ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2005/53 Karar Sayısı : 2008/161 Karar Günü : 13.11.2008 R.G Tarih-Sayı :
27.03.2010-27534 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: İstanbul 1. Aile
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 22.11.2001 günlü, 4721
sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 337. maddesinin birinci fıkrasının, Anayasa'nın
5., 10., 12. ve 41. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Evlilik birliği dışında doğan çocuğun velâyetinin düzenlenmesi
istemiyle açılan davada, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu savını
ciddi bulan Mahkeme iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun itiraz konusu kuralı da içeren
337. maddesi şöyledir: ' Ana ve baba evli değilse velâyet anaya aittir. Ana küçük, kısıtlı veya ölmüş ya da velâyet kendisinden alınmışsa
hâkim, çocuğun menfaatine göre, vasi atar veya velâyeti babaya verir.' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında Anayasa'nın 5., 10., 12. ve 41. maddelerine
dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Haşim KILIÇ,
Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN,
Mustafa YILDIRIM, Cafer ŞAT, A. Necmi ÖZLER, Ali GÜZEL ve Fettah OTO'nun
katılımlarıyla 3.6.2005 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenilen Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı İtiraz konusu kural, evlilik birliği dışında doğan çocuğun
velâyetinin kime ait olacağını düzenlemektedir. Velâyet kavramı, Türk Medeni
Kanunu'nda açıkça tanımlanmamıştır. Bununla birlikte Türk Medeni Kanunu'nun
339. maddesi hükümlerinden genel olarak velâyet kavramının içeriğinin
belirlenmesi mümkündür. Buna göre velâyet kısaca, ana babanın prensipte ergin
olmayan çocuklarıyla ilgili olarak kanunen gerekli kararları alma yetkisini
ifade eder. Öğretide ise velâyet, küçüklerin ve bazen de kısıtlı ergin
çocukların gerek kendilerine, gerek mallarına özen gösterme ve onları temsil
etme konusunda kanunun ana ve babaya yüklediği yükümlülükler ile bu
yükümlülüklerin iyi bir şekilde yerine getirilmesini sağlamak üzere onlara
tanıdığı hakların tümü olarak tanımlanmıştır. Velâyet, birçok hak ve yükümlülüğü içeren bir hukuki kurumdur.
Velâyet, ana babanın çocuğa ilişkin sorumluluklarının ve yetkilerinin tümünü
kapsar; bu bağlamda çocuğun bakım ve eğitimi, kanuni temsili, malvarlığının
yönetimi ve çocuğun menfaatlerinin korunması için hukuki temel oluşturur.
Önceleri ana babanın çocukları üzerindeki hâkimiyet hakkı olarak görülen
velâyet, günümüzde hem yükümlülük hem de bir hak olarak anlaşılmaktadır. Velâyet, kişiye sıkı sıkıya bağlı bir hak niteliğindedir. Bu
nedenle başkasına devredilemez, miras yoluyla geçmez ve bu haktan vazgeçilemez.
Bu hak başkasına devredilemediği gibi bu haktan feragat da edilememektedir.
Bununla birlikte yasanın gösterdiği bazı şartlar altında velâyet hakkının
kullanılmasının kısmen veya tamamen üçüncü kişilere bırakılması mümkündür. Türk hukukunda velâyet hakkı kural olarak sadece ana ve babaya
tanınmıştır. Türk Medeni Kanunu'nun 335. maddesinde 'ergin olmayan çocuk ana ve
babasının velâyeti altındadır' denilmiştir. Aynı şekilde, Türk Medeni
Kanunu'nun 314. maddesinin birinci fıkrasında evlat edinenin de ergin olmayan
evlatlık üzerinde velâyet hakkı olduğu kabul edilmiştir. Ana ve baba evli
iseler velâyet hakkı çocuğun dünyaya geldiği anda her ikisine de ait olarak
doğar. Ana ve baba evli değillerse, çocuğun velâyeti doğum anından itibaren
anaya aittir. Evlilik birliği dışında doğan çocuğun anasının velâyeti
kullanamadığı veya kullanmasının mümkün olmadığı istisnai hallerde ise, hâkimin
takdirine göre velâyet babaya verilebilir veya çocuğa vasi atanabilir (Türk
Medeni Kanunu m.337). Ayrıca, Türk Medeni Hukukunda evlilik birliği dışında
anne ve babanın velâyeti birlikte kullanma hakları tanınmamıştır.
Yasakoyucu 743 sayılı mülga Medeni Kanunun uygulandığı dönemde olduğu
gibi velâyetin askıda kalmaması için, evlilik birliği dışında doğan çocukların
velâyetinin kendiliğinden ve başka bir işleme gerek kalmaksızın anneye ait
olması esasını kabul etmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Başvuru kararında, itiraz konusu kural nedeniyle evlilik birliği
içinde doğan çocuklarla ve evlilik birliği dışında doğan çocuklar arasında
ayırım yapıldığı, evlilik birliği dışında doğan çocukların velâyetinin babaya
verilmesinin çok güç şartlara bağlandığı, evlilik birliği dışında doğan çocuğun
babasının soyadından ve babasının velâyetle ilgili yükümlülüklerinden
yararlanamadığı, babanın evlilik birliği dışında doğan çocuğun eğitim ve
gelişimine katkıda bulunamadığı, oysa evlilik birliği içinde doğan çocuğun
bunlardan faydalandığı ve daha avantajlı bir durumda olduğu, ayrıca evlilik
birliği içinde doğan çocukların babaları ile evlilik birliği dışında doğan
çocukların babaları arasında eşitliğe aykırı uygulamaların ortaya çıktığı, bu
nedenle kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 10. maddesinde yer verilen eşitlik ilkesi ile eylemli
değil, hukuksal eşitlik öngörülmektedir. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda
bulunan kişilerin yasalarca aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak ve
kişilere yasalar karşısında ayırım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını
önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı
kurallar uygulanarak yasa karşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Aynı
hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa
Anayasa'nın öngördüğü eşitlik ilkesi çiğnenmiş olmaz. Nitelikleri ve durumları
özdeş olanlar için yasalarla değişik kurallar konulamaz. Anayasa'nın 'Ailenin korunması' ile ilgili 41.
maddesinde; 'Aile, Türk toplumunun temelidir ve eşler arasında eşitliğe
dayanır. Devlet, ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların
korunması ve aile planlamasının öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için
gerekli tedbirleri alır, teşkilâtı kurar.' denilmektedir. Türk hukukunda evlilik birliği içinde ve dışında doğan çocuklar
arasında haklara ehil olma, hakları kullanma ve hukuksal korunma bakımından her
türlü eşitsizliğin 4721 sayılı Medeni Kanun ile kaldırıldığı öğretide kabul
görmekle birlikte, 'velâyet' ve 'soyadı' konularında farklı görüşler bulunduğu
bilinmektedir. Başvuran mahkemenin evlilik dışı doğan çocuğun soyadı hakkı
konusunda ileri sürdüğü savlarla ilgili olarak, ebeveynin soyadını kullanma
hakkı velâyetin değil öncelikle soybağının bir hukuki sonucudur. Bu
nedenle, itiraz konusu kuralla ilgili olmadığı anlaşılan bu savların
incelenmesine gerek görülmemiştir. İtiraz konusu kuralın gerekçesi incelendiğinde, kanunkoyucunun 743
sayılı mülga Türk Medeni Kanunu'nun uygulandığı dönemde yaşanan tecrübeleri
nazara alarak, evlilik birliği dışında doğan çocuğun velâyetinin askıda
kalmaması ve hak kaybına uğramaması için, doğumdan sonra velâyetin kural olarak
anneye, istisnai durumlarda ise babaya verilmesini veya vasi atanmasını tercih
ettiği anlaşılmaktadır. Aynı şekilde, Avrupa'daki ve dünyanın diğer bölgelerindeki çağdaş
ülkelerin medeni hukuk mevzuatında, olağanüstü bazı şartlar haricinde evlilik
birliği dışında doğan çocukların velâyetinin anneye verilmesi yöntemi yaygın
bir uygulamadır. Diğer taraftan, uluslararası belgelerde de, evlilik birliği
dışındaki doğan çocukların velâyetinin anneye veya babaya veya her ikisine
verilmesi konusundaki tercih genellikle devletlerin takdirine bırakılmıştır. Yasakoyucu evlilik birliği dışında doğan çocukların ana ve babalarının
anlaşmaları ve hâkimin de bu anlaşmayı uygun görmesi halinde, velâyeti birlikte
kullanma haklarını öngörmemiş ve velâyetin doğrudan babaya verilmesi yolunu da
tercih etmemiştir. Evlilik birliği dışında doğan çocuğun doğumdan itibaren
derhal yasal bir temsilciye sahip olması, çocuğun yüksek yararı gereğidir.
Evlilik dışı çocuğun velâyetinin doğrudan anneye verilmesi, istisnai durumlarda
velâyetin babaya verilmesi veya vasi atanmasının nedeni, soybağı
ilişkisinin kolaylıkla kurulması, anne ve çocuk arasındaki özel biyolojik ve
ruhsal bağın varlığı olup, bu husus yasakoyucunun takdir alanı içindedir. Evlilik birliğinin devamı ile evlilik birliğinin sona ermesi ve
evlilik dışı çocuk sahibi olunması hallerinde, velâyet hakkının kullanılması
konusunda farklı düzenlemeler öngörülmesinde, bu hakka sahip olan veliler aynı
hukuksal konumda bulunmadıklarından aralarında eşitlik karşılaştırması
yapılamaz. Bu nedenle kuralın Anayasa'nın eşitlik ilkesine aykırı bir yönü
görülmemiştir. Anayasa'nın 41. maddesi ile toplumun temeli olan ailenin huzur ve
refahı ve özellikle ana ve çocuğun korunması için gerekli önlemleri almak
görevi Devlet'e verilmiştir. Bu madde de belirtilen 'Devlet,
ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların korunması.... için gerekli
tedbirleri alır' hükmü çocukların korunmasını da güvence altına alır.
Kuralda evlilik birliği dışında doğan çocuğun haklarının korunması ve
yasal yönden temsilcisiz kalmaması için velâyetin doğumla birlikte anneye
verilmesinin öngörülmesi, Anayasa'nın 41. maddesinde çocukların korunması
için gerekli tedbirleri alma yönünde Devlet'e verilen görevin yerine
getirilmesinin bir ifadesidir. Açıklanan nedenlerle, kural Anayasa'nın 10. ve 41. maddelerine
aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. İtiraz konusu kuralın Anayasa'nın 5. ve 12. maddeleriyle ilgisi
görülmemiştir. VI- SONUÇ 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 337.
maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 13.11.2008
gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Sacit
  ADALI Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Mustafa
  YILDIRIM Üye A.
  Necmi ÖZLER Üye Fettah
  OTO Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Serruh
  KALELİ Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ