ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2022/116 Karar Sayısı : 2023/126 Karar Tarihi : 13/7/2023 R.G.Tarih-Sayı :
19/10/2023-32344 İPTAL DAVASINI AÇAN: İstanbul
Milletvekili Engin ALTAY, Manisa Milletvekili Özgür ÖZEL, Sakarya Milletvekili
Engin ÖZKOÇ ile birlikte 132 milletvekili İPTAL DAVASININ KONUSU: 30/6/2022 tarihli ve 7415 sayılı Askerî Ceza Kanunu ve
Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un; A. 1. maddesiyle
22/5/1930 tarihli ve 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu’nun ek 15. maddesine eklenen
dokuzuncu fıkrada yer alan “…gibi…” ibaresinin, B. 3. maddesiyle
27/7/1967 tarihli ve 926 sayılı Türk Silâhlı Kuvvetleri Personel Kanunu’nun 49.
maddesinin birinci fıkrasının (h) bendine eklenen ikinci cümlenin, C. 12. maddesiyle
10/6/1985 tarihli ve 3225 sayılı Millî Savunma Bakanlığı Döner Sermaye
İşletmeleri Kanunu’nun değiştirilen 3. maddesinin; 1. İkinci
fıkrasında yer alan “…Cumhurbaşkanı kararıyla…” ibaresinin, 2. Üçüncü
fıkrasında yer alan “…Millî Savunma Bakanlığınca…” ibaresinin, Anayasa’nın Başlangıç kısmı ile 2., 3., 5., 6., 7., 10.,
11., 13., 19., 36., 38., 49., 60., 70., 90., 104., 117., 118., 123., 128., 129.
ve 153. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine ve yürürlüklerinin
durdurulmasına karar verilmesi talebidir. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ Kanun’un iptali talep edilen kuralların da yer aldığı; 1. 1. maddesiyle
1632 sayılı Kanun’un ek 15. maddesine eklenen dokuzuncu fıkra şöyledir: “(Ek dokuzuncu fıkra:30/6/2022-7415/1 md.) Firar ve izin tecavüzü gibi hakkında ön inceleme
yapılanın bulunamaması nedeniyle ifade almayı imkânsız hâle getiren zorunlu
hâllerde, ilgilinin ifadesi alınmaz.” 2. 3. maddesiyle
926 sayılı Kanun’un 49. maddesinin birinci fıkrasının cümlenin eklendiği (h)
bendi şöyledir: “h) (Değişik: 2/7/2018 – KHK/703/127 md.) Genelkurmay
Başkanlığına atanan orgeneral-oramirallerin yaş haddi 67’dir. (Ek
cümle:30/6/2022-7415/3 md.) Genelkurmay Başkanının yaş haddi birer yıllık
süre ile 72 yaşına kadar Cumhurbaşkanınca uzatılabilir. Genelkurmay
Başkanlığına atanan orgeneral-oramiraller (b) bendinde gösterilen miktarların
dışında tutulur. Genelkurmay Başkanlığına atanan orgeneral-oramiraller (b)
bendinde gösterilen miktarların dışında tutulur.” 3. 12. maddesiyle 3225
sayılı Kanun’un değiştirilen 3. maddesi şöyledir: “Döner sermaye teşkili ve tutarı Madde 3 – (Değişik:30/6/2022-7415/12 md.) Bu Kanun kapsamına giren işletmelere toplam yüz milyon
Türk lirası sermaye tahsis olunmuştur. Tahsis edilen sermaye miktarı Cumhurbaşkanı kararıyla beş
katına kadar artırılabilir. Döner sermayenin işletmelere tahsisi, tahsis edilen
miktarların azaltılıp veya çoğaltılması Millî Savunma Bakanlığınca yapılır.” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan
Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan
GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin
MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN ve Kenan YAŞAR’ın katılımlarıyla 28/9/2022
tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından
işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma talebinin esas inceleme
aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Ömer GEDİK tarafından hazırlanan
işin esasına ilişkin rapor, dava konusu kanun hükümleri, dayanılan Anayasa
kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Kanun’un 1. Maddesiyle 1632 Sayılı Kanun’un Ek 15.
maddesine Eklenen Dokuzuncu Fıkrada Yer Alan “…gibi…” İbaresinin
İncelenmesi 1. Anlam ve Kapsam 3. 1632 sayılı Kanun’un “Soruşturma
izni ve izin vermeye yetkili merciler” başlıklı ek 15. maddesinin birinci
fıkrasına göre asker kişilerin işledikleri askerî suçların soruşturulması izne
tabidir. 4. Anılan Kanun’un 3. maddesine göre askerî kişiler, mareşalden
asteğmene kadar subaylar, astsubaylar, Millî Savunma Bakanlığı (Bakanlık) ile
Türk Silahlı Kuvvetleri (TSK) kadro ve kuruluşunda çalışan sivil personel,
uzman jandarma, uzman erbaş, sözleşmeli erbaş ve er, erbaş ve erler ile askerî
öğrencilerdir. 5. Kanun’un 1. maddesine göre bu Kanun’un hapis cezasıyla
cezalandırdığı suçlar askerî suçlardır. 6. Kanun’un ek 15. maddesinin ikinci fıkrasında soruşturma izninin,
asgari tugay komutanı veya eşiti askerî kurum amiri (Deniz ve Hava Kuvvetleri
Komutanlıklarında eşiti) olmak üzere asker kişinin görev yaptığı birlik
komutanı veya askerî kurum amiri, bu kişilerin yokluklarında ise vekilleri
tarafından bizzat verileceği, Genelkurmay Başkanlığı, Kuvvet Komutanlıkları ve
Millî Savunma Üniversitesi hariç Bakanlık merkez ve taşra teşkilatı ile bağlı
ve ilgili kurum ve kuruluşlarda görev yapan asker kişiler hakkındaki soruşturma
izninin ise Millî Savunma Bakanı (Bakan) tarafından verileceği belirtilmiştir.
Yine anılan fıkraya göre general ve amiraller hakkındaki soruşturma izni, görev
yeri dikkate alınarak ilgisine göre Genelkurmay Başkanı’nın veya ilgili Kuvvet
Komutanı’nın teklifi üzerine ya da resen Bakan tarafından verilir. 7. Söz konusu maddenin sekizinci fıkrası ön incelemeyi
düzenlemektedir. Buna göre izin vermeye yetkili merci, ihbar veya şikâyetin
işleme konulması hâlinde bir ön inceleme başlatır; ön incelemeyi bizzat
yapabileceği gibi izin vermeye asıl yetkili mercinin emrinde olan ve hakkında
inceleme yapılanın üstü konumundaki asker kişilerden birine de yaptırabilir. 8. Maddenin dokuzuncu fıkrasında ise firar ve izin tecavüzü gibi
hakkında ön inceleme yapılanın bulunamaması nedeniyle ifade almayı imkânsız
hâle getiren zorunlu hâllerde ilgilinin ifadesinin alınmayacağı belirtilmekte
olup anılan cümlede yer alan “…gibi…” ibaresi dava konusu kuralı
oluşturmaktadır. 9. Kuralın gerekçesinde de “Sırf
askeri suçların müeyyideye bağlanma amacı, askeri hizmetin kesintiye
uğramaksızın sürdürülmesi, askeri disiplinin etkin bir şekilde muhafaza
edilmesi ve askeri menfaat ve gereklerin doğrudan doğruya korunmasıdır. Bu
kapsamda özellikle firar ve izin tecavüzü gibi suçlarda hakkında ön inceleme
yapılan personele ulaşılamadığından izin vermeye yetkili mercii tarafından
soruşturma izni verip vermeme yönünde yapılan değerlendirmeden önce ön inceleme
raporu ile birlikte personelin ifadesinin alınması mümkün olmamaktadır. Bu
durum askeri disiplinin tesis ve idamesini geciktirmekte, askeri hizmetin
devamlılığını sekteye uğratmakta, suç dosyalarının adli makamlara gönderilme
sürecini uzatmakta, ön incelemenin kanunda öngörülen sürede tamamlanamaması
ihtimalini doğurarak, firar suçlarını işleyen personel hakkında yürütülecek
adli soruşturmanın ivedi şekilde başlatılmasına engel olmaktadır. Madde ile;
1632 sayılı Kanunun 65 ila 71 inci maddelerinde sayılan firar ve izin tecavüzü
mahiyetindeki suçlarla ilgili olarak, hakkında ön inceleme yapılan kişinin
bulunamaması nedeniyle ifade almayı imkânsız hale getiren zorunlu hallerle
sınırlı olmak üzere, ilgilinin ifadesinin alınmamasına yönelik düzenleme
yapılması amaçlanmaktadır.” denilmektedir. 2. İptal Talebinin Gerekçesi 10. Dava dilekçesinde özetle; dava konusu kuralın asker kişilerin
işledikleri izne tabi suçların soruşturulması esnasında, firar ve izin tecavüzü
gibi hakkında ön inceleme yapılanın bulunamaması nedeniyle ifade almayı
imkânsız hâle getiren zorunlu hâllerin kapsamını genişlettiği, idareye
ilgilinin ifadesinin alınmayacağı hâlleri belirleme hususunda sınırsız bir takdir
yetkisi tanıdığı, bu durumun ise yetkili mercilerin tarafsızlığına gölge
düşürerek savunma hakkını etkileyecek keyfîliklere yol açacağı ve savunma
hakkını ortadan kaldıracağı, kuralın belirsiz ve öngörülemez olduğu, kanunilik
ilkesinin gereklerini karşılamadığı, temel ilkeleri belirlenmeksizin ve
çerçevesi çizilmeksizin idareye suç tiplerini belirleme imkânı tanıdığından
yasama yetkisinin devredilmezliği ilkesini ihlal ettiği, aynı nitelikteki suçu işleyen ilgililer arasında uygulama
yönünden farklılığa yol açabilecek olması nedeniyle kuralın kanun önünde
eşitlik ilkesiyle bağdaşmadığı, Anayasa Mahkemesinin benzer düzenlemeye
ilişkin verdiği 27/2/1992 tarihli ve E.1991/43, K.1992/14 sayılı kararındaki gereklerin karşılanmadığı, bu durumun kuvvetler
ayrılığı, hiçbir kimsenin veya organın Anayasa’dan kaynaklanmayan bir yetkiyi
kullanamaması ve Anayasa Mahkemesi kararlarının bağlayıcılığı ilkeleriyle
çeliştiği, uluslararası anlaşmalarla bağdaşmadığı belirtilerek kuralın
Anayasa’nın Başlangıç kısmı ile 2., 6., 7., 10., 13., 19., 36., 38., 70., 90.,
123., 128., 129. ve 153. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 3. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 11. Anayasa’nın 36. maddesinin birinci
fıkrasında “ Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle
yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil
yargılanma hakkına sahiptir ” hükmüne yer
verilmek suretiyle adil yargılanma hakkı güvence altına alınmıştır. 12. Dava konusu kuralla firar ve izin tecavüzü gibi hakkında ön inceleme
yapılanın bulunamaması nedeniyle ifade almayı imkânsız hâle getiren zorunlu
hâllerde ilgilinin ifadesinin alınmayacağı öngörülmek suretiyle savunma hakkına
yönelik bir sınırlama getirilmektedir. 13. Anayasa’nın 13. maddesine göre “Temel hak ve hürriyetler,
özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen
sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar,
Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin
gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” Buna göre savunma hakkına
sınırlama getiren düzenlemelerin kanunla yapılması, Anayasa’nın sözü ile Anayasa’da
öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olması gerekir. 14. Bu kapsamda savunma hakkını sınırlamaya yönelik bir kanuni
düzenlemenin şeklen var olması yeterli olmayıp yasal kuralların keyfîliğe izin
vermeyecek şekilde belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir düzenlemeler
niteliğinde olması gerekir. 15. Esasen temel hakları sınırlayan kanunun bu
niteliklere sahip olması, Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye bağlanan hukuk
devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk devletinde kanuni düzenlemelerin hem
kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer
vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca
kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir.
Kanunda bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından
da zorunludur. Zira bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını,
bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal
düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli
kılar (AYM, E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla
Anayasa’nın 13. maddesinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik,
Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye bağlanan hukuk devleti ilkesi ışığında
yorumlanmalıdır. 16. Bu bağlamda “ firar ve izin tecavüzü gibi” ifadesiyle şüphelinin savunmasının alınmasının
fiilen mümkün olamadığı suç türleri ortaya konmaktadır. Dolayısıyla bu ifadeyle
kuralın şüphelinin savunmasının alınmasının fiilen mümkün olamadığı suç
türleriyle sınırlı olduğu, böylece hangi durumlarda şüphelinin ifadesi
alınmadan aleyhine dava açılacağının öngörülebilir olduğu anlaşılmaktadır. 17. Dava konusu kuralın da yer aldığı maddeye göre
ifade almayı imkânsız hâle getiren zorunlu hâllerde ilgilinin ifadesine
başvurulmasına gerek duyulmadan ön incelemenin tamamlanabilmesi mümkündür. Bu
itibarla kuralla kastedilenin, hakkında ön
inceleme yapılanın bulunamaması nedeniyle ifade almayı imkânsız hâle getiren
zorunlu hâllerden herhangi biri olduğu anlaşılmakla kuralla savunma hakkının kullanılamayacağı durumların herhangi
bir tereddüde yer vermeyecek biçimde açık ve net olarak düzenlendiği ve bu
yönüyle kuralın kanunilik şartını taşıdığı sonucuna ulaşılmıştır. 18. Öte yandan savunma hakkına getirilen sınırlamanın
Anayasa’nın 13. maddesi gereğince Anayasa’nın sözüne de uygun olması gerekir. 19. Anayasa’nın 129. maddesinin altıncı fıkrasında da “ Memurlar ve
diğer kamu görevlileri hakkında işledikleri iddia edilen suçlardan ötürü ceza
kovuşturması açılması, kanunla belirlenen istisnalar dışında, kanunun
gösterdiği idarî merciin iznine bağlıdır. ” denilmek suretiyle kamu
görevlileri yönünden özel soruşturma usullerinin uygulanması anayasal güvenceye
kavuşturulmuş bulunmaktadır. Anayasa’nın anılan maddesi uyarınca kamu
görevlilerinin haklarında işledikleri iddia edilen suçlardan ötürü ceza
muhakemesine tabi tutulmalarının izin sistemine bağlanması esastır. Kuşkusuz bu
anayasal güvence, memurun şahsından kaynaklanmamakta, memuriyet görevinin
kesintisiz ve sağlıklı bir şekilde yerine getirilmesini temin etme amacına
yönelmektedir. 20. Millî savunma hizmetleri niteliği itibarıyla
belirli bir düzen içinde sunulması gereken, kişilerin ve toplumun varlığı ve huzuru
yönünden vazgeçilemez, ertelenemez ve ikame edilemez kamu hizmetlerindendir (AYM,
E.2021/84, K.2022/117, 13/10/2022, § 28). Asker
kişiler millî güvenliğin sağlanması amacıyla sürekli ve asli nitelikte bir kamu
hizmeti ifa etmektedir. Asker kişilerin Anayasa’nın 128. maddesinde yer alan diğer
kamu görevlileri kapsamında oldukları ve bu itibarla Anayasa’nın 129.
maddesinin sağladığı güvenceden yararlanmaları gerektiği açıktır. 21. 1632 sayılı Kanun’un ek 15. maddesinin birinci fıkrası uyarınca
asker kişilerin görevleriyle ilgili olarak işledikleri askerî suçlar nedeniyle ilke
olarak özel bir soruşturma usulüne tabi kılındıkları görülmektedir. Bu kapsamda anılan maddenin diğer fıkralarda, asker
kişiler hakkındaki soruşturma izninin görev yeri dikkate alınarak ilgisine göre
kim tarafından verileceği hüküm altına alınmış; izin vermeye yetkili merciler
tarafından ihbar veya şikâyetin işleme konulmasına karar verilmesi hâlinde bu
mercilerce ön incelemenin başlatılacağı belirtilerek bunun usul ve esasları açıklanmış,
yetkili mercinin soruşturma izni konusundaki kararını açıklamasına ilişkin
süreler ile bu karara karşı itiraz süresi, itiraz mercileri ve soruşturma ve
kovuşturma makamları belirtilmiştir. 22. Kural uyarınca firar ve izin tecavüzü gibi hakkında ön inceleme
yapılanın bulunamaması nedeniyle ifade almayı imkânsız hâle getiren zorunlu
hâllerde ilgilinin ifadesinin alınmaması asker kişilerin işledikleri suçların
soruşturma iznine başvurulmasına engel teşkil etmez. Dolayısıyla kuralda
Anayasa’nın 129. maddesinde memurlar ve diğer kamu görevlileri için getirilen
izin güvencesine aykırı bir husus bulunmamaktadır. Bu itibarla söz konusu hâllerde asker kişilerin ifadesinin
alınmaması yetkisini tanıyan kuralın Anayasa’nın
129. maddesinin sözüyle bağdaşmadığı söylenemez. 23. Adil yargılanma hakkı niteliği gereği devletin düzenleme yapmasını
gerektiren bir haktır. Zira bu hakkın Anayasa’da zikredilmiş olması kendi
başına bir anlam ifade etmemekte, bireylerin bu haktan yararlanabilmesi için
devletin en azından yargı teşkilatını kurması ve yargılama usullerini
belirlemesi gerekmektedir. Devletin düzenleme yetkisini haiz olduğu alanlarda
belli ölçüde takdir yetkisine sahip olduğunun kabulü gerekir. Bu sebeple adil
yargılanma hakkına yönelik sınırlamalar getirilirken kanun koyucuyu bağlayan
belli bir meşru amaçlar listesi bulunmamaktadır. Ancak kanun koyucunun bu
takdir yetkisinin Anayasa Mahkemesinin denetimine tabi olduğu açıktır ( Bekir
Sözen [GK], B. No: 2016/14586, 10/11/2022, § 74) . 24. Kamu görevlisi statüsüne sahip olan bu kişiler, yerine
getirdikleri görevin niteliği gereği genel hükümler dışında özel bir soruşturma
usulüne tabi tutulabilmektedir. Bu bağlamda firar
ve izin tecavüzü gibi hakkında ön inceleme yapılanın bulunamaması nedeniyle başlatılan ön incelemenin kesintiye uğramadan
yürütülebilmesi ve adli soruşturmanın ivedi bir şekilde başlatılabilmesi
amacıyla askerî personel için ifade alınması zorunluluğu ortadan
kaldırılmıştır. Kuralla ön inceleme esnasında
kişinin ifadesinin alınması engellenmeyip fiilî imkânsızlık hâlinde askeri
düzen ve hizmetin devam etmesi için ön incelemenin sürüncemede kalmadan
tamamlanması sağlanmaktadır. Bu itibarla kuralın meşru bir amaç taşıdığı
anlaşılmıştır. 25. Anayasa’nın
13. maddesinin önemli güvencelerinden olan ölçülülük ilkesi elverişlilik,
gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik ,
öngörülen sınırlamanın ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli
olmasını; gereklilik , ulaşılmak istenen amaç bakımından sınırlamanın
zorunlu olmasını, diğer bir ifadeyle aynı amaca daha hafif bir sınırlama ile
ulaşılmasının mümkün olmamasını; orantılılık ise hakka getirilen
sınırlama ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi
gerekliliğini ifade etmektedir. 26. Hakkında ön
inceleme yapılanın bulunamaması nedeniyle ifade
almayı imkânsız hâle getiren zorunlu hâllerde ilgilinin ifadesinin
alınması şartının aranmamasının ön incelemenin
devamına imkân tanıyacağı gözetildiğinde kuralın ön inceleme aşamasının
sürüncemede kalmadan tamamlanması nı sağlama amacına ulaşma bakımından
elverişli olduğu görülmüştür. 27. İdari
nitelikteki ön incelemenin ceza yargılamasının işleyişini geciktirecek ve
soruşturmanın etkin şekilde yürütülmesine engel olacak şekilde uygulanmasına
izin vermeyecek şekilde yapılmasına özen gösterilmesi gerekmektedir ( Dilek
Genç ve diğerleri [GK], B. No: 2014/3944,
1/2/2018, § 78). Dolayısıyla firar
ve izin tecavüzü gibi hakkında ön inceleme yapılanın bulunamaması nedeniyle
ifade almayı imkânsız hâle getiren zorunlu hâllerde ilgilinin ifadesinin
alınmayacağını belirten kuralın ön inceleme
aşamasının sürüncemede kalmadan tamamlanması nı sağlama biçimindeki meşru
amaca ulaşma bakımından gerekli olmadığı da söylenemez. 28. Öte yandan ön inceleme sırasında iddia edilen
eylemlerin suç kapsamında bulunup bulunmadığının nihai olarak soruşturma veya
kovuşturma aşamalarında belirleneceği gözetildiğinde idarenin ön inceleme
aşamasında yaptığı değerlendirme söz konusu eylemin suç unsuru oluşturduğu
konusunda nihai bir değerlendirme olmayıp idarenin ön inceleme sonucunda
verilen soruşturma izni kararı eylemin soruşturma yapılmasını gerektirir nitelikte
olup olmadığını belirlemeye yöneliktir. Bu itibarla ön inceleme
evresinde eksik kalan hususların ceza soruşturması veya kovuşturması
aşamalarında giderilebilmesi de mümkündür ( Durmuş Küçük , B. No:
2017/39786, 14/10/2020, § 45). 29. Ayrıca ön inceleme sonrasında soruşturma için
izin verilmiş olması yargılama sürecinde basit şüphe aşamasına geçildiğini
gösterir. Soruşturma aşamasına geçilmesi ise bir cezalandırma yöntemi değildir.
Yargılama faaliyetinin sonuna kadar masumiyet karinesi devam etmektedir.
Sonraki süreçte yargılamanın her aşamasında kişinin ifadesine başvurulması ve
bu suretle savunma hakkının kullanılması mümkündür. Dolayısıyla u laşılmak
istenen amaca ilişkin kamu yararı ile adil yargılanma hakkı arasında bulunması
gereken makul dengenin gözetildiği ve bu itibarla kuralın orantısız bir
sınırlamaya neden olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. 30. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 13., 36. ve 129. maddelerine
aykırı değildir. İptal talebinin reddi gerekir. Kuralın Anayasa’nın 2. maddesine de aykırı olduğu
ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 13., 36. ve
129. maddeleri yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması
nedeniyle Anayasa’nın 2. maddesi yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek
görülmemiştir. Kuralın Anayasa’nın Başlangıç kısmı ile 6., 7., 10., 19., 38., 70.,
90., 123., 128. ve 153. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. B. Kanun’un 3. Maddesiyle 926 Sayılı Kanun’un 49. Maddesinin Birinci Fıkrasının (h) Bendine
Eklenen İkinci Cümlenin İncelenmesi 1. Anlam ve Kapsam 31. 926 sayılı Kanun’un 49. maddesinin birinci fıkrasının (h)
bendinde Genelkurmay Başkanı’nın yaş haddi düzenlenmiştir. 32. Anılan bendin birinci cümlesine göre Genelkurmay Başkanlığına atanan
orgeneral-oramirallerin yaş haddi 67’dir. Bendin dava konusu ikinci cümlesiyle de
Genelkurmay Başkanının yaş haddinin birer yıllık süre ile 72 yaşına kadar
Cumhurbaşkanınca uzatılabileceği öngörülmüştür. 33. Kuralın gerekçesinde de “Türk
Silahlı Kuvvetleri yurt içinde ve yurt dışında faaliyetlerini kararlılıkla
sürdürmektedir. Madde ile devam eden terörle mücadele faaliyetlerinin etkin bir
şekilde sürdürülmesi ve harekatlardan elde edilen tecrübenin aktarılabilmesi
için Genelkurmay Başkanının görev süresinin birer yıllık süreyle maddede
belirlenen yaş haddine kadar uzatılabilmesi amaçlanmaktadır.” denilmektedir. 2. İptal Talebinin Gerekçesi 34. Dava dilekçesinde özetle; Genelkurmay Başkanı’nın görev süresinin Cumhurbaşkanınca
uzatılabileceğine ilişkin anayasal bir hükmün bulunmadığı, dava konusu kuralla Genelkurmay
Başkanı’nın yaş haddinin uzatılması yönündeki özlük hakkının Cumhurbaşkanı’nın
takdirine bırakıldığı, Cumhurbaşkanı’nın bu yetkisini hangi nesnel ölçüte göre
kullanacağının belirsiz olduğu, kuralın ölçülü olmadığı, keyfî uygulamalara neden
olmak suretiyle Genelkurmay Başkanları arasında eşitsizliğe
yol açabileceği, bu suretle mali nitelikteki özlük haklarının farklılaşacağı, emir-komuta zincirinin bozulmasına, askerî
disiplin ve hiyerarşinin bozulmasına, ordunun siyasallaşmasına, millî savunma
hizmetini yürütmekle görevli olan Genelkurmay Başkanlarının ilgilerini başka
alanlara yöneltmelerine ve sorumluluklarını yeteri kadar yerine
getirememelerine neden olacağı belirtilerek kuralın Anayasa’nın Başlangıç kısmı
ile 2., 3., 5., 6., 7., 10., 11., 13., 49., 60., 70., 104., 117., 118., 123.,
128. ve 153. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 3. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 35. Anayasa’nın 70. maddesinin birinci fıkrasında “ Her Türk, kamu
hizmetlerine girme hakkına sahiptir.” denilmek suretiyle kamu hizmetlerine
girme hakkı güvence altına alınmıştır. 36. Anılan hak sadece kamu hizmetlerine girmeyi değil kamu
hizmetlerinde bulunmayı/kalmayı da güvence altına almaktadır (AYM, E.2021/104,
K.2021/87, 11/11/2021, § 48). Dolayısıyla kişinin kamu hizmetinde kalmaya devam
edebilme imkânından yararlanması sonucunu doğuran düzenlemeler Anayasa’nın 70.
maddesi kapsamındadır. 37. Kanun koyucu, bir kamu hizmetinde görevin gerektirdiği nitelikleri
ve şartları belirlemeyi ya da belirlenmiş olanları değiştirmeyi anayasal
ilkeler içinde kalmak kaydıyla görevin ve ülkenin gereklerine ve
zorunluluklarına göre serbestçe takdir edebilir. Bu konularda anayasal ilkelere
aykırı olmamak kaydıyla düzenleme yapmak kanun koyucunun takdirindedir ( AYM, E.2016/133, K.2017/155, 15/11/2017, § 93). 38. Genelkurmay Başkanı’nın yaş haddinin uzatılabileceğini düzenleyen kural, görevin uzatılmama
ihtimalini de içinde barındırdığından kamu hizmetinde kalma hakkına yönelik bir
sınırlama getirdiği görülmüştür. 39. Kuralda
Genelkurmay Başkanı’nın görev süresinin kaç yaşına kadar, kim tarafından ve
hangi sürelerle uzatılabileceği herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde
açık ve net olarak belirlenmiştir. Dolayısıyla
atanma hakkının kapsam ve sınırlarının açık ve net olarak belirlendiği
gözetildiğinde kuralla öngörülen sınırlamanın kanuni bir temele dayandığı görülmektedir. 40. Anayasa’nın anılan maddesinde kamu hizmetlerine girme hakkı sınırsız
bir hak olarak düzenlenmemiş, bu kapsamda maddenin ikinci fıkrasında “ Hizmete
alınmada, görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırım gözetilemez.” hükmüne yer verilerek hizmete alınmada görevin gerektirdiği nitelikler in
gözetilmesi anılan hak bakımından özel bir sınırlama nedeni olarak
öngörülmüştür. Bu bağlamda anılan fıkra ile hizmete alınmada görevin
gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayrımın gözetilemeyeceği öngörülerek
bir yandan kamu hizmetine alınmada aranacak şartların belirlenmesi hususunda
kanun koyucuya takdir yetkisi tanınmış, diğer yandan da söz konusu şartlar
belirlenirken bu hakka getirilecek sınırlamaların ancak görevin gerektirdiği
niteliklerle uyumlu olması hâlinde mümkün olabileceği ifade edilmiştir. Buna
göre kamu hizmetine girme hakkına koşul belirlemek suretiyle getirilecek
sınırlama görevin gerektirdiği niteliklerden başka bir şarta bağlanamaz. Bu
husus, anılan maddenin gerekçesinde “…Kamu hizmetine alınacak memur ve kamu
görevlileri ile ilgili düzenlemede bu hakkın kötüye kullanılmasını önleyecek
hükümler getirilmiştir” biçiminde vurgulanmıştır (AYM, E.2018/89,
K.2019/84, 14/11/2019, § 16). Diğer yandan anılan fıkrada belirtilen sınırlama
nedeni hakkın güvencesi kapsamında bulunan kamu hizmetinde kalmaya devam
edilebilmesi bakımından da aynen geçerlidir. 41. Mevcut Genelkurmay Başkanı’nın tecrübesinden yararlanılmasının savunma hizmetinin güvenli, etkili, verimli bir şekilde
yürütülmesine katkıda bulunacağı gözetildiğinde kuralın görevin gerektirdiği
niteliklere ilişkin olmadığı ve anılan meşru
amaca ulaşma bakımından elverişli ve gerekli olmadığı söylenemez. 42. Kuralla kanun koyucunun kamu görevlileri için yaş haddini genel
olarak 65 olarak öngördüğü, Genelkurmay Başkanınınkini ise ilke olarak 67
olarak belirlediği, dava konusu kuralla ise Genelkurmay Başkanı’nın yaş
haddinin 72’ye kadar çıkabileceğini düzenlediği dikkate alındığında
sınırlamanın kamu hizmetine girme hakkı bağlamında orantılı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. 43. Kuralla Genelkurmay
Başkanı’nın yaş haddinin uzatılmasına karar verme yetkisinin Genelkurmay
Başkanı’nı atayan makama verildiği, bu yetkinin kullanımı bakımından bir üst
sınırın belirlendiği ve beş yılla sınırlandığı, süre uzatımının da ancak birer
yıllık sürelerle yapılabildiği hususları gözetildiğinde
kamu hizmetine girme hakkını sınırlayan kuralın ölçüsüz bir sınırlama getirdiği
söylenemez. 44. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk
devleti; eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve
özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu
geliştirerek sürdüren, hukuki güvenliği sağlayan, Anayasa’ya aykırı durum ve
tutumlardan kaçınan, hukuk kurallarıyla kendini bağlı sayan ve yargı denetimine
açık olan devlettir (AYM, E.2022/50, K.2022/107, 28/9/2022, § 25). 45. Anayasa’nın anılan maddesinde güvence altına
alınan hukuk devleti ilkesi gereği kanunlar kamu yararı amacıyla çıkarılır.
Anayasa Mahkemesinin kararlarına göre kamu yararı genel bir ifadeyle bireysel,
özel çıkarlardan ayrı ve bunlara üstün olan toplumsal yararı ifade etmektedir.
Kanunun amaç ögesi bakımından Anayasa’ya uygun sayılabilmesi için
çıkarılmasında kamu yararı dışında bir amacın gözetilmemiş olması gerekir.
Kanunun kamu yararı dışında bir amaçla yalnız özel çıkarlar için veya yalnız
belirli kişilerin yararına olarak çıkarılmış olduğu açıkça anlaşılabiliyorsa
amaç unsuru bakımından Anayasa’ya aykırılık söz konusudur (AYM, E.2022/50,
K.2022/107, 28/9/2022, § 26). 46. Kuralın ihtiyaç
duyulması durumunda mevcut Genelkurmay Başkanı’nın tecrübesinden yararlanılmasını
mümkün kılmak suretiyle kamu hizmetinin daha etkin ve sağlıklı bir şekilde
yürütülmesi amacına yönelik olduğu anlaşılmıştır. Bu
itibarla kuralın kamu yararı dışında bir amaç güttüğü söylenemeyeceğinden hukuk
devleti ilkesine aykırı bir yönü bulunmamaktadır. 47. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 2., 13. ve 70. maddelerine
aykırı değildir. İptal talebinin reddi gerekir. Kuralın Anayasa’nın Başlangıç kısmı ile 3., 5., 6., 7., 10., 11., 49.,
60., 104., 117., 118., 123., 128. ve 153. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. C. 12. Maddesiyle 3225 Sayılı Kanun’un Değiştirilen 3. Maddesinin
İkinci Fıkrasında Yer Alan “…Cumhurbaşkanı kararıyla…” İbaresi ile
Üçüncü Fıkrasında Yer Alan “…Millî Savunma Bakanlığınca…” İbaresinin
İncelenmesi 1. Anlam ve Kapsam 48. 7415 sayılı Kanun
ile 3225 sayılı Kanun’un 3. maddesinde değişiklik yapılmadan önce anılan Kanun
kapsamına giren döner sermaye işletmelerine tahsis olunan sermayeyi artırma
yetkisi Bakanlar Kuruluna tanınmış iken söz konusu değişiklikle bu yetki
Cumhurbaşkanı’na verilmiştir. 49. Yine 3225 sayılı Kanun’un anılan maddesinde 7415 sayılı Kanun’la değişiklik
yapılmadan önce döner sermayenin işletmelere tahsisi, tahsis edilen miktarların
azaltılıp veya çoğaltılması Kara, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlıklarına
bağlı kurumlar için ilgili Kuvvet Komutanlığının, asker hastaneleri için
hastanelerin bağlı olduğu komutanlığın teklifi ve Genelkurmay Başkanlığının
uygun görmesi üzerine Millî Savunma Bakanlığınca yapılmakta iken söz konusu
değişiklik sonrası bu tür işlemlerinin yapılması konusunda yalnızca ve
tek başına Millî Savunma Bakanlığı yetkili kılınmıştır. 2. İptal Talebinin Gerekçesi 50. Dava dilekçesinde özetle; dava konusu kurallarla Cumhurbaşkanı’na
tanınan sermaye artırımı yetkisinin hangi hâllerde kullanılacağına dair açık ve
somut bir ölçütün öngörülmediği, bu suretle Cumhurbaşkanı’na sınırları
belirsiz, çok geniş bir düzenleme alanı bırakılmasının hukuk devleti, idarenin
kanuniliği ve yasama yetkisinin devredilmezliği ilkeleriyle bağdaşmadığı, bu
yöndeki kararın Cumhurbaşkanı tarafından tek başına ve kısa vadede
değiştirebilme olasılığının bulunmasının döner sermayelerin iktisadi
öngörülebilirliğine zarar vereceği, Anayasa’da Cumhurbaşkanı’na böyle bir görev
veya yetki tanınmadığı hâlde kurallarla yetkilendirilmesinin kuvvetler ayrılığı
ile hiçbir organın kaynağını Anayasa’dan almayan bir devlet yetkisini
kullanamayacağına ilişkin anayasal ilkelerle bağdaşmadığı, döner sermayenin
işletmelere tahsisi ile tahsis edilen miktarların azaltılıp çoğaltılması konularında
Kuvvet Komutanlıklarının ve komutanların dâhil olduğu inha süreci ile Genelkurmay
Başkanlığının iradesinin ortadan kaldırıldığı, bu durumun döner sermayelerin
askerî ihtiyaçlara göre yönetilmesine engel olacağı, sivil bir makam olan
Bakanlığın teknik askerî işlere doğası gereği hâkim olmamasının mümkün olduğu kurallarla
idareye tanınan bu yetkinin öznel ve keyfî uygulamalara ve işletmeler arasında
eşitsizliğe neden olabileceği belirtilerek kuralların Anayasa’nın 2., 6., 7.,10.,
104., 117.,118., ve 123. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 3. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 51. Hukuk devletinin temel
unsurlarından biri de belirlilik ilkesidir. Bu ilkeye göre yasal
düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve
kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel
olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem
içermesi gerekir. Belirlilik ilkesi, hukuksal güvenlikle bağlantılı olup
kişinin kanundan belirli bir kesinlik içinde hangi somut eylem ve olguya hangi
hukuksal yaptırımın veya sonucun bağlandığını, bunların idareye hangi müdahale
yetkisini verdiğini bilmesini zorunlu kılmaktadır. Kişi ancak bu durumda
kendisine düşen yükümlülükleri öngörebilir ve davranışlarını ayarlayabilir.
Hukuki güvenlik ilkesi bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven
duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici
yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2020/80, K.2021/34, 29/4/2021, §
25). 52. 3225 sayılı Kanun’un 1., 3., 4., 6.,
8., 9. ve 10. maddeleri bir bütün olarak incelendiğinde Bakanlık ve Kuvvet Komutanlıkları bünyesindeki döner sermaye işletmelerinin hangi amaçlarla kurulabileceğine,
bu işletmelere aktarılan sermayenin miktarına, bunun nereden karşılanacağına,
işlemlerin mali denetimine, hangi giderlerin döner sermayeden karşılanacağına,
hangi koşullarda kredi alınıp borçlanma yapılabileceğine ve personel
masraflarının nasıl karşılanabileceğine ilişkin hususların hem kişiler hem de
idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık,
net, anlaşılır ve uygulanabilir şekilde düzenlenerek konuya ilişkin temel ilkeler
belirlenmiştir. 53. Kanun koyucunun bu şekilde temel ilkeleri
belirleyip yasal çerçeveyi çizdikten sonra bu çerçevenin içinde kalacak ve
değişen şartlara göre farklılık gösterebilecek hususların düzenlenmesini
yürütme organına bırakmasında Anayasa’ya aykırı bir yön bulunmamaktadır. 54. Açıklanan nedenlerle kurallar Anayasa’nın 2. maddesine aykırı
değildir. İptalleri talebinin reddi gerekir. Kuralların Anayasa’nın Başlangıç kısmı ile 6., 7., 10., 104., 117.,
118. ve 123. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. IV. YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ 55. Dava dilekçelerinde özetle, dava konusu
kuralların uygulanması hâlinde telafisi güç veya imkânsız zararların
doğabileceği belirtilerek yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi talep
edilmiştir. 30/6/2022 tarihli ve 7415 sayılı Askerî Ceza Kanunu ve
Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ’un; A. 1.
maddesiyle 22/5/1930 tarihli ve 1632 sayılı Askerî Ceza Kanunu’nun ek 15.
maddesine eklenen dokuzuncu fıkrada yer alan ‘‘...gibi...’’ ibaresine, B. 3.
maddesiyle 27/7/1967 tarihli ve 926 sayılı Türk Silâhlı Kuvvetleri Personel
Kanunu’nun 49. maddesinin birinci fıkrasının (h) bendine eklenen ikinci cümleye, C. 12.
maddesiyle 10/6/1985 tarihli ve 3225 sayılı Millî Savunma Bakanlığı Döner
Sermaye İşletmeleri Kanunu’nun değiştirilen 3. maddesinin; 1. İkinci fıkrasında yer alan “...Cumhurbaşkanı kararıyla...” ibaresine, 2. Üçüncü fıkrasında yer alan ‘‘...Milli Savunma Bakanlığınca...’’ ibaresine, yönelik iptal talepleri 13/7/2023 tarihli ve E.2022/116,
K.2023/126 sayılı kararla reddedildiğinden bu cümleye
ve ibarelere ilişkin yürürlüğün durdurulması taleplerinin REDDİNE 13/7/2023
tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V. HÜKÜM 30/6/2022 tarihli ve 7415 sayılı Askerî Ceza Kanunu ve
Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ’un ; A. 1. maddesiyle 22/5/1930 tarihli ve 1632 sayılı Askerî
Ceza Kanunu’nun ek 15. maddesine eklenen dokuzuncu fıkrada yer alan ‘‘...gibi...’’ ibaresinin , B. 3. maddesiyle 27/7/1967 tarihli ve 926 sayılı Türk
Silâhlı Kuvvetleri Personel Kanunu’nun 49. maddesinin birinci fıkrasının (h)
bendine eklenen ikinci cümlenin, C. 12. maddesiyle 10/6/1985
tarihli ve 3225 sayılı Millî Savunma Bakanlığı Döner Sermaye İşletmeleri
Kanunu’nun değiştirilen 3. maddesinin; 1. İkinci fıkrasında yer alan “...Cumhurbaşkanı kararıyla...” ibaresinin, 2. Üçüncü fıkrasında yer alan ‘‘...Milli Savunma Bakanlığınca...’’ ibaresinin, Anayasa’ya aykırı olmadıklarına ve iptal taleplerinin
REDDİNE 13/7/2023
tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Üye Engin YILDIRIM Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Basri BAĞCI Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE