ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı: 1999/27 Karar Sayısı: 1999/42 Karar Günü: 24.11.1999 R.G. Tarih-Sayı :02.05.2002-24743 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Orhangazi Asliye Ceza
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 1.3.1926 günlü, 765
sayılı "Türk Ceza Kanunu"nun 237. maddesinin dördüncü fıkrasının,
Anayasa'nın 2., 10., 12., ve 24. maddelerine aykırılığı savıyla iptali
istemidir. I- OLAY Sanıklar hakkında aralarında evlenme akdi olmaksızın evlenmenin
dini merasimini yaptırmak suçundan açılan kamu davasında, Türk Ceza Yasası'nın
237. maddesinin dördüncü fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme,
iptali istemiyle başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 765 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 237. maddesinin itiraz konusu
dördüncü fıkrası şöyledir : "Aralarında evlenme akdi olmaksızın evlenmenin dini
merasimini yaptıran erkek ve kadınlar iki aydan altı aya kadar hapis cezasile
cezalandırılırlar." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1 - "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun
huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı,
Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir. " 2- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk,
renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri
sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar. " 3- "MADDE 12.- Herkes, kişiliğine bağlı,
dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetlere sahiptir. Temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma, ailesine ve diğer kişilere
karşı ödev ve sorumluluklarını da ihtiva eder. " 4- "MADDE 24.- Herkes, vicdan, dini
inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir. 14 üncü madde hükümlerine aykırı olmamak şartıyla ibadet, dini
âyin ve törenler serbesttir. Kimse, ibadete, dini âyin ve törenlere katılmaya, dini inanç ve
kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz; dini inanç ve kanaatlerinden dolayı
kınanamaz ve suçlanamaz. Din ve ahlâk eğitim ve öğretimi Devletin gözetim ve denetimi
altında yapılır. Din kültürü ve ahlâk öğretimi ilk ve ortaöğretim kurumlarında
okutulan zorunlu dersler arasında yer alır. Bunun dışındaki din eğitim ve
öğretimi ancak, kişilerin kendi isteğine, küçüklerin de kanunî temsilcisinin
talebine bağlıdır. Kimse, Devletin sosyal, ekonomik, siyasî veya hukukî temel
düzenini kısmen de olsa, din kurallarına dayandırma veya siyasî veya kişisel
çıkar yahut nüfuz sağlama amacıyla her ne suretle olursa olsun, dini veya din
duygularını yahut dince kutsal sayılan şeyleri istismar edemez ve kötüye
kullanamaz. " C- İlgili Anayasa Kuralı İlgili görülen Anayasa kuralı şöyledir : "MADDE 13.- Temel hak ve hürriyetler,
Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin,
Cumhuriyetin, millî güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının,
genel ahlâkın ve genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili
maddelerinde öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun
olarak kanunla sınırlanabilir. Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalar
demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaç
dışında kullanılamaz. Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak ve
hürriyetlerin tümü için geçerlidir. " IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Ahmet Necdet
SEZER, Güven DİNÇER, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI,
Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL, Fulya KANTARCIOĞLU, Mahir Can ILICAK ve Rüştü
SÖNMEZ'in katılmalarıyla 13.7.1999 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında
işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu yasa kuralı, Anayasa'ya aykırılık savına dayanak yapılan ve ilgili
görülen Anayasa kuralları, bunların gerekçeleri ve dosyada bulunan tüm belgeler
okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı Aralarında resmî evlenme akdi olmayan kadın ve erkeğin evlenmenin
dini törenini yaptırmış olmaları, Türk Ceza Yasası'nın 237. maddesinin itiraz
konusu dördüncü fıkrasında belirtilen suçu oluşturmaktadır. Suçun maddî unsuru,
tarafların resmî evlenme akdi olmadan evlenmenin dini törenini yaptırmaları,
manevî unsuru ise bilerek ve isteyerek yapılmasıdır. Bu durumda tarafların dini
nikâh yaptırmaları değil bunu resmî nikâh akdinden önce yaptırmaları suç
sayılmıştır. 1926 tarihli Türk Ceza Yasası'nda yer almayan bu kural, Türk
Medeni Kanunu'nun evlenme akdinin yapılmasına ilişkin kurallarına işlerlik
kazandırmak amacıyla 1936 yılında yapılan değişiklikle getirilmiştir. 3038
sayılı Yasa ile yapılan bu değişikliğin gerekçesi şöyledir: "Maddenin cezai müeyyidesi muayyen kimselere münhasır
bulunmaktadır. Memnuiyet hilafına evlenenler hakkında gerek bu madde ve gerek
kanunun diğer maddelerinde bir ceza yoktur. Kanunun bu sükutundan istifade
etmek isteyenlerin, memnuiyet hilafına evlenerek mükerreren kadın aldıkları
görülmektedir. Gerçi bu kabil birleşmelerin hukukî hiç bir kıymeti yoksa da
aile hukukuna iras ettiği tesirlerin şümul ve ehemmiyeti meydandadır. İçtimai
bünyemizi esasından sarsan bu gibi kanunsuz birleşmelerin vukuuna mani
tedbirler almak iktiza etmektedir. Bu tedbirler cümlesinden olmak üzere
zikrolunan 237 nci maddeye ilave olunan bazı fıkralar ile aile hayatının
selametini ceza müeyyideleri ile tahtı temine almış oluyoruz. Bu maddeye ilave
olunan dördüncü fıkra, memnuiyet hilafına evlenen erkek ve kadınlar hakkında
ceza tayin ve beşinci fıkra da bu suretle vaki olan birleşmeleri hizmet
mukavelesi ve buna benzer akitlerle takviye edenlerin bu hareketlerini suçun
esbabı müşeddidesinden olarak kabul etmektedir. Kanunun bu babdaki hükümlerinin
tamamı ile tatbikini temin için muhtarlara bu kabîl hareketleri muayyen bir
müddet içinde cumhuriyet müddeiumumiliklerine yazı ile bildirmeleri tahmil
edilmiş ve bu vazifenin yapılmaması halinde tatbik edilecek ceza hükmü de
altıncı fıkrada gösterilmiştir." Gerekçede belirtildiği gibi itiraz konusu dördüncü fıkra Türk
Medenî Kanunu'nun evlenme akdinin yapılmasına ilişkin kurallarına işlerlik
kazındırmak amacıyla getirilmiştir. Evlendirme memuru önünde yapılmayan
evlenmeler yoklukla malul sayılmış, kanun dışı birleşme olarak kabul edilerek
bu birleşmelerden doğan çocuklar nesepesiz kabul edilmiştir. Geçmişte dini
esaslara göre yapılan evlenme akdinin uygulanan islâmi evlenme usulünden
vatandaşlar bir anda vazgeçememişler, çeşitli sebeplerle eski hukuk hükümlerine
göre birleşmeler devam etmiştir. Bu durum ise kanun önünde evlilik yok sayıldığından,
kadının evlilikten doğan haklarından mahrum kalmasına, çocukların nesepsiz ve
bunun sonucunda miras, gibi kimi haklardan mahrum olmalarına yol açmıştır. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, devletin bir dine mensup olanlarla
olmayanlara eşit davranması gerektiğini, Türk Ceza Yasası'nın bir dini olmayan
kadın ve erkeğin aralarında nikâh akdi olmaksızın birlikteliklerini suç
saymadığı halde dini inancı gereği dini merasim yapan kadın ve erkeğin eylemini
suç saydığını bunun eşitlik ilkesine aykırılık oluşturduğu gibi adalet anlayışı
ile de bağdaşmadığını Anayasa'nın 24. maddesine göre dini ayin ve törenlerin
serbest olduğunu ve dini nikah yapmanın 14. maddedeki sınırlamaya da
girmeyeceğini belirterek kuralın Anayasa'nın 2., 10., 12. ve 24. maddelerine
aykırılığını ileri sürmüştür. Anayasa'nın 10. maddesinde, "Herkes dil, ırk, renk, cinsiyet,
siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya
sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün
işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek
zorundadırlar" denilmektedir. Buna göre, yasaların uygulanmasında dil, ırk, renk, cinsiyet,
siyasî düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep ayrılığı gözetilmeyecek ve bu
nedenlerle eşitsizliğe yol açılmayacaktır. Bu ilkeyle, birbirleriyle aynı
durumda olanlara ayrı kuralların uygulanması ve ayrıcalıklı kişi ve
toplulukların yaratılması engellenmektedir. Yasa önünde eşitlik, herkesin her
yönden aynı kurallara bağlı olacağı anlamına gelmez. Kimilerinin Anayasa'nın
13. maddesinde öngörülen nedenlerle değişik kurallara bağlı tutulmaları eşitlik
ilkesine aykırılık oluşturmaz. Durum ve konumlarındaki özellikler, kimi kişiler
ya da topluluklar için değişik kuralları ve değişik uygulamaları
gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar ayrı
kurallara bağlı tutulursa Anayasa'da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez. Ceza hukukunda aynı tür suçlara benzer nitelikte ve ağırlıkta
cezalar verilmesi eşitlik anlayışının gereğidir. Ancak, suç ve ceza arasındaki
dengenin suçun toplum hayatında yarattığı etkiye ve toplumsal yapıya göre
belirlemesi ve adalete uygun olması gerekir. Kuşkusuz yasakoyucu, suç ve cezalar
hakkında kural koyarken Anayasa ve ceza hukukunun evrensel ilkeleriyle
bağlıdır. 1926 yılında kabul edilen Türk Medeni Kanunu'nun amacı, kabul
edilen resmî nikâh müessesesi ile kadının sosyal konumunu güçlendirmek, aileyi,
ana ve çocukları korumaktır. Dini nikâha dayalı evlenmelerin, kadın ve çocuklar
yönünden doğurduğu sakıncalar gözetilerek resmî nikâh yapılmadan dini tören
yapılmasının ceza yaptırımına bağlanmasının kamu düzenini ve kamu yararını
sağlama amacına yönelik olduğu tartışmasızdır. Aralarında resmî nikâh bağı olmaksızın bir arada yaşayanlarla
evlenme istek ve iradesiyle dini nikâh yaptıranlar aynı hukuksal konumda
değillerdir. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 10.
maddesine aykırı değildir. Hukuk devleti olmanın temel koşulu devletin tüm işlem ve
eylemlerinin hukuk kurallarına uygun olmasıdır. Hukuk devleti; insan haklarına
saygı gösteren, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her eylem ve işlemi
hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek
sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet
organlarına egemen kılan, Anayasa ve hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlı
sayan yargı denetimine açık yasaların üstünde yasakoyucunun da bozamayacağı temel
hukuk ilkeleri ve Anayasa'nın bulunduğu bilincinde olan devlettir. Kanunkoyucu kamu düzeninin korunması amacıyla ceza hukuku alanında
düzenleme yaparken, Anayasa'nın temel ilkelerine ve ceza hukukunun ana
kurallarına bağlı kalmak şartıyla toplumda hangi eylemlerin suç sayılacağı veya
sayılmayacağı ve suç sayılan eylemlerin hangi tür ve ölçüde cezai yaptırıma
bağlanacağı konusunda takdir yetkisine sahiptir. Medeni Kanun, Türkiye Cumhuriyeti'nin modern, çağdaş ve lâik hukuk
sistemine geçişinin temel yapı taşlarından birini oluşturmaktadır. Medeni
Kanun'un özellikle resmî nikâh akdine ilişkin hükümlerinin gerektiği şekilde
uygulanmasının Türk toplum ve aile hayatı açısından taşıdığı önem ve bu
hükümlere uyulmadan dini nikâha dayalı olarak oluşturulan birlikteliklerin
özellikle kadın ve çocuklar yönünden doğuracağı olumsuzluklar dikkate alınarak
Anayasa'nın 174. maddesiyle resmî nikâh kurumu özel olarak korumaya alınmıştır. Anayasa'nın 41. maddesinde de, ailenin Türk toplumunun temeli
olduğu ve Devletin, ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların
korunmasını ... sağlamak için gerekli tedbirleri alacağı ve teşkilatı kuracağı
belirtilerek, ailenin ve özellikle ananın ve çocukların korunması devlete bir
görev olarak verilmiştir. Devletin, bu görevi de gözetildiğinde dini nikâha
dayalı fiili birleşmelerin aile, toplum ve kamu düzenini bozucu sonuçlarını
ortadan kaldırabilmek için resmî nikâhtan önce dini nikâh kıydırılmasının suç
sayılıp cezalandırmasında, hukuk devleti ilkesine ve ceza hukukunun genel
ilkelerine aykırılık bulunmamaktadır. Anayasa'nın Başlangıç'ında "Laiklik ilkesinin gereği kutsal
din duygularının, Devlet işlerine ve politikaya kesinlikle
karıştırılamayacağı", 14. maddesinde "Anayasa'da yer alan hak ve
hürriyetlerden hiçbirinin dil, ırk, din ve mezhep ayrımı yaratmak amacıyla
kullanılamayacağı 24. maddesinde de "kimsenin dini inanç ve kanaatlerini
açıklamaya zorlanamayacağı, dini inanç ve kanaatlerinden dolayı kınanamayacağı
ve suçlanamayacağı belirtilmiştir. Anayasa'nın 24. maddesinin son fıkrasında
ise "Kimse, devletin sosyal, ekonomik, siyasi veya hukuki temel düzenini
kısmen de olsa, din kurallarına dayandırma veya siyasi veya kişisel çıkar yahut
nüfuz sağlama amacıyla her ne suretle olursa olsun dini veya din duygularını
yahut dince kutsal sayılan şeyleri istismar edemez ve kötüye kullanamaz"
denilerek bir bakıma laiklik ilkesi açıklanarak bu ilkenin din ve Devlet
işlerinin birbirinden ayrı tutulması biçimindeki klasik tanımı vurgulanmıştır. Anayasa'nın bu kurallarında belirtilen lâiklik, inanç özgürlüğüne
saygıdan kaynaklanan ve dini bu özgürlüğün enginliğine bırakan bir kavram
olduğundan din düşmanlığı dinsizlik ya da din karşıtlığı olarak algılanamaz.
Devletin farklı inançlardaki kişilere aynı yakınlıkta ya da uzaklıkta olması
bunlar arasında hiç bir ayırım yapmaması lâiklik ilkesinin gereğidir. Dini nikâhın, Medenî Kanun'da öngörülen evlenme akdinden önce
yapılmasının yasaklanması bu akidden sonra yapılmasını engellemediğinden
lâiklik ilkesine aykırı değildir. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa'nın 2., 10., 12., 13. ve 24.
maddelerine aykırı değildir. İstemin reddi gerekir. VI- SONUÇ 1.3.1926 günlü, 765 sayılı "Türk Ceza Kanunu"nun 237.
maddesinin dördüncü fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE,
24.11.1999 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Ahmet Necdet
  SEZER Üye Samia AKBULUT Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Mustafa
  YAKUPOĞLU Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mahir Can
  ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ