ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1978/52 Karar Sayısı:1978/64 Karar Günü:14/12/1978 Resmi Gazete tarih/sayı:31.3.1979/16595 İTİRAZ
YOLUNA BAŞVURAN : Solhan Asliye Ceza Mahkemesi. İTİRAZIN
KONUSU : 8/6/1936 günlü, 3005 sayılı "Meşhud Suçların Muhakeme Usulü
Kanunu"nun 8., değişik 9/2., 11. ve 12. maddelerinin ve "3005 sayılı
Kanuna göre Cumhuriyet Müddeiumumileriyle Zabıtanın Vazifelerini ne suretle
Yapacaklarına Dair Talimatname" nin Anayasa'nın 2., 31., 42., 44., 113. ve
132. maddelerine aykırılığı öne sürülmüş ve iptali istenmiştir. I.
OLAY : 26/5/1978
gününde yapılan genel aramada üzerinde kama bulunan sanığın, 3005 sayılı Meşhud
Suçların Muhakeme Usulü Kanunu hükümlerine göre yargılanarak 6136 sayılı
Yasanın 4., 14., 15. ve Türk Ceza Kanununun 36. maddeleri hükümleri gereğince
cezalandırılması istemiyle Solhan Asliye Ceza Mahkemesinde kamu davası
açılmıştır. İkinci
oturumda Mahkeme, kendiliğinden 3005 sayılı Yasanın 8., değişik 9/2., 11. ve
12. maddeleriyle "3005 Sayılı Kanuna göre Cumhuriyet Müddeiumumileriyle
Zabıtanın Vazifelerini Ne Suretle Yapacaklarına Dair Talimatname" nin
Anayasa'ya aykırı olduğunu ileri sürmüş ve iptali için Anayasa Mahkemesi'ne
başvurulmasına karar vermiştir. III-
YASA METİNLERİ 1)
İptali istenen yasa hükümleri: a)
8/6/1936 günlü, 3005 sayılı Meşhud Suçların Muhakeme Usulü Kanunun 8. maddesi: "Madde
8- Maznun yakalandığı günden mahkemeye sevkedileceği sırada çalışma zamanı
bitmiş veya herhangi bir tatil gününe tesadüf etmiş ise Cumhuriyet
Müddeiumumisi mahkemeyi hemen çalışmaya davet edebileceği gibi sanığın
mahkemeye şevkini ertesi güne de bırakabilir. Şu
kadar ki Cumhuriyet Müddeiumumisi tarafından dördüncü maddede yazılı sebepten
dolayı sanığın mahkemeye şevki ertesi güne bırakılmış ise yukarıki fıkrada
yazılı sebeple de olsa sanığın mahkemeye şevki ikinci bir teahhura
uğratılamaz." b)
Aynı Yasanın 27/6/1938 günlü, 3498 sayılı Yasayla değiştirilen 9. maddesinin
ikinci fıkrası : "Mahkemece
duruşmanın bir celsede bitirilmesi lâzımdır. Şu kadar ki kanuni zaruretler
dolayısıyle işin bir celsede karara bağlanması mümkün olmazsa, duruşma bu
imkansızlığı doğuran noksanların en çabuk vasıtalarla ikmali için lâzım gelen
müddet göz önünde tutularak ona göre başka bir güne tehir edilebilir." c)
Aynı Yasanın 11. Maddesi : "Madde
11- Duruşma bir celsede neticelenmeyip de başka güne bırakılacaksa Cumhuriyet müddeiumumisi
tarafından hakkında tevkif müzekkeresi verilmiş olan sanığın kefaletle veya
kefaletsiz tahliyesine mahkemece karar verilebilir. " d)Aynı
Yasanın 12. Maddesi : "Madde
12- Sanığın isteği üzerine mahkeme müdafasını hazırlamak için en çok üç günlük
mühlet verir." 2)
Dayanılan Anayasa Maddeleri : "Madde
2- Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına ve Başlangıçta belirtilen temel
ilkelere dayanan, milli, demokratik, lâyık ve sosyal bir hukuk
devletidir." "Madde
31- Herkes, meşru bütün vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı
mercileri önünde davacı veya davalı olarak, iddia ve savunma hakkına sahiptir. Hiçbir
mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz." "Madde
42- Çalışma herkesin hakkı ve görevidir. Devlet,
çalışanların insanca yaşaması ve çalışma hayatının, kararlılık içinde gelişmesi
için, sosyal, iktisadi ve mali tedbirlerle çalışanları korur ve çalışmayı
destekler; işsizliği önleyici tedbirleri alır. Angarya
yasaktır. Memleket
ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda vatandaşlık ödevi niteliği alan beden
veya fikir çalışmalarının şekil ve şartları, demokratik esaslara uygun olarak
kanunla düzenlenir. " "Madde
44- Her çalışan dinlenme hakkına sahiptir. Ücretli
hafta ve bayram tatili ve ücretli yıllık izin hakkı kanunla düzenlenir." Madde
113- Bakanlıklar ve kamu tüzel kişileri, kendi görev alanlarını ilgilendiren
kanunların ve tüzüklerin uygulanmasını sağlamak üzere ve bunlara aykırı olmamak
şartıyla, yönetmelikler çıkarabilirler. Yönetmelikler Resmî Gazete ile
yayınlanır." "Madde
132- Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna, hukuka ve
vicdani kanaatlarına göre hüküm verirler. Hiçbir
organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve
hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde
bulunamaz. Görülmekte
olan bir dava hakkında Yasama Meclislerinde yargı yetkisinin kullanılması ile
ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz.
Yasama ve Yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu
organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların
yerine getirilmesini geciktiremez." IV.
İLK İNCELEME : Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 29/6/1978 gününde Kani Vrana,
Abdullah Üner, Ahmet Koçak, Şekip Çopuroğlu, Fahrettin Uluç, Muhittin Gürün,
Lütfi Ömerbaş, Ahmet Erdoğdu, Hasan Gürsel, Osman Tokcan, Ahmet Salih Çebi,
Adil Esmer, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Ahmet H. Boyacıoğlu, Necdet Darıcıoğlu'nun
katılmasıyle yapılan ilk inceleme toplantısında aşağıdaki sorunlar üzerinde
durulmuştur: Anayasa'nın
değişik 151. maddesinde "Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir
kanunun hükümlerini Anayasaya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri
sürdüğü aykırılık iddidasının ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa
Mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır" kuralına
yer verilmiş ve 22/4/1962 günlü, 44 sayılı Yasanın 27. maddesinde de bu kural
başka bir biçimde yinelenmiştir. Anayasa'ya
aykırılık savlarının Anayasa Mahkemesi'ne getirebilme yolunu mahkemelere açık
tutan bu düzenin işleyebilmesi, ortada somut bir olayın yani görülmekte olan
belli bir davanın bulunması, Anayasa'ya aykırılığı öne sürülen yasa ya da
22/4/1962 günlü, 44 sayılı Yasanın geçici 5. maddesinin üçüncü fıkrasında
belirlendiği üzere Yasa adını taşımamakla birlikte Kanun niteliğinde olan metin
hükümlerinin bu davada uygulanma durumunda olması ve mahkemenin aykırılık
savını ciddi görmesi ya da kediliğinden o hükümleri aykırı bulması gibi
koşulların gerçekleşmesine bağlıdır. Mahkemenin
Anayasa'ya aykırılığı nedeniyle iptalini istediği "3005 sayılı kanuna göre
Cumhuriyet Müddeiumumileriyle Zabıtanın Vazifelerini ne suretle yapacaklarına
Dair Talimatname" bir yasa olmadığı gibi yasa niteliğinde bir metinde
değildir. Anayasa Mahkemesinin görev alanına bu tür idari işlemlerin
denetlenmesi girmediğinden bu metnin iptaline yöneltilen başvurma
reddedilmelidir. 3005
sayılı Yasanın Anayasaya aykırılığı öne sürülen 8., 9/2., 11. ve 12. maddeleri
hükümlerine gelince, görülmekte olan davada bu maddelerden yalnız 9. maddenin
ikinci fıkra hükmünün uygulanma durumunda olduğu açık bulunduğundan işin esası
hakkındaki incelemenin de yalnız bu fıkra açısından yapılması, öteki hükümlere
ilişkin itirazın başvuran mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddedilmesi
gerekmektedir. Ahmet
Salih Çebi, Adil Esmer ve Nihat O. Akçakayalıoğlu 9. maddenin ikinci fıkrasının
davada uygulanma durumunda olmadığını; Sekip Çopuroğlu, Nihat O. Akçakayalıoğlu
ve Ahmet H. Boyacıoğlu sözü edilen 8. maddenin; Abdullah Öner, Şekip Çopuroğlu
ve Ahmet H. Boyacıoğlu 12. maddenin de davada uygulanma durumunda olduğunu öne
sürmüşlerdir. Böylece
yapılan ilk inceleme sonucunda aşağıdaki karar alınmıştır. "l-
(3005 sayılı Kanuna göre Cumhuriyet Müddeiumumileriyle Zabıtanın Vazifelerini
ne suretle Yapacaklarına Dair Talimatname) nin Anayasaya aykırı olduğu
yolundaki itirazın, Anayasa Mahkemesinin görevine girmediğinden reddine
oybirliğiyle, 2-
8/6/1936 günlü, 3005 sayılı Yasanın 8., 11. ve 12. maddelerinin davada
uygulanma olanağı bulunmadığından başvurmanın, itirazda bulunan Mahkemenin
yetkisizliği yönünden reddine, 8. maddede Sekip Çopuroğlu, Nihat O.
Akçakayalıoğlu ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun karşı oylarıyla ve oyçokluğuyla, 11.
maddede oy birliğiyle, 12. maddede Abdullah Üner, Şekip Çopuroğlu ve Ahmet H.
Boyacıoğlu'nun karşıoylarıyla ve oyçokluğu ile, 3-
İşin esasının aynı Kanunun değişik 9. maddesinin ikinci fıkrası yönünden
incelenmesine, Ahmet Salih Çebi, Âdil Esmer ve Nihat O. Akçakayalıoğlu'nun
karşıoylarıyle ve oyçokluğuyla 29/6/1978 gününde karar verildi." . V.
ESASIN İNCELENMESİ: İşin
esasına ilişkin rapor iptali istenen yasa kuralı, Anayasaya aykırılık savına
dayanak gösterilen Anayasa kuralları, bunlarla ilgili gerçekler ve başka yasama
belgeleri, konu ile ilişkisi bulunan öteki metinler okunduktan sonra gereği
görüşülüp düşünüldü : 8/6/1936
günlü, 3005 sayılı "Meşhud Suçların Muhakeme Usulü Kanunu'nun, 3498 sayılı
Yasa ile değişik 9. maddesinin ikinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğu öne
sürülmektedir. İtiraz
konusu kuralın sağlıklı bir biçimde Anayasa'ya uygunluk denetiminden
geçirilebilmesi için söz konusu 9. maddenin bütünü ile ele alınmasında yarar
görülmüştür. Bu maddenin tümü şöyledir: "Madde
9- Vazifeli Mahkeme, Cumhuriyet Müddeiumumisi tarafından sevk edilir edilmez
başka işlere tercih ederek maznunun duruşmasına başlar. Mahkemece
duruşmanın bir celsede bitirilmesi lâzımdır. Şu kadarki kanuni zaruretler
dolaysiyle işin bir celsede karara bağlanması mümkün olmassa duruşma, bu
imkansızlığı doğuran noksanların en çabuk vasıtalarla ikmali için lâzım gelen
müddet gözönünde tutularak ona göre başka bir güne tehir edilebilir. Ağır
ceza mahkemesinin vazifesine giren meşhud cürümlerde mahkeme, umumi hükümlere
göre takibat yapılması lüzumuna kanaat getirirse bu dairede takip edilmek üzere
evrakın Cumhuriyet Müddeiumumiliğine tevdiine re'sen dahi karar verebilir. Bu
karar katidir." Maddenin
birinci fıkrasında, suçüstü hükümlerine göre yapılacak yargılamada duruşmanın
önceliği kurala bağlanmıştır. Buna göre, mahkeme, söz konusu Yasanın kapsamına
giren bir iş önüne geldiğinde, 9. maddenin birinci fıkrası buyruğunu göz önüne
almak ve o işe öncelikle bakmak zorundadır. 9.
Maddenin itiraz konusu ikinci fıkrasının birinci tümcesinde yeralan, duruşmanın
bir oturumda bitirilmesi kuralı aslında Ceza Yargılamaları Usulü Yasasından
kaynaklanmaktadır. Gerçekten söz konusu Yasanın 219. maddesinin birinci
fıkrasında "Duruşma ... ara vermeksizin cereyan eder" 207. maddesinin
2. fıkrasında da "duruşmanın bir günde bitmeyeceği anlaşılırsa..."
denilmektedir. Bu durumda itiraz konusu fıkra ile yeni bir kural düzenlenmiş
olmayıp, temel kural genel anlamda yinelenmiş bulunmaktadır. İtiraz konusu
fıkranın ikinci tümcesi, duruşmanın bir oturumda bitirilememesi olasılığını da
gözönünde tutarak, yasal zorunluklar nedeniyle işin bir oturumda karara
bağlanamaması halinde duruşmanın, Yasanın konuluş amacına uygun bir güne
ertelenmesini öngörmektedir. 9.
maddenin üçüncü fıkrası ise, ağır ceza mahkemesinin görevine giren meşhud
suçlara ilişkin kimi kuralları içermektedir. Söz
konusu 9. maddenin ikinci fıkrası hükmünün Anayasa'ya aykırı olup olmadığı
sorunu : l-
Anayasa'nın 31. maddesi açısından inceleme : İtiraz
yoluna başvuran mahkeme; Ülkemizin içinde bulunduğu ekonomik ve sosyal durumla
doğa koşullarının duruşmanın bir oturumda bitirilmesine olanak vermediğini,
kimi ilçelerde avukat veya dava vekili bulunmadığını, bu koşullarda sanığın
hemen mahkemeye çıkarılarak duruşmanın bir oturumda bitirilmesini istemenin
doğru olmadığını, 3005 sayılı Yasanın 12. maddesiyle, sanığa savunmasını
hazırlamak için tanınan üç günlük sürenin az olduğunu, bu nedenlerle itiraz konusu
kuralın Anayasa'nın 31. maddesiyle güvence altına alınan hak arama özgürlüğünü
zedelediğini ileri sürmektedir. Bu
savı benimsemeye olanak yoktur. Çünkü, 9. maddenin ikinci fıkrası, Ceza
Muhakemeleri Usulü Kanununun duruşmaya ve müdafi tayinine ilişkin genel
kurallarında bir değişiklik yapmış değildir. Bu hükümle duruşmanın bir oturumda
bitirilmesi buyurulmakla birlikte olanaksızlık halinde de duruşmanın başka bir
güne ertelenebileceği öngörülmektedir. Davanın
görüldüğü yerde bulunsun bulunmasın, bir müdafi tayin edilmesi ve bunun için de
duruşmanın ertelenmesi yolundaki istekler, söz konusu hükümle engellenmiş
değildir. Mahkeme böyle bir durumda savunma hakkının kullanılabilmesini
sağlamak için duruşmayı, Yasanın amacına uyan yakın bir güne ertelemek durumundadır. Yeri
gelmişken şu yönün de belirtilmesinde yarar vardır. Anayasa
Mahkemesinin 8/7/1971 günlü, 1971/28-64 sayılı kararında da açıklandığı gibi
(Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, Sayı 10, Sayfa 32) 3005 sayılı Yasanın
uygulanmasına ilişkin yönetmeliğin yasalara aykırı kuralları kapsamaksı ya da
sözü edilen Kanuna göre yapılan çalışmalar için ne yolda ödeme yapılacağına
ilişkin esasların Bakanlar Kurulunca henüz kararlaştırılmamış olması gibi
yönetime ilişkin konuların Anayasa Mahkemesi'nin görev ve yetki alanı dışında
kaldığından, ister yönetmelikte ister Bakanlar Kurulu Kararnamesinde yasalara
aykırı kuralların veya ilkelerin yer alması ya da bu yolda henüz bir saptama
yapılmamış olması, Anayasa'ya aykırı bir yönü olmayan bir yasa hükmünün Anayasa'ya
aykırı olduğunun kabulü için bir neden sayılamaz. Bu
nedenlerle, 9. maddenin ikinci fıkrasının Anayasa'nın 31. maddesine uymayan bir
yönü bulunmadığı gibi Anayasa'nın öteki maddelerine de aykırılığı saptanamamış
olduğundan itirazın reddine karar verilmelidir. SONUÇ: İtiraz
konusu 8/6/1936 günlü, 3005 sayılı "Meşhud Suçların Muhakeme Usulü
Kanunu"nun 27/6/1938 günlü, 3498 sayılı Yasa ile değiştirilen 9.
maddesinin ikinci fıkrası hükmünün Anayasa'ya aykırı olmadığına ve başvurmanın
reddine, 14/12/1978
gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkan Şevket
  Müftügil Başkanvekili Ahmet
  H. Boyacıoğlu Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Ahmet
  Erdoğdu Üye Osman
  Tokcan Üye Rüştü
  Aral Üye Muammer
  Yazar Üye Adil
  Esmer Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Nahit
  Saçlıoğlu Üye Hüseyin
  Karamüstantikoğlu Üye Kenan
  Terzioğlu Üye Necdet
  Darıcıoğlu Üye Bülent
  Olçay KARŞIOY
YAZISI Sanık
hakkında 3005 sayılı Yasa hükümlerine göre kamu davası açıldığı ve Mahkemenin
sözü edilen Yasa çerçevesinde işe elkoyarak yargılamaya başladığı
ihtilafsızdır. Yargılama anılan Yasa hükümleri dairesinde sürdürüleceğine göre,
söz konusu Yasanın 8. ve 11. maddeleri hükümlerinin de bu davada uygulanma
durumunda olduğunu kabul etmek gerekir. Söz gelimi duruşma bir celsede
bitirilememiş ve Mahkeme Anayasa'ya aykırılık savında bulunarak Anayasa
Mahkemesi'ne başvurmuştur. Bu
nedenlerle 3005 sayılı Yasanın 8. ve 11. maddeleri hükümlerini bu davada
uygulanma durumunda görmeyen çokluk kararına karşıyım. Başkanvekili Ahmet H. Boyacıoğlu