ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2010/71 Karar Sayısı : 2011/143 Karar Günü : 27.10.2011 R.G. Tarih-Sayı :
07.02.2012-28197 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Van Aile Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 22.11.2001 günlü, 4721
sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 303. maddesinin ikinci fıkrasının '...hiç
kayyım atanmamışsa çocuğun ergin olduğu tarihte işlemeye başlar.' bölümünün,
Anayasa'nın 2., 5., 10., 13., 17., 36., 40. ve 41. maddelerine aykırılığı
savıyla iptali istemidir. I- OLAY Davacı tarafından açılan babalık davasında, Cumhuriyet savcısının
itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu iddiasını ciddi bulan Mahkeme,
iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun itiraz konusu
kuralı da içeren 303. maddesi şöyledir: ' MADDE 303.- Babalık davası, çocuğun doğumundan önce
veya sonra açılabilir. Ananın dava hakkı, doğumdan başlayarak bir yıl geçmekle
düşer. Çocuğa doğumdan sonra kayyım atanmışsa, çocuk hakkında bir yıllık
süre, atamanın kayyıma tebliği tarihinde; hiç kayyım atanmamışsa
çocuğun ergin olduğu tarihte işlemeye başlar. Çocuk ile başka bir erkek arasında soybağı ilişkisi varsa, bir
yıllık süre bu ilişkinin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlar. Bir yıllık süre geçtikten sonra gecikmeyi haklı kılan sebepler
varsa, sebebin ortadan kalkmasından başlayarak bir ay içinde dava açılabilir.' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 5., 10., 13., 17., 36., 40. ve
41. maddelerine dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Haşim KILIÇ,
Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN,
Fettah OTO, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ, Zehra Ayla PERKTAŞ
ve Engin YILDIRIM'ın katılımlarıyla 22.9.2010 gününde yapılan ilk inceleme
toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine,
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı Soybağı terimi, 743 sayılı önceki Medenî Kanundaki nesep
sözcüğünün yerine 4721 sayılı Türk Medenî Kanun'u (TMK.) tarafından hukuk
diline kazandırılan bir terim olup, biri geniş diğeri dar olmak üzere iki
farklı anlamda kullanılmaktadır. Geniş anlamda soybağı, bir kimse ile onun ecdadı, üstsoyu
arasındaki biyolojik ve doğal bağlantıyı ifade eder. Dar anlamda soybağı ise,
sadece çocuklar ile ana ve babaları arasındaki bağlantıyı, başka bir deyişle
çocuğun ana ve babasına nisbetini ifade eder ki, Medenî Kanunun 'Aile
Hukuku' başlıklı ikinci kitabında düzenlenmiş olan soybağı da bu dar
anlamdaki soybağıdır. 4721 sayılı TMK.'nun soybağının hükümlerini düzenleyen 282.
maddesinde, çocuk ile ana arasındaki soybağının doğumla, çocuk ile baba
arasındaki soybağının ise ana ile evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle
kurulacağı belirtilmiştir. Ayrıca bu maddeye göre, soybağı evlat edinme yoluyla
da kurulabilir. Çocuk ile babası arasında, anne ile evlenme, tanıma ve evlat
edinme yoluyla soybağı ilişkisi kurulmasında babanın rızası bulunmaktadır.
Babanın rızasının bulunmadığı durumlarda, çocuk ile babası arasında soybağının
kurulması için hakim kararına ihtiyaç bulunmaktadır. Çocuk ile babası arasında
soybağının kurulması için açılan bu davaya babalık davası denilmektedir. Babalık davası ile ilgili hükümler 4721 sayılı TMK'nun 301-304.
maddeleri arasında düzenlenmiştir. TMK.'nun 301. maddesinin birinci fıkrasında,
çocuk ile baba arasındaki soybağının mahkemece belirlenmesini ana ile çocuğun
isteyebileceği belirtilmiştir. TMK.'nun 303. maddesinin birinci fıkrasında ise
babalık davasının, çocuğun doğumundan önce veya sonra açılabileceği, ananın
dava hakkının, doğumdan başlayarak bir yıl geçmekle düşeceği, itiraz konusu
kuralı da içeren ikinci fıkrasında, çocuğa doğumdan sonra kayyım atanmışsa
çocuk hakkında bir yıllık sürenin atamanın kayyıma tebliği tarihinde, hiç
kayyım atanmamışsa çocuğun ergin olduğu tarihten itibaren işlemeye başlayacağı,
üçüncü fıkrasında, çocuk ile başka bir erkek arasında soybağı ilişkisi varsa
bir yıllık sürenin bu ilişkinin ortadan kalktığı tarihte işlemeye başlayacağı,
dördüncü fıkrasında ise, bir yıllık süre geçtikten sonra gecikmeyi haklı kılan
sebepler varsa, sebebin ortadan kalkmasından başlayarak bir ay içinde dava
açılabileceği öngörülmektedir. TMK.'nun 303. maddesinde babalık davası için öngörülmüş olan
süreler hak düşürücü sürelerdir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Başvuru kararında, kişinin soybağını bilmesinin en temel
haklarından birisi olduğu, kişinin babası olmayan birinin üzerine kaydedilmesi
ve bunu daha sonra öğrenmesi durumunda dava açma hakkının itiraz konusu kural
ile belli bir süreyle sınırlandırılmasının Anayasa'nın temel ilkeleri ve
demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırılık teşkil ettiği ve hak arama
özgürlüğünü sınırladığı, Anayasa Mahkemesi'nin 25.6.2009 günlü, 2008/30 Esas,
2009/96 Karar sayılı kararıyla TMK.'nun 289. maddesindeki 'Her halde
doğumdan başlayarak beş yıl içinde açmak zorundadır.' ibaresindeki beş
yıllık sürenin iptal edildiği, baba için tanınan bu imkânın çocuk için de
tanınması gerektiği belirtilerek, itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2., 5., 10.,
13., 17., 36., 40. ve 41. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, insan
haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve
işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu
geliştirerek sürdüren, hukuk güvenliğini sağlayan, Anayasa'ya aykırı durum ve
tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve
yasalarla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir. Anayasa'nın 'Kişinin dokunulmazlığı, maddî ve manevî
varlığı' başlıklı 17. maddesinde, 'Herkes, yaşama, maddî ve
manevî varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir' denilmektedir.
Buna göre kişinin yaşama, maddî ve manevî varlığını koruma hakkı birbirleriyle
sıkı bağlantıları olan, devredilmez, vazgeçilmez temel haklardandır. Bu haklara
karşı her türlü engelin ortadan kaldırılması da devlete görev olarak
verilmiştir. Güçlüler karşısında güçsüzleri koruyacak olan devlet gerçek
eşitliği sağlayacak, toplumsal dengeyi koruyacak ve böylece sosyal niteliğine
ulaşacaktır. Bu itibarla kişilerin yaşayışlarına ilişkin yasal
düzenlemeler 'yaşama hakkı ile maddî ve manevî varlığını koruma
hakları' nı önemli ölçüde zedeleyecek veya ortadan kaldıracak kuralları
içermemelidir. Anayasa'nın 'Hak arama hürriyeti' başlıklı 36.
maddesinde, herkesin gerekli araç ve yollardan yararlanarak yargı organları
önünde davacı ya da davalı olarak sav ve savunma hakkı bulunduğu
belirtilmektedir. Maddeyle güvence altına alınan dava yoluyla hak arama
özgürlüğü, kendisi bir temel hak niteliği taşımasının ötesinde, diğer temel hak
ve özgürlüklerden gereken şekilde yararlanılmasını ve bunların korunmasını
sağlayan en etkili güvencelerden birisidir. İtiraz konusu kuralda, çocuk hakkındaki bir yıllık babalık davası
açma süresinin çocuğa doğumdan sonra hiç kayyım atanmamışsa, çocuğun ergin
olduğu tarihte işlemeye başlayacağı öngörülmektedir. Kuralda öngörülen dava
açma süresi, yargılama usulüne ilişkin olup, soybağı davalarında dava açma
süresini belirleyip belirlememe yetkisi, Anayasa'da belirlenen kurallara bağlı
kalmak ve adalet, hakkaniyet ve kamu yararı ölçütlerini gözetmek koşuluyla yasa
koyucunun takdirindedir. Yasa koyucu, soybağı davalarında dava açma süresine ilişkin
hükümleri düzenlerken hukuk devleti ilkesinin bir gereği olan ölçülülük
ilkesiyle bağlıdır. Bu ilke ise 'elverişlilik', ' gereklilik '
ve ' orantılılık ' olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. 'Elverişlilik', getirilen
kuralın, ulaşılmak istenen amaç için elverişli olmasını, ' gereklilik ',
getirilen kuralın, ulaşılmak istenen amaç bakımından gerekli olmasını ve ' orantılılık '
ise getirilen kural ve ulaşılmak istenen amaç arasında olması gereken ölçüyü
ifade etmektedir. Ölçülülük ilkesi nedeniyle Devlet, sınırlamadan beklenen kamu
yararı ile bireyin hak ve özgürlükleri arasında adil bir dengeyi sağlamakla
yükümlüdür. Anayasa'da düzenlenen kişinin maddi ve manevi varlığını koruma
ve geliştirme hakkı ile Devlet'in herkesin maddi ve manevi varlığını
geliştirmesi için gerekli şartları hazırlama görevi göz önüne alındığında; kişi
evlilik dışı dünyaya gelse bile, ana babasını bilmek, babasının nüfusuna
yazılmak, bunun getireceği haklardan yararlanmak, ana ve babasından kendisine
karşı olan görevlerini yerine getirmelerini istemek gibi kişiliğine bağlı temel
haklara sahiptir. İtiraz konusu kural ile çocuğun babalık davasını açma hakkının hiç
kayyım atanmamışsa ergin olduğu tarihten itibaren bir yıllık süre ile
sınırlandırılmasının gerekçesinin, davalı babanın sürekli olarak dava tehdidi altında
kalmamasını sağlamaya yönelik olduğu anlaşılmaktadır. Davalı babanın veya
ailesinin uzun süre dava tehdidi altında bulunmaması, diğer yandan da çocuğun
ana babasını bilme, babasının nüfusuna yazılma ve hak arama özgürlüklerinin
zarar görmemesi amacıyla, her iki taraf açısından yasa koyucunun süre koyma
konusundaki takdir yetkisini makul bir süre olarak belirlemesi gerekmektedir.
Hak düşürücü niteliğinden dolayı itiraz konusu kuralda öngörülen sürenin
geçmesinden sonra çocuğun babası ile arasındaki soybağını kurma olanağını
yitirmesi hususu göz önüne alındığında, çocuk hakkında hiç kayyım atanmamışsa
ergin olduğu tarihten itibaren işleyecek olan bir yıllık dava açma süresi
yeterli ve makul olmadığı gibi, ölçülü de değildir. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2., 17. ve
36. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. Kural, Anayasa'nın 2., 17. ve 36. maddelerine aykırı bulunarak
iptal edildiğinden, Anayasa'nın 5., 10., 13., 40. ve 41. maddeleri yönünden
ayrıca incelenmesine gerek görülmemiştir. Serruh KALELİ, Serdar ÖZGÜLDÜR ve Nuri NECİPOĞLU bu görüşe
katılmamışlardır. VI- İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 43. maddesinin dördüncü fıkrasında, yasanın belirli
kurallarının iptali, diğer kurallarının veya tümünün uygulanmaması sonucunu
doğuruyorsa, bunların da Anayasa Mahkemesi'nce iptaline karar verilebileceği
öngörülmektedir. 4721 sayılı Kanun'un 303. maddesinin ikinci fıkrasının '...hiç
kayyım atanmamışsa çocuğun ergin olduğu tarihte işlemeye başlar.' bölümünün
iptali nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan aynı cümlede yer alan ' Çocuğa
doğumdan sonra kayyım atanmışsa, çocuk hakkında bir yıllık süre, atamanın
kayyıma tebliği tarihinde; ...' bölümünün de 6216 sayılı Yasa'nın 43.
maddesinin dördüncü fıkrası gereğince iptali gerekir. Serruh KALELİ bu görüşe katılmamıştır. VII- İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında 'Kanun,
kanun hükmünde kararname ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da
bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte
yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe
gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede
yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez' denilmekte, Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 66. maddesinin
(3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanmaktadır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 303. maddesinin ikinci
fıkrasının iptal edilmesi nedeniyle, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü
fıkrasıyla 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince iptal hükmünün,
kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak bir yıl sonra yürürlüğe
girmesi uygun görülmüştür. VIII- SONUÇ A- 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 303.
maddesinin ikinci fıkrasının, '' hiç kayyım atanmamışsa çocuğun ergin olduğu
tarihte işlemeye başlar.' bölümünün Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,
Serruh KALELİ, Serdar ÖZGÜLDÜR ile Nuri NECİPOĞLU'nun karşıoyları ve
OYÇOKLUĞUYLA, B- 4721 sayılı Kanun'un 303. maddesinin ikinci fıkrasının, '' hiç
kayyım atanmamışsa çocuğun ergin olduğu tarihte işlemeye başlar.' bölümünün
iptali nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan aynı fıkrada yer alan 'Çocuğa
doğumdan sonra kayyım atanmışsa, çocuk hakkında bir yıllık süre, atamanın
kayyıma tebliği tarihinde; '' bölümünün de, 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 43. maddesinin (4) numaralı
fıkrası gereğince İPTALİNE, Serruh KALELİ'nin karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, C- 4721 sayılı Kanun'un 303. maddesinin ikinci fıkrasının iptal
edilmesi nedeniyle, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 66.
maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince bu fıkraya ilişkin İPTAL HÜKMÜNÜN,
KARARIN RESMÎ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK BİR YIL SONRA YÜRÜRLÜĞE
GİRMESİNE, OYBİRLİĞİYLE, 27.10.2011 gününde karar verildi Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Serruh
  KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mehmet
  ERTEN Üye Fettah
  OTO Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI KARŞI OY GEREKÇESİ İptal istemine konu kural, babalık davasının hiç kayyım atanmamış
olması halinde, çocuğun ergin olduğu tarihten itibaren işlemeye başlayacağına
ilişkin olup; onsekiz yaşın doldurulmasından itibaren bir yıl içinde bu davanın
açılması gerektiği maddede hüküm altına alınmaktadır. 4721 sayılı Medeni Kanunun 303. maddesinin iptal istemine konu
yapılmayan son fıkrasında ise 'Bir yıllık süre geçtikten sonra gecikmeyi haklı
kılan sebepler varsa, sebebin ortadan kalkmasından başlayarak bir ay içinde
dava açılabilir.' denilmektedir. Bu fıkra, maddenin ilk üç fıkrası bakımından
ortak olup, ikinci fıkranın dava konusu bölüm yönünden de değerlendirilmesi
gereken bir kural mesabesindedir. 303. madde bir bütün olarak incelendiğinde; yasa koyucunun dengeli
bir kural getirdiği, 'gecikmeyi haklı kılan sebepler varsa' ibaresiyle de, bir
yıllık süre dışındaki hukuken meşru nedenlerle her zaman babalık davası
açılabilmesine imkân tanıdığı anlaşılmaktadır. Çocuk ile baba arasındaki soybağının bir temel hak olduğu kuşkusuz
ise de, itiraz konusu kuralın bu hakkı ihlâl ettiğini söyleyebilmek imkânı
yoktur. Madde metni bütünsel biçiminde değerlendirildiğinde, yasa koyucunun
değişik durum ve ihtimalleri gözeterek ilgililere yeteri kadar dava hakkı
tanıdığı açıkça görülmektedir. İptal istemine konu kuralın, maddenin diğer
bölümleri dikkate alınmadan yorumlanması ve sonuca bu şekilde varılması
isabetli olmayacaktır. Açıklanan nedenlerle; kuralın bir temel hakkı ihlâl eden, adil
yargılanma hakkını ortadan kaldıran mahiyeti bulunmadığı ve yasa koyucunun
takdir hakkı çerçevesinde yapılan düzenlemenin Anayasa'ya aykırı bir yönünün
olmadığı kanaatine vardığımızdan; çoğunluğun iptal yönündeki kararına
katılmıyoruz. Başkanvekili Serruh
  KALELİ Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Nuri
  NECİPOĞLU