ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1996/10 Karar Sayısı : 1996/40 Karar Günü : 22.10.1996 R.G. Tarih-Sayı :21.10.1997-23147 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 10. İdare Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 8.6.1949 günlü ve 5434 sayılı "Türkiye
Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu"nun 74. maddesinin Anayasa'nın 10., 11.
ve 61. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY İyileşmesi olanaksız hastalığı nedeniyle babasından yetim aylığı
bağlanması için TC. Emekli Sandığı'na yaptığı başvurunun reddine karşı İdare
Mahkemesi'nde açtığı iptal dâvasında idarî işlemin dayanağını oluşturan Emekli
Sandığı Kanunu'nun 74. maddesinin Anayasa'ya aykırılığını ileri süren dâvacının
savı mahkemece ciddî bulunarak iptal istemiyle Anayasa Mahkemesi'ne
başvurulmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İptali İstenen Yasa Kuralı TC. Emekli Sandığı Yasası'nın 74. maddesi şöyledir: "Madde 74- (Değişik: 7/5/1986 - 3284/11 md.) Ölüm tarihinde (18) yaşını, ortaöğrenim yapmakta ise (20) ve
yükseköğrenim yapmakta ise (25) yaşını doldurmamış erkek çocuklara aylık
bağlanır. Ölüm tarihinde (18) yaşını doldurmuş ve öğrenci olmamaları
nedeniyle aylık bağlanmamış erkek çocuklara, öğrenim durumlarına göre
yukarıdaki bentte belirtilen yaşları geçmemek şartıyla aylık bağlanır. Yetim aylığını almakta iken öğrenim durumlarına göre yukarıda
belirtilen yaşları doldurmaları veya öğrencilik durumlarının sona ermesi
nedeniyle aylıkları kesilen veyahut ortaöğrenimde (20) yaşını doldurmuş
olmaları nedeniyle aylık bağlanmamış erkek çocuklardan, yukarıda belirtilen
yaşları geçmemek şartıyla yeniden veya ilk defa öğrenci olanlara öğrenci
oldukları tarihi takip eden aybaşından itibaren aylık bağlanır. Ortaöğrenimi bitirdikten sonra ve (20) yaşını doldurmadan önce ilk
ders yılında yükseköğrenime başlayan erkek çocukların aylıkları aralıksız
ödenir. Ortaöğrenimi bitirdikten sonra yükseköğrenime devam edebilmek için
yurt dışında yabancı dil öğreniminde geçen sürenin en çok bir yılı ile master
ve lisans üstü uzmanlık öğrenimlerinde geçen sürelerin tamamı yükseköğrenimden
sayılır. Bir yükseköğrenimin bitirilmesinden sonra ikinci bir yükseköğrenimde
geçen süreler ile doktora veya ikinci defa yapılan master veyahut lisans üstü
uzmanlık öğreniminde geçen sürelerde aylık ödenmez. Ölüm tarihinde iyileştirilmesi olanaksız hastalıklarının veya
sakatlıklarının çalışmalarına engel olduğu sağlık kurulunca onaylanacak raporla
tesbit edilenlere muhtaç olmaları şartıyla, ölüm tarihindeki yaşları ne olursa
olsun ölüm tarihini izleyen aybaşından, sonradan bu şekilde malul ve muhtaç
duruma düştükleri anlaşılanlara kendileri veya veli veyahut vasileri tarafından
Sandığa müracaat tarihlerini takip eden aybaşından itibaren aylık bağlanır. Aylık almakta iken yukarıdaki bent kapsamına girdikleri aynı
şekilde anlaşılanların aylıkları, yaşları dolayısıyla aylıklarının kesilmesi
gereken tarihte kesilmeyerek ödenmeye devam edilir. 5 yıl ve daha fazla fiilî hizmeti bulunanların aylık bağlanan kız
ve erkek çocukları hakkında da (malûllük şartları hariç) bu madde hükümleri
uygulanır." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz gerekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî
düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." 2- "MADDE 11.- Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı
organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel
hukuk kurallarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz." 3- "MADDE 61.- Devlet, harp ve vazife şehitlerinin dul ve
yetimleriyle, malûl ve gazileri korur ve toplumda kendilerine yaraşır bir hayat
seviyesi sağlar. Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını
sağlayıcı tedbirleri alır. Yaşlılar, Devletçe korunur. Yaşlılara Devlet yardımı ve sağlanacak
diğer haklar ve kolaylıklar kanunla düzenlenir. Devlet, korunmaya muhtaç çocukların topluma kazandırılması için
her türlü tedbiri alır. Bu amaçlarla gerekli teşkilat ve tesisleri kurar veya
kurdurur." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Yekta Güngör
ÖZDEN, Güven DİNÇER, Selçuk TÜZÜN, A. Necdet SEZER, Haşim KILIÇ, Yalçın
ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL ve Fulya KANTARCIOĞLU'nun
katılmaları ile 19.3.1996 günü yapılan ilk inceleme
toplantısında; dosyadaki eksiklik giderildiğinden işin esasının
incelenmesine, sınırlama sorununun esas inceleme evresinde ele alınmasına
oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, Anayasa'ya
aykırılığı ileri sürülen yasa kuralları ile aykırılık savına dayanak yapılan
Anayasa kuralları, bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : A- Davada Uygulanacak Kural Sorunu İtiraz yoluna başvuran mahkeme, Emekli Sandığı Yasası'nın 74.
maddesinin tümüyle iptalini istemiştir. Madde, yetim aylığı alınabilmesi ile
ilgili çeşitli durumları düzenlenmektedir. Davacının idare mahkemesinde dava
konusu yaptığı idarî işlem ise, maddenin yedinci fıkrası ile ilgili
olduğundan bu fıkra dışında kalan diğer fıkralar itiraz yoluna başvuran
mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanacak kurallar değildir. Bu nedenle, sözü edilen kurallara yönelik itirazın mahkemenin
yetkisizliği nedeniyle reddine oybirliğiyle karar verilmiştir. B- Sınırlama Sorunu İtiraz konusu kuralın esas yönünden incelenmesinde herhangi bir
sınırlama yapılmasına gerek görülmeyerek işin esasına geçildi. C- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 5434 sayılı TC. Emekli Sandığı Yasası'nın 74. ve 75. maddelerinde
erkek ve kız çocuklarına yetim aylığı bağlanması konusunda farklı kurallar
getirilmiştir. 74. madde, erkek çocuklardan, yaşları, öğrenimleri ve özel
durumları gereği yetim aylığı bağlanabilecekler ile bu aylığın bağlanma,
kesilme ve devamı koşullarını düzenlemektedir. Maddenin dâva konusu olayda
uygulanacak yedinci fıkrasında ise, iyileştirilmesi olanaksız hastalıkları ve
sakatlıkları nedeniyle çalışamayacak durumda olan erkek çocuklara muhtaç
olmaları koşuluyla yetim aylığı bağlanabileceği öngörülmüştür. Yasa'nın 75. maddesinde ise, kız çocuklarına yetim aylığı
bağlanması konusu düzenlenmiştir. Yasa'nın 108. maddesinin birinci ve ikinci fıkralarında, muhtaçlık
kavramı ele alınarak bunun tanımı yapılmış, muhtaçlık belgesi ve bu belgeyi
vermeye yetkili makamlar gösterilmiştir. 1- Anayasa'nın 10. Maddesi Yönünden İnceleme Mahkeme başvuru kararında, 5434 sayılı Emekli Sandığı Yasası'nda
itiraz konusu kural ile kız ve erkek çocuklar arasında ayrım yapıldığını kız
çocuklara yetim aylığı bağlanabilmesi için yaş, malûliyet ve muhtaçlık koşulu
aranmadığı halde, aynı konumda olan erkek çocuklar için bu koşulların
aranmasının Anayasa'nın 10. maddesine aykırı olduğu ileri sürülerek ilgili
kuralın iptali istenilmiştir. Yasa önünde eşitlik ilkesi hukuksal durumları benzer olanlar için
söz konusudur, yani hukuksal eşitlik öngörülmektedir. Eşitlik ilkesinin amacı,
aynı durumda bulunan kişilerin yasalarca aynı işleme bağlı tutulmalarını
sağlamak, kişilere yasa karşısında ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını
önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara aynı
kurallar uygulanarak yasa karşısında eşitliğin sağlanması amaçlanmıştır.
Konumlarındaki farklılıklar, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik
kuralları ve uygulamaları gerekli kılabilir. Özelliklere ve ayrılıklara
dayandığı için haklı olan nedenler ayrı düzenlemeyi eşitlik ilkesine aykırı
değil, uygun kılar. Anayasa'nın amaçladığı eylemli değil, hukuksal eşitliktir.
Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar ayrı kurallara bağlı
tutulursa Anayasa'nın öngördüğü eşitlik ilkesi çiğnenmiş olmaz. Kişisel
nitelikleri ve durumları özdeş olanlar için yasalarla değişik kurallar
konulamaz. Ancak, durumlarındaki değişikliğin doğurduğu zorunluluklara, kamu
yararı ya da başka haklı nedenlere dayanılarak yasalarla farklı uygulamalar
getirilmesiyle, eşitlik ilkesinin çiğnendiği sonucu çıkarılamaz. Emekli Sandığı Yasası'nın yetim aylığı bağlanmasına ilişkin 74. ve
75. maddelerinde kız ve erkek çocuklar arasında kimi ayrımlar yapıldığı
görülmektedir. Kız çocuklara yetim aylığı bağlanabilmesi için sadece evli
olmamaları öngörülmüş iken erkek çocukların durumunu düzenleyen 74. maddede
yaş, öğrencilik durumu, hastalık, sakatlık ve muhtaçlık durumları gözetilerek
yetim aylığı bağlanıp bağlanmayacağı hususu düzenlenmektedir. Başta Anayasa olmak üzere tüm yasalarda kadın-erkek eşitliği temel
kabûl edilmiştir. Ancak, toplumda tarihsel, ekonomik ve sosyal nedenlerle
eşitlik tam anlamıyla gerçekleştirilememektedir. Ekonomik güçsüzlük,
eğitimsizlik ve gelenekler, kadının toplumda zaman zaman yasalarla özel olarak
korunmasını zorunlu kılmaktadır. Bu tür koruma önlemleri, kadınlar için bir
ayrıcalık amacına değil, tam tersine, uzun yılların eşitsizlik yaratan olumsuz
birikimlerini azaltmak ve önlemek amacına yöneliktir. İtiraz konusu kuralla
erkek çocuklar için getirilen koşulların kız çocuklar için aranmaması bu
toplumsal gerçeğin sonucudur. Kız ve erkek çocuklara yetim aylığı
bağlanmasındaki yasal farklılıklar, yukarıda açıklanan haklı nedenlere
dayanmaktadır. Bu nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 10. maddesine aykırı
değildir. Selçuk TÜZÜN, Haşim KILIÇ ve Mustafa BUMİN bu görüşe
katılmamışlardır. 2- Anayasa'nın 61. Maddesi Yönünden İnceleme Mahkeme, itiraz konusu düzenlemenin Anayasa'nın 61. maddesine
aykırı olduğu savındadır. Anayasa'nın 61. maddesinin ikinci fıkrasında, "Devlet,
sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını sağlayıcı tedbirleri
alır." denilmektedir. Böylece toplumda özel olarak korunması ve
gözetilmesi gereken bir kesimin sosyal güvenlikleri konusunda Devlete doğrudan
görev verilmektedir. İtiraz konusu kural, sakatlara yetim aylığı bağlanmasını
kolaylaştırıcı yapısıyla Anayasa'nın 61. maddesinde Devlete verilen görevi
yerine getirmeye yönelik bir düzenlemedir. Bu nedenle, kuralın Anayasa'nın 61. maddesine aykırılık savı
yerinde görülmemiştir. İtirazın reddi gerekir. VI- SONUÇ 8.6.1949 günlü, 5434 sayılı "Türkiye Cumhuriyeti Emekli
Sandığı Kanunu"nun 3284 sayılı Yasa ile değişik 74. maddesinin itiraz
konusu yedinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE,
Selçuk TÜZÜN, Haşim KILIÇ ile Mustafa BUMİN'in karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 22.10.1996 gününde karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Samia AKBULUT Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU KARŞIOY
GEREKÇESİ Esas Sayısı : 1996/10 Karar Sayısı : 1996/40 5434 Sayılı Emekli Sandığı Kanunu'nun 74. maddesinde; emekli
iştirakçisinin ölümü halinde erkek çocuklarının yaş, öğrencilik, hastalık,
sakatlık ve muhtaç olma durumları gözetilerek yetim aylığına hak kazanabilme
koşulları düzenlenmiştir. Yetim kalan kız çocuklarının aylığa hak kazanma
koşulları da 75. maddede düzenlenmiştir. Bu kuralda, kız çocuklarının sadece
evli olmama koşuluyla yetim aylığına hak kazanacakları öngörülmüştür. Erkek çocuklarının yetim aylığının düzenlendiği 74. maddenin
yedinci fıkrası, davada uygulanacak kural olduğundan inceleme bununla sınırlı
olarak yapılmıştır. Fıkraya göre, iştirakçinin yetim kalan erkek çocuklarına ölüm
tarihinde veya sonradan iyileştirilmesi olanaksız hastalık ya da
sakatlıklarının çalışmasına engel olduğu sağlık kurulu raporuyla tesbit
edilenlere muhtaç olmaları koşuluyla yaşları ne olursa olsun aylık
bağlanacaktır. Yasa'nın 75. maddesinde yetim kalan kız çocuklarına aylık
bağlamada sadece evli olmamaları koşulu aranırken 75. madde de erkek çocuklar
için yaş, öğrencilik ve iptali istenen fıkrada öngörülen iyileştirilmesi
olanaksız hastalık ve sakatlık ile muhtaç olma koşullarının aranması
Anayasa'nın eşitlik ilkesine aykırılık oluşturmaktadır. Anayasa'nın 10. maddesinde, herkesin cinsiyet ayrımı
gözetilmeksizin yasa önünde eşit olduğu belirtilmiştir. Eşitlik ilkesinin amacı
aynı durumda bulunan kişilerin yasalarca aynı işleme bağlı tutulmalarını
sağlamak, ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Haklı nedenlerin bulunması
durumunda makûl ve âdil olma koşuluyla aynı durumda olanların farklı işleme
tabi tutulması eşitlik ilkesini zedelemez. Emekli Sandığı mensubu bir iştirakçinin ölümü halinde yetim kalan
kız çocuğu ile erkek çocuğu arasında hukuksal bir farklılık olamaz. Cinsiyet
dışında farklılığı olmayan aynı durumdaki erkek-kız çocuğu arasında ayrım
gözetilmesi eşitlik ilkesiyle bağdaşmaz. 74. maddenin diğer fıkralarında erkek
çocuklar için aylık bağlanmasında gözetilen yaş ve öğrencilik yanında yedinci
fıkrada iyileştirilmesi olanaksız hastalık ve sakatlığın sağlık kurulunca
tesbit edilmesi ayrıca muhtaç olma koşullarının aranması erkek çocuklar için ağırlaştırılmış
koşullardır. Oysa, aynı durumdaki kız çocuklar için "evli olmama"
durumu dışında hiçbir koşul getirilmemiştir. Kız çocuklar yararına
yapılan düzenlemenin aynı durumda olan erkek çocuklar için de yapılması
eşitlik ilkesinin doğal sonucudur. Hasta ya da sakat olan erkek çocuklara aylık
bağlanırken sağlık kurulu raporu ile muhtaç olma koşulu öngörülerek kız
çocuklarına nazaran daha ağır kurallar getirilmesi Anayasa'nın 61.
maddesinde devlete verilen sakatların korunması göreviyle de bağdaşması olanaksızdır.
Ekonomik güçsüzlük, eğitimsizlik ve sosyal nedenlerle kimi zaman kadının
yasalarla özel olarak korunma gerekçesi erkek çocuklar için de
aynen geçerlidir. Bu nedenle sakatlık, iyileştirilmesi olanaksız hastalık
gibi durumlarda kız çocuklarında olduğu gibi hiçbir koşul aranmadan sosyal
güvenceye kavuşturulması erkek çocukların da hakkı olması gerekir. Bu nedenle 75. maddenin yedinci fıkrasında kız çocuklarına nazaran
erkek çocuklar aleyhine kural getirilmesi Anayasa'nın 10. ve 61. maddelerine aykırılık
oluşturduğundan iptali gerekeceği düşüncesiyle çoğunluk görüşüne katılmadık. Üye Selçuk TÜZÜN Üye Haşim KILIÇ Üye Mustafa BUMİN