ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2023/42 Karar Sayısı : 2024/114 Karar Tarihi : 30/5/2024 R.G. Tarih – Sayı : 2/8/2024
- 32620 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: İzmir 15. Aile Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 2 2/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun
185. maddesinin üçüncü fıkrasının Anayasa’nın 17. maddesine aykırılığı ileri
sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Boşanma
davasında itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan
Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu
kuralın da yer aldığı 185. maddesi şöyledir: “ I. Genel
olarak Madde 185- Evlenmeyle eşler arasında evlilik birliği
kurulmuş olur. Eşler, bu birliğin mutluluğunu elbirliğiyle sağlamak ve
çocukların bakımına, eğitim ve gözetimine beraberce özen göstermekle
yükümlüdürler. Eşler birlikte yaşamak, birbirine sadık kalmak ve
yardımcı olmak zorundadırlar. ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M.
Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU,
Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin
katılımlarıyla 9/3/2023 tarihinde yapılan ilk
inceleme toplantısında d osyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. III. ESASIN
İNCELENMESİ 2. Başvuru
kararı ve ekleri, Raportör Onur MERCAN tarafından hazırlanan işin esasına
ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa
kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Anlam ve Kapsam 3. 4721 sayılı Kanun’un
185. maddesinin birinci fıkrasında evlenmeyle eşler arasında evlilik birliği nin
kurulmuş olacağı hükme bağlanmıştır. 4. Anılan maddenin
ikinci fıkrasında eşlerin evlilik birliğinin mutluluğunu elbirliğiyle sağlamak
ve çocukların bakımı, eğitimi ile gözetimine beraberce özen göstermekle yükümlü
oldukları belirtilmiştir. 5. Maddenin itiraz
konusu üçüncü fıkrasında ise eşlerin birlikte yaşama, birbirine sadık kalma ve
yardımcı olma konusunda yükümlülüklerinin bulunduğu ifade edilmiştir. 6. Bu itibarla kural
uyarınca evlilik birliği devam ettiği sürece eşlerin birlikte yaşamaları,
birbirine sadık kalmaları ve yardımcı olmaları gerekmektedir. B. İtirazın
Gerekçesi 7. Başvuru kararında
özetle; insanın biyolojik ve psikolojik ihtiyaçlarını karşılamak için karşı
cinse ihtiyaç duyduğu, boşanma davası açıldıktan sonra bu kararın
kesinleşmesine kadar geçen süre içinde tarafların karşı cinsten biriyle
yakınlık kurmasının yeni bir boşanma davasına konu edilebildiği ve bu davanın
ilk boşanma davasıyla birleştirilmesine karar verilmesi nedeniyle yargılama
sürecinin uzadığı, boşanma kararı kesinleşinceye kadar geçen sürede eşlerin itiraz
konusu kuralda öngörülen yükümlülüklere tabi olmalarının kişinin maddi ve
manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkıyla bağdaşmadığı belirtilerek
kuralın Anayasa’nın 17. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 8 . 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43.
maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13. ve 20. maddeleri
yönünden incelenmiştir. 9.
Anayasa’nın “ Özel hayatın gizliliği ” başlıklı 20. maddesinin birinci
fıkrasında “ Herkes, özel hayatına
ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve
aile hayatının gizliliğine dokunulamaz. ” denilmiştir. 10.
Danışma Meclisinin kabul ettiği metnin gerekçesinde özetle, anılan maddeyle kişinin özel hayatının korunmakta olduğu,
kişinin özel hayatının ferdî hayat ve bununla bir bütün teşkil eden aile
hayatından oluştuğu, bu anlamda özel hayatın korunmasının her şeyden önce özel
hayatın gizliliğinin korunması, başkalarının gözleri önüne serilememesi
anlamına geldiği, ayrıca resmî makamların özel hayata müdahale edememesinin,
başka bir ifadeyle kişinin ferdî ve aile hayatını kendi anladığı gibi
düzenleyip yaşayabilmesinin özel hayatın korunmasının diğer bir yönünü
oluşturduğu ve maddenin birinci fıkrasında bu hususun da hükme bağlandığı ifade
edilmiştir. 11. Anayasa
Mahkemesinin bireysel başvuru kapsamında verdiği kararlarda sıkça vurgulandığı
üzere ö zel hayat eksiksiz bir tanımı bulunmayan geniş bir kavramdır.
Bu kapsamda korunan hukuki değer esasen kişisel bağımsızlıktır. Özel hayata
saygı hakkının kapsamının belirlenmesinde bireyin kişiliğini geliştirmesi ve
gerçekleştirmesi kavramı temel alınmaktadır. Anılan hak; herkesin
istenmeyen bütün müdahalelerden uzak, kendine özel bir ortamda yaşama hakkına
sahip olduğuna işaret etmekle birlikte kişiliğin serbestçe geliştirilmesiyle
uyumlu birçok hukuki menfaati de içermektedir ( Serap Tortuk , B. No:
2013/9660, 21/1/2015, §§ 31-36; Bülent Polat, B. No: 2013/7666,
10/12/2015, §§ 61-63; Tevfik Türkmen [GK], B. No: 2013/9704, 3/3/2016,
§§ 50-52; Ata Türkeri , B. No: 2013/6057, 16/12/2015, §§ 30-32). 12. Kuralda; eşlerin
birlikte yaşamaları, birbirine sadık kalmaları ve yardımcı olmaları gerektiği
hükme bağlanmıştır. 13. Eşlerin evlilik birliğinden
doğan yükümlülükleri özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme
hakkıyla doğrudan ilgilidir. Bu itibarla eşlerin birlikte yaşamaları, birbirine
sadık kalmaları ve yardımcı olmaları gerektiğini öngören kural, anılan hakka
yönelik bir sınırlama öngörmektedir. 14.
Anayasa’nın 13. maddesinde “ Temel
hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili
maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir.
Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve
lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. ” denilmektedir. Buna göre özel hayata ve aile hayatına saygı
gösterilmesini isteme hakkına sınırlama getiren düzenlemelerin kanunla
yapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine, demokratik toplum düzeninin
gereklerine ve ölçülülük ilkesine uygun olması gerekir. 15. Bu kapsamda özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini
isteme hakkını sınırlamaya yönelik bir kanuni düzenlemenin şeklen var olması yeterli olmayıp kuralların
keyfîliğe izin vermeyecek şekilde belirli ve öngörülebilir nitelikte olması
gerekir. 16.
Esasen temel hakları sınırlayan kanunun bu niteliklere sahip olması Anayasa’nın
2. maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk
devletinde, kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi
bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır,
uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına
karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu nitelikler
hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur. Zira bu ilke hukuk
normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde
devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güven
duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/41,
K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. maddesinde sınırlama ölçütü
olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye bağlanan hukuk
devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır. 17. Kuralda eşlerin
yükümlülüklerinin herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde açık ve net
olarak belirlendiği gözetildiğinde kuralın kanunilik şartını sağladığı sonucuna
ulaşılmıştır. 18. Anayasa’nın 20. maddesinin ikinci fıkrasında özel
hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına çeşitli sebeplerle
sınırlamalar getirilebileceği belirtilmek suretiyle bu hakkın mutlak olmadığı
kabul edilmiştir. Söz konusu maddede bu sınırlama sebepleri arasında millî
güvenliğin ve kamu düzeninin korunması ile suç işlenmesinin önlenmesi de
sayılmıştır. Ancak anılan fıkradaki sınırlama sebepleri arama ve el koyma
tedbirlerine yönelik düzenlendiğinden bu sebepler 20. madde bağlamında kural
yönünden meşru bir sınırlama nedeni olarak kabul edilemez. Bu itibarla anılan
hakkın Anayasa’da güvence altına alınan diğer temel hak ve özgürlüklerin
korunması veya Anayasa’nın diğer maddelerinde devlete yüklenen ödevler
nedeniyle sınırlanması mümkündür (AYM, E.2020/82, K.2021/20, 18/3/2021, § 15). 19. Anayasa’nın 41.
maddesinin birinci fıkrasında “Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler
arasında eşitliğe dayanır.” , ikinci fıkrasında ise “Devlet, ailenin
huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması ve aile
planlamasının öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için gerekli tedbirleri alır,
teşkilâtı kurar.” denilmiştir. 20. Söz konusu maddeye
ilişkin Danışma Meclisinin kabul ettiği metnin gerekçesinde özetle; ailenin
sosyal yapısının yanı sıra millet hayatında oynadığı rolün onun korunmasına
yönelik bir hükmün Anayasa’da yer almasını zorunlu kıldığı, ailenin korunması
fikrinin her şeyden önce 4721 sayılı Kanun anlamında evliliklerin kurulmasını
yaygınlaştırmak ve kolaylaştırmak olduğu, nitekim medeni olmadan bir aileden
bahsedilemeyeceği ve ailenin ahlaki bir çevre olduğu ifade edilmiştir. 21. Türk toplumunun
temeli olarak kabul edilen ailenin toplumsal değerlerin sonraki nesillere
aktarılması gibi önemli işlevleri bulunmaktadır (AYM, E.2022/155, K.2023/38,
22/2/2023, § 45). Ayrıca aile kurumunun
toplumsal hayatın sağlıklı ve huzurlu bir şekilde devam etmesi bakımından
taşıdığı önem de açıktır. 22. Kuralda eşlerin
birlikte yaşamaları, birbirine sadık kalmaları ve yardımcı olmaları gerektiği
öngörülmek suretiyle Türk toplumunun temeli olarak kabul edilen aile kurumunun
üstlendiği rolün hayata geçirilmesinin, bu suretle sağlıklı bir toplumsal
yapının sağlanmasının hedeflendiği anlaşılmaktadır. 23. Öte yandan kuralda
öngörülen yükümlülüklerin evlilik birliği içinde eşleri korumaya yönelik, başka
bir deyişle aile kurumunu korumaya ilişkin bir amacının da bulunmadığı
söylenemez. 24. Bu itibarla kuralın
aile kurumunun korunması ve sağlıklı bir toplumsal yapının sağlanmasına yönelik
meşru bir amacının bulunduğu sonucuna ulaşılmıştır. Kuralın meşru bir amacının
bulunmasının yanı sıra demokratik toplumda zorunlu bir ihtiyaca yönelik olması
da gerekir. 25. Eşlerin birlikte
yaşama, birbirine sadık kalma ve yardımcı olma yükümlülüklerinin bulunmadığı
bir hukuk düzeninde aile kurumunun korunması ve toplumsal işlevinin yerine
getirilmesi güçleşebilecektir. Bu itibarla kuralla özel hayata ve aile hayatına
saygı gösterilmesini isteme hakkına getirilen sınırlamanın demokratik toplumda
zorunlu bir ihtiyaca yönelik olduğu anlaşılmaktadır. Bununla birlikte kuralda
öngörülen sınırlamanın ölçülülük ilkesiyle de çelişmemesi gerekmektedir. 26.
Anayasa’nın 13. maddesinde güvence altına alınan ölçülülük ilkesi
elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden
oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen sınırlamanın amaca ulaşmaya
elverişli olmasını, gereklilik amaç bakımından sınırlamanın zorunlu
olmasını, diğer bir ifadeyle aynı amaca daha hafif bir sınırlama ile
ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise hakka getirilen
sınırlama ile amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade
etmektedir. Buna göre kuralla özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini
isteme hakkına getirilen sınırlamanın elverişlilik, gereklilik ve orantılılık
alt ilkelerine aykırı olmaması gerekir. 27. Eşleri birlikte
yaşamak, birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmakla yükümlü tutan kural aile
kurumunun korunması ile sağlıklı ve huzurlu bir toplumsal yapının sağlanmasına
katkıda bulunacak niteliktedir. Bu itibarla kuralın anılan meşru amaca ulaşma
bakımından elverişli olduğu değerlendirilmiştir. 28. T oplumun sağlıklı bir şekilde gelişebilmesi ile
toplumsal ilişkilerin huzur, barış ve güvenlik içinde devam edebilmesi
bakımından aile kurumunun sağlam temellere oturtulmasının taşıdığı önem
nedeniyle gerek eşlerin kendi aralarındaki gerekse ana, baba ile çocuklar
arasındaki kişisel ve mali ilişkileri düzenleyen hükümlerin öngörülmesi
mümkündür (bu yöndeki değerlendirmeler için bkz. AYM, E.2015/104, K.2016/20,
16/3/2016, § 20; E.2016/36, K.2016/187, 14/12/2016, § 17). 29. Bu bağlamda Türk
toplumunun temeli olarak kabul edilen aile kurumunun anayasal önemini gözönünde
bulundurmak suretiyle evlilik birliği içinde eşlerin yükümlülüklerini
belirlemek kanun koyucunun takdirindedir. Dolayısıyla eşlere birlikte yaşama, birbirine
sadık kalma ile yardımcı olma yükümlülüğü getiren ve kanun koyucunun takdir
yetkisi kapsamında kalan kuralın anılan meşru amaca ulaşma bakımından gerekli
olmadığı da söylenemez. 30. Eşlerin evlilik
birliği kapsamındaki yükümlülüklerini belirlemek kanun koyucunun takdirinde ise
de orantılılık alt ilkesi gereğince kuralın özel hayata ve aile hayatına
saygı gösterilmesini isteme hakkına makul olmayan bir sınırlama getirmemesi,
başka bir ifadeyle eşlere katlanamayacakları bir külfet yüklememesi gerekir. 31. Kural uyarınca
eşlerin birlikte yaşama yükümlükleri bulunmakla birlikte anılan Kanun’un 186.
maddesinin birinci fıkrasında eşlerin oturacakları konutu birlikte seçecekleri
öngörülmek suretiyle tek tarafın belirlediği konutta yaşama zorunluluğuna bağlı
olarak eşlere aşırı bir külfet yüklenmesinin önüne geçilmiştir. Söz konusu
maddenin gerekçesinde de mülga 17/2/1926 tarihli ve 743 sayılı Türk Kanunu
Medenisi’yle konutun seçiminde kadına nazaran üstün konuma getirilmiş bulunan
kocanın tek başına konutu seçmesi imkânının ortadan kaldırıldığı ifade
edilmiştir. 32. Ayrıca 4721 sayılı Kanun’un 197. maddesinin birinci fıkrasında eşlerden
birinin, ortak hayat sebebiyle kişiliğinin, ekonomik güvenliğinin veya ailenin
huzurunun ciddi biçimde tehlikeye düştüğü sürece ayrı yaşama hakkına sahip
olduğu, ikinci fıkrasında ise birlikte yaşamaya ara verilmesinin haklı bir
sebebe dayanması hâlinde hâkimin eşlerden birinin talebi üzerine birinin diğerine
yapacağı parasal katkıya, konut ile ev eşyasından yararlanmaya ve eşlerin
mallarının yönetimine ilişkin önlemleri alacağı öngörülmüştür. Dolayısıyla
kişilik, ekonomik güvenlik veya ailenin huzuru bakımından ciddi biçimde tehlike
oluşturması durumunda birlikte yaşama yükümlülüğünün ortadan kaldırılabilmesine
de imkân tanınmıştır. 33. Öte yandan anılan
Kanun’un 161 ila 166. maddelerinde zina, hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı
davranışta bulunma, küçük düşürücü suç işleme, haysiyetsiz hayat sürme, evlilik
birliğinden doğan yükümlülükleri yerine getirmemek amacıyla eşi terk etme ya da
haklı bir sebep olmadan ortak konuta dönmeme, eşlerden birinin akıl
hastalığının bulunması nedeniyle ortak hayatın diğer eş için çekilmez duruma
gelmesi ve evlilik birliğinin ortak hayatın sürdürülmesinin eşlerden
beklenemeyeceği derecede temelinden sarsılması hâlleri boşanma nedenleri olarak
sayılmıştır. Bu itibarla eşlerin birlikte yaşama, birbirine sadık kalma ve
yardımcı olma yükümlülüklerinin katlanılamayacak bir külfet hâline gelmesine
neden olacak olguların boşanma nedeni olarak düzenlendiği anlaşılmaktadır. 34. Mülga 743 sayılı
Kanun’un 162. maddesinin ikinci fıkrasında “ Boşanma
veya ayrılık davası ikame edildikten sonra karı kocadan her biri, dava devam
ettikçe, diğerinden ayrı yaşamak hakkını haizdir.” denilmiştir. 4721 sayılı Kanun’da aynı düzenlemeye
yer verilmemiş ise de anılan Kanun’un 169. maddesinde boşanma veya
ayrılık davasının açılması hâlinde hâkimin davanın devamı süresince gerekli
olan, özellikle eşlerin barınmasına, geçimine, eşlerin mallarının yönetimine ve
çocukların bakımı ile korunmasına ilişkin geçici önlemleri resen alacağı
belirtilmiştir. 35. Bu kapsamda
Yargıtay uygulamasında Kanun’un yürürlüğe girmesinden sonraki dönemde de
boşanma davasının açılmasıyla birlikte eşlerin ayrı yaşama haklarının doğduğu
kabul edilmektedir (bu yöndeki kararlar arasından bkz. Yargıtay 2. Hukuk
Dairesi, E.2010/16006, K.2011/18864, 17/11/2011; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu,
E.2017/2-1286, K.2019/142, 14/2/2019). 36. Buna göre boşanma
davasının açılması durumunda kuralda öngörülen birlikte yaşama yükümlülüğünün
eşlere katlanamayacakları bir külfet yüklemesini engellemeye yönelik bir
güvencenin de bulunduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca eşlerin ayrı yaşamalarına imkân
tanınan dönem içinde yardım yükümlülüğünün aynı şekilde devam edeceğini
söylemek oldukça güçtür. Başka bir ifadeyle bu dönemde anılan yükümlülüğün
birlikte yaşamayla doğrudan ilgili olan yardımları da kapsayacağı söylenemez. 37. Öte yandan boşanma
davasının reddine karar verilebileceği gözönünde bulundurulduğunda eşlerin birbirine
sadık kalma yükümlülüklerinin bu dava süresince de devam etmesinin makul görülmesi
gerekir. Nitekim boşanma davasının sonunda evlilik birliğinin sona ermediği
hâllerde bu dava sürecinde birbirine sadık kalmayan eşlerin devam ettirecekleri
evlilik birliğinin ciddi ölçüde zarar görebileceği, ayrıca bu durumun aile
kurumunu ve genel anlamda toplumsal hayatı olumsuz yönde etkileyebileceği
açıktır. Başka bir ifadeyle boşanma davası sonuçlanmadan önce sadakat
yükümlülüğünün ortadan kaldırılması aile kurumuna zarar verebilecektir.
Dolayısıyla evlilik birliği hukuken sona ermediği sürece eşlerin birbirine
sadık kalmakla yükümlü tutulmalarının katlanılamayacak bir külfet olarak
değerlendirilmesi mümkün değildir. 38. Kaldı ki kuralda
öngörülen yükümlülüklerin her iki eş için de geçerli olması nedeniyle eşlerin
lehine sonuçlar da doğuracağı kuşkusuzdur. 39. Buna göre eşleri birlikte
yaşamak, birbirine sadık kalmak ve yardımcı olmakla yükümlü tutan kuralda eşlerin
özel hayata ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme haklarının
korunmasındaki bireysel yararları ile anılan meşru amaç arasında makul bir
denge kurulmadığı söylenemez. 40. Bu itibarla orantılılık alt ilkesiyle de çelişmeyen kuralın ölçülülük ilkesini ihlal etmediği
sonucuna ulaşılmıştır. 41. Açıklanan
nedenlerle kural, Anayasa’nın 13. ve 20. maddelerine aykırı değildir. İtirazın
reddi gerekir. Kuralın, Anayasa’nın 17. m addesine
de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların
Anayasa’nın 13. ve 20. maddeleri yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında
ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 17. maddesi yönünden ayrıca bir inceleme
yapılmasına gerek görülmemiştir . IV. HÜKÜM 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun
185. maddesinin üçüncü fıkrasının Anayasa’ya
aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE 30/5/2024 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Üye Engin YILDIRIM Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE Üye Yılmaz AKÇİL Üye Ömer ÇINAR