ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2003/22 Karar Sayısı : 2003/34 Karar Günü : 16.4.2003 Resmi Gazete tarih/sayı:16.07.2003/25170 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Konya İdare
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 14.7.1965 günlü, 657 sayılı
Devlet Memurları Kanunu'nun 36. maddesinin "ORTAK HÜKÜMLER" bölümünün
(A) fıkrasının (12) No'lu bendinin, 18.5.1994 günlü, 527 sayılı KHK ile yeniden
düzenlenen (d) alt bendinde yer alan "...emsallerinin ulaştıkları derece
ve kademeyi aşmamak kaydıyla..." ibaresinin, Anayasa'nın 2., 10. ve 91.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Üst öğrenimi bitirmesi nedeniyle intibakı yapılan davacının emsal
uygulaması yapılarak 9. derecenin 1. kademesine intibak ettirilmesine ilişkin
işleme karşı açtığı davada ileri sürdüğü Anayasa'ya aykırılık savını ciddî
bulan Mahkeme, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 36. maddesinin
"ORTAK HÜKÜMLER" bölümünün (A) fıkrasının (12) No'lu bendinin, 527
sayılı KHK ile yeniden düzenlenen (d) alt bendinde yer alan
"...emsallerinin ulaştıkları derece ve kademeyi aşmamak kaydıyla..."
ibaresinin iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İptali İstenen Kural 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 36. maddesinin "ORTAK
HÜKÜMLER" bölümünün (A) fıkrasının (12) No'lu bendinin 527 sayılı KHK ile
yeniden düzenlenen ve itiraz konusu ibareyi de içeren (d) alt bendi şöyledir: "d) Memuriyette iken veya
memuriyetten ayrılarak (87 nci maddeye tabi kurumlarda çalışanlar dahil) üst
öğrenimini bitirenler, aynı üst öğrenimi tahsile ara vermeden başlayan ve
normal süresi içinde bitirdikten sonra memuriyete giren emsallerinin
ulaştıkları derece ve kademeyi aşmamak kaydıyle, bitirdikleri üst öğrenimin
giriş derece ve kademesine memuriyette geçirdikleri başarılı hizmet sürelerinin
tamamı her yıl bir kademe, her üç yıl bir derece hesabıyla ilave edilmek
suretiyle bulunacak derece ve kademeye yükseltilirler." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında Anayasa'nın 2., 10. ve 91. maddelerine
dayanılmış, Anayasa'nın Başlangıç'ı ve 6. maddesiyle de ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU,
Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Enis TUNGA ve Mehmet ERTEN'in
katılmalarıyla 16.4.2003 günü yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verildi. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenilen Kanun Hükmünde Kararname kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ile
bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü: A- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 1- KHK'nin Yargısal Denetimi Hakkında Genel Açıklama Anayasa'da, KHK'lerin siyasal denetimi yanında yargısal denetimi
de öngörülmüştür. KHK'ler, işlevsel (fonksiyonel) yönden yasama işlemi
niteliğinde olduklarından bunların yargısal denetimlerinin yapılması görev ve
yetkisi de Anayasa Mahkemesi'ne verilmiştir. Yargısal denetimde KHK'nin,
öncelikle yetki yasasına sonra da Anayasa'ya uygunluğu sorunlarının
çözümlenmesi gerekir. Her ne kadar, Anayasa'nın 148. maddesinde KHK'lerin yetki
yasalarına uygunluğunun denetlemesinden değil, yalnızca Anayasa'ya biçim ve
esas bakımlarından uygunluğunun denetlenmesinden söz edilmekte ise de,
Anayasa'ya uygunluk denetiminin içerisine öncelikle KHK'nin yetki yasasına
uygunluğunun denetimi girer. Çünkü, Anayasa'da, Bakanlar Kurulu'na ancak yetki
yasasında belirtilen sınırlar içerisinde KHK çıkarma yetkisi verilmesi
öngörülmüştür. Yetkinin dışına çıkılması, KHK'yi Anayasa'ya aykırı duruma
getirir. Böylece, KHK'nin yetki yasasına aykırı olması Anayasa'ya aykırı olması
ile özdeşleşir. Olağanüstü Hal KHK'leri dayanaklarını doğrudan doğruya Anayasa'dan
(mad. 121) alırlar. Bu tür KHK'lerin bir yetki yasasına dayanması gerekli
değildir. Buna karşılık olağan dönemlerdeki KHK'lerin bir yetki yasasına
dayanması zorunludur. Bu nedenle, KHK'ler ile dayandıkları yetki yasası
arasında çok sıkı bir bağ vardır. KHK'nin yetki yasası ile olan bağı, KHK'yi aynı ya da değiştirerek
kabul eden yasa ile kesilir. KHK'nin Anayasa'ya uygun bir yetki yasasına
dayanması, geçerliliğinin ön koşuludur. Bir yetki yasasına dayanmadan
çıkartılan veya dayandığı yetki yasası iptal edilen bir KHK'nin kuralları,
içerikleri yönünden Anayasa'ya aykırılık oluşturmasalar bile Anayasa'ya
uygunluğundan söz edilemez. KHK'lerin Anayasa'ya uygunluk denetimleri, yasaların
denetimlerinden farklıdır. Anayasa'nın 11. maddesinde, "kanunlar Anayasaya
aykırı olamaz" denilmektedir. Bu nedenle, yasaların denetiminde, onların
yalnızca Anayasa kurallarına uygun olup olmadıkları saptanır. KHK'ler ise konu,
amaç, kapsam ve ilkeleri yönünden hem dayandıkları yetki yasasına hem de
Anayasa'ya uygun olmak zorundadırlar. Bir yetki yasasına dayanmadan çıkartılan veya yetki yasasının
kapsamı dışında kalan ya da dayandığı yetki yasası iptal edilen KHK'lerin
anayasal konumları birbirlerinden farksızdır. Böyle durumlarda, KHK'ler
anayasal dayanaktan yoksun bulunduklarından içerikleri Anayasa'ya aykırı
bulunmasa bile dava açıldığında iptalleri gerekir. Bu nedenlerle, iptaline karar verilen bir yetki yasasına
dayanılarak çıkarılan KHK'lerin, Anayasa'nın, Başlangıç'ındaki "hiç bir
kişi ve kuruluşun, bu Anayasada gösterilen hürriyetçi demokrasi ve bunun
icaplarıyla belirlenmiş hukuk düzeni dışına çıkamayacağı," 2. maddesindeki
"Hukuk devleti" ilkeleriyle 6. maddesindeki "Hiç kimse veya
organ kaynağını Anayasadan almayan bir devlet yetkisi kullanamaz." kuralı
ve KHK çıkarma yetkisine ilişkin 91. maddesiyle bağdaştırılmaları olanaksızdır. 2- İtiraz Konusu Yapılan Kuralın Anayasa'ya Aykırılığı Sorunu Başvuru kararında, itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2., 10. ve
91. maddelerine aykırı olması nedeniyle iptaline karar verilmesi istenilmiştir. Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında 2949
sayılı Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi, yasaların Anayasa'ya
aykırılığı konusunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak
zorunda değildir. Taleple bağlı kalmak kaydıyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya
aykırılık kararı verebilir. Bu nedenle, konu Anayasa'nın Başlangıç'ı ve 6.
maddesi yönünden de incelenmiştir. İtiraz konusu kuralı içeren 527 sayılı Kanun Hükmünde Kararname,
18.5.1994 günlü, 3990 sayılı Yetki Yasası'na dayanılarak çıkartılmıştır.
KHK'nin dayandığı 3990 sayılı Yetki Yasası, Anayasa Mahkemesi'nin 5.7.1994
günlü, Esas 1994/50, Karar 1994/44-2 sayılı kararı ile iptal edilmiştir.
Böylece, 527 sayılı KHK Anayasal dayanaktan yoksun kalmıştır. Bu nedenle, Anayasa'ya aykırı görülerek iptal edilen 3990 sayılı
Yetki Yasası'na dayanılarak çıkarılmış bulunan 657 sayılı Devlet Memurları
Kanunu'nun 36. maddesinin "ORTAK HÜKÜMLER" bölümünün (A) fıkrasının
(12) No'lu bendinin, 527 sayılı KHK ile yeniden düzenlenen (d) alt bendinde yer
alan "...emsallerinin ulaştıkları derece ve kademeyi aşmamak kaydıyla..."
ibaresi Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 6. ve 91. maddelerine aykırıdır. İptali
gerekir. B- İptal Sonucu Yasa'nın Diğer Hükümlerinin Uygulama Olanağını
Yitirip Yitirmediği Sorunu 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesinin ikinci fıkrasında, "Ancak başvuru,
kanunun, kanun hükmünde kararnamenin veya içtüzüğün sadece belirli madde veya
hükümleri aleyhine yapılmış olup da, bu belirli madde veya hükümlerin iptali
kanunun, kanun hükmünde kararnamenin veya içtüzüğün bazı hükümlerinin veya
tamamının uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa, Anayasa Mahkemesi, keyfiyeti
gerekçesinde belirtmek şartıyla, kanunun, kanun hükmünde kararnamenin veya
içtüzüğün bahis konusu öteki hükümlerinin veya tümünün iptaline karar
verebilir" denilmektedir. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 36. maddesinin "ORTAK
HÜKÜMLER" bölümünün (A) fıkrasının (12) No'lu bendinin, 527 sayılı KHK ile
yeniden düzenlenen (d) alt bendinde yer alan "...emsallerinin ulaştıkları
derece ve kademeyi aşmamak kaydıyla..." ibaresinin iptal edilmesi sonucu
(d) alt bendinin kalan bölümünün uygulama olanağı kalmadığından, 2949 sayılı
Kanun'un 29. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca (d) alt bendinin kalan
bölümünün de iptali gerekir. C- İptal Kararının Yürürlüğe Gireceği Gün Sorunu Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, "Kanun, kanun
hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların
hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten
kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği
tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı
günden başlayarak bir yılı geçemez" denilmekte, Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü fıkrasında
da bu kural tekrarlanarak, beşinci fıkrasında Anayasa Mahkemesi'nin, iptal
halinde meydana gelecek hukuksal boşluğu kamu düzenini tehdit veya kamu
yararını ihlâl edici mahiyette görürse yukarıdaki fıkra hükmünü uygulayacağı
belirtilmektedir. 14.7.1965 günlü, 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 36.
maddesinin "ORTAK HÜKÜMLER" bölümünün (A) fıkrasının (12) No'lu
bendinin, 527 sayılı KHK ile yeniden düzenlenen (d) alt bendinin iptaline karar
verilmesinin doğuracağı hukuksal boşluk, kamu düzeni ve kamu yararını bozucu
nitelikte olduğundan gerekli düzenlemelerin yapılması amacıyla iptal kararının
Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak bir yıl sonra yürürlüğe girmesi
uygun görülmüştür. VI- SONUÇ 14.7.1965 günlü, 657 sayılı "Devlet Memurları Kanunu"nun
36. maddesinin "ORTAK HÜKÜMLER" bölümünün (A) fıkrasının (12) No'lu
bendinin; A- 18.5.1994 günlü, 527 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile yeniden
düzenlenen (d) alt bendinde yer alan "...emsallerinin ulaştıkları derece
ve kademeyi aşmamak kaydıyle,..." ibaresinin, Anayasa'ya aykırı olduğuna
ve İPTALİNE, B- İptal nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan (d) alt bendinin kalan
bölümünün de 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesinin ikinci fıkrası gereğince İPTALİNE, C- İptal edilen (d) alt bendinin doğuracağı hukuksal boşluk kamu
yararını ihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin
üçüncü fıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci
fıkraları gereğince İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMİ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN
BAŞLAYARAK BİR YIL SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, 16.4.2003 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Enis TUNGA Üye Mehmet ERTEN