ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı     :  2018/67 Karar Sayısı  :  2018/110 Karar Tarihi :  6/12/2018 R.G. Tarih – Sayı :  8/1/2019
– 30649 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Zonguldak İdare
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 31/1/2013 tarihli ve
6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin Kanunu’nun 19. maddesinin (1)
numaralı fıkrasının (a) bendinin, Anayasa’nın 19. ve 38. maddelerine aykırılığı
ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Emre itaatsizlik nedeniyle verilen hizmet
yerini terk etmeme disiplin cezasının iptali talebiyle açılan davada, itiraz
konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için
başvurmuştur. I. İPTALİ
İSTENEN VE İLGİLİ GÖRÜLEN KANUN HÜKÜMLERİ A. İptali İstenen Kanun
Hükmü Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 19. maddesinin (1)
numaralı fıkrası şöyledir: “Hizmet yerini terk etmeme cezasını gerektiren
disiplinsizlikler MADDE 19- (1) Hizmet yerini terk etmeme cezasını gerektiren
disiplinsizlikler şunlardır: a) Emre itaatsizlik: Kasıtlı olarak hizmete ilişkin bir emri tam
yapmamak ya da değiştirerek veya sınırını aşmak suretiyle yapmaktır. b) Kısa süreli kaçmak: Kıtasından veya görev yerinden yedi günü
aşmayacak ve bu süre içinde kendiliğinden gelecek şekilde kaçmak veya mesaiye
gitmemektir. c) İzin süresini geçirmek: İzin, istirahat veya hava değişimi
süresini yasal veya kabul edilebilir bir mazereti olmaksızın altı günü
aşmayacak ve bu süre içinde kendiliğinden gelecek şekilde geçirmektir. ç) Hizmete mahsus eşyaya zarar vermek: Harp malzemesini veya
hizmete tahsis edilmiş bir askeri eşyayı; kasıt, ihmal veya tedbirsizlik sonucu
kaybetmek veya hasara uğramasına sebebiyet vermektir. d) Hediye istemek veya borç almak: Maiyetinden veya astlarından
hediye istemek veya her ne şekilde olursa olsun borç almaktır. e) Maiyetinin disiplinsizliği hakkında soruşturma yapmamak:
Maiyeti tarafından işlenen bir disiplinsizliği öğrenmesine rağmen ceza vermeme
takdir yetkisinin bulunduğu hâller dışında kasten disiplin soruşturması
yapmayarak disiplinsizliği örtbas etmektir. f) Asta kötü muamele yapmak: Astına, askeri usul ve kurallar
dışında kötü davranmak, eziyet amacıyla hizmetini lüzumsuz yere güçleştirmek
veya başkaları tarafından kötü muamelede bulunulmasına müsamaha göstermektir. g) Nöbet talimatına aykırı hareket etmek: Maddi bir zarar
doğmasına sebebiyet vermeyecek şekilde, ilgili mevzuat kapsamındaki nöbet
görevlerini yaparken, nöbet yerini terk etmek veya belirlenmiş ve tebliğ
edilmiş olan nöbet talimatındaki kurallara aykırı hareket etmektir. ğ) Hoşnutsuzluk yaratmak: Çalıştığı mesai ortamında söz veya
fiilleri ile hizmetin yerine getirilmesini olumsuz yönde etkilemektir. h) Tahrik: Asker kişileri, amirlerine veya üstlerine karşı
itaatsizliğe, saygısızlığa, mukavemet göstermeye veya müessir fiil işlemeye
tahrik veya teşvik etmektir. ı) Sarhoşluk: Tıbbi raporla ispatlanmak veya gizlenemeyecek
derecede olmak şartıyla, göreve sarhoş gelmek veya görevdeyken alkollü içki
içmektir. i) Kumar oynamak: Askeri mahâl içinde kumar oynamaktır. j) Yasak edilen malzemeyi bulundurmak: Kıta, karargâh ve
kurumlarda ya da görev esnasında bulundurulması veya kullanılması emirle yasak
edilen cep telefonu, bilgisayar, radyo, teyp, fotoğraf makinesi gibi görüntü,
ses ve benzeri verileri ve bilgileri kaydeden, depolayan veya ileten her türlü
cihaz ve aletler ile aksamlarını bulundurmak veya kullanmaktır. k) İzinsiz üyelik: Meslek kuruluşları, dernek ve vakıf üyelikleri
ile spor kulüplerinin faal üyeliklerine izin almaksızın girmektir. l) Disiplin cezasının yerine getirilmesine karşı gelmek: Yetkili
kişi veya organlar tarafından verilen disiplin cezalarının, idari yaptırımların
veya disiplinsizlik nedeniyle verilen görev ve sorumlulukların gereğinin yerine
getirilmesine karşı çıkmak ve bu kapsamda yapılması zorunlu olan görev ve
yükümlülükleri tam olarak yerine getirmemektir. m) Kavga etmek: Meşru savunmaya ilişkin şartlar saklı kalmak
kaydıyla, askeri mahâl içerisinde, fiilen birisine vurmaktır.” B.   İlgili Görülen Kanun Hükmü Kanun’un ilgili görülen 12. maddesinin (5) numaralı fıkrası
şöyledir: “Disiplin cezalarının yerine getirilme şekilleri MADDE 12- … (5) Hizmet yerini terk etmeme cezası; personelin mesai
bitiminden sonra görev yaptığı yerden ayrılmayıp resmî daire, kışla, eğitim
alanları ile sair yerlerdeki hizmetine devam etmesidir. Bu ceza disiplin
amirleri tarafından ekli (1) sayılı çizelgeye göre; disiplin kurulları
tarafından dört ila on güne kadar verilebilir. Ceza verilen personel için uygun
bir yatma yeri tahsis edilir. Tatil günlerinde cezanın yerine getirilmesine ara
verilir. Cezanın yerine getirilmesi sırasında, hizmete ilişkin hâller hariç,
günde toplam bir saati geçmemek üzere ziyaretçi kabul edilebilir.” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN,  Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ,
Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal
Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA,
Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL ve Yusuf Şevki HAKYEMEZ’in katılımlarıyla 2/5/2018
tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından
işin esasının incelenmesine, OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2.  Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Osman KODAL tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu ve ilgili görülen kanun
hükümleri, dayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasama
belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. İtirazın Gerekçesi 3. Başvuru
kararında özetle, itiraz konusu kuralın müeyyidesi olan hizmet yerini terk
etmeme disiplin cezasının kişi özgürlüğünü kısıtlayan bir yaptırım olduğu, bu
nedenle hürriyetten yoksun bırakmanın bir yargı kararının sonucu olması ve bu
kararın da gerekli yetkiye sahip yürütmeden bağımsız ve yargı teminatlarını
sunan yetkili mahkeme tarafından verilmesinin gerektiği, mevzuatta disiplin
cezası olarak vasıflandırılmış olsa bile ceza hukuku alanına girecek nitelikteki
hürriyeti bağlayıcı yaptırımların idare tarafından verilmesine demokratik bir
toplumda izin verilemeyeceği belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 19. ve 38.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 4. Kanun’un
19. maddesinin (1) numaralı fıkrasında, hizmet yerini terk etmeme cezasını
gerektiren disiplinsizlik hâlleri hüküm altına alınmıştır. Anılan fıkranın
itiraz konusu kuralı oluşturan (a) bendinde hizmet yerini terk etmeme cezasını
gerektiren emre itaatsizlik eylemi, kasıtlı olarak hizmete ilişkin bir emri tam
yapmamak ya da değiştirerek veya sınırını aşmak suretiyle yapmak olarak
tanımlanmıştır. 5. Anayasa’nın 19. maddesinin birinci fıkrasında herkesin kişi
özgürlüğü ve güvenliği hakkına sahip olduğu ilke olarak ortaya konulduktan
sonra ikinci ve üçüncü fıkralarında şekil ve şartları kanunda gösterilmek
şartıyla kişilerin özgürlüğünden mahrum bırakılabileceği durumlar sınırlı
olarak sayılmıştır. Dolayısıyla kişinin özgürlük ve güvenlik hakkının kısıtlanması
ancak Anayasa’nın anılan maddesi kapsamında belirlenen durumlardan herhangi
birinin varlığı hâlinde söz konusu olabilir. 6. Anayasa’nın 38. maddesinin onbirinci fıkrasında da idarenin
kişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran bir müeyyide uygulayamayacağı
belirtildikten sonra Silahlı Kuvvetlerin iç düzeni bakımından
bu hükme kanunla istisnalar getirilebileceği öngörülmüştür. Böylece Silahlı
Kuvvetlerin iç düzeni bakımından gerekli olması hâlinde idare tarafından kişi
hürriyetini kısıtlayıcı bazı yaptırımların uygulanabilmesine izin verilmiştir.
Ancak Silahlı Kuvvetlerin iç düzeni bakımından kabul edilen bu
istisna, sadece disiplini koruma ve bozulan disiplini sağlama niteliğindeki
yaptırımlar bakımından söz konusu olabilir. Bunun ötesinde mevzuatta disiplin
cezası olarak vasıflandırılmış olsa bile ceza hukuku alanına girecek
nitelikteki hürriyeti bağlayıcı yaptırımların idare tarafından verilmesine
demokratik bir toplumda izin verilemez ( F.H.H., B. No: 2013/1419,
15/4/2015, §45). 7. Nitekim Anayasa Mahkemesi, Kanun’un 12. maddesinin (6) numaralı
fıkrasında düzenlenen oda hapsi cezasının disiplin amiri tarafından verildiğini
ve hapis odasında yerine getirildiğini, bu bağlamda kişi özgürlüğünü kısıtlayan
bir yaptırım olan oda hapsi cezasının yetkili mahkeme tarafından verilmesi
gerektiğini belirtmiştir ( F.H.H., §§ 46, 49). 8. Kanun koyucu, kamu düzeninin korunması amacıyla ceza hukuku
alanında düzenleme yaparken Anayasa’nın temel ilkelerine bağlı kalmak koşuluyla
toplumda hangi eylemlerin suç sayılacağı ve suç sayılan bu eylemlerin hangi tür
ve ölçüde cezai yaptırıma bağlanacağı konusunda anayasal sınırlar içinde takdir
yetkisine sahiptir. Hukuk devletinde, ceza hukuku alanında olduğu gibi disiplin
hukukuna ilişkin düzenlemelerde de kanun koyucunun hangi eylemlerin disiplin
suçu sayılacağı ve bu eylemlerin hangi disiplin cezasıyla cezalandırılacağı
konusunda takdir yetkisi bulunmaktadır. 9. Kanun’un 1. maddesinde
bu Kanun’un amacının Türk Silahlı Kuvvetlerinde etkin bir disiplin
sisteminin tesisi, muhafazası ve idamesine ilişkin usul ve esasların
belirlenmesi olduğu ifade edilmiştir. Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin
Kanunu’nda öngörülen cezai yaptırımların amacı, askerî disiplini korumak ve
sürdürmektir. Bir başka deyişle asker kişilere uygulanan yaptırımlar, askerî
disiplinin korunmasını ve kamu hizmetinin gereği gibi yürütülmesini sağlamak
amacıyla öngörülmektedir. 10. Kuralda, kasıtlı olarak hizmete ilişkin bir emri tam yapmamak
ya da değiştirerek yapmak veya sınırını aşmak suretiyle yapmak biçiminde
tanımlanan emre itaatsizlik eylemi hizmet yerini terk etmeme cezasını
gerektiren disiplinsizlik hâli olarak öngörülmüş olup askerî disiplinin tesisi
ve muhafazası amacıyla öngörülen bu kural kanun koyucunun takdir yetkisi kapsamında
kalmaktadır. 11. Kanun’un “Disiplin
cezalarının yerine getirilme şekilleri” kenar başlıklı 12. maddesinin
(5) numaralı fıkrasında hizmet yerini terk etmeme cezası, personelin
mesai bitiminden sonra görev yaptığı yerden ayrılmayıp resmî daire, kışla, eğitim
alanları ile sair yerlerdeki hizmetine devam etmesi şeklinde tanımlanmakta; bu
cezanın disiplin amirleri tarafından ekli (1) sayılı çizelgeye göre; disiplin
kurulları tarafından dört ila on güne kadar verilebileceği, ceza verilen
personel için uygun bir yatma yerinin tahsis edileceği, tatil günlerinde
cezanın yerine getirilmesine ara verileceği ve cezanın yerine getirilmesi
sırasında, hizmete ilişkin hâller hariç, günde toplam bir saati geçmemek üzere
ziyaretçi kabul edilebileceği hükme bağlanmaktadır. 12. Bu bağlamda Kanun’un ekli (1) sayılı çizelgesine göre disiplin
amirleri tarafından bir günden üç güne kadar; disiplin kurulları tarafından ise
dört günden on güne kadar verilebilen hizmet yerini terk etmeme disiplin
cezası, asker kişinin mesai sonrasında görev yaptığı kışla, karargâh, birlik ve
kurum gibi yerleri terk etmeyerek hizmetini devam ettirmesi suretiyle yerine
getirilmektedir. 13. Bu cezanın infazı sırasında ilgilinin, görev yaptığı birim
içinde hareket serbestisi bulunmaktadır. Cezaya çarptırılan asker kişinin bir
odaya kapatılması ve hareket özgürlüğünün dar bir çerçeve ile kısıtlanması söz
konusu olmadığından bu cezanın oda hapsi olarak nitelendirilebilmesi mümkün
değildir. Görev yaptığı yerde hizmetine devam eden asker kişiye uygun bir yatma
yeri tahsis edilmekte, hizmete ilişkin hâller hariç günde toplam bir saati
geçmemek üzere ziyaretçi kabul etme imkânı tanınmaktadır. Tatil günlerinde söz
konusu cezanın yerine getirilmesine ara verilmesi de mesai günlerinin esas
alındığını ve çalışma günlerinde ilgilinin görev yaptığı yerde hizmetine devam
etmesinin amaçlandığını göstermektedir. 14. Kanun’un 4.
maddesinin (5) numaralı fıkrasına göre hizmet yerini terk etmeme disiplin
cezası verilen asker kişilere, kamu veya hizmet yararına olmayan keyfî görevler
verilemez. Ayrıca Kanun’un 44. maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca
zorunluluk hâllerinde hizmet yerini terk etmeme disiplin cezasının yerine
getirilmesinin sonraya bırakılmasına veya ara verilerek yerine getirilmesine
disiplin amirleri tarafından karar verilebilmesi mümkündür. 15. Bu çerçevede
emre itaatsizlik hâlinde öngörülen hizmet yerini terk etmeme disiplin cezasının
asker kişinin mesai bitiminden sonra görev yaptığı yerden ayrılmayarak resmî
daire, kışla, eğitim alanları ile sair yerlerdeki hizmetine devam etmesi
suretiyle yerine getirilmesi, tatil günlerinde cezanın yerine getirilmesine ara
verilmesi, bu kişilerin görev yaptıkları birim içerisinde hareket
serbestilerinin bulunması, bu bağlamda özgürlükleri kısıtlanacak şekilde bir
yere kapatılmalarının söz konusu olmaması ve askerlik görevinin öngörülen
sistemi içinde kalmaları hususları birlikte gözetildiğinde kuralda öngörülen
disiplin cezasının hürriyeti bağlayıcı yaptırım olarak değerlendirilmesi mümkün
değildir. 16. Diğer taraftan anılan disiplin cezasının kişiyi hürriyetinden
yoksun kılma niteliği bulunmadığından, kuralla idareye kişi hürriyetini
kısıtlayacak biçimde bir yaptırım uygulama yetkisinin verildiğinden de söz
edilemez. 17. Bu itibarla anılan kuralda Anayasa’nın 19. maddesine aykırılık
söz konusu değildir. 18. Anayasa’nın 38. maddesinin birinci fıkrasında, “ Kimse,
...kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz ”
denilerek suçun kanuniliği , üçüncü fıkrasında da “ Ceza ve ceza
yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur ” denilerek cezanın
kanuniliği düzenlenmiştir. Anayasa’da öngörülen suçta ve cezada
kanunilik ilkesi, ceza hukukunun da temel ilkelerinden birini oluşturmaktadır.
Suçta ve cezada kanunilik ilkesi uyarınca hangi fiillerin suç sayıldığının ve
bu fiillere verilecek cezaların hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak bir şekilde
kanunda gösterilmesi; kuralın açık, anlaşılır ve sınırlarının belli olması
gerekmektedir. 19. Gerek adli gerekse idari suçlarda, davranış normlarına aykırı
ve haksızlık teşkil eden bir fiille kanun koyucunun koruma altına aldığı bir
hukuki değerin ihlali söz konusu olduğundan her iki suç türü arasında büyük
benzerlikler bulunmaktadır. Adli suçlarla idari suçlar arasındaki fark, esas
itibarıyla nicelik yönünden olup adli suçlardaki haksızlık içeriği idari
suçlara nazaran daha yoğundur. Öte yandan adli suçlar karşılığında öngörülen
yaptırımlar idari suçlardan farklı olarak hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektirse
de her iki alanda öngörülen yaptırımlar yoğun maddi cebir içermektedir. Bu
nedenle Anayasa'nın 38. maddesinde öngörülen ilkelerin idari suçlar yönünden de
uygulanması gerekmektedir. 20. Bununla birlikte idari suçlarda kanun koyucunun daha az önem
atfettiği bir hukuki değerin ihlal edilmesi nedeniyle hürriyeti bağlayıcı ceza
dışında bir yaptırımın öngörülmesi karşısında Anayasa’nın 38. maddesindeki
ilkelerin aynı boyut ve kapsamıyla idari suçlara da uygulanması işin mahiyetine
uygun düşmemektedir. Bu bağlamda yasama organının ağır işleyen yapısı ile
ekonomik ve teknik hayatın hızla değişen ve gelişen şartları gözetilerek suç ve
cezalarda kanunilik ilkesinin idari suçlar yönünden daha esnek uygulanması
gerekmektedir. 21. Disiplin cezaları, kamu hizmetlerinin yürütülmesi ve kamu
yararının devamlılığının sağlanması amacıyla yasal olarak düzenlenmiş idari
yaptırımlardır. Kamu hizmetlerini yürütenlerin görev anlayışları, yetki ve
sorumlulukları kamu hizmeti ve hizmet gerekleri ile sınırlandırılmış; bu
sınırlar dışına çıkanların ise disiplin cezaları ile cezalandırılmaları ilgili
kanunlarda öngörülmüştür. 22. Hizmet yerini terk etmeme disiplin cezasını gerektiren
disiplinsizlik hâli olarak öngörülen emre itaatsizlik, kuralda kasıtlı olarak
hizmete ilişkin bir emri tam yapmamak ya da değiştirerek yapmak veya sınırını
aşmak suretiyle yapmak biçiminde tanımlanmıştır. Bu tanımdan disiplin cezasını
gerektiren emre itaatsizlik disiplinsizliğinin; kasıtlı olarak işlenebileceği,
taksirle işlenmesinin mümkün olmadığı ve hizmete ilişkin bir emri tam yapmamak,
değiştirerek yapmak veya emrin sınırını aşmak suretiyle yapmak şeklindeki
seçimlik hareketlerden birisiyle işlenebileceği anlaşılmaktadır. Kanun’un 12.
maddesinin (5) numaralı fıkrasında da hizmet yerini terk etmeme disiplin
cezasının kimler tarafından verilebileceği, bu disiplin cezasının nasıl yerine
getirileceği ve süresi açıkça düzenlenmiştir. 23. Bu itibarla hizmet yerini terk etmeme disiplin cezasının
verilmesini gerektiren emre itaatsizlik disiplinsizliğini oluşturan eylemler,
bu eylemleri gerçekleştirenlere uygulanacak disiplin cezası, bu cezayı vermeye
yetkili birimler, cezanın süresi ve yerine getirilme şekli açık, net, anlaşılır
şekilde düzenlendiğinden kuralda hukuki belirsizlik söz konusu olmadığı gibi
suçların ve cezaların kanuniliği ilkesine aykırılık da bulunmamaktadır. 24. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 19. ve 38. maddelerine
aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. IV. HÜKÜM 31/1/2013 tarihli ve 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Disiplin
Kanunu’nun 19. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a) bendinin Anayasa’ya
aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE 6/12/2018 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar
verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Burhan ÜSTÜN Başkanvekili Engin YILDIRIM Üye Serdar ÖZGÜLDÜR Üye Serruh KALELİ Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Hasan Tahsin
  GÖKCAN Üye Kadir ÖZKAYA Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki
  HAKYEMEZ