ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2012/146 Karar Sayısı : 2013/93 Karar Günü : 17.7.2013 R.G. Tarih-Sayı :
25.04.2014-28982 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Genelkurmay
Başkanlığı Askeri Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 25.10.1963 günlü, 353
sayılı Askeri Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu'nun 1. maddesinin
dördüncü fıkrasının “…suçları işleyenlerin yargılanmaları Milli Savunma
Bakanlığının önceden tesbit ve Resmi Gazete ile yayınlayacağı askeri
mahkemelerde yapılır.” bölümünün Anayasa'nın 2., 36., 37., 138. ve
145. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi istemidir. I- OLAY Sanık hakkında 1632 sayılı Askeri Ceza Kanunu'nun 58. maddesi
delaletiyle 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 318. maddesinin (2) numaralı
fıkrasında düzenlenen “Halkı Askerlikten Soğutmak” suçundan
açılan kamu davasında, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı
olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 353 sayılı Kanun'un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 1. maddesi
şöyledir: “ Kuruluş: Madde 1- (Değişik birinci
fıkra: 21/1/1981 - 2376/1 md.) Türk Milleti adına yargı yetkisini kullanacak
askeri mahkemeler; kolordu, ordu, (deniz ve havada eşidi) ve kuvvet
komutanlıkları ile Genelkurmay Başkanlığı nezdinde Milli Savunma Bakanlığınca
kurulur. Kuvvet Komutanlıklarının yapacakları teklif veya Genelkurmay
Başkanlığının, doğrudan doğruya göstereceği lüzum üzerine, diğer kıta
komutanlıkları veya askeri kurum amirlikleri nezdinde de Milli Savunma
Bakanlığınca askeri mahkeme kurulabilir ve aynı yolla kaldırılabilir. Bir garnizonda aynı Kuvvetten nezdinde askeri mahkeme kurulması
gereken birden fazla kıta komutanlığı bulunursa Genelkurmay Başkanlığının uygun
göreceği bir kıta komutanlığı nezdinde Milli Savunma Bakanlığınca yeteri kadar
askeri mahkeme kurulması ile yetinilebilir. Askeri Ceza Kanununun 55, 56, 57, 58 ve 59 uncu maddeleri ile 148
inci maddesinin (B) fıkrasında yazılı suçları işliyenlerin
yargılanmaları Milli Savunma Bakanlığının önceden tesbit ve Resmi Gazete ile
yayınlayacağı askeri mahkemelerde yapılır. ” B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 36., 37., 138. ve 145.
maddelerinedayanılmış, 142. maddesi ise ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, Serruh
KALELİ, Alparslan ALTAN, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Osman Alifeyyaz
PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ,Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri
NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL ve
Zühtü ARSLAN'ın katılımlarıyla 27.12.2012 gününde yapılan ilk inceleme
toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Fatma BABAYİĞİT tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralı, dayanılan ve
ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama
belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında, itiraz konusu kural nedeniyleAskeri Ceza
Kanunu'nun 55., 56., 57., 58. ve 59. maddeleri ile 148. maddesinin (B)
fıkrasında yazılı suçları işleyenler açısından görevli olan bir mahkemenin,
yargılama görevini yürütürken, bu görevin kendisinden yetki tespit kararı
ismini taşıyan bir bakanlık genelgesi ile alınıp başka bir mahkemeye
verilebileceğini bilmesinin ve bu kaygıyı duymasının hâkim bağımsızlığını
zedeleyeceği, bahse konu suçlar açısından mahkemelerin görevlerinin değiştirilebilme
ihtimalinin bulunmasının mahkemenin bağımsızlığını ve doğal hâkim ilkesini
zedeleyeceği, bu suçları işleyenlerin baştan itibaren nerede yargılanacaklarını
bilmeleri gerektiği belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 36., 37., 138. ve
145. maddelerineaykırı olduğu ileri sürülmüştür. 353 sayılı Kanun'un “ Kuruluş ” başlıklı 1. maddesinin itiraz
konusu kuralın da yer aldığı dördüncü fıkrasında, Askeri Ceza Kanunu'nun 55.,
56., 57., 58. ve 59. maddeleri ile 148. maddesinin (B) fıkrasında yazılı suçları
işleyenlerin yargılanmalarının Milli Savunma Bakanlığının önceden tesbit ve
Resmî Gazete ile yayınlayacağı askeri mahkemelerde yapılacağı öngörülmüştür. Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, insan
haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve
işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu
geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku
tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve kanunlarla kendini bağlı sayan,
yargı denetimine açık olan devlettir. Anayasa'nın 37. maddesinde, “Hiç kimse kanunen tabi olduğu
mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz. Bir kimseyi kanunen tabi olduğu
mahkemeden başka bir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip
olağanüstü merciler kurulamaz.” denilmiştir. Bu maddede düzenlenmiş olan
doğal hâkim güvencesi, Anayasa'nın 36. maddesinde ifade edilen adil yargılanma
hakkının en önemli ögesi olan “kanuni, bağımsız ve tarafsız bir mahkeme
önünde yargılanma” hakkının temelini oluşturmaktadır. Anayasa'nın 138. maddesinin birinci fıkrasında, hâkimlerin
görevlerinde bağımsız oldukları ve Anayasa'ya, kanuna ve hukuka uygun olarak
vicdani kanaatlerine göre hüküm verecekleri, ikinci fıkrasında ise hiçbir
organ, makam, merci veya kişinin, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere
ve hâkimlere emir ve talimat veremeyeceği, genelge gönderemeyeceği, tavsiye ve
telkinde bulunamayacağı belirtilerek hukuk devleti olmanın zorunlu bir gereği
olan mahkemelerin bağımsızlığı teminat altına alınmıştır. Anayasa'nın 142. maddesinde, mahkemelerin kuruluşunun, görev
ve yetkilerinin, işleyişlerinin ve yargılama usullerinin kanun ile düzenlenmesi
öngörülmüştür. Anayasa'nın 145. maddesinin dördüncü fıkrasında, askeri yargı organlarının
kuruluşu, işleyişi, askeri hâkimlerin özlük işleri askeri savcılık görevlerini
yapan askeri hâkimlerin mahkemesinde görevli bulundukları komutanlık ile
ilişkilerinin, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre
kanunla düzenleneceği kural altına alınmıştır. Hâkimlerin bağımsızlığı, kararlarını verirken özgür olmaları, her
türlü kaygıdan, maddi, manevi baskı ve etkiden uzak bulunmaları ile mümkündür.
Mahkemenin “bağımsızlığı ve tarafsızlığı” adil yargılanmanın
koşulları arasındadır. Anayasa'da öngörülen yargı bağımsızlığı ve hâkimlik
teminatının, askeri yargı için de geçerli olduğunda kuşku bulunmamaktadır. Doğal hâkim güvencesi, hukuk devletinin olmazsa olmaz
koşullarından biridir. Anayasa Mahkemesinin daha önceki kararlarında da doğal
hâkim kavramı, suçun işlenmesinden veya davanın doğmasından önce davayı görecek
yargı yerini kanunun belirlemesi olarak tanımlanmaktadır. Başka bir anlatımla,
doğal hâkim ilkesi, yargılama makamlarının uyuşmazlığın meydana gelmesinden
sonra kurulmasını veya davanın taraflarına göre hâkim atanmasını engeller. “ Yetki ” kavramı, genel olarak bir davaya bakmakla görevli
mahkemeler arasında yargılama yetkisinin dağılımını ifade eder. Bu yetkinin,
5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nda suçun işlendiği yere, 353 sayılı
Kanun'da ise ana kural olarak failin suçu işlediği anda tabi olduğu kadro ve
kuruluş bağlantısına göre belirlendiği görülmektedir. Ceza usul hukukunda “ görev ”
konusu, kamu düzenine ilişkin olduğundan yargılamanın her aşamasında taraflarca
ileri sürülebildiği ve mahkemelerce de resen nazara alındığı hâlde, yer
yönünden yetki ile ilgili kurallar, davaların makul süre içinde, en az giderle
ve mümkün olan süratle sonuçlandırılmasını temin edecek olması nedeniyle kamu
düzeniyle ilişkili değildir. Bunun sonucu olarak, gerek adli yargıda gerekse
askeri yargıda yetki itirazı iddiasının ileri sürülmesi ve mahkemelerce nazara
alınması hususu görev konusundan farklı olarak düzenlenmiştir. Yetki kuralları,
esası itibariyle, görev gibi yargı erkinin iş­leyişini, doğrudan doğruya
etkileyen ve bu çerçevede belirleyici bir işlev gören kurallar niteliğini haiz
olmadığından doğal hâkim ilkesinin, mahkemelerin yetkisi ile ilgili kurallarla,
görevdeki kadar sıkı bir bağ ya da bağlantı içerisinde bulunduğu söy­lenemez. Askeri mahkemeler, dayanağını Anayasa'dan alan ve kuruluş, görev
ve yetkileri ile işleyiş ve yargılama usulleri 353 sayılı Kanun ile düzenlenen
mahkemelerdir. 353 sayılı Kanun'un 1. maddesinin birinci ve ikinci fıkraları
uyarınca Milli Savunma Bakanlığı, askeri mahkeme kurulması ve kaldırılması
hususunda yetkili olupitiraz konusu kural uyarınca, kuralda belirtilen suçlara
ait davaların önem ve özelliğine istinaden Milli Savunma Bakanlığının yetkili
mahkemeyi tespit eden kararı, davaların makul süre içinde, en az giderle ve
mümkün olan süratle sonuçlandırılmasını temin edecek işbölümü ilişkisine
ilişkin idari bir işlem niteliğindedir. Bir yargı yerinin, kuruluş, görev, işleyiş ve izleyeceği
yargılama usulü itibariyle hukuki yapılanmasının, doğal hâkim ilkesine
uygunluğunun sağlanabilmesi için, bu alana iliş­kin belirlemenin kanunla
yapılmış olması tek başına yetmez. Ayrıca sözü edilen belirlemenin,
yargılanacak olan uyuşmazlığın gerçekleş­mesinden önce yapılmış olması da
gerekir. Bu nedenle, doğal hâkim ilkesinin bünyesinde, “ kanuniliğin ”
yanı sıra “önceden belirlenmiş” olmaya da yer
veril­miştir. İtiraz konusu kuralda belirtilen suçlara ait davaların önem ve
özelliğine istinaden önceden tespit edilmiş askeri mahkemelerde görülmesi
öngörülmüş, ayrıca bu mahkemelerin Resmî Gazete ile yayınlanması suretiyle
doğal hâkim ilkesine uyulmuştur.Buna göre, Milli Savunma Bakanlığının yetkili
mahkemeyi tespit eden kararı, bu kararın Resmî Gazete'de yayınlanmasından sonra
işlenen suçları kapsayacak, bu tarihten önce işlenen suçların görüleceği ya da
mevcut yargılamaların yapıldığı yetkili mahkemeyi değiştirmeyecektir. Dolayısıyla,Milli
Savunma Bakanlığının yetkili mahkemeyi tespit eden kararı, kişinin
yargılanacağı mahkemeyi sonradan değiştirmeyeceğinden kuralın, hukuk devleti,
doğal hâkim ve yargı bağımsızlığı ilkelerine aykırı bir yönü bulunmamaktadır. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2., 36.,
37., 138., 142 . ve 145. maddelerine aykırı değildir. İptal
isteminin reddi gerekir. VI- SONUÇ 25.10.1963 günlü, 353 sayılı Askeri Mahkemeler Kuruluşu ve
Yargılama Usulü Kanunu'nun 1. maddesinin dördüncü fıkrasının “…suçları
işleyenlerin yargılanmaları Milli Savunma Bakanlığının önceden tesbit ve Resmi
Gazete ile yayınlayacağı askeri mahkemelerde yapılır.” bölümünün
Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 17.7.2013 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim KILIÇ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Mehmet ERTEN Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra Ayla
  PERKTAŞ Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Burhan ÜSTÜN Üye Engin YILDIRIM Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Erdal
  TERCAN Üye Muammer
  TOPAL Üye Zühtü ARSLAN Üye M. Emin KUZ