ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1994/42 Karar Sayısı : 1994/55 Karar Günü : 18.7.1994 R.G. Tarih-Sayı :27.03.1996-22593 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Danıştay Beşinci Dairesi. İTİRAZIN KONUSU : 4.11.1981 günlü, 2547 Sayılı "Yüksek
Öğretim Kanunu"nun 2.12.1987 günlü, 301 sayılı KHK'nin 1. maddesiyle
değişik 6. maddesinin (b) bendinin dördüncü fıkrasının Anayasa'nın 11. ve 131.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY 2547 sayılı Yüksek Öğretim Kanunu'nun 6. maddesi gereğince Yüksek Öğretim
Kurulu'na, Millî Eğitim Bakanlığı kontenjanından seçilerek Cumhurbaşkanı'nın
onayı ile atanan iki üyenin seçimlerine ilişkin işlemin iptali için Öğretim
Üyeleri Derneği Başkanı, Danıştay'a başvurmuştur. Danıştay 5. Dairesi'nce, Yüksek Öğretim Kurulu'na yapılan bu
atamaların dayanağını oluşturan 2547 sayılı Yasa'nın 2.12.1987 günlü 301 sayılı
KHK ile değişik 6. maddesinin (b) bendinin dördüncü fıkrasının Anayasa'nın 11.
ve 131. maddelerine aykırılığı savıyla iptali için Anayasa Mahkemesi'ne başvurulmuştur. III- YASA METİNLERİ A. İptali İstenen Yasa Kuralı 2547 sayılı Yüksek Öğretim Yasası'nın 2.12.1987 günlü, 301 sayılı
KHK ile değişik 6. maddesinin (b) bendi şöyledir. "Yükseköğretim Kurulu; 1) Cumhurbaşkanı tarafından, rektörlük ve öğretim üyeliğinde
başarılı hizmet yapmış profesörlere öncelik vermek suretiyle seçilen yedi, 2) (Değişik 23/12/1988-KHK 351/13.Md.) Bakanlar Kurulunca temayüz
etmiş üst düzeydeki Devlet görevlileri veya emeklileri arasından, (hakim ve
savcı sınıfından olanlar için Bakanlığın ve kendilerinin muvafakatı alınmak
kaydıyla) seçilen yedi, 3) Genelkurmay Başkanlığınca seçilen bir, 4) Milli Eğitim Gençlik ve Spor Bakanlığınca seçilen iki, 5) Üniversitelerarası Kurulca, Kurul üyesi olmayan profesör
öğretim üyelerinden seçilen yedi, kişiden oluşur." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır: 1- "MADDE 11.- Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı
organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel
hukuk kurallarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz." 2- "MADDE 131.- Yükseköğretim kurumlarının öğretimini
planlamak, düzenlemek, yönetmek, denetlemek, yükseköğretim kurumlarındaki
eğitim - öğretim ve bilimsel araştırma faaliyetlerini yönlendirmek, bu kurumların
kanunda belirtilen amaç ve ilkeler doğrultusunda kurulmasını, geliştirilmesini
ve üniversiteleretahsis edilen kaynakların etkili bir biçimde kullanılmasını
sağlamak ve öğretim elemanlarının yetiştirilmesi için planlama yapmak maksadı
ile Yükseköğretim Kurulu kurulur. Yükseköğretim Kurulu, üniversiteler, Bakanlar Kurulu ve
Genelkurmay Başkanlığınca seçilen ve sayıları, nitelikleri ve seçilme usulleri
kanunla belirlenen adaylar arasından rektörlük ve öğretim üyeliğinde başarılı
hizmet yapmış profesörlere öncelik vermek sureti ile Cumhurbaşkanınca atanan
üyeler ve Cumhurbaşkanınca doğrudan doğruya seçilen üyelerden kurulur. Kurulun teşkilatı, görev, yetki, sorumluluğu ve çalışma esasları
kanunla düzenlenir." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince yapılan ilk
inceleme toplantısında; ilk incelemeye ilişkin rapor, itiraz yoluna başvuran
Danıştay 5. Dairesi'nin istem gerekçesi, iptali istenen yasa kuralı ve ilgili
Anayasa kurallarıyla bunların gerekçeleri, öbür yasama belgeleri, okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : İtiraz yoluna başvuran Danıştay 5. Dairesi'nin Anayasa'ya
aykırılık savlarını değerlendirmeden önce bakılmakta olan bir davanın bulunup
bulunmadığı sorunu üzerinde durulmuştur. Anayasa'nın 152. maddesiyle, 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesinde, "bir
davaya bakmakta olan mahkeme"nin Anayasa Mahkemesi'ne iptal istemiyle
başvurabileceği belirtilmektedir. Anayasa'daki, "bir davaya bakmakta olan
mahkeme" biçimindeki nitelemeyi; o davaya bakmaya yani uyuşmazlık konusunu
çözmeye ve suç işleyeni yasa kuralları çerçevesinde yargılamaya görevli mahkeme
olarak anlamak gerekir. Anayasa'nın 142. maddesi gereğince mahkemelerin
görevleri ancak yasa ile düzenlenir. Anayasa Mahkemesi, itiraz yolu ile
getirilen bir davada itiraz eden mahkemenin, yasa kurallarına uygun olarak o
davaya bakmaya görevli olup olmadığını saptamak zorundadır. İtiraz yoluna başvuran mahkemenin elindeki davanın Anayasa'nın
152. maddesi yönünden var sayılabilmesi için dava ehliyeti bulunanlarca
süresinde, yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir dava olması
gerekir. Bu koşulların varlığını saptamak Anayasa Mahkemesi'nin yetkisi
içindedir. 2577 sayılı İdarî Yargılama Usulü Kanunu'nun 2. Maddesinde idarî
eylem ve işlemler hakkında "menfaatleri ihlâl edilenler" tarafından
iptal davası açılabileceği hükme bağlanmış iken davanın Danıştay 5. Dairesi'nde
görülmesi sırasında 10.6.1994 günlü, 4001 sayılı Kanun'un 1. maddesi ile 2. maddede
yapılan değişiklik sonucu ayrık durumlar dışında "kişisel hakları ihlâl
edilenlerin" davaaçabilecekleri öngörülmüştür. 4001 sayılı Yasa'nın geçici
2. maddesinde de "Değiştirilmiş olan 2 nci maddenin hükmü bu Kanunun
yürürlüğünden evvel açılmış olup devam eden veya hükme bağlanılmış olupda
kesinleşmemiş bulunan davalarda da uygulanır" denilmiştir. Buna göre, 2577
sayılı Yasa'nın değişik 2. maddesi Danıştay 5. Dairesi'nin gördüğü davada
uygulanacaktır. Davacı, Öğretim Üyeleri Derneği Başkanı, Danıştay'a başvurusunda
Yüksek Öğretim Kurulu'nun tüm yükseköğretim kurumlarını düzenleyen,
çalışmalarına yön veren bir kuruluş olduğunu, öğretim elemanlarının
faaliyetlerini gözetim ve denetim altında bulundurduğunu, derneklerinde kayıtlı
üyelerin de üniversitelerde görevli öğretim üye ve yardımcılardan oluşması
nedeniyle ilgilendiklerini belirterek Yüksek Öğretim Kurulu'na Millî Eğitim
Bakanlığı kontenjanından seçilerek Cumhurbaşkanı'nen onayı ile atanan iki
üyenin seçim işleminin iptalini istemiştir. 2577 sayılı Yasa'nın 2. maddesindeki idarî işlemler hakkında iptal
davası açmak için gerekli olan "menfaatleri ihlâl edilenler" koşulu,
4001 sayılı Yasa ile "kişisel hakları ihlal edilenler" biçiminde
değiştirilmiştir. Davacının dava konusu işlemle kişisel hakkı ihlal edilmediğinden
2577 sayılı Yasa'nın değişik 2. maddesinde öngörülen dava ehliyeti
bulunmamaktadır. Bu nedenle de Danıştay 5. Dairesi'nin elinde bakmakta olduğu
bir davanın varlığından söz edilemez. Başvurunun Mahkemenin yetkisizliği
nedeniyle reddi gerekir. V- SONUÇ 4.1.1981 günlü, 2547 sayılı Yüksek Öğretim Yasası'nın 2.12.1987
günlü, 301 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 1. maddesiyle değiştirilen 6.
maddesinin (b) bendinin dördüncü fıkrasının iptali istemiyle yapılan itirazın;
dava konusu idarî işlem davacının kişisel hakkını ihlâl etmediği için
Anayasa'nın 152. Maddesinde öngörülen itiraz yoluna başvuran Mahkemece
bakılmakta olan bir dava bulunmadığından, 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddesinin
üçüncü fıkrası gereğince başvuran Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,
Yekta Güngör ÖZDEN, Selçuk TÜZÜN ile Ahmet N. SEZER'in karşıoyları ve
OYÇOKLUĞUYLA, 18.7.1994 gününde karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Mustafa GÖNÜL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Samia AKBULUT Üye Haşim KILIÇ Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL KARŞIOY
GEREKÇESİ Esas Sayısı : 1994/42 Karar Sayısı : 1994/55 Anayasa'nın 152. maddesinin birinci fıkrasına göre, bir davaya
bakmakta olan mahkeme, uygulayacağı yasa kuralını Anayasa'ya aykırılığına
ilişkin yanlardan birinin savının ciddî olduğu kanısına vararak itiraz yolunu
izleyip iptal istemiyle Anayasa Mahkemesi'ne başvurursa, Anayasa Mahkemesi'nin
bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır. Danıştay 8. Dairesi'nin
Anayasa Mahkemesi'nin elinde bulunan davayailişkin, Anayasa'nın 152. maddesinin
üçüncü fıkrasında öngörülen beş aylık süre geçmeden, yeni bir yasayla dava
yeterliği çözümlense bile, yeniden açıp karara bağlayamaz. Danıştay Dairesi
tersine davranıp bir karar verse bile bu karar Anayasa Mahkemesi'nibağlamaz.
Danıştay'ın ehliyet yönünden red kararının dördüncü paragrafında, ancak
Danıştay'ın işin esasına girerek karar vereceği durumlarda Anayasa
Mahkemesi'nce alınacak kararın bekleneceği açıklanmış, beşinci paragrafta da
usul yönünden reddi gereken konularda beş aylık sürenin bitiminin
beklenemeyeceği belirtilmiştir. İtiraz yoluna başvuran Dairenin bu yargısı,
Anayasa Mahkemesi'ni etkileyemez. Anayasa'ya uygunluk denetimine getirilen bir
usul kuralı olmadığı gibi, Danıştay bu kararını beş aylık süreninsonunda da
alabilirdi. İtiraz konusu kuralın öz yönünden incelenmesini engeleyen bir
yöntem nedenine öncelik tanınamaz. Kaldıki, Anayasa Mahkemesi davaya bakmakta olan mahkemenin
uygulayacağı kurala ek olarak 2949 sayılı Kuruluş Yasası'nın 28. maddesindeki
eksiklikler dışında başka bir neden üzerinde, özellikle yalnız mahkemesince
gözetilecek davacı ya da davalı olmak yeterliğini inceleyip araştıramaz.
İtirazı incelemeye başladıktan sonra bu nedene dayalı red ya da kabûl kararına
göre bir karar veremez.Sorunu temelden çözer. Tersine tutum, Anayasa'ya
uygunluk denetimlerini, itiraz yoluna başvuran mahkemenin yönlendirmesine
bırakır. İtirazdan sonraki vazgeçmenin, dosyayı geri istemenin bile başlanmış
uygunluk denetimini engelleyemediğine ilişkin uygulamalar karşısında öz
yönünden incelemeyi durdurup red kararı vermek yanlıştır. Anayasa Mahkemesi'nin işlevi Anayasa'ya aykırı kuralları
ayıklamaktır. Bu görevini, kendisine sunulan dosya içeriğine itiraz yoluna
başvuran mahkemeyi değil, kendini sahip bilerek yerine getirecektir. Mahkeme
kayıtlarına geçen dosya artık Anayasa Mahkemesi'nin sorumluluğundadır. Bu da
itiraz konusu kuralın Anayasa karşısındaki durumunu olumlu ya da olumsuz
biçimde belirlemekle olur. İlk inceleme evresinde bile davada yan olmak
yeterliğini Anayasa Mahkemesi gözetmez ki bu konuya ilişkin sonraki görüşü, öz
incelemesi sırasında gözetsin. Karara katılmamamızın gerekçesi özetle budur. 18.7.1994 Başkan Yekta
  Güngör ÖZDEN Üye Selçuk
  TÜZÜN KARŞIOY
YAZISI Esas Sayısı : 1994/42 Karar Sayısı : 1994/55 Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. Maddeleri gereğince mahkemelerin bir
yasa veya kanun hükmünde kararname kurallarının Anayasa'ya aykırılığı savı ile
Anayasa Mahkemesi'ne itiraz yoluna başvurabilmeleri için bu kuralların
Mahkemece bakılmakta olan davada uygulanacak kurallar olması gerekir. Bu
nedenle, itiraz yolu ile yapılan başvurularda Anayasa Mahkemesi'nin başvurunun
bir "davaya bakmakta olan mahkemece" yapılmış olup olmadığını ve
Anayasa'ya aykırılığı savında bulunulan kuralların bakılmakta olan davada
uygulanacak kurallar olup olmadığını saptaması zorunludur. Bunların ötesinde
itiraz başvurularında Anayasa Mahkemesi'nin davacının dava ehliyetinin bulunup
bulunmadığını inceleme yetkisi yoktur. Dava ehliyetini saptama yetkisi öncelikle davaya bakmakta olan
mahkemelerin, sonrada bunların karar ve hükümlerini son inceleme
mercilerinindir. Adlî, idarî ve askerî yargıya ilişkin davalarda dava
ehliyetinin varlığını veya yokluğunu bunlar kendi kararları ile belirlerler.
Anayasa Mahkemesi'nin bu konuda yapacağı bir belirleme itiraz yoluna başvuran
mahkeme yönünden bağlayıcı olamaz. Çünkü, itiraz yoluna başvuran mahkemelerin
karar ve hükümlerinin son inceleme mercii Anayasa Mahkemesi olmayıp diğer adlî,
idarî ve askerî yüksek mahkemelerdir. Kaldıki, davanın davacının ehliyeti yönünden red olasılığının
bulunması Danıştay 5. Dairesini bakmakta olduğu işin (dava) niteliğini
değiştirmez. Yargı mercilerinde görülmekte olan davalar davacılar yönünden her
zaman olumlu sonuçlanmıyabilir. Hatta bu sonuç, davanın başında da görülebilir.
Ancak, bu durum, uyuşmazlığı dava olmaktan çıkarmaz. Danıştay 5. Dairesi'nin elinde bakmakta olduğu bir dava vardır.
Danıştay 5. Dairesi bakmakta olduğu bu davada dava konusu idarî işlem nedeniyle
davacının "menfaatinin" veya "kişisel hakkının" ihlâl
edilip edilmediğini saptama yetkisi öncelikle Danıştay 5. Dairesi'nin, Daire
kararının temyizi durumunda ise Danıştay İdari Dava Daireleri Genel
Kurulu'nundur. Anayasa Mahkemesi'nin itiraz başvurusunda bulunan Danıştay 5.
Dairesi'nin bakmakta olduğu davada davacının "menfaatinin" veya
"kişisel hakkının" ihlâl edilip edilmediğini saptama yetkisi
bulunmamaktadır. Bu nedenlerle, çoğunluğun düşüncesine katılmıyorum. İşin esasının
incelenmesi gerekir. 18.7.1994 Üye Ahmet
  N. SEZER