ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:2003/34 Karar Sayısı:2007/94 Karar Günü:12.12.2007 Resmi Gazete Yayın Tarihi - Sayısı:2008.02.2008 -26801 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN MAHKEMELER: 1) Adana 4. Asliye Hukuk Mahkemesi Esas Sayısı : 2003/34 2) Şarköy Asliye Hukuk Mahkemesi Esas Sayısı : 2004/51 İTİRAZLARIN KONUSU: 22.11.2001 günlü, 4721
sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 732., 733. ve 734. maddelerinin Anayasa'nın Başlangıç
Bölümü ile 2., 5., 10., 12., 17., 35., 36. ve 141. maddelerine aykırılığı
savıyla iptalleri istemidir. I- OLAY Bakılmakta olan davalarda, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun,
yasal önalım hakkına ilişkin itiraz konusu kurallarının Anayasa'ya aykırı
olduğu kanısına varan Mahkemeler iptalleri için başvurmuşlardır. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun itiraz konusu 732., 733. ve
734. maddeleri şöyledir: 1- "MADDE 732.- Paylı mülkiyette bir
paydaşın taşınmaz üzerindeki payını tamamen veya kısmen üçüncü kişiye satması
halinde, diğer paydaşlar önalım hakkını kullanabilirler." 2- "MADDE 733.- Cebri artırmayla satışlarda
önalım hakkı kullanılamaz. Önalım hakkından feragatin resmi şekilde yapılması ve tapu
kütüğüne şerh verilmesi gerekir. Belirli bir satışta önalım hakkını
kullanmaktan vazgeçme, yazılı şekle tâbidir ve satıştan önce veya sonra
yapılabilir. Yapılan satış, alıcı veya satıcı tarafından diğer paydaşlara
noter aracılığıyla bildirilir. Önalım hakkı, satışın hak sahibine bildirildiği tarihin
üzerinden üç ay ve her halde satışın üzerinden iki yıl geçmekle düşer." 3- "MADDE 734.- Önalım hakkı, alıcıya karşı
dava açılarak kullanılır. Önalım hakkı sahibi, adına payın tesciline karar verilmeden
önce, satış bedeli ile alıcıya düşen tapu giderlerini, hakim tarafından
belirlenen süre içinde hakimin belirleyeceği yere nakden yatırmakla
yükümlüdür." B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararlarında, Anayasa'nın Başlangıç Bölümü ile 2., 5.,
10., 12., 17., 35., 36. ve 141. maddelerine dayanılmış, 13. maddesi de ilgili
görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince dosyalarda
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. V- BİRLEŞTİRME KARARI 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 734.
maddesinin birinci fıkrasının iptaline karar verilmesi istemiyle yapılan Şarköy
Asliye Hukuk Mahkemesi'nin itiraz başvurusuna ilişkin 2004/51 esas sayılı
davanın, aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle 2003/34 esas sayılı dava ile
BİRLEŞTİRİLMESİNE, esasının kapatılmasına, esas incelemenin 2003/34 esas sayılı
dosya üzerinden yürütülmesine, 12.12.2007 gününde oybirliğiyle karar verildi. VI- ESASIN İNCELENMESİ A- Uygulanacak Kural Sorunu Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralları, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü;
öncelikle uygulanacak kural konusu üzerinde duruldu: Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, bir davaya bakmakta
olan mahkeme, o dava sebebiyle uygulanacak bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin
hükümlerini Anayasa'ya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırsa, bu hükmün iptali için Anayasa
Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidir. Ancak, bu kurallar uyarınca bir mahkemenin
Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için, elinde yöntemince açılmış ve
mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kuralın o
davada uygulanacak olması gerekir. Uygulanacak yasa kuralları ise, davanın
değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı
sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz etki yapacak nitelikteki kurallardır. Adana 4. Asliye Hukuk Mahkemesi'nin başvuru kararında, 4721
sayılı Yasa'nın 732., 733. ve 734. maddelerinin iptali istenilmiş ise de,
Mahkeme'nin önalım hakkının esasına ilişkin olarak Anayasa'ya aykırılık
itirazında bulunduğu, 733. madde ile 734. maddenin ikinci fıkrasının davanın
çözümünde olumlu ya da olumsuz etkisinin olmadığı anlaşılmaktadır. Bu nedenle,
4721 sayılı Yasa'nın 733. maddesi ile 734. maddesinin ikinci fıkrasının, itiraz
başvurusunda bulunan Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, Sacit ADALI'nın
anılan hükümlerin mevcut olayda doğrudan uygulanması gereken kurallar olduğu
yönündeki karşıoyu ve oyçokluğuyla karar verilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 1- 732. Maddenin İncelenmesi Başvuru kararında, itiraz konusu kuralla getirilen önalım hakkı
nedeniyle, pay sahibinin payını istediği şahıslara serbestçe satma hakkından
mahrum olduğu, paydaşlara tanınan önalım hakkının taşınmazın üçüncü kişilere
kısa sürede satılmasını da zorlaştırdığı, pay satışına getirilen bu
sınırlamanın kamu yararına dayanmadığı bu nedenlerle kuralın Anayasa'nın
Başlangıç Bölümü ile 12., 17. ve 35. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi yasaların, kanun
hükmünde kararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı konusunda
ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak zorunda değildir.
İstemle bağlı kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık
incelemesi yapabileceğinden, iptali istenen kuralla ilgisi nedeniyle
Anayasa'nın 13. maddesi yönünden de inceleme yapılmıştır. 4721 sayılı Yasa'nın 732. maddesinde, paylı mülkiyette bir
paydaşın taşınmaz üzerindeki payını tamamen veya kısmen üçüncü kişiye satması
halinde, diğer paydaşların önalım hakkını kullanabilmelerine olanak
tanınmaktadır. Anayasa'nın 13. maddesinde, "Temel hak ve hürriyetler,
özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen
sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar,
Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin
gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz." denilmektedir. Anayasa'nın 35. maddesinde "Herkes, mülkiyet ve miras
haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla
sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı
olamaz." hükmüne yer verilmiştir. 4721 sayılı Yasa'nın paylı mülkiyete ilişkin 688. maddesinde,
paylı mülkiyette birden çok kimsenin, maddî olarak bölünmüş olmayan bir şeyin
tamamına belli paylarla malik bulunduğu ve paydaşlardan her birinin kendi payı
bakımından malik hak ve yükümlülüklerine sahip oldukları; 689. maddesinde,
paydaşların, yasal sınırlar içerisinde kendi aralarında oybirliğiyle anlaşarak
yararlanma, kullanma ve yönetime ilişkin konularda kanun hükümlerinden farklı
bir düzenleme yapabilecekleri; 690. maddesinde, paydaşlardan her birinin olağan
yönetim işlerini yapmaya yetkili oldukları; 691. maddesinde, işletme usulünün
veya tarım türünün değiştirilmesi, adî kiraya veya ürün kirasına ilişkin
sözleşmelerin yapılması veya feshi, toprağın ıslahı gibi önemli yönetim işleri için
pay ve paydaş çoğunluğuyla karar verileceği; 692. maddesinde, paylı malın
özgülendiği amacın değiştirilmesinin, korumanın veya olağan şekilde kullanmanın
gerekli kıldığı ölçüyü aşan yapı işlerine girişilmesinin veya paylı malın
tamamı üzerinde tasarruf işlemlerinin yapılmasının, oybirliğiyle aksi
kararlaştırılmış olmadıkça, bütün paydaşların kabulüne bağlı olduğu; 693.
maddesinde ise paydaşlardan her birinin, diğerlerinin hakları ile bağdaştığı
ölçüde paylı maldan yararlanabileceği ve onu kullanabileceği hüküm altına
alınmıştır. Paylı mülkiyette, mülke ilişkin iş ve işlemlerin sağlıklı
şekilde yürütülmesinde, paydaşlara ulaşılabilmesi ve paydaşlar arasındaki uyum
önem taşımaktadır. Aksi halde paylı mülkiyetin özelliği gereği sorunların
yaşanması kaçınılmaz hale gelebilir. Kuralla tanınan önalım hakkıyla, paydaşlara öncelikle yeni
paydaşların katılımına engel olma hakkı tanınarak, bu mülkiyet türünde
anlaşmazlıklara neden olunmamasının ve dolayısıyla paylı mülkiyete ilişkin
işlemlerin daha sağlıklı bir şekilde yürütülmesinin amaçlandığı açıktır. 4721 sayılı Yasa'nın 696. maddesinde, kendi tutum ve
davranışlarıyla diğer paydaşların tamamına veya bir kısmına karşı
yükümlülüklerini ağır biçimde çiğneyen paydaşın, diğer paydaşların
anlaşmalarıyla mahkemeye başvurarak alacakları kararla paydaşlıktan
çıkarılabilmesi ve çıkarılan paydaşın payının, aynen ayrılmasına olanak
bulunmayan halde pay değerinin ödenmesi koşuluyla istemde bulunan paydaş adına
tesciline hükmolunmasının kurala bağlanmasında da benzer amacın bulunduğu
anlaşılmaktadır. Öte yandan, mülkiyet hakkını sınırlandıran kuralın, paylı
mülkiyet ilişkisinin bir bütün olarak tek elde toplanıp son bulmasını
amaçlaması, dolayısıyla paydaşlar arasında meydana gelebilecek hukuk düzeninde
istenmeyen anlaşmazlıkların önlenmesini sağlaması nedeniyle kamu yararına
olduğu da kuşkusuzdur. Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kural, Anayasa'nın 13. ve 35.
maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. İtiraz konusu kuralın Anayasa'nın Başlangıç Bölümü ile 12. ve
17. maddeleri ile ilgisi görülmemiştir. 2- 734. Maddenin Birinci Fıkrasının İncelenmesi Başvuru kararında itiraz konusu kuralla, 4721 sayılı Yasa'nın
736. maddesinde alım ve geri alım haklarının kullanılması için dava açmak
zorunlu olmadığı halde yasal önalım hakkının kullanılabilmesi için dava açmanın
zorunlu kılındığı, kamu düzeni kavramıyla açıklanması mümkün olmayan bu durumun
aleyhine dava açılmaksızın üçüncü kişiye payı devretme imkânını tanımamak
anlamına geldiği, ayrıca açılması zorunlu dava nedeniyle davalının yargılama
giderleriyle de sorumlu olduğu, anlaşmazlıkların sulh yoluyla çözümlenmesinin
hukuk devleti ilkesinin bir gereği olduğu, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun
94. maddesinin birinci fıkrası gereğince ilk duruşmada davanın kabul edilmesi
halinde davalının yargılama gideri ve vekalet ücretinden sorumlu olmadığı
halde, kural nedeniyle açılan davada sorumlu olduğu, bunun hak arama
özgürlüğünü kısıtladığı, bu nedenlerle itiraz konusu kuralın Anayasa'nın Başlangıç
Bölümü ile 2., 5., 10., 36. ve 141. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. 4721 sayılı Yasa'nın 734. maddesinin birinci fıkrasında önalım
hakkının alıcıya karşı dava açılarak kullanılması öngörülmektedir. Maddenin gerekçesinde "Maddenin birinci fıkrası ile
önalım hakkının alıcıya karşı dava açılması suretiyle kullanılması esası
getirilmiştir. Yürürlükteki hükümler önalım hakkının, dava dışı bir beyanla
kullanılabilmesine olanak sağlamaktadır. Ancak buna rağmen bu beyanla istenilen
sonucun elde edilebilmesi sonuçta daima bir dava açılmasını gerektirmektedir.
Yeni düzenlemeyle, uygulamada önalım hakkının gerçekleşmesinin daima bir davayı
gerektirmesi, kanun hükmü hâline getirilmiş bulunmaktadır." denilmektedir. Anayasa'nın 10. maddesinde yer verilen "yasa önünde
eşitlik ilkesi" hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu
ilke ile eylemli değil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin
amacı, aynı durumda bulunan kişilerin yasalar karşısında aynı işleme bağlı
tutulmalarını sağlamak, ayırım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir.
Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar
uygulanarak yasa karşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Yasa önünde
eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez.
Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik
kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı
hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa'da öngörülen eşitlik
ilkesi zedelenmez. Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fıkrasında, "Herkes,
meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı
veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir" ;
141. maddesinin son fıkrasında ise "Davaların en az giderle ve mümkün
olan süratle sonuçlandırılması, yargının görevidir" denilmiştir. 4721 sayılı Yasa'nın 736. maddesinde, "Tapu kütüğüne
şerh verilen alım ve geri alım hakları, şerhte belirtilen süre içinde her
malike karşı kullanılabilir. Şerhin etkisi, her durumda, şerhin verildiği
tarihin üzerinden on yıl geçmekle sona erer" hükmü yer almıştır. 736. maddedeki alım ve geri alım hakları, sözleşmeden doğan,
taraflar arasında etki oluşturan, sözleşmede belirlenen süre içinde ve hak
sahibi tarafından istenildiği zaman kullanılabilen kişisel nitelikte haklardır.
Yasal önalım hakkı ise yasadan kaynaklanır, sözleşme söz konusu olmadığı için,
pay satın alan bütün üçüncü kişilere karşı hüküm doğurur ve aynî hak
niteliğindedir. Bu nedenlerle yasal önalım hakkı, alım ve geri alım haklarından
ayrılır ve bu iki gruptaki hak sahipleri de, hakkın doğumu, niteliği ve
kullanılması bakımından aynı hukuksal durumda bulunmadıklarından kural
Anayasa'nın 10. maddesine aykırı değildir. Kuralın, 743 sayılı Türk Medeni Kanunu döneminde dava
zorunluluğunun olmamasından kaynaklanan mağduriyetlerin giderilmesi ve ayrıca
büyük çoğunlukla dava ile sonuca gidilebilme uygulaması da gözetilerek yasal
önalım hakkının amacına uygun bir biçimde kullanılması için getirildiği
anlaşılmaktadır. Bu nedenle hak arama özgürlüğüne aykırılıktan söz edilemez. Yasal önalım hakkının kullanıldığı davanın ilk duruşmasında
davayı kabul eden davalının, yargılama giderleri ile vekâlet ücreti ve ilâm
harcından sorumlu olup olmayacağı konusunun, 1086 sayılı Hukuk Usulü
Muhakemeleri Kanunu'nun 94. maddesi ve ilgili mevzuat hükümlerine göre
belirlenmesi gerektiği açıktır. Kuralın davaların en az giderle ve kısa sürede
sonuçlandırılması amacına da aykırı bir hüküm içermediği gözetildiğinde
Anayasa'nın 141. maddesine aykırı olmadığı kuşkusuzdur. Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kural, Anayasa'nın 10., 36.
ve 141. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. İtiraz konusu kuralın Anayasa'nın Başlangıç Bölümü ile 2. ve 5.
maddeleri ile ilgisi görülmemiştir. VII- SONUÇ 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 732.
maddesi ile 734. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve
itirazın REDDİNE, 12.12.2007 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim KILIÇ Başkanvekili Osman Alifeyyaz PAKSÜT Üye Sacit ADALI Üye Fulya KANTARCIOĞLU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Mehmet ERTEN Üye A. Necmi ÖZLER Üye Serdar ÖZGÜLDÜR Üye Şevket APALAK Üye Serruh KALELİ Üye Zehra Ayla PERKTAŞ