ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2002/152 Karar Sayısı : 2002/94 Karar Günü : 21.10.2002 Resmi Gazete tarih/sayı:29.03.2003/25063 İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye Büyük Millet
Meclisi Üyeleri Mustafa KAMALAK, Gaffar YAKIN ve 111 milletvekili İPTAL DAVASININ KONUSU : Türkiye Büyük Millet
Meclisi Genel Kurulu'nun 2.10.2002 günlü, 24894 sayılı Resmî Gazete'de
yayımlanan 1.10.2002 günlü, 746 sayılı "Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin
Tatile Girmesine İlişkin Karar"ının bir İçtüzük ihdası niteliğinde olduğu
ileri sürülerek, Anayasa'nın 2., 95., ve 96. maddelerine aykırılığı savıyla
iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemidir. II- METİNLER A- İptali İstenilen TBMM Kararı TBMM Genel Kurulu'nun iptali istenilen 1.10.2002 günlü, 746 sayılı
kararı şöyledir: "Türkiye Büyük Millet Meclisinin, 3 Kasım 2002 Pazar günü
yapılması kararlaştırılan Milletvekili Genel Seçimine ilişkin kesin sonuçların,
2839 sayılı Milletvekili Seçimi Kanununun 37 nci ve Türkiye Büyük Millet
Meclisi İçtüzüğünün 3 üncü maddelerine göre, Yüksek Seçim Kurulunca Türkiye
Radyo ve Televizyonlarından ilanını takip eden beşinci günü saat 15.00'de
toplanmak üzere tatile girmesine, Genel Kurulun 1.10.2002 tarihli 1 inci
Birleşiminde karar verilmiştir" B- Dayanılan Anayasa Kuralları Dava konusu kararın, Anayasa'nın 2., 95. ve 96. maddelerine
aykırılığı ileri sürülmüş, Geçici 6. maddesi ilgili görülmüştür. C- İlgili İçtüzük Kuralları TBMM İçtüzüğü'nün ilgili görülen kuralları şöyledir: 1- "MADDE 139.- Oylama üç şekilde
yapılır: 1. İşaretle oylama; 2. Açık oylama; 3. Gizli oylama. İşaretle oylama üyelerin el kaldırması; tereddüt halinde ayağa kalkmaları;
beş üyenin ayağa kalkarak teklif etmesi halinde de salonda olumlu ve olumsuz oy
verenlerin ikiye bölünerek sayılmaları suretiyle yapılır . ........." 2- "MADDE 141.- İşaret oyuna
başvurulması gereken hallerde Başkan oylama yapılacağını bildirerek önce oya
sunulan hususu kabul edenlerin, sonra kabul etmeyenlerin el kaldırmasını ister. Kâtip üyeler, kendi oylarını Genel Kuruldaki oyların sayımı
bittikten sonra Başkana bildirirler. Oylama sonucu, Başkan tarafından Genel Kurla "kabul
edilmiştir" veya "kabul edilmemiştir" denmek suretiyle ilan
olunur. İşaretle oylama sırasında oya sunulan hususun lehinde ve aleyhinde
el kaldıranları, Başka ile Kâtip Üyeler beraberce sayarak tespit ederler.
Aralarında anlaşamadıkları veya oyları tespit edemedikleri hallerde, Başkan,
oylamanın ayağa kalkmak suretiyle tekrarlanacağını bildirir. Ayağa kalkmak suretiyle oylamaya başvurulmasından hemen sonra bir
arada ayağa kalkan beş milletvekili sonucun açıkça anlaşılmadığı gerekçesiyle
oylamanın tekrarlanmasını isterlerse, oylama salonda ikiye bölünmek suretiyle
yeniden yapılır." 3- "MADDE 146 .- Oya konulan bütün
hususlar, Anayasada, kanunlarda veya İçtüzükte ayrıca hüküm yoksa, toplantıya
katılan milletvekillerinin salt çoğunluğuyla kararlaştırılır. Salt çoğunluk
belli bir sayının yarısından az olmayan çoğunluktur. İşaretle oylamada olumlu oylar, olumsuz oylardan fazlaysa, oya
konan husus kabul edilmiş; aksi halde, reddedilmiş olur. Genel Kurulda bulunup
da oya katılmayanlar yeter sayıya dahil edilirler." III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU,
Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Enis TUNGA ve Mehmet ERTEN'İn
katılmalarıyla 21.10.2002 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında dava
dilekçesi ve ekleri, ilk incelemeye ilişkin rapor, iptali istenilen TBMM kararı
ile dayanılan ve ilgili görülen Anayasa ve ilgili içtüzük kurallarıyla bunların
gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: TBMM'nin 1.10.2002 günlü, 746 sayılı kararına yönelik iptal
istemini içeren dilekçedeki Anayasa'ya aykırılık savlarının incelenmesine
geçmeden önce, bu konuda Anayasa Mahkemesi'nin görevli olup olmadığının bir
önsorun olarak çözülmesi gerekmektedir. Anayasa'nın 148. maddesinin birinci fıkrasında, " Anayasa
Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet
Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler.
Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler.
Ancak, olağanüstü hallerde, sıkıyönetim ve savaş hallerinde çıkarılan kanun
hükmünde kararnamelerin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı
iddiasıyla, Anayasa Mahkemesinde dâva açılamaz."; 85.
maddesinde, "Yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veya
milletvekilliğinin düşmesine 84 üncü maddenin birinci, üçüncü veya dördüncü
fıkralarına göre karar verilmiş olması hallerinde, Meclis Genel Kurulu
kararının alındığı tarihten başlayarak yedi gün içerisinde ilgili milletvekili
veya bir diğer milletvekili, kararın, Anayasaya, kanuna veya İçtüzüğe
aykırılığı iddiasıyla iptali için Anayasa Mahkemesine başvurabilir. Anayasa
Mahkemesi, iptal istemini onbeş gün içerisinde kesin karara bağlar." denilmektedir. Buna göre, Anayasa'nın 85. maddesinde belirtilen durumlar dışında,
Anayasa'da, TBMM kararlarını anayasal yargı denetimine tâbi tutan, dolayısıyla
Anayasa Mahkemesi'ne bu alanda görev veren bir düzenleme yoktur. Bir yasama metnine verilen ad, o metnin anayasal yargı denetimine
tâbi olup olamayacağı konusunda tek ve yeterli ölçüt değildir. Yasama metninin
içeriğinin ve özünün de gözönünde bulundurulması zorunludur. Yasama Meclisi'nce
Anayasa'da öngörülenler dışındaki adlar altında ve başka yöntemler uygulanarak
oluşturulan işlemlerin Anayasa Mahkemesi'nin denetimine bağlı olup olmadığı
saptanırken, uygulanan yöntem kadar o metin veya belgenin niteliği üzerinde de
durulup değer ve etkisinin belirlenmesi gerekir. Bu açıdan yapılan
değerlendirme, sözkonusu metin veya belgenin, Anayasa'ca denetime bağlı tutulan
işlemlerle eşdeğerde ve etkinlikte olduğunu ortaya koyuyorsa, onun da denetime
bağlı tutulması gerekir. Bu durumda, Anayasa Mahkemesi'nin bu davada görevli olup
olmadığının belirlenmesi için, Anayasa'ya uygunluk denetiminden geçirilmesi
istenen Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 746 sayılı kararının dava dilekçesinde
iddia edildiği gibi bir İçtüzük ihdası ya da değişikliği niteliğinde olup
olmadığının saptanması gereklidir. Anayasa'nın 95. maddesinin birinci fıkrasında, "Türkiye
Büyük Millet Meclisi, çalışmalarını kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre
yürütür.", Geçici 6. maddesinde de, "Anayasaya göre
kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin toplantı ve çalışmaları için kendi
İçtüzükleri yapılıncaya kadar, Millet Meclisinin 12 Eylül 1980 tarihinden önce
yürürlükte olan İçtüzüğünün, Anayasaya aykırı olmayan hükümleri
uygulanır." denilmektedir. TBMM çalışmalarıyla ilgili olarak Anayasa'nın 95. maddesinde
öngörülen İçtüzük düzenlemesi henüz yapılamamıştır. Bu nedenle, Anayasa'nın
Geçici 6. maddesi uyarınca 12 Eylül 1980'den önce yürürlükte olan Millet
Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırı olmayan hükümleri uygulanmaktadır. Dava dilekçesinde, TBMM'nin 1.10.2002 günlü, 746 sayılı kararının
alınmasında işaretle oylama yöntemine başvurulduğu, oylama sonucuna ilişkin
sayımların sağlıklı yapılmadığı, kaç üyenin kabul, ret ya da çekimser oy
verdiğinin belli olmadığı, kararın Anayasanın 96. maddesinde öngörülen salt
çoğunluk esasına aykırı olarak alındığı, böylece eylemli İçtüzük ihdası
yapılmış olduğu ileri sürülmektedir. Anayasa'nın 96. maddesinde, Anayasa'da başkaca bir hüküm yoksa,
Türkiye Büyük Millet Meclisinin üye tamsayısının en az üçte biri ile
toplanacağı ve toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar vereceği, ancak
karar yeter sayısının hiç bir şekilde üye tamsayısının dörtte birinin bir
fazlasından az olamayacağı hükme bağlanmıştır. Anayasa'nın Geçici 6. maddesi
uyarınca halen uygulanmakta olan 1973 tarihli Millet Meclisi İçtüzüğü'nün karar
yeter sayısını düzenleyen 146. maddesinin ikinci fıkrasında ise işaretle
oylamada olumlu oyların olumsuz oylardan fazla olması halinde oya sunulan
hususun kabul edilmiş, aksi halde reddedilmiş sayılacağı belirtilmiştir. Ancak,
İçtüzüğün bu hükmünün, Anayasa'nın Geçici 6. maddesi uyarınca yeni içtüzük
yapılıncaya kadar Anayasa'nın 96. maddesi ile çelişki yaratmayacak biçimde
uygulanması gerektiğinde duraksanamaz. Bu bağlamda, işaretle oylama yöntemine
göre alınan kararlarda kararı açıklayan oturum başkanının karar yeter sayısı
bakımından Anayasa'nın 96. maddesinde öngörülen yeter sayı esasını gözetmekte
olduğunun ve aksi saptanmadıkça kararın bu esaslara uygun olarak alındığının
kabulü zorunludur. Kaldı ki, İçtüzüğe aykırılığı ileri sürülen her uygulamanın da bir
İçtüzük değişikliği olarak kabulü olanaklı değildir. Açıklanan nedenlerle, iptali istenilen TBMM kararı, niteliği ve
doğurduğu sonuçlar bakımından açık veya eylemli bir İçtüzük düzenlemesi veya
değişikliği olarak değerlendirilmemiştir. Başvurunun görevsizlik nedeniyle
reddi gerekir. Bu görüşlere Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN ile Sacit ADALI
katılmamışlardır. IV- SONUÇ Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 1.10.2002 günlü, 746 sayılı
"Türkiye Büyük Millet Meclisinin Tatile Girmesine İlişkin Karar"ının
iptali isteminin GÖREVSİZLİK NEDENİYLE REDDİNE, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN ile
Sacit ADALI'nın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 21.10.2002 gününde karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Enis TUNGA Üye Mehmet ERTEN KARŞIOY
GEREKÇESİ Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu'nun 1.10.2002 günlü ve
746 sayılı Kararının Anayasa Mahkemesi'nin denetim alanına giren bir yasama
kararı olmadığına ilişkin çoğunluk görüşüne aşağıdaki nedenlerle katılmıyoruz. TBMM'nin Genel Kurul çalışmaları sırasında uygulanmakta olan
içtüzük hükümleri zaman zaman eylemli olarak ya değiştirilmiş ya da ihdasi
nitelikte yeni kural oluşturacak şekilde uygulamalara konu olmuştur. Anayasa
Mahkemesi böyle durumlarda içtüzüğün nasıl değiştirileceğine ilişkin kurallara uygun
davranılıp davranılmadığına bakmadan içtüzük hüküm ve etkisi doğuran bu tür
eylemli uygulamaları ya içtüzük değişikliği ya da yeni bir içtüzük kuralı
(ihdasi nitelikte) şeklinde kabul ederek anayasal denetimini yapmıştır. Anayasa Mahkemesi verdiği pek çok kararında; yasama metnine
verilen ismin anayasal denetimde tek ve yeterli ölçü olmadığı, yasama metninin
kapsam ve özünün de gözönünde bulundurulması gerektiği, ismi meclis kararı da
olsa içtüzük değerinde, niteliğinde ve etkisinde olan yasama metinlerinin de
denetim konusu olacağı aksi halde içtüzük etkisi doğuran meclis kararlarının
anayasal yargı denetiminden kaçırılması neticesinin doğacağını açıklıkla
belirtmiştir. Yasama organınca Anayasa'da öngörülenlerden başka isimler altında
ve başka yöntemler uygulanarak oluşturulan yasama işlemlerinin Anayasa
Mahkemesi'nin denetimine bağlı olup olmadığının saptanmasında bu işlemlerin
nitelik ve kapsamlarının gözetilmesi zorunludur. Bu nitelikteki bir işlemin
denetiminin Anayasa Mahkemesi'nin görev alanına girip girmediği belirlenirken,
meydana getirilen metnin oluşturulmasında uygulanacak yöntem kadar içeriğinin
niteliği üzerinde durulması, değer ve etkisinin ortaya konulması denetime bağlı
tutulan işlemlerle eşdeğerde ve etkinlikte ise denetiminin yapılması gerekir. Dava dilekçesinde, TBMM'nin 1.10.2002 günlü, 746 sayılı kararının
alınmasında işaretle oylama yöntemine başvurulduğu, oylama sonucuna ilişkin
sayımların sağlıklı yapılmadığı, kaç üyenin kabul, ret ya da çekimser oy
verdiğinin belli olmadığı, kararın Anayasa'nın 96. maddesinde öngörülen salt
çoğunluk esasına aykırı olarak alındığı, böylece eylemli İçtüzük ihdası
yapılmış olduğu ileri sürülmektedir. Anayasa'nın 96. maddesinde, Anayasa'da başkaca bir hüküm yoksa,
Türkiye Büyük Millet Meclisinin üye tamsayısının en az üçte biri ile
toplanacağı ve toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar vereceği, ancak
karar yeter sayısının hiç bir şekilde üye tam sayısının dörtte birinin bir
fazlasından az olamayacağı hükme bağlanmıştır. Anayasa'nın Geçici 6. maddesi
uyarınca halen uygulanmakta olan 1973 tarihli Millet Meclisi İçtüzüğü'nün karar
yeter sayısını düzenleyen 146. maddesinin ikinci fıkrasında ise işaretle
oylamada olumlu oyların olumsuz oylardan fazla olması halinde oya sunulan
hususun kabul edilmiş, aksi halde reddedilmiş sayılacağı belirtilmiştir. Ancak,
İçtüzüğün bu hükmünün, Anayasa'nın Geçici 6. maddesi uyarınca yeni İçtüzük
yapılıncaya kadar Anayasa'nın 96. maddesi ile çelişki yaratmayacak biçimde
uygulanması gerektiğinde duraksanamaz. TBMM İçtüzüğü'nün 146. maddesinin ikinci fıkrası Anayasa'nın 96.
maddesine aykırıdır. Zira, "Genel Kurul'da bulunup da oya katılmayanların
yeter sayıya dahil edileceği" belirtilerek kararın oluşumunda dikkate
alınmayacağı anlaşılmaktadır. Oysa, TBMM Genel Kurul toplantısında bulunan bir
üyenin toplantı yeter sayısında gözetileceği, karar için öngörülen salt
çoğunlukta esas alınamayacağı kabul edilemez. Anayasa'nın 96. maddesinde,
toplantıya katılanların salt çoğunluğu ile karar alınacağı belirtildiğine göre
oya katılmayanların da sözkonusu salt çoğunlukta gözetilmesi gerekeceği
kuşkusuzdur. Bu nedenle İçtüzüğün 146. maddesinin ikinci fıkrası, Anayasa'nın
96. maddesine aykırı olduğundan uygulanma olanağı bulunmamaktadır. İçtüzüğün 146/2. fıkrası uygulanamayacağına göre oylamanın
Anayasa'nın 96. maddesine uygun olarak gerçekleştirilmesi gerekir. Buna göre,
toplantıya katılan mevcut üyelerin kaçının red kaçının da kabul oyu
kullandığını açıkça belirleyen bir yöntemin uygulanarak salt çoğunluğun olup
olmadığı saptanmalıdır. Anayasa'nın 96. maddesinde öngörülen kararın oluşması
için mevcudun salt çoğunluğunun saptanmasına imkan vermeyen bir uygulama sonucu
oluşan karar yeni bir içtüzük uygulaması niteliğindedir. Bu nedenle 1.10.2002
gün ve 746 sayılı TBMM kararı yeni bir içtüzük uygulaması niteliğinde olup
Anayasa'nın 96. maddesine aykırıdır. Sözkonusu kararı yeni bir içtüzük niteliğinde görmeyen çoğunluğun
görevsizlik kararına bu nedenle katılmıyoruz Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI