ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1972/19 Karar Sayısı:1972/47 Karar Günü:5/10/1972 Resmi Gazete tarih/sayı:12.1.1973/14419 İtiraz
yoluna başvuran : Alanya Şehir Kadastrosu Hâkimliği. İtirazın
konusu : Umumî, mülhak ve hususî bütçelerle idare olunan daireler ve
belediyelerle sermayesinin tamamı Devlete veya belediye veya hususi idarelere
ait daire ve müesseseler arasındaki itilâfların tahkim yoliyle halli hakkındaki
29/6/1938 günlü, 3533 sayılı Kanunun 1., 4 ve 6. maddelerini Anayasanın 7.
maddesine aykırı gören mahkeme Anayasanın değişik 151. maddesine dayanarak
Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. I.
OLAY : Alanya
çarşı mahallesindeki bir taşınmazın Maliye Hazinesi ve bir gerçek kişi adına
yapılmış tespitinin iptali için Belediyece Hazine ve gerçek kişi aleyhine
Alanya Şehir Kadastrosu Mahkemesinde açılan ve bu Mahkemenin 1969/77 esas
sayısını alan dâvanın 25/4/1972 günlü duruşmasında mahkeme davacının belediye,
dâvâlılardan birin de Maliye Hazinesi olması karşısında 3533 sayılı Kanuna göre
görevsizlik karan verilmesi gerektiği sonucuna varmış ancak bu Kanunun 1., 4.
ve 6. maddelerini Anayasanın 7. maddesine aykırı görerek Anayasa Mahkemesine
başvurulmasına ve duruşmanın başka güne bırakılmasına karar vermiştir. III.
YASA METİNLERİ : 1-
İtiraz konusu kurallar : 29/6/1938
günlü, 3533 sayılı Kanunun Anayasaya aykırılığı ileri sürülen kurallarından
sınırlama karan uyarınca incelenecek olan 1 ve 4. maddeleri (Üçüncü tertip,
Düstur - Cilt 19. sayfa 796 daki metne göre) şöyledir : "Madde
l- Umumî mülhak ve hususî bütçelerle idare edilen daireler ve belediyelerle
sermayesinin tamamı Devlete veya belediye veya hususi idarelere ait olan daire
ve müesseseler arasında çıkan ihtilâflardan adliye mahkemelerinin vazifesi
dahilinde bulunanlar bu Kanunda yazılı tahkim usulüne göre halledilirler." "Madde
4- Belediyeler, hususî bütçe ile idare olunan veya sermayesinin tamamı Devlet,
belediye veya hususî idarelere ait olan daire ve müesseselerin veya bu daire ve
müesseslerden biriyle ikinci ve üçüncü maddelerde yazılı dairelerden biri
arasında tahaddüs eden ihtilâflar bulunduğu yerin ve ihtilâf gayrimenkule
taalluk ediyorsa o gayrimenkulun bulunduğu mahallin ve taraflar ayrı ayrı
yerlerde bulunuyorlarsa müddeialeyh mevkiinde olan daire veya müessesenin ve
müddeialeyhler taaddüt eylediği takdirde bunlardan birinin bulunduğu yerin
yüksek dereceli hukuk mahkemesi reisi veya hâkimi tarafından hakem sıfatıyle
hallolunur." 2-
Mahkemenin dayandığı Anayasa kuralı : 3533
sayılı Kanunun kimi maddelerinin Anayasaya aykırı olduğu yolundaki görüşünü
desteklemek üzere mahkemece ileri sürülen Anayasanın 7. maddesi aşağıda yazılı
olduğu gibidir. "Madde
7- Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılır." IV.
İLK İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 23/5/1972 gününde Muhittin Taylan,
Avni Givda, Fazıl Uluocak, Sait Koçak, Nuri Ülgenalp, Şahap Arıç, İhsan Ecemiş,
Recai Seçkin, Ahmet Akar, Kani Vrana, Mustafa Karaoğlu, Muhittin Gürün, Lûtfi
Ömerbaş, Şevket Müftügil ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun katılmalariyle yapılan ilk
inceleme toplantısında Anayasanın değişik 151. maddesinde bir mahkemenin, bir
kanun kuralım Anayasaya uygunluk denetiminden geçirtmek, üzere Anayasa
Mahkemesine getirilebilmesi için öngörülen koşulların gerçekleşmiş olup
olmadığı; başka deyimle mahkemenin elinde bakmakta olduğu bir dâvanın bulunup
bulunmadığı ve itiraz konusu yasa kurallarını o dâvada uygulama durumunda olup
olmadığı sorunları ele alınmıştır. 1-
İtiraz yoluna başvuran mahkemenin elinde bakmakta olduğu bir dâva bulunup
bulunmadığı sorunu : İtiraz
yoluna başvuran Alanya Şehir Kadastrosu hâkîmliğince elinde Belediyece Maliye
Hazinesi ve bir gerçek kişi aleyhine kadastro tespitinin iptali istemiyle
açılarak mahkemenin 1969/77 esas sayısını almış bir dâva vardır. Her ne kadar
davacı dâvayı açarken dâvâlılardan birinin durumunu ve 3533 sayılı Yasanın 1.
ve 4. maddeleri gereklerini gözönünde bulun durmamışsa da mahkemenin
kayıtlarına geçmiş olan bu dâva ancak Hâkimlikçe bakılarak görevsizlik karan
verildikten sonra elden çıkabileceğinden bu karar verilinceye dek mahkemenin
elinde bakmakta olduğu bir dâvanın bulunduğundan şüphe edilemez. Böyle olunca
da Anayasanın değişik 151. maddesinde itiraz yoluna başvurabilmesi için
öngörülen ilk koşulun gerçekleşmiş sayılması gerekir. Avni
Givda, Şahap Arıç, Ahmet Akar ve Muhittin Gürün mahkemenin elinde yolunca
açılmış, Anayasanın değişik 151. maddesi yönünden geçerli bir dâva
bulunmadığını ve mahkemenin itiraz yetkisini kullanamayacağını ileri sürerek bu
görüşe katılmamışlardır. 2-
İtiraz konusu Kanun kurallarının dâvada uygulanıp uygulanamayacağı sorunu : 3533
sayılı Kanunun 1., 4. maddelerine göre belediye ile Maliye hazinesi arasında
çıkan ve adliye mahkemelerinin görevine giren anlaşmazlıklar, anlaşmazlık bir
taşınmaza ilişkinse, taşınmazın bulunduğu yerin yüksek dereceli hukuk mahkemesi
hâkimliğine hakem sıfatiyle çözülür. Olayda Alanya Şehir Kadastrosu Hâkimliği,
elindeki işin niteliğine göre ve gerekçesinde de belirtildiği üzere görevsizlik
kararı verecek ve bu kararı verirken 3533 sayılı Yasanın l, ve 4. maddelerine
dayanacak, başka deyimle bu kuralları bakmakta olduğu dâvada uygulanacaktır.
3533 sayılı Yasanın 6. maddesi hakem kararlarının kesinliğine ilişkindir. Hakem
kararlarının niteliğini belirleyen bu kuralın itiraz yolum başvuran hâkimlikçe
uygulanması düşünülemez. Böyle olduğu için de işin esasının 3533 sayılı Yasanın
1. ve 4. maddeleriyle sınırlı olarak incelenmesi gerekir. 3-
İlk inceleme sonucu : Dosyanın
eksiği bulunmadığı anlaşıldığından yukarıda açıklanan gerekçelere dayanılarak, a)
Ortada Anayasanın değişik 151. maddesi uyarınca bakılmakta olan .bir dâva
bulunduğuna ve Alanya Şehir Kadastrosu Hâkimliğinin Anayasa Mahkemesine
başvurabileceğine Avni Givda, Şahap Arıç, Ahmet Akar ve Muhittin Gürün'ün karşı
oylariyle ve oyçokluğu ile; b)
İsin esasının 3533 sayılı Yasanın mahkemenin uygulama durumunda bulunduğu 1. ve
4. maddeleriyle, sınırlı olarak incelenmesine oybirliğiyle; 23/5/1972
gününde karar verilmiştir. V.
ESASIN İNCELENMESİ: İtirazın
esasına ilişkin rapor, Alanya Şehir Kadastrosu Hâkimliğinin 25/4/1972 günlü.
1969/77 sayılı yazışma bağlı olarak gelen gerekçeli karar ve ekleri; iptali
istenen Kanun hükümleri, Anayasaya aykırılık iddiasına dayanaklık eden Anayasa
kuralı; bunlarla ilgili gerekçeler ve başka yasama belgeleri, konu ile ilişkisi
bulunan öteki metinler okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü : 3533
sayılı Kanun, genel, katma, özel bütçelerle yönetilen daireler ve belediyelerle
sermayesinin tümü Devlet, belediye veya özel idarelere ait daire ve kurumlar
arasında çıkan anlaşmazlıklardan adliye mahkemelerinin görevi içinde
bulunanları, bu kuruluş ve kurumların bünyelerine uygun biçimde, süratle ve
kesin olarak sonuçlandırmak üzere tahkim düzenini benimsemiştir. Anayasanın
112. maddesinde kuruluş ve görevleriyle bir bütün olan idarelerin kanunla
düzenleneceği; 116. maddesinde ise mahallî idarelerin kuruluşlarının, kendi
aralarında birlik kurumlarının, görevlerinin, yetkilerinin, maliye ve kolluk
işlerinin, merkezî idare ile karşılıklı bağ ve ilgilerinin yasal düzenleme
konusu olduğu ilkeleri yer almış bulunmaktadır. 3533
sayılı Kanunun l. maddesinde sözü edilen ve genellikle Anayasanın 112. ve 116.
maddeleri kapsamına giren kuruluş ve kurumlar arasındaki "hukuk anlaşmazlıklarının
çözümünün de Anayasanın kanunla düzenlenmesini buyurduğu konuların birini
oluşturduğu ve 3533 sayılı Kanunun belirlediği yolun bu idarelerin birbiriyle
olan ilişkilerinden bir bölümünün bir kanunla düzenlenmesinden başka nitelik
taşımadığı ortadadır. Söz konusu kuruluş ve kurumlar arasındaki çeşitli
ilişkileri ve o ilişkilerden doğan uyuşmazlıkları kişiler veya kişilerle idare
arasındaki ilişkilere benzeterek Anayasaca kişi hakları yönünden konulmuş
ilkelerin bunlar hakkında da uygulanmasının gerektiği yolunda bir görüş
anayasal destek bulamaz. Şu duruma göre 3533 sayılı Kanunun sınırlama karan
uyarınca incelenen ve konuca Anayasanın 7. maddesi kapsamına girmeyen 1. ve 4.
maddelerinin Anayasanın sözü geçen kuralına veya başka herhangi bir ilkesine
aykırı yönleri olmadığına ve itirazın reddine karar verilmelidir. Nuri
Ülgenalp, Recai Seçkin ve Ahmet H. Boyacıoğlu sonuçta birleşmekle birlikte bu
gerekçeye katılmamışlardır. VII.
SONUÇ : 29/6/1938
günlü, 3533 sayılı Yasanın sınırlama kararı uyarınca incelenen 1. ve 4.
maddelerinin Anayasaya aykırı olmadığına ve itirazın reddine sonuçta
oybirliğiyle ve gerekçede Nuri Ülgenalp, Recai Seçkin ve Ahmet H.
Boyacıoğlu'nun karşı oylariyle ve oyçokluğu ile 5/10/ 1972 gününde karar
verildi. Başkan Muhittin
  Taylan Başkanvekili Avni
  Givda Üye Sait
  Koçak Üye Nuri
  Ülgenalp Üye Şahap
  Arıç Üye İhsan
  Ecemiş Üye Recai
  Seçkin Üye Halit
  Zarbun Üye Ziya
  Önel Üye Kâni
  Vrana Üye Mustafa
  Karaoğlu Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Şevket
  Müftügil Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu KARŞIOY
YAZISI Anayasanın
151. maddesine göre bir mahkemenin herhangi bir kanım kuralını Anayasaya
uygunluk denetimi için Anayasa Mahkemesine getirebilmesinin ilk koşulu o
mahkemenin elinde bakmakta olduğu bir dâvanın bulunmasıdır. Dâva
kavramı gelişi güzel bu başvurmayı anlatmaz. Bir dâvanın var sayılabilmesi
ancak başvurmanın geçerli, başka deyimle yasalara uygun bulunmasına bağlıdır.
Olayda belediye, Maliye Hazinesi ile arasındaki mülkiyet anlaşmazlığının çözümü
için şehir kadastrosu hakimliğine gitmiştir. Belediye söz konusu anlaşmazlık
dolayısiyle kadastro Mahkemesinde Hazine aleyhine dâva açamaz. Çünkü 29/6/1938
günlü, 3533 sayılı Yasa böyle bir anlaşmazlığın bu Yasada yazılı tahkim
usuliyle çözülmesini buyurmuştur. Demek ki itiraz yoluna giden mahkemenin ele
aldığı iş geçerli bir dâva değil, gelişigüzel yapılmış bir başvurmadır. Böyle
olduğu için de 3533 sayılı Kanunun kimi maddelerinin Anayasaya uygunluk
denetiminden geçirilmesi isteminde bulunmasına olanak yoktur. İtirazın, itiraz
yoluna başvuran mahkemenin yetkisizliği yönünden reddi gerekir. 1972/19
esas sayılı işin ilk inceleme evresinde, ortada Anayasanın 151. maddeci
uyarırca bakılmakta olan bir dâva bulunduğu yolunda verilen 23/5/1972 günlü
karara bu nedenle karşıyız. Başkanvekili Avni
  Givda Üye Ahmet
  Akar GEREKÇENİN
YAZILIŞINA İLİŞKİN KARŞIOY YAZISI 3533
sayılı Yasa uyarınca dâvaya bakan en kıdemli hâkim, hakem olarak dâvaya
bakmaktadır. Ancak onun hukukî durumunun teminatlı hâkim durumu olması
bakımından öbür hâkimlerle arasında hiç bir ayırım olmadığı gibi gördüğü iş
dahi özel yargılama usulüne bağlı bir ad!î yargı işidir. 1-
Hakem denilen hâkimin, bir adlî yargının görevine giren dâvayı çözümlediği
acıktır. Bu yön, 3533 sayılı Yasanın 1. maddesinin yazılışından
anlaşılmaktadır. 2- O
hâkime hakem adı verilmesi ile onun izleyeceği yargılama usulünün genel
yargılama usulü olmadığı, hâkimin 3533 sayılı Yasanın kapsamına giren dâvalarda
hakeme benzetilmek yolunun tutulduğu belirtilmiştir. Bu nitelendirmenin başka
bir ereği yoktur. 3- Anayasa'nın
139. maddesi kuralı, ayrılık durum olarak bir takım kararların mahkemelerce
kesin biçimde verilmesini yasak eden bir nitelik taşımamaktadır. 4-
Eğer bu hâkim, özel yasa uyarınca tarafların sözleşme ile seçtikleri bir özel
hakem sayılsa dahi yine Anayasa'ya aykırılık olamaz. Zira özel hakem geçerli
bir sözleşme gereğince bir uyuşmazlığı çözmektedir. Amma o hiç bir zaman bir
hâkim gibi ulus adına Anayasa'dan gelen bir yetkiyi kullanmakta değildir: ancak
sözleşmeden gelen bir yetkiyi kullanmaktadır. Taraflar sulh olarak bir durumu
belli bir sonuca bağlayabilecekleri gibi hakeme yollama sözleşmesiyle bu sonuca
bağlama işini hakem denilen kişilere dahi bırakabilirler. İşte özel hakemin
durumu budur. Özel hakem kararı için tutulan yol dahi budur. Bunun Anayasa'ya
aykırı bir yönü yoktur. SONUÇ
: İtiraz
konusu kural, ancak yukarıda açıklanan nedenlerden ötürü Anayasa'ya uygun
bulunmakta olduğundan, buna uygun olmayan gerekçeye katılmıyoruz. Üye Nuri
  Ülgenalp Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu KARŞIOY
YAZISI İtiraz
yoluna başvuran mahkemenin elinde bakmakta olduğu bir dâva bulunup bulunmadığı
sorunu hakkında karşıoy : Anayasa
Mahkemesince, Anayasa'nın 151. maddesine uygun şekilde mahkemenin bakmakta
olduğu dâvanın mevcut olduğuna oyçokluğuyla karar verilmiştir. Bu karara
aşağıdaki nedenlerle katılmamaktayım: Her
ne kadar mahkemenin elinde, esas numarası almış ve mahkemenin kayıtlarına
geçmiş, usul hukuku anlamında açılmış bir dâva mevcut ise de, Anayasa'ya
aykırılık denetimi açısından, bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine
başvurabilmesinin şartlarını Anayasa hükümlerinde aramak gerekir. Bu şartlar
Anayasa'nın 151. maddesinde "bir dâvaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak
bir kanun hükümlerini Anayasa'ya aykırı görürse ....... şeklinde ifade
edilmiştir. 151 maddedeki bu şartın anlamı, mahkemenin elinde esas yönünden
sonuçlandırmaya, bir hüküm veya karar vermeye görevli olduğu bir dâvanın
bulunmasıdır. İptal konusu kanun maddeleri hükümlerine göre mahkemenin elindeki
dâva, tahkim üssüne tabidir. Bu durum karşısında mahkemenin bu dâvaya bakmaya
görevli olmadığı açıktır. Olaydaki
dâvanın halli, Usul Hukukunda yer alan akdi nitelikteki tahkim usulüne değil,
hususî bir kanunla öngörülen tahkim usulüne tabidir. Akdi nitelikteki tahkim
yolunda davacının mahkemede dava açması halinde dâvâlı taraf görevsizlik
itirazında bulunmazsa, taraflar, mukaveleye rağmen, ihtilâfın asıl görevli mahkemede
hallini kabul etmiş sayılacaklarından, mahkeme re'sen görevsizlik kararı
veremez. İptal konusu kânundaki tahkim usulü ise, amme intizamı esasına
dayanmakta olduğundan bu hususun mahkemece re'sen nazara alınması ve ilk iş
olarak görevsizlik kararı verilmesi ve dosyanın yerine gönderilmesi gerekir.
Mahkemenin böyle yapmayarak, bakmaya görevli olmadığı bîr dâvada Anayasa
Mahkemesine müracaat suretiyle dâvayı bekletmeye karar vermesi de görevi içinde
sayılmamak gerekir. Bu gorevsiz mahkemece verilecek kararlar, temyiz edilmesi
halinde, Yargıtay'ca bozulacak, bu suretle yapılan muameleler yok hükmünde
olacaktır. Yok hükmüne girmesi mümkün bir mahkeme kararına dayanılarak Anayasa
aykırılık denetimi yapılamamak gerekir. Bu
nedenlerle mahkemenin, iptal konusu kanun hükmüne göre bakmaya görevli olmadığı
acık olan bu dâvada, görev hususunu re'sen nazara alıp, ilk iş olarak
görevsizlik kararı vermesi gerekirken, hakkında bu yola gitmediği bir dâvaya o
mahkemenin bakmakta olduğu dâva vasfını tanımak Anayasa'nın 151. maddesi
hükmüne uygun düşmemektedir. Anayasa Mahkemesince itirazın, itiraz yoluna
başvuran mahkemenin yetkisizliği yönünden reddi gerekirdi; Anayasa'nın 151.
maddesine uygun şekilde mahkemenin bakmakta olduğu bir dâvanın bulunduğu
hakkında verilen karara karşıyım. Üye Şahap Arıç KARŞIOY
YAZISI Anayasa'nın
151. ve Anayasa Mahkeme'sinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri hakkındaki 44
sayılı Kanunun 27. maddelerine göre, bir mahkemenin, Anayasa'ya aykırılık
nedeniyle bir kanun hükmü hakkında Anayasa Mahkemesine itiraz yolu ile
başvurabilmesi için, bakmakta olduğu bir dâvanın mevcut olması ve itiraz edilen
hükmün de o dâvada uygulanacak nitelikte bulunması gerekmektedir. Anayasa'da
ve kanunda sözü edilen bakılmakta olan dâva deyimi ile, kanunlara uygun biçimde
ve mahkemenin yetkisi içinde açılmış bir (dâva) nın öngörülmüş olduğuna kuşku
yoktur. Zira kanunlara uygun olmayarak bir mahkemenin önüne getirilmiş bir
istemin, Anayasa Denetiminin sağlanması için başvurabilecek yolların birisinde,
(İtiraz yolunda); geçerli (dâva) savarak Anayasa denetimine esas yapılması iki
bakımdan mümkün değildir : 1-
Anayasa'nın 2. maddesinde Devlet düzeninin temellerinden birisi olarak
gösterilen "Hukuk Devleti" kavramı, kanunsuz ve hukuk acısından
değersiz işlemlere, geçerli sayılabilecek bir neden bulunmadıkça, hukukî sonuç
ve etki tanınmasına izin vermez. 2-
Kişileri, Anayasaya aykırı kanunların uygulanmasından koruyarak Anayasa
Güvencesi altına almak ve Anayasanın üstünlüğünü sağlamak amacıyla kurulmuş
bulunan ve kişi yaşantısında pek ciddî ve önemli yeri olan Anayasa Denetimi
müessesenin, danışıklı ve yapma olarak oluşturulması hiçte güç olmayan, şeklen
dâva biçimi verilmiş istemlerle gayri ciddi bir yola ve niteliğe dönüştürülmesi
olanağına yer verilmiş olur. Bu
nedenlerle söz konusu maddelerde yer alan (dava) deyiminin, kanunlara aykırı
olarak oluşturulan ve nitelikleri yukarıda açıklanan işlem ve istemleri de
kapsadığını kabul etmenin, Anayasa Denetiminin amaçlariyle bağdaştırılmasına
imkan olmadığı ortadadır. Şu
hale göre, bir mahkemenin, Anayasa Mahkemesine Anayasa'ya aykırılık itirazında
bulunabilmesi için her şeyden önce önünde kanunlara uygun biçimde ve görevi
içinde olarak açılmış bir dâvanın mevcut bulunmasının şart olduğu sonucuna
varılması zorunludur. Bu
dosyaya konu olan iş, Alanya Belediyesince, bir taşınmazın Hazine ile bir
gerçek kişi adına yapılmış olan tespitinin iptali İçin Alanya Şehir Kadastrosu
Hâkimliğine yapılmış bir başvurmadan ibarettir. Şu haliyle mahkemeden
istenenler içinde Belediye ile Maliye Hazinesi arasındaki bir ihtilâfın
çözülmesi de vardır. Halbuki
29/6/1938 günlü ve 3533 sayılı Kanuna göre Umumî Bütçe ile idare edilen
dairelerden birisi olan Maliye ile Belediyeler arasında çıkan ihtilâfların
çözülmesi için genel mahkemelerde dâva açılmayarak tahkim usulüne başvurulması
gerekmektedir. Kanunun
bu derece açık ve kesin hükmü karşısında, Belediyenin söz konusu iş için
Kadastro Hâkimliğinde dâva açmasının, kanun dışı bir işlem olması nedeniyle,
hukukî bir etki yapması söz konusu değildir; mahkemenin de kanunî değeri
olmayan bir işlemi, Anayasanın 151. maddesinde öngörülen nitelikte Anayasa
denetimine olanak veren bir (dâva) sayarak itiraz yoluna başvurmaya yetkisi
yoktur. Bu
suretle mahkemece yetkisiz olarak yapıldığı ortaya çıkan bir itirazın Anayasa
Mahkemesince geçerli bir itiraz imişçesine incelenerek karara bağlanmasına da,
Anayasa'nın açılanan 151. ve Anayasa Mahkemesi Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
hakkındaki 44 sayılı Kanunun 27. maddeleri karşısında imkân olmadığından söz
konusu itirazın bu gerekçe ile red olunması gerekmektedir. Yukarıda
açıklanan nedenlerle kararın konuya ilişkin bölümüne karşıyım. Üye Muhittin Gürün