ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2012/133 Karar Sayısı : 2013/33 Karar Günü : 28.2.2013 R.G. Tarih-Sayı :
12.07.2013-28705 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İstanbul 1.
Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 5.12.1951 günlü, 5846
sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun; 1- 21.2.2001 günlü, 4630 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanununun
Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine İlişkin Kanun'un 25. maddesiyle değiştirilen
68. maddesinin birinci fıkrasında yer alan '' üç kat fazlasını isteyebilir .'
ibaresinin, 2- 23.1.2008 günlü, 5728 sayılı Temel Ceza Kanunlarına Uyum
Amacıyla Çeşitli Kanunlarda ve Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına
Dair Kanun'un 141. maddesiyle değiştirilen 76. maddesinin ikinci
fıkrasının 'Belirtilen belge veya listelerin sunulamaması tüm eser,
fonogram, icra, film ve yayınların haksız kullanılmakta olduğuna karine teşkil
eder. ' biçimindeki son cümlesinin, Anayasa'nın 2., 10., 13. ve 36. maddelerine aykırılığı ileri
sürülerek iptallerine karar verilmesi istemidir. I- OLAY İzinsiz icra edildiği tespit edilen eserlerin rayiç bedelinin üç
katının tazmin edilmesine ve izinsiz icra edilen diğer eserlerin listesinin
davalı tarafça dosyasına ibraz edilmesine karar verilmesi istemiyle açılan
davada, itiraz konusu kuralların Anayasa'ya aykırı olduğu kanaatine varan
Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları 5.12.1951 günlü, 5846 sayılı Kanun'un itiraz konusu
kuralların da yer aldığı 68. ve 76. maddeleri şöyledir: ' Madde 68- Eseri, icrayı, fonogramı veya
yapımları hak sahiplerinden bu Kanuna uygun yazılı izni almadan, işleyen,
çoğaltan, çoğaltılmış nüshaları yayan, temsil eden veya hertürlü işaret, ses
veya görüntü nakline yarayan araçlarla umuma iletenlerden, izni alınmamış hak
sahipleri sözleşme yapılmış olması halinde isteyebileceği bedelin veya bu Kanun
hükümleri uyarınca tespit edilecek rayiç bedelin en çok üç kat
fazlasını isteyebilir. İzinsiz çoğaltılan kopyalar satışa çıkarılmamışsa hak sahibi
çoğaltılmış kopyaların, çoğaltmaya yarayan film, kalıp ve benzeri araçların
imhasını veya üretim maliyet fiyatını geçmeyecek uygun bir bedel karşılığında
kendisine verilmesini ya da sözleşme olması durumunda isteyebileceği miktarın
üç kat fazlasını talep edebilir. Bu husus, izinsiz çoğaltanın hukuki
sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. İzinsiz çoğaltılan kopyalar satışa çıkarılmışsa hak sahibi,
tecavüz edenin elinde bulunan nüshalar hakkında ikinci fıkradaki şıklardan
birini kullanabilir. İkinci ve üçüncü fıkraların eser sahibinden başka hak sahiplerince
uygulanabilmesi için eser sahibinin bu Kanunun 52 nci maddesine uygun yazılı
çoğaltma izni aranır. Hak sahiplerinden biri, ikinci ve üçüncü fıkralar uyarınca talepte
bulunduklarında Ceza Muhakemesi Kanununun el koymaya ilişkin hükümleri delil
elde etmek amacı dışında uygulanmaz. Bedel talebinde bulunan kişi, tecavüz edene karşı onunla bir
sözleşme yapmış olması halinde haiz olabileceği bütün hak ve yetkileri ileri
sürebilir.' Madde 76- (Değişik madde: 23/01/2008-5728
S.K./141.mad)Bu Kanunun düzenlediği hukukî ilişkilerden doğan davalarda, dava
konusunun miktarına ve Kanunda gösterilen cezaya bakılmaksızın, görevli mahkeme
Adalet Bakanlığı tarafından kurulacak ihtisas mahkemeleridir. İhtisas
mahkemeleri kurulup yargılama faaliyetlerine başlayıncaya kadar, asliye hukuk
ve asliye ceza mahkemelerinden hangilerinin ihtisas mahkemesi olarak
görevlendireceği ve bu mahkemelerin yargı çevreleri Adalet Bakanlığının teklifi
üzerine Hâkimler ve Savcılar Yüksek Kurulunca belirlenir. Bu Kanun kapsamında açılacak hukuk davalarında mahkeme, davacının
iddianın doğruluğu hakkında kuvvetli kanaat oluşturmaya yeter miktar delil
sunması hâlinde, korunmakta olan eserler, fonogramlar, icralar, filmler ve
yayınları kullananların, bu Kanunda öngörülen izin ve yetkileri aldıklarına
dair belgeleri veya tüm yararlanılan eser, fonogram, icra, film ve yayınların
listelerini sunmasını isteyebilir . Belirtilen
belge veya listelerin sunulamaması tüm eser, fonogram, icra, film ve yayınların
haksız kullanılmakta olduğuna karine teşkil eder.' B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 10., 13. ve 36. maddelerine
dayanılmış, 138. maddesi ise ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, Serruh
KALELİ, Alparslan ALTAN, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR,
Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin
YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN,
Muammer TOPAL ve Zühtü ARSLAN'ın katılımlarıyla 22.11.2012 günü yapılan ilk
inceleme toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Davut BÜLBÜL tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, dava konusu yasa kuralları, dayanılan ve
ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama
belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Kanun'un 68. Maddesinin Birinci Fıkrasında Yer Alan '' üç kat
fazlasını isteyebilir.' İbaresinin İncelenmesi Başvuru kararında, zararın belirlenmesinde hâkime takdir hakkı
vermeyen ''üç kat fazlasını isteyebilir.' biçimindeki itiraz
konusu kuralın ölçülü olmadığı, fikri mülkiyet hakkı sahibi yararına pozitif
ayrımcılık niteliğinde olduğu ve toplumsal gerçeklerle
örtüşmediği belirtilerek, kuralın Anayasa'nın 2., 10., 13. ve 36.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle itiraz konusu kural
Anayasa'nın 138. maddesi yönünden de incelenmiştir. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun itiraz konusu
kuralın da yer aldığı 68. maddesinin birinci fıkrası eseri, icrayı, fonogramı
veya yapımları hak sahiplerinden izin almadan kullanmanın hukuki sonuçlarına
ilişkin düzenlemeler içermektedir. Maddenin itiraz konusu ibareyi de içeren
birinci fıkrasında mali hakları tecavüze uğrayan fikri mülkiyet hakkı
sahiplerinin ihlal edilen hakları nedeniyle dava edebilecekleri miktara üst
sınır getirilmektedir. İtiraz konusu kuralın gerekçesinden, korsan mal ticaretinin
engellenmesi ve fikri mülkiyetin oluşturduğu ticari piyasada güven ortamının
sağlanabilmesi amacıyla kuralın yasalaştığı anlaşılmaktadır. Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve
işlemleri hukuka uygun, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup
güçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek
sürdüren, hukuk güvenliğini sağlayan, bütün etkinliklerinde hukuka ve
Anayasa'ya uyan, işlem ve eylemleri bağımsız yargı denetimine bağlı olan
devlettir. Kanunların kamu yararının sağlanması amacına yönelik olması, genel,
objektif, adil kurallar içermesi ve hakkaniyet ölçütlerini gözetmesi hukuk
devleti olmanın gereğidir. Bu nedenle kanun koyucunun hukuki düzenlemelerde
kendisine tanınan takdir yetkisini anayasal sınırlar içinde adalet, hakkaniyet
ve kamu yararı ölçütlerini göz önünde tutarak kullanması gerekir. Anayasa'nın 138. maddesinin birinci fıkrasında, 'Hâkimler
görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani
kanaatlerine göre hüküm verirler' denilmiştir. Böylece hâkimlerin görevlerini
her türlü baskı ve etkiden uzak, Anayasa'ya, yasaya ve hukuka uygun olarak
vicdani kanaatlerine göre yerine getirebilmeleri sağlanarak yargı yetkisini
kullanmaları güvence altına alınmıştır. Hâkim, anayasa, yasa, tüzük, yönetmelik gibi her türlü yazılı
pozitif hukuk kurallarıyla bağlıdır. Bu bağlılık takdir hakkını kullanamayacağı
anlamına gelmez. Bu nedenle hâkim delillerin değerlendirilmesinde, yasaların
yorumunda ve soyut kuralların somut olaya uygulanmasında takdir yetkisini
kullanır. İtiraz konusu kural, eser, icra, fonogram veya yapımın
izinsiz kullanılması halinde hak sahiplerinin dava yoluyla isteyebileceği
bedele üst sınır getirmiştir. Kural, hâkimin taleple bağlı olduğuna dair veya
takdir yetkisine ilişkin olumsuz bir düzenleme içermemektedir. Bu sınır
içerisinde kalmak şartıyla hâkimin dosya içeriği ve talebi de gözeterek takdir
yetkisi kullanacağı açıktır. Öte yandan dava edilen eser, icra, fonogram
veya yapımın bedelini belirleme görevi de hâkime bırakıldığından hüküm
altına alınacak bedelin belirlenmesinde hâkimin takdir yetkisinin olmadığından
söz edilemez. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2. ve
138. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın, Anayasa'nın 10., 13. ve 36. maddeleriyle ilgisi
görülmemiştir. B- Kanun'un 76. Maddesinin İkinci Fıkrasının 'Belirtilen
belge veya listelerin sunulamaması tüm eser, fonogram, icra, film ve yayınların
haksız kullanılmakta olduğuna karine teşkil eder. ' Biçimindeki Son
Cümlesinin İncelenmesi Başvuru kararında, itiraz konusu kuralın ispat külfetini eser
sahipleri lehine ters çevirmekle ölçülülük prensibini ihlal ettiği, davanın
taraflarından birini diğeri karşısında dezavantajlı duruma düşürmesi nedeniyle
adil yargılanma hakkı, adalet ve eşitlik ilkelerine uygun olmadığı
belirtilerek, kuralın Anayasa'nın 2., 10., 13. ve 36. maddelerine aykırı
olduğu ileri sürülmüştür. 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun itiraz konusu
kuralın da yer aldığı 76. maddesi bu Kanun'da belirtilen hukuki ilişkilerden
kaynaklanan davalarda görevli mahkemeye ve bu mahkemelerde görülecek davalarda
uygulanacak ispat usulüne ilişkin düzenlemeler içermektedir. İtiraz konusu
kural, korunmakta olan eserler, fonogramlar, icralar, filmler ve yayınların
haksız olarak kullanıldığı hakkında kuvvetli kanaat oluşturmaya yeter delil
sunulması halinde, mahkemenin davalı taraftan gerekli izin ve yetkileri
aldıklarına dair belgeleri veya tüm yararlanılan eser, fonogram, icra, film ve
yayınların listelerini dosyasına ibraz etmesini isteyebileceğini, istenilen
belge veya listelerin sunulamamasının eser, fonogram, icra, film ve
yayınların haksız kullanıldığına karine teşkil edeceğini düzenlemektedir. Anayasa'nın ' Hak arama hürriyeti ' başlıklı 36. maddesinde,
herkesin, gerekli araç ve yollardan yararlanarak yargı organları önünde davacı
ya da davalı olarak iddia ve savunma hakkı bulunduğu belirtilmektedir. Karine, bilinen bir olaydan belli olmayan bir diğer olay için
hâkim ya da kanun tarafından çıkarılan sonuçtur. Başka bir ifadeyle karine, bir
olayın hukuki durumunun varlığı veya yokluğu sonucunun çıkarılmasını sağlayan,
adalet düşüncesinin etkin bir şekilde işlemesine yarayan bir ispat usulüdür. Fikri mülkiyet haklarının ihlal edilmesindeki kolaylığı ve ihlal
teşkil eden eylemlerin denetimindeki zorluğu gözeten kanun koyucu, korsan mal
ticaretiyle etkin mücadele siyaseti kapsamında yasalaştırdığı itiraz konusu
kural ile fikri mülkiyet hakkı sahiplerine, bu hakkı ihlal edenler karşısında
iddialarını ispat kolaylığı sağlamıştır. Hukuk devletinde kanun koyucu, Anayasa'nın temel ilkelerine ve
Anayasa'da öngörülen güvencelere bağlı kalmak kaydıyla, ispat usullerinin
belirlenmesi konusunda takdir yetkisine sahiptir. Ancak belirlenen usul
kurallarının, Anayasa'nın 36. maddesinde düzenlenen ' adil yargılanma hakkı' nın
öngördüğü güvencelere aykırılık taşımaması gerekmektedir. Adil yargılanma
hakkının bir unsuru olan silahların eşitliği ilkesi ise, kişinin maruz
kaldığı haksızlık karşısında haklılığını ileri sürüp ispatlayabilmesini, yargı
mercileri önünde hakkını arayabilmesini ve davada ileri sürülen iddia ve
delillere karşı eşit imkânlarla cevap verebilmesini gerektirir. Kanun koyucu korsan mal ticareti ile etkin mücadele edebilmek
amacıyla 5846 sayılı Kanun'da bazı değişiklikler yapmıştır. Bu kapsamda yapılan
değişikliklerden olan itiraz konusu kural, davacının gerçekten
hak sahipliğini ispatladığı eserlere ilişkin olarak
tecavüzün varlığı açısından sübjektif ispat yükünü tersine
çevirmektedir. Buna göre mahkemece, korunmakta olan eserler, fonogramlar,
icralar, filmler ve yayınları kullanmak için gereken izin ve yetkilerin
alındığına dair belgeleri veya tüm yararlanılan eser, fonogram, icra, film ve
yayınların listelerinin dosyasına ibraz edilmesi istendiği halde ibraz etmeyen
davalının artık eser, fonogram, icra, film ve yayınları haksız olarak
kullanmadığını kendisinin ispat etmesi gerekmektedir. Fakat itiraz konusu
kural, karinenin oluşması için belirtilen bu şartlara rağmen, davalı tarafın
sözü geçen karinenin aksini ispat hakkını sınırlandırmış değildir. Öte yandan, Anayasa'nın 142. maddesinde, mahkemelerin
kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir
denilmektedir. Hukuk devletinde kanun koyucu, haksız fiil ve sonuçları hakkında
yasama yetkisini kullanırken, Anayasa'nın ve hukukun temel ilkelerine bağlı
kalmak kaydıyla usul kurallarının belirlenmesi konusunda takdir yetkisine
sahiptir. İtiraz konusu kuralla da kanun koyucu fikri mülkiyet haklarının
ihlalini caydırmaya ve söz konusu hakları koruma altına almaya yönelik bir
düzenleme yapmıştır. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2. ve 36.
maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın, Anayasa'nın 10. ve 13. maddeleriyle ilgisi
görülmemiştir. VI- SONUÇ 5.12.1951 günlü, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun; A- 21.2.2001 günlü, 4630 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri
Kanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine İlişkin Kanun'un 25. maddesiyle
değiştirilen 68. maddesinin birinci fıkrasında yer alan '' üç kat fazlasını
isteyebilir .' ibaresinin, B- 23.1.2008 günlü, 5728 sayılı Temel Ceza Kanunlarına
Uyum Amacıyla Çeşitli Kanunlarda ve Diğer Bazı Kanunlarda Değişiklik
Yapılmasına Dair Kanun'un 141. maddesiyle değiştirilen 76. maddesinin
ikinci fıkrasının 'Belirtilen belge veya listelerin sunulamaması tüm
eser, fonogram, icra, film ve yayınların haksız kullanılmakta olduğuna karine
teşkil eder.' biçimindeki son cümlesinin, Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 28.2.2013
gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim KILIÇ Başkanvekili Serruh KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Mehmet ERTEN Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra Ayla
  PERKTAŞ Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Burhan ÜSTÜN Üye Engin YILDIRIM Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Erdal TERCAN Üye Muammer TOPAL Üye Zühtü ARSLAN