ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2005/26 Karar Sayısı  : 2008/105 Karar Günü   : 15.5.2008 R.G. Tarih-Sayı :05.11.2008-27045 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Kırkağaç Asliye
(Aile) Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 22.11.2001 günlü, 4721
sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 166. maddesinin üçüncü fıkrasının son tümcesinin,
Anayasa'nın 41. ve 138.  maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Açılan boşanma davasında, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı
olduğu kanısına varan Mahkeme iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun itiraz konusu kuralı da içeren
166. maddesinin üçüncü fıkrası şöyledir: "Evlilik en az bir yıl sürmüş ise, eşlerin birlikte başvurması
ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi hâlinde, evlilik birliği
temelinden sarsılmış sayılır. Bu hâlde boşanma kararı verilebilmesi için,
hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat
getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların durumu hususunda
taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması şarttır. Hâkim, tarafların
ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu anlaşmada gerekli gördüğü
değişiklikleri yapabilir. Bu değişikliklerin taraflarca da kabulü hâlinde
boşanmaya hükmolunur. Bu hâlde tarafların ikrarlarının hâkimi
bağlamayacağı hükmü uygulanmaz ." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 41. ve 138. maddelerine
dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Mustafa
BUMİN, Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN,
Mehmet ERTEN, Mustafa YILDIRIM, Cafer ŞAT, A. Necmi ÖZLER, Ali GÜZEL ve Serdar
ÖZGÜLDÜR'ün katılmalarıyla 9.3.2005 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A-Anlam ve Kapsam 4721 sayılı Yasa'da, Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nda öngörülen
usuller dışında, boşanma davaları için özel yargılama kurallarına yer
verilmiştir. Yasa'nın 184. maddenin birinci fıkrasının (1) numaralı bendinde,
hâkimin, boşanma veya ayrılık davasının dayandığı olguların varlığına vicdanen
kanaat getirmedikçe, bunları ispatlanmış sayamayacağı, (3) numaralı bendinde
ise tarafların bu konudaki her türlü ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı
belirtilmiştir. İkrar,  beyanda bulunan taraflardan birinin, diğer tarafça
karara bağlanması istenilen hakkın veya hukuki durumun meydana gelmesine esas
teşkil eden ve ileri sürülmüş bulunan olayların tamamen veya kısmen doğru
olduğunu bildirmesidir; somut olaylarla ilgili olup, diğer tarafın talep
sonucuna ilişkin değildir. İkrar, bunu yapan tarafın tek taraflı açık bir irade
beyanı ile olmaktadır. Boşanma davalarında hâkim kural olarak ikrarla bağlı
olmadığı gibi kabulle de bağlı değildir. Eşlerin boşanma konusunda aralarında gerçekleştirecekleri
anlaşmanın önlenmesi ve böyle bir anlaşmaya hukuksal sonuç bağlanmaması amacına
yönelik 184. maddedeki tarafların her türlü ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı
kuralı,  boşanma davalarında tarafların boşanmaya yol açan nedenlerin
varlığı konusundaki kabullerinin hukuki bir sonuç doğurmayacağı anlamına
gelmektedir. Taraflar boşanma sebebi olarak gösterilen olayları ikrar etmiş
olsalar bile hâkim bu beyanlarla bağlı olmayıp, kendiliğinden araştırma ilkesi
gereğince davanın dayandırıldığı olayları araştırmak zorundadır. Boşanma
davalarındaki bu usul kuralı hâkimin ikrarı hiç dikkate almayacağı anlamına
gelmez. Hâkim sadece bu ikrarla bağlı tutulmamıştır. İkrarla bağlı olmama ile
onun dikkate alınarak hüküm verilmesi farklı olgulardır. Boşanma davalarında tarafların her türlü ikrarlarının hâkimi
bağlamayacağı yönündeki bu kurala 4721 sayılı Yasa'nın "Evlilik birliğinin
sarsılması"na dayanan boşanmanın düzenlendiği 166. maddenin üçüncü
fıkrasının itiraz konusu son tümcesinde bir istisna getirilmiş ve uygulamada
"anlaşmalı boşanma" olarak nitelendirilen boşanma davalarında
tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı hükmünün uygulanmayacağı
öngörülmüştür. 4721 sayılı Yasa'da "irade ilkesi" geçerli değildir,
eşlerin hâkim kararı olmaksızın mahkeme dışında evlilik birliğine son vermeleri
olanaksızdır. 166. maddenin üçüncü fıkrasında irade ilkesi ile birlikte evlilik
birliğinin sarsılması ilkesine de yer verilmiştir. Genel boşanma sebeplerinden
anlaşmalı boşanmanın düzenlendiği bu fıkrada yasakoyucu, tarafların boşanma
konusundaki iradesi ile evlilik birliğinin sarsılması ilkesinin unsurlarının
gerçekleştiğini ifade etmiştir. Bir başka deyişle tarafların irade ilkesine
göre boşanma yönündeki iradelerini belirli koşulların gerçekleşmiş olması
durumunda evlilik birliğinin sarsılması ilkesi ile desteklemiş, evlilik en az
bir yıl sürmüş ise eşlerin birlikte başvurmaları ya da bir eşin diğerinin
davasını kabul etmesi, evlilik birliğinin temelinden sarsıldığının karinesi
kabul edilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 1-Anayasa'nın 41. Maddesi Yönünden İnceleme Başvuru kararında, devletin ailenin huzur ve refahı, özellikle
ananın ve çocukların korunması ve aile planlamasının öğretimi ile uygulanmasını
sağlamak için gerekli tedbirleri alma yükümlülüğünün bulunduğu bu nedenle
kuralın Anayasa'nın 41. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 4721 sayılı Yasa'nın, 184. maddesinin birinci fıkrasının (3)
numaralı bendinde yer alan tarafların boşanma davasının dayandığı olgular
konusundaki her türlü ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı kuralına, 166.
maddesinin üçüncü fıkrasının itiraz konusu son tümcesi ile bir istisna
getirilmiş ve anlaşmaya dayanan boşanma davalarında, tarafların ikrarlarının
hâkimi bağlamayacağı hükmünün uygulanmayacağı öngörülmüştür. Anayasa'nın "Ailenin korunması" başlıklı 41. maddesinde
"Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır.
Devlet, ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması ve
aile planlamasının öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için gerekli tedbirleri
alır, teşkilatı kurar" denilmek suretiyle aile kurumu özel olarak
düzenlenmiş, anayasal güvenceye bağlanmış ve korumaya alınmıştır. Ailenin toplumun temeli olması nedeniyle boşanma davaları kamu
düzeni ve yararını ilgilendirmektedir. Evlilik birliğinin kurulması gibi
boşanma da her şeyden önce hukuksal bir olaydır. Boşanma, toplumu ve toplumun
temelini oluşturan ailenin yapısını doğrudan ilgilendirmesi, sosyal düzeni
bozucu bir özellik göstermesi nedeniyle aynı zamanda toplumsal bir olaydır. Hâkim evlenme sözleşmesiyle oluşan hukuki durumu mümkün olduğu
ölçüde korumakla yükümlüdür. Anlaşmalı boşanma, yargı denetiminin olmadığı,
sadece tarafların karşılıklı anlaşmaları ile evlilik birliğinin sona
erdirildiği bir boşanma yolu değildir. 166. maddenin üçüncü fıkrasında
yasakoyucu zorunlu olarak gerçekleşmesini istediği ilkeleri açıkça belirtmek
suretiyle boşanmanın, ilerde eşlerden biri ya da çocuklarla ilgili olarak
adaletsizlik, haksızlık ve kimi sakıncalar doğurmaması için güvence getirmiş,
tarafların ikrarlarıyla bağlı olan hâkimin boşanma isteğinin serbest iradeye
dayanıp dayanmadığını saptamasını ve boşanmanın malî sonuçları ile çocukların
durumu hakkında açık müdahalesini gerekli görmüştür. Hâkimin, tarafların ve
çocukların menfaatlerini dikkate alarak anlaşmada yapılan değişikliklerin
taraflarca da kabulü halinde boşanmaya karar vereceği kurala bağlanmıştır. Evlilik birliğinin kurulmasında irade ve kararlarına önem ve değer
verilen tarafların, boşanma konusunda istek ve beyanlarının dikkate alınması
anlaşmalı boşanmanın gereğidir. Tarafların ikrarlarının bağlayıcılığı ile
birlikte tarafların ve çocukların mevcut ve gelecekteki yararları açısından
hakkaniyete uygun bir denge kurulması için yasakoyucu anlaşmalı boşanmada kimi
unsurların gerçekleşmesini zorunlu görerek öncelikle eşler ve çocuklar, sonra
da toplum açısından doğabilecek sakıncaları önlemek istemiştir. Bunu
gerçekleştirirken de boşanma sürecine kadar geçen dönemde hâkime denetim
yetkisi vermiştir. Kaldı ki Yasa'da belirtilen yöntem ve koşullarla eşlerin
karşılıklı anlaşarak boşanmayı istemelerine rağmen evliliğin zorla ayakta
tutulmasının taraflara, çocuklara ve topluma fayda sağlamayacağı da açıktır. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa'nın 41. maddesine aykırı
değildir 2- Anayasa'nın 138. Maddesi Yönünden İnceleme Başvuru kararında hâkimin, tarafların ikrarlarıyla
bağlı olmasının takdir hakkını ortadan kaldırdığı belirtilerek kuralın
Anayasa'nın 138. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 4721 sayılı Yasa'nın 166. maddenin üçüncü fıkrasında anlaşmalı
boşanma kurala bağlanmıştır. Özel bir boşanma yolu olan bu tür davada boşanma
kararı verilebilmesi için, hâkimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin
serbestçe açıklandığına kanaat getirmesi ve boşanmanın malî sonuçları ile
çocukların durumu hususunda taraflarca kabul edilecek düzenlemeyi uygun bulması
şarttır. Hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu
anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir, bu değişikliklerin
taraflarca da kabulü halinde boşanmaya karar verir. İtiraz konusu kurala göre
bu durumda tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı hükmü uygulanmaz. Anayasa'nın 138. maddesinin birinci fıkrasında, "Hâkimler
görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani
kanaatlerine göre hüküm verirler" denilmiştir. Böylece hâkimlerin
görevlerini her türlü baskı ve etkiden uzak, Anayasa'ya, yasaya ve hukuka uygun
olarak vicdani kanaatlerine göre yerine getirebilmeleri sağlanarak yargı
yetkisini kullanmaları güvence altına alınmıştır. Hâkim, Anayasa, yasa, tüzük, yönetmelik gibi her türlü yazılı
pozitif hukuk kurallarıyla bağlıdır. Bu bağlılık takdir hakkını kullanamayacağı
anlamına gelmez. Hâkim delilleri değerlendirirken, yasaların yorumunda ve soyut
kuralların somut olaya uygulanmasında takdir hakkını kullanır. Boşanma davalarında hâkime geniş takdir hakkı tanınmıştır. 
Tarafların bu dava üzerinde serbestçe hareket etme olanağı yoktur. Ancak,
evlilik birliğinin kurulmasında irade ve kararlarına önem verilen tarafların
anlaşmalı boşanma konusundaki istekleri de gözden uzak tutulamaz. Hâkim 166. maddenin üçüncü fıkrasında belirtilen ilke, esas ve
ölçütlere göre öncelikle anlaşmalı boşanma koşullarının oluşup oluşmadığına
bakacak, davanın bu fıkra kapsamında kabul edilip edilemeyeceğini
belirleyecektir. En az bir yıl süren evliliklerde eşlerin birlikte başvurmaları
ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi halinde başka bir delil
toplamadan evlilik birliğinin temelinden sarsıldığı yasakoyucu tarafından
karine olarak kabul edilmiştir. Artık bu tür boşanma davalarında evlilik
birliğinin temelinden sarsıldığının ayrıca maddi olaylarla ispatlanmasına gerek
bulunmamaktadır. Anlaşmalı boşanmanın koşullarının her aşamasında hâkim
inceleme, araştırma, tespit, takdir, müdahale, denetim ve kanaat yetkisine
sahiptir. Tarafların sunduğu anlaşmanın hukuka, adalete ve hakkaniyete uygun
olup olmadığını inceleyerek kanaatini ve takdir yetkisini kullanacak olan
hâkim, tarafların ve çocukların menfaatlerini göz önünde tutarak bu anlaşmada
gerekli değişiklikleri yapabilecek, bu değişikliklerin taraflarca da kabulü ve
Yasa'da öngörülen diğer koşulların gerçekleşmesi halinde boşanma kararı
verecektir. Hâkimin tarafların ikrarlarıyla bağlı olması anlaşmalı boşanmanın
bir gereği ve bu esasın doğal bir sonucudur. Yasa'daki koşulların varlığını
kendiliğinden araştırma, serbestçe değerlendirme ve oluşan kanaatine göre karar
verme yetkisi tanınan hâkim, 166. maddenin üçüncü fıkrası uyarınca gerekli
müdahalede bulunmakta ve tarafların yararları ile çocukların korunması
açısından adil ve hakkaniyete uygun malî şartları belirleyerek kalıcı bir
dengeyi gerçekleştirmektedir. Hâkim sadece tarafların ikrarlarını esas alarak
boşanmalarına veya boşanma talebinin reddine karar vermemektedir. Tarafların
ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı hükmünün uygulanmayacağının öngörülmüş olması
tek başına sonuç doğuran bir kural olmayıp maddede hâkime tanınan yetkilerin
kullanılıp, belirtilen koşulların gerçekleşmesine bağlıdır. Bu bakımdan evlilik
birliğinin sarsılmasına dayalı ve anlaşan eşlere boşanma olanağı sağlayan
anlaşmalı boşanma davasında tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamasının,
hâkimin takdir hakkını ortadan kaldırdığı söylenemez. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa'nın 138. maddesine aykırı
değildir. İtirazın reddi gerekir. VI- SONUÇ 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 166.
maddesinin üçüncü fıkrasının "Bu hâlde tarafların ikrarlarının hâkimi bağlamayacağı
hükmü uygulanmaz." biçimindeki son tümcesinin, Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve itirazın REDDİNE, 15.5.2008 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Mustafa
  YILDIRIM Üye A.
  Necmi ÖZLER Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Şevket
  APALAK Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ