ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı    : 1983/5 Karar Sayısı : 1983/7 Karar Günü : 28/4/1983 R.G. Tarih-Sayı :11.06.1984-18428 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İncesu Asliye Ceza Mahkemesi. İTİRAZIN KONUSU : 4/4/1929 günlü, 1412 sayılı
Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun değişik 29. maddesinin birinci fıkrasının
Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülerek iptaline karar verilmesi istenmiştir. I - OLAY : Memura görevini yaparken şiddet ve silahla mukavemet ve öteki
suçlardan sanıklar hakkında açılmış bulunan kamu davasına bakmakta olan Gölköy
Asliye Ceza Mahkemesi, tanıklardan, İncesu İlçesi hakiminin, istinabe yoluyla
dinlenmesi istemiyle o yer Asliye Ceza Hakimliğine yazı yazmıştır. İncesu Asliye Ceza Mahkemesi, tanığın, aynı çatı altında bulunması
nedeniyle mübaşir aracılığıyla çağrılmasını uygun görmüş; ancak, belli gün ve
saatte gelmeyen tanığın, bu kez, çağırı kağıdı ile çağrılması yoluna gitmiştir. Tanığın çağrıya yine uymaması üzerine Asliye Ceza Hakimi, davaya
bakmaktan çekindiğini belirterek, çekinmenin yerinde olup olmadığını incelemek
üzere dosyanın Kayseri Asliye Ceza Mahkemesi'ne gönderilmesine 2/3/1983 gününde
karar vermiştir. Kayseri Asliye Ceza Mahkemesi ise, bu konudaki görevin Ağır Ceza
Mahkemesine ait olduğunu belirterek dosyayı göndermesi üzerine sözü geçen
Mahkeme; ileri sürülen çekinme nedenlerinin davanın sanığı veya zarar göreni
ile ilgisi bulunmayıp dinlenmesi istenilen tanığa ilişkin olduğunu ve bu halin
hakimin yansızlığında kuşku yaratacak hallerden sayılmasına olanak
bulunmadığını belirterek çekinme kararını yerinde görmemiştir. Tanığı dinlememek için çekinen hakim, çekinme kararını yerinde
görmeyen Kayseri Ağır Ceza Mahkemesi Kararına karşı, Boğazlıyan Ağır Ceza
Mahkemesi'nde itirazda bulunmuş; adı geçen bu mahkeme de, aynı gerekçelerle, itirazı
reddetmiştir. Böylece, hakimin Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 29. maddesinin
birinci fıkrasına dayanarak re'sen verdiği çekinme kararı, yine aynı fıkra
hükmüne göre ortadan kalkmış olmaktadır. İşlemler bu yolda tamamlandıktan sonra, hakim Ceza Muhakemeleri
Usulü Kanunu'nun 29. maddesinde yer alan ve hakimin kendiliğinden çekinmesi
kararının yerinde olup olmadığının yetkili mercice incelenmesini öngören
kuralının Anayasaya aykırılığı nedeniyle Anayasa Mahkemesi'ne başvurulmasına
karar vermiştir. III - YASA METİNLERİ : 4/4/1929 günlü, 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun
5/3/1973 günlü, 1696 sayılı Kanun ile değişik 29. maddesinin itiraz konusu
hükmü de içeren birinci fıkrası şöyledir : "Bir hakim reddini mucip sebepleri bildirerek davaya bakmaktan
çekinirse red talebini incelemeye yetkili olan merci, bu çekinmenin yerinde
olup olmadığına karar verir". IV - İLK İNCELEME : A - İtiraz konusu yasa kuralının belirlenmesi : İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin Anayasaya aykırı olduğunu iddia
ettiği kural, 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 1696 sayılı Kanun
ile değişik 29. maddesinin birinci fıkrasında yer almaktadır. Anılan fıkra, iki
yönlü bir hükmü içermektedir. Hükmün birinci yönü, bir hakimin, reddini
gerektiren nedenleri bildirerek davaya bakmaktan kendiliğinden çekinmesine
olanak tanımaktadır. Fıkra hükmünün ikinci yönü ise, 1e96 sayılı Kanunla getirilmiş
olan düzenlemeyi içermekte ve hakimin kendiliğinden çekinmesinin yerinde olup
olmadığının yetkili merci tarafından denetlenmesini öngörmektedir. Anayasaya aykırılık savı, hükmün bu ikinci yönünü hedef almış
bulunmaktadır. B - Anayasa Mahkemesi'ne başvuru yetkisi bakımından inceleme : 1 - Anayasanın 152. maddesine göre Anayasaya aykırılık savıyla
Anayasa Mahkemesi'ne başvurma yetkisi, "bir davaya bakmakta olan
mahkeme"ye tanınmıştır. Davaya bakan mahkemenin, o davaya konu olan
uyuşmazlığı bir kararla çözerek sona erdirmek görev ve yetkisini taşıyan yargı
mercii olduğu tartışmasızdır. İtiraz yoluna başvuran İncesu Asliye Ceza Mahkemesi ise böyle bir
davaya bakmakta olmayıp, kendisinden yapılması istenilen iş; bir tanığın
istinabe yolu ile dinlenilmesi ve tanık sözlerinin geçirileceği tutanağı, davaya
bakmakta olan Gölköy Asliye Ceza Mahkemesi'ne göndermekten ibarettir. Yapılacak
bu işlemlerin, Anayasa kuralı açısından bir davaya bakmak anlamına gelmediği
ortadadır. Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun istinabe yoluyla tanık dinlenmesi
konusundaki düzenlemesi, yetki devrinin mutlak ve geniş kapsamlı olmadığını
göstermektedir. Anılan Yasanın 63. maddesi tanıklıktan ya da yemin etmekten
çekinen tanıkları zorlayıcı önlemler almaya, istinabe olunan hakimlerin dahi
yetkili bulunduğunu ayrı bir fıkra kuralıyla belirterek, bu alandaki yetkinin
yasada gösterilenlerden ibaret bulunduğunu belli etmektedir. Şu halde istinabe
olunan İncesu Asliye Ceza Mahkemesi'nin Gölköy Asliye Ceza Mahkemesi'nde
bakılmakta olan davaya dayanarak Anayasa Mahkemesi'ne başvurmasına olanak
yoktur. 2 - İstinabe olunan mahkemede yapılması istenen iş bir davaya
bakmak anlamına gelmemekte ise de, hakimin bu işi yapmaktan çekinmesiyle
birlikte "Tali bir dava" ortaya çıkmış demektir. Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nda, açıkça "tali ceza davası"
adı verilmemiş olmakla beraber, asıl muhakeme içinde ayrı bir yargılamayı
gerektiren ve bağımsız organik ayrı bir bünyesi olan tali ceza davaları, üstü
örtülü bir biçimde, düzenlenmiş bulunmaktadır. Burada sözkonusu edilen, bir suç
isnadının araştırılması ve karşılığı müeyyidelerin sanık hakkında uygulanması
biçiminde olmaksızın, bir suç dolayısı ile ceza yargılaması makamlarından bir
karar alınması için yapılan başvurudur. Hakimin reddi müessesesi bu tali ceza
davalarından birini oluşturmaktadır. Hakimin kendiliğinden çekinmesi ise red
davasını kendisinin açmasıdır. Bu tür dava dolayısıyle Anayasa Mahkemesi'ne
başvuru yetkisinin de mahkemelere tanınmış olup olmadığı sorunu, öncelikle
çözülmelidir : Olayda, istinabe olunan mahkemenin hakimi, görevini yapmaktan
çekinme kararı almış, bu suretle öğretide "hadise muhakemesi" denilen
tali ceza davası açılmıştır. Yetkili merci, hakimin çekinmesini yerinde
görmemiş ve bu karara karşı kanun yoluna başvurulmuştur. Şu halde, ortaya çıkan
tali ceza davasını:, Anayasanın 152. maddesi kapsamına giren bir dava olarak
kabul etmek gerekir. Çünkü, genel anlamda dava; yasalarda gösterilen yöntemlere
uyularak yargı yerlerine getirilen işlerden ve orada çözümü gereken
uyuşmazlıklardan oluşmaktadır. . Nitekim, Anayasa Mahkemesi, cezaların yerine
getirilmesi sırasında ortaya çıkan tali ceza davasının varlığını ve buna göre
yapılmış başvuruyu kabul etmiştir (13/3/1979 günlü, E. 1978/67, K. 1979/14
sayılı karar, Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, S. 17, Sh. 100 - 124) . Öte yandan, itiraz konusu yasa kuralının, hakimin görevini
yapmaktan çekinmesi dolayısıyla ortaya çıkmış olan tali ceza davasında
uygulanacak kural olduğu da belirgin bir biçimde görülmektedir. Ancak,
sözkonusu kural, çekinmenin yerinde olup olmadığını inceleyen Kayseri ve itiraz
üzerine Boğazlıyan Ağır Ceza Mahkemesi'nce uygulanmıştır. Çekinen hakim, yasa
gereği olarak kararının yetkili mercilerce incelenmesi sırasında, itiraz konusu
yasa kuralının Anayasaya aykırı olduğunu öne sürmemiş ve adları geçen
mahkemeler de Anayasaya aykırılık savıyla kendiliğinden Anayasa Mahkemesi'ne
başvurmamışlardır. Anayasa Mahkemesi'ne başvurmuş olan İncesu Asliye Ceza
Mahkemesi'nin Gölköy Asliye Ceza Mahkemesi'nde bakılmakta olan davaya müdahale
ederek o davayı bekletme yetkisi yoktur: Kaldı ki, ortaya çıkan tali ceza
davası da sona ermiş durumdadır. Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 303.
maddesi kuralına göre "itiraz üzerine verilen kararlar kesin"
olduğundan, Boğazlıyan Ağır Ceza Mahkemesi'nin kararıyla, tali ceza davası da
kesin karara bağlanmış bulunmaktadır. Anayasanın 152., 44 sayılı Yasanın 27.
maddeleri ise Anayasaya aykırılık savıyla ancak bakılmakta olan bir davanın
geri bırakılmasına yetki vermiş olup, kesin yargı kararlarının yerine
getirilmesinin geri bırakılmasına olanak tanımamıştır. Bu nedenlerle başvurunun, itirazda bulunan mahkemenin
yetkisizliği yönünden reddiiie karar verilmek gerekir. SONUÇ : Anayasaya aykırılığı ileri sürülen Ceza Muhakemeleri Usulü
Kanunu'nun değişik 29/1. maddesi hükmüne göre oluşan anlaşmazlık çözüme
bağlanmış ve itiraza konu edilen yasa hükmü böylece uygulanarak gereği yerine
gelmiş bulunduğundan ve Anayasanın 152., 44 sayılı Yasanın 27. maddeleri de,
Anayasaya aykırılık iddiasiyle ancak bakılmakta olan bir davanın geri bırakılmasına
yetki vermiş olup kesin yargı kararlarının ertelenmesine olanak tanımadığından,
başvurunun, itirazda bulunan mahkemenin yetkisizliği yönünden reddine, 28/4/1983 gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkan Ahmet H.
  BOYACIOĞLU Başkanvekili H. Semih ÖZMERT Üye Adil ESMER Üye Nahit SAÇLIOĞLU Üye Hüseyin
  KARAMÜSTANTİKOĞLU Üye Osman Mikdat
  KILIÇ Üye Mithat ÖZOK Üye Orhan ONAR Üye Selahattin METİN Üye Muammer TURAN Üye Mehmet ÇINARLI Üye Mahmut C. CUHRUK Üye Necdet
  DARICIOĞLU Üye Servet TÜZÜN Üye Yekta Güngör
  ÖZDEN