ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı: 1999/37 Karar Sayısı: 1999/49 Karar Günü : 28.12.1999 R.G. Tarih-Sayı :15.11.2000-24231 İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye Büyük Millet
Meclisi Üyeleri Ahmet İYİMAYA, Turhan GÜVEN ve 121 Milletvekili İPTAL DAVASININ KONUSU : Türkiye Büyük Millet
Meclisi Genel Kurulu'nun "114 sıra sayılı Kanun Tasarısı'nın TBMM Genel
Kurulu'ndaki görüşmelerinde maddeler üzerindeki soru-cevap işleminin 10 dakika
ile sınırlandırılması"na ilişkin 14.8.1999 günlü kararının İçtüzük kuralı
niteliğinde olduğu ileri sürülerek Anayasa'nın 68., 87., 95. ve 98. maddelerine
aykırılığı savıyla iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemidir. II-METİNLER A- Dava Konusu Karar TBMM Genel Kurulu'nun iptali istenilen 14.8.1999 günlü kararı
şöyledir: "114 sıra sayılı Kanun Tasarısı'nın Türkiye Büyük Millet
Meclisi Genel Kurulu'ndaki görüşmelerinde maddeler üzerindeki soru-cevap
işleminin 10 dakika ile sınırlandırılması." B- İlgili İçtüzük Kuralları TBMM İçtüzüğü'nün ilgili görülen maddeleri şunlardır: 1- "MADDE 19- Danışma Kurulu,
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanının başkanlığında siyasi parti grup
başkanları veya vekillerinden birisi veya onların yazılı olarak görevlendirdiği
birer milletvekilinden kurulur. Bu Kurul, İçtüzükte kendisine verilen görevleri yerine getirir ve
Başkanın istemi üzerine danışma niteliğinde görüş bildirir. Gerektiğinde bir Hükümet temsilcisi veya Meclis Başkanvekilleri de
Danışma Kuruluna çağırılabilir. Danışma Kurulu, Başkanın gerekli görmesi veya bir siyasi parti
grubu başkanlığının istemi üzerine en geç yirmidört saat içinde Başkan
tarafından toplantıya çağırılır. İçtüzükte Danışma Kurulunun tespitine, teklifine veya görüş
bildirmesine bağlanmış olan bütün hallerde, Danışma Kurulu, yapılan ilk
çağırıda toplanamaz, oy birliğiyle tespit, teklif yapamaz veya görüş
bildiremezse, Meclis başkanı veya siyasî parti grupları ayrı ayrı, istemlerini
doğrudan Genel Kurula sunabilirler. Bu durumda istemin oylanması ilk birleşimin
gündemindeki Başkanlık sunuşlarında yer alır ve Genel Kurul işaret oyuyla karar
verir." 2- "MADDE 60- Adını önceden
kaydettirmeyen veya oturum sırasında Başkandan söz almıyan hiç kimse konuşamaz. Gündemde bulunan veya belli bir günde görüşme konusu olacağı
Anayasa, kanun veya İçtüzük gereğince bilinen konular dışında, Kâtip Üyeler,
söz alma istemi kaydedemezler. Konuşma, Başkanlığa ve Genel Kurula hitabedilerek kürsüden
yapılır. Pek kısa bir sözü olduğunu belirten üyeye Başkan, yerinden konuşma
izni verebilir. Yazılı bir konuşmanın, kürsüden okunması veya Başkanın izni ile
bir Kâtip Üyeye okutturulması mümkündür. Görüşme sırasında Hükümetten veya komisyondan soru sormak
istiyenler, sorularını yerlerinden sorarlar. Sorular, konuşmalar bittikten sonra sıra ile sorulur. İçtüzükte başka bir süre belirtilmemiş veya aksi Danışma Kurulunun
teklifiyle Genel Kurulca kararlaştırılmamışsa siyasî parti grupları, komisyon
ve Hükümet adına yapılan konuşmalar yirmi, üyeler tarafından yapılan konuşmalar
on dakika ile sınırlıdır. İkinci defa yapılacak konuşmalarda süre bunun yarısı
kadardır." C- Dayanılan Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır: 1- "MADDE 68., Fıkra 2.- Siyasî
partiler, demokratik siyasî hayatın vazgeçilmez unsurlarıdır. " 2- "MADDE 87.- Türkiye Büyük Millet
Meclisinin görev ve yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; ... Anayasanın
diğer maddelerinde öngörülen yetkileri kullanmak ve görevleri yerine
getirmektir. " 3- "MADDE 95., Fıkra 1.- Türkiye
Büyük Millet Meclisi, çalışmalarını, kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre
yürütür. " 4- "MADDE 98.- Türkiye Büyük Millet Meclisi,
soru, Meclis araştırması, genel görüşme, gensoru ve Meclis soruşturması
yollarıyla denetleme yetkisini kullanır. Soru, Bakanlar Kurulu adına, sözlü veya yazılı olarak
cevaplandırılmak üzere Başbakan veya bakanlardan bilgi istemekten ibarettir. (...) (...) Soru, Meclis araştırması ve genel görüşme ile ilgili önergelerin
verilme şekli, içeriği ve kapsamı ile cevaplandırılma, görüşme ve araştırma
yöntemleri Meclis İçtüzüğü ile düzenlenir. " III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Ahmet Necdet
SEZER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI,
Ali HÜNER, Mustafa YAKUPOĞLU, Fulya KANTARCIOĞLU, Mahir Can ILICAK ve Rüştü
SÖNMEZ'in katılmalarıyla 21.10.1999 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında
öncelikle dava konusu kararın içtüzük kuralı niteliğinde olup olmadığı
incelenmiştir. Anayasa'nın 148. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 18. maddelerine göre Anayasa Mahkemesi,
kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüğü'nün Anayasa'ya şekil ve esas bakımlarından uyguluğunu denetler. Anayasa'da açıkça belirtilenler dışında kalan yasama organı işlem
ve kararlarının Anayasa Mahkemesi denetimine bağlı olup olmadığının saptanmasında,
işlem ve kararın oluşmasındaki yöntem kadar bunların konusu, amacı ve niteliği
üzerinde de durulması, etki ve değerlerinin gözönünde tutulması gerekmektedir.
Bunlar, Anayasa'nın uygunluk denetimine bağlı tutulan işlemlerle aynı değer ve
etkide ise, denetiminin yapılması hukuk devleti ilkesinin zorunlu bir
sonucudur. TBMM Genel Kurulu kararının içeriği o karara İçtüzük kuralı
niteliği kazandırmaya yeterli olmakta, kararın alınmasında İçtüzüğün
değiştirilmesine ilişkin yönteme uyulmaması kararın niteliğini
değiştirmemektedir. İçtüzükte yer alan bir kuralın uygulanması yeni bir İçtüzük
düzenlemesi ya da değişikliği niteliğinde değildir. İçtüzüğün bir kuralının
değiştirilmesi ya da İçtüzüğe yeni bir kural konulması niteliğinde olan TBMM
Genel Kurulu kararları ise, yeni bir İçtüzük kuralı sayılır. Bu tür kararların
belirli bir olaya ilişkin olarak alındığı, süreklilik kazanan bir İçtüzük
kuralı olmadığı, bu nedenle, İçtüzük düzenlemesi niteliğinde
görülemeyeceği ileri sürülemez. TBMM Genel Kurulu'nun "114 sıra sayılı Kanun Tasarısı'nın
TBMM Genel Kurulu'ndaki görüşmelerinde maddeler üzerindeki soru-cevap işleminin
10 dakika ile sınırlandırılması"na ilişkin 14.8.1999 günlü kararı, Danışma
Kurulu'nun aynı gün yaptığı toplantıda siyasî parti grupları arasında oybirliği
sağlanamadığından, Demokratik Sol Parti, Milliyetçi Hareket Partisi, Anavatan
Partisi Gruplarının, TBMM İçtüzüğü'nün 19. maddesinin son fıkrasına göre
doğrudan TBMM Genel Kurulu'na verdikleri ortak önerinin oylanması ile
oluşturulmuştur. TBMM İçtüzüğü'nün Genel Kurul çalışmalarını düzenleyen üçüncü
kısımının, söz alma, konuşmalar ve yazılı konuşmalar başlıklı 60. maddesinde
"sorular"la ilgili "süre sınırı" bulunmamaktadır. Bu
durumda; 1- Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu'nun "114 sıra
sayılı Kanun Tasarısı'nın TBMM Genel Kurulu'ndaki görüşmelerinde maddeler
üzerindeki soru-cevap işleminin 10 dakika ile sınırlandırılması"na ilişkin
14.8.1999 günlü kararının İçtüzük kuralı niteliğinde olduğuna, Fulya
KANTARCIOĞLU'nun karşıoyu ve oyçokluğuyla, 2- Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine,
oybirliğiyle, karar verilmiştir. IV- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu'nun, "114 sıra
sayılı Kanun Tasarısı'nın TBMM Genel Kurulu'ndaki görüşmelerinde maddeler
üzerindeki soru-cevap işleminin 10 dakika ile sınırlandırılması"na ilişkin
14.8.1999 günlü kararının yürürlüğünün durdurulması isteminin reddine,
21.10.1999 gününde oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Dava dilekçesinde, 114 sıra sayılı Kanun Tasarısının görüşülmesi
sırasında soru-cevap işlemini 10 dakika ile sınırlandıran İçtüzük değişikliği
niteliğindeki TBMM kararının Anayasa'nın 68/2., 87., 95/1. ve 98. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 95. maddesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin,
çalışmalarını, kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürüteceği; İçtüzük
hükümlerinin, siyasî parti gruplarının, Meclis'in bütün faaliyetlerine üye
sayısı oranında katılmalarını sağlayacak biçimde düzenleneceği; siyasî parti gruplarının
en az yirmi üyeden meydana geleceği belirtilmiştir. Anayasa'da bu madde dışında
İçtüzükle ilgili herhangi bir kurala yer verilmemiştir. Ancak, Meclis
iradesinin Meclis çalışmalarına tam olarak yansıtılabilmesi, demokratik bir
ortam yaratılabilmesi, kuşkusuz, İçtüzük kurallarının Anayasa'ya uygun olmasına
bağlıdır. İçtüzüğün 60. maddesinde, soruların, konuşmalar bittikten sonra
sıra ile sorulacağı; İçtüzükte başka bir süre belirtilmemiş veya aksi Danışma
Kurulu'nun teklifi ile Genel Kurul'ca kararlaştırılmamışsa siyasî parti
grupları, Komisyon ve Hükümet adına yapılan konuşmaların yirmi, üyeler
tarafından yapılan konuşmaların on dakika ile sınırlı; ikinci defa yapılacak
konuşmalarda sürenin bunun yarısı kadar olduğu açıklanmış, böylece konuşmalar bir
süre ile sınırlandırıldığı halde sorular için herhangi bir süre
öngörülmemiştir. Kanun tasarı ve teklifleri görüşülürken Meclis iradesinin
iktidar-muhalefet diyaloğu içinde yansıtılmasında yapılan konuşmaların, sorulan
soruların aydınlatıcı ve yapıcı etkisi yadsınamaz ise de, sınırsız bir tartışma
ortamı ve sonu gelmeyen soruların, Meclis çalışmalarını bu bağlamda yasama
işlevinin yerine getirilmesini engelleyeceği de bir gerçektir. Bu nedenle, demokrasilerde olağan karşılanan Meclis'teki
azınlığın, çoğunluğa karşı engelleme yöntemlerine başvurmasına kimi sınırlar
getirilebileceğinin kabulü gerekir. Meclis'teki görüşmeler sırasında konuşmaların ve soruların,
yasanın konusu, kapsamı, madde sayısı gibi özellikleri gözetilerek, sağlıklı
oluşmasına olanak verecek, ancak çıkarılmasını da engellemeyecek bir süre ile
sınırlandırılmasının, Anayasa'ya aykırı olduğu kabul edilemez Bu durumda, soru-cevap biçimindeki yasama çalışmalarını 10 dakika
ile sınırlandıran dava konusu kural Anayasa'ya aykırı değildir. İstemin reddi
gerekir. Yalçın ACARGÜN bu görüşlere katılmamıştır. VI- SONUÇ Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu'nun, "114 sıra
sayılı Kanun Tasarısı'nın TBMM Genel Kurulu'ndaki görüşmelerinde maddeler
üzerindeki soru-cevap işleminin 10 dakika ile sınırlandırılması"na ilişkin
İçtüzük kuralı niteliğindeki 14.8.1999 günlü kararının Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, Yalçın ACARGÜN'ün karşıoyu ve
OYÇOKLUĞUYLA, 28.12.1999 gününde karar verildi. Başkan Ahmet Necdet
  SEZER Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Samia AKBULUT Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Mustafa
  YAKUPOĞLU Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mahir Can
  ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ KARŞIOY
YAZISI Anayasa'nın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyeti'nin "demokratik
lâik ve sosyal bir hukuk Devleti" olduğu belirtilmiştir. Hukuk Devleti,
eylemleri ve işlemleri hukuka uygun olan, insan haklarına saygı gösteren; insan
haklarını koruyan, güçlendiren, geliştiren; Anayasa'ya aykırı durum ve
tutumlardan kaçınan; hukuku tüm organlarına egemen kılan; yargı denetimine açık
olan; temel hukuk ilkeleri ve Anayasa'nın yasalara üstünlüğünü kabul eden
devlettir. Hukuk devletinin bir başka yönü de eylem ve işlemlerinde ölçülü
davranan devlet olmasıdır. Hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamaların demokratik toplum
gereklerine uygun ve demokratik hukuk kuralları içinde kalınarak getirilmesi
gerekir. Aksi uygulamalar Anayasa'ya aykırı düşer. Getirilen kısıtlamanın
öngörülen amaca ulaşmaya elverişli, zorunlu ve öngörülen amaçla kullanılan araç
arasında dengeli ve ölçülü bir oran içinde kalması gerekir. TBMM Genel Kurulu'nun dava konusu kararı ile kanun tasarısının
TBMM Genel Kurulu'ndaki görüşmelerinde maddeler üzerindeki soru-cevap evresi 10
dakika ile sınırlandırılmıştır. Sınırlandırmanın amacı meclis çalışmalarının
sağlıklı yürütülmesini sağlamak olmalıdır. 550 milletvekili bulunan TBMM'deki
görüşmelerde milletvekillerine toplam 5 dakikalık soru sorma süresi tanınması,
milletvekillerinin soru sorma haklarını kullanılamaz hale getirilmesi sonucunu
doğurur. Böylece öngörülen amaç için getirilen sınırlamada ölçülülük ihlal
edilmiş ve hukuk devleti ilkesine aykırılık oluşturularak anayasaya aykırı
davranılmıştır. Bu nedenlerle, dava konusu TBMM'nin dava konusu içtüzük
değişikliği mahiyetindeki kararının iptali gerektiği kanaatiyle aksine oluşan
çoğunluk kararına karşıyım. Üye Yalçın ACARGÜN KARŞIOY
YAZISI Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 121 üyesi tarafından açılan dava,
Genel Kurul'un "114 sıra sayılı Kanun Tasarısının TBMM Genel Kurulundaki
görüşmelerinde maddeler üzerindeki soru-cevap işleminin 10 dakika ile
sınırlandırılması"na ilişkin 14.8.1999 günlü kararının, yeni bir içtüzük
kuralı niteliğinde olduğu ileri sürülerek iptali istemine ilişkindir. Anayasa'nın 148. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 18. maddelerine göre Anayasa Mahkemesi,
kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüğü'nün Anayasa'ya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu
denetlemektedir. Anayasa Mahkemesinin bir çok kararında vurgulandığı gibi,
Anayasa'da açıkça belirtilenler dışında kalan yasama organı işlem ve
kararlarının Anayasa Mahkemesi denetimine bağlı olup olmadığının saptanmasında,
işlem ve kararı oluşturan yöntem kadar bunların konusu, amacı ve niteliği
üzerinde de durulması, etki ve değerlerinin gözönünde tutulması gerekmektedir.
Bunlar Anayasa'nın uygunluk denetimine bağlı tutulan işlemlerle aynı değer ve
etkide ise, denetiminin yapılması hukuk devleti ilkesinin zorunlu bir
sonucudur. İçtüzüğün bir kuralının değiştirilmesi ya da içtüzüğe yeni bir
kural konulması sonucunu doğuran TBMM işlem ve kararları, yeni bir İçtüzük
kuralı niteliğindedir. Bu nedenle öncelikle dava konusu kararın bu nitelikte olup
olmadığının saptanması gerekir. Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün 19. maddesinin son
fıkrasında, İçtüzükte Danışma Kurulu'nun tespitine, teklifine veya görüş
bildirmesine bağlanmış olan bütün hallerde, Danışma Kurulu yapılan ilk çağrıda
toplanamaz, oybirliğiyle tespit, teklif yapamaz veya görüş bildiremezse, Meclis
Başkanı veya siyasî parti gruplarının ayrı ayrı istemlerini doğrudan Genel Kurul'a
sunabilecekleri; bu durumda istemin oylanmasının ilk birleşimin gündemindeki
Başkanlık sunuşlarında yer alacağı ve Genel Kurul'un işaret oyuyla karar
vereceği belirtilmiştir. Buna göre, İçtüzükte Danışma Kurulu'nun tespitine,
teklifine veya görüş bildirmesine bağlanmış bütün durumlarda görevli olan
Danışma Kurulu'nun, niteliği gözetildiğinde, bunlar dışında kendisine havale
edilen diğer konularda da görevli olmadığını kabule olanak yoktur. Bu nedenle,
Danışma Kurulu'nun 14 Ağustos 1999 günlü toplantısında siyasî parti grupları
arasında oybirliği sağlanamadığından Genel Kurulda verilen ortak önerilerin
oylanması ile oluşan 14.8.1999 günlü TBMM kararının alınmasında izlenen
yöntem 19. maddeye uygundur. İçtüzüğün 60. maddesinin son fıkrasında, İçtüzükte başka bir süre
belirtilmemesi veya tersinin Danışma Kurulu'nun önerisiyle Genel Kurul'ca
kararlaştırılmaması durumunda, siyasî parti grupları Komisyon ve Hükümet adına
yapılan konuşmalar ile üyelerin konuşmalarının belirli bir süre ile
sınırlandırılması öngörülmüş ancak sorular için böyle bir süre getirilmemiştir.
TBMM'deki görüşmelerin, bir yasa kuralının oluşmasında taşıdığı büyük öneme
karşın süreyle sınırlandırılmasında sakınca görülmemiş ayrıca bu sürenin
Danışma Kurulu'nun önerisiyle kısaltılıp uzatılmasına da olanak sağlanmıştır.
Bu durumda, konuşma sürelerini sınırlayan İçtüzüğün, sorular için sınırsız bir
süre öngördüğü sonucuna varılamayacağından bu konudaki yetkinin Genel Kurul'a
bırakıldığının kabulü gerekir. Dava konusu TBMM kararı da Genel Kurul'a bu
doğrultuda verilen yetkiye dayanılarak alındığından İçtüzüğün 60. maddesinin
uygulanması niteliğinde olup yeni bir İçtüzük kuralı veya değişikliği
niteliğinde değildir. Anayasa'nın 148., 2949 sayılı Yasa'nın 18. maddesi uyarınca ancak
İçtüzük kuralı veya değişikliği niteliğindeki TBMM kararları Anayasa
Mahkemesi'nin denetim alanına girdiğinden, bu kapsamda bulunmayan dava konusu
karara ilişkin iptal isteminin görevsizlik nedeniyle reddi gerektiği kanısıyla
çoğunluk görüşüne katılmıyorum. Üye Fulya KANTARCIOĞLU