ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı: 2006/156 Karar Sayısı: 2008/125 Karar Günü: 19.6.2008 R.G. Tarih-Sayı :26.11.2008-27066 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: İzmir 6. İş
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 25.8.1971 günlü, 1475 sayılı
İş Kanunu'nun 14. maddesinin 29.7.1983 günlü, 2869 sayılı Yasa'nın 3. maddesi
ile değiştirilen birinci fıkrasının "... kadının evlendiği
tarihten itibaren bir yıl içerisinde kendi arzusu ile sona erdirmesi ..." bölümünün,
Anayasa'nın 10. maddesine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Evlenme nedeniyle iş akdini feshederek işten ayrılan kadın işçinin
kıdem tazminatı istemiyle açtığı davada, kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu
kanısına varan Mahkeme iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 25.8.1971 günlü, 1475 sayılı İş Kanunu'nun itiraz konusu kuralı
içeren 14. maddesi şöyledir: "KIDEM TAZMİNATI MADDE 14 - Bu Kanuna tabi işçilerin
hizmet akitlerinin : 1. İşveren tarafından bu Kanun'un 17 nci maddesinin II numaralı
bendinde gösterilen sebepler dışında, 2. İşçi tarafından bu Kanun'un 16 ncı maddesi uyarınca, 3. Muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyla, 4. Bağlı bulundukları kanunla kurulu kurum veya sandıklardan
yaşlılık, emeklilik veya malûllük aylığı yahut toptan ödeme almak amacıyla; 5. 506 sayılı Kanunun 60 ıncı maddesinin birinci fıkrasının (A)
bendinin (a) ve (b) alt bentlerinde öngörülen yaşlar dışında kalan diğer
şartları veya aynı Kanunun Geçici 81 inci maddesine göre yaşlılık aylığı
bağlanması için öngörülen sigortalılık süresini ve prim ödeme gün sayısını
tamamlayarak kendi istekleri ile işten ayrılmaları nedeniyle, Feshedilmesi veya kadının evlendiği tarihten itibaren bir
yıl içerisinde kendi arzusu ile sona erdirmesi veya işçinin ölümü
sebebiyle son bulması hallerinde işçinin işe başladığı tarihten itibaren hizmet
akdinin devamı süresince her geçen tam yıl için işverence işçiye 30 günlük
ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir. Bir yıldan artan süreler için de aynı
oran üzerinden ödeme yapılır. İşçilerin kıdemleri, hizmet akdinin devam etmiş veya
fasılalarla yeniden akdedilmiş olmasına bakılmaksızın aynı işverenin bir veya
değişik işyerlerinde çalıştıkları süreler göz önüne alınarak hesaplanır.
İşyerlerinin devir veya intikali yahut herhangi bir suretle bir işverenden başka
bir işverene geçmesi veya başka bir yere nakli halinde işçinin kıdemi, işyeri
veya işyerlerindeki hizmet akitleri sürelerinin toplamı üzerinden hesaplanır.
12.7.1975 tarihinden itibaren işyerinin devri veya herhangi bir suretle el
değiştirmesi halinde işlemiş kıdem tazminatlarından her iki işveren sorumludur.
Ancak, işyerini devreden işverenlerin bu sorumlulukları işçiyi çalıştırdıkları
sürelerle ve devir esnasındaki işçinin aldığı ücret seviyesi ile sınırlıdır.
12.7.1975 tarihinden evvel işyeri devrolmuş veya herhangi bir suretle el
değiştirmişse devir mukavelesinde aksine bir hüküm yoksa işlemiş kıdem
tazminatlarından yeni işveren sorumludur. İşçinin birinci bendin 4 üncü fıkrası hükmünden
faydalanabilmesi için aylık veya toptan ödemeye hak kazanmış bulunduğunu ve
kendisine aylık bağlanması veya toptan ödeme yapılması için yaşlılık sigortası
bakımından bağlı bulunduğu kuruma veya sandığa müracaat etmiş olduğunu
belgelemesi şarttır. İşçinin ölümü halinde bu şart aranmaz. T.C. Emekli SandığıKanunu ve Sosyal Sigortalar Kanununa veya
yalnız Sosyal Sigortalar Kanununa tabi olarak sadece aynı ya da değişik kamu
kuruluşlarında geçen hizmet sürelerinin birleştirilmesi suretiyle Sosyal
Sigortalar Kanununa göre yaşlılık veya malûllük aylığına ya da toptan ödemeye
hak kazanan işçiye,bu kamu kuruluşlarında geçirdiği hizmet sürelerinin toplamı
üzerinden son kamu kuruluşu işverenince kıdem tazminatı ödenir. Yukarıda belirtilen kamu kuruluşlarında işçinin hizmet aktinin
evvelce bu maddeye göre kıdem tazminatı ödenmesini gerektirmeyecek şekilde sona
ermesi suretiyle geçen hizmet süreleri kıdem tazminatının hesabında dikkate
alınmaz. Ancak, bu tazminatın T.C. Emekli Sandığ'na tabi olarak geçen
hizmet süresine ait kısmı için ödenecek miktar, yaşlılık veya malullük aylığının
başlangıç tarihinde T.C. Emekli Sandığı Kanununun yürürlükteki hükümlerine göre
emeklilik ikramiyesi için öngörülen miktardan fazla olamaz. Bu maddede geçen kamu kuruluşları deyimi, genel, katma ve özel
bütçeli idareler ile 468 sayılı kanunun 4 üncü maddesinde sayılan kurumları
kapsar. Aynı kıdem süresi için bir defadan fazla kıdem tazminatı veya
ikramiye ödenmez. Kıdem tazminatının hesaplanması, son ücret üzerinden yapılır.
Parça başı, akort, götürü veya yüzde usulü gibi ücretin sabit olmadığı hallerde
son bir yıllık süre içinde ödenen ücretin o süre içinde çalışılan günlere
bölünmesi suretiyle bulunacak ortalama ücret bu tazminatın hesabına esas
tutulur. Ancak, son bir yıl içinde işçi ücretine zam yapıldığı takdirde,
tazminata esas ücret, işçinin işten ayrılma tarihi ile zammın yapıldığı tarih
arasında alınan ücretin aynı süre içinde çalışılan günlere bölünmesi suretiyle
hesaplanır. 13 üncü maddesinde sözü geçen tazminat ile bu maddede yer alan
kıdem tazminatına esas olacak ücretin hesabında 26 ıncı maddenin birinci
fıkrasında yazılı ücrete ilaveten işçiye sağlanmış olan para ve para ile
ölçülmesi mümkün akdi ve kanundan doğan menfaatler de gözönünde tutulur. Kıdem
tazminatının zamanında ödenmemesi sebebiyle açılacak davanın sonunda hakim
gecikme süresi için, ödenmeyen süreye göre mevduata uygulanan en yüksek faizin
ödenmesine hükmeder. İşçinin mevzuatdan doğan diğer hakları saklıdır. Bu maddede belirtilen kıdem tazminatı ile ilgili 30 günlük süre
hizmet akidleri veya toplu iş sözleşmeleri ile işçi lehine değiştirilebilir. Ancak, toplu sözleşmelerle ve hizmet akitleriyle belirlenen
kıdem tazminatlarının yıllık miktarı, Devlet Memurları Kanununa tabi en yüksek
Devlet memuruna 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu hükümlerine göre bir
hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez. İşçinin ölümü halinde yukarıdaki hükümlere göre doğan tazminat
tutarı, kanuni mirasçılarına ödenir. Kıdem tazminatından doğan sorumluluğu işveren şahıslara veya
sigorta şirketlerine sigorta ettiremez. İşveren sorumluluğu altında ve sadece yaşlılık, emeklilik,
malullük, ölüm ve toptan ödeme hallerine mahsus olmak kaydıyla Devlet veya
kanunla kurulu kurumlarda veya % 50 hisseden fazlası devlete ait bir bankada
veya bir kurumda işveren tarafından kıdem tazminatı ile ilgili bir fon tesis
edilir. Fon tesisi ile ilgili hususlar kanunla düzenlenir." B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 10. maddesine dayanılmış, 41. ve
50. maddeleri de ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Tülay TUĞCU,
Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, A.
Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve Osman Alifeyyaz
PAKSÜT'ün katılımlarıyla 12.12.2006 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında,
dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralı ve bunların gerekçeleri ile diğer
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ile evli kadın
ve evli erkeğin çalışması eşit koşullara kavuşturulduğu halde, kadın işçinin
evlendiği tarihten itibaren bir yıl içerisinde hizmet akdini sona erdirmesi
durumunda kıdem tazminatına hak kazandığı, erkek işçinin ise evlendiği tarihten
itibaren bir yıl içerisinde hizmet akdini sona erdirmesi durumunda kıdem
tazminatına hak kazanamadığı, bunun ise erkek ve kadın işçiler arasında
eşitsizlik yarattığı, ayrıca böyle bir fesih hakkının işverenden
kaynaklanmamakla beraber işverene kıdem tazminatı ödeme yükümlülüğü getiriyor
olmasının haklı ve mücbir sebebe dayanmadığı, bu nedenlerle itiraz konusu
kuralın Anayasa'nın 10. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 2949 sayılı Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 29. maddesine
göre, Anayasa Mahkemesi yasaların, kanun hükmünde kararnamelerin ve TBMM
İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı konusunda ilgililer tarafından ileri sürülen
gerekçelere dayanmak zorunda değildir. İstemle bağlı kalmak koşuluyla başka
gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık incelemesi yapabileceğinden, iptali
istenilen kuralla ilgisi nedeniyle Anayasa'nın 41. ve 50. maddeleri yönünden de
inceleme yapılmıştır. İtiraz konusu kuralda, kadın işçinin evlendiği tarihten itibaren
bir yıl içerisinde kendi isteği ile hizmet akdini sona erdirmesi halinde kıdem
tazminatına hak kazanacağı öngörülmektedir. Anayasa'nın 10. maddesinde "Herkes, dil, ırk, renk,
cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle
ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Kadınlar ve erkekler eşit haklara
sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür. Hiçbir
kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve
idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak
hareket etmek zorundadırlar." denilerek hukukun temel ilkelerinden
eşitlik ilkesine yer verilmiştir. Anayasa'nın 10. maddesinde öngörülen eşitlik, herkesin her yönden
aynı kurallara bağlı olacağı anlamına gelmemektedir. Durum ve konumlarındaki
özellikler kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları
gerekli kılabilir. Kadının toplum ve aile yaşamında üstlendiği sorumluluk,
görev ve paylaşım gibi toplumsal gerçekler kadın çalışanlar yararına değişik
kural ve uygulamaları gerekli kılabileceğinden, kadın çalışanların durum ve
konumlarındaki özellikleri gözetilerek getirilmiş bulunan kural Anayasa'nın
eşitlik ilkesine aykırılık oluşturmamaktadır. Anayasa'nın 41. maddesinde ailenin toplumun temeli olduğu ve
Devletin ailenin huzur ve refahı için gerekli tedbirleri alacağı vurgulanırken,
50. maddesinde de "Kimse, yaşına, cinsiyetine ve gücüne uymayan
işlerde çalıştırılamaz. Küçükler ve kadınlar ile bedenî ve ruhî yetersizliği
olanlar çalışma şartları bakımından özel olarak korunurlar. ..." kuralıyla
kadınların çalışma koşulları bakımından küçüklerle birlikte özel olarak
korunacağı belirtilmiştir. Kadın işçileri koruyan düzenlemelere uluslararası sözleşme ve
kararlarda da yer verilmiştir. Ülkemizin de onayladığı 1979 tarihli Kadınlara
Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesine Dair Sözleşme, 1961 tarihli Avrupa
Sosyal Şartı, 1935 tarih ve 45 sayılı Maden Ocaklarında ve Yer Altı İşlerinde
Kadınların Çalıştırılmaması Hakkında Sözleşme, 1951 tarih ve 100 sayılı Eşit
Değerde İş için Erkek ve Kadın İşçiler Arasında Ücret Eşitliği Hakkında Çalışma
Sözleşmesi, 1958 tarih ve 111 sayılı İş ve Meslek Bakımından Ayrım Hakkında
Uluslararası Çalışma Sözleşmesi ve Tavsiye Kararı, 1952 tarih ve 102 sayılı
Sosyal Güvenliğin Asgari Normları Hakkında Sözleşme ile 1964 tarih ve 122
sayılı İstihdam Politikası Hakkında Sözleşme ve Tavsiye Kararı, kadınları
koruyan uluslararası sözleşme ve tavsiye kararlarındandır. "Aile hukuku" öğretisinde de zorunluluklar ve
toplumsal gerçekler karşısında kadının korunması, aile bağlarının
güçlendirilmesi, evlilik birliğinde düzen ve uyum sağlanması gerektiği gibi
hususlarda yaygın görüşler bulunmaktadır. Kimi sosyal gerçeklerin doğurduğu zorunluluktan kaynaklanan ve
aile birliği içerisinde yüklenilen görevlerin  boyut ve önemi gözetilerek
evlenmesi nedeniyle hizmet akdini kendi arzusu ile sona erdiren kadın çalışanı
ve aile birliğini korumaya yönelik  düzenlemenin, Anayasa'ya
 aykırılığından söz edilemez. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 10., 41. ve 50.
maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Fulya KANTARCIOĞLU ve Zehra Ayla PERKTAŞ bu görüşe
katılmamışlardır. VI- SONUÇ 25.8.1971 günlü, 1475 sayılı İş
Kanunu'nun 14. maddesinin, 29.7.1983 günlü, 2869 sayılı Yasa'nın 3. maddesiyle
değiştirilen birinci fıkrasının "... kadının evlendiği tarihten itibaren
bir yıl içerisinde kendi arzusu ile sona erdirmesi ..." bölümünün Anayasa'ya
aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, Fulya KANTARCIOĞLU ile Zehra
Ayla PERKTAŞ'ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 19.6.2008 gününde karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye A.
  Necmi ÖZLER Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Şevket
  APALAK Üye Serruh
  KALELİ Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ KARŞIOY
GEREKÇESİ 1475 Sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesinin ilk fıkrasında, bu
Kanun'a tabi kadın işçiye, evlendiği tarihten itibaren bir yıl içerisinde kendi
arzusu ile iş akdini sona erdirmesi halinde işverence kıdem tazminatı ödenmesi
öngörülmüş, Yasa'nın bu kurala ilişkin gerekçesinde, 743 sayılı Türk Kanunu
Medenisi'nin 159. maddesindeki kadının meslek veya sanatla uğraşmasını Yasadaki
koşullarla kocanın iznine bağlayan kural nedeniyle kocanın izin vermemesi
durumunda kadın işçinin işinden ayrılmak zorunda kalmasının, 1475 Sayılı
Yasa'ya yansıtılmasından ibaret olduğu belirtilmiştir. Ancak, 743 sayılı
Yasa'nın 159. maddesindeki söz konusu kural, Anayasa Mahkemesi'nin 29.11.1990
günlü ve E: 1990/30, K: 1990/31 sayılı kararı ile eşitlik ilkesine aykırı olduğu
gerekçesiyle iptal edilmiştir. 22.11.2001 günlü 4721 sayılı Türk Medeni
Kanunu'nda ise bu tür kurallara yer verilmediği gibi, "Evliliğin Genel
Hükümleri" başlıklı üçüncü bölümdeki 185 ve devamı maddelerde 
evlilik birliği, haklar ve yükümlülükler bakımından eşler arasında eşitlik
temeline dayandırılmıştır. Anayasa'nın 10. maddesinde "Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet,
siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir" denilerek hukuksal eşitlik
tanımlandıktan sonra 7.5.2004 günlü 5170 sayılı Yasa ile eklenen ikinci
fıkrada, kadınların ve erkeklerin eşit haklara sahip olduğu; Devletin, bu
eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlü bulunduğu vurgulanmıştır. Böylece
kadınların da erkeklerin sahip oldukları hakları elde edebilmeleri için
Devletin alacağı önlemlerle kadınlar lehine pozitif ayırımcılık yapılmasına
olur verilmiştir. Bu kural kuşkusuz, siyasi, sosyal ve ekonomik hakların
uygulamaya geçirilmesi bakımından erkeğe göre daha geride bulunan kadının
aradaki mesafeyi kapatabilmesi için getirilmiş olup, erkeğin hak kaybına
uğramasının Anayasal dayanağı olarak değerlendirilemez. Pozitif ayrımcılık
kadının, cinsiyeti nedeniyle hak kaybına uğramasının önüne geçilmesi amacına
yöneliktir. Anayasa'nın 41. maddesinde de belirtildiği gibi aile Türk
toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe dayanır. Bu eşitlik
çerçevesinde yasa koyucu evlilik birliğinin kurulması sonucu işten ayrılmayı, kıdem
tazminatına hak kazanma için geçerli bir neden olarak görüyorsa, evlilik
birliğinin bir tarafını diğerine üstün tutamaz. Salt cinsiyet farkı, böyle bir
ayırımın gerekçesi olamaz. Bu kadın lehine dayanağını Anayasa'dan alan pozitif
ayırımcılık değil erkeğe ve kadına verilen geleneksel rolün erkek yönünden
doğurduğu negatif yansımadır. Öte yandan,      evlenme nedeniyle isteğe
bağlı olarak iş akdinin sona erdirilmesinde, kadına kıdem tazminatı ödenerek bu
durumun, özendirici hale getirilmesinin, kadının iş yaşamından
uzaklaştırılmasına da neden olabileceği gözetildiğinde, geleneksel
yaklaşımlarla kadının korunması amaçlanırken, aslında kadınla erkek arasında bu
konudaki yasal düzenlemelere karşın uygulamada varlığını sürdüren ve
Anayasa'nın 10. maddesine eklenen fıkra ile giderilmeye çalışılan eşitsizliğin
daha da derinleşmesine yol açılması olasılığı, varsayımdan öte üzerinde
durulması gereken Anayasal bir sorun oluşturmaktadır. Çağımızda kadın,
geleneksel yaklaşımlarla değil, toplumun eşit haklara sahip bireyi olarak
erkeklerle aynı hukuksal konuma getirilebilmesi amacıyla Anayasal korumadan
yararlandırılmalıdır. Bu tür korumaya gereksinim duyulmadığı durumlarda ise
erkeklerin kadınların yararlandığı olanaklardan yoksun bırakılmaları onlar
yönünden açık bir eşitsizlik yaratacağından Anayasa'nın 10. maddesine aykırılık
oluşturur. Belirtilen nedenlerle itiraz konusu Kural'ın iptali gerektiği
görüşüyle çoğunluk kararına karşıyız. Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ