ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas sayısı:1977/127 Karar sayısı:1977/132 Karar günü:1/12/1977 Resmi Gazete tarih/sayı:2.2.1978/16188 İtiraz
yoluna başvuran : Anakara 7. İş Mahkemesi. İtirazın
konusu : 30/5/1974 günlü, 1823 sayılı 1974 yılı Bütçe Kanununun 32. maddesinin
(F) işaretli bendi ile 27/2/1975 günlü, 1868 sayılı 1975 yılı Bütçe Kanununun
47. maddesinin (g) işaretli bendinin Anayasa'ya aykırı olduğu öne sürülerek
iptallerine karar verilmesi istenmiştir. I.
OLAY: Davacı
işçi, davalı işveren yanında çalışırken toplu iş sözleşmesi hükümleri uyarınca
kendisine aylık istihkakının % 12.50 oranında seyyar görev tazminatı
ödendiğini; 1/3/1975 gününden sonra bu tazminatın ayda 250 TL. olarak
dondurulduğunu öne sürmüş, 1/3/1975-1/7/1976 arası eksik ödenen 2.000 TL. nın
davalı işverenden alınmasına karar verilmesini istemiştir. Davalı
işveren savunmasında; toplu iş sözleşmesi hükümlerine göre, aylık istihkakın %
12.5 oranında seyyar görev tazminatı ödenmesinin kabul edildiğini, ancak bu
tazminatın hesabında 6245 sayılı Harcırah Kanununun 49. maddesindeki esasların
gözönünde tutulması gerektiğinin toplu iş sözleşmesinde açıklanmış bulunduğunu,
1974 ve 1975 yılları Bütçe kanunlarında ise 6245 sayılı Harcırah Kanununun 49.
maddesi uyarınca ödenecek tazminata dayanak tutulan aylık istihkakın davacının
fiilen almakta olduğu aylık tutar değil, 1322 sayılı Genel Kadro Kanununun
göndermede bulunduğu 7244 sayılı Yasa kuralları uyarınca hesaplanması
gerektiğini ileri sürmüş davacıya ödenen seyyar görev tazminatı bu kurallara
uygun olduğundan davanın reddini istemiştir. Davacı,
aylık istihkakın hesaplanması biçimini gösteren 1974 yılı Bütçe Yasasının 32/F
ve 1975 yılı Bütçe Yasasının 47/g maddelerinin Anayasa'ya aykırılığını öne
sürmüş, bu iddianın ciddi olduğu kanısına varan mahkeme sözü geçen bütçe
yasalarındaki kuralların iptali için Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. III.
METİNLER: 1-
İptali istenen yasa metinleri; a)
30/5/1974 günlü, 1823 sayılı 1974 yılı Bütçe Yasasının 32 maddesinin iptali
istenen (F) işaretli bendi şöyledir: "(F)
6245 sayılı Harcırah Kanununun 49 uncu maddesine göre verilecek tazminatın hesabında,
1327 sayılı Kanuna göre intibak edilen veya halen bulunulan dereceye tekabül
eden 7244 sayılı Kanunun l inci maddesindeki aylık tutarları esas alınır." b)
27/2/1975 günlü, 1868 sayılı 1975 yılı Bütçe Yasasının 47. maddesinin iptali
istenen (g) bendi şöyledir: "(g)
6245 sayılı Harcırah Kanununun 49 uncu maddesine göre verilecek tazminatın
hesabında, 1327 sayılı Kanuna göre intibak edilen veya halen bulunulan dereceye
tekabül eden 7244 sayılı Kanunun l inci maddesindeki aylık tu tarlan esas
alınır." 2-
İlgili yasa metinleri: a)
10/2/1954 günlü, 6245 sayılı Harcırah Kanununun 49. maddesi şöyledir: Madde
49- Şehir ve kasabaların belediye hudutları dışında ve muayyen bir vazife
sahası dahilinde seyyar olarak vazife gören müvezzi, muakkip, mübaşir, sağlık
memuru, sağlık koruyucusu, köy grup ebesi, mücadele memuru, muhafaza memuru,
takip memuru, koruma memuru, tahsil memuru, tahsildar, gezici başöğretmen,
öğretmen ve tarım memuru gibi memur ve hizmetlilere yevmiye ve yol masrafı
verilmez. Bu
gibilere asıl istihkaklarına ilâveten aylık veya ücret tutarlarının
hizmetlilerde ücrete en yakın aylık tutarının % 30 undan fazla olmamak üzere
alâkalı vekâlet ile Maliye Vekâleti arasında tespit edilecek bir tazminat
verilir. Dairesinin
teklifi üzerine mahallî en büyük mülkîye âmirleri bu kabil memur ve
hizmetlileri hayvan (At veya katır) beslemeye veya bisiklet almaya mecbur
tutabilir. Bu takdirde bunlara, bir senelik tazminat miktarım geçmemek üzere,
hayvan veya bisiklet satın almaya yetecek kadar avans verilebilir. Bu avans,
tediyeyi takibeden aydan itibaren alâkalının bu maddeye göre tahakkuk edecek
tazminatının her ay yansı kesilmek suretiyle tahsil olunur. b)
28/2/1959 günlü, 7244 sayılı Yasanın 1. maddesi şöyledir:. Madde
l- Çeşitli teadül ve teşkilât kanunlarında mevcut maaş, aylık ve ücret
dereceleriyle bunların tutarlarını gösteren cetveller aşağıdaki şekilde
değiştirilmiştir. Maaş
ve Ücret Derece Tutarı 1 2000 2 1750 3 1500 4 1250 5 1100 6 950 7 800 8 700 9 600 10 500 11 450 12 400 13 350 14 300 3/7/1939
tarihli ve 3659 sayılı Kanuna tâbi müesseselerde l inci dereceye dahil kadrolar
ancak Umumi Murakabe Heyeti Reis ve Azaları ile İdare Meclisi Reis ve Azaları
ve Umum Müdürler için ihdas olunabilir. c)
31/7/J970 günlü, 1322 sayılı Genel Kadro Kanununun 7. maddesi şöyledir: Madde
7- 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun uygulanmasına geçildikten sonra
harcırahın tespitinde 6245 sayılı Kanunda gerekli değişiklik yapılıncaya kadar
eski hükümlerin uygulanmasına ve eski aylık veya ücret tutarları üzerinden
harcırah ödenmesine devam olunur. 3-
Dayanılan Anayasa kuralları: Madde
12- Herkes, dil, ırk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep
ayırımı gözetilmeksizin, kanun önünde eşittir. Hiç
bir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Madde
94- Genel ve katma bütçe tasarıları ile millî bütçe tahminlerini gösteren
rapor, malî yılbaşından en az üç ay önce, Bakanlar Kurulu tarafından Türkiye
Büyük Millet Meclisine sunulur. Bu
tasarılar ve rapor, otuzbeş milletvekiliyle onbeş Cumhuriyet Senatosu üyesinden
kurulu bir karma komisyona verilir. Bu komisyonun kuruluşunda, iktidar grubuna
veya gruplarına en az otuz üye verilmek şartıyla, siyasî parti gruplarının ve
bağımsızların oranlarına göre temsili gözönünde tutulur. Karma
komisyonun en çok sekiz hafta içinde kabul edeceği metin, önce Cumhuriyet
Senatosunda görüşülür ve en geç on gün içinde karara bağlanır. Cumhuriyet
Senatosunca kabul edilen metin, en geç bir hafta içinde yeniden görüşülmek
üzere, karma komisyona verilir. Karma komisyonun kabul ettiği son metin Millet
Meclisinde görüşülür ve malî yılbaşına kadar karara bağlanır. Türkiye
Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclislerinin genel kurullarında, Bakanlık ve
daire bütçeleriyle katma bütçeler hakkındaki düşüncelerini, her bütçenin tümü üzerindeki
görüşmeler sırasında açıklarlar; bölümler ve değişiklik önergeleri, üzerlerinde
ayrıca görüşme yapılmaksızın okunur ve oya konur. Türkiye
Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu tasarılarının genel kurullarda
görüşülmesi sırasında gider artırıcı veya belli gelirleri azaltıcı teklifler
yapamazlar. Madde
126- Devletin ve kamu iktisadî teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerinin
harcamaları yıllık bütçelerle yapılır. Kanun,
kalkınma plânları ile ilgili yatırımlar veya bir yıldan fazla sürecek iş ve
hizmetler için özel süre ve usuller koyabilir. Genel
ve katma bütçelerin nasıl yapılacağı ve uygulanacağı kanunla gösterilir. Bütçe
kanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında hiç bir hüküm konulamaz. IV.
İLK İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi 1/12/1977 gününde, İçtüzüğün 15. maddesi uyarınca ilk inceleme için
yaptığı toplantıda aşağıdaki konular üzerinde durmuştur: Anayasa'nın
değişik 151. maddesinde "Bir davaya bakmakta olan mahkeme uygulanacak bir
kanunun hükümlerini Anayasa'ya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri
sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa
Mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır."
denilmekte ve Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında
22/4/1962 günlü, 44 sayılı Yasanın 27. maddesinde de aynı kural
yinelenmektedir. Şu halde mahkemenin itiraz yoluna başvurabilmesi için elinde
bakmakta olduğu bir davanın varolması ve itiraza konu olan kanun hükümlerinin
bu davada uygulama olanağının bulunması gerekmektedir. İtiraz
konusu işde bu koşulların gerçekleşip gerçekleşmediği incelenecektir. 1-
Mahkemenin elinde bakılmakta olan bir davanın var olup olmadığı sorunu: Taraflar
arasındaki anlaşmazlık, hizmet sözleşmesi uyarınca gerçekleştiği öne sürülen
bir alacağın ödenmesi isteğine ilişkindir. Bu anlaşmazlık çözüme bağlanmak
üzere, görevli mahkeme önüne kanuna uygun biçimde getirilmiş ve mahkemece
çözülmesi gerekmiş olduğuna göre, işi bir dava olarak nitelemek ve böylece
mahkemenin elinde bakılmakta olan bir davanın varlığını kabul etmek gerekir. 2-
İtiraz konusu hükümlerin bakılmakta olan davada uygulanıp uygulanamayacağı
sorunu : Davacı,
davalı idareye karşı, özel hukuk hükümleri çerçevesinde belli bir hizmeti
yerine getirmeyi üstlenmiştir. Hizmetin yapılmasından doğan bir alacak,
yasaların öngördüğü buyurucu kurallar ayrık olmak üzere, ancak hizmet
sözleşmesinde yer alan hükümlerin elverişliliği oranında istenebilir. Olayda
davacının isteği bu açıdan değerlendirilmelidir. İşyerinde
bir toplu sözleşme yapılmıştır. Davacı bu sözleşmenin sağladığı malî
olanaklardan yararlanacaktır. Davalı da sözleşme hükümlerine uyacak, yapılan
hizmet karşılığında gerçekleşen işçi alacağını ödeyecektir. Tarafları bağlayan
bu sözleşmede, gerçekleşen alacağın hesabı için kimi yasa kurallarına gönderme
yapılabilir. Nitekim toplu sözleşmenin 135. maddesinde seyyar görev
tazminatının 6245 sayılı Harcırah Kanununun 49. maddesindeki esaslara göre
hesaplanacağı açıklanmıştır. Bu hükmü, davacının özel hukuk statüsünü
düzenleyen toplu iş sözleşmesinin bir kuralı olarak değerlendirmek gerekir.
Sözleşmenin yapıldığı günde, alacağın hesaplanması için gönderme yapılan yasa
kuralı, sözleşmede yazılmış gibi, özel hukuk ilişkisinin bir kuralı niteliğini
almış olur. Yasa kuralında sonradan yapılan değişiklik veya eklerin, ya da kamu
personeli bakımından öngörülen çeşitli uygulamaların, toplu sözleşme
hükümlerine etki yapıp yapamacağı mahkemece takdir edilecek bir konudur, Anayasa'nın
151. maddesinin öngördüğü kural, özel hukuk alanındaki sözleşme hükümlerinin
Anayasa'ya uygunluk denetiminden geçirilmesine engeldir. Böyle olunca
mahkemenin elindeki davada, 1974 ve 1975 yılı Bütçe Yasalarının itiraz konusu
kurallarının uygulanabileceğini kabule olanak yoktur. Öte
yandan davacının istediği alacağın, gerçekleştiği yıl bakımından, 1974 Bütçe
Kanuniyle ilgisi saptanamamıştır. Çünkü bu alacak, dava dilekçesinin
incelenmesinden de açıkça anlaşılacağı üzere, 1/3/1975 - 1/7/1976 arasındaki
süreyi kapsamaktadır. 1/3/1975 gününden önceki süre için gerçekleşen bir alacak
dava edilmediğine göre, 1974 yılı Bütçe Kanununun 32/F maddesinin davada öne
sürülen istekle ilgisi bulunmamaktadır. Özetlenecek
olursa; 30/5/1974 günlü, 1823 sayılı 1974 yılı Bütçe Kanunu ile 27/2/1975
günlü, 1868 sayılı 1975 yılı Bütçe Kanununun itiraz konusu kuralları Anayasa'ya
uygunluk denetimi açısından, mahkemenin elindeki davada uygulanacak hükümlerden
değildir, itirazın, mahkemenin, yetkisizliği nedeniyle reddine karar
verilmelidir. V.
SONUÇ : 1823
sayılı 1974 yılı Bütçe Kanunu ile 1868 sayılı, 1975 yılı Bütçe Kanununun itiraz
konusu kuralları davada uygulanacak hükümler olmadığından itirazın Mahkemenin
yetkisizliği nedeniyle reddine, 1/12/1977
gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkan Kâni
  Vrana Başkanvekili Şevket
  Müftügil Üye Halit
  Zarbun Üye Abdullah
  Üner Üye Ahmet
  Koçak Üye Şekip
  Çopuroğlu Üye Fahrettin
  Uluç Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Hasan
  Gürsel Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Adil
  Esmer Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu Üye Necdet
  Darıcıoğlu