ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas No:1963/148 Karar No:1963/256 Karar tarihi:25/10/1963 Resmi Gazete tarih/sayı:10.3.1964/11652 Davacı:
C.H.P. Türkiye Büyük Millet Meclisi Grupu Dâvanın
konusu : 18 Mart 1926 günlü ve 788 sayılı Memurin Kanununun 16/2/1929 günlü ve
1393 sayılı kanunla değiştirilen 4 üncü maddesinin (Ecnebilerle evli olmamak,
memur iken ecnebilerle evlenenler müstafi addedilirler. "Bu kanunun
neşrinden evvel ecnebi kadınlarla teehhül etmiş bulunan Memurin, Hariciye,
Müdafaai - Milliye ve Bahriye Vekâletlerinde istihdam edilemezler" hükmünü
kapsayan (Z) fıkrası insan Hakları Evrensel Beyannamesine ve Anayasa'nın 2 nci
ve aynı kanunun (Kadınların memur ve müstahdem olmaları caizdir. Ne gibi
memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilecekleri her vekâletin memurlarına ait
kanunlarında tesbit olunur) yolundaki 6 ncı maddesi hükmü de Anayasa'nın 12 nci
maddesine aykırı bulunduğundan bu hükümlerin iptali istenilmiştir. İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi içtüzüğünün 15 inci maddesi gereğince 8/3/1963 gününde yapılan ilk
incelemede, C. H. P. Türkiye Büyük Millet Meclisi Grupunun 14/2/1963 gününde ve
57. birleşiminde verdiği kararda dâva konusu kanun hükümlerinin iptali için
dâva açılacağı belirtilmemiş olduğundan işbu kararda sözü geçen önerge ve
eklerinin onanlı örneklerinin 15 gün içinde gönderilmesi kararlaştırılmış,
istenilen belgelerin süresi içinde gönderildiği anlaşılmış olmakla esasın
incelenmesine 15/4/1963 gününde karar verilerek düzenlenen rapor, iptali
istenilen kanun hükümleri, Anayasa'nın konu ile ilgili maddeleri ve
gerekçeleri, Meclis görüşme tutanakları okunduktan sonra gereği görüşülüp
düşünüldü : GEREKÇE
: 1-
788 sayılı Memurin Kanununun 1393 sayılı kanunla değişik 4 üncü maddesinin (Z)
fıkrasında yer alan (Ecnebilerle evli olmamak; memur iken ecnebilerle evlenen
müstafi addedilirler) şeklindeki hüküm, 22/5/1963 günlü ve 205 - 123 sayılı
kararla iptal edilmiş olduğundan konusu kalmayan bu hükme ilişkin istem
hakkında karar verilmesine yer olmadığında görüşbirliğine varılmıştır. 2-
Bir iptal dâvasının daha önce reddedilmiş olması, aynı kanunun yeniden
incelenmesine engel olamıyacağına üyelerden Muhittin Gürün'ün muhalefeti ile ve
oyçokluğu ile karar verildikten sonra; sözü geçen kanunun aynı maddesinin aynı
fıkrasında yer alan (Bu kanunun neşrinden evvel ecnebi kadınlarla teehhül etmiş
bulunan Memurin, Hariciye Müdaafai Milliye ve Bahriye Vekâletlerinde istihdam
edilemezler) yolundaki hükmün, mahkememizce birinci bentde gün ve sayısı yazılı
kararla Anayasa'ya aykırı bulunmadığı sonucuna varılmış ve ortada bu görüşün
değiştirilmesini gerektiren herhangi bir sebep de bulunmamış olduğundan bu
konuya ilişkin istemin reddi gerektiği Üyelerden İsmail Hakkı Ülkmen, Şemsettin
Akçoğlu ve İbrahim Senil 'in muhalefetleriyle ve oyçokluğu ile
kararlaştırılmıştır. 3-
Aynı kanunun (Kadınların memur ye müstahdem olmaları caizdir. Ne gibi memuriyet
ve hizmetlerde istihdam edilecekleri her vekâletin memurlarına ait kanunlarında
tesbit olunur) şeklindeki 6 ncı maddesine ilişkin isteme gelince : Kamu
hizmetine girme konusunda temel hukuk kuralını düzenliyen Anayasa'nın 58 inci
maddesinde (Her Türk, kamu hizmetlerine girmek hakkına sahiptir). Hizmete
alınmada, ödevin gerektirdiği niteliklerden başka hiç bir ayrım gözetilemez)
diye yazılıdır. Yine Anayasa'nın 12 nci maddesi (Herkes, dil, ırk, cinsiyet,
siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ayrımı gözetilmeksizin kanun
önünde eşittir. (Hiç
bir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz) prensibini
koymaktadır. Anayasa'nın bu temel kurallarına göre kamu hizmetlerine girmede
Ödevin gerektirdiği niteliklerden başka kadın ve erkek Türk vatandaşları için
bir ayrım yapmağa imkân olmadığı gibi cinsiyet, kanun önünde eşikliği
engelleyen bir sebep de değildir. İptali istenen Memurin Kanununun 6 ncı
maddesinin (Kadınların memur ve müstahdem olmaları caizdir) yolundaki hükmünün
Anayasa'nın kamu hizmetlerine girme hakkını ve kanunî eşitliği düzenliyen
kurallarına aykırı bir yönü olmadığı üyelerden İmail Hakkı Ülkme'in muhalefeti
ile ve oyçokluğu ile kararlaştırılmıştır. 4-
Yine aynı maddede yer alan (Ne gibi memuriyet ve hizmetlerde istihdam
edilecekleri her vekâletin memurlarına ait kanunlarında tesbit olunur)
şeklindeki hüküm, ilk bakışta eşitlik prensibine aykırı gibi görünürse de
kadınların vücut yapılan ve işlerin niteliği bakımından bazı kamu hizmetlerine
alınmamaları, bu prensibi zedeliyecek nitelikte değildir. Kamu hizmetinin
aksamadan yürütülmesi gerektiğinden kadınların vücut yapılarının elverişli
olmadığı hizmetlerin her vekâletin memurlarına ait kanunlarda gösterilmesinin
Anayasa'ya aykırı bir yönü bulunmadığı Üyelerden Rifat Göksu, İsmail Hakkı
Ülkmen, İhsan Keçecioğlu, Salim Başol Ekrem Tüzemen'in muhalefetleriyle ve
oyçokluğu ile karar altına alınmıştır. SONUÇ
: 1.
788 sayılı Memurin Kanununun 4 üncü maddesinin (Z) fıkrasında yer alan
(Ecnebilerle evli olmamak; "memur iken ecnebilerle evlenenler müstafi
addedilirler" hükmüne ilişkin istem hakkında yeniden karar verilmesine yer
olmadığına oybirliği ile; 2.
Aynı maddenin ayni fıkrasında yer alan (Bu kanunun neşrinden evvel ecnebi
kadınlarla teehhül etmiş bulunan memurin, Hariciye, Müdafaai Milliye ve Bahriye
Vekâletlerinde istihdam edilemezler) yolundaki hükmün Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve bu hükme İlişkin dâvanın reddine oyçokluğu ile; 3.
Aynı kanunun 6 ncı maddesinde yer alan (Kadınların memur ve müstahdem olmaları
caizdir) şeklindeki hükmün Anayasa'ya aykırı olmadığına ve bu fıkraya ilişkin
istemin reddine oyçokluğu ile; 4.
Yine aynı maddede yer alan (Ne gibi memuriyet ve hizmetlerde istihdam
edilecekleri her vekâletin memurlarına ait kanunlarında tesbit olunur)
şeklindeki hükmün dahi Anayasa'ya aykırı olmadığına ve bu hükme yöneltilen
dâvanın reddine oyçokluğu ile; 25/10/1963
gününde karar verildi. Başkan Sünuhi
  arsan Üye Osman
  Yeten Üye Rifat
  Göksu Üye İ.
  Hakkı Ülkmen Üye Lütfi
  Akadlı Üye Şemsettin
  Akçoğlu Üye İbrahim
  Senil Üye İhsan
  Keçecioğlu Üye Salim
  Başol Üye Celalettin
  Kuralmen Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Fazıl
  Uluocak Üye Ahmet
  Akar Üye Muhittin
  Gürün Üye Ekrem
  Tüzemen MUHALEFET
ŞERHİ 14/8/1963
tarihli ve 11480 sayılı Resmî Gazete'de yayınlanan 22/5/1963 tarihli ve
1963/205 - 123 sayılı karar altındaki muhalefet şerhimde yazılı sebeplerle
kararın 2 numaralı bendine muhalifim. Üye Şemsettin Akçoğlu MUHALEFET
ŞERHİ Anayasa'nın
12 inci maddesinde (Herkes dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefî inanç,
din ve mezhep ayırımı gözetilmeksizin kanun önünde eşittir) denilmektedir. 58
inci maddesi ise, "Her
Türk kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir. Hizmete
alınmada, ödevin gerektirdiği niteliklerden başka hiç bir ayırım
gözetilemez" şeklindedir. 58
inci maddeye göre her Türkün eşitlik esasını ihlâl edecek sekilde bir ayırım
yapılmaksızın kamu hizmetlerine girebilmesi esastır. Ancak hizmete alınmada
ödevin gerektirdiği nitelikler bakımından bir ayırım gözetilecek ve fakat bu
ayırım belli ve sınırlı hususlara inhisar edecektir. Bu suretle maddenin 2 nci
fıkrası birinci fıkra ile konulan genel kuralın bir istisnasıdır. Bu da, 12 nci
maddedeki eşitlik esasının zaruri bir sonucudur. Memurin
Kanununun iptali îstenen 6 ncı maddesi ise şöyledir : (Kadınların
memur olmaları caizdir. Ne gibi bir memuriyet ve hizmetlerde istihdam
edilecekleri her vekâletin memurlarına ait kanunlarında tesbit olunur). Görülüyorki
Memurin Kanununun 6 ncı maddesinin yazılış şekli, Anayasa'nın 58 inci
maddesinin yazılış tarzından tamamiyle başka olup aksi istikamette bir mâna
taşımaktadır. Bahis
konusu 6 ncı maddenin birinci cümlesinde kadınların memur olmalarının caiz olacağı
belirtildikten sonra ikinci cümlesinde ne gibi bir memuriyet ve hizmetlerde
istihdam edilecekleri her vekâletin teşkilât kanunlarına bırakılmaktadır. Bu
demektir ki, kadınların istihdam sahaları vekâletlerinin memurin kanunlarında
tâyin ve tesbit edilmedikçe memuriyet ve hizmete alınmaları mümkün olmayacak ve
bu hak ancak hizmetin niteliğine göre kanunlarla kendilerine tanınabilecektir. Bu
suretle Memurin Kanununun 6 ncı maddesi Anayasa'nın 12 nci ve 58 inci
maddelerinin sarahat ve maksadı hilâfına esas olarak memur olma hakkını
erkeklere hasretmek suretiyle kadınlarla erkekler arasında cinsiyet bakımından
bir ayırım yapmakta, kamu hizmetine alınmalarında kadınlar aleyhine eşitlik
esasını ihlâl eden bir hüküm taşımaktadır. Bu
sebeplerle bahis konusu 6 ncı maddenin ikinci cümlesinin Anayasa'ya
aykırılığına binaen iptali gerekeceği düşüncesi ile ekseriyet kararının bu
kısmına muhalifim. Üye Rifat Göksu MUHALEFET
ŞERHİ 788
sayılı Memurin Kanununun değişik 4 üncü maddesinin Z fıkrasında yer alan (Bu
kanunun neşrinden evvel ecnebi kadınlarla teahhül etmiş bulunan memurun;
Hariciye, Müdafaayı Milliye ve Bahriye Vekâletlerinde istihdam edilemezler)
yolundaki hükmün Anayasa'ya aykırı olmadığı, diğer bir dâva dalayısiyle Anayasa
Mahkemesinin, 14/8/1963 günlü ve 11480 sayılı Resmî Gazete ile yayımlanmış
bulunan 22/5/1963 günlü ve 1963/205-123 sayılı kararı ile tesbit ve kabul
edilmiş olduğundan, bir defada bu dâva sebebiyle aynı fıkra hükmünün Anayasa
karşısındaki durumunun tekrar incelenerek esas hakkında yeni bir karar
verilmesine, Anayasa'nın 152 nci maddesinin (Anayasa Mahkemesinin kararlarının
kesin olup Devletin yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını,
gerçek ve tüzel kişileri bağlayacağını) belirten hükümleri karşısında imkân
bulunmamakta sadece durumun izah olunarak (Yeni bir karar verilmesine yer
olmadığına) karar verilmesi gerekmektedir. Halbuki
Mahkememizin bu kararı ile, meseleyi çözmüş bulunan önceki kararının
mevcudiyetine rağmen, söz konusu fıkra hakkındaki dâvayı esas bakımından
inceleyerek yeniden karar vermiş bulunmaktadır. Anayasa
Mahkemesinin, 30 Nisan 1963 günlü ve 11394 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmış
bulunan 26/12/1962 günlü ve 1962/223-122 sayılı, takip edilen usul bakımından
benzeri olan, kararına ait muhalefet şerhimde daha geniş bir surette
açıkladığım sebeplere binaen bu kararda uygulanan usule muhalifim. Üye Muhittin Gürün MUHALEFET
ŞERHİ 18/3/1926
tarih ve 788 sayılı Memurin Kanununun memur ve müstahdem olabilme şartlarını
gösteren Bölümünün 6 ncı maddesinde "Kadınların memur ve müstahdem
olmaları caizdir. Ne gibi memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilebilecekleri
her vekâletin memurlarına ait kanunlarında tesbit olunur." denilmektedir. 9/7/1961
tarih ve 334 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasa'sının (Kamu hizmetlerine girme
hakkı) kenar başlıklı 58 inci maddesinin ikinci fıkrasında ise "Hizmete
alınmakta, ödevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayırım
gözetilemez." denilmektedir. Ayrıca yine Anayasa'nın 12 inci maddesinde de
cinsiyet ayırımı gözetilmeksizin herkesin kanun önünde eşit olduğu
belirtilmiştir. Şu hale göre 334 sayılı Anayasa, da memur ve müstahdem olabilme
husunda cinsiyet üzerinde durulmamış sadece Ödevin gerektirdiği niteliklerin
aranması uygun görülmüştür. 788
sayılı Memurin Kanununun söz konusu 6 ncı maddesinin ikinci cümlesinden çıkan
mâna, birinci cümlenin aksine olarak memur ve müstahdem olabilme konusunda
kadın ve erkekler arasında fark gözetilmiş olduğudur. Görülecek
işin mahiyeti icabı bazı görevlere kadınların alınmaması doğru ve yerinde
olabilir. Ancak bu hallerde Anayasa'nın 58 inci maddesinin ikinci fıkrasına
dayanılarak kadınlar bu görevlere alınmıyabilirler. İşte
yukarıda arz ve izah edilen sebeplerle 18/3/1926 tarih ve 788 sayılı Memurin
Kanununun 6 ncı maddesinin ikinci cümlesi 334 sayılı Türkiye Cumhuriyeti
Anayasa'sının 12 nci maddesinin birinci fıkrası ile 58 inci maddesinin ikinci
fıkrasına aykırıdır. Bu durum karşısında iptaline karar verilmesi doğru olur.
Mahkeme çoğunluğunun bunun aksine olan görüşüne bu sebeple muhalifiz. Üye İhsan
  Keçecioğlu Üye Ekrem
  Tüzemen MUHALEFET
ŞERHİ 788
sayılı Memurin Kanunun 6 ncı maddesinde (Kadınlar memur ve müstahdem olmaları
caizdir) dendikten sonra (Ne gibi memuriyet ve hizmetlerde istihdam
edilecekleri) her vekâletin memurlarına ait kanunlarında tesbit olunur)
denilmektedir. Anayasa'nın
12 nci maddesinde (Herkes dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç,
din ve mezhep ayrımı gözetilmeksizin kanun önünde eşittir) ve 58 inci
maddesinde de (Hizmete alınmada, ödevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir
ayrım gözetilemez) denilmiştir. 12 nci
madde ile 58 nci maddeyi birlikte mütalâa etmek gerekir Hizmete
alınmada ödevin gerektirdiği nitelik, erkekler için de bahis konusu olabilir.
Halbuki, iptali istenen 6 ncı maddede "kadınların ne gibi memuriyet ve
hizmetlerde istihdam edilecekleri her vekâletin memurlarına ait kanunlarında
tesbit olunur" denilmek suretiyle sırf kadın olmaları açısından bir ayrım
yapılmıştır ki 12 nci maddeye açık olarak aykırıdır. 58
inci maddeye göre zaten hizmete alınmada ödevin gerektirdiği nitelik, kadın ve
erkek ayrımı yapılmaksızın gözönünde bulundurulacak ve uygulanacaktır. Bu yeter
iken kadın olmaları noktasından ne gibi memuriyet ve hizmetlerde
kullanılacaklarını her Bakanlığın özgüt "Teşkilât" Kanununa bırakmak
açık olarak cinsiyet ayrımı gözetildiğini göstermektedir. Bu
sebeple sözü geçen 6 ncı maddede yer alan (Kadınların ne gibi memuriyet ve
hizmetlerde istihdam edilecekleri her vekâletin memurlarına ait kanunlarında
tesbit olunur) şekildeki hükmün Anayasa'nın 12 ve 58 inci maddelerine aykırı
olduğu oyu ile kararın sonuç 4 üncü bendine muhalifim. Üye Salim Başol MUHALEFET
ŞERHİ 1.
788 sayılı Memurin Kanununun 1393 sayılı Kanunla değişik (Z) fıkrasındaki (Bu
kanunun neşrinden evvel ecnebi kadınlarla teahhül etmiş bulunan memurin,
Hariciye, Müdafaayı Milliye ve Bahriye Vekâletlerinde istihdam edilemezler.),
hükmünün Anayasa'ya aykırı olduğu hakkındaki düşüncemin dayandığı gerekçeler,
Resmî Gazete'nin 14/8/1963 tarihli sayısında yayınlanan esas 1963/205, karar
1963/123 sayılı Mahkememiz kararına yazdığım muhalefet şerhinin 2. fıkrasında
gösterilmiştir. 2.
Kamu hizmetlerine girme hususunda Temel Kuralı düzenliyen Anayasa'nın 58.
maddesinde "Hizmete alınmada görevin gerektirdiği nitelikten başka bir
ayrım gözetilemiyeceği" açıklanmıştır. Yine Anayasa'nın kanun önünde
eşitlik ilkesini belirten 12. maddesinde eşitlik ilkesinin uygulanmasında
cinsiyet bakımından ayrım yapılamıyacağı tasrih edilmiştir. Halbuki
788 sayılı Memurin Kanunu, esası itibariyle kamu memurluğunu erkeklere mahsus
bir hizmet telâkki eden bir zihniyetle kaleme alınmıştır. Nitekim mezkûr
kanunun memur olma şartlarını gösteren 4. maddesinin (b) fıkrasındaki askerlik
hizmetini ifa etmiş veya ihtiyat sınıfına nakledilmiş veya askerliğe elverişli
olmadığı sabit olmuş bulunmak şartının yer almış bulunması ve bu maddede
kadınlar için bu yönden bir istisna öngörülmemiş olması bunu göstermeğe
kafidir. Bu
esastan hareket edilince mezkûr kanunun 6. maddesindeki "Kadınların memur
ve müstahdem olmaları caizdir." hükmünü, Anayasa'nın kanun önünde eşitlik
ve kamu hizmetlerine girme hususundaki temel kurallarına uygun saymak mümkün
değildir. Aksine, bu hüküm memur, olabilmeyi kadınlara bir lütuf ve atıfet gibi
kabul eden bir hükümdür, maddenin bu cümleden sonra gelen "Ne gibi
memuriyet ve hizmetlerde istihdam edilecekleri her vekâletin memurin
kanunlarında tesbit olunur.." hükmü bu görüşü teyit etmektedir. Yani (Kamu
hizmeti erkeklere mahsus bir görevdir, kadınlar memurluğa ancak vekâletlerin
tâyin edecekleri hizmetler için kabul edilebilir.) mânası bu maddenin sözünden
ve ruhundan açıkça belirtmektedir. Maddenin
birbirini tamamlayan iki cümlesi Bakanlıklarca yapılacak tesbit işinin cinsiyet
bakımından mı, yoksa nitelik bakımından mı olacağını açıkça belitmiş olmakla
beraber kanunun tedvinine hâkim olan zihniyet bu tesbitin daha ziyade cinsiyet
bakımından yapılacağının kastedildiğini göstermektedir. Zira kanunda nitelik
bakımından bir tesbit yapılacağı umumi şekilde ifade edilmiyerek tesbit işinin
kadınlara hasredilmek suretiyle hükme bağlanmış olması bu tesbitin cinsiyet
bakımından bir ayırım olduğunu kabul etmeği zaruri kılmaktadır. Bu
sebeple maddenin tümü Anayasa'nın 12. ve 58 maddelerine aykırıdır. Yukarıda
arzedilen sebeplere binaen çoğunluk kararının bu kısımlarına muhalifim Üye İ. Hakkı Ülkmen Yukarıdaki
muhalefet şerhinin l No. lu fıkrasında bahsi geçen hüküm hakkındaki çoğunluk
kararına muhaletim sebepleri 14/8/1963 günlü Resmî Gazete'de yayınlanan
K:1963/123 sayılı kararın altında gösterilmiştir. Üye İbrahim Senil