ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas sayısı:1969/65 Karar sayısı:1970/16 Karar günü:24/3/1970 Resmi Gazete tarih/sayı:21.7.1970/13555 İtiraz
yoluna başvuran : Danıştay Sekizinci Dairesi İtirazın
konusu : 15/5/1957 günlü, 6964 sayılı Ziraat Odaları ve Ziraat Odaları Birliği
Kanununun 20. maddesinin birinci fıkrası Anayasa'nın 61. maddesine aykırı görülmüş
ve yine Anayasa'nın 151. maddesine dayanılarak Anayasa Mahkemesine
başvurulmuştur. I-
OLAY : Devlet
Orman İşletmesi Daday Müdürlüğünden 6964 sayılı Kanunun 20. maddesinin birinci
fıkrası aracılığı ile Ziraat Odaları ve Ziraat Odaları Birliği Tüzüğü'nün 30 ve
32 maddelerine dayanılarak Daday Ziraat Odasınca 1965 ve 1966 yılları için
alınan 32 120. 91 lira üyelik lidatı eksik görülerek 15.110,94 liranın daha
tahsiline Ziraat Odası Meclisince karar verilmesi üzerine, kararın iptali
istemiyle Devlet Orman İşletmesi Daday Müdürlüğünce açılan ve Danıştay
Sekizinci Dairesinin 1968/2935 esas sayısını alan davada mahkeme 6964 sayılı
Kanunun 20. maddesinin, birinci fıkrasını Anayasa'nın 61. maddesine aykırı
görerek Anayasa Mahkemesine başvurulmasına ve davanın olduğu yerde
durdurulmasına 25/ 9/1969 gününde karar vermiştir; III-
YASA METİNLERİ : l-
itiraz konusu hüküm : 15/5/1957
günlü, 6964 sayılı Ziraat Odaları ve Ziraat Odaları Birliği Kanununun 20.
maddesinin itiraz konusu birinci fıkrası şöyledir : (Madde
20/1- Nizamnamede gösterilecek usullere göre tespit olunacak dereceler
üzerinden odalara ilk kayıt edileceklerden alınacak giriş ücretleriyle kayıtlı
bulunanlardan tahsil olunacak yıllık aidat miktarları idare heyetlerince teklif
ve meclislerce tasdik edilecek tarifeler ile tespit olunur.) 2.
Dayanak olarak ileri sürülen Anayasa maddesi : Danıştay
Sekizinci Dairesinin 6964 sayılı Kanunun 20. maddesinin birinci fıkrasının
Anayasa'ya aykırı olduğu yolundaki görüşünü desteklemek üzere ileri sürüldüğü
Anayasa'nın 61. maddesi aşağıdadır : (Madde
61- Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle
yükümlüdür. Vergi,
resmi ve harçlar ve benzeri malî yükümler ancak kanunla konulur.) IV-
İLK İNCELEME : Anayasa
Mahkemesi İçtüzüzünün 15. maddesi uyarınca 18/12/1969 gününde Salim Başol,
Feyzullah Uslu, Şeref Hocaoğlu, Fazlı Öztan, Celâlettin Kuralmen, Hakkı
Ketenoğlu, Sait Koçak, Avni Givda, Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, Recai Seçkin,
Ahmet Akar, Halit Zarbun, Mustafa Karaoğlu ve Muhittin Gürün'ün katılmalariyle
yapılan ilk inceleme toplantısında Başkanlık boş ve Başkan vekili de mazeretli
bulunduğundan 22/4/1962 günlü, 44 sayılı Kanunun 37. maddesi uyarınca
toplantıyı yönetmek üzere Feyzullah Uslu oybirliğiyle Başkan seçildikten sonra
dosyanın eksiği bulunmadığı ve başvurmanın Anayasa'nın 151. ve 44 sayılı
Kanunun 27. maddelerine uyduğu anlaşılarak işin esasının incelenmesi
oybirliğiyle kararlaştırılmıştır. V-
ESASIN İNCELENMESİ : İtirazın
esasına ilişkin rapor, Danıştay Sekizinci Dairesinin 1968/-2935 sayılı,
24/11/1969 günlü yazısına bağlı olarak gelen gerekçeli karar ve ekleri,
Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülen hüküm, Anayasa'ya aykırılık görüşüne
dayanaklık eden Anayasa maddesi; bunlarla ilgili gerekçeler ve Meclis görüşme
tutanakları, konu ile ilişkisi bulunan öteki metinler okunduktan sonra gereği
görüşülüp düşünüldü : İtiraz
konusu hükümde odalara ilk kayıt edileceklerden alınacak giriş ücretleriyle
kayıtlı bulunanlardan tahsil olunacak yıllık aidat miktarları" bir arada
ele alınmış ve aynı hükme bağlanmıştır. İtiraz yoluna başvuran mahkemenin
elindeki iş, yıllık üye aidatına ilişkin bulunmakta ise de odalara yazılıp
giriş ücretini vermeden üyelik ve üyelik aidatı söz konusu edilmiyeceği ve bu
iki yükümün, nitelik ve hüküm bakımından birbirinden ayrılması düşünülemiyeceği
için 6964 sayılı Kanunun 20 maddesinin birinci fıkrasının Danıştay Sekizinci
Dairesinin itiraza konu ettiği kapsam içinde incelenip Anayasa'ya uygunluk
denetiminin yapılması yerinde olacaktır. Ziraat
Odaları, görev ve yetkileri kanunla belirlenmiş, tüzel kişiliği olan meslekî
nitelikte kamu kurumlandır (6964 sayılı Kanun : Madde 1). Böylece Anayasa'nın
kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına ilişkin 122. maddesi kapsamına
girmektedirler. 6964 sayılı Kanun hükümlerine bir göz atılırsa (Özellikle 1.,
3., 10. ve 12 maddeler) Ziraat odalarının hizmet ve görevlerinden hemen hemen
hepsinin kamu hukuku alanına girdiği görülür. Kanunun
4. maddesine göre; sürekli olarak çiftçilikle uğraşan reşit kişiler, tüzel
kişiler, .tüzel kişiliği bulunmasa bile Devlete, katma ve özel bütçeli
dairelere, belediyelere ve iktisadî Devlet Kuruluşlarına ilişkin işletme ve
kurumlar odaların aslî üyeleridir. Arazide ekim, dikim, bakım ve yetiştirme
yollariyle bitki, hayvan veya hayvan ürünleri elde edilmesine veya bu ürünlerin
yetiştiricilerince işlenip değerlendirilmesine çiftçilik ve bu işleri sürekli
olarak yapanlara çiftçi denilir. 4.
maddenin kapsamına girenlerden gerçek kişilerin dışında kalanlar, biçimi tüzükte
gösterilecek aslî üyelik beyannamesini valilere ve kaymakamlara vermek
zorundadırlar. Aslî üye niteliği olan gerçek kişiler hakkında tüzükte istenilen
bilgiler cetvel halinde mahalle ve köy muhtarlarınca aynı yerlere verilir
(madde 5). Kayda ilişkin itirazların nasıl yapılacağı ve nerelerce karara
bağlanacağı yine 5. maddede gösterilmiştir. Üye
yazılmak için beyanname vermek zorunda olanlar tüzükte gösterilen süre içinde
bu yükümü yerine getirmezlerse odalar, bunları kendiliklerinden üye yazarlar
(Madde 35). Oda
gelirlerinin başında giriş ücreti ve yıllık aidat yer alır (Madde 19). Odalara
ilk yazılacaklar, giriş ücreti, yazılı bulunanlar da yıllık aidat öderler.
Bunların nasıl saptanacağı 20. maddenin itiraz konusu birinci fıkrasında
gösterilmiştir. Giriş ücretleriyle yıllık aidat ve zamlarının ödetilmesine
ilişkin olarak odalarca verilen kararlar icra dairelerince ilâmlar gibi infaz
olunur (Madde 36). Ziraat
odalarının yukarıda açıklananlarla beliren niteliğinin; kanunun aslî üyelik
için koyduğu koşulların kapsamı içinde kalanların üyelikten kaçmamalarının ve
üyelerin de giriş ücreti ve yıllık aidat ödeme zorunda bulunmalarının, giriş
ücretlerini ve yıllık üye aidatını, Anayasa'nın 61. maddesinin ikinci fıkrası
çerçevesi içine giren, bir çeşit malî yüküm durumuna getirdiği ortadadır. Anayasanın
61. maddesinin son fıkrasına göre vergi, resim ve harçlar ve benzeri malî
hükümler ancak kanunla konulur. Anayasa Koyucunun, her çeşit malî yükümlerin
kanunla konulmasını buyururken, keyfî ve takdirî uygulamaları önleyecek
ilkelerin kanunda yer alması ereğini güttüğünde kuşku yoktur. Kanun koyucunun,
yalnızca konusunu belli ederek bir malî yükümün ilgililere yükletilmesine izin
vermesi, bunun kanunla konulmuş sayılabilmesi için yeter neden olmaz. Malî
yükümlerin yükümlüleri, matrah ve oranlan, tarh ve tahakkuku, tahsil usulleri,
müeyyideleri, Zamanaşımı gibi çeşitli yönleri vardır. Bir malî yüküm, bu
yönleri dolayısiyle, kanunda yeterince çerçevelenmemişse, kişilerin sosyal ve
iktisadî durumlarını, hatta temel haklarını etkileyecek keyfi uygulamalara yol
açabilir. Bu bakımdan yükümler, belli başlı unsurları da açıklanarak ve
çerçeveleri keskin çizgilerle belirtilerek mutlaka kanunlarla düzenlenmelidir. Olaya
gelince : 6964 sayılı Kanunda mâlı yükümün konusunun ve yükümlülerinin (Madde
20/1), tahakkuk ve tahsile ilişkili zamanaşımının (Maddede 20/4, 5) ve tahsil
usulünün (madde 36) belirlenmesi ile yetinilmiştir. İtiraz konusu hükümde
matraha, orana, en aşağı ve en yukarı miktarlara ilişkin hiçbir saptama yoktur.
Bu hükme göre giriş ücretleri ve yıllık aidat miktarları tüzükte gösterilecek
usuller uyarınca saptanacak dereceler üzerinden oda yönetim kurullarınca
önerilecek ve oda meclislerince onanacak tarifelerle belirlenmektedir. Gerçi
Ziraat Odaları ve Ziraat Odaları Birliği Tüzüğünde (Madde : 30, 31, 32) itiraz
konusu hükümle verilen adeta sınırsız sayılabilecek geniş yetki bir daraltmaya
uğratılmıştır. Giriş ücretleri ve yıllık aidat-miktarları bakımından üyeler,
yıllık gayrî safi çiftçilik gelirleri gözönünde tutularak beş dereceye
ayrılmakta, her dereceye tekabül eden gelir miktarları açıklanmakta; kurumlar
ise, çiftçiliğe tahsis edilmiş sermayeleri ve bu yoldan elde olunan gelirleri
ne olursa olsun, birinci derece çiftçi sayılmaktadırlar (Madde 30). Her
dereceye ilişkin giriş ücretleri île yıllık aidatın en aşağı ve en yukarı
miktarları ise ayrı ayrı 31. ve 32. maddelerde gösterilmiştir. Oda yönetim
kurullarının ve meclislerinin, tarifelerin düzenlenmesinde, bu esaslara
uymaları gerekmektedir (Madde 34). Ancak
malî yüküme ilişkin bir kanun maddesindeki esaslı eksiklik ve boşlukların tüzük
hükümleriyle doldurulmasının o kanun maddesini Anayasa'ya uygun duruma
getirmesi düşünülemiyeceği gibi, tüzükler için kanuna aykırı bulunmamak başlıca
koşul olduğuna göre (Anayasa: Madde 107), itiraz konusu hükümdeki gibi geniş
kanunî yetkiler karşısında Bakanlar Kurulunun, böyle bir tüzüğün
düzenlenmesinde takdir hakkını çok daha serbestçe kullanabileceği; oda yönetim
kurullarına ve meclislerine tarifeler konusunda şimdikinden geniş yetkiler
tanıyabileceği ve bundan da çeşitli sakıncalar doğacağı ortadadır, devlet Orman
işletmesinin bir bölgedeki müdürlüğü adına iki yıllık üye aidatı olarak,
Danıştay'dan gelen kâğıtlara göre, Ziraat Odasınca 47.231,85 lira tahakkuk
ettirilmiş olması bile, itiraz konusu hükümle getirilen malî yükümün, ne denli
gevşek ve değişken bir çerçevesi olduğunu göstermeğe yeter. Yukarıdan
beri açıklananlardan anlaşılacağı üzere 6964 sayılı Kanunun 20. maddesinin
birinci fıkrasının, Anayasa'nın 61. maddesine aykırı olduğu ortadadır, hükmün
iptali gerekir. Öte
yandan giriş ücretinin ve yıllık aidatın ziraat odalarının başlıca gelir
kaynağını oluşturduğu, odaların hizmet ve görevlerinin niteliği ve önemi
gözönünde tutulunca, iptal karariyle ortaya bir boşluk çıkacağı ve bundan da
bir takım sakıncaların doğacağı görülecektir. Şu duruma göre iptal hükmünün
yürürlük tarihinin kararlaştırılmasında Anayasa'nın 152. maddesinin ikinci
fıkrasının ve 44 sayılı Kanunun 50. maddesinin ikinci, üçüncü ve dördüncü
fıkralarının uygulanması yerinde olur. VI-
SONUÇ : 6964
sayılı Kanunun 20. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve
İptaline ve Anayasa'nın 152. maddesinin ikinci fıkrası ve 44 sayılı Kanunun 50.
maddesi uyarınca iptal hükmünün 21/9/1970 günü yürürlüğe girmesine 24/3/1970
gününde, Anayasa'nın 151. ve 152. maddeleri gereğince, oybirliğiyle karar
verildi. Başkanvekili Lütfü
  Ömerbaş Üye Salim
  Başol Üye Feyzullah
  Uslu Üye Fazlı
  Öztan Üye Celalettin
  Kuralmen Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Fazıl
  Uluocak Üye Sait
  Koçak Üye Avni
  Givda Üye Muhittin
  Taylan Üye Şahap
  Arıç Üye İhsan
  Ecemiş Üye Recai
  Seçkin Üye Ahmet
  Akar Üye Muhittin
  Gürün