ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1993/53 Karar Sayısı : 1994/67 Karar Günü : 13.9.1994 R.G. Tarih-Sayı :01.05.1998-23329 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İpsala Sulh Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 22.11.1984 günlü, 3083 sayılı "Sulama
Alanlarında Arazi Düzenlenmesine Dair Tarım Reformu Kanunu"nun 13.
maddesinin Anayasa'nın 10., 35. ve 36. maddelerine aykırılığı savıyla iptali
istemidir. I- OLAY Dâvacılar vekili, ortaklığın giderilmesi (izale-i şuyû)davasında
uygulanma durumunda bulunan,3083 sayılı Yasa'nın 13. maddesinin Anayasa'nın
10., 35. ve 36. maddelerine aykırılığı savında bulunmuştur. Mahkeme, bu savı
ciddî bularak, iptali istemiyle Anayasa Mahkemesi'ne başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 22.11.1984 günlü ve 3083 sayılı Yasa'nın iptali istenen 13.
maddesi şöyledir : "Madde 13.-Uygulama alanlarında Bakanlar Kurulu kararının
Resmi Gazete'de yayımı tarihinden itibaren, kamulaştırma, toplulaştırma, arazi
değiştirilmesi ve dağıtım işlemlerinin tamamlanması veya tapuya tescili
sonuçlandırılıncaya kadar, gerçek kişilerle özel hukuk tüzelkişilerine ait
arazinin mülkiyet ve zilyetliği devir ve temlik edilemez. Bu araziler ipotek
edilemez ve satış vaadine konu olamaz. Ancak, bu kısıtlama süresi beş yılı
aşamaz. Sulama şebekesi tamamlanıp sulamaya geçinceye kadar da aynı işlemler
yapılmaz.Bu kısıtlamada ise süre, beş yılı aşamaz. Kısıtlama süresi içerisinde arazisini ve varsa üzerindeki
tesisleri satmak isteyen gerçek ve özel hukuk tüzelkişilerin müracaatları
halinde, uygulayıcı kuruluş bu kişilere ait tarım toprağını ve varsa üzerindeki
tesisleri, altmış gün içinde bu Kanun hükümlerine göre kamulaştırır veya
yönetmelikle tespit edilecek esaslar dahilinde bunların başkalarına satışına
izin verir. Yukarıda belirtilen süre içinde, bu gibi arazi sadece TC. Ziraat
Bankası, Türkiye Ziraî Donatım Kurumu ve Tarım Kredi Kooperatiflerine ipotek
edilebilir. Bu kısıtlama süresi içerisinde ipoteğin paraya çevrilmesi gerektiğinde
bedel, bu Kanun hükümlerine göre uygulayıcı kuruluş tarafından alacaklıya
ödenerek arazinin Hazine mülkiyetine geçirilmesi sağlanır. Birinci fıkrada belirtilen süreler içinde mahkemeler veya icra
iflas daireleri tarafından bu arazi hakkında devir ve temliki gerektiren bir
karar verilemez. Miras yoluyla intikaller, bu hükmün kapsamı dışındadır. Ayrıca
mahkemeler satış suretiyle miras ortaklığının giderilmesine karar
veremezler." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Mahkemenin iptal istemine dayanak yaptığı Anayasa kuralları
şunlardır: 1- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî
düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." 2- "MADDE 35.- Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı
olamaz." 3- "MADDE 36.- Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak
suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma
hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan
kaçınamaz." C- İlgili Anayasa Maddesi Konuyla ilgili Anayasa maddesi şudur: "MADDE 44.- Devlet, toprağın verimli olarak işletilmesini
korumak ve geliştirmek, erozyonla kaybedilmesini önlemek ve topraksız olan veya
yeter toprağı bulunmayan çiftçilikle uğraşan köylüye toprak sağlamak amacıyla
gerekli tedbirleri alır. Kanun, bu amaçla, değişik tarım bölgeleri ve
çeşitlerine göretoprağın genişliğini tespit edebilir. Topraksız olan veya yeter
toprağı bulunmayan çiftçiye toprak sağlanması, üretimin düşürülmesi, ormanların
küçülmesi ve diğer toprak ve yeraltı servetlerinin azalması sonucunu doğuramaz. Bu amaçla dağıtılan topraklar bölünemez, miras hükümleri dışında
başkalarına devredilmez ve ancak dağıtılan çiftçilerle mirasçıları tarafından işletilebilir.
Bu şartların kaybı halinde, dağıtılan toprağın Devletçe geri alınmasına ilişkin
esaslar kanunla düzenlenir." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Yekta Güngör
ÖZDEN, Güven DİNÇER, İhsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Haşim KILIÇ,
Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER ve Lütfi F. TUNCEL'in
katılmalarıyla 23.12.1993 gününde yapılanilk inceleme toplantısında dosyada
eksik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, sınırlama sorununun da esas
inceleme evresinde ele alınmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ait rapor başvuru kararı ve ekleri, Anayasa'ya
aykırılığı öne sürülen yasa kuralı ile aykırılık savına dayanak yapılan Anayasa
kuralları, bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri ve dosyadaki tüm
belgeler okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Sınırlama Sorunu Mahkemeninbakmakta olduğu dâvasatış yoluyla ortaklığın
giderilmesine ilişkindir. İtiraz konusu 13. maddenin son fıkrasının son
tümcesinde"...Ayrıca mahkemeler satış suretiyle miras ortaklığının
giderilmesine karar veremezler" denilmektedir. Mahkeme, 13. maddenin
yalnız bu tümcesini bakmakta olduğu dâvada uygulamak durumundadır. Bu nedenle,
"22.11.1984 günlü, 3083 sayılı Sulama Alanlarında Arazi Düzenlenmesine
Dair Tarım Reformu Kanunu'nun 13. maddesinin iptaline yönelik itiraza ilişkin
esas incelemenin, maddenin sonfıkrasında yer alan "... Ayrıca mahkemeler
satış suretiyle miras ortaklığının giderilmesine karar veremezler" tümcesi
ile sınırlı olarak yapılmasına," oybirliğiyle karar verilmiştir. B- İptali İstenen Kuralın Anlam ve Kapsamı 3083 sayılı "Sulama Alanlarının Düzenlenmesine Dair Tarım
Reformu Kanunu"nun 1. maddesinde Kanun'un amacı şu şekilde belirlenmiştir: "Bakanlar Kurulu'nca gerekli görülen alanlarda : a) Toprağın verimli şekilde işletilmesini, işletilmesinin
korunmasını, birim alandan azami ekonomik verimin alınmasını, tarım üretiminin
sürekli olarak artırılmasını, değerlendirilmesini ve buralarda istihdam imkânlarının
artırılmasını, b) Yeterli toprağı bulunmayan ve topraksız çiftçilerin zirai aile
işletmeleri kurabilmeleri için Devletin mülkiyetinde bulunan topraklarla
topraklandırılmalarını, desteklenmelerini, eğitilmelerini, c) Ekonomik üretime imkân vermeyecek şekilde parçalanan tarım
topraklarının gerektiğinde ve imkanlar ölçüsünde genişletilmesi suretiyle de
toplulaştırılmasını, tarım arazisinin ailenin geçimini sağlamaya ve aile iş
gücünü değerlendirmeye yeterli olmayacak derecede parçalanmasını ve küçülmesini
önlemeyi, d) Yeni yerleşme yerleri kurmayı, mevcut yerleşme yerlerine
eklemeler yapmayı, e) Zorunluluk halinde tarım arazisinin diğer amaçlaratahsisini
düzenlemeyi, f) Dağıtılmayan tarım arazisinin değerlendirilme şeklini
belirlemeyi, g) Bakanlar Kurulunca gerekli görülen diğer bölgelerde
gayrimenkullerin Milli Güvenlik nedeniyle mülkiyet ve tasarruf şekillerinde ve
yerleşim yerlerinde düzenlemeler yapmayı, sağlamaktır." Bu amaca ulaşmak için Yasa'nın 11. maddesiyle işlemlere sınır
(tasarruf tahdidi) getirilmiş,12. maddesi ile de bu topraklar üzerinde
mirasçıların tasarrufu düzenlenmiştir. Bu düzenlemeyle, mirasın açılmasından
itibaren altı ay içinde mirasçıların aile ortaklığı şeklinde işletemedikleri
veya rızaen aralarında devir ve temlik işlemleri yapamadıkları durumlarda
dağıtılan toprak ve varsa işletmeye ilgili taşınmaz malların bedeli, bu Yasa
hükümlerine göre ödenmek koşuluyla uygulayıcıkuruluş tarafından geri alınacağı
ve geri alınan işletmenin, öncelikle mirasçılara ya da topraksız veya az topraklı
çiftçilerden birine tahsis edileceği öngörülmüştür. Yasa'nın 13. maddesinin birinci fıkrasında Bakanlar Kurulu
kararının Resmî Gazete'de yayımı gününden başlayarak uygulama alanlarında;
kamulaştırma, toplulaştırma, arazi değiştirilmesi ve dağıtımı işlemlerinin
tamamlanması veya tapuya tescil sonuçlandırılıncaya kadar, gerçek kişilere,
özel hukuk tüzel kişilerine ait arazinin mülkiyet ve zilyetliğinin beş yıl
süreyle devir, temlik, ipotek edilemeyeceği ve satış vaadine konu olamayacağı
belirtilmiştir. Beş yılı aşamayacak olan kısıtlama süresinden sonra da, sulama
sistemi tamamlanıp sulamaya geçilinceye kadar aynı yasaklamaları içeren ikinci
birbeş yıllık kısıtlama süresi getirilmiştir. Maddenin ikinci fıkrasında da kısıtlama süresi içinde arazisini satmak
isteyenlerin, uygulayıcı kuruluşun bu kişilere ait tarım toprağını ve varsa
üzerindeki tesisleri 60 gün içinde kamulaştırması veya başkalarına satışına
izin vermesi öngörülmüştür. C- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Mahkeme, Anayasa'ya aykırılık savına dayanak olarak Anayasa'nın
10., 35. ve 36. maddelerini göstermiş olmakla birlikte kuralın asıl dayanağının
Anayasa'nın 44. maddesi olduğu görülmekle esas incelemenin öncelikle bu madde
yönünden yapılması gerekli görülmüştür. 1- Anayasa'nın 44. Maddesi Yönünden İnceleme "Toprak Mülkiyeti" başlıklı Anayasa'nın 44. maddesinde;
"Devlet, toprağın verimli olarak işletilmesini korumak ve geliştirmek,
erozyonla kaybedilmesini önlemek ve topraksız olan veya yeter toprağı
bulunmayan çiftçilikle uğraşan köylüye toprak sağlamak amacıyla gerekli
tedbirleri alır. Kanun, bu amaçla, değişik tarım bölgeleri ve çeşitlerine göre
toprağın genişliğini tespit edebilir. Topraksız olan veya yeter toprağı
bulunmayan çiftçiye toprak sağlanması, üretimin düşürülmesi, ormanların küçülmesi
ve diğer toprak ve yeraltı servetlerinin azalması sonucunu doğuramaz. Bu amaçla dağıtılan topraklar bölünemez, miras hükümleri dışında
başkalarına devredilmez ve ancak dağıtılan çiftçilerle mirasçıları tarafından
işletilebilir. Bu şartların kaybı halinde, dağıtılan toprağın Devletçe geri
alınmasına ilişkin esaslar kanunla düzenlenir" denilmektedir. 3083 sayılı
Yasa'nın düzenlenmesinde Anayasa'nın bukuralının göz önünde bulundurulduğu
anlaşılmaktadır. 2- Anayasa'nın 35. Maddesi Yönünden İnceleme Mahkeme, itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 35. maddesine aykırı
olduğu savında bulunmaktadır. Anayasa'nın"Mülkiyet Hakkı" başlıklı 35. maddesinde;
"Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz"
denilmektedir. "Sulama Alanlarında Arazi Düzenlenmesine Dair Tarım Reformu
Kanunu" genel nitelikli bir tarım ve toprak reformunu kapsamayıp, sulama
alanı olarak belirlenecek yerlerle uygulanacak arazi düzenlemelerini içeren bir
Yasadır. Bu Yasa ile sulama alanı olarak belirlenecek yerlerde tarımın daha
çağdaş ve bilimsel biçimde gelişmesi ve buna bağlı olarak daha fazla ürün
alınabilmesi ve hızla artan nüfusun beslenme gereksinmelerinin karşılanması amaçlanmıştır.
Yasa'da, topraksız ya da az topraklı köylülere kamuya ait veya kamulaştırılmış
toprakların dağıtılması, tarım topraklarının sahipleri arasında
paylaştırılması, toprak rantlarının ayarlanması, tarım işletmeleri kurulması,
tarımsal vergilendirme, tarımsal eğitim ve çalışanların çalışma koşullarının
düzenlenmesi, onlara kredi sağlanması, ürünlerin pazarlanması için gerekli
sistemlerin oluşturulması ve çiftçilerin araç ve gereç edinmeleri ile toprağın
sulama işlerinin yapılması, toprak ve tarım reformunun kapsamına alınmıştır. "Toprak Mülkiyeti" başlıklı Anayasa'nın 44. maddesinde;
"Devlet, toprağın verimli olarak işletilmesini korumak ve geliştirmek,
erozyonla kaybedilmesini önlemek ve topraksız olan veya yeter toprağı
bulunmayan çiftçilikle uğraşan köylüye toprak sağlamak amacıyla gerekli
tedbirleri alır. Kanun, bu amaçla, değişik tarım bölgeleri ve çeşitlerine göre
toprağın genişliğini tespitedebilir. Topraksız olan veya yeter toprağı
bulunmayan çiftçiye toprak sağlanması, üretimin düşürülmesi, ormanların
küçülmesi ve diğer toprak ve yeraltı servetlerinin azalması sonucunu doğuramaz. Bu amaçla dağıtılan topraklar bölünemez, miras hükümleri dışında
başkalarına devredilmez ve ancak dağıtılan çiftçilerle mirasçıları tarafından
işletilebilir. Bu şartların kaybı halinde, dağıtılan toprağın Devletçe geri
alınmasına ilişkin esaslar kanunla düzenlenir" denilmektedir. 3083 sayılı
Yasa'nın düzenlenmesindeAnayasa'nın bu kuralının göz önünde bulundurulduğu
anlaşılmaktadır. Kamu yararı ile kişi yararının dengelenmesi ve mülkiyet hakkının
kamu yararı amacıyla, Yasa'da öngörüldüğü ölçüde, getirilen sınırlamada
Anayasa'ya aykırılık bulunmamaktadır. Mirasçıların anlaşamamaları durumunda, mahkemece ortaklığın satış
yoluyla giderilmesine karar verilememekle birlikte mirasçıların satış hakkı,
uygulayıcı kuruluş tarafından yerine getirilmektedir. Bu nedenle, itiraz konusu kuralla getirilen sınırlama, öngörülen
amacı aşmadığı gibi demokratik toplum gereklerine de aykırılık
oluşturmamaktadır. 3- Anayasa'nın 10. ve 36. Maddeleri Yönünden İnceleme İtiraz yoluna başvuran mahkeme, incelenen kuralın Anayasa'nın 10.
ve 36. maddelerine de aykırılığı savında bulunmuş ise de, kuralın Anayasa'nın
10. ve 36. maddeleriyle ilişkisi bulunmamaktadır. İptal isteminin reddi gerekir. VI- SONUÇ 22.11.1984 günlü, 3083 sayılı Sulama Alanlarında Arazi
Düzenlenmesine Dair Tarım Reformu Kanunu'nun sınırlama kararı uyarınca
incelenen 13. maddesinin son fıkrasında yer alan "...Ayrıca mahkemeler
satış suretiyle miras ortaklığının giderilmesine karar veremezler."
tümcesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, 13.9.1994
gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye İhsan PEKEL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Samia AKBULUT Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye SacitADALI Üye Ali HÜNER