ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2024/27 Karar Sayısı : 2025/38 Karar Tarihi : 11/2/2025 R.G.Tarih-Sayı :
3/6/2025-32919 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: İstanbul 1. Asliye Ticaret Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 9/6/1932
tarihli ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun 28/2/2018 tarihli ve 7101
sayılı Kanun’un 20. maddesiyle değiştirilen 292. maddesinin birinci fıkrasının
(b) bendinin Anayasa’nın 13., 35. ve 36. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek
iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Konkordato
talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına
varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 292. maddesi
şöyledir: “ Kesin mühlet içinde konkordato talebinin reddi ile
iflâsın açılması: Madde 292- (Değişik: 28/2/2018-7101/20 md.) İflâsa tabi borçlu bakımından, kesin mühletin
verilmesinden sonra aşağıdaki durumların gerçekleşmesi hâlinde komiserin yazılı
raporu üzerine mahkeme kesin mühleti kaldırarak konkordato talebinin reddine ve
borçlunun iflâsına resen karar verir: a) Borçlunun malvarlığının korunması için iflâsın
açılması gerekiyorsa. b) Konkordatonun başarıya ulaşamayacağı anlaşılıyorsa. c) Borçlu, 297 nci maddeye aykırı davranır veya komiserin
talimatlarına uymazsa ya da borçlunun alacaklıları zarara uğratma amacıyla
hareket ettiği anlaşılıyorsa. d) Borca batık olduğu anlaşılan bir sermaye şirketi veya
kooperatif, konkordato talebinden feragat ederse. İflâsa tabi olmayan borçlu bakımından ise birinci
fıkranın (b) ve (c) bentlerindeki hâllerin kesin mühletin verilmesinden sonra
gerçekleşmesi durumunda, komiserin yazılı raporu üzerine mahkeme kesin mühleti
kaldırarak konkordato talebinin reddine resen karar verir. Mahkeme, bu madde uyarınca karar vermeden önce borçlu ve
varsa konkordato talep eden alacaklı ve alacaklılar kurulunu duruşmaya davet
eder; diğer alacaklıları ise gerekli görürse davet eder. ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi
İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA,
Engin YILDIRIM, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız
SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve
Muhterem İNCE’nin katılımlarıyla 1/2/2024 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör
Hülya ÇOŞTAN ÇETİN tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların
gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: A. Genel Açıklama 3. 2004 sayılı Kanun’un “ Konkordato ile Sermaye
Şirketleri ve Kooperatiflerin Uzlaşma Yoluyla Yeniden Yapılandırılması ”
başlıklı On İkinci Babı’nda konkordato kurumu düzenlenmiştir. 4. Anılan Kanun’un 285. maddesinin birinci fıkrasında, borçlarını
vadesi geldiği hâlde ödeyemeyen veya vadesinde ödeyememe tehlikesi altında
bulunan herhangi bir borçlunun vade verilmek veya tenzilat yapılmak suretiyle
borçlarını ödeyebilmek ya da muhtemel bir iflastan kurtulmak için mahkemeden
konkordato talep edebileceği hükme bağlanmıştır. Söz konusu maddenin ikinci
fıkrasında da iflas talebinde bulunabilecek her alacaklının gerekçeli bir
dilekçeyle borçlu hakkında konkordato işlemlerinin başlatılmasını
isteyebileceği belirtilmiştir. 5. Borçlu veya alacaklı tarafından talep edilebilen
konkordato, borçlunun çeşitli sebeplerle bozulan maddi durumunun
iyileştirilmesini, ekonomik faaliyetlerini sürdürebilmesini ve borçlarını
ödeyebilmesini sağlamayı amaçlamaktadır (AYM, 2021/82, 2022/167, 29/12/2022, §
3). 6. Kanun’un 287. maddesinin birinci fıkrasında konkordato
talebi üzerine mahkemenin 286. maddede belirtilen belgelerin eksiksiz olduğunu
tespit etmesi hâlinde derhâl geçici mühlet kararı vereceği ve borçlunun mal
varlığının muhafazası için gerekli gördüğü bütün tedbirleri alacağı hükme
bağlanmıştır. Anılan maddenin üçüncü fıkrası uyarınca, geçici mühlet kararıyla
birlikte konkordatonun başarıya ulaşmasının mümkün olup olmadığının yakından
incelenmesi amacıyla mahkemece bir geçici konkordato komiseri görevlendirilir.
Alacaklı sayısı ve alacak miktarı dikkate alınarak gerektiğinde üç komiser de
görevlendirilebilir. 289. maddenin birinci fıkrasına göre mahkemece geçici
mühlet içinde borçluya kesin mühlet verilip verilmeyeceği
değerlendirilmektedir. 7. Geçici mühlet ve kesin mühletin en önemli etkisi 294.
madde uyarınca mühlet içinde ilke olarak mevcut takiplerin durması ve yeni bir
takibin başlatılamamasıdır. Bunun yanı sıra 297. madde gereğince borçlunun
tasarruf yetkisi de önemli ölçüde sınırlandırılmaktadır. Anılan madde
kapsamında borçlunun bazı tasarrufları yapması yasaklanmakta veya konkordato
komiserinin iznine tabi kılınmakta, borçlu konkordato komiserinin gözetiminde
faaliyetlerine devam edebilmektedir. Borçlunun tasarruf yetkisi tamamen
kaldırılarak borçlunun yerine konkordato komiserinin işletmenin faaliyetlerini
devam ettirmesine dahi hükmedilebilmektedir. 8. Konkordato mühletinin amacı borçlunun takiplerden
korunmuş bir şekilde alacaklılar toplantısı vasıtasıyla alacaklılar ile
anlaşarak konkordato yapabilmesine ve konkordatonun mahkemece tasdikine imkân
tanımaktır (AYM, 2021/82, 2022/167, 29/12/2022, § 6). B. Anlam ve Kapsam 9. 2004 sayılı Kanun’un 291. ve 292. maddelerinde mahkeme
tarafından kesin mühletin kaldırılacağı hâller düzenlenmiştir. Anılan Kanun’un
291. maddesinin birinci fıkrasının birinci cümlesinde konkordato talebiyle
amaçlanan iyileşmenin kesin mühletin sona ermesinden önce gerçekleştiğinin
komiserin yazılı raporuyla mahkemeye bildirilmesi üzerine mahkemece resen kesin
mühlet kaldırılarak konkordato talebinin reddine karar verileceği hükme
bağlanmıştır. 10. Kanun’un 292. maddesinin birinci fıkrasında da iflasa
tabi borçlu bakımından kesin mühletin verilmesinden sonra komiserin yazılı
raporu üzerine mahkemece kesin mühlet kaldırılarak konkordato talebinin reddine
ve borçlunun iflasına resen karar verilecek hâller anılan fıkranın (a) ila (d)
bentlerinde düzenlenmiştir. Bu kapsamda borçlunun malvarlığının korunması için
iflasın açılmasının gerekmesi, konkordatonun başarıya ulaşamayacağının
anlaşılması, borçlunun 297. maddeye aykırı davranması veya komiserin talimatlarına
uymaması ya da alacaklıları zarara uğratmak amacıyla hareket ettiğinin
anlaşılması ve borca batık olduğu anlaşılan bir sermaye şirketi veya
kooperatifin konkordato talebinden feragat etmesi kesin mühlet kaldırılarak
konkordato talebinin reddine ve borçlunun iflasına resen karar verilebilecek
durumlar arasında sayılmıştır. 11. Fıkranın (b) bendinde düzenlenen konkordatonun
başarıya ulaşamayacağının anlaşılması hâli ise itiraz konusu kuralı
oluşturmaktadır. Bu itibarla iflasa tabi borçlu bakımından kesin mühletin
verilmesinden sonra kural uyarınca konkordatonun başarıya ulaşamayacağının
anlaşılması hâlinde komiserin yazılı raporu üzerine mahkemece kesin mühlet
kaldırılarak konkordato talebinin reddine ve borçlunun iflâsına resen karar
verilecektir. 12. Öte yandan Kanun’un 177 ila 179. maddelerinde
alacaklının veya borçlunun talebi üzerine doğrudan doğruya iflas kararı
verilebilecek haller düzenlenmiştir. Kuralda ise doğrudan doğruya iflas
sebeplerinin gerçekleşme şartı aranmaksızın konkordatonun başarıya
ulaşamayacağının anlaşılması hâli resen iflas kararı verilmesi için yeterli
sayılmıştır. 13. 292. maddenin ikinci fıkrasında ise iflasa tabi
olmayan borçlu bakımından söz konusu maddenin birinci fıkrasının (b) ve (c)
bentlerinde düzenlenen hâllerin kesin mühletin verilmesinden sonra
gerçekleşmesi durumunda komiserin yazılı raporu üzerine mahkemenin kesin
mühleti kaldırarak konkordato talebinin reddine resen karar vereceği
belirtilmiştir. Bu itibarla kural iflasa tabi borçlular bakımından iflas sebebi
olarak öngörülmüşken aynı durum diğer borçlular bakımından konkordato talebinin
reddi sebebi olarak düzenlenmiştir. 14. Anılan maddenin üçüncü fıkrasında bu madde uyarınca
karar verilmeden önce mahkemenin borçluyu, varsa konkordato talep eden alacaklı
ile alacaklılar kurulunu ve gerekli görmesi hâlinde diğer alacaklıları
duruşmaya davet edeceği hükme bağlanmıştır. C. İtirazın Gerekçesi 15. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralla konkordatonun
başarıya ulaşmayacağının anlaşılması hâlinde konkordato talebinin reddi
kararının yanı sıra borçlunun borca batık olmaması durumunda dahi iflasına
karar verileceğinin öngörülmesinin kamu yararı ile kişisel yarar arasındaki
dengeyi ortadan kaldırdığı, bu durumun mülkiyet hakkını ve hak arama
özgürlüğünü ölçüsüz biçimde sınırladığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 13.,
35. ve 36. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Ç. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 16. 30/3/2011 tarihli ve
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un
43. maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 5. maddesi yönünden de
incelenmiştir. 17. Anayasa’nın 35.
maddesinde “ Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir./ Bu haklar,
ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir./ Mülkiyet hakkının
kullanılması toplum yararına aykırı olamaz. ”
denilmek suretiyle mülkiyet hakkı güvenceye bağlanmıştır. 18. Mülkiyet hakkı ekonomik değer ifade
eden ve değeri parayla ölçülebilen her türlü mal varlığı hakkını kapsamaktadır.
Bu bağlamda mülkiyet hakkı, maddi varlığı bulunan taşınır ve taşınmaz mal
varlığını kapsadığı gibi maddi bir varlığı bulunmayan hak ve alacakları da
içermektedir (AYM, E.2024/8, K.2024/126, 27/6/2024, §§ 10, 11). 19. Anayasa’nın anılan maddesinde bir
temel hak olarak güvence altına alınan mülkiyet hakkı kişiye -başkasının
hakkına zarar vermemek ve kanunların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla-
sahibi olduğu şeyi dilediği gibi kullanma ve ondan tasarruf etme, onun
semerelerinden yararlanma imkânı verir (AYM, E.2022/128, K.2023/136, 26/7/2023,
§ 18; Mehmet Akdoğan ve diğerleri [1. B.] , B. No: 2013/817,
19/12/2013, § 32). 20. Konkordato sürecinde kesin mühlet kaldırılarak konkordato talebinin reddine ve
borçlunun iflasına resen karar verilmesine imkân
sağlayan kuralın -borçlunun malvarlığı üzerinde doğuracağı sonuçlar dikkate
alındığında- mülkiyet hakkı kapsamında değerlendirilmesi gerektiği konusunda
tereddüt bulunmamaktadır. Öte yandan borçlunun mal varlığı üzerindeki tasarruf
yetkisine ilişkin düzenlemelerin alacağın tahsili yönünden de belirleyici
olduğu açıktır. Dolayısıyla iflasa tabi borçlu bakımından kesin mühletin
verilmesinden sonra konkordatonun başarıya ulaşamayacağının anlaşılması hâlinde
komiserin yazılı raporu üzerine mahkemece kesin mühlet kaldırılarak konkordato
talebinin reddine ve borçlunun iflasına resen karar verilmesini öngören kuralın alacaklıların mülkiyet hakkı kapsamında da
incelenmesi gerekir. 21. Anayasa’nın 5. maddesinde “ Devletin
temel amaç ve görevleri, Türk milletinin bağımsızlığını ve bütünlüğünü, ülkenin
bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak, kişilerin ve toplumun
refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini,
sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan
siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddi ve manevi
varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmaktır. ”
denilmiştir. Buna göre kişilerin ve toplumun huzur ile refahının sağlanması
amacıyla hukuksal ilişkilerde belirli bir istikrarı temin edecek, ayrıca
kişilerin çatışan temel hak ve özgürlükleri arasında denge kuracak nitelikte
düzenlemelerin öngörülmesi de devletin temel amaç ve görevleri kapsamında
değerlendirilebilir. 22. Anayasa’nın anılan maddesi insanın
maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamayı devletin
temel amaç ve görevleri arasında saymıştır. Devlet, kişilerin mülkiyet
hakkından tam anlamıyla yararlanabilmesi ve etkili bir şekilde mülkiyet
hakkının korunması amacıyla gereken yasal, idari ve yargısal önlemleri almak
zorundadır. 23. Anayasa’nın 35. maddesinde bir temel
hak olarak güvence altına alınan mülkiyet hakkının etkili bir şekilde
korunabilmesi yalnızca devletin bu hakka müdahaleden kaçınmasıyla sağlanamaz.
Anayasa’nın 5. ve 35. maddeleri uyarınca devletin mülkiyet hakkının korunmasına
ilişkin pozitif yükümlülükleri de bulunmaktadır. Bu pozitif yükümlülükler kimi
durumlarda özel kişiler arasındaki uyuşmazlıklar da dâhil olmak üzere mülkiyet
hakkının korunması için belirli tedbirlerin alınmasını gerekli kılar (AYM,
E.2021/82, K.2022/167, 29/12/2022, § 17; E.2019/11, K.2019/86, 14/11/2019, §
13; Eyyüp Boynukara [1. B.] , B. No: 2013/7842, 17/2/2016, §§ 39,
40). 24. Anayasa'nın 5. ve 35. maddeleri
uyarınca devletin pozitif yükümlülükleri çerçevesinde -özel kişiler arası
uyuşmazlıklar ile ilgili olsun ya da olmasın- alacakların tahsilinin
düzenlenmesi ve kişilerin alacaklarına kavuşması bakımından etkili bir sistem
kurma sorumluluğu bulunmaktadır. Özel kişiler arasındaki uyuşmazlıklarda
devletin mülkiyet hakkına ilişkin pozitif yükümlülükleri, karşılıklı hak ve
menfaatler dengesine dayanmaktadır. Alacakların tahsiline ilişkin süreç
bakımından da durum böyledir. Bu yönüyle devlet alacakların tahsiline ilişkin
sistemi kurarken gerek alacaklıların gerekse de borçlu ve üçüncü kişilerin hak
ve menfaatlerini gözetmek, kişilerin mülkiyet haklarının korunması için gerekli
tedbirleri almak durumundadır (AYM, E.2021/82, K.2022/167, 29/12/2022, § 21). Konkordato
sürecindeki borçlunun alacaklılarının hakları da Anayasa’nın 35. maddesine göre
mülkiyet hakkının kapsamındadır. Dolayısıyla bir tarafta alacaklının mülkiyet
hakkı kapsamında değerlendirilen alacağı ile bu alacağın tahsili için
başvuracağı borçlunun anılan hak kapsamındaki malvarlığı bulunmaktadır
(benzer yönde bkz. Hesna Funda Baltalı ve Baltalı Gıda Hayvancılık San. ve
Tic. Ltd. Şti. [GK], B. No: 2014/17196, 25/10/2018, § 71). 25. Maddi
durumu bozulan borçlunun ekonomik faaliyetlerini sürdürebilmesi ve borçlarını
ödeyebilmesi amacıyla öngörülen konkordatonun başarıya ulaşması için alacağın vadesi ve/veya borcun ifa edilebileceği oran hakkında
alacaklı ve borçlunun anlaşması gerekir. Nitekim 2004 sayılı Kanun’un 286.
maddesinin birinci fıkrasının (a) bendinde bu hususların konkordato ön
projesinde yer alması gerektiği belirtilmiştir. 26. Anılan Kanun’un 289. maddesinin üçüncü fıkrasında
287. maddenin üçüncü fıkrası gereğince görevlendirilen geçici konkordato
komiseri/komiserlerinin yazılı raporu alındıktan sonra konkordatonun başarıya
ulaşmasının mümkün olduğunun anlaşılması hâlinde borçluya bir yıllık kesin
mühletin verileceği belirtilerek kesin mühlet kararı verilebilmesi
konkordatonun başarıya ulaşması ihtimalinin bulunması şartına bağlanmıştır. 27. Sosyal ve ekonomik koşullardaki
değişiklikler nedeniyle işletmelerin ekonomik varlıklarını yitirme tehlikesi
ile karşı karşıya kalmaları, alacaklılar bakımından alacaklarını tahsil
edememe, çalışanlar bakımından ise işlerini kaybetme riskine yol açmaktadır. Bu
riskin millî ekonomiyi ve yatırım ortamını doğrudan etkileyeceği açıktır. Bu
sebeple konkordatoya ilişkin düzenlemelerde borçlunun, alacaklıların, çalışanların
ve ülkenin ekonomik menfaatlerinin korunması ve dengelenmesine yönelik
tedbirlerin alınması gerekmektedir. 28. Kuralın gerekçesinde “ Maddenin
birinci fıkrasının (b) bendindeki ‘başarıya ulaşma’ ibaresi ile kastedilen
haller iyileşmenin veya konkordatonun tasdikinin hiç mümkün olmadığı hallerdir. ” denilmektedir. 29. Kanun’un 291. maddesinde konkordato talebi ile amaçlanan iyileşmenin, kesin
mühletin sona ermesinden önce gerçekleştiğinin komiserin yazılı raporuyla
mahkemeye bildirilmesi üzerine mahkemece resen, kesin mühlet kaldırılarak
konkordato talebinin reddine karar verileceği belirtilmiştir. 305. maddede ise
konkordato projesinin tasdik edilebilmesi için aranan şartlar düzenlenmiştir.
Anılan maddeler gözetildiğinde iyileşmenin gerçekleşmesi hâlinde konkordato
işlemlerine devam edilmeyeceği için kanun koyucunun iyileşme ihtimalini
konkordatonun başarıya ulaşma ihtimali kapsamında değerlendirdiği görülmektedir . 30. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri
Kanunu’nun 382. maddesinin (2) numaralı fıkrasında çekişmesiz yargı işlerinden
sayılan davalar düzenlenmiştir. Bu kapsamda anılan fıkranın (f) bendinin (6) ve
(7) numaralı alt bentlerinde konkordato mühletinin verilmesi ve komiserin
atanması ile konkordatonun tasdiki çekişmesiz yargı işleri arasında
gösterilmiştir. Söz konusu Kanun’un 385.
maddesinin ikinci fıkrasında ise çekişmesiz yargı işlerinde resen araştırma
ilkesinin geçerli olduğu hükme bağlanmıştır. 2004 sayılı Kanun’un 290.
maddesinde konkordato komiserinin görevleri dikkate alındığında kuralla menfaat
dengelerinin gözetilerek karar verilmesinin amaçlandığı anlaşılmaktadır. 31. Kural kapsamında kesin mühletin kaldırılması
kararıyla birlikte söz konusu mühletin alacaklı ve borçlu bakımından ortaya
çıkan sonuçları sona ermektedir. Bu kapsamda borçlunun tasarruf yetkisine
ilişkin sınırlamalar kalkarken alacaklılar bakımından mühlet ile beraber duran
takipler ve tedbir kararlarına ilişkin hukuki işlemler devam edilebilir hâle
gelmektedir. Dolayısıyla konkordatonun başarıya ulaşmayacağının anlaşılması
hâlinde sadece mühletin kaldırılmasına karar verilmesi borçlunun malvarlığı
üzerinde serbestçe tasarruf edebilir hâle gelmesi sebebiyle alacaklılardan mal
kaçırılmasına yol açabilecektir. 32. Kural uyarınca mühletin kaldırılmasının yanı sıra
iflasa da karar verilmesi borçlunun alacaklılar aleyhine olası tasarruflarını
önleyebilecektir. Bu yönüyle kuralla mülkiyet
hakkı bağlamında tarafların çatışan menfaatlerinin dengelendiği anlaşıldığından
kuralda devletin bu konudaki pozitif yükümlülüğüyle çelişen bir yön
bulunmamaktadır. 33. Açıklanan nedenlerle kural,
Anayasa’nın 5. ve 35. maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. Kuralın Anayasa’nın 13. ve 36.
maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. IV. HÜKÜM 9/6/1932 tarihli ve 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu’nun
28/2/2018 tarihli ve 7101 sayılı Kanun’un 20. maddesiyle değiştirilen 292.
maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve
itirazın REDDİNE 11/2/2025 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Kadir ÖZKAYA Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Basri BAĞCI Üye Engin YILDIRIM Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE Üye Yılmaz AKÇİL Üye Ömer ÇINAR Üye Metin KIRATLI