ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2000/78 Karar Sayısı : 2002/31 Karar Günü : 19.2.2002 R.G. Tarih-Sayı :04.06.2002-24775 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 4. İdare Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 23.1.1953 günlü,
6023 sayılı Türk Tabipleri Birliği Kanunu'nun 60. maddesinin 7.6.1985 günlü,
3224 sayılı Yasa ile değiştirilen birinci fıkrasının, Anayasa'nın 135.
maddesine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY İstanbul Tabip Odası, Türk Tabipleri Birliği Merkez Konseyi
Başkanlığına başvurarak; Odalarının 14000 civarında üyesi olmasına karşın Türk
Tabipler Birliği (TTB) Büyük Kongresinde 7 delege ile temsil edildiğini, 500
üyesi olan bir Odanın da 7 delege gönderdiğini, bunun eşitsizliğe yol açtığını
belirterek, Haziran 2000 tarihinde yapılacak Büyük Kongreye, Odalarının üye
sayısına uygun bir delege sayısı ile katılımının sağlanmasını istemiştir. Bu başvurunun reddine ilişkin işlemin iptali istemiyle açılan
davada, 6023 sayılı Yasa'nın 60. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'ya
aykırılık savını ciddî bulan Mahkeme iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 23.1.1953 günlü, 6023 sayılı "Türk Tabipleri Birliği
Kanunu"nun 3224 sayılı yasa ile değişik 60. maddesinin itiraz konusu
birinci fıkrası şöyledir: "Büyük Kongre Tabip Odaları Umumi Heyetince gizli reyle
seçilen temsilcilerden teşekkül eder. Azası (200)'e kadar olanlar (3), (500)'e
kadar olanlar (5) ve (500)'den yukarı olanlar (7) temsilci ve aynı sayıda yedek
seçerler." B- Dayanılan Anayasa Kuralı İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralı şöyledir: "MADDE 135.- Kamu kurumu
niteliğindeki meslek kuruluşları ve üst kuruluşları; belli bir mesleğe mensup
olanların müşterek ihtiyaçlarını karşılamak, meslekî faaliyetlerini
kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlere uygun olarak gelişmesini sağlamak,
meslek mensuplarının birbirleri ile ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü
ve güveni hâkim kılmak üzere meslek disiplini ve ahlâkını korumak maksadı ile
kanunla kurulan ve organları kendi üyeleri tarafından kanunda gösterilen
usullere göre yargı gözetimi altında, gizli oyla seçilen kamu tüzelkişilikleridir. Kamu kurum ve kuruluşları ile kamu iktisadî teşebbüslerinde aslî
ve sürekli görevlerde çalışanların meslek kuruluşlarına girme mecburiyeti
aranmaz. Bu meslek kuruluşları, kuruluş amaçları dışında faaliyette
bulunamazlar. Bu meslek kuruluşları ve üst kuruluşları organlarının seçimlerinde
siyasî partiler aday gösteremezler. Bu meslek kuruluşları üzerinde Devletin idarî ve malî denetimine
ilişkin kurallar kanunla düzenlenir. Amaçları dışında faaliyet gösteren meslek kuruluşlarının sorumlu
organlarının görevine, kanunun belirlediği merciin veya Cumhuriyet Savcısının
istemi üzerine mahkeme kararıyla son verilir ve yerlerine yenileri seçtirilir. Ancak, millî güvenliğin, kamu düzeninin, suç işlenmesini veya
suçun devamını önlemenin yahut yakalamanın gerektirdiği hallerde gecikmede
sakınca varsa, kanunla bir merci, meslek kuruluşlarını veya üst kuruluşlarını
faaliyetten men ile yetkilendirilebilir. Bu merciin kararı, yirmidört saat
içerisinde görevli hâkimin onayına sunulur. Hâkim, kararını kırksekiz saat içinde
açıklar; aksi halde, bu idarî karar kendiliğinden yürürlükten kalkar." C- İlgili Anayasa Kuralı İlgili görülen Anayasa kuralı şöyledir: "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti,
toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına
saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere
dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8.maddesi uyarınca, Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANYARCIOĞLU, Mahir
Can ILICAK, Rüştü SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU ve Ahmet AKYALÇIN'ın
katılmalarıyla 29.11.2000 günü yapılan toplantıda, dosyada eksiklik
bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ile bunların
gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları, 1961 ve 1982
Anayasalarının yürütme bölümünde idare başlığı altında özel olarak
düzenlenmiştir. Üyelerinin çokluğu, ürettikleri iş ve hizmetlerin toplumun
temel ihtiyaçlarına yönelik olması ve ülke genelinde yaygınlığı; çoğulcu
demokratik gelişim ortamında etkili bir sivil toplum örgütü rolünde
bulunmaları; örgütlülüğün üyelere getirdiği yararlar ile toplum çıkarlarının
uygun düzeylerde dengelenebilmesi ve demokratik toplum kültürünün, kamu
düzeninde olumsuzluk yaratmadan derinleştirilebilmesi nedenleriyle bu
kuruluşlara kamusal nitelik kazandırılarak Anayasa'da yer verilmiştir. Anayasa'nın 135. maddesinde, kamu kurumu niteliğindeki meslek
kuruluşları ve üst kuruluşlarının amaçları gösterilerek temel esaslar
belirlenmiş kuruluş, işleyiş ve denetimlerine ilişkin konuların kanunla
düzenlenmesi öngörülmüştür. 6023 sayılı Yasa'nın 60. maddesinin itiraz konusu birinci
fıkrasında "Büyük Kongre Tabip Odaları Umumi Heyetince gizli reyle seçilen
temsilcilerden teşekkül eder. Azası (200)'e kadar olanlar (3), (500)'e kadar
olanlar (5) ve (500)'den yukarı olanlar (7) temsilci ve aynı sayıda yedek
seçerler" denilmektedir. Başvuru kararında, Anayasa'nın 135. maddesinde kamu kurumu
niteliğindeki meslek kuruluşları organlarının kendi üyeleri arasında yapılan
seçimle oluşacağının öngörüldüğü, böyle bir seçimin de demokratik ilkelere
uygun olması gerektiğinde kuşku bulunmadığı, bu durumda dava konusu kuralla
antidemokratik, adaletsiz ve eşitliğe aykırı düzenleme getirilerek Birliğin
temel organlarının oluşumunda ve işleyişinde demokrasinin olanaksız kılındığı,
bunun da Anayasa'nın 135. maddesine aykırılık oluşturduğu ileri sürülmektedir. A- Maddenin Birinci Fıkrasının İlk Tümcesinin İncelenmesi Maddenin birinci fıkrasının ilk tümcesinde, Tabipler Birliği Büyük
Kongresinin, Tabip Odaları genel kurullarınca gizli oyla seçilen temsilcilerden
oluşacağı belirtilmiştir. Anayasa'nın 135. maddesinin ilk fıkrasında "Kamu kurumu
niteliğindeki meslek kuruluşları ve üst kuruluşları; ... organları kendi
üyeleri tarafından kanunda gösterilen usullere göre yargı gözetimi altında,
gizli oyla seçilen kamu tüzelkişilikleridir" denilmektedir. İtiraz konusu
ilk tümce bu kurala koşut düzenleme içerdiğinden Anayasa'ya aykırı
görülmemiştir. İtirazın reddi gerekir. B- Maddenin Birinci Fıkrasının İkinci Tümcesinin İncelenmesi 6023 sayılı Yasa'nın 60. maddesinin 3224 sayılı Yasa ile değişik
birinci fıkrasının itiraz konusu ikinci tümcesinde, "Azası (200)'e kadar
olanlar (3), (500)'e kadar olanlar (5), ve (500)'den yukarı olanlar (7)
temsilci ve aynı sayıda yedek seçerler" denilmektedir. Başvuru kararında itiraz konusu kuralın, yalnızca Anayasa'nın 135.
maddesine aykırılığı ileri sürülmekte ise de, 2949 sayılı "Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun"un 29. maddesi
uyarınca Anayasa Mahkemesi ileri sürülen gerekçelerle bağlı olmadığından,
ilgili görülen Anayasa'nın 2. maddesi yönünden de inceleme yapılmıştır. Anayasa'nın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyeti'nin demokratik, lâik
ve sosyal bir hukuk Devleti olduğu belirtilmektedir. Demokrasinin en belirgin özelliği, adil bir katılımı
gerçekleştirmeye yönelik serbest, eşit, genel oy ilkesine dayanan ve temsilde
adaleti de gözeten seçimlerdir. Anayasa'nın 135. maddesinde, kamu kurumu niteliğindeki meslek
kuruluşları ve üst kuruluşlarının "kanunla kurulan ve organları kendi
üyeleri tarafından kanunda gösterilen usullere göre yargı gözetimi altında,
gizli oyla seçilen kamu tüzelkişileri" oldukları belirtilerek kamu kurumu
niteliğindeki meslek kuruluşların kuruluş ve işleyişlerinin demokratik esaslara
uygun olması amaçlanmıştır. İtiraz konusu kuralla sayısı kaç olursa olsun üyesi (500)'den
yukarı olan Tabip Odalarının Büyük Kongreye katılımının yedi üyeyle
sınırlandırılarak odaların, Birlik Genel Kurulu'nda adil bir denge kurulmasına
elverişli sayıyla temsil edilmelerinin engellenmesi kamu kurumu niteliğindeki
meslek kuruluşlarının oluşumunda demokratik ilkeleri esas alan Anayasa'nın 135.
maddesi ile bağdaşmamaktadır. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 2. ve 135. maddelerine
aykırıdır. İptali gerekir. Haşim KILIÇ, Tülay TUĞCU ve Enis TUNGA bu görüşe katılmamışlardır. VI- İPTAL HÜKMÜNÜN YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, "Kanun, kanun
hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların
hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten
kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği
tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı
günden başlayarak bir yılı geçemez." denilmekte; Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesinin dördüncü
fıkrasında da bu kural tekrarlanmaktadır. Maddenin beşinci fıkrasında ise,
Anayasa Mahkemesi'nin, iptal halinde meydana gelecek hukuksal boşluğu kamu
düzenini tehdit veya kamu yararını ihlâl edici mahiyette görürse yukarıdaki
fıkra hükmünü uygulayacağı belirtilmektedir. 6023 sayılı Türk Tabipleri Birliği Kanunu'nun 60. maddesinin 3224
sayılı Yasa ile değiştirilen birinci fıkrasının ikinci tümcesinin iptali
nedeniyle doğacak hukuksal boşluk, kamu düzeni ve kamu yararını bozucu nitelikte
olduğundan gerekli düzenlemelerin yapılması amacıyla iptal kararının Resmî
Gazete'de yayımlanmasından başlayarak altı ay sonra yürürlüğe girmesi uygun
görülmüştür. VII- SONUÇ 23.1.1953 günlü, 6023 sayılı "Türk Tabipleri Birliği
Kanunu"nun 60. maddesinin 3224 sayılı Yasa ile değiştirilen birinci
fıkrasının; A- Birinci tümcesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın
REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE, B- İkinci tümcesinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Haşim
KILIÇ, Tülay TUĞCU ile Enis TUNGA'nın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, C- İptal edilen tümcesinin doğuracağı hukuksal boşluk kamu
yararını ihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin
üçüncü fıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci
fıkraları gereğince İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMİ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN
BAŞLAYARAK ALTI AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, OYBİRLİĞİYLE, 19.2.2002 gününde karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Nurettin TURAN Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Aysel PEKİNER Üye Rüştü SÖNMEZ Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Enis TUNGA KARŞIOY
YAZISI 6023 sayılı Türk Tabipleri Birliği Kanunu'nun 60. maddesinde; Türk
Tabipleri Birliği büyük kongresine odalar adına katılacak temsilcilerin
sayılarının saptanmasında demokratik usullere uyulmadığı bunun da Anayasa'nın
135. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 135. maddesinin birinci fıkrasında, "Kamu kurumu
niteliğindeki meslek kuruluşları ve üst kuruluşları; belli bir mesleğe mensup
olanların müşterek ihtiyaçlarını karşılamak, meslekî faaliyetlerini
kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlere uygun olarak gelişmesini sağlamak,
meslek mensuplarının birbirleri ile ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü
ve güveni hâkim kılmak üzere meslek disiplini ve ahlâkını korumak maksadı ile
kanunla kurulan ve organları kendi üyeleri tarafından kanunda gösterilen
usullere göre yargı gözetimi altında, gizli oyla seçilen kamu
tüzelkişilikleridir." denilmektedir. Bu amaçla kurulan meslek birliklerinin kuruluş ve işleyişine
ilişkin yasalar incelendiğinde; hepsinin mesleğin müşterek menfaatini ve
meslekî dayanışmayı gerçekleştirmeyi görev edindiği anlaşılmaktadır. Böylece
üyelerinin sayısal çokluğunun yarattığı sorunlarla yerel sorunlar Oda'lara özgü
olduğundan ağırlıklı olarak odaların girişim ve faaliyetleri ile çözümlenecek
ancak sorun ülke çapında genişlik kazanmışsa o zaman müşterek mesleki menfaate
dönüştüğünden birliklerce ilgilenilerek çözüme ulaştırılması gerekecektir. Bu
açıdan birliklerin farklı menfaatleri ve sorunları temsil ve takip etmesi
sözkonusu değildir. Dolayısıyla büyük kongrede oda temsilcilerinin sayısının
azlığı veya çokluğu önem kazanamaz. Önemli olan bu temsilcilerin mensubu
oldukları odalarca seçilerek büyük kongreye gönderilmesi ve böylece her odanın
büyük kongrede kendisini gereği gibi temsil edebilmesidir. Demokratik düzenin en belirgin niteliği, adaletli katılım ilkesini
gerçekleştirebilecek serbest ve eşit oy kurallarının uygulanmasıdır. Demokratik
olmak, çoğunluğun azınlık üzerinde hakimiyet kurması değil her düşünce ve
menfaatin adil ve dengeli bir şekilde yönetimde söz sahibi olmasını temin
etmektir. Bu açıdan bakıldığında da, her biri eşit haklara sahip olan odaların,
üye sayısı oranında büyük kongreye temsilci göndermesi halinde, üye sayısı çok
olan, dolayısıyla fazla temsilci gönderen birkaç ilin odalarının kongreye hakim
olması, kendi istek ve çıkarları doğrultusunda yönlendirmesi olanağı fazladır.
Asıl bu durum, üye sayısı az olan odalar yönünden antidemokratik sonuçlar
doğurur. Belirtilen nedenlerle, adil ve makul bir katılımı sağlayan dava
konusu kural Anayasa'ya aykırı olmadığından davanın reddi gerektiği görüşü ile
çoğunluk kararına katılmıyoruz. Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Tülay TUĞCU KARŞIOY
YAZISI Somut itiraz başvurusu yönünden, Anayasa Mahkemesi'nin görevi:
Yasa'nın Anayasa'ya uygunluğunun denetimi ile sınırlıdır. Yorum yoluyla yeni
kriterler yaratılması veya varolan genel ilkeleri daha da genişleterek yeni
uygunsuzluk ölçütleri belirlemesi, hukuk güvenliğini sarsarak hukuk devleti
ilkesini zedeleyecek, böylece, Anayasa Mahkemesi'nin hukukilik yerine
yerindelik denetimine girmesine neden olacaktır. Anayasa'da denetime esas açık bir kural aranmaksızın genel ilkeler
doğrultusunda uygunluk denetimine girilmesi, Mahkeme'nin Anayasa ile açıkça
verilmemiş bir yetkiyi kullanması anlamına gelir ki bu da, tanımını
Anayasa'mızın 2. maddesinde bulunan hukuk devleti ilkesinin, korumakla yükümlü
Anayasa Mahkemesi tarafından doğrudan ihlâli anlam ve sonucunu doğurur. Anayasa Mahkemesi, öncelikle Anayasa'mızın pozitif kuralları
ışığında, Anayasa'ya aykırılık olup olmadığını araştırmakla yükümlü olup, adeta
yasakoyucu yerine geçerek yerindeliği araştırmak veya tartışmak gibi hukuksal
ve kurumsal bir fonksiyon üstlenemez. Sadece, ayrı ve özel tüzelkişiliklere sahip meslek odalarının
değil, odalara bağlı bireylerinde oranlı bir temsilinin sağlanmasına, âdil ve
demokratik katılımcı temsile, tam olanaklı bulunmayan bu kuralla getirilen
sistemin, demokrasi, seçim ve temsil üçgeninde yeterlilik, elverişlilik ve
uygunluğu tartışılabilir ise de; Anayasa Mahkemesi'nin böyle bir anayasal
yetkisi yoktur. Çünkü Anayasa Mahkemesi, araştırmasına konu normun haklılığını,
doğruluğunu ve yeterliliğini, özetle yerindeliğini irdeleyemez. Görevi,
Anayasa'ya uygunluğunun araştırılması ile sınırlı olup, adeta olumsuz yasama
işlevi yaparak kendi yargısını, yasama organı yargısı yerine koyamaz. Denetiminde, Anayasa Mahkemesi geniş ve zorlayıcı yorumlara
girmeden, somut anayasal normları ölçüt almalıdır. Ancak bu anayasal işlevini
yerine getirirken, anayasal kuralların ve ilkelerin dondurulmasını önleyerek,
hızla değişen toplumsal gerçeklerle gereksinimlere uydurmak, yorum yoluyla
Anayasa'nın gelişmesi görevini hassas bir dengede sürdürmek ve fakat sübjektif
ve genel yorumlarla Anayasa'nın özünde, zorlamalarla değişikliğe neden olmamak
yükümlülüğündedir. Pozitif hukuk kuralları arasındaki hiyerarşi gereği, üst norm
nitelik ve gücündeki anayasal kurallarla açıkça çelişip çatışmayan bu Yasa'nın
genişletici yorum yoluyla demokratik temsile en elverişli ve en uygun olmadığı
görüş ve kabulüyle, üstün, bağlayıcı, temel ve pozitif hukuk kuralları yerine,
tabii hukuk ilkelerine dayanan ve sonuçta Anayasa'ya aykırılığını kabul eden
çoğunluk görüşüne karşıyım. Üye Enis TUNGA