ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1991/30 Karar Sayısı : 1992/18 Karar Günü : 4.3.1992 R.G. Tarih-Sayı :30.05.1992-21243 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Danıştay Dördüncü Dairesi İTİRAZIN KONUSU : 4.11.1961 gün ve 213 sayılı Vergi Usul
Yasası'nın 11. maddesinin dördüncü fıkrasından sonra gelmek üzere 24.3.1988 gün
ve 3418 sayılı Yasa'nın 30. maddesiyle eklenen fıkranın Anayasa'nın 6., 7., 8.,
38., 73. ve 124. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptali istemidir. I- OLAY : Canlı hayvan tüccarı K.G.in 1989 yılında değişik tarihlerinde
Elazığ'daki Et ve Balık Kurumu'na sattığı canlı hayvanların satış bedeli
üzerinden adı geçen kurumca stopaj yoluyla zirai kazanç kesintisi yapılmıştır. Bu kesintilerin gelir vergisi yükümlüsü sıfatıyla verilen yıllık
gelir vergisi beyannamesi üzerinden tahakkuk ettirilen vergi tutarından 193
sayılı Gelir Vergisi Yasası'nın 121. maddesi gereğince mahsup edilmemesi
üzerine KG. tarafından vergi dairesi nezdinde Vergi Usul Yasası'nın 116, 117,
119 ve 124. madde hükümleri uyarınca düzeltme isteminde bulunulmuştur, istemin
reddi üzerine adı geçence Maliye ve Gümrük Bakanlığı'na şikayet yolu ile
başvuruda bulunulmuş ancak Bakanlıkça yasal sürede cevap verilmemesi sonucu
oluştuğu kabul edilen olumsuz idari işlemin iptali için Danıştay'da dava
açılmıştır. Davaya bakan Danıştay Dördüncü Dairesi'nce, 3418 sayılı Yasa'nın
30. maddesiyle 213 sayılı Vergi Usul Yasası'nın 11. maddesine dördüncü fıkradan
sonra gelmek üzere eklenen fıkra hükmünün Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına
varılması üzerine Anayasa Mahkemesi'nde itiraz yoluyla iptal isteminde
bulunulmuştur. III- YASA METİNLERİ : A. iptali istenen Yasa Kuralı : 213 sayılı Vergi Usul Yasası'nın 11. maddesine dördüncü
fıkrasından sonra gelmek üzere 3418 sayılı Kanun'un 30. maddesiyle eklenen
fıkra hükmü aynen şöyledir: "Maliye ve Gümrük Bakanlığı zirai ürünlerin (işlenmiş olanlar
dahil) alım ve satımına aracılık eden kuruluşlar ile Ticaret Borsalarını bu
mahsullerin satın alınması sırasında yapılacak vergi tevkifatından müteselsilen
sorumlu tutmaya, sözkonusu ürünlerin satışı dolayısıyla yapılacak vergi
tevkifatının hangi safhada yapılacağını her bir ürün için ayrı ayrı belirlemeye
yetkilidir. Maliye ve Gümrük Bakanlığı tarafından belirlenen safhadan önceki
safhalarda tevkif yoluyla alınan vergiler iade edilmez ve süresinde ilgili
vergi dairesine yatırılır." B. Dayanılan Anayasa Kuralları : 1. "MADDE 6.- Egemenlik, kayıtsız şartsız Milletindir. Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre,
yetkili organları eliyle kullanır. Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreye
veya sınıfta bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağı Anayasadan almayan
bir Devlet yetkisi kullanamaz." 2. "MADDE 7.- Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük
Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez." 3. "MADDE 8.- Yürütme yetkisi ve görevi, Cumhurbaşkanı ve
Bakanlar Kurulu tarafından, Anayasa ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve
yerine getirilir." 4. "MADDE 38.- Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan
kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçu
işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza
verilemez. Suç ve Ceza zamanaşımı ile ceza mahkûmiyetinin sonuçlan konusunda
da yukarıdaki fıkra uygulanır. Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla
konulur. Suçluluğu bükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz. Hiç kimse kendisini ve konunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir
beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz. Ceza sorumluluğu şahsidir. Genel müsadere cezası verilemez. idare, kişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran bir
müeyyide uygulayamaz. Silahlı Kuvvetlerin iç düzeni bakımından bu hükme kanunla
istisnalar getirilebilir. Vatandaş, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye geri verilemez." 5. "MADDE 73.- Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere,
mali gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür. Vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı, maliye politikasının
sosyal amacıdır. Vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülükler kanunla konulur,
değiştirilir veya kaldırılır. Vergi, resim harç ve benzeri mali yükümlülüklerin muaflık,
istisnalar ve indirimleriyle oranlarına ilişkin hükümlerinde kanunun belirttiği
yukarı ve aşağı sınırlar içinde değişiklik yapmak yetkisi Bakanlar Kuruluna
verilebilir." 6. "MADDE 124. - Başbakanlık, bakanlıklar ve kamu
tüzelkişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve tüzüklerin
uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla, yönetmelikler
çıkarabilirler. Hangi yönetmeliklerin Resmi Gazete'de yayımlanacağı kanunda
belirtilir." IV- İLK İNCELEME : Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Yekta Güngör
ÖZDEN, Güven DİNÇER, Yılmaz ALİEFENDİOĞLU, Servet TUZUN, Mustafa ŞAHİN, Oğuz
AKDOĞANLI, ihsan PEKEL, Ahmet N. SEZER, Erol CANSEL, Haşim KILIÇ, ve Yalçın
ACARGÜN'ün katılmalarıyla 12.9.1991 günü yapılan ilk inceleme toplantısında,
dosyada eksiklik bulunmadığındanişin esasının incelenmesine, Haşim KILIÇ'ın
(iptali istenen yasa maddesi davada uygulanacak kural olmadığından esasa
geçilmesine gerek bulunmadığı) yolundaki karşıoyu ve oyçokluğuyla karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ : İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararının ekleri, Anayasa'ya
aykırılığı ileri sürülen Yasa kuralı, itiraza dayanak yapılan anayasa kuralları,
bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü : iptal istemine konu yapılan 213 sayılı Vergi Usul Yasası'nın 11.
maddesine 3418 sayılı Yasa'nın 30. maddesiyle dördüncü fıkradan sonra gelmek
üzere eklenen fıkra hükmü ile bu hükme dayanarak çıkarılan Maliye ve Gümrük
Bakanlığı 151, 152, 153 ve 155 seri nolu gelir Vergisi Genel Tebliğlerininve
193 sayılı Gelir Vergisi Yasası'nın zirai kazancın vergilendirilmesi ve gelir
vergisi kesintisi ya da mahsubuna ilişkin hükümlerinin birlikte
değerlendirilmesi, bakılmakta olan davanın çözümünde öncelik taşımaktadır.
Anayasa Mahkemesi'nin birçok kararında da yinelendiği üzere Anayasa'nın 152. ve
2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında
Kanun'un 28. maddesi uyarınca, bir mahkemenin itirazda bulunabilmesi için
gerekli koşullardan olan "davada uygulanacak yasa kuralı"ndan yalnız
dava dilekçesi ve ilgili belgelerde uygulanması istenen kurallar değil, davanın
özüne etkili ve sonucu değiştirecek nitelikte doğrudan veya dolaylı biçimde
uygulanacak kurallar anlaşılmak gerekir. Dava konusu fıkra hükmünün, bakılmakta
olan davanın özüne ve sonucuna etkisi üzerinde öncelikle durmak gerekir. Bilindiği üzere gelir vergisi; 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun
1. maddesine göre gerçek kişilerin bir takvim yılı içinde elde ettiği kazanç ve
iratların safı tutan üzerinden alınmaktadır. Gelir unsurlarından birini
oluşturan zirai kazancın vergi yükümlüsü, esas itibariyle çiftçilerdir (GVK.
Md. 3 ve 52). Yine Gelir Vergisi Yasası'nın 94. maddesinin (A) fıkrasının 13.
bendine göre çiftçilerden satın alınan zirai mahsul için yapılan ödemelerden
satın alınca % 2 veya % 4 nisbetinde vergi tevkifatı yapılarak, aynı Yasa'nın
98. ve 119. maddeleri gereğince bir ay içinde yapılan kesintiler tutan ertesi
ayın 20 nci günü akşamına kadar bir muhtasar beyannameye bağlanarak bağlı
bulundukları vergi dairesineyatırılmaktadır. Bu kesintiler aynı Yasa'nın
mükerrer 112. maddesi gereğince asgari zirai vergi sayılır. Çiftçiler
kendilerinden kesilen bu vergi tevkifatını, verdikleri yıllık beyanname
üzerinden tahakkuk eden vergiden Gelir Vergisi Yasası'nın 121-123. madde
hükümleri çerçevesinde mahsubunu yaptırma olanağına sahip bulunmaktadır. Yasa gereği vergi tevkifatı yapanlar; vergi yükümlüsü ile Maliye
ve Gümrük Bakanlığı arasında aracı durumunda bulunduklarından bu kişi veya
kurumların gelir vergisi ile müteselsil sorumluluk dışında yukarıda sözü edilen
kesintilerin bağlantısı bulunmamaktadır. Yasakoyucu, elde edilen gerçek kazancın vergilendirilmesini ve
aracılar tarafından yapılan kesintilerin vergi dairesine zamanında
yatırılmasını sağlamak amacıyla; 213 sayılı vergi Usul Yasası'nın 11.
maddesinde 3239 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle değişiklik yaparak müteselsil
sorumluluk esasını getirmiştir, dava konusu yapılan fıkra hükmüyle de aynı
amaçla ve zirai ürünler yönünden daha somut olarak müteselsil sorumluluğa
ilişkin düzenlemede bulunmuştur. Bu fıkrada; zirai ürünlerin alım ve satımına aracılık eden
kuruluşlar ile ticaret borsalarını, bu mahsullerin satın alınması sırasında
yapılacak vergi tevkifatından, müteselsilen sorumlu tutmaya Maliye ve Gümrük
Bakanlığı'na yetki verilmektedir. Ancak bu sorumluluk Vergi Usul Yasası'nın 11.
maddesinin birinci ve üçüncü fıkra hükümleri gereğince esasen mevcuttur.
Ayrıca, maddenin son fıkrası uyarınca müteselsil sorumluluğun koşullarını,
sınırlarını ve konuya ilişkin usul ve esasları düzenlemeye Maliye ve Gümrük
Bakanlığı yetkili bulunmaktadır. Bu durumda yasakoyucu, dava konusu fıkra ile Maliye ve Gümrük
Bakanlığı'na yetki verirken zirai ürünlerin satışı dolayısıyla yapılacak vergi
tevkifatının hangi safhada yapılacağını, (yasa tekniği açısından) her bir ürün
için ayrı ayrı Bakanlıkça belirlenmesini amaç edinmiş, bunun yanında aracı
kuruluşlar ile ticaret borsalarının müteselsil sorumluluğunu somutlaştırarak
zirai ürünlerin vergi dışı kalmasını önlemeye çalışmış, Maliye ve Gümrük
Bakanlığı tarafından belirlenen safhadan önceki safhalarda tevkif yoluyla
alınan vergilerin geri verilemeyeceğini, süresinde ilgili vergi dairesine
yatırılacağını da hükme bağlamıştır. Yukarıdaki açıklamalardan açıkça anlaşılacağı üzere, dava konusu
fıkrada; Maliye ve Gümrük Bakanlığı'na ne zirai kazançlardan yapılan vergi
tevkifatının nispetine ve ne de bu tevkifatın mahsubuna ilişkin bir düzenleme
yetkisi verilmemektedir. Gerçi fıkranın son Cümlesinde kesintilerin iadesiyle
ilgili bir hüküm var ise de bu konunun Maliye ve Gümrük Bakanlığı tarafından
belirlenen safhadan önceki safhalarda yapıldığı ileri sürülen tevkifatla ilgili
bulunduğu tartışmasızdır. Oysa itiraz yoluna başvuran Dairenin baktığı davadaki
uyuşmazlığın konusu bu değildir. KG. tarafından kamu kuruluşu olan Et ve Balık Kurumu'na satılan
zirai ürün bedelleri üzerinden tevkif yolu ile alınan kesintiler, hernekadar
müteselsil sorumluluktan kurtulmaya yönelik kesintiler ise de, bunların 193
sayılı Gelir Vergisi Yasası'nın 94. maddesi uyarınca yapıldığı ve aynı Yasa'nın
121. madde hükümleri çerçevesinde mahsubu yoluna gidileceği açıktır. Çünkü,
kesintiyi yapan bir kamu kuruluşudur, istihkak sahibinin çiftçi, tacir ya da
üçüncü kişi olması veya kesintinin müteselsil sorumlulukla ilgili bulunması
sonucudeğiştirmemektedir. Kaldıki, müteselsil sorumluluktan kurtulmaya yönelik kesintilerde;
mahsup işleminin yapılabilmesi için asıl vergi yükümlüsü olan çiftçilerden
yapılan tevkifatın vergi dairesine yatırıldığının saptanmasının veya
belgelendirilmesinin kesintiyi yapanlar açısından şart koşulması müteselsil
sorumluluğun doğal sonucudur. Bu durumda Danıştay Dördüncü Dairesi'nin
itirazına dayanak olan davada çözümü gereken konu; Maliye ve Gümrük
Bakanlığı'nca belirlenen safhadan önceki safhalarda tevkif yoluyla alınan
vergilerin iade ya da mahsubuna ilişkin olmadığından ve dava konusu fıkranın
davanın özüne ve sonucuna herhangi bir etkisi de bulunmadığından "davada
uygulanacak kural" olarak kabul edilmesi olanaksızdır, itirazın bu nedenle
reddi gerekir. VI- SONUÇ : Anayasa'nın 152. maddesinin birinci fıkrası ile 2949 sayılı
Yasa'nın 28. maddesine göre, iptali istenen kuralın başvuran mahkemenin
bakmakta olduğu davada uygulayacağı kural olmaması nedeniyle itirazın REDDİNE ,
OYBİRLİĞİYLE, 4.3.1992 gününde karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Servet TÜZÜN Üye Mustafa ŞAHİN Üye İhsan PEKEL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Erol CANSEL Üye Yavuz
  NAZAROĞLU Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN