ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1994/92 Karar Sayısı : 1995/14 Karar Günü : 20.6.1995 R.G. Tarih-Sayı :05.08.1997-23071 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Düzköy Asliye Ceza Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 765 sayılı Türk Ceza Yasası'nın 29. maddesine
3679 sayılı Yasa ile eklenen son fıkradaki "... şahsî ve sosyal
durumu..." ibaresinin Anayasa'nın 2., 10. ve 11. maddelerine aykırılığı
savıyla iptali istemidir. I- OLAY Tedbirsizlik ve dikkatsizlik sonucu yaralama suçundan yapılan
yargılamada mahkeme, Türk Ceza Yasası'nın 29. maddesinin son fıkrasındaki
"... şahsî ve sosyal durumu ..." ibaresinin Anayasa'ya aykırılığı
savıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İptali İstenen Yasa Kuralı Türk Ceza Yasası'nın 29. maddesinin son fıkrasının iptali istenen
ibareyi de içeren bölümü şöyledir : "Hâkim, iki sınır arasında temel cezayı, suçun işleniş
biçimi, suçun işlenmesinde kullanılan araç, suç konusunun önem ve değeri, suçun
işlendiği zaman ve yer, fiilin diğer özellikleri, zararın veya tehlikenin
ağırlığı, kastın veya taksirin yoğunluğu, suç sebepleri ve saikleri, failin
amacı, geçmişi, şahsî ve sosyal durumu, fiilden sonraki davranışı gibi
hususları gözönünde bulundurmak suretiyle takdirini kullanarak belirler.
Cezanın asgari hadden tayini halinde dahi takdirin sebepleri kararda mutlaka
gösterilir." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İptal gerekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî dayanışma
ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine
bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve
sosyal bir hukuk Devletidir." 2- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî
düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." 3- "MADDE 11.- Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı
organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel
hukuk kurallarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Yekta Güngör
ÖZDEN, Güven DİNÇER, İhsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet Necdet SEZER, Haşim
KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER ve Lütfi F.
TUNCEL'in katılmalarıyla 27.12.1994 günü yapılan ilk inceleme toplantısında,
dosyada noksanlık bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle
karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, iptali
istenilen yasa kuralı, Anayasa'ya aykırılık savına dayanak yapılan Anayasa
kurallarıyla bunlarla ilgili gerekçeler ve dosyada bulunan tüm belgeler okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı Dava konusu ibarenin yer aldığı, Türk Ceza Kanunu'nun 29.
maddesine 3679 sayılı Yasa ile eklenen fıkranın gerekçesinde şöyle
denilmektedir. "Türk Ceza Kanununda her suçun cezasının iki sınır arasında
belirlenmesi veya bazen sadece asgarî haddinin belirtilip azamî haddinin genel
hükümlere göre tayin edilmesi esası benimsenmiş ve böylece cezanın
şahsîleştirilmesi için hâkime geniş takdir hakkı verilmiş olmasına rağmen,
uygulamada görülebilen ve sayıları çok az olan istisnalar dışında genelde daima
asgarî had üzerinden ceza tayin edilmesinin bu esasa aykırı düştüğü göz önünde
bulundurularak, temel cezanın takdir ve tayin olunmasındaki bu en önemli esasa
işlerlik kazandırmak suretiyle cezaların müesseriyetini sağlamak ... amacıyla
bu tasarı hazırlanmış bulunmaktadır. Tasarı ile Türk Ceza Kanununun 29 uncu maddesine bir fıkra
eklenmektedir. Fıkrada temel cezanın nasıl takdir ve tayin olunacağı
gösterilmiştir. Daima aşağı sınırın tercih edildiği, oysa Kanunda her suçun
cezasının iki sınır arasında belirtildiği, böylece suçun özelliklerine göre
cezasının takdir edilmesinin istendiği, daima aşağı sınır ile yetinilmesinin bu
esasa aykırı düştüğü gözönünde bulundurulmuş ve takdirin nelere bakılarak
yapılacağı açıklanmıştır. Takdirin sebeplerini tek tek saymanın imkânsızlığı
karşısında sadece bir kaç misâl verilmiş ve "gibi" kelimesi ile
sınırsızlığa işaret olunmuştur. Bundan böyle cezanın asgari haddentayine
halinde dahi hükümde takdirin sebepleri mutlaka gösterilecek ve böylece
Yargıtayın takdirde hata yapılıp yapılmadığını denetlemesine imkan sağlanmış
olacaktır. Yargıtay evvelce olduğu gibi sadece asgari haddin üzerinde ceza
tayini halinde değil, asgari hadden ceza tayini halinde dahi, bu şekildeki
takdirin isabetli olup olmadığını mutlaka denetleyecektir. Uygulamada, daima
aşağı sınırdan ceza verilmesine karşı yapılan eleştiriler bu suretle
karşılanmış olacaktır." Türk Ceza Yasası'nın 29. maddesinin son fıkrasında yargıcın iki
sınır arasında temel cezayı nasıl saptayacağı düzenlenmektedir. Temel cezanın
belirlenmesine esas olan nedenlerin tek tek sayılmasının imkansızlığı
karşısında yasakoyucu, uygulamada en çok rastlanan örnekleri saymakla yetinmiş
ve sayılanların sonuna da "gibi" sözcüğünü ekleyerek konudaki
sınırsızlığı belirlemiştir. Türk Ceza Yasası'nda veya ceza hükmünü taşıyan yasalarda
cezaların; - Yalnızca türü, - Türü ile birlikte alt ve üst sınırları, - Türü ile birlikte alt sınırı, - Türü ile birlikte üst sınırı belirlenmektedir. Bu tür düzenlemeler, cezaların yasallığı ilkesinin doğal
gereğidir. Yasakoyucu yukarıda sayılan yöntemlerden hangisini benimserse
benimsesin ceza yargılamasının sonunda karar aşamasında yargıç, yasanın koyduğu
sınırlar arasında suç için öngörülen cezayı kendi takdiri içinde
kişiselleştirerek temel cezayı belirleyecektir. Bu anlayış içinde düzenlenen
29. maddenin son fıkrasında yer alan itiraz konusu, failin "...şahsi ve
sosyal durumu..." ibaresi ise temel cezanın belirlenmesinde yargıcın
gözönünde bulundurması gerekli öğelerden biri olarak öngörülmüştür. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, Türk Ceza Yasası'nın 29.
maddesinin son fıkrasındaki temel cezanın yargıç tarafından belirlenmesine
ilişkin olarak yargıcın takdir hakkını düzenleyen öğeler arasında yer alan,
sanığın şahsî ve sosyal durumunun gözönünde tutulmasını öngören kuralın
Anayasa'nın 2., 10. ve 11. maddelerine aykırılığını ileri sürmüştür. 1- Anayasa'nın 10. Maddesi Yönünden İnceleme İtiraz konusu kural, Anayasa'nın eşitlik ilkesine aykırılığı
yönünden incelenirken Anayasa'nın ceza ile ilgili ilkeleri yönünden de
irdelenmesi gerekir. Anayasa'nın 38. maddesinin birinci fıkrasında, suç ve cezanın
yasallığı ilkesi düzenlenmiştir. Suç ve cezaların mutlaka yasa tarafından
belirlenmesi ilkesi bir anlamda yasaların genelliği ve eşitliği ilkesini de
içermektedir. Zira suçun ve cezanın yasada açıkça belirlenmesi, yasada
belirlenen bir eylemin yurdun her yerinde veherkes için suç sayılması ve bu
eylem için öngörülen cezanın herkes için mutlak olarak uygulanması
anlamındadır. Yasa'da cezanın alt ve üst sınırlarının belirlendiği durumlarda
hakimin bu iki sınır arasında kimi hususları gözönünde bulundurarak temel
cezayı saptamasının aynı suçu işleyenler arasında farklı cezalar uygulanması
sonucunu doğurup doğurmayacağı ve bu farklılığın Anayasa'nın 10. maddesindeki
eşitlik ilkesi karşısındaki durumu, sorunun temelini oluşturmaktadır. Anayasa Mahkemesi'nin pekçok kararında da vurgulandığı gibi, yasa
önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı olacağı anlamına
gelmez. Anayasa'nın 10. maddesinde öngörülen eşitlik, mutlak anlamda bir
eşitlik olmayıp, haklı nedenlerin bulunması durumunda farklı uygulamalaraolanak
veren bir ilkedir. Gerçekten de, durum ve konumlardaki farklılık, hukuki
statülerdeki özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kurallar
ve değişik uygulamaları gerekli kılar. Aynı durumda olanlar için ayrı düzenleme
Anayasa'ya aykırılık oluşturur. Anayasa'nın amaçladığı eşitlik, hukuksal
eşitliktir. Ayrı hukuksal durumlar ayrı kurallara bağlı tutulursa Anayasa'nın
öngördüğü eşitlik ilkesine aykırılık sözkonusu olamaz. Temel cezanın yargıç tarafından saptanmasında gözönünde
bulundurulması gereken hususlar, cezadan beklenen amaca ulaşmak bakımından önem
taşır. Cezaların miktarının saptanmasının, hiçbir ölçüt getirilmeden
tamamen yargıcın takdirine bırakılması takdirin genişliğine paralel olarak,
hataları çoğaltacağı gibi, kişisel takdirler sonucu aynı suç için çelişkili
sonuçlar doğabilecektir. Buna karşılık, aynı suçu işleyenler için değişmez
cezaların öngörülmesi ise, suçun işleniş şekil ve şartlarını, suçlunun
kişiliğini, onu suça iten etkenleri gözönüne alma olanağı vermeyeceğindenve
yargıcı sadece maddede yazılı cezayı bildiren bir konuma sokarak cezanın
kişiselleştirilmesi olanağını önleyecektir. Bu nedenle yargıca aşağı ve yukarı sınırları arasında ceza
belirlemek yetkisi verilmek suretiyle cezadan beklenen amaç sağlanmış ve suçlu
için de en uygun cezanın tayin ve hükmedilme olanağı tanınmış bulunmaktadır. Aynı tür ve miktardaki ceza, kişiler üzerinde çok farklı etkiler
meydana getirir. Gerçekten aynı cezanın suçlular üzerinde meydana getirdiği
acı, ızdırap ve ağırlık, kişilerin sosyal ve ekonomik durumuna, karakterine
göre değişir. Bu nedenle, suçlunun kişiliği sorunu, cezaların
kişiselleştirilmesi olarak çağdaş ceza hukukuna girmiştir. Cezaların kişiselleştirilmesi, yasada öngörülen cezanın her özel
olayda suçlunun kişiliğine uygun hale getirilmesini gerektirir. Cezanın
kişiselleştirilmesi ana kavramlardan biri olarak ceza hukukuna girince, cezanın
da, suçlunun kişiliğine göre belirlenmesi ve uygulanması zorunlu olmuştur. Buna
göre, cezaların yasal ve hukuksal anlamda eşitolmalarına rağmen kişiler için
uygulanmasında çıkan sonucun eşitliğe aykırı olduğundan söz edilemez. Türk Ceza Kanunu'nun 29. maddesine eklenen itiraz konusu son
fıkrada, hâkimin temel ceza tayininde gözönünde bulundurması gereken hallerden
bir çoğu sayılmıştır. Ancak, gözönünde bulundurulması gerekli durumlar fıkrada
sayılanlarla sınırlı olmayıp, benzeri durumları da kapsamaktadır. 29. maddedeki "şahsî durum" deyimi, suçlunun psikolojik
ve sosyo-psikolojik durumu ile ilgili olup kişisel yapısı ve buna etkili olan
ailevi ve toplumsal konumunu ifade eder. "Sosyal durum" ise, suçlunun
toplum içinde bulunduğu mevkidir. Sosyal durum, objektif ve subjektif olarak
değerlendirilir. Kişinin geliri, öğrenimi ve eğitimi ile mesleği, medenî hali
gibi hususlar objektif ve subjektif değerlendirmenin ölçüleridir. Cezadan beklenen amaç, kişiyi topluma kazandırmaktır. Bu bakımdan
suçlunun şahsî ve sosyal durumu gözetilerek ceza verilmesi halinde cezadan
beklenen bu amaca da uygun hareket edilmiş olunacaktır. Cezaların kişiselleştirilmesi bakımından yargıçlara takdir hakkı
veren kurallar Türk Ceza Kanunu'nun diğer maddelerinde de vardır. Ceza
Kanunu'nun 59. maddesinde yargıca verilen "takdiri tahfif" yetkisi
ile aynı kanunun muhtelif maddelerinde yer alan ve "mütenavipcezalar"
olarak isimlendirilen ceza kuralları da diğer benzer örnekleri oluştururlar.
Ayrıca 647 sayılı Cezaların İnfazı Hakkındaki Kanun'da yer alan "cezaların
ertelenmesi" ve "cezaların paraya çevrilmesi" kurumları da ceza
infaz hukuku yönünden cezaların kişiselleştirilmesine ilişkin düzenlemelerdir. Yukarıda açıklanan nedenlerle itiraz konusu kural Anayasa'nın 10.
maddesine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. 2- Anayasa'nın 2. ve 11. Maddeleri Yönünden İnceleme Ceza hukukunda cezanın yargıç tarafından belirlenmesine ilişkin
itiraz konusu kuralın, Cumhuriyetin niteliklerini belirleyen Anayasa 2. ve
Anayasa'nın Başlangıç ve üstünlüğünü belirleyen 11. maddelerine aykırı
değildir. Bu nedenlerle itirazın reddi gerekir. VI- SONUÇ 1.3.1926 günlü, 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 29. maddesine
21.11.1990 günlü, 3679 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle eklenen son fıkradaki
"...şahsî ve sosyal durumu, ..." sözcüklerinin Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve itirazın REDDİNE, 20.6.1995 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye İhsan PEKEL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL