ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1999/11 Karar Sayısı : 1999/29 Karar Günü : 13.7.1999 R.G. Tarih-Sayı :26.04.2000-24031 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Maden Asliye Ceza
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 1.3.1926 günlü, 765 sayılı
"Türk Ceza Kanunu"nun 272. maddesinin Anayasa'nın 2., 10. ve 38.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Sanığın arama ve kimlik kontrolü yapılırken, memura hakaret ve
memuru darp ettiği savıyla açılan kamu davasında Mahkeme, Türk Ceza Kanunu'nun
272. maddesinin Anayasa'nın 2., 10. ve 38. maddelerine aykırı olduğunu ileri
sürerek iptali için doğrudan başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A. İtiraz Konusu Yasa Kuralı Türk Ceza Kanunu'nun itiraz konusu 272. maddesi şöyledir: "MADDE 272.- Eğer memur memuriyeti
hududunu tecavüz ederek veya keyfî hareketleriyle geçen maddelerde beyan olunan
fiillerin vukuuna sebebiyet vermişse ceza dörtte bire kadar indirileceği gibi
icabına göre büsbütün de kaldırılabilir." B. İlgili Yasa Kuralı Türk Ceza Kanunu'nun ilgili görülen 485. maddesi şöyledir: " MADDE 485.- Kendisine tecavüz olunan şahıs 480
ve 482. maddelerde yazılı cürümlere kendi haksız hareketiyle sebebiyet vermiş
ise failin cezası üçte birden üçte ikiye kadar azaltılır. Eğer iki taraf karşılıklı olarak birbirini tahkir etmiş bulunursa
mahkeme icabına göre iki taraf veya hangi tarafın sebebiyet verdiğini nazara
alarak yalnız biri hakkında cezayı iskat edebilir. Şahsı hakkında şiddet kullanılmasından dolayı hareket eden
kimsenin hareketi cezayı müstelzim değildir." C. Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti,
toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına
saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere
dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir. " 2- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk,
cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle
ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar. " 3- "MADDE 38.- Kimse, işlendiği zaman
yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz;
kimseye suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır
bir ceza verilemez. Suç ve ceza zamanaşımı ile ceza mahkûmiyetinin sonuçları konusunda
da yukarıdaki fıkra uygulanır. Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla
konulur. Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz. Hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir
beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz. Ceza sorumluluğu şahsidir. Genel müsadere cezası verilemez. İdare, kişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran bir
müeyyide uygulayamaz. Silahlı Kuvvetlerin iç düzeni bakımından bu hükme
kanunla istisnalar getirilebilir. Vatandaş, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye geri verilemez. " IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Ahmet Necdet
SEZER, Güven DİNÇER, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI,
Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL, Fulya KANTARCIOĞLU, Mahir Can ILICAK ve Rüştü
SÖNMEZ'in katılımlarıyla 18.3.1999 günü yapılan ilk inceleme toplantısında
dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, OYBİRLİĞİYLE
karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenen ve ilgili görülen yasa kuralları, aykırılık savına dayanak yapılan
Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile öteki yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı Türk Ceza Kanunu'nun 272. maddesinde, "Eğer memur memuriyeti
hududunu tecavüz ederek veya keyfî hareketleriyle geçen maddelerde beyan olunan
fiillerin vukuuna sebebiyet vermişse ceza dörtte bire kadar indirileceği gibi
icabına göre büsbütün de kaldırılabilir" denilerek maddede belirtilen
tahrik altında suç işleyen kişiye uygulanacak yaptırım düzenlenmektedir. İtiraz konusu kural, TCK'nun 2. kitabının "Devlet İdaresi
Aleyhine İşlenen Cürümler" başlıklı 3. bâbının "Resmî Sıfatı Haiz
Olanlar Aleyhine Cürümler"e ilişkin dokuzuncu faslında düzenlenmiştir.
Yasakoyucu, bu fasılda resmi sıfatı haiz olan kişileri ve heyetleri ifa
ettikleri kamu görevlerinden dolayı, hakaret, sövme ve kasten müessir fiil
şeklinde saldırıya uğramaları durumunda özel olarak koruma gereği duymuştur.
Çünkü, söz konusu kişi ve heyetlere karşı işlenen cürümler, yerine getirilen
bir kamu görevinden dolayı Devlet idaresine karşı yapılmış sayılır. Ceza Hukukunda haksız tahrik, failin haksız bir fiilin doğurduğu
şiddetli öfke veya elemin tesiri altında kalarak suç işlemesidir. Bu nedenle,
tahrik üzerine suç işleyen kimsenin ruhî yapısı normal bir kişiden farklıdır. TCK'nun 272. maddesinin uygulanabilmesi için, - Memurun memuriyet sınırını aşması veya keyfî davranması, - Failin öfke veya şiddetli elemin etkisi altında bulunması, - Failin memura karşı TCK'nun 266., 267., 268., 269. ve 271.
maddelerinde düzenlenen suçlardan birini işlemesi gerekir. Maddeye göre, memuriyet sınırını aşma ve keyfî davranışın
boyutları her olayda yargıç tarafından belirlenerek, faile verilecek ceza 1/4'e
kadar veya gerekçesi gösterilerek daha az oranda indirilebilecek veya tamamen
ortadan kaldırılabilecektir. B. Anayasa'ya Aykırılık Sorunu İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, TCK'nun 272. ve 485. maddelerinin
birbirine paralel olarak düzenlendiğini, memurun müessir fiilde bulunması
nedeniyle sanığın memura hakaret etmesi durumunda TCK'nun 266. ve 272.
maddeleri uyarınca tertip olunan ceza ortadan kaldırılmasına karşın failin
yargılama giderinden sorumlu tutulduğunu; hüküm sabıka kaydına işlendiğinden
bunun bir mahkumiyet kararı niteliğinde bulunduğunu, oysa, müessir fiile maruz
kalan şahsın hakaret suçunu işlemesi nedeniyle, tayin olunan ceza TCK'nun 485.
maddesi uyarınca ıskat edildiğinde sanığın yargılama giderinden sorumlu
olmadığını ve bir mahkumiyet hükmü bulunmadığını; memurun haksız hareketiyle
şahsın haksız hareketi karşısında kalan aynı durumdaki failler arasında,
memurlara keyfilikte ve haksız harekette üstünlük tanınması sonucunun
doğduğunu; 272. madde ile cezanın tamamen kaldırıldığı hallerde failin
cezasının 647 sayılı Yasa gereğince ertelenmiş konuma geldiğini, böylece
failler arasında eşitsizlik yaratılmasının, Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan
hukuk devleti ilkesine, 10. maddesindeki eşitlik ilkesine, suç ve cezalara
ilişkin esasları düzenleyen 38. maddesine aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Hukuk devleti, insan haklarına saygı gösteren, bu hakları
koruyucu, adaletli bir hukuk düzeni kurup sürdürmekle kendisini yükümlü sayan,
bütün etkinliklerinde hukuka ve Anayasa'ya uyan, işlem ve eylemleri bağımsız
yargı denetimine bağlı olan devlettir. Böyle bir düzenin kurulması, yasama,
yürütme ve yargı alanına giren tüm işlem ve eylemlerin hukuk kuralları içinde
kalması, temel hak ve özgürlüklerin, anayasal güvenceye bağlanmasıyla
olanaklıdır. Memurun haksız hareketlerinin, keyfiliğinin, tarafsızlıkla bağdaşmaz
davranışlarının önlenmesi için yasakoyucu kimi tedbirleri almak durumundadır.
İtiraz konusu kuralla memurun haksız hareketi ile kendisine karşı maddede
belirtilen suçların işlenmesine neden olması durumunda, suçun cezasının
azaltılması veya ortadan kaldırılması öngörülmektedir. Ancak, memurun
yetkilerini aşması ve haksız davranışı karşısında kişinin kayıtsız kalması da
düşünülemez. Hukuk devletinde memur yasalar çerçevesinde görevini yerine
getirdiği sürece korunur. Anayasa'nın 10. maddesine göre; herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet,
siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya
sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde
kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar. Yasa önünde eşitlik herkesin her yönden aynı kurallara bağlı
olacağı anlamına gelmez. Anayasa'nın amaçladığı eylemli değil hukuksal
eşitliktir. Eşitlik ilkesi, birbirinin aynı durumda olanlara ayrı kuralların
uygulanmasını ve ayrıcalıklı kişi veya topluluklar yaratılmasını engeller. Aynı
durumda olanlar için ayrı düzenleme Anayasa'ya aykırılık oluşturur. Ancak,
konumlardaki farklılık, değişik kuralları ve değişik uygulamaları gerekli
kılabilir. Bu durumda eşitlik ilkesi zedelenmez. Türk Ceza Kanunu'nun 272. ve 485. maddelerinin ortak özelliği,
belli suçları işleyenlerin haksız tahrik nedeniyle cezalarının indirilebilmesi
ya da tümüyle kaldırılabilmesine olanak sağlanmasıdır. Her iki durumda da suç
ve suç işleyen olmasına karşın, suçun işlenmesine mağdur haksız hareketi ile
neden olduğundan ceza verilmemesi, başka bir anlatımla "sorumsuzluk"
söz konusudur. Ancak 272. madde, Türk Ceza Kanunu'nun ikinci kitabının üçüncü
babında "Devlet İdaresi Aleyhine İşlenen Cürümler" başlıklı dokuzuncu
faslında, 485. madde ise, aynı kitabın 9 babının "Şahıslara Karşı
Cürümler" başlıklı yedinci faslında yer almıştır. İki maddenin birlikte
incelenmesinden, koruduğu yararlar, suçun unsurları, cezaları,
artırıcı-indirici nedenleri, kovuşturmanın yakınmaya bağlı olup olmaması yönlerinden
farklı oldukları anlaşılmaktadır. Bu durumda, farklı suç işleyen sanıkların
aynı konumda oldukları kabul edilemeyeceğinden Türk Ceza Kanunu'nun 272. ve
485. maddelerinin Anayasa'nın eşitlik ilkesi yönünden karşılaştırılmalarına
olanak yoktur. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural, Anayasa'nın 2. ve 10.
maddelerine aykırı değildir. İtiraz konusu kuralın Anayasa'nın 38. maddesiyle bir ilgisi
görülmemiştir. VI- SONUÇ 1.3.1926 günlü, 765 sayılı "Türk Ceza Kanunu"nun 272.
maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 13.7.1999 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Ahmet Necdet
  SEZER Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mahir Can
  ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ