ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1999/13 Karar Sayısı: 1999/26 Karar Günü : 14.6.1999 R.G. Tarih-Sayı :25.04.2000-24030 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Kara Kuvvetleri Komutanlığı 6.
Kolordu Komutanlığı Askeri Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 25.10.1963 günlü, 353 sayılı "Askerî
Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu"nun Ek 1. maddesinin birinci
fıkrasının, 4191 sayılı Yasa ile değiştirilen (b) bendinin, Anayasa'nın 37. ve
138. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Askerî eşyayı kaybetmek suçundan sanık hakkında açılan kamu
davasında Mahkeme, 353 sayılı Yasa'nın 4191 sayılı Yasa ile değiştirilen Ek 1.
maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinin, Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına
vararak iptali için doğrudan başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı - 353 sayılı Yasa'nın Ek 1. maddesinin birinci fıkrası ile aynı
fıkranın iptali istenen 4191 sayılı Yasa ile değişik (b) bendi şöyledir: "EK MADDE 1.- Subay ve astsubayların işledikleri suçlara
ait davalar hariç olmak üzere, aşağıda yazılı suçları işleyenlerin davalarına
askeri mahkemelerin hâkim sınıfından olan üyelerinden birisi tarafından
bakılır." "b) Disiplin mahkemelerinin görevi dışında kalan ve ağır
hapis cezasını gerektiren haller hariç olmak üzere, Askerî Ceza Kanunu'nun
130'uncu maddesinde yazılı suçlar," B- İlgili Yasa Kuralları - 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu'nun ilgili görülen maddeleri
şunlardır: 1- "MADDE 130- Askerî hizmete mahsus bir şeyi makbul bir
sebep olmaksızın kaybeden, kasten tahrip veya terk eden veya hususî
menfaatlerinde kullanan bu şeyin kıymetine göre kısa hapis veya üç seneye kadar
hapis veya beş seneye kadar ağır hapis ile cezalandırılır ve tahrip veya
kaybedilen şey ödetilir." 2- "MADDE 137- Vazife ve hizmette tekâsül dolayısiyle
bir gemi veya tayyarenin veya esliha ve harp malzemesinden birinin mühimce
hasara uğramasına sebep olan, kısa hapis veya üç seneye kadar hapsolunur." - 477 sayılı Disiplin Mahkemeleri Kuruluşu, Yargılama Usulü
ve Disiplin Suç ve Cezaları Hakkında Kanun'un ilgili görülen maddesi şöyledir : "MADDE 52- Hizmete mahsus ve değeri onbeş bin lirayı
geçmeyen eşyayı özürsüz kaybedenler veya harabolmasına sebebiyet verenler,
eşyanın değeri de gözönüne alınarak iki aya kadar oda veya göz hapsi ile
cezalandırılır." - 353 sayılı Askerî Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü
Kanunu'nun ilgili görülen maddesi şöyledir : "MADDE 2- Askerî mahkemeler iki askerî hâkim ve bir
subay üyeden kurulur. Ancak Genelkurmay Başkanlığı nezdindeki askerî mahkeme,
general ve amiralleri yargıladığı zaman üç askerî hâkim ve iki general veya
amiralden kurulur. 200 ve daha fazla sanık hakkında açılan davalarda askerî mahkeme,
dört hâkim ve bir subay üyeden kurulur. Duruşma sonuçlanıncaya kadar,
birleştirme veya başka nedenlerle sanık sayısının 200 veya daha fazla miktara
ulaştığı davalarda da bu hüküm uygulanır. Ancak duruşma sonuçlanıncaya kadar görülmekte
olan davadaki sanık sayısının bu miktardan aşağı düşmesi halinde, askerî
mahkeme kuruluşunda değişiklik yapılmaz. Askerî mahkeme kurulunda bulunanların en kıdemlisi mahkeme
başkanlığı görevini yapar." C- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz gerekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır: 1- "MADDE 37.- Hiç kimse kanunen tâbi olduğu mahkemeden
başka bir merci önüne çıkarılamaz. Bir kimseyi kanunen tâbi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne
çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler
kurulamaz." 2- "MADDE 138.- Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar;
Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm
verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin
kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge
gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz. Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde yargı
yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya
herhangi bir beyanda bulunulamaz. Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak
zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle
değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez." D- İlgili Anayasa Kuralı İlgili görülen Anayasa kuralı şöyledir: "MADDE 145.- Askerî yargı, askerî mahkemeler ve disiplin
mahkemeleri tarafından yürütülür. Bu mahkemeler, asker kişilerin; askerî olan
suçları ile bunların asker kişiler aleyhine veya askerî mahallerde yahut
askerlik hizmet ve görevleri ile ilgili olarak işledikleri suçlara ait davalara
bakmakla görevlidirler. Askerî mahkemeler, asker olmayan kişilerin özel kanunda belirtilen
askerî suçları ile kanunda gösterilen görevlerini ifa ettikleri sırada veya
kanunda gösterilen askerî mahallerde askerlere karşı işledikleri suçlara da
bakmakla görevlidirler. Askerî mahkemelerin savaş veya sıkıyönetim hallerinde hangi suçlar
ve hangi kişiler bakımından yetkili oldukları; kuruluşları ve gerektiğinde bu
mahkemelerde adlî yargı hâkim ve savcılarının görevlendirilmeleri kanunla
düzenlenir. Askerî yargı organlarının kuruluşu, işleyişi, askerî hâkimlerin
özlük işleri, askerî savcılık görevlerini yapan askerî hâkimlerin mahkemesinde
görevli bulundukları komutanlık ile ilişkileri, mahkemelerin bağımsızlığı,
hâkimlik teminatı, askerlik hizmetinin gereklerine göre kanunla düzenlenir.
Kanun, ayrıca askerî hâkimlerin yargı hizmeti dışındaki askerî hizmetler
yönünden askerî hizmetlerin gereklerine göre teşkilâtında görevli bulundukları
komutanlık ile olan ilişkilerini de gösterir." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Ahmet Necdet
SEZER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI,
Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL, Nurettin TURAN, Fulya KANTARCIOĞLU ve Rüştü
SÖNMEZ'in katılmalarıyla 25.3.1999 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında;
dosyada eksiklik bulunmadığından, işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE
karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenen ve ilgili görülen yasa kuralları, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa
kuralları ve bunların gerekçeleri ile öteki yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı Anayasa'nın 145. maddesinde, askerî yargının, askerî mahkemeler ve
disiplin mahkemeleri tarafından yürütüleceği; 353 sayılı Yasa'nın 2.
maddesinde, askerî mahkemelerin, iki askerî hakim ve bir subay üyeden oluşacağı,
ancak Genelkurmay Başkanlığı nezdindeki askerî mahkemenin, general ve
amiralleri yargıladığı zaman üç askerî hâkim ve iki general veya amiralden;
ikiyüz ve daha fazla sanık hakkında açılan davalarda ise askerî mahkemenin,
dört hâkim ve bir subay üyeden kurulacağı öngörülmüş, böylece askerî
mahkemelerin toplu mahkemeler olduğu kabul edilmiştir. Ancak, 353 sayılı Yasa'ya 23.1.1981 günlü, 2376 sayılı Yasa'nın 8.
maddesiyle Ek 1. madde eklenerek subay ve astsubayların işledikleri suçlara ait
davalar hariç olmak üzere aynı maddenin birinci fıkrasının bendlerinde yazılı
suçları işleyenlerin davalarına askerî mahkemelerin hakim sınıfından olan
üyelerinden birisi tarafından bakılacağı belirtilerek kimi askerî kişiler ve
suçlar bakımından toplu mahkeme sisteminden tek hâkimli sisteme geçilmiştir. Ek 1. maddenin birinci fıkrası ve aynı fıkranın (b) bendine göre,
subay ve astsubayların işledikleri tüm suçlara ait davalar ile disiplin
mahkemelerinin görevi dışında kalan ve ağır hapis cezasını gerektirmeyen haller
hariç olmak üzere Askerî Ceza Kanunu'nun 130. maddesine giren suçlara ilişkin
davalara, askerî mahkemenin hakim sınıfından olan üyelerinden birisi tarafından
bakılacaktır. Askerî Ceza Kanunu'nun 130. maddesinde, askerî hizmete tahsis
edilen bir eşyayı, kabul edilebilir bir sebep olmaksızın, kasten tahrip veya
terkeden veya özel çıkarları için kullananların, bu eşyanın kıymetine göre kısa
hapis veya hapis veya ağır hapisle cezalandırılacağı, 23. maddesinde de, kısa
hapis cezasının oda ve göz hapsi cezaları olduğu, belirtilmektedir. 477 sayılı
Yasa'nın 52. maddesinde ise hizmete mahsus ve değeri onbeşbin lirayı geçmeyen
eşyayı özürsüz kaybedenler veya harabolmasına sebebiyet verenlerin oda veya göz
hapsi ile cezalandırılacakları öngörülmektedir. Böylece, Askerî Ceza Kanunu'nun 130. maddesinde sayılan ancak, 477
sayılı Kanun'un 52. maddesi kapsamı dışında kalan suçların işlenmesi halinde,
suçu işleyen subay veya astsubay ise ya da kaybedilen eşyanın kıymetine göre
ağır hapis cezası verilmesini gerektiren bir durum varsa toplu mahkemede;
eşyanın kıymeti onbeşbin liradan az ve kısa hapsi gerektiriyorsa disiplin
mahkemesinde; suçu işleyen subay veya astsubay değilse ve hizmete
tahsis edilip de kaybedilen eşyanın kıymetine göre hapis cezası
verilebilecekse yargılama, askerî mahkemenin hâkim sınıfından olan bir üyesi
tarafından yapılacaktır. Maddenin gerekçesinde, Askerî Ceza Kanunu'nun 130. ve 137.
maddelerinde belirlenen şahsi hürriyeti bağlayıcı cezalardan hapis cezasının
azami haddinin üç yıl olduğu, adlî mahkemelerde üç yıl ve daha fazla hapis
cezasını gerektiren suçlara ait davalara tek hâkim tarafından bakılabildiği,
sözü edilen ek maddenin bu hükümlere paralel olarak düzenlendiği, askerî
mahkemelerin iş hacminin önemli bir bölümünü oluşturan bu davalara tek hâkim tarafından
bakılması esasının getirilmesiyle davaların süratle neticelendirilmesinin ve
dava birikiminin önlenmesinin amaçlandığı belirtilmektedir. B. Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi, yasaların, kanun
hükmünde kararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı konusunda,
ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak zorunda değildir.
İstemle bağlı kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı
verebilir. Başvuran Mahkeme, itiraz konusu kuralın, Anayasa'nın 37. ve 138.
maddelerine aykırılığını ileri sürmüş ise de kural, ilgisi nedeniyle,
Anayasa'nın 145. maddesi yönünden de incelenmiştir. 1- Anayasa'nın 145. Maddesi Yönünden İnceleme Anayasa'nın "Askerî yargı" başlıklı 145. maddesinde,
askerî yargının, askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafından
yürütüleceği, askerî yargı organlarının kuruluşu ve işleyişinin kanunla
düzenleneceği belirtilmektedir. Anayasa'da, askerî mahkemelerin kuruluş ve işleyişinin kanunla
düzenlenmesinin öngörülmesi suçların, bunların cezalarının ve uyuşmazlığın
çözümünde hangi mahkemenin görevli olacağının kanunda açık ve anlaşılır şekilde
belirtilmesini gerektirir. İtiraz konusu kurala göre, subay ve astsubayların işledikleri
suçlara ait davalar ile disiplin mahkemelerinin görevi dışında kalan ve ağır
hapis cezasını gerektiren haller hariç olmak üzere, Askerî Ceza Kanunu'nun 130.
maddesinde yazılı suçları işleyenlerin davalarına askerî mahkemenin hâkim
sınıfından olan üyelerinden birisi tarafından bakılacaktır. Askerî Ceza Kanunu'nun 130. maddesinde de, "Askerî hizmete
mahsus bir şeyi makbul bir sebep olmaksızın kaybeden, kasden tahrip veya terk
eden veya hususî menfaatinde kullanan bu şeyin kıymetine göre kısa hapis veya
üç seneye kadar hapis veya beş seneye kadar ağır hapisle cezalandırılır ve
tahrip veya kaybedilen şey ödetilir" denilmektedir. Böylece 130. madde
kapsamına giren suçların cezaları "tahrip edilen, terk olunan veya hususî
menfaatte kullanılan şeyin kıymetine" göre belirlenecek ve bu belirlemeye
göre de, davaya heyetle veya tek hâkimle veya disiplin mahkemesinde
bakılabilecektir. 477 sayılı Yasa'nın 52. maddesine göre, eşyanın değeri
onbeş bin liradan az ise davaya disiplin mahkemesinde, onbeş bin liradan fazla
ise askerî mahkemede bakılacaktır. Davanın Askerî mahkemede görülmesi
durumunda, eşyanın değeri hapis cezasını gerektirdiğinde tek hâkim, ağır hapis
cezasını gerektirdiğinde de heyet görevli olacaktır. Ancak itiraz konusu
kuralla, eşyanın değeri onbeş bin lirayı geçtiğinde, hangi miktara kadar
olanına hapis veya ağır hapis cezası verileceği belirlenmediğinden, bu gibi
durumlarda davaya heyetle veya tek hâkimle bakılması hususu ve dolayısıyla görevli
mahkeme açıkça gösterilmemiş olmaktadır. Bu nedenle, itiraz konusu kural,
Anayasa'nın 145. maddesine aykırıdır. İptali gerekir. 2- Anayasa'nın 37. ve 138. Maddeleri Yönünden İnceleme Başvuru kararında, Ek 1. maddenin birinci fıkrasının (b) bendinde
yapılan değişiklikle, sanığın, tek hâkimli veya heyetten oluşan mahkemeden
hangisinde yargılanacağını önceden bilemediği, ayrıca mahkeme tek hâkimle
oluşmuşsa sanığa hapis cezası, heyetle oluşmuşsa ağır hapis cezası
verileceğinin daha başlangıçta deliller toplanmadan mahkemece açıklanmak
zorunda kalındığı, böylece itiraz konusu kuralın, Anayasa'nın 37. ve 138.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmektedir. Anayasa'nın 37. maddesinde, "Hiç kimse kanunen tâbi olduğu
mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz" denilmektedir. Bu kuralın
amacı, kişilerin hangi mahkemede yargılanacaklarını önceden ve kesin olarak
bilmelerinin sağlanmasıdır. Oysa, itiraz konusu kuralda, hapis cezası verilebilecek hallerde
buna esas alınan askerî eşyanın değeri belirtilmemiştir. Bu nedenle, sanığın
toplu mahkeme veya tek hâkim tarafından yargılanacağını önceden bilmesine
olanak vermeyen itiraz konusu kural, Anayasa'nın 37. maddesine aykırıdır.
İptali gerekir. Sözkonusu kuralın, Anayasa'nın 138. maddesiyle ilgisi
görülmemiştir. Güven DİNÇER ve Lütfi F. TUNCEL bu görüşlere katılmamışlardır. VI- SONUÇ 25.10.1963 günlü, 353 sayılı "Askerî Mahkemeler Kuruluşu ve
Yargılama Usulü Kanunu"nun Ek. 1. maddesinin birinci fıkrasının 4191
sayılı Yasa ile değiştirilen (b) bendinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve
İPTALİNE, Güven DİNÇER ile Lütfi F. TUNCEL'in karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA,
14.6.1999 gününde karar verildi. Başkan Ahmet Necdet
  SEZER Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mahir Can
  ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ KARŞIOY
YAZISI Anayasa Mahkemesi'nin belirtilen kararıyla; 25.10.1963 günlü, 353
sayılı "Askerî Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu"nun Ek
1. maddesinin birinci fıkrasının, 4191 sayılı Yasa ile değiştirilen (b)
bendinin Anayasa'nın 145. ve 37. maddelerine aykırılığı savıyla iptaline karar
verilmiştir. 353 sayılı Yasa'nın Ek Madde 1'inde, "Subay ve astsubayların
işledikleri suçlara ait davalar hariç olmak üzere, aşağıda yazılı suçları
işleyenlerin davalarına askerî mahkemelerin hâkim sınıfından olan üyelerinden birisi
tarafından bakılır" denilmiş; bu suçlar meyanında (b) bendinde,
disiplin mahkemelerinin görevi dışında kalan ve ağır hapis cezasını gerektiren
haller hariç olmak üzere, Askerî Ceza Kanunu'nun 130. maddesinde yazılı suçlar
gösterilmiştir. Askerî Ceza Yasası'nın 130. maddesinde de, "Askerî hizmete
mahsus bir şeyi makbul bir sebep olmaksızın kaybeden, kasten tahrip veya terk
eden veya hususî menfaatlerinde kullanan bu şeyin kıymetine göre kısa hapis
veya üç seneye kadar hapis veya beş seneye kadar ağır hapis ile cezalandırılır
ve tahrip veya kaybedilen şey ödetilir" kuralı getirilmiştir. 477 sayılı Disiplin Mahkemeleri Kuruluşu Yargılama Usulü ve
Disiplin Suç ve Cezaları Hakkında Kanun'un 52. maddesine göre; "Hizmete
mahsus ve değeri onbeşbin lirayı geçmeyen eşyayı özürsüz kaybedenler veya
harabolmasına sebebiyet verenler, eşyayı değeri de gözönüne alınarak iki aya
kadar oda veya göz hapsi ile cezalandırılır." Belirtilen kurallarda; Askerî Mahkemelerin hâkim sınıfından olan üyelerinden birisi
tarafından bakılacak davaların niteliği belirlenmiş ve bu mahkemelerin; 1- Subay ve astsubayların işledikleri suçlara ait davalara
bakamayacağı; 2- Hizmete mahsus değeri onbeşbin lirayı geçmeyen eşyayı özürsüz
kaybedenler veya harabolmasına sebebiyet verenlerin davaları disiplin
mahkemelerinde görüleceğinden bunlara da bakamayacağı; Kurala bağlanmıştır. Maddenin gerekçesinde de; Yasa'da belirli suçları işleyenlerin davalarına, askerî
mahkemelerin hâkim sınıfından olan üyelerinden birisi tarafından
bakılabileceğinin belirtildiği, bu suçlar arasında disiplin mahkemelerinin
görevi dışında kalan ve kıymeti ellibin lirayı geçmeyen askeri hizmete mahsus
eşya ile ilgili Askerî Ceza Kanunu'nun 130. maddesinde yazılı suçlar ile tutarı
ellibin lirayı geçmeyen kararlara ait davalar ile ağır hapis ve ölüm cezasını
gerektiren haller konusunda istisna getirildiği ve bu davalara mutlaka heyet tarafından
bakılmasının öngörüldüğü; Askerî Ceza Kanunu'nun gerek 130. gerekse 137.
maddelerinde belirlenen şahsi hürriyeti bağlayıcı cezalardan olan hapis
cezasının azami haddinin üç yıl olduğu, adli mahkemelerde üç yıl ve daha
fazla hapis cezasını gerektiren suçlara ait davalara tek hâkim tarafından
bakılabildiği; sözü edilen ek maddenin bu hükümlere paralel olarak
düzenlendiği, askerî mahkemelerin iş hacminin önemli bir bölümünü oluşturan bu
davalara tek hâkim tarafından bakılması esasının getirilmesiyle davaların
süratle neticelendirilmesinin ve dava birikiminin önlenmesinin amaçlandığı
belirtilmektedir. Yasa maddelerinin, o maddelerin gerekçeleriyle birlikte
değerlendirilmesinin gerekeceği kuşkusuzdur. Miktar yönünden de, ceza süreleri
yönünden de belirleyici kuralların getirildiği maddenin asıl amacının,
davaların süratle neticelendirilmelerini sağlamak ve dava birikimini önlemek
olduğu açıkça anlaşılmaktadır. 353 sayılı Yasa'nın Ek 1. maddesinin birinci fıkrasının 4191
sayılı Yasa ile değiştirilen (b) bendi, 1632 sayılı Askeri Ceza Yasası'nın 130.
ve 137.; 477 sayılı Disiplin Mahkemeleri Kuruluşu Yargılama Usulü ve Disiplin
Suç ve Cezaları Hakkında Yasa'nın 52. ve 353 sayılı Askeri Mahkemeler Kuruluşu
ve Yargılama Usulü Yasası'nın 2. maddeleri ile birlikte yorumlanması gerekir.
Belirtilen kurallarda kimlerin hangi mahkemede yargılanacağı Anayasa'nın ilgili
kurallarına uygun bir biçimde kurala bağlanmış bulunmaktadır. İptali istenen kuralın, Anayasa'nın, 138. maddesi ile ilgisi
bulunmadığı gibi; askerî yargının, askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri
tarafından yürütüleceğini, askerî yargı organlarının kuruluşu ve işleyişinin
yasayla düzenleneceğini kurala bağlayan 145. ve hiç kimsenin kanunen bağlı
olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamayacağını kurala bağlayan 37.
maddelerine de aykırı bir yönü bulunmamaktadır. Belirtilen gerekçelerle, çoğunluğun iptal görüşüne katılmıyoruz. Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Lütfi F.
  TUNCEL