ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2001/481 Karar Sayısı : 2004/91 Karar Günü : 30.6.2004 Resmi Gazete tarih/sayı: 22.10.2004/25621 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Menemen Asliye Ceza
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 4.4.1929 günlü, 1412
sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 302. ve 386. maddeleri ile 390.
maddesinin üçüncü fıkrasının, Anayasa'nın 36. maddesine aykırılığı savıyla
iptali istemidir. I- OLAY Silahtan sayılan aletle etkili eylem suçundan düzenlenen ceza
kararnamesine sanığın itirazını inceleyen Mahkeme, itiraz konusu kuralların,
Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına vararak iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları 4.4.1929 günlü, 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun
itiraz konusu 302. ve 386. maddeleri ile 390. maddesinin üçüncü fıkrasında yer
alan kurallar şöyledir: “ Madde 302.- Kanunda yazılı olan haller müstesna olmak
üzere itiraz hakkında duruşma yapılmaksızın karar verilir. Şukadar ki, icabında
Cumhuriyet Müddeumumisi dinlenir. İtiraz varit görülürse bunu tetkik eden merci aynı zamanda
itirazın mevzuu olan mesele hakkında da karar verir”. “Madde 386.- Sulh mahkemelerinin görevi
içinde bulunan suçlara sulh hakimi, duruşma yapmaksızın bir ceza kararnamesi
ile karar verebilir. Bu ceza kararnamesi ile ancak hafif veya ağır para cezasına veya
nihayet üç aya kadar hafif hapis veya bir meslek ve sanatın icrasının tatiline
veya müsadereye yahut bunlardan bir kaçına veya hepsine hükmedilebilir. Ceza kararnamesiyle hükmedilecek hafif hapis cezası yerine
“Cezaların infazı hakkında Kanun” gereğince para cezası da hükmolunabilir”. “ Madde 390.- Ceza kararnamesi ile hafif hapis cezasına
hükmedilmişse itiraz üzerine duruşma yapılır. Şu kadar ki, sanık duruşmadan
evvel itirazından vazgeçerse duruşmaya mahal kalmaz. Duruşmada sanığı müdafii temsil edebilir. Hakim itiraz üzerine
vereceği hükümde evvelki karar ile bağlı değildir. Ceza kararnamesiyle hafif veya ağır para cezasına ya da muayyen
bir meslek veya sanatın tatiline veya müsadereye yahut bunlardan birkaçına veya
hepsine hükmedilmişse itiraz üzerine asliye mahkemesi başkan veya hakimi 301,
302 ve 303 ncü madde hükümlerine göre itirazı inceler. Bu halde itiraz
dilekçesinin verilmesi, aleyhine itiraz olunan ceza kararnamesinin icrasını
durdurur”. B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 36. maddesine dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME KARARI Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, Aysel PEKİNER,
Rüştü SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Enis TUNGA'nın
katılmalarıyla 20.12.2001 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralları, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Uygulanacak Kural Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmakta
oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararname
kurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa o hükmün iptali için Anayasa
Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca bir
mahkemenin, Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış
ve görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kuralların da o
davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları, davanın
değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı
sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikteki
kurallardır. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, iddiasına dayanak olarak ceza
kararnamesi ile hafif hapis cezası dışındaki ceza ve müeyyidelere karar
verilmesi halinde, bu kararnameye itiraz üzerine itirazı incelemekle görevli
üst mahkemenin duruşma açılmaksızın, evrak üzerinden yapacağı inceleme ile
itirazı kesin olarak karara bağlamasına ilişkin düzenlemenin savunma hakkını
kısıtladığını ve adil yargılanma hakkını ihlâl ettiğini ileri sürmüştür. Olayda, sanık hakkında ceza kararnamesiyle ağır para cezasına
hükmedilmiş ve suç aletinin müsaderesine karar verilmiştir. Bu duruma göre,
sanığın itirazını inceleyen Asliye Ceza Mahkemesi'nin uygulayacağı kural, Ceza
Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 390. maddesinin üçüncü fıkrasıdır. Anılan
Kanun'un, itiraz müessesesi konusunda genel hükümleri içeren 302. maddesi ile
sulh hakimlerinin ceza kararnamesi düzenlemelerine ilişkin esasların
belirlendiği 386. maddesinin, bakılmakta olan davada uygulanma olanağı
bulunmamaktadır. Bu nedenle, bu kurallara ilişkin başvurunun Mahkeme'nin
yetkisizliği nedeniyle reddine oybirliği ile karar verilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Başvuru kararında, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 390.
maddesinin itiraz konusu üçüncü fıkrasının, aynı Kanun'un 301., 302. ve 303.
maddelerine yaptığı yollama nedeniyle, ceza kararnamesi ile hafif hapis cezası
dışındaki yaptırım ve tedbirlere karar verilmesi halinde itiraz üzerine duruşma
açılmaksızın dosya üzerinden inceleme yapılmasının, sanığın, suçlamanın
niteliği ve nedeninden en kısa zamanda ayrıntılı olarak haberdar edilmek,
suçlamalar konusunda karar verecek olan mahkeme önünde davasının açık olarak
görülmesini ve hükmün açık oturumda verilmesini istemek, savunma ve müdafiinin
yardımından yararlanmak haklarını elinden aldığı ve bunun da Anayasa'nın 36.
maddesinde belirtilen savunma hakkı ile adil yargılanma hakkını ihlâl ettiği
ileri sürülmüştür. Ceza kararnameleri ile ilgili esaslar Ceza Muhakemeleri Usulü
Kanunu'nun 386 ila 391. maddelerinde düzenlenmiştir. Kanun'un 386. maddesine
göre, suçun sulh ceza mahkemesinin görevine girmesi verilen cezanın üç aya
kadar hafif hapis, hafif veya ağır para cezası, bir meslek veya sanatın tatili
cezası ile müsadereye ilişkin olması halinde, ceza kararnamesi düzenlenmesi
olanaklıdır. Ceza kararnamesi ile bu ceza ve yaptırımlardan birine, birkaçına
veya hepsine hükmedilebilir. Ayrıca, hükmedilecek hafif hapis cezasının 647
sayılı Cezaların İnfazı Hakkında Kanun gereğince para cezasına çevrilmesine de
bir engel bulunmamaktadır. Kararnameye, 388. madde uyarınca tebliğinden
itibaren sekiz gün içerisinde itiraz hakkı tanınmıştır. Ceza kararnamesine itiraz başlıklı 390. maddeye göre, hafif hapis
cezasını içeren ceza kararnamesine itiraz halinde duruşma açılarak genel
usullere göre yargılama yapılması gerekmektedir. Ceza kararnamesi ile hafif
veya ağır para cezası, meslek ve sanatın tatili ve müsadereden birisine veya
bir kaçına karar verilmesi halinde ise, itiraz üzerine dosya asliye ceza
mahkemesine gönderilecek, bu mahkemenin hakimi, Ceza Muhakemeleri Usulü
Kanunu'nun 301., 302. ve 303. maddelerine göre duruşma açmaksızın evrak
üzerinde inceleme yaparak, itiraz hakkında karar verecektir. İtirazın yerinde
görülmesi halinde ceza kararnamesinin kaldırılmasına, aksi halde itirazın
reddine karar verilecektir. Her iki halde de verilen kararlar kesindir. Anayasa'nın “Hak arama hürriyeti” başlıklı 36. maddesinde, herkesin
meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı
veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahip olduğu
öngörülmüştür. İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetlerini Korumaya Dair Sözleşme'nin
6. maddesinin birinci fıkrasında, niza yahut suçlamanın aleni surette
dinlenilmesi, yani davanın tarafların huzurunda yapılacak açık duruşma ile
görülmesi kurala bağlanmış, üçüncü fıkrasında da, yargılamada sanığa tanınması
gereken asgari haklar belirtilerek adil yargılanma hakkının kapsamı
belirlenmiştir. Değişen ve gelişen toplum koşulları nedeniyle çağdaş devletlerde,
basit suçlarda, cezanın hafif ve ispatın kolay olduğu bazı hallerde ceza
kararnamesi veya benzeri adlarla hakimlerin ve hatta idarenin ceza vermesinin ve
bunu kabul etmeyen kişinin de yargıya başvurmasına olanak sağlanmasının
gittikçe yaygınlaşan bir suç ve ceza politikası haline geldiği görülmektedir.
Ceza kararnamesine itiraz edilmesi halinde ise, duruşma yapılması ve o
duruşmada sanığın da hazır bulunabilmesi veya bir müdafi gönderebilmesi, adil
yargılanma ve savunma hakkının doğal sonucudur. Olağan yasa yolu olan itiraz, mahkemelerin son karar niteliğinde
olmayan ve temyiz edilemeyen kararlarına karşı kabul edilmiş bir yasa yoludur.
İtiraz üzerine inceleme, kural olarak evrak üzerinde ve duruşmasız yapılır.
Ancak, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 390. maddesinde ceza kararnamelerinin
özelliği gereği farklı bir düzenleme yapıldığı görülmektedir. Bu maddenin
birinci fıkrasında, ceza kararnamesi ile hafif hapis cezasına hükmedilmişse
itiraz üzerine duruşma yapılacağı öngörülmüştür. Bu durumda genel usul
kurallarının uygulanacağı açıktır. Maddenin üçüncü fıkrasında ise, diğer ceza
ve yaptırımlar yönünden bu olanak ortadan kaldırılarak itirazın duruşma yapılmaksızın
evrak üzerinden karara bağlanması kabul edilmiştir. Bu düzenlemeden, ceza
kararnamesiyle hükmedilebilecek hafif hapis dışındaki ceza ve yaptırımların,
özgürlüğü bağlayıcı ceza kadar önemli görülmediği anlaşılmakta ise de, para
cezalarının ödenmemesi halinde hapis cezasına çevrilmesi, ayrıca, bunlara
cezalandırma amacıyla hükmedilmesi, bu ceza ve yaptırımlara muhatap olan ve
bunu kabul etmeyerek itiraz hakkını kullanan sanıklara hafif hapis cezasını
içeren ceza kararnamelerinde olduğu gibi duruşma açılarak adil yargılanma ve
savunma hakkının tanınmasını zorunlu kılmaktadır. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural, Anayasa'nın 36.
maddesine aykırıdır. İptali gerekir. VI- KARARIN YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU Anayasa'nın 153. maddesi ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesi uyarınca, kanun,
kanun hükmünde kararname veya TBMM İçtüzüğü ya da bunların belirli madde veya
hükümleri iptal kararının Resmî Gazete'de yayımlandığı gün yürürlükten kalkar.
Ancak, Anayasa Mahkemesi iptal kararı ile meydana gelecek hukuksal boşluğu kamu
düzenini tehdit veya kamu yararını ihlâl edici nitelikte görürse, boşluğun
doldurulması için iptal kararının yürürlüğe gireceği günü ayrıca
kararlaştırabilir. İtiraz konusu kuralın iptaline karar verilmesi ile meydana gelen
hukuksal boşluk kamu yararını olumsuz yönde etkileyecek nitelikte olduğundan,
yeni düzenleme yapması için yasama organına süre tanımak amacıyla iptal
kararının Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak bir yıl sonra yürürlüğe
girmesi uygun bulunmuştur. VII- SONUÇ A- 4.4.1929 günlü, 1412 sayılı “Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu”nun
390. maddesinin 2369 sayılı Yasa ile değiştirilen son fıkrasının Anayasa'ya
aykırı olduğuna ve İPTALİNE, B- İptal edilen fıkranın doğuracağı hukuksal boşluk kamu yararını
ihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü
fıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları
gereğince İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMÎ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK
BİR YIL SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, 30.6.2004 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkanvekili Haşim
  KILIÇ Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul
  ERSOY Üye Tülay
  TUĞCU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Mustafa
  YILDIRIM Üye Cafer
  ŞAT Üye Fazıl
  SAĞLAM Üye A.
  Necmi ÖZLER