ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1984/4 Karar Sayısı : 1984/9 Karar Günü : 20/9/1984 R.G. Tarih-Sayı :21.02.1985-18673 İtiraz yoluna başvuran : Antalya Asliye 1. Hukuk Mahkemesi. İtirazın konusu : 17 Şubat 1926 günlü, 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi'nin
506. maddesinin Anayasa'ya aykırı olduğu ileri sürülerek iptali istenmiştir. I - OLAY : Miras bırakan 29/6/1979 günü ölmüş, mirasçı olarak, dört çocuğu
kalmıştır. Miras bırakan sağlığında 15/12/1970 günü, 11400 metre kare
yüzölçümündeki tarlasını iki oğluna 1500 lira; 11500 ve 9300 metre kare
yüzölçümündeki diğer iki tarlasını da bu oğullarından birisine 1500 lira
bedelle satmıştır. Miras bırakanın ölümünden sonra iki mirasçısı tarafından, bu
tarlaları satın alan öteki mirasçılara karşı, 13/5/1880 günlü dilekçeyle
Antalya Asliye 1. Hukuk Mahkemesi'nde Türk Medeni Kanunu'nun 507/4. maddesi
uyarınca, tenkis davası açılmıştır. Mahkemece görevlendirilen bilirkişi, terekeye giren tüm taşınmaz
malların değerlerini saptayan bir rapor düzenlemiştir. Bu rapordaki veriler
esas alınarak düzenlenen ikinci bir bilirkişi raporunda : Miras bırakanın
sağlığında davalılara satış şeklinde göstererek temlik ettiği taşınmaz malların
satış bedelleriyle rayiç bedelleri arasında önemli farklar bulunduğu; temlikin
saklı pay kurallarını ihlal amacıyla yapıldığı; bu temlikler nedeniyle
davacıların saklı paylarına tecavüz edildiği; olayda Türk Medeni Kanunu'nun
506. maddesini uygulama olanağı bulunduğu belirtilmiştir. Taşınmaz malların paylaşılmasına olanak bulunup bulunmadığının
saptanmasının mahkemece bilirkişilerden istenmesi üzerine düzenlenen raporda,
dava konusu taşınmazların 1605 sayılı Kanunun 7 ve 8 inci maddelerine ilişkin
yönetmelik hükümleri karşısında bölünemeyecekleri bildirilmiştir. Davalılar vekilinin esasa ilişkin istemini içeren 24/3/1983 günlü
yazıda "...gerek 507/4. maddesinin koşulları olmadığı yani saklı pay
kurallarını bertaraf etmek amacıyla yapılan bir temlikin olmadığı ve gerekse
tasarruf nisabını aşan bir temlikin olmadığı gözetilerek davanın reddine karar
verilmelidir. Meğer ki, mahkeme bunlara rağmen 507/4. madde şartları bulunduğunu
ve tasarruf nisabının aşıldığı kanaatini taşıyorsa, herbir taşınmazın ayrı ayrı
bölünemeyeceğini taşınmazları şüyulu olarak taraflar adına tescil edilmesinin
mümkün olmadığı (yani herkesin bağımsız tapuya bağlanması koşulunun olayda
bulunmadığı) .. sunulan Yargıtay kararları gözetilerek talebin murisin ölüm
tarihindeki bedele dönüştürülmesi suretiyle - ki bu bedeli ödemeye hazırız -
aynen gayrımenkulün tenkisen iadesine ilişkin talebin reddine karar
verilmesini..." denilmektedir. Davacılar vekilinin 26/12/1983 günlü oturumda Medeni Kanunun 506.
maddesinin Anayasa'nın 35. maddesine aykırı olduğunu öne sürmesi üzerine
Anayasa'ya aykırılık savını ciddi bulan Mahkeme, 12/3/1984 günlü oturumda
Anayasa Mahkemesi'ne başvurmaya karar vermiş ve bu konudaki gerekçeli kararıyla
birlikte dosyadaki belgelerin onanlı örneğini bir karar verilmek. üzere Anayasa
Mahkemesi'ne yollamıştır. III - YASA METİNLERİ : A - İtiraz konusu yasa hükmü : 17 Şubat 1926 günlü, 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi'nin 506.
maddesi şöyledir : "Madde 506 - Kıymetine noksan gelmeksizin taksimi kabil
olmayan muayyen bir mal vasiyet edilip de işbu vasiyet tenkise tabi olursa;
lehine vasiyet yapılan kimse, dilerse tasarruf nisabı miktarını nakden alır,
dilerse tenkisi lazım gelen miktarın kıymetini verip o malı talep eder." B - Dayanılan Anayasa kuralı : "Madde 35 - Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu
haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz" IV - İLK İNCELEME : Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca Ahmet H.
Boyacıoğlu, H. Semih Özmert, Necdet Darıcıoğlu, Nahit Saçlıoğlu, Hüseyin
Karamüstantikoğlu, Kenan Terzioğlu, Yılmaz Aliefendioğlu, Yekta Güngör Özden,
Orhan Onar, Muammer Turan, Mehmet Çınarlı, Selahattin Metin, Servet Tüzün,
Mahmut C. Cuhruk ve Osman Mikdat Kılıç'ın katılmalarıyla 12/4/1984 gününde
yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin
esasının incelenmesine oy birliğiyle karar verilmiştir. V - ESASIN İNCELENMESİ : İşin esasına ilişkin rapor, mahkemenin gerekçeli başvurma kararı
ve ekleri, Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülen yasa hükmü, dayanılan Anayasa
kuralları, bunlarla ilgili yasama belgeleri ve öteki metinler incelendikten
sonra gereği görüşülüp düşünüldü : A - İtiraz konusu kuralın incelenmesi : İtiraz konusu yasa kuralının Anayasa'ya uygunluk denetiminden
geçirilmesi için, önce yasa hükmünün anlamının incelenmesi, içeriği ve
kapsamının açıklıkla ortaya konulması gerekmektedir. Türk Medeni Kanunu'nun Ondördüncü Babının "müteveffa
tarafından yapılan tasarrufların iptal ve tenkisi başlıklı Altıncı Fasılında
yer alan, 502-504 üncü maddelerle tenkis davasının koşullarını, 505-511 inci
maddelerle tenkisin hükümlerini düzenleyen kurallar getirilmiştir.
"Muayyen bir şeyin vasiyeti" kenar başlıklı 505. madde uygulamayı
kimi koşulların gerçekleşmesine sağlamıştır. Bu koşullardan ilki belirli bir mal vasiyet edilmiş olmasıdır.
"Vasiyet", "Muayyen malda tasarruf gibi terimlerle de ifade
edilen belirli mal vasiyeti Türk Medeni Kanunu'nun 464. maddesinin ilk
fıkrasında açıklandığı gibi, bir kimsenin ölüme bağlı bir tasarrufla başka bir
kimseye, onun mirasçı nasbetmeksizin, belirli kazandırılmalarda bulunmasıdır. Belirli mal vasiyetiyle tasarruf nisabının aşılması ve vasiyet
edilen malın değeri eksilmeksizin paylaşılmasına olanak bulunmaması durumunda
uygulanacak kural, Türk Medeni Kanunu'nun itiraz konusu 506. maddesinde
öngörülmüştür. Maddede belirli bir mal vasiyetinden söz edilmekle birlikte,
koşulları varsa sağlar arasında yapılan temliklerde de bu kuralın uygulanacağı
öğretide ve uygulamada kabul edilmektedir. Medeni Kanunun 507. maddesinde,
"Mahfuz hisse kaidelerini bertaraf etmek kasdıyla yapıldığı aşikar olan
temliklerin de ölüme bağlı teberrular gibi tenkise tabi olduğu belirtildiğine
göre, bu gibi durumlarda; tenkis hükümlerini düzenleyen kurallardan birisi olan
506. maddenin de uygulanması doğaldır. Nitekim, itiraz yoluna başvuran
mahkemenin elindeki davada sağlar arası temlik söz konusudur. Miras bırakan
sağlığında dava konusu taşınmaz mallarını davalılara satmıştır. Yapılan
bilirkişi incelemesi, satılan taşınmaz malların satış bedelleri ile rayiç bedelleri
arasında önemli farklar bulunduğunu, temlikin saklı pay kurallarını ortadan
kaldırmak amacı ile yapıldığını açığa çıkarmıştır. Böylece, ilk planda Türk
Medeni Kanunu'nun 507. maddesinin 4. bendinin, taşınmaz malın paylaşılmasına
olanak bulunmaması nedeniyle de, itiraz konusu 506. maddenin uygulanması söz
konusu olmuştur. İtiraz konusu kuralın öngördüğü bir başka koşul, vasiyet edilen
malın paylaşılmasına olanak bulunmamasıdır. Bu duruma vasiyet edilen malın
niteliği, yasal düzenleme ya da malın paylaşılması değerinin eksilmesine neden
olabilir. Yapılan vasiyetle saklı paya tecavüz edilmiş olması da itiraz
konusu kuralın uygulanması için gerekli koşullardan birisidir. Bir kimsenin
ölümünde malvarlığının, hak ve borçlarının kimlere geçeceği konusunu düzenleyen
miras hukukunda iki temel sistem vardır : Kişiyi koruyan ve mülkiyet hakkına ağırlık veren sistemde kişiye,
sağlığında olduğu gibi ölümünden sonrası için de malları üzerinde özgürce
tasarruf edebilme, mirasçılarını dilediği gibi seçme hakkı tanınır. Bu sistemde
de yasal mirasçılar vardır. Ancak, mirasın onlara geçmesi miras bırakanın bu
konuda tasarrufta bulunmamasına bağlıdır. Aileyi koruyan ve miras hakkına ağırlık veren sisteme göre,
kişinin ölümüyle tüm malvarlığı kendiliğinden ailesine, kanunda belirtilen
yakınlarına geçer. Kişinin malvarlığının ölümünden sonra kime ait olacağı
konusunda tasarrufta bulunmaya hakkı yoktur. Bu görüşlerden hiçbirisi, herhangi bir hukuk sisteminde uzun süre
katı bir biçimde. uygulanma olanağı bulamamıştır. Bugün tüm ülkeler bu
sistemlerden birisini esas alıp, diğer görüşlerden de geniş ölçüde etkilenerek
miras hukukuna ilişkin kuralları belirlemişler; kişinin sağlığında malvarlığı
üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunma hakkı ile miras bırakanın
tasarrufları sonucu yakınlarının mirastan yoksun kalıp, ekonomik koşullarının
ağırlaşmasını önlemek gereğini uzlaştırmaya çalışmışlardır. Bu yapılırken,
temel ilke olarak hangi sistemin benimsendiği konusu, pratik sonuçlar doğuracak
niteliktedir. Kişiyi ve mülkiyet hakkını ön planda tutan görüşe ağırlık veren
ülkelerin medeni' kanunlarında, miras bırakanın malları üzerindeki tasarruf
yetkisi asıldır. Mirasın yasanın öngördüğü kişilere intikali miras bırakanın bu
konuda tasarrufta bulunmamış olmasına bağlıdır. Kuşkusuz bu sistemde de miras
bırakanın malvarlığının belli oranları mirasçılar yararına onun tasarruflarına
karşı korunmuştur. Ancak bu olgu, mirasçılara miras bırakanın malvarlığının
akı!betini tayin konusundaki iradesini değiştirme yetkisi vermez. Mirasçılar
saklı paylarının değerleri oranında tereke alacaklısı olurlar ve bu miktarı
isteme konusunda alacak hakları doğar. Saklı pay sistemi olarak da anılan bu sisteme karşılık aileyi
koruyan ve miras hakkına ağırlık tanıyan tasarruf nisabı sisteminde, miras
bırakanın ölümüyle malvarlığının kanuni mirasçılara intikal edeceği ve Saklı
pay sahibi mirasçıların kendiliğinden mirasçı sıfatını kazanacakları genel ilke
olarak kabul edilmektedir. Bu sistemde, saklı pay, alacak hakkı almayıp ayrı
bir haktır. Bu hakka tecavüzün yaptırımı, miras bırakanın tasarrufunun yasal
sınırlara indirilmesinin ve saklı payın tereke mallarından aynen verilmesinin
sağlanmasıdır. Bu sistemde de miras bırakana malvarlığının belli oranı üzerinde
tasarrufta bulunma yetkisi tanınmıştır. Ancak, tasarruf yetkisi istisnai
niteliktedir ve yararına tasarrufta bulunulan kimse için ayni hak yaratmaz. Türk Medeni Kanunu'nun temel, ilke olarak hangi sistemi
benimsediği konusunda değişik görüşler vardır. Bir görüşe göre, Medeni Kanun
aileyi korumak ilkesinden hareketle tasarruf nisabı sistemini esas almıştır.
Karşı görüş yanlıları Medeni Kanunun kişiyi koruyan saklı pay sistemini
benimsediğini savunurlar. Üçüncü bir görüşe göre, kimi durumlarda bu
sistemlerden biri, kimi durumlarda diğeri esas alınarak bu iki görüş uzlaştırılmış,
karma bir sistem getirilmiştir. Açılan tenkis davasında vasiyet olunan şeyin kıymetine noksan
gelmeden bölünmesine olanak bulunmadığının anlaşılması durumunda Medeni Kanunun
508. maddesi kendi yararına vasiyet yapılan kimseye seçme hakkı tanımaktadır.
Bu kişi dilerse tasarruf nisabı miktarını para olarak alacak, dilerse indirimi
gereken miktarın değerini ödeyip o malı isteyecektir. Seçme hakkı kamu düzenini
ilgilendirmediğinden, miras bırakan bu hakkı saklı pay sahibi mirasçılara
bırakabileceği gibi kendisi de kullanabilir. Seçimlik hak yenilik doğuran
haklardandır. Bu hakkın sonuç doğurması için ilgilinin irade beyanını tek
taraflı olarak, belli bir biçime bağlı olmaksızın, belirtmesi yeterlidir. B - Anayasa yönünden inceleme : İtiraz konusu kuralın Anayasanın 35. maddesine aykırı olduğu ileri
sürülmektedir. Maddeye göre "Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir.
Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet
hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz Bu kuralın gerekçesinde
mirasla ilgili olarak : "Maddede mülkiyet ve miras hakları, diğer temel haklar gibi
ve onlar derecesinde düzenlenmiş ve Anayasa güvencesine bağlanmıştır." "Miras hakkı, mülkiyet hakkının bir devamıdır, özel bir
şeklidir. Bu nedenle mülkiyet ve miras aynı maddede ard arda düzenlenerek
Anayasal güvence altına alınmıştır." "Miras hakkının ağır vergilendirme yolu ile muhtevasız hale
getirilmesi, miras hakkının ortadan kaldırılması önlenmek istenmiştir."
denilmektedir. Miras hakkının yerleşmiş bir kurum olarak niteliğinin bilinmesi
nedeniyle Anayasada konu fazla işlenmemiş, ayrıntılar Kanun'a bırakılmıştır.
Miras hakkı, miras bırakacak olana, ölümünden sonra malvarlığının kanunda
belirtilen yakınlarına ya da belli ölçüde kendi seçeceği kişilere; aile
bireylerine, yakınlarının ölümü halinde malvarlığının, en az kanunda öngörülen
ölçülerde, kendilerine geçeceği yolunda güvence sağlar. Bu genel kavram içinde,
miras hakkı bir yandan, mülkiyet, öte yandan aile kurumuyla ilişkilidir.
Mirasın mülkiyet ve aile kurumlarıyla olan bu ilişkileri, kendi aralarında
çekişme içindedir. Mülkiyet kurumu, kişinin ölümünden sonrası için de
malvarlığı üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunabilmesini gerektirirken,
ailenin korunması kavramı, aile üyelerinden birisinin ölümü halinde
malvarlığının diğer üyelere geçmesini gerektirir. Medeni Kanun'un itiraz konusu
506. maddesinin uygulanacağı durumlar bu çelişkinin tipik örnekleridir. Miras bırakan mülkiyet hakkının kendisine tanıdığı tasarruf
yetkisini kullanarak, bölünmesi halinde değeri düşecek bir malı vasiyet
etmiştir. Yapılan bu vasiyetle tasarruf nisabı aşılmışsa, malın paylaşılmasına
da olanak bulunmadığına göre, durum ne olacaktır' Bu konuda değişik olasılıklar düşünülebilir : Mirasçılara seçimlik
hak tanımak; kendi yararına bu tür mal vasiyet edilen kişiye seçimlik hak
tanımak; vasiyet konusu malı satıp bedelini paylaştırmak. Medeni Kanun, y ararına vasiyet yapılan kişiye seçimlik hak
tanıyarak, bir yandan miras bırakanın iradesine uyulmasını, öte yandan
mirasçıların saklı paylarının korunmasını sağlamaya çalışmıştır. Maddenin
öngördüğü sistem eleştirilip daha değişik bir yöntem önerilebilir. Ancak, bu
eleştirilerin Anayasaya uygunluk denetimini etkilemeyeceği tabiidir. Anayasamızın 35. maddesi en az miras hakkı kadar mülkiyet hakkını
da güvence altına almıştır. Maddenin gerekçesinde de belirtildiği gibi Miras
hakkı, mülkiyet hakkının bir devamıdır Öncelikle mülkiyet hakkı tanınıp güvence
altına alınmalıdır ki, miras hakkından söz edilebilsin. Mülkiyetin asıl hak
olmasına, miras hakkının mülkiyetin bir uzantısı, bağımlısı niteliğinde
bulunmasına göre mülkiyet hakkı, en az miras hakkı kadar, gereksiz
sınırlandırmalara karşı korunmalıdır. Durum böyle olunca, miras hakkını
sağlamak amacıyla da olsa, mülkiyet hakkının aşırı ölçüde sınırlandırılması bu
hakkı kullanılmaz duruma getirir. Öte yandan, belirli mal vasiyet edilen kişiye 506. maddenin
öngördüğü seçimlik hakkın tanınmasıyla miras hakkının zedelendiği ileri
sürülebiliyorsa; miras bırakanın iradesine karşın, vasiyet edilen malın iadesi
ve böylece seçimlik hakkın mahfuz hisse sahiplerince kullanılmasıyla da
mülkiyet hakkının zedeleneceği iddia edilebilir. İtiraz konusu. kural bu iki
karşıt yararı dengelemek amacıyla kanun koyucunun yaptığı bir tercihin
ifadesidir. Medeni Kanun'un 506. maddesinin uygulanacağı durumlarda, saklı
paylarına tecavüz edilen mirasçılara ayni bir hak tanınmayıp şahsi bir hak
tanındığından hareketle de 506. maddenin Anayasaya aykırı olduğu sonucuna
varılamaz. Anayasamızda, miras konusunda aileyi koruyan sistemin benimsendiği
yolunda herhangi bir belirti bulunmamaktadır. Anayasanın "ailenin
korunması" başlıklı 41. maddesine dayanarak da böyle bir sonuca erişme
olanağı yoktur. Esasen Anayasalar bu tür ayrıntılarla ilgilenmezler. Medeni
Kanun'da bile bu konuda açıkça bir seçim yapılmamış, zaman zaman sistemlerden
birine ya. da diğerine ağırlık verilmiştir. Anayasamızda genel bir ifade ile,
herkesin mülkiyet ve miras hakkı vardır biçiminde belirtilen bu hak, miras
bırakmak ve mirastan yararlanmak haklarını kapsadığı gibi belli ölçüde mirasçı
atamak ya da mallarını vasiyet etmek hakkını da kapsar. İtiraz konusu madde
miras hakkının değişik yönlerini uzlaştıran bir kural getirmiştir. Seçimlik hakkın yalnızca bir tarafa verilmesi, bu hakkın doğası
gereği olduğuna göre, itiraz konusu kuralın eşitlik ilkesine aykırı olduğu da
söylenemez. Kaldı ki, bu hakkın davacıya verilmesi aynı sakıncayı doğuracak,
para değerinin düşmesinin sonuçlarına bu kez davalı katlanmak zorunda
kalacaktır. Davaların uzun sürmesi ve hızlı enflasyon nedeniyle, 506. maddenin
uygulandığı durumlarda, davalıların haklarından fazlasını alırlarken
davacıların haklarını alamadıkları bir gerçektir. Ancak, buna dayanarak itiraz
konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu söylenemez. Enflasyonun bu tür sonuçlar
doğurması tenkis davalarına özgü olmayıp, tüm alacak borç ilişkilerinde
kendisini gösterir. Borcun doğduğu anla, ödendiği an arasında paranın değeri
çoğu kez önemli ölçüde düşmekte, alacaklılar için haksız sonuçlar doğmaktadır.
Bu duruma rağmen, tüm bu alacak borç ilişkilerinin Anayasayla tanınan belli
hakları zedelediği sonucuna varılamaz. Kaldı ki, ne davaların uzun sürmesi, ne
enflasyon hızındaki artış itiraz konusu kurala bağlanamaz. Aksine, itiraz
konusu kural, diğer pek çok alacak borç ilişkisi gibi enflasyondan etkilenen
durumundadır. Normal dönemlerde olağan sonuçlar veren bu kural, kendi dışındaki
yüksek enflasyon olgusunun etkisiyle amaçlanmayan sonuçlar verebilmektedir.
Ancak bunu itiraz konusu kurala bağlamak olanağı yoktur. VI - SONUÇ: 17 Şubat 1926 günlü, 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi'nin 506.
maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın reddine, 20/9/1984 gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkan Ahmet
  H. Boyacıoğlu Üye H.
  Semih Özmert Üye Necdet
  Darıcıoğlu Üye Hüseyin Karamüstantikoğlu Üye Kenan
  Terzioğlu Üye Yılmaz
  Aliefendioğlu Üye Yekta
  Güngör Özden Üye Orhan
  Onar Üye Muammer
  Turan Üye Mehmet
  Çınarlı Üye Selahattin
  Metin Üye Servet
  Tüzün Üye Mahmut
  C. Cuhruk Üye Osman
  Mikdat Kılıç Üye Mithat
  Özok