ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1999/12 Karar Sayısı : 1999/5 Karar Günü : 25.3.1999 R.G. Tarih-Sayı :07.10.1999-23839 İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye Büyük Millet
Meclisi Üyeleri Ülkü Güney ve Nejat Arseven ile 156 Milletvekili İPTAL DAVASININ KONUSU : Türkiye Büyük Millet
Meclisi ve Danışma Kurulu'nun 13.3.1999 gününde toplantıya çağırılması ve bu
çağırıya ilişkin Genel Kurul gündeminin belirlenmesi hakkındaki Başkanlık
işlemleri ile genel görüşme öngörüşmeleri yapılmadan bir parti grubu önerisinin
Genel Kurul'da oylanması, Genel Kurul'un bu birleşiminin uzatılması ve yasama
faaliyetlerinin sürdürülmesi konularındaki Meclis kararlarının, bir içtüzük
değişikliği ya da yeni bir içtüzük kuralı niteliğinde olduğu ve
Anayasa'nın 2., 6., 11., 88., 90., 93., 95., 98., 148. ve Geçici 6. maddelerine
aykırı bulunduğu savıyla iptallerine ve yürürlüklerinin durdurulmasına karar
verilmesi istemidir. II- YASA METİNLERİ Dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti,
toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına
saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere
dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2- "MADDE 6.- Egemenlik, kayıtsız
şartsız Milletindir. Türk milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre,
yetkili organları eliyle kullanır. Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreye
veya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan
bir Devlet yetkisi kullanamaz." 3- "MADDE 11.- Anayasa hükümleri,
yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve
kişileri bağlayan temel hukuk kurallarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz." 4- "MADDE 88.- Kanun teklif etmeye
Bakanlar Kurulu ve milletvekilleri yetkilidir. Kanun tasarı ve tekliflerinin Türkiye Büyük Millet Meclisinde
görüşülme usul ve esasları İçtüzükle düzenlenir." 5- "MADDE 90.- Türkiye Cumhuriyeti adına
yabancı devletlerle ve milletlerarası kuruluşlarla yapılacak andlaşmaların
onaylanması, Türkiye Büyük Millet Meclisinin onaylamayı bir kanunla uygun
bulmasına bağlıdır. Ekonomik, ticarî veya teknik ilişkileri düzenleyen ve süresi bir
yılı aşmayan andlaşmalar, Devlet Maliyesi bakımından bir yüklenme getirmemek,
kişi hallerine ve Türklerin yabancı memleketlerdeki mülkiyet haklarına
dokunmamak şartıyla, yayımlanma ile yürürlüğe konabilir. Bu takdirde bu
andlaşmalar, yayımlarından başlayarak iki ay içinde Türkiye Büyük Millet
Meclisinin bilgisine sunulur. Milletlerarası bir andlaşmaya dayanan uygulama andlaşmaları ile
kanunun verdiği yetkiye dayanılarak yapılan ekonomik, ticarî, teknik veya idarî
andlaşmaların Türkiye Büyük Millet Meclisince uygun bulunması zorunluluğu
yoktur; ancak, bu fıkraya göre yapılan ekonomik, ticarî veya özel kişilerin
haklarını ilgilendiren andlaşmalar, yayımlanmadan yürürlüğe konulamaz. Türk kanunlarına değişiklik getiren her türlü andlaşmaların
yapılmasında birinci fıkra hükmü uygulanır. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun
hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa
Mahkemesine başvurulamaz." 6- "MADDE 93.- Türkiye Büyük Millet
Meclisi, her yıl Ekim ayının ilk günü kendiliğinden toplanır. Meclis, bir yasama yılında en çok üç ay tatil yapabilir; ara verme
veya tatil sırasında, doğrudan doğruya veya Bakanlar Kurulunun istemi üzerine
Cumhurbaşkanınca toplantıya çağrılır. Meclis Başkanı da doğrudan doğruya veya üyelerin beşte birinin
yazılı istemi üzerine, Meclisi toplantıya çağırır. Ara verme veya tatil sırasında toplanan Türkiye Büyük Millet
Meclisinde, öncelikle bu toplantıyı gerektiren konu görüşülmeden ara verme veya
tatile devam edilmez." 7-"MADDE 95.- Türkiye Büyük Millet
Meclisi, çalışmalarını, kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütür. İçtüzük hükümleri, siyasî parti gruplarının, Meclisin bütün
faaliyetlerine üye sayısı oranında katılmalarını sağlayacak yolda düzenlenir.
Siyasî parti grupları, en az yirmi üyeden meydana gelir. Türkiye Büyük Millet Meclisinin bütün bina, tesis, eklenti ve
arazisinde kolluk ve yönetim hizmetleri Meclis Başkanlığı eliyle düzenlenir ve
yürütülür. Emniyet ve diğer kolluk hizmetleri için yeteri kadar kuvvet ilgili
makamlarca Meclis Başkanlığına tahsis edilir" 8- "MADDE 98.- Türkiye Büyük Millet
Meclisi, soru, Meclis araştırması, genel görüşme, gensoru ve Meclis
soruşturması yollarıyla denetleme yetkisini kullanır. Soru, Bakanlar Kurulu adına, sözlü veya yazılı olarak
cevaplandırılmak üzere Başbakan veya bakanlardan bilgi istemekten ibarettir. Meclis araştırması, belli bir konuda bilgi edinilmek için yapılan
incelemeden ibarettir. Genel görüşme, toplumu ve Devlet faaliyetlerini ilgilendiren belli
bir konunun, Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda görüşülmesidir. Soru, Meclis araştırması ve genel görüşme ile ilgili önergelerin
verilme şekli, içeriği ve kapsamı ile cevaplandırılma, görüşme ve araştırma
yöntemleri Meclis İçtüzüğü ile düzenlenir." 9- "MADDE 148.- Anayasa Mahkemesi,
kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler. Anayasa
değişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler. Ancak,
olağanüstü hallerde, sıkıyönetim ve savaş hallerinde çıkarılan kanun hükmünde
kararnamelerin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla,
Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz. Kanunların şekil bakımından denetlenmesi, son oylamanın, öngörülen
çoğunlukla yapılıp yapılmadığı; Anayasa değişikliklerinde ise, teklif ve oylama
çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığı hususları
ile sınırlıdır. Şekil bakımından denetleme, Cumhurbaşkanınca veya
Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin beşte biri tarafından istenebilir.
Kanunun yayımlandığı tarihten itibaren on gün geçtikten sonra, şekil
bozukluğuna dayalı iptal davası açılamaz; def'i yoluyla da ileri sürülemez. Anayasa Mahkemesi Cumhurbaşkanını, Bakanlar Kurulu üyelerini,
Anayasa Mahkemesi, Yargıtay, Danıştay, Askerî Yargıtay, Askerî Yüksek İdare
Mahkemesi Başkan ve üyelerini, Başsavcılarını, Cumhuriyet Başsavcı Vekilini,
Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulu ve Sayıştay Başkan ve üyelerini görevleriyle
ilgili suçlardan dolayı Yüce Divan sıfatıyla yargılar. Yüce Divanda, savcılık görevini Cumhuriyet Başsavcısı veya
Cumhuriyet Başsavcı Vekili yapar. Yüce Divan kararları kesindir. Anayasa Mahkemesi, Anayasa ile verilen diğer görevleri de yerine
getirir." 10- "GEÇİCİ MADDE 6.- Anayasaya göre kurulan
Türkiye Büyük Millet Meclisinin toplantı ve çalışmaları için kendi içtüzükleri
yapılıncaya kadar, Millet Meclisinin 12 Eylül 1980 tarihinden önce yürürlükte
olan İçtüzüğünün, Anayasaya aykırı olmayan hükümleri uygulanır." III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Ahmet Necdet
SEZER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI,
Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL, Nurettin TURAN, Fulya KANTARCIOĞLU ve Rüştü
SÖNMEZ'in katılımlarıyla 25.3.1999 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında
dosyada eksiklik bulunmadığından, işin esasının incelenmesine, oybirliğiyle
karar verilmiştir. IV- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu ve Danışma Kurulu'nun
toplantıya çağırılmasına ilişkin Başkanlık işlemlerinin; genel görüşme
öngörüşmeleri yapılmadan bir parti grubu önerisinin Genel Kurul'da oylanması,
Genel Kurul oturumunun uzatılması ve çalışmalarının sürdürülmesi hakkındaki
TBMM kararlarının uygulanmasıyla doğacak, sonradan giderilmesi güç ya da
olanaksız durum ve zarar söz konusu olmadığından, yürürlüğün durdurulması
istemi reddedilmiştir. V-ESASIN İNCELENMESİ Davanın ilk ve esas incelemesine ilişkin rapor, dava dilekçesi ve
ekleri, iptali istenen işlem ve kararlar, dayanılan Anayasa kuralları ile
gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü : Anayasa'nın 148. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 18. maddelerine göre Anayasa Mahkemesi,
kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüğü'nün Anayasa'ya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu
denetlemektedir. Anayasa'da açıkça belirtilenler dışında kalan yasama organı işlem
ve kararlarının Anayasa Mahkemesi denetimine bağlı olup olmadığının
saptanmasında, işlem ve kararı oluşturan yöntem kadar bunların konusu, amacı ve
niteliği üzerinde de durulması, etki ve değerlerinin gözönünde tutulması
gerekmektedir. Bunlar Anayasa'nın uygunluk denetimine bağlı tutulan işlemlerle
aynı değer ve etkide ise, denetiminin yapılması hukuk devleti ilkesinin zorunlu
bir sonucudur. İçtüzüğün bir kuralının değiştirilmesi ya da içtüzüğe yeni bir
kural konulması niteliğinde olan TBMM işlem ve kararları, yeni bir İçtüzük
kuralı sayılır. A- Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığı İşlemlerinin
İncelenmesi Dava dilekçesinde, yüzonaltı milletvekilinin hakkın kötüye
kullanılması niteliğinde olan başvurusu üzerine TBMM Başkanı'nın Genel Kurul'u
olağanüstü toplantıya çağırması ve bu toplantıdan önce Danışma Kurulu'nu
toplamasının İçtüzüğün 7., 19., 49. ve 103. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. Anayasa'nın 148., 2949 sayılı Yasa'nın 18. maddesi uyarınca,
İçtüzük kuralı ihdası veya değişikliği niteliğindeki TBMM kararları Anayasa
Mahkemesi'nin denetim alanına girdiğinden, bu kapsamda bulunmayan Başkanlık
işlemlerine ilişkin iptal isteminin görevsizlik nedeniyle reddi gerekir. B- Türkiye Büyük Millet Meclisi Kararlarının İncelenmesi 1- Genel görüşme öngörüşmeleri yapılmadan bir parti grubu
önerisinin Genel Kurul'da oylanmasına ilişkin TBMM kararının incelenmesi Dava dilekçesinde, genel görüşmeyle ilgili öngörüşmeler yapılmadan
bir parti grubu önerisinin Genel Kurul'da oylanmasına ilişkin kararın İçtüzüğün
7., 19., 49. ve 103. maddelerini değiştirdiği ve bu değişikliğin Anayasa'ya
aykırı olduğu ileri sürülmektedir. İçtüzüğün 49. maddesinin son fıkrasında, "Danışma Kurulunun
görüşü alınıp, Genel Kurulca kararlaştırılmadıkça, Başkan tarafından
görüşüleceği önceden bildirilmeyen hiçbir husus, Genel Kurulda
konuşulamaz", 103. maddesinin ilk fıkrasında da "Genel görüşme
açılmasına karar verilirse, genel görüşme günü bir özel gündem halinde Danışma
Kurulunca tesbit edilir. Genel görüşmenin başlayacağı gün, görüşme
açılmasına karar verilmesinden itibaren kırksekiz saatten önce ve yedi tam
günden sonra olamaz" denilmektedir. Dava konusu karar, Danışma Kurulu'nun görüşü alınmadan ve genel
görüşme ile bu görüşmenin öngörüşmesinden önce alınan bir karar olduğundan
İçtüzüğün 49. maddesinin son, 103. maddesinin ilk fıkrasında öngörülmeyen bir
İçtüzük kuralı niteliğindedir. Anayasa'nın 95. maddesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin
çalışmalarını, kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürüteceği
belirtilmiştir. İçtüzük ile oluşturulan Danışma Kurulu kararlarının TBMM Genel
Kurulu'nu bağladığı kabul edilemez. Bu nedenle, TBMM'nin yeni bir kural
niteliğindeki dava konusu kararı Anayasa'ya aykırı değildir. 2- Oturumun uzatılması ve TBMM çalışmalarının sürdürülmesine
ilişkin Genel Kurul kararının incelenmesi Dava dilekçesinde, Genel Kurul'un 13.3.1999 günlü oturumunun saat
19.00'dan sonra uzatılmasına ve TBMM çalışmalarının sürdürülmesine ilişkin
kararlarının İçtüzüğün 54. ve 55. maddelerini değiştirerek yeni bir İçtüzük
kuralı oluşturduğu ve bunların Anayasa'ya aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Genel Kurul birleşiminin açılması ve kapanmasını düzenleyen ve
dolayısıyla dava konusu oturumun uzatılması kararı ile doğrudan ilgili görülen
İçtüzüğün 55. maddesinin ikinci fıkrasında, Genel Kurul tarafından zorunlu
durumlarda oturumun uzatılabileceği belirtilmiştir. TBMM çalışmalarının
sürdürülmesine ilişkin düzenlemeye de İçtüzüğün 7. maddesinin son fıkrasında
yer verilmiştir. Fıkrada, "...TBMM, çalışmalarına devama karar vermediği
takdirde, tatil veya ara vermeye devam olunur..." denilmiştir. Buna göre
Genel Kurul'un "çalışmaya devam" kararı alabileceği açıktır. Genel Kurul'un, oturumun uzatılmasına ve çalışmaların
sürdürülmesine ilişkin kararları, İçtüzük değişikliği ya da yeni bir İçtüzük
kuralı niteliğinde olmadıklarından bu kararlar hakkındaki iptal isteminin
görevsizlik nedeniyle reddi gerekir. VI-SONUÇ 1- Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu ve Danışma Kurulu'nun
13.3.1999 gününde toplantıya çağırılması Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlık
işlemleri olduğundan, bu işlemlerin iptaline ilişkin başvurunun görevsizlik
nedeniyle REDDİNE, 2- İçtüzük değişikliği niteliğinde bulunan "Genel görüşme
öngörüşmeleri yapılmadan bir parti gurubu önerisinin Genel Kurul'da
oylanması"na ilişkin Türkiye Büyük Millet Meclisi kararının Anayasa'ya
aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, 3- 13.3.1999 günlü, "Oturumun uzatılması" ve "Türkiye
Büyük Millet Meclisi'nin çalışmalarının devamı" hakkındaki Türkiye Büyük
Millet Meclisi kararları bir İçtüzük değişikliği ya da yeni bir İçtüzük kuralı
niteliğinde olmadıklarından bu kararlara ilişkin iptal isteminin görevsizlik
nedeniyle REDDİNE, 4-Bu kararlara ilişkin yürürlüğün durdurulması isteminin REDDİNE,
25.3.1999 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Ahmet Necdet
  SEZER Üye Samia AKBULUT Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Nurettin TURAN Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Rüştü SÖNMEZ