ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2012/35 Karar Sayısı : 2012/203 Karar Günü : 27.12.2012 R.G. Tarih-Sayı :
12.07.2013-28705 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Yargıtay İkinci Hukuk
Dairesi İTİRAZIN KONUSU : 22.11.2001 günlü, 4721
sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 319. maddesinde yer alan ''ve her
halde evlât edinme işleminin üzerinden beş yıl'' ibaresinin,
Anayasa'nın 2., 11., 13. ve 36. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek
iptaline karar verilmesi istemidir. I- OLAY Aile mahkemesince, evlat edinme işleminin üzerinden 4721 sayılı
Türk Medeni Kanunu'nun 319. maddesinde öngörülen beş yıllık hak düşürücü
sürenin geçmesi gerekçe gösterilerek reddedilen davanın temyiz incelemesini
yapan ve itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan
Yargıtay İkinci Hukuk Dairesi sözkonusu ibarenin iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun itiraz konusu
kuralın da yer aldığı 319. maddesi şöyledir: ' Hak düşürücü süre Madde 319- Dava hakkı, evlâtlık
ilişkisinin kaldırılması sebebinin öğrenilmesinden başlayarak bir yıl ve
her hâlde evlât edinme işleminin üzerinden beş yıl geçmekle düşer.' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 11., 13. ve 36. maddelerine
dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Serruh KALELİ,
Alparslan ALTAN, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman
Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin
YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI ve Erdal
TERCAN'ın katılımlarıyla 18.4.2012 günü yapılan ilk inceleme
toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Fatma BABAYİĞİT tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralı, dayanılan
Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında, itiraz konusu kural ile Kanun'un kesin biçimde
yasakladığı bir evlatlık ilişkisinin kaldırılmasını dava etme hakkının, işlem
tarihinden itibaren beş yılla sınırlandırılmasının Kanun'a aykırı bir ilişkiyi
ilelebet sürdürmek anlamına geleceği; bu durumun hukuk devleti ilkesiyle
bağdaşmayacağı gibi dava hakkını ölçüsüz şekilde sınırladığı ve hak arama
özgürlüğünün özüne dokunduğu belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 11., 13. ve 36. maddelerine aykırı
olduğu ileri sürülmüştür. Kanun'un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 319. maddesi
uyarınca, evlatlık ilişkisinin kaldırılmasına ilişkin dava hakkı, ilişkinin
kaldırılmasını gerektiren sebebin öğrenilmesinden itibaren bir yıl ve her hâlde
evlat edinme işleminin üzerinden beş yıl geçmekle düşmektedir. Beş yıllık süre,
evlat edinme kararının kesinleştiği tarihten itibaren başlamaktadır. Evlatlık ilişkisinin kaldırılması için öngörülen süreler, hak düşürücü
süre olduğundan ,
hâkim tarafından yargılamanın her aşamasında kendiliğinden nazara alınacaktır.
Bu nedenle Kanun'da öngörülen süre geçmiş ise dava, hak düşürücü sürenin geçirilmesi nedeniyle reddedilecektir. Anayasa'nın
2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, insan haklarına dayanan, bu hak ve
özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işlemleri hukuka uygun olan, her
alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya
aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen
kılan, Anayasa ve kanunlarla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan
devlettir. Kanunların
kamu yararının sağlanması amacına yönelik
olması, genel, objektif, adil kurallar içermesi ve hakkaniyet ölçütlerini
gözetmesi hukuk devleti olmanın gereğidir. Bu nedenle kanun koyucunun hukuki
düzenlemelerde kendisine tanınan takdir yetkisini anayasal sınırlar içinde
adalet, hakkaniyet ve kamu yararı ölçütlerini göz önünde tutarak kullanması
gerekir. Anayasa'nın 36. maddesinde, hak arama özgürlüğü güvence altına
alınmıştır. Hak arama özgürlüğünün temel unsurlarından biri mahkemeye erişim
hakkıdır. Bu hak, hukuki bir uyuşmazlığın bu konuda karar verme yetkisine sahip
bir mahkeme önüne taşınması hakkını da kapsar. Anayasa'nın 36. maddesinde, hak
arama özgürlüğü için herhangi bir sınırlama nedeni öngörülmemiş olmakla
birlikte, bunun hiçbir şekilde sınırlandırılması mümkün olmayan mutlak bir hak
olduğu söylenemez. Özel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların da hakkın
doğasından kaynaklanan bazı sınırları bulunduğu kabul edilmektedir. Ayrıca,
hakkı düzenleyen maddede herhangi bir sınırlama nedenine yer verilmemiş olsa
da, Anayasa'nın başka maddelerinde yer alan kurallara dayanarak bu hakların
sınırlandırılması da mümkün olabilir. Dava açma hakkının kapsamına ve
kullanımına ilişkin düzenlemelerin hak arama özgürlüğünün doğasından
kaynaklanan sınırları ortaya koyan ve hakkın norm alanını belirleyen kurallar
olduğu açıktır. Ancak, bu sınırlamalar Anayasa'nın 13. maddesinde yer alan
güvencelere aykırı olamaz. Anayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve özgürlüklere yönelik
sınırlamalar, demokratik toplum düzeninin ve laik Cumhuriyetin gereklerine ve
ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağı gibi, hak ve özgürlüklerin özlerine de
dokunamaz. Hak arama özgürlüğü demokratik hukuk devletinin vazgeçilmez
unsurlarından biri olup tüm bireyler açısından mümkün olan en geniş şekilde
güvence altına alınmalıdır. Diğer taraftan, hukuki işlem ve kuralların sürekli
dava tehdidi altında bulunması hukuk devletinin unsurları olan hukuki istikrar
ve hukuki güvenlik ilkeleriyle bağdaşmaz. Anayasa'nın 41. maddesinde, Türk toplumunun temeli olarak
tanımlanan aile ve çocukların yüksek çıkarının korunması için tedbirler
alınması devlete verilmiş bir ödevdir. Çocuğun korunma ve bakımdan yararlanma,
yüksek yararına açıkça aykırı olmadıkça biyolojik anne ve babası ile kişisel ve
doğrudan ilişki kurma ve sürdürme hakkına sahip olduğu düşünüldüğünde, bu hakkı
ve işlevselliğini koruyan hak arama özgürlüğünü zedeleyecek nitelikteki
kuralın, gözetilmesi gereken birey ve kamu yararı arasındaki adil dengeyi
koruduğu söylenemeyecektir. İtiraz konusu kuralda, evlatlık ilişkisinin kaldırılması davasının
belli sürelerle sınırlandırılmasındaki amacın, çocuğun ve ailenin devamlı
olarak dava tehdidi altında bulundurulmasını engelleyerek evlat edinme
ilişkisine istikrar kazandırmak, aileyi ve çocuğu korumak, ailenin ve toplumun
huzurunun bozulmasını önlemek olduğu anlaşılmaktadır. Ancak, Kanun'da kişinin
kusuru olmaksızın, onu, vaktinde dava açmaktan alıkoyan haklı nedenlerin
varlığından dolayı evlat edinme işleminin ortadan kaldırılması davasının
süresinde açılamaması durumu için herhangi bir düzenleme öngörülmemiştir.
Kanun'a göre evlat edinme kararının kesinleştiği tarihten itibaren beş yıllık
süre geçtikten sonra, gecikmeyi haklı kılan bir neden olsa bile evlat edinme
işleminin kaldırılmasına ilişkin dava, süre yönünden reddedilecektir. Haklı
nedenlerle evlatlık ilişkisinin kaldırılması ile ilgili sebebi, evlat edinme
kararının kesinleştiği tarihten itibaren beş yıllık süre dolduktan sonra
öğrenen kişinin, durumu geç öğrenmesine yol açan haklı nedenin varlığı
değerlendirilmeden dava hakkını beş yıllık hak düşürücü süreye bağlayan itiraz
konusu kural ile kişinin dava açma hakkı ölçüsüz bir şekilde sınırlanmakta ve
hak arama hürriyetinin özü zedelenmektedir. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2., 13. ve
36. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. Kuralın, Anayasa'nın 11. maddesi ile ilgisi görülmemiştir. Mehmet ERTEN bu görüşe farklı gerekçeyle katılmıştır. VI- İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, 'Kanun,
kanun hükmünde kararname ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların
hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten
kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği
tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı
günden başlayarak bir yılı geçemez.' denilmekte, 6216 sayılı Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 66. maddesinin
(3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanmaktadır. 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 319. maddesinde yer alan ''ve
her halde evlât edinme işleminin üzerinden 5 yıl'' ibaresinin iptal
edilmesi nedeniyle, doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edecek
nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216
sayılı Kanun'un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince iptal
hükmünün, kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak altı ay sonra
yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür. VII- SONUÇ 1- 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 319.
maddesinde yer alan ''ve her hâlde evlât edinme işleminin üzerinden beş
yıl'' ibaresinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 2- 4721 sayılı Kanun'un 319. maddesinde yer alan ''ve her
hâlde evlât edinme işleminin üzerinden beş yıl'' ibaresinin iptal
edilmesi nedeniyle, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 66.
maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMÎ
GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK ALTI AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, 27.12.2012 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim KILIÇ Başkanvekili Serruh KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mehmet ERTEN Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra Ayla
  PERKTAŞ Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Burhan ÜSTÜN Üye Engin YILDIRIM Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Erdal TERCAN Üye Muammer TOPAL Üye Zühtü ARSLAN FARKLI GEREKÇE İtiraz konusu kuralda, evlatlık ilişkisinin kaldırılmasıyla ilgili
dava hakkının evlat edinme işleminin üzerinden beş yıl geçmekle düşeceği
öngörülmektedir. Kuralda öngörülen hak düşürücü nitelikteki dava açma süresi,
yargılama şartına ilişkin olup, bu süreyi belirleme yetkisi, Anayasa'da
belirlenen temel hukuk kurallarına bağlı kalmak ve adalet, hakkaniyet ve kamu
yararı ölçütleri gözetilmek koşuluyla yasa koyucuya aittir. Yasa koyucu, evlatlık ilişkisinin kaldırılmasıyla ilgili dava açma
süresini düzenlerken hukuk devleti olmanın gereği olan adaletli, hakkaniyete
uygun ve ölçülü olma ilkelerini de gözetmek durumundadır. Bu nedenle Devlet,
sınırlamadan beklediği kamu yararı ile bireyin hak ve özgürlüklerinin koruması
için gereken adil ve hassas dengeyi sağlamak ve buna göre düzenleme yapmak
yükümlülüğündedir. Anayasa'da düzenlenen kişinin maddi ve manevi varlığını
koruma ve geliştirme hakkı ile Devlet'in herkesin maddi ve manevi varlığını
geliştirmesi için gerekli şartları hazırlama görevi dikkate alındığında, evlat
edinenin, evlatlığın, evlatlık işlemi ilgililerinin ve bu gibilerin evlat
edinme işleminden doğan her türdeki haklardan yararlanmak gibi kişiliklerine
bağlı temel haklarının bulunduğu ve bu haklarının korunması gerektiği açıktır. İtiraz konusu kural ile evlatlık ilişkisinin kaldırılmasıyla
ilgili dava hakkının, evlat edinme işleminin üzerinden beş yıl geçmekle
düşeceği yolunda getirilen sınırlandırmanın, evlat edinmeyle ortaya
çıkacak ihtilafların bir an önce ortadan kaldırılarak evlatlık ile evlat edinen
arasındaki soy bağını korumaya, kişilerin sürekli olarak dava tehdidi altında
kalmalarını önlemeye yönelik olduğu anlaşılmaktadır. Yasa koyucu bir taraftan
kişilerin soy bağının korunmasına ve uzun süre dava tehdidi altında
bulundurulmalarının önlenmesine ilişkin gerekliliği gözetirken, diğer taraftan
da hak arama özgürlüklerinin zarar görmemesi için gerekli önlemleri almak
yükümlülüğündedir. Bunun için, takdir yetkisi kullanılarak belirlenecek sürenin
ilgililer açısından makul, adil ve kabul edilebilir bir süre olarak
belirlemesine ihtiyaç bulunmaktadır. Kuralda öngörülen beş yıllık dava açma süresinin, küçük yaşta
evlat edinilenlerin dava hakkını kullanmak için aranan yaşa gelinceye kadar
sona erecek ya da kullanılamaz şekilde kısalacak olması, diğer ilgililer
yönünden ise bu süre içinde evlatlık ilişkisinin kaldırılması sebebinin
varlığının öğrenilebilmesinin güçlük arz etmesi, sürenin hak düşürücü nitelikte
olması ve geçirilmesinden sonra evlatlık ilişkisinin kaldırılmasıyla
ilgili sebebin varlığına rağmen dava açma imkânının ortadan kalkması
birlikte dikkate alındığında bu sürenin yetersiz, ölçüsüz ve kabul
edilemez olduğu değerlendirilmektedir. Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kural, Anayasa'nın adaletli ve
ölçülü olma ilkelerine, kişileri maddi ve manevi varlığını geliştirme ve hak
arama hürriyetine ilişkin hükümlerine aykırıdır. İptali gerekir. Üye Mehmet ERTEN