ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1993/42 Karar Sayısı : 1994/72 Karar Günü : 27.9.1994 R.G. Tarih-Sayı :22.09.1995-22412 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Nevşehir Asliye Ceza Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 7.1.1932 günlü, 1918 sayılı Kaçakçılığın Men ve Takibine
Dair Kanun'un 27. maddesinin 5.6.1985 günlü, 3217 sayılı Kanunla değişik
dördüncü fıkrasında yer alan "...İthalat ve ihracat rejimi
kararlarıyla..." ibaresinin Anayasa'nın 2., 7., 8., 38. ve 138.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Yabancı kaynaklı içki ve sigarayı kaçak olarak yurda getirip
12.7.1993 gününde sattıkları savıyla Nevşehir Cumhuriyet Başsavcılığı'nca
"ticaret amacıyla kaçakçılık" suçundan dolayı açılan kamu davasında
sanıkların 1918 sayılı Yasa'nın 25. maddesinin değişik üçüncü fıkrası ile 33.
maddesinin son fıkrası uyarınca cezalandırılması istenilmiştir. Davaya bakan Mahkeme, 1918 sayılı Yasa'nın 27. Maddesinin değişik
dördüncü fıkrasının ikinci tümcesindeki "....İthalat ve İhracat rejimi
kararlarıyla..." ibaresinin Anayasa'ya aykırı olduğu görüşü ve iptali
istemiyle Anayasa Mahkemesi'ne başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A. İptali İstenen Yasa Kuralı İptali istenen kuralın yer aldığı 1918 sayılı Yasa'nın 27.
maddesinin 5.6.1985 günlü, 3217 sayılı Yasa ile değişik dördüncü fıkrası
şöyledir: "İkinci fıkranın uygulanmasını gerektiren durumlarda; mal
veya eşyanın özel kanunlarla veya ithalat ve ihracat rejimi kararlarıyla
memlekete ithal veya ihracı yasaklanmamış olmakla birlikte gümrüklenmiş piyasa
değerinin otuz milyon lirayı geçmemesi ve tekele tabi maddelerden olmaması
halinden, ikinci fıkradaki ağır hapis cezasına hükmedilmeyip sadece üçüncü
fıkraya göre ağır para cezasına ve mal veya eşyanın müsaderesine karar verilir.
Bu fıkradaki miktarı, Başbakanlık Hazine ve Dış Ticaret Müsteşarlığı tarafından
yayınlanan "Toptan Eşya Fiyatları Yıllık İndeksi"ndeki artışlar
oranında artırmaya Bakanlar Kurulu yetkilidir. Bu kararlar Resmi Gazete'de
yayımlanır." B. Anayasa Kuralları İptal gerekçesinde dayanılan Anayasa maddeleri de şunlardır: 1. "MADDE 2.-Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî
dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2. "MADDE 7.- Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük
Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez." 3. "MADDE 8.- Yürütme yetkisi ve görevi, Cumhurbaşkanı ve
Bakanlar Kurulu tarafından, Anayasaya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve
yerine getirilir." 4." MADDE 38- Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan
kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçu
işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza
verilemez. Suç ve ceza zamanaşımı ile ceza mahkûmiyetinin sonuçları konusunda
da yukarıdaki fıkra uygulanır. Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla
konulur. Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz. Hiç kimse kendisini veya kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan
birbeyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz. Ceza sorumluluğu şahsidir. Genel müsadere cezası verilemez. İdare, kişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran bir
müeyyide uygulayamaz. Silahlı kuvvetlerin iç düzeni bakımından bu hükme kanunla
istisnalar getirilebilir. Vatandaş, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye geri verilemez." 5. "MADDE 138.- Hakimler, görevlerinde bağımsızdırlar;
Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm
verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin
kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez; genelge
gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz. Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde yargı
yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya
herhangi bir beyanda bulunulamaz. Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak
zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle
değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Güven DİNÇER,
Yılmaz ALİEFENDİOĞLU, Mustafa GÖNÜL, Oğuz AKDOĞANLI, İhsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN,
Ahmet N. SEZER, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN ve Sacit ADALI'nın
katılmalarıyla 12.10.1993 günü yapılan ilk inceleme toplantısında; 1- Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, 2- 1918 sayılı "Kaçakçılığın Men ve Takibine Dair
Kanun"un 3217 sayılı Yasa ile değişik 27. maddesinin dördüncü fıkrasında
yer alan "... ithalat ve ihracat rejimi kararlarıyla ..." hükmüne
yönelik itiraza ilişkin esas incelemenin "...ithalat ..." sözcüğüyle
sınırlı olarak yapılmasına oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, iptali
istenilen yasa kuralı, Anayasa'ya aykırılık savına dayanak yapılan Anayasa
kuralları bunlarla ilgili gerekçeler ve öteki yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı Yasa'nın 27. maddesinin dördüncü fıkrasında; ikinci fıkranın
uygulanmasını gerektiren durumlarda, mal veya eşyanın özel kanunlarla veya
ithalat ve ihracat rejimi kararlarıyla memlekete ithal veya ihraç yasaklanmamış
olmakla birlikte gümrüklenmiş piyasa değerinin yasada belirli miktarı geçmemesi
ve tekele tâbi maddelerden olmaması halinde ikinci fıkradaki ağır hapis
cezasına hükmedilmeyip sadece üçüncü fıkraya göre ağır para cezasına ve mal ve
eşyanın müsadesine karar verileceği öngörülmüştür. İptali istenen kural, maddenin dördüncü fıkrasında yer alan
"... ithalat ve ihracat rejimi kararlarıyla ..." ibaresidir. Dördüncü
fıkraya göre, özel kanunlarla veya ithalat ve ihracat rejimi kararlarıyla
memlekete ithali veya ihracı yasaklanmamış mal veya eşyanın, belirli bir miktarı
geçmemesi ve tekele tabi maddelerden olmaması halinde sadece üçüncü fıkradaki
ağır para cezasına hükmolunabilecektir. Ayrıca bu mal ya da eşyanın zoralımına
karar verilecektir. Böylece memlekete ithal ve ihraç yasaklanmamış ve tekele de
tabi olmayan malların kaçak olarak ithal veya ihracına gümrüklenmiş
değerlerinin belirli miktarı aşmamış olması şartı ile daha az ceza
verilecektir. İptali istenilen 27. maddenin dördüncü fıkrasındaki ibarenin
açıklık kazanması için ithalat ve ihracat kararnamelerinin anlamının ve
hukukumuzdaki yerinin saptanması gerekmektedir. İthalat ve ihracaat rejimini
düzenleyen kararnameler ile bunlara dayanılarak çıkarılan yönetmelikler,
düzenleyici idarî tasarruflardandır. Bu düzenlemeler sürekli olarak
yapılmaktadır. Kimi zaman bu kararnameler ve yönetmelikler değişiklikler
yapılarak birkaç yıl uygulanmakta, kimi zaman ise yenisi çıkarılarak öncekileri
ek ve değişiklikleri ile birlikte kaldırılmaktadır. Bu düzenleyici idarî
tasarruflar, Yasa'nın maddesindeöngörülen suçun sınırlarının saptanmasında esas
oluşturmaktadır. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 1. Anayasa'nın 38. Maddesi Yönünden İnceleme İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, Anayasa'daki "kanunsuz suç ve
ceza olmaz" ilkesi uyarınca suçların her yönüyle doğrudan doğruya yasa
tarafından saptanması gerektiğini; yönetimin, yönetmelik, karar, sirküler gibi
düzenleyici idari işlemlerle yasak koyabileceğini ya da yükümlülük
getirebileceğini, ancak, buna dayalı olarak bir ceza konulamayacağını ve
kaldırılamayacağını bu nedenlerle itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 38.
maddesine aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Anayasa'nın suç ve cezaya ilişkin 38. Maddesindeki ilkelerden biri
"kanunsuz suç ve ceza olmaz" ilkesidir. Anayasa'nın 38. maddesinin
ilk fıkrasında, "kimse, kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı
cezalandırılamaz" denilerek "suçun yasallığı", üçüncü fıkrasında
da "ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla
konulur" denilerek "cezanın yasallığı" ilkeleri getirilmiştir.
"Suç ve cezanınyasallığı" ilkesi; Anayasa'nın yasaklayıcı ve buyurucu
kuralları ile gerek toplum yaşamı gerek kişi hak ve özgürlükleri yönlerinden
getirdiği güvencelere aykırı olmamak koşuluyla bu konuda gerekli düzenlemeleri
yapma yetkisinin yalnız yasa koyucuya ilişkinolmasını zorunlu kılar. Anayasa hukukunun temel ilkelerinden birini oluşturan suç ve
cezada yasallık ilkesi, özgürlük ve insan haklarının gelişerek bireyin öne
çıktığı günümüzde, ceza hukukunun da temel ilkelerinden birini oluşturmaktadır.
Günümüzde bu ilkeye uluslararası hukukta ve insan hakları belgelerinde de yer
verilmektedir. Anayasanın 38. maddesine göre hangi eylemlerin suç sayılacağı
ancak yasayla öngörülebilir. Anayasa'nın 7. ve 87. maddeleri gereğince yasama
yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne ait olup bu yetki devredilemez.
Anayasadaki açıklık karşısında yürütmenin suç oluşturabilmesi olanaklı
değildir. Anayasa'nın 91. maddesinde TBMM'nce Bakanlar Kurulu'na kanun
hükmünde kararname çıkarma yetkisinin verilebileceği öngörülmekte ve KHK ile
düzenlenemeyecek konular sayılmaktadır. "Anayasa'nın suç ve cezalara
ilişkin esaslar" başlığını taşıyan 38. maddesi, kanun hükmünde
kararnamelerle düzenlenemeyecek yasak alan kapsamına girmektedir. Yürütme
organının KHK ile suç oluşturmasına Anayasa'daizin verilmez iken düzenleme
olanakları ve biçimleri KHK'lere göre çok daha kolay olan ve hukuk kuralları
hiyerarşisinde daha sonra gelen idarî düzenlemelerle kimi eylemlerin suç
sayılması açıklanan Anayasa kurallarına aykırı düşer. Dayanağını Anayasa'nın 38. maddesininin oluşturduğu ve Türk Ceza
Yasası'nın 1. maddesinde yer alan, "Kanunsuz suç ve ceza olmaz"
ilkesinin esası, yasa tarafından, suçun, yani ne gibi eylemlerin
yasaklandığının hiçbir şüpheye ver verilmeyecek biçimde belirtilmesinden ve
buna göre cezanın yasayla belirlenmesinden ibarettir. Kişinin, yasak eylemleri
ve bunların cezalarını önceden bilmesi gerekir. Bu durum, kişinin temel hak ve
özgürlüklerinin güvencesidir. Bu nedenle de Anayasa'nın kişinin temel hak ve
ödevlerine ilişkin bulunanikinci bölümünde bu güvenceye yer verilmiştir. Tüm bunlar suç ve cezaların yalnızca yasayla konulup
kaldırılmasının yeterli olmadığı, konulan kuralın açık, anlaşılır ve
sınırlarının belirli olması gerektiği sonucunu doğurmaktadır. Yasayı bilmemenin
özür sayılmayacağı bir ceza hukuku ilkesi olduğuna göre yasanın herkesce
anlaşılacak ölçüde açık olması da bunun doğal sonucudur. Nitekim, Türk Ceza
Yasası'nın 1. maddesinde "kanunun sarih olarak suç saymadığı bir fiil için
kimseye ceza verilmez" denilerek bu husus vurgulanmıştır. Dava konusu kuralın suç ve cezada yasallık ilkesine aykırı olup
olmadığı yukarıdaki açıklamalara göre değerlendirilmelidir. Cezanın yasallığı ilkesi, bir suça uygulanacak yaptırım
türlerinin, ölçülerinin, hangi sınırlar içinde uygulanacağının, nelerin ne
ölçüde hafifletici veya ağırlaştırıcı neden olacağının yasakoyucu tarafından
kurala bağlanmasını zorunlu kılmaktadır. 1918 sayılı Yasa'nın 27. maddesinin değişik dördüncü fıkrasında bu
fıkraya göre verilecek cezaların türü ve miktarı açıkça belirlenmiştir. Bu
nedenle fıkranın "cezanın yasallığı" yönünden Anayasa'nın 38.
maddesine aykırılığı savı yerinde değildir. Bakanlar Kurulu'nca bir malın ithal veya ihracının yasaklanması
ile eylem suç oluşturmaktadır. Böylece itiraz konusu kuralla suç
belirlenmemekte, suç olma niteliği bu kuralla Bakanlar Kurulu kararına
bırakılmaktadır. Bu ise Anayasa'nın 38. Maddesinde öngörülen "suçun
yasallığı" ilkesine aykırıdır. Bu nedenlerle Anayasa'nın 38. maddesine aykırı olan
"ithalat" sözcüğünün iptali gerekir. 2. Anayasa'nın 2. ve 7. Maddeleri Yönünden İnceleme İtiraz yoluna başvuran Mahkeme; itiraz konusu kuralın
uygulanmasında bir malın yasaklanması da ya da bu kapsamdan çıkarılmasında
idarenin yetkili olduğunu, bir malın ithalinin yasak olup olmamasına göre
kaçakçılık cezasının değiştiğini, böylece yürütme organının sonuç olarak ceza
koyma ya da kaldırma yetkisine sahip kılındığını, oysa suç ve cezanın ancak
yasayla konulup kaldırılabileceğini, yürütmeye ancak yasaların uygulanması
amacıyladüzenleme yetkisi verilebileceğini, bu nedenlerle söz konusu ibarenin
yasama yetkisinin devri anlamına geleceğini ve bunun güçler ayrılığı sistemine
aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin Başlangıç'ta
belirtilen temel ilkelere dayanan bir Devlet olduğu vurgulanmış 176. maddesi
ile Anayasa metni içinde olduğu açıklanan "Başlangıç" bölümünde ise,
güçler ayrılığı ilkesine yer verilmiştir. Bu ilke gereği yasama, yürütme ve
yargı yetkileri kullanacak organlar Anayasa'nın 7., 8. ve 9. maddelerinde gösterilmiştir.
Bu bağlamda, Anayasa'nın 7. maddesinde, yasama yetkisinin TBMM'nce
kullanılacağı ve devredilemeyeceği kurala bağlanmıştır. Bu kural karşısında, Anayasa'da yasayla düzenlenmesi öngörülen
konularda yürütme organına genel ve sınırları belirsiz bir düzenleme yetkisinin
verilmesi olanaklı değildir. Yürütmenin düzenleme yetkisi, sınırlı, tamamlayıcı
ve bağımlı bir yetkidir. Bu nedenle, Anayasa'da öngörülen ayrık durumlar
dışında, yasalarla düzenlenmemiş bir alanda, yasa ile yürütmeye genel nitelikte
kural koyma yetkisi verilemez. Yürütme organına düzenleme yetkisi veren bir yasa kuralının
Anayasa'nın 7. maddesine uygun olabilmesi için temel ilkeleri koyması,
çerçeveyi çizmesi, sınırsız, belirsiz, geniş bir alanı yönetimin düzenlenmesine
bırakmaması gerekir. Temel kuralları koymadan, ölçüsünü belirlemeden ve sınırı
çizmeden yürütmeye düzenleme yetkisi veren kural, Anayasa'nın 7. maddesine
aykırı düşer. Anayasa'nın 38. maddesindeki "kanunsuz suç ve ceza
olmaz" ilkesi gereğince hangi eylemin suç sayılacağının yasayla belirlenmesi
zorunludur. İthal ve ihracı yasaklama yetkisine sahip olan Bakanlar Kurulu bu
yolla eylemin suç sayılıp sayılmayacağını belirlemiş olmaktadır. Bu nedenlerle 1918 sayılı Yasa'nın 27. maddesinin dördüncü
fıkrasındaki "... ithalat..." sözcüğü Anayasa'nın 2. ve 7.
maddelerine aykırıdır ve iptali gerekir. C- İptal kararı nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan
"ithalat" ve "ihracat" sözcükleri arasındaki "ve"
bağlacının 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Yasa'nın 29. maddesinin ikinci fıkrasına göre iptali gerekir. VI- SONUÇ 1- Sınırlama kararı uyarınca incelenen 7.1.1932 günlü, 1918 sayılı
Kaçakçılığın Men ve Takibine Dair Kanun'un 3217 sayılı Yasa ile değişik 27.
maddesinin dördüncü fıkrasının birinci tümcesinde yer alan "...ithalat
..." sözcüğünün Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 2- İptal kararı nedeniyle uygulama olanağı kalmayan
"ithalat" ve "ihracat" sözcükleri arasındaki "ve"
bağlacının 2949 sayılı Yasa'nın 29. maddesi gereğince İPTALİNE, 27.9.1994 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye İhsan PEKEL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL