileri sürülen, yasal hasım olan müftülerin
davaları takip edemediği, herhangi bir itirazda bulunmadıkları, kararların
temyiz edilmediği, tanıkların ve davacının beyanı ile istenildiği kadar süre
için hizmet tesbiti kararı alınabileceğine ilişkin kimi itirazlar, uygulamaya
yönelik olumsuzluklar olup, Anayasa'ya aykırılık nedeni olarak
kabul edilemeyeceği açıktır. İtiraz konusu kural, Anayasa'nın 2. ve 36. maddelerine aykırı
görülmemiştir. 2- Anayasa'nın 60. Maddesi Yönünden İnceleme Başvuru kararında, T.C. Emekli Sandığı'nın tesbit kararına uyması
sonucunda, iştirakçilerin primleriyle oluşan kurum gelirlerinin azaltılmış
olacağı, böylece Sandığın ekonomik sıkıntıya düşürülerek zarara
uğratılacağından söz edilerek bu durumun Anayasa'nın 60. maddesine aykırılık
oluşturacağı ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 60. maddesinde, "Herkes, sosyal güvenlik hakkına
sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilâtı
kurar denilmektedir. Buna göre, sosyal güvenlik, herkes için bir hak ve bunu
gerçekleştirmek ise devlet için görevdir. Sosyal güvenliği sağlamak çağdaş
devletin önde gelen görevlerinden biridir. Sosyal devlet olmanın gereği sosyal
güvenliğin yaygınlaştırılmasını sağlamaktır. Sosyal güvenlik hakkı bireylerin
geleceğini güvenceye almak gereksiniminden doğmuştur. Tarih içindeki gelişimi
ile sosyal güvenlik, bütün insanlar için bir hak, devlet için de bir ödev
durumuna gelmiştir. Kamu görevlilerine emekliliğe hak kazandıklarında ödenilen
"emeklilik aylığı"nın, bir sosyal güvenlik önlemi olduğunda kuşku
yoktur. Anayasa güvencesi altındaki sosyal güvenlik hakkının yaşama geçirilmesi
yollarından biri olduğunda ise duraksamaya yer yoktur. İtiraz konusu kuralın gerekçesinde, bu husus belirtilerek;
"yıllarca görev verdikleri halde bugün hiçbir güvencesi olmayan ve
hizmetlerini belgeleyemeyen bu kişilerin hizmetlerini mahkemeden alacakları bir
kararla belirlemelerinin temini, mağduriyetlerinin önlenmesi açısından zorunlu
hale gelmiştir" denilmiştir. Bu gerekçeden de anlaşılacağı gibi, hizmet
borçlandırılmasını sağlamak amacıyla getirilen itiraz konusu kuralın
"sosyal güvenlik" kavramı ile çelişen bir yönü yoktur. İtirazın reddi gerekir. 3- Anayasa'nın 10. Maddesi Yönünden İnceleme Anayasa'nın 10. maddesinde amaçlanan hukuksal eşitliktir. Bununla
kişilere veya topluluklara aynı durumda bulunanlardan daha çok veya daha geniş
hak ve yetkiler tanınması yasaklanmaktadır. Eşitlik ilkesi, aynı hukuksal
durumda bulunanlara aynı kuralların uygulanmasını gerektirir. T.C. Emekli Sandığı Kanunu ile çeşitli meslek gruplarından daha
fazla sayıda kişinin sosyal güvenlikten yararlanabilmesi için borçlandırılma
yöntemi kabul edilmiştir. İtiraz konusu kuralla, imam hatiplik yapanlardan
geçmiş hizmetlerini belgelendiremeyenlerin tümü için, Yasa'daki koşullara uygun
biçimde alacakları mahkeme kararına dayanarak borçlandırılma istemlerinde
bulunabilecekleri öngörülmüştür. Kural, aynı hukuksal durumda bulunan herkes için
getirilmiştir ve aynı konumdaki herkese uygulanırken de aynı koşullar gözönünde
bulundurulacak, aynı değerlendirmeler yapılacaktır. Yasakoyucunun hizmet
borçlandırılmasına olanak sağlayan bu kuralla ayrıcalık yaratmak amacını
güttüğü düşünülemez. Köy, kasaba ve mahalle camilerinde dernek, vakıf veya köy
bütçesinden ücret alarak imam hatiplik yapanların görevleri ve görev yerlerinin
özellikleri gözetilerek belgelendirilemeyen hizmetlerinin borçlandırılabilmesi
için mahkemeden karar alınmasını öngören itiraz konusu kuralda Anayasa'nın 10.
maddesine aykırılık yoktur. İtirazın reddi gerekir. 4- Anayasa'nın 61. Maddesi Yönünden İnceleme Anayasa'nın 61. maddesinde, sosyal güvenlik bakımından özel olarak
korunması gerekenler sayılmış ve Devletin bunlar için her türlü yasal
düzenlemeyi yapacağı, gerekli önlemleri alacağı, teşkilat ve tesisleri kuracağı
veya kurduracağı belirtilmiştir. İtiraz konusu kural ise, sosyal güvenlik bakımından özel olarak
korunması gereken kişilere ilişkin bir düzenleme getirmemekte yalnız, maddede
öngörülen kişilerin hizmet borçlandırılması yönteminden yararlanabilmelerinin
koşullarını içermekte olduğundan, Anayasa'nın 61. maddesiyle ilgisi
görülmemiştir. VI- SONUÇ 26.2.1985 günlü, 3157 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle değiştirilen
5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu'na 2865 sayılı Kanunla eklenen Ek
Madde'nin (c) fıkrasındaki "Şu kadar ki; Bu fıkrada adı geçen belgelerin
tevsiki mümkün değilse, ilgilinin, Diyanet İşleri Başkanlığını temsilen ilgili
müftülük hasım gösterilmek suretiyle açılan dava sonunda hizmet süresini
belirleyen ve yetkili sulh hukuk mahkemesince verilmiş olan bir karar yeterli
sayılır" kuralının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE,
26.5.1998 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Ahmet Necdet
  SEZER Üye Samia AKBULUT Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Mustafa
  YAKUPOĞLU Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Aysel PEKİNER Üye Mahir Can
  ILICAK