13.7.1996 günlü,
22695 sayılı RG.'de yayımlanan karara ilişkin DÜZELTME : 17.7.1996 günlü, 22699
sayılı RG.'nin 12. sayfasının üstten 13. satırında (16.6.1983 günlü, 2843),
6.10.1983 günlü, 2908... olarak düzeltilmiştir. Düzeltme karara işlenmiştir. ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1996/6 Karar Sayısı : 1996/6 Karar Günü : 14.2.1996 R.G. Tarih-Sayı :13.07.1996-22695 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Giresun Asliye Ceza Mahkemesi. İTİRAZIN KONUSU : 6.10.1983 günlü, 2908 sayılı "Dernekler
Kanunu"nun 5. maddesinin 11. bendinin, Anayasa'nın 11., 25. ve 26.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Giresun Halkevleri Derneği'nin olağanüstü genel kurulunda
verdikleri siyasal içerikli önergenin kabûl edilmesi nedeniyle Dernekler
Yasası'nın 5. ve 37. maddeleri yoluyla 76. maddesine göre cezalandırılmaları
için yönetim kurulu üyeleri hakkında açılan kamu davasının duruşmasında;
Anayasa'nın derneklerin siyasî faaliyette bulunmasını yasaklayan 33.
maddesinin 4121 sayılı Yasa'yla değiştirilmesinden sonra davada
uygulanması gereken kuralın Anayasa'nın 11. maddesine aykırı duruma geldiği ve
iptali için Anayasa Mahkemesi'ne gidilmesi yolundaki savının ciddî olduğu
kanısına varan Mahkeme, 2908 sayılı Yasa'nın 5. maddesinin 11. bendinin iptali
istemiyle başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 2908 sayılı Yasa'nın iptali istenen 5. maddesinin 11. bendi
şöyledir: "Madde 5.- ... 11- Belli bir siyasî partiyi desteklemek veya aleyhinde çalışmak,
siyasî partiler arasında işbirliği sağlamak, Türkiye Büyük Millet Meclisi
üyeliği, mahallî idareler veya mahalle muhtarlığı veya ihtiyar heyeti
seçimlerinde bir siyasî partiyi veya adaylarından birini veya birkaçını veya
bağımsız bir adayı veya adayları desteklemek veya kazanmalarını önlemek veya
bunlar arasında işbirliği sağlamak dahil olmak üzere, her türlü siyasî
faaliyette bulunmak ve sendikalarla kamu kurumu niteliğindeki meslek
kuruluşları veya vakıflarla bu amaçla ortak hareket etmek, 12- ... 13- ... Amacıyla dernek kurulması yasaktır." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin dayandığı Anayasa kuralları
şunlardır : 1- "MADDE 11.- Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı
organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel
hukuk kurallarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz." 2- "MADDE 25.- Herkes, düşünce ve kanaat hürriyetine
sahiptir. Her ne sebep ve amaçla olursa olsun kimse, düşünce ve kanaatlerini
açıklamaya zorlanamaz; düşünce ve kanaatleri sebebiyle kınanamaz ve
suçlanamaz." 3- "MADDE 26.- Herkes, düşünce ve kanaatlerini söz, yazı,
resim veya başka yollarla tek başına veya toplu olarak açıklama ve yayma
hakkına sahiptir. Bu hürriyet resmî makamların müdahalesi olmaksızın haber veya
fikir almak ya da vermek serbestliğini de kapsar. Bu fıkra hükmü, radyo,
televizyon, sinema veya benzeri yollarla yapılan yayımların izin sistemine
bağlanmasına engel değildir. Bu hürriyetlerin kullanılması, suçların önlenmesi, suçluların
cezalandırılması, Devlet sırrı olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin
açıklanmaması, başkalarının şöhret veya haklarının, özel ve aile hayatlarının
yahut kanunun öngördüğü meslek sırlarının korunması veya yargılama görevinin
gereğine uygun olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla sınırlanabilir. Düşüncelerin açıklanması ve yayılmasında kanunla yasaklanmış olan
herhangi bir dil kullanılamaz. Bu yasağa aykırı yazılı veya basılı kâğıtlar,
plâklar, ses ve görüntü bandları ile diğer anlatım araç ve gereçleri usulüne
göre verilmiş hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde
kanunla yetkili kılınan merciin emriyle toplattırılır. Toplatma kararını veren
merci bu kararını, yirmidört saat içinde yetkili hâkime bildirir. Hâkim bu
uygulamayı üç gün içinde karara bağlar. Haber ve düşünceleri yayma araçlarının kullanılmasına ilişkin
düzenleyici hükümler, bunların yayımını engellememek kaydıyla, düşünceyi
açıklama ve yayma hürriyetinin sınırlanması sayılmaz." C- İlgili Anayasa Kuralı Olayla doğrudan ilgili Anayasa maddesi de şudur: "GEÇİCİ MADDE 15.- 12 Eylül 1980 tarihinden, ilk genel
seçimler sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisinin Başkanlık Divanını
oluşturuncaya kadar geçecek süre içinde, yasama ve yürütme yetkilerini Türk
milleti adına kullanan, 2356 sayılı Kanunla kurulu Millî Güvenlik Konseyinin,
bu Konseyin yönetimi döneminde kurulmuş hükümetlerin, 2485 sayılı Kurucu Meclis
Hakkında Kanunla görev ifa eden Danışma Meclisinin her türlü karar ve
tasarruflarından dolayı haklarında cezaî, malî veya hukukî sorumluluk iddiası
ileri sürülemez ve bu maksatla herhangi bir yargı merciine başvurulamaz. Bu karar ve tasarrufların idarece veya yetkili kılınmış organ,
merci ve görevlilerce uygulanmasından dolayı, karar alanlar, tasarrufta
bulunanlar ve uygulayanlar hakkında da yukarıdaki fıkra hükümleri uygulanır. Bu dönem içinde çıkarılan kanunlar, kanun hükmünde kararnameler
ile 2324 sayılı Anayasa Düzeni Hakkında Kanun uyarınca alınan karar ve
tasarrufların Anayasaya aykırılığı iddia edilemez." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi'nce yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından bu evrede başka hususlar üzerinde durulmadan inceleme
raporu, dâva dosyası ve ekleri, iptali istenen yasa hükmü ve dayanılan Anayasa
kuralları ile bunların gerekçeleri ve öbür yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: 6.10.1983 günlü, 2908 sayılı Dernekler Kanunu, 7.10.1983 günlü,
18184 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 2.3.1988 günlü,
3415 sayılı Yasa'yla yapılan değişiklikte 5. madde dışarda kalmış, 12.4.1991
günlü 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanunu'nun 23. maddesiyle de 5. maddenin 7.
ve 8. bendleri yürürlükten kaldırılmış, 11. bend ise olduğu gibi bırakılmıştır. Anayasa'nın geçici 15. maddesinde, 12 Eylül 1980'den, ilk genel
seçimler sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Başkanlık Divanı
oluşturuluncaya kadar geçecek süre içinde, yasama ve yürütme yetkilerini Türk
Milleti adına kullanan Millî Güvenlik Konseyi'nin çıkardığı yasaların
Anayasa'ya aykırılığı savında bulunulamayacağı öngörülmektedir. Bu durumda,
6.10.1983 günlü, 2908 sayılı Yasa'nın Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülemez. 7.11.1982 günlü, 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın
halkoyu ile kabulünden sonra yapılan ilk seçimler sonucu oluşan Türkiye Büyük
Millet Meclisi'nin Başkanlık Divanı 6.12.1983'de toplanmıştır. Anayasakoyucunun, söz konusu kural ile Millî Güvenlik Konseyi'nin
yasama yetkisini tek başına ya da Danışma Meclisi'yle birlikte kullandığı
dönemde çıkarılan yasalar ve kanun hükmünde kararnameler ile 2324 sayılı
Anayasa Düzeni Hakkında Kanun uyarınca alınan karar ve yapılan işlemleri
Anayasa Mahkemesi'nin denetimi dışında tutmak amacında olduğu açıktır. 27.10.1980 günlü, 2324 sayılı "Anayasa Düzeni Hakkında
Kanun"un 4. maddesinde; "Millî Güvenlik Konseyinin bildiri ve
kararlarında yer alan ve yer alacak olan hükümlerle 12 Eylül 1980 tarihinden
sonra çıkarılan ve çıkarılacak olan Bakanlar Kurulu kararnamelerinin ve üçlü
kararnamelerin yürütülmesinin durdurulması ve iptali" isteminin ileri
sürülemeyeceği öngörülmekte, 6. maddesinde de; "Millî Güvenlik Konseyinin
Bildiri ve Kararlarında yer alan ve alacak olan hükümlerle Konseyce kabul
edilerek yayımlanan ve yayımlanacak olan kanunların 9 Temmuz 1961 tarihli ve
334 sayılı Anayasa hükümlerine uymayanları Anayasa değişikliği olarak ve yürürlükteki
kanunlara uymayanları da kanun değişikliği olarak yayımlandıkları tarihte ve
metinlerinde gösterilen tarihlerde yürürlüğe girer" denilmektedir.
Buradaki amaç, hiç kuşkusuz, olağanüstü dönemin olağanüstü koşullarının
gerektirdiği işlemlerin yürütülmesini hukuksal yollara başvurarak engellemekten
korumaktır. Hukuksal yönden kimi aykırılıkları olsa bile geçerliğini
sağlamaktır. Anayasa Düzeni Hakkında Yasa, 1982 Anayasası'nın geçici 3.
maddesiyle yürürlükten kaldırıldığından Anayasa'nın geçici 15. maddesinin
konulmasına gerek duyulmuştur. Anayasa'da belirli konuları düzenleyen genel kurallar yanında,
özel kurallara da yer verilmiştir. Bir konu, özel kurallarla düzenlenmemişse
sorunların çözümünde genel kuralları uygulanır. Ancak, o konuda özel düzenlemeler
varsa artık genel kurallara başvurulmaz. Anayasa kuralları etki ve değer bakımından eşit olup hangi nedenle
olursa olsun birinin ötekine üstün tutulmasına olanak bulunmadığından, bunların
bir arada ve hukukun genel kuralları gözönünde tutularak uygulanmaları
zorunludur. Sözü edilen geçici 15. maddenin de bir Anayasa kuralı olarak,
Anayasa'da yer almış bulunan diğer kurallarla etki ve değer bakımından eşit
olduğunda kuşku yoktur. Anayasa'da belli bir konuyu düzenleyen özel kural
varken, o konuyu da kapsamı içine alabilecek nitelikte bir genel kural bulunsa
bile onun değil, konuya özgü Anayasa kurallarının uygulanması gerekir. Söz konusu maddenin, "Geçici madde" olarak adlandırılmış
bulunması etki ve değer bakımından Anayasa'nın öteki maddelerinden daha zayıf
ve önemsiz olduğu biçimde yorumlanmasına neden olamaz. Çünkü, geçici maddeler
genellikle geçiş dönemlerine ilişkin işlemlerin uygulama yöntemini ve kapsamını
gösteren ayrık hükümleri içerirler. Hukukta genel kural olarak, yasalar,
yayımından sonraki olaylara ve durumlara uygulanırlar. Bu ilkenin en çarpıcı
ayrıklığı, yasalardaki geçici kurallardır. Bu nedenle yasaların geçici
maddeleri ile esas maddeleri arasında çelişiklik varsa, özel niteliği
nedeniyle, esas maddeden önce uygulanırlar. Çünkü, yasakoyucu, kuralın
ayrıklığında kamu yararı görmüştür. Özel düzenlemenin genel düzenlemeden
önce geleceği hukukun genel bir ilkesidir. Bir yasada öncelik alan geçici
maddeler uygulanıp sonuçları tümüyle alındıktan sonra yürürlükten kalkmış
olurlar. Aksi takdirde, yasalardaki geçici maddeler, yasanın bir ayrıklık
olarak kapsadıkları konularla birlikte geçerliliklerini sürdürürler. Başka bir
anlatımla yasakoyucu, kamu hizmetinin niteliği ve yasama politikasının gereği
olarak ayrık kurallar koyabilir. Yasa metinlerinin, kullanılan sözcüklerin, hukuk dilindeki
anlamlarına göre anlaşılması gerekir. Yasa kuralının, günün sosyal ve ekonomik
gerekleriyle çeliştiği sanılsa bile, yürürlükte kaldığı sürece uygulanması
hukukun gereğidir. Kimi gerekçelerle bu kuralın dışına çıkılması, metinlerin
anlamlarından başka biçimlerde yorumlanması, metnin bir tür düzeltilmesine
kalkışılması, aslında yasada olmayanı yasaya yakıştırmak ve yorum yoluyla
amacını değiştirmek ya da yasakoyucunun yerini almak olur. Anayasa'nın uluslararası antlaşmaları uygun bulma ile ilgili 90.
maddesinin son fıkrasında "Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası
andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile
Anayasa Mahkemesine başvurulamaz." denilmektedir. Bu ve geçici 15. maddede
düzenlemesi, Anayasa'da yer alan genel hukuk ilkelerinin ayrıklığını
oluşturan kurallardır. Geçici 15. madde kapsamındaki, olağanüstü yönetimin olağanüstü
koşulları altında çıkarılan yasalarla yasa hükmündeki kararnamelerin geçilen
demokratik düzen içinde değiştirilmesine ya da yürürlükten kaldırılmasına değin
Anayasa'ya uygunluk denetimi yapılmamasında kamu yararı görülmüştür. Ancak,
yasakoyucu, siyasal ve sosyal gelişmelere ve gereksinimlere göre, söz konusu
yasal kurallardan gerekli gördüklerini değiştirebileceği ya da kaldırabileceği
gibi Anayasa'da öngörülen koşullara uyarak Anayasa'daki geçici maddeleri de
kaldırabilir. Bunun dışında, yorum yoluyla Anayasa'nın, geçici 15. maddesinin
etkisiz duruma getirilmesi olanaksızdır. Anayasa, geçici 15. maddesi ile bir dönemin yasama işlemlerinin
Anayasa'ya aykırılığı savında bulunulması yasaklanmıştır. Ancak, bunların hukuk
devleti ilkesine uygun biçimde yargı denetimine açılması, Anayasa'ya aykırılık
savında bulunma ve inceleme yasağının kaldırılmasına bağlı olup bu da
Anayasa'nın 87. maddesi uyarınca doğrudan yasama organının görev ve yetkisi
kapsamına girmektedir. Bu durumda söz konusu kural hakkında, Anayasa'ya aykırılık savında
bulunulmasına Anayasa'nın geçici 15. maddesi olanak vermediğinden itirazın,
başvuran Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir. V- SONUÇ 6.10.1983 günlü, 2908 sayılı Dernekler Kanunu'nun 5. maddesinin
onbirinci bendi, Milli Güvenlik Konseyi yönetimi döneminde çıkarıldığından
Anayasa'nın Geçici 15. maddesinin son fıkrası kapsamında bulunmakla Anayasa'ya
aykırılık savıyla iptali istenemeyeceği için itiraz yolunu izleyen Mahkeme'nin
yetkisizliği nedeniyle başvurunun REDDİNE, 14.2.1996 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Mustafa
  YAKUPOĞLU Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU