ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1979/18 Karar Sayısı:1979/26 Karar Günü:5/6/1979 Resmi Gazete
tarih/sayı:19.7.1979/16701 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İstanbul İkinci Ağır Ceza Mahkemesi. İTİRAZIN KONUSU : 1/3/1926 günlü, 765 sayılı Tuk Ceza Yasasının
değişik 142. maddesinin 4. bendinin Anayasaya aykırı olduğu ileri sürülerek
iptaline karar verilmesi istenmiştir. I. OLAY : Sanıkların İstanbul - Büyükada, Maden Mahallesinde yol ve
duvarlara kırmızı yağlı boya ile "yaşasın sosyalizm kavgamız",
"yaşasın sosyalizm", "yaşasın halk kavgamız" gibi sözler
yazarak komünizmin övgüsünü yaptıkları ileri sürülmüş ve haklarında Türk Ceza
Yasasının 142. maddesinin 4. bendinin uygulanması isteğiyle İstanbul 2. Ağır
Ceza Mahkemesinde kamu davası açılmıştır. Adı geçen Mahkeme, anılan yasa
hükmünü kendiliğinden Anayasa'ya aykırı görmüş, iptali için 14/2/1979 günlü,
1977/52 esas sayılı kararla, Anayasa Mahkemesi'ne başvurulmasına karar
vermiştir. III. YASA KURALLARI : Türk Ceza Yasasının 3/12/1951 günlü, 5844 sayılı Yasa ile
değişik 142. maddesinin iptali istenen dördüncü bendi ve bu bentle ilgili 1-3
bentleri hükümleri şöyledir : "Madde 142 - 1. Sosyal bir sınıfın diğer sosyal sınıflar
üzerinde tahakkümünü tesis etmek veya sosyal bir sınıfı ortadan kaldırmak yahut
memleket içinde müesses iktisadi veya sosyal temel nizamlarından herhangi
birini devirmek veya Devletin siyasi ve Hukukî nizamlarını topyekûn yoketmek
için her ne surette olursa olsun propaganda yapan kimse beş yıldan on yıla
kadar ağır hapis cezası ile cezalandırılır. 2. Cumhuriyetçiliğe aykırı veya demokrasi prensiplerine aykırı
olarak Devletin tek bir fert veyahut bir zümre tarafından idare edilmesi için
her ne suretle olursa olsun propaganda yapan kimse aynı ceza ile
cezalandırılır. 3. Anayasa'nın tanıdığı kamu haklarını ırk mülâhazasiyle kısmen
veya tamamen kaldırmayı hedef tutan veya millî duyguları yok etmek veya
zayıflatmak için her ne suretle olursa olsun propaganda yapan kimse bir yıldan
üç yıla kadar hapis cezasiyle cezalandırılır. 4. Yukarıki fıkralarda yazılı fiilleri övenler, birinci ve
ikinci fıkralarda yazılı hallerde beş yıla kadar ağır hapis ve üçüncü fıkrada
yazılı halde altı aydan iki yıla kadar hapis cezaları ile
cezalandırılırlar." IV. İLK İNCELEME : Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca. Şevket
Müftügil, Lûtfi Ömerbaş, Ahmet Erdoğdu, Osman Tokcan, Rüştü Aral, Ahmet Salih
Cebi, Muammer Yazar, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Nahit Saçlıoğlu, Hüseyin
Karamüstantikoğlu, Kenan Terzioğlu, Necdet Darıcıoğlu, İhsan Tanyıldız, Bülent
Olcay ve Yekta Güngör Özden'in katılmalarile yapılan ilk inceleme
toplantısında, önce itiraz yoluna başvuran mahkemenin başvurma yetkisi bulunup
bulunmadığı sorunu üzerinde durulmuştur : Anayasa Mahkemesi'nin 2/3/1976 günlü. Esas : 1976/9, Karar:
1976/10 sayılı kararında belirtildiği gibi, "Anayasa'nın değişik 151. ve
22/4/1962 günlü, 44 sayılı Yasanın 27. maddelerine göre, mahkemeler herhangi
bir kanun hükmünü Anayasa'ya aykırı görürler veya böyle bir iddianın ciddi olduğu
kanısına varırlarsa, söz konusu yasa hükmünün Anayasa'ya uygunluk denetiminden
geçirilmesi için Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilirler. Bu yetkinin
kullanılabilmesi için herşeyden önce mahkemenin elinde bakmakta olduğu bir
davanın varlığı gerekmektedir. Ayrıca Anayasa'ya uygunluk denetiminden
geçirilmesi istenen yasa hükmünün de bu davada uygulama alanı bulunmalıdır.
Anayasa'nın "bir davaya bakmakta olan mahkeme" diye nitelediği
mahkeme, herhalde o davaya bakmaya, yani uyuşmazlık konusu işi çözmeye veya suç
sayılan eylemi işleyeni kanun hükümleri çerçevesinde, yargılamaya görevli
mahkeme olmak gerekir. Çünkü mahkemelerin görevleri, Anayasa'nın 136. maddesi
uyarınca ancak kanunla düzenlenir. Bu açıdan bakıldığında görev sorununun kamu
düzeni ile ilgili olduğunu, bireylerin iradeleriyle bu sorunun çozülemiyeceğini
kabul etmek gerekir. Böyle olunca; Anayasa Mahkemesi de kendisine Anayasa
denetimi için itiraz yolu ile getirilen bir davada, itiraz eden mahkemenin,
kanun hükümlerine uygun olarak, o davaya bakmaya görevli olup olmadığını,
saptamak zorunluğundadır. Şu halde mahkemenin elindeki davanın, Anayasa'nın
151. maddesi yönünden var sayılabilmesi için yöntemince açılmış, mahkemenin,
görevine giren geçerli bir dava olması Anayasa denetimi için öngörülen
koşullardan biridir. Bu koşulun gerçekleşip gerçekleşmediği konusunda doğrudan
doğruya inceleme yaparak karar vermek, Anayasa Mahkemesinin salt yetkisi
içindedir. Bu yetkinin kullanılmasını; Anayasa Mahkemesi'nin, sanki o davada,
mahkemenin görev sorununu çözen bir üst merci olması gibi, Anayasa dışı bir
sıfat ve nedene bağlama olanağı yoktur. Mahkemeler kendi zincirleme
bütünlükleri içinde yargısal denetime bağlıdırlar. Anayasa Mahkemesi ise,
sadece kendisine özgü anayasal denetim yetkisini kullanabilme açısından ve ancak
bu amaçla itirazcı mahkemenin görevini saptamak ve ondan sonra kendi görevini
yerine getirmek zorundadır. Bu nedenle kendi görevini yerine getirirken yaptığı
bir inceleme dolayısıyle, Anayasa Mahkemesi'nin öteki mahkemeler karşısında bir
üst inceleme görevi yaptığı anlamını çıkarmaya Anayasa'nın 151. maddesi
elverişli değildir." (Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi Sayı: 14, Sayfa :
56). Bununla beraber, başvuran mahkemenin görevli olup olmadığını
arayıp saptamada Anayasa Mahkemesi'nin yetkisi sınırsız bir yetki de sayılamaz,
Yerel mahkemece göreve ilişkin olarak verilen kararlar kesin değildir. Böyle
bir kararın kaldırılması için yasa yoluna başvurulmuş ve bunun sonucunda görevi
belli eden kesin bir karar alınmış olabileceği gibi, karar, süresi içinde yasa
yoluna başvurulmaması nedeniyle de kesinleşmiş olabilir; ya da iki kesin karar
arasında uyuşmazlık çıkıp yetkili merci görevli mahkemeyi belirtmiş
bulunabilir. Bu durumlarda görev sorunu kesin sonuca bağlanmış olduğundan,
Anayasa Mahkemesi, başvuran mahkemenin görevli olup olmadığını arayamaz.
Yanılgı bulunsa bile, davaya bakacak ve uygulama yapacak mahkeme görevi
kesinleşen mahkemedir. İncelemekte olduğumuz işte ise böyle bir durum yoktur.
Bu nedenle, başvuran mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurma yetkisi bulunup
bulunmadığını saptamak gerekmektedir. 26/12/1978 günlü, mükerrer 16501 sayılı Resmî Gazete'de
yayımlanan Bakanlar Kurulu kararıyla 13 ilde sıkıyönetim ilân edilmiştir.
Bakanlar Kurulu kararında, sıkıyönetimin, "hür demokratik düzeni, temel
hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketlerinin
kesin belirtilerinin ortaya çıkması" nedenleri ile ilân olunduğu
açıklanmıştır. Bu iller arasında, suçun işlendiği İstanbul da bulunmaktadır.
İlân olunan sıkıyönetim 25 Nisan 1979 günlü, 16619 mükerrer sayılı Resmî
Gazete'de yayımlanan 25/4/1979 günlü, 521 sayılı Türkiye Büyük Millet Meclisi
kararıyla "Anayasa'nın 124. maddesinde öngörülen her türlü durum ve
olasılıklara karşı" denilerek uzatılmıştır. Sanıklara atılan suç, sıkıyönetimin ilânından önce işlenmiş
olduğu için, görevli mahkemeyi belli ederken 1402 sayılı Sıkıyönetim Yasasının
1728 sayılı Yasa ile değişik 13. maddesi hükümlerinin gözönüne alınması
gerekir. Bu maddeye göre: 1 - Sıkıyönetim ilânından Önce işlenen suç sıkıyönetimin ilânına
neden olan suçlardan ise, 2 - Bir suçun "sıkıyönetim askerî mahkemelerinin el koyduğu
herhangi bir suçla umumî ve müşterek gaye içerisinde irtibatı bulunuyorsa, bu
suçlara ilişkin davalara Sıkıyönetim Askeri Mahkemesinde bakılır. Sanıkların, atılan suçu gerçekten işleyip işlemediklerinin ya da
işledikleri eylemin suç olup olmadığının, suç oluyorsa Türk Ceza Yasasının 142.
maddesinin 4. bendinde gösterilen nitelikleri ve öğeleri kapsayıp
kapsamadığının aranması ve saptanması davaya bakmakla görevli mahkemeye
düşmektedir. Anayasa Mahkemesi'nce burada aranacak yön, sanıklar hakkında
uygulanması istenen Türk Ceza Yasasının 142. maddesinin 4. bendinde gösterilen
suçun, Sıkıyönetim Askerî Mehkemelerinin el koyduğu suçla bağlantısı (irtibatı)
bulunup bulunmadığıdır. Sanıkların üzerine atılan suç, Türk Ceza Yasasının 142.
maddesinin 1-3. bendlerindeki eylemleri övme olarak nitelendirilmiştir. Anılan
bendlerdeki suçlar, hür demokratik düzeni, temel hak ve hürriyetleri ortadan
kaldırmağa yönelik bulunmakla, 26/12/1978 günü ilân olunan sıkıyönetimin ilân
nedenleri arasındadır. Bunlar, ülkenin ve milletin bölünmezliğini tehlikeye
düşürecek nitelikte de olmaları bakımından Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin
25/4/1979 günlü, 521 sayılı kararının kapsamı içindedirler. Bu nedenle, sözü
geçen 1-3. bendlerde belirlenen suçlara ilişkin davalara Sıkıyönetim Askerî
Mahkemesinde bakılması zorunludur. Sanığın eylemi bu suçları övme olarak
gösterildiğine göre de aralarında, "umumî ve müşterek gaye içerisinde
irtibat" bulunduğunun ve davaya Sıkıyönetim Askerî Mahkemesinde
bakılmasının kabulü gerekir. 1402 sayılı Sıkıyönetim Yasasının bazı maddelerini değiştiren
1728 sayılı Yasanın 13. maddeye ilişkin gerekçesi, bu konuda duraksamaya yer
vermeyecek kadar açıktır. 13 Mart 1971 günlü, 1402 sayılı Yasanın 13.
maddesinin bağlantı (irtibat) ile ilgili hükmü şöyle idi. "...Sıkıyönetim
Askeri mahkemelerinin elkoyduğu herhangi bir suçla irtibatı bulunan suçları
işleyenlerin davalarına... Sıkıyönetim Askeri Mahkemesinde bakılır."
Değişikliğin tasarıdaki gerekçesi aynen şöyledir: "Maddede geniş bir
değişikliğe gidilmemiş, ancak cari uygulama ve kazaî içtihatlar gözönüne alınarak
metne bir ilâve yapılmıştır. Bunda başlıca âmil, Askerî Yargıtay Daireleri
Kurulunun 19/11/1971 gün ve Esas 1971/97, Karar 1971/96 sayılı ve (Sıkıyönetim
ilânını gerektiren suçları işleyenlerin takibettikleri "Umumi ve müşterek
gaye" içinde işlendiği ve bu sebeple sanığın fiili ile sıkıyönetim ilânına
sebep olan suçları işliyenlerin eylemleri arasında umumi ve manevi irtibatın
mevcut olduğunun kabulü gerekir.) şeklinde özetlenebilen görüşleri olmuştur.
Böylece metne (umumî ve müşterek gaye içerisinde) ibaresi eklenmiştir."
(Millet Meclisi Tutanak Dergisi, Dönem 3, Toplantı 4, Birleşim: 88, cilt 36,
sıra sayısı 856) Yasadaki "irtibat" sözcüğünün anlamı ve hükmün
niteliği bu değişiklikle belirgin duruma getirmiştir. Dava konusu suça Sıkıyönetim Askeri Mahkemesinin el koyduğu
suçlar arasında "Umumi ve müşterek gaye" bağlantısı bulunduğu için,
davaya bakmakla görevli bulunmayan İstanbul İkinci Ağır Ceza Mahkemesi Anayasa
Mahkemesi'ne başvurmağa da yetkili değildir. Bu nedenle itiraz reddedilmelidir. Şevket Müftigil, Lüffi Ömerbaş, Ahmet Salih Çebi ve Bülent Olcay
bu görüşe katılmamışlardır. V. SONUÇ : Davaya konu edilen eylem hakkında yargılama yapmak başvuran
mahkemenin görevi dışında bulunduğundan, itirazın, mahkemenin yetkisizliği
nedeniyle reddine, Şevket Müftügil, Lûtfi Ömerbaş ve Bülent Olçay'ın
"başvuran mahkemenin eylem hakkında yargılama yapmaya görevli bulunması
nedeniyle işin özünün incelenmesine karar verilmesi gerektiği", Ahmet
Salih Çebi'nin "itirazcı mahkeme kendisini görevli sayarak Anayasa Mahkemesine,
başvurmuş olmasına ve Anayasa Mahkemesi'nin, Mahkemenin görevli olup olmadığını
inceleme yetkisi bulunmamasına göre, işin özünün incelenmesine karar verilmesi
gerektiği" yolundaki karşıoylarıyle ve oyçokluğuyla. 5/6/1979 gününde karar verildi. Başkan Şevket Müftügil Üye Lütfi Ömerbaş Üye Ahmet Erdoğdu Üye Osman Tokcan Üye Rüştü Aral Üye Ahmet Salih Çebi Üye Muammer Yazar Üye Nihat O. Akçakayalıoğlu Üye Nahit Saçlıoğlu Üye Hüseyin Karamüstantikoğlu Üye Kenan Terzioğlu Üye Necdet Darıcıoğlu Üye İhsan N. Tanyıldız Üye Bülent Olçay Üye Yekta Güngör Özden KARŞIOY YAZISI Anayasa, mahkemelerin her zaman itiraz yoluyla Anayasa
Mahkemesi'ne başvurmalarına olanak tanımamış, bu yolu, bakılmakta bulunan
davalarda uygulanacak hükümlerle sınırlı olarak açık tutmuştur. Bu nedenle,
itirazcı mahkemenin elindeki davaya bakıp bakamayacağının, yani o davaya
bakmakla görevli olup olmadığının Anayasa Mahkemesince araştırılmasını, Anayasa
kuralları açısından zorunlu saymak gerekir. Anayasa Mahkemesi'nin, bu
araştırmayı yapmaksızın, önüne gelen her itirazı incelemesi, Anayasa'ya
uygunluk denetiminde görev sınırlarını aşması sonucunu doğurur. Ancak, hemen belirtmek gerekir ki, Anayasa Mahkemesi, itirazcı
mahkemenin görevini saptama konusundaki bu yetkisini, kendi görevini belirleme
amacıyla kullandığından, bu amacın üstüne çıkan bir incelemeye girmesini de,
kanımızca, görevi ile bağdaştırmaya olanak yoktur. Daha açık bir deyişle,
Anayasa Mahkemesi, bakılmakta olan davanın hangi mahkemenin görevine girdiğini
yargı yerlerini bağlayıcı biçimde saptamakla görevli bir merci olmadığına göre,
incelemesinde, yasaların ya da bağlayıcı nitelikteki mahkeme kararlarının kesin
olarak belirlediği görev kurallarına dayanmakla yetinmeli, görevi saptamak için
yasa kurallarının yorumuna gitmemelidir. Oysa itiraz konusu olayda görevli mahkeme kesin bir yasa hükmü ile
belirlenmiş olmayıp, çoğunluk, Sıkıyönetim Mahkemesinin görevli olduğu
sonucuna, 1402 sayılı Sıkıyönetim Yasasının değişik 13. maddesi hükümlerini
yorumlayarak varmakta ve yorum yaparken de, zorunlu olarak, Türk Ceza
Yasası'nın 142. maddesinin 1.-3. bentlerindeki eylemleri işin esasına
geçilmemiş olmasına karşın kesin biçimde nitelendirmek durumunda kalmaktadır. Kanımızca, Anayasa Mahkemesi, yoruma elverişli olan böyle bir
durumda, görevli mahkemenin saptanmasını yetkili yargı yerlerine bırakıp,
itirazın incelenmesinde kendini görevli saymalıdır. Bu nedenle işin esasının incelenmesine karar verilmesi gerektiği
düşüncesiyle çoğunluk görüşüne karşıyız. Başkan Şevket Müftügil Üye Lütfi Ömerbaş Üye Bülent Olçay KARŞIOY YAZISI Başvurunun yetki yönünden reddine ilişkin çoğunluk kararı,
Anayasa Mahkemesinin, anayasal denetim bakımından, görülmekte olan davanın
itirazcı mahkemenin görevine girip girmediğini saptaması, itirazcı mahkemenin
görevine girmiyorsa başvurunun yetkisizlik nedeniyle reddine karar verilmesi
gerektiği düşüncesine dayanmaktadır. Ne var ki mahkemelerin görevlerini
saptamak Anayasa Mahkemesine değil, üst derece mahkemelerine ve nihayet
Uyuşmazlık Mahkemesine aittir. İtirazcı mahkeme davaya bakmakla görevli olduğunu
kabullenerek Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. Bu durumda Anayasa Mahkemesinin,
anayasal denetim yönünden de olsa, mahkemenin görevi olup olmadığını
araştırmaya yetkisi yoktur. Çünkü Anayasa Mahkemesi ne bir üst derece
mahkemesidir ve ne de Uyuşmazlık Mahkemesidir. Nitekim çoğunluk kararında, "yerel mahkemece göreve ilişkin
olarak verilen kararlar kesin değildir. Böyle bir kararın kaldırılması için
yasa yoluna başvurulmuş ve bunun sonucunda görevi belli eden kesin bir karar
alınmış olabileceği gibi, karar, süresi içinde yasa yoluna başvurulmaması
nedeniyle kesinleşmiş olabilir; ya da iki kesin karar arasında uyuşmazlık
çıkıp, yetkili merci görevli mahkemeyi belirtmiş bulunabilir. Bu durumlarda
görev sorunu kesin sonuca bağlanmış olduğundan, Anayasa Mahkemesi, başvuran
mahkemenin görevli olup olmadığını arayamaz. Yanılgı bulunsa bile, davaya
bakacak ve uygulama yapacak mahkeme görevi kesinleşen mahkemedir."
denilmektedir. Görülüyor ki itirazcı mahkemenin davaya bakmakla görevli olup
olmadığını anayasal denetim yönünden Anayasa Mahkemesinin saptayacağını kabul
eden çoğunluk, itirazcı mahkemenin kararını, kesin olup olmaması yönünden
değerlendirmek suretiyle, mahkeme kararları arasında ayırım yapmaktadır. Bunu
gerekli kılan anayasal bir hüküm yoktur. Eğer Anayasa Mahkemesinin itirazcı
mahkemenin görevli olup olmadığını incelemeye yetkisi varsa bu yetkisini her
durumda kullanması gerekir. Öte yandan Anayasa'nın 151. maddesinde "davaya bakmakta
olan mahkeme" sözcüğüne yer verilmiştir. Bu sözcük kanaatımızca Anayasa
Mahkemesine, anayasal denetim yönünden de olsa, itirazcı mahkemenin o davaya
bakmakla görevli olup olmadığını araştırmak ve görevli olmadığı sonucuna varması
halinde başvuruyu yetkisizlik yönünden reddetmek yetkisini vermez, itirazcı
mahkemenin davaya bakmakta bulunması, Anayasa'ya aykırılık iddiasının
incelenmesi için yeterlidir. Esasen bu bakımdan fazla katı olmağa da gerek yoktur. Çünkü asıl
amaç Anayasaya aykırı olan yasaların uygulanmasını önlemektir. Böyle olunca da
itirazcı mahkemenin davaya bakmakta olması kanımızca yeterlidir. Anayasa'nın 152. maddesinin son fıkrası, Anayasa Mahkemesi
kararlarının yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını, gerçek ve
tüzel kişileri bağlayacağı kuralını getirmiştir. Bu itibarla Anayasa
Mahkemesi'nin anayasal denetim sırasında vermiş olacağı karar, dolaylı da olsa,
itirazcı mahkemeyi bağlayacağından itirazcı mahkeme buna dayanarak görevsizlik
kararı verme durumunda kalacaktır. Bunun ise anayasal denetim yönünden hiç bir
yararı olmayıp aksine sakıncası vardır. Kaldı ki dava konusu Türk Ceza Kanunu'nun 142. maddesinin
uygulanmasının genel mahkemelerin görevine girmediği, sıkıyönetim
mahkemelerinin görevine girdiği hususu da uygulamada kesinlik kazanmış
değildir. Bazı sıkıyönetim mahkemelerinin bu madde ile ilgili davaları, genel
mahkemelerin görevine girdiklerinden bahisle görevsizlik kararı vermiş
oldukları bilinmektedir. Bu durumun anayasal denetimi uzatmaktan başka bir yararı
yoktur. Sonuç : Yukarıda açıklanan gerekçelere ve itirazcı mahkemenin
kendisini görevli sayarak Anayasa Mahkemesine başvurmuş olmasına ve Anayasa
Mahkemesinin, mahkemenin görevli olup olmadığının inceleme yetkisi
bulunmadığına göre işin özünün incelenmesi gerekir. Bu nedenle çoğunluk
kararına karşıyım. Üye Ahmet Salih Çebi