ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas No.:1963/140 Karar No.:1964/62 Karar Tarihi:22/9/1964 Resmi Gazete tarih/sayı:10.2.1965/11925 Davacı
: Cumhuriyet Halk Partisi T. B, M. M. Grupu. Dâvanın
konusu : 1412 sayılı Ceza Yargılamaları Usulü Kanununun 120. maddesindeki usulü
dairesinde davet emrine mazereti olmaksızın itaat etmeyen sanığın verdiği
kefalete bakılmaksızın yeniden tutuklanacağına ilişkin hükmü ile aynı kanunun
3006 sayılı Kanunla değişik 148. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarının ve
yine aynı kanunun 343 ve 373. maddelerinin sırası ile Anayasa'nın 30., 137.,
7., 132. ve 135. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülerek iptaline karar
verilmesi istenilmiştir. İNCELEME
: Anayasa
Mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi gereğince 8/3/1963 gününde yapılan ilk
incelemede C. H. Partisi T. B. M. M. Grupu Genel Kurulunun 14/2/1963 gününde ve
57. birleşiminde verdiği kararda dâva konusu kanun hükümlerinin iptali için
dâva açılacağı belirtilmemiş olduğundan bu kararda sözü geçen önerge ve
eklerinin davacıdan istenmesine karar verilmiş, verilen mehil içinde gönderilen
14/2/1963 günlü önergeye ekli listenin 36. sırasındaki yazıdan, dâva konusu
kanun maddelerinin iptali için dâva açılması istenildiği anlaşılmış, böylece
eksik tamamlanmış, dâvanın Anayasa'nın geçici 9. ve Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkındaki 44 sayılı Kanunun 25. maddesinin 2
numaralı bendine uygun olarak ve süresinde açıldığı görülmüş olduğundan
15/4/1963 gününde esasın incelenmesine verilen karar uyarınca hazırlanan, rapor
iptali istenen kanun maddeleri ve gerekçeleri, Anayasa'nın ilgili maddeleri,
gerekçeleri ve Meclis tutanakları incelenerek gereği görüşülüp düşünüldü : GEREKÇE
: l-
Dâva dilekçesinde 120. madde için "1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü
Kanununun 120. maddesinin hükmüne göre "Usulü dairesinde davet emrine
mazereti olmaksızın itaat etmeyen" sanığın verdiği kefalete bakılmaksızın
yeniden tevkif olunacağı bildirilmektedir. Bu keyfiyet Anayasa'nın 30.
maddesinde sayılı hallerden olmadığından bu hüküm Anayasa'ya aykırıdır."
denilmektedir. 120.
madde şöyledir : Madde
120- Maznun kaçmak hazırlığında bulunur veya usulü dairesinde davet emrine
mazereti olmaksızın itaat etmez yahut tevkifini müstelzim yeni sebepler elde
edilirse verdiği kefalete bakılmaksızın yeniden tevkif olunur). Bu
maddenin iptali istenen hükmü şudur : (Sanık usulü dairesinde davet emrine
mazereti olmaksızın itaat etmezse verdiği kefalete bakılmaksızın yeniden tevkif
olunur). Anayasa'nın
30. maddesinin dâva ile ilgili ilk fıkrasında da (Suçluluğu hakkında kuvvetli
belirti bulunan kişiler, ancak kaçmayı veya delillerin yok edilmesini veya
değiştirilmesini önlemek maksadıyle veya bunlar gibi tutuklamayı zorunlu kılan
ve kanunla gösterilen diğer hallerde hâkim kararı ile tutuklanabilir.
Tutukluluğun devamına karar verilebilmesi aynı şartlara bağlıdır.) diye
yazılıdır. Ceza
Yargılamaları Usulü Kanununun 117. maddesinde; tutuklanmasına karar verilen
sanığın kefalet vermesi şartiyle tutuklanmasından vaz geçilebileceği yazılıdır.
Buna göre kefaletle salıverilme sanığa tanınmış bir hak değildir. Hâkimin veya
mahkemenin takdirine bağlıdır. Kefaletle salıverilmede, tutuklama sebepleri
devam etmektedir. Kefaletle salıverilme tutuklama gibi kaçmayı önlemeğe matuf
ve tutuklamanın sertliğini azaltan bir tedbirdir. Sanık, kefaletle
salıverildikten sonra her davet edilişinde mahkemede bulunmak zorunda
olduğundan kefaletle salıverilme geçici bir nitelik taşır. Şu halde sanığın
davet emrinde mazereti olmaksızın itaat etmemesi halinde, verdiği kefalete
bakılmaksızın, tutuklanması yeni bir tutuklama kararı niteliğinde olmayıp, eski
tutuklama kararının tekrar infazına geçilmesi niteliğindedir. Bu
sebeplerle 120. maddenin sözü geçen hükmü Anayasa'ya aykırı görülmemiştir. 2-
Dilekçede 148. madde için "Aynı kanunun 148. maddesinin üçüncü
fıkrasındaki hukuku âmme dâvasını açmak için Adalet Bakanının C. Savcılarına
emir vereceğine ve dördüncü fıkrasında da valilerin hukuku âmme dâvasının
açılmasını kendi vilâyetleri dahilindeki C. Savcılarından isteyebileceklerine
dair hükümler Anayasa'nın ruhuna ve kanun C. Savcılarının görevlerini
yapmalarında teminat sağlayıcı hükümler koyar kaydını ihtiva eden 137.
maddesine aykırı bulunmaktadır" denilmektedir. 3006
sayılı kanunla değişik 148. maddenin iptali istenen üçüncü fıkrası şöyledir : "Hukuku
âmme dâvası açmak için Adliye Vekili C. Müddeiumumisine emir verebilir". 148.
maddenin birinci fıkrasına göre kamu dâvasını açmak görevi C. Savcısınındır.
İkinci fıkrasına göre de C. Savcısı ceza kavuşturmasını gerektirecek hususlarda
yeter emareler teşkil edecek olaylar var ise kamu dâvasını açmakla yükümlüdür.
Bu yeterlik mahkûmiyet bakımından değil, soruşturma bakımındandır. Anayasa'nın
7. ve 132. maddelerine göre bağımsızlık, hâkimler ve mahkemeler içindir. 132
maddenin ikinci fıkrası hükmünce mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat
verilemez. Genelge gönderilemez, tavsiye ve telkinde bulunulamaz; halbuki C.
Savcısı hâkim değildir. Kaldı ki C. Savcısı Adalet Bakanlığının emriyle açtığı
dâvada soruşturmanın verdiği sonuçlardan edindiği kanıya göre düşünce ve
iddialarında tamamen serbesttir. Adalet Bakanının emriyle açtığı dâvada
soruşturmanın sonunda muhakemenin men'ini ve son soruşturma sonunda da beraat
kararı verilmesini istemesine hiç bir engel yoktur. Adalet
Bakanı yürütme organının temsilcisi olarak adalet cihazının işlemesinin siyasî
sorumluluğunu taşımaktadır ve savcıların da görev bakımından yürütme organı ile
ilişkileri vardır. Anayasa'nın
137. maddesinin birinci fıkrasında "Kanun, C. savcılarının ve kanun
sözcülerinin özlük işlerinde ve görevlerini yapmalarında teminat sağlayıcı
hükümler koyar", denilmektedir. Nitekim
45 sayılı kanunun 80. - 89. maddelerinde teminat sağlayıcı hükümlere yer
verilmiştir. Örneğin 80. maddede savcılık mesleğinin her sınıf ve derecesinde
bulunanlar, bu kanundaki hükümler dışında : 1-
Kadronun daraltılması veya kaldırılması sebeplerine müstenit olsa bile maaş ve
ödeneklerinden yoksun kılınamaz; 2-
Bakanlık emrine alınamaz; 3-
Yaş haddi veya maluliyet hali dışında kendileri istemedikçe emekliye şevk
olunamaz. Denilmiştir. Anayasaya
aykırı kanunları belirtmek için İstanbul Hukuk Fakültesinde kurulan komisyon
raporunda "148. maddenin üçüncü ve dördüncü fıkraları Anayasaya aykırı
görülmemiştir. Gerçekten Anayasa, savcıları yargıçlarla bir tutmamış;
yargıçları bağımsız saydığı halde savcılara istiklâl vermemiştir. Savcılara
Anayasa'nın 137. maddesiyle tanınan teminat "Özlük işlerinde ve
görevlerini yapmalarında" bir teminattır. Oysa ki kanunların icrası
hükümete aittir. Bu itibarla da kanunların icrası vazifesini yerine getirmeyen
savcıyı bu vazifeyi ifaya sevketmek maksadıyle konulmuş olan 148. maddenin
üçüncü ve dördüncü fıkraları hükümleri Anayasaya aykırı sayılamaz"
denilmektedir. Komisyonun
bu düşüncesi de Mahkememizin, 148. maddenin üçüncü fıkrası hükmünün Anayasaya
Aykırı olmadığı yolundaki görüşünü destekler niteliktedir. 148.
maddenin dördüncü fıkrasına gelince; dördüncü fıkra şöyledir: "Valiler de
hukuku âmme dâvası açılmasını kendi vilâyetleri dahilindeki C.
Müddeiumumilerinden isteyebilirler. C. Müddeiumumileri, mucip sebepler
göstererek bu talebi kabul etmezse valinin müracaatı üzerine Adliye Vekili
yukarıdaki fıkrada yazılı selâhiyeti kullanmak lâzım gelip gelmeyeceğini takdir
eder ve icabını yapar". 5442 sayılı İl İdaresi Kanununun 9. maddesine
göre" vali ilde Devletin ve hükümetin etmsilcisi ve ayrı ayrı her bakanın
mümessili ve bunların idarî ve siyasî yürütme vasıtasıdır. Aynı Kanunun 11.
maddesinin A bendine göre de vali il sınırları içinde bulunan Genel ve özel
bütün kolluk küvet ve teşkilâtının âmiridir. Suç işlenmesini önlemek, kamu
düzen ve güvenini korumak için gereken tedbirleri alır. Bu ve buna benzer yetki
ve görevlere göre valiler, kamu dâvası açılmasını kendi vilâyetleri dahilindeki
C. Savcılarından isteyebilmelidir. C. Savcısının bu isteği gerekçesini
göstererek kabul etmemesi mümkün olduğuna göre valinin bu isteği maddenin
üçüncü fıkrasında yer alan Adalet Bakanının emri niteliğinde değildir. C.
Savcısı tarafından isteği kabul edilmeyen valinin başvurması üzerine Adalet
Bakanının üçüncü fıkra çerçevesinde harekete geçmesi lehinde de yukarıda üçüncü
fıkra için ileri sürülen sebepler burada da ileri sürülebilir. Şu
halde dördüncü fıkranın da Anayasa'ya aykırı bir yönü yoktur. 3-
343. madde hakkında dilekçede "Aynı Kanunun 343. maddesinde (hâkim
tarafından ve mahkemelerden verilen ve Temyiz Mahkemesince tetkik edilmeksizin
kat'ileşen karar ve hükümlerde kanuna muhalefet edildiğini haber alırsa Adliye
Vekili o karar veya hükmün bozulması için C. Başmüddeiumumiliğine yazılı emir
verebilir. Bu emirde bozmayı müştekim kanunî sebepler gösterilir. C.
Başmüddeiumumisi tebliğnamesine yalnız bu sebepleri yazar ve dosyayı..)
şeklindeki hüküm memleketimizde bir ihtiyaca cevap vermekte ise de siyasî bir
şahsiyet olan Adalet Bakanının yazılı emir verip vermemekte muhtar bulunması C.
Başsavcılığının yazılı emir tezkerelerindeki bozma sebepleri dışında bozmaya
gidememesi yargı kuvvetinin bağımsızlığı ilkesi ile uyuşturulamıyacağından bu
kanun yoluna başvurma hakkının Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununda olduğu gibi
C. Başsavcılığına verilmesi uygun olabilir. Bu sebeplerle Anayasamıza aykırı
olan bu hükmün de iptali gerekir" denilmektedir. İptali
istenen 3006 sayılı Kanunla değiştirilen 343. maddenin bir ve ikinci fıkraları
şöyledir : Madde
343- Hâkim tarafından ve mahkemelerden verilen ve Temyiz Mahkemesince tetkik
edilmeksizin kat'ileşen karar ve hükümlerde kanuna muhalefet edildiğini haber
alırsa Adliye Vekili, o karar veya hükmün bozulması için Temyiz Mahkemesine
müracaat etmesi için C. Başmüddeiumumiliğine yazılı emir verebilir. Bu emirde
bozulmayı müstelzim kanunî sebepler gösterilir. C.
Başmüddeiumumisi tebliğnamesine yalnız bu sebepleri yazar ve dosyayı Temyiz
Mahkemesine verir... Maddenin
diğer fıkraları bozmanın sanığın aleyhine etki yapmıyacağına ve bozma lehinde
ise yapılacak işleme ve sorgu hâkimleri kararları ile dâvanın esasını
halletmeyen kararların bozulması halinde ne şekilde işlem yapılacağına ilişkin
olup buraya alınmasına lüzum görülmemiştir. Hâkim
ve mahkemelerden verilen ve Yargıtay'ca incelenmeksizin kesinleşmiş olan karar
ve hükümlerde de kanuna muhalefet edilmiş olabilir. Muhakemenin
iadesi ve karar düzeltme yollarına ancak belli ve sınırlı sebeplere dayanılarak
gidilebilir, işte böyle Yargıtay'ca incelenmeden kesinleşmiş karar ve
hükümlerdeki kanuna aykırılıklar hakkında, kanunların uygulanmasını izlemekle
görevli olan Adalet Bakanına bir yetki tanınmış ve C. Başsavcısına yazılı emir
vererek hükmün bozulmasını sağlamak hususunda olağan üstü bir kanun yolu daha
kabul edilmiştir. Adalet Bakanına böyle bir yetkinin tanınması kanunların iyi
uygulanmasını sağlamak maksadına dayanır ki bu da kanunun yararınadır. Bu
yoldan hükümlülerin de faydalandığı haller olabilir. Yazılı
emir C. Başsavcısına verilmektedir. Hâkim ve mahkemelere emir verilmesi
tabiatiyle bahis konusu değildir. Hâkim ve mahkemelerin yazılı emir karşısında
tamamiyle bağımsız ve serbest oldukları şüphesizdir. C. Başsavcısı da savcılar
gibi hâkim değildir. Yargı yetkisinin bağımsızlığı ilkesi ve Anayasa'nın 7 ve
132. maddeleri karşısında C. Başsavcısı da yukarıda 2 numarada Adalet Bakanının
emir vermesi noktasından kanunî durumları incelenen C. Savcıları gibidir. Gerçi
Anayasa'nın 137. maddesinin birinci fıkrasında "Kanun C. Savcılarının ve
kanun sözcülerinin özlük işlerinde ve görevlerini yapmalarında teminat
sağlayıcı hükümler koyar" denildikten sonra ikinci fıkrasında "C.
Başsavcısı, Başkanun sözcüsü ve Askerî Yargıtay Başsavcısı, Yüksek Mahkemeler
hâkimleri hakkındaki hükümlere tâbidir" denilmiştir. Ancak, "Yüksek
Mahkemeler hâkimleri hakındaki hükümlere tâbi" oluş özlük işleri
bakımından olup, kanunun Başsavcıyı Yüksek Mahkeme hâkimi gibi bağımsız telâkki
etmiş olmasından değildir. Yukarıda
da açıklandığı gibi yazılı emir, temyiz edilmeksizin kesinleşmiş hükümler
hakkında verilir. Gerek C. Başsavcısının tebliğnamesinde, gerekse Yargıtay
dairesinin yazılı emir üzerine bozma kararlarında yazılı emir dışında
çıkılamaması kesin hükme karşı riayetten ileri gelir. Bu hal aynı zamanda
"iddia dışına çıkılamaz" prensibine de uygundur. Bunun yargı
yetkisinin bağımsızlığı ilkesine dokunur bir yönü yoktur. 343.
madde Anayasa'nın 7 ve 132. maddelerine aykırı değildir. 4-
Dilekçede 373. maddede "Duruşma alenî olur. Ancak, umudî adap ve emniyeti
muhafaza onaksadiyle duruşmanın bir kısmının veya tamamının gizli olmasına
mahkeme karar verebilir. Duruşmanın gizli olması kararı ve sebepleri alenî
olarak tefhim olunacağı gibi hüküm dahi her halde alenî tefhim olunur"
hükmü mevcuttur. Anayasamızın 135. maddesinde duruşmanın bir kısmının veya
tamamının kapalı yapılmasına ancak genel ahlâkın veya kamu güvenliğinin kesin
olarak gerekli kıldığı hallerde gizlilik kararı verilebileceği belirtildiğine
göre bu madde Anayasaya aykırıdır" denilmiştir. İptali
istenilen madde metninin yukarıya geçirilen dâva dilekçesine eksiksiz alındığı
görülmektedir. Anayasanın
konu ile ilgili 135. maddesinin birinci fıkrası da şöyledir : "Mahkemelerde
duruşmalar herkese açıktır. Duruşmalardan bir kısmının veya tamamının kapalı
yapılmasına, ancak genel ahlâkın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli
kıldığı hallerde karar verilebilir". Kural,
duruşmaların açık olarak yapılmasıdır. Kanunun belli ettiği hallerde duruşmanın
bir kısmının veya tamamının gizli yapılması mahkemenin takdirine bırakılmıştır. 373.
maddedeki "umumî adap" ve "umumî emniyet" sözleri
Anayasanın 135. maddesinde "genel ahlâk" ve "kamu
güvenliği" şeklinde türkçeleştirilmiştir. Sebepler aynıdır. Kelimeler de
aynı anlamı anlatmaktadır. 373.
maddede bulunmayan Anayasa'nın 135. maddesindeki (kesin olarak) deyimi
duruşmanın gizli yapılmasını gerekli kılan hallerin bulunup bulunmadığı
mahkemece takdir edilirken gözönünde bulundurulur. Şu
halde 373. madde de Anayasaya aykırı değildir. Özetle
iptali istenen hükümlerin hiç birisinde Anayasaya aykırılık yoktur ve dâvanın
reddi gerekir. SONUÇ
: 1-
1412 sayılı Ceza Yargılamaları Usulü Kanununun 120. maddesinde kefaletle
salıverilen tutuklunun usulü dairesinde davet emrine mazereti olmaksızın itaat
etmemesi halinde verdiği kafelete bakılmaksızın yeniden tutuklanacağını ön
gören hükmün; 2-
Aynı kanunun 3006 sayılı Kanunla değişik 148. maddesinin üçüncü ve dördüncü
fıkralarının; 3-
Aynı kanunun 3006 sayılı Kanunla değişik 343. maddesinin; 4-
Aynı kanunun 373. maddesinin, Anayasaya
aykırı olmadığına ve dâvanın reddine 22/9/1964 gününde oybirliğiyle karar
verildi. Başkan
  Vekili Lütfi
  Akadlı Üye Asım
  Erkan Üye Rifat
  Göksu Üye Şemsettin
  Akçoğlu Üye İbrahim
  Senil Üye İhsan
  Keçecioğlu Üye A.
  Şeref Hocaoğlu Üye Salim
  Başol Üye Celâlettin
  Kuralmen Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Avni
  Givda Üye Ahmet
  Akar Üye Muhittin
  Gürün Üye Lûtfi
  Ömerbaş Üye Ekrem
  Tüzemen