ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı :1990/9 Karar Sayısı :1990/13 Karar Günü : 21.6.1990 R.G. Tarih-Sayı :03.02.1991-20775 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Zonguldak İdare Mahkemesi. İTİRAZIN KONUSU: 9.5.1985 günlü, 18749 sayılı Resmi Gazete'de
yayımlanan, 3.5.1985 günlü, 3194 sayılı İmar Kanunu'nun 18. Maddesinin ikinci
fıkrasının Anayasa'nın 46. maddesine aykırılığı nedeniyle iptali istemidir. I- OLAY : Davacı, Karabük Belediyesi sınırları içinde. Ada: 396, Parsel: 82
sayılı, 2718 m yüzölçümlü taşınmaza malikinin rıza ve muvafakati ile 1977
yılında yapmaya başladığı 4 katlı betonarme binanın, adına tescili için 2805 ve
2981 sayılı "İmar Affı" yasalarından yararlanmak üzere merciine
başvurmuş, buna ilişkin işlemler sonuçlanmadan, taşınmazın bulunduğu mahallede
Karabük Belediyesi'nce, 3194 sayılı İmar Yasası'nın 18. maddesi çerçevesinde
arazi ve arsa düzenlemesi yapılmıştır. Davacı, yapılan düzenleme sonunda, taşınmazının hisseli ortaklık
biçiminde toplu mülkiyete dönüştürülmesinin temel haklara aykırı olduğunu ileri
sürerek idarece yapılan uygulama ve şüyulandırma işlemlerinin iptali için
Belediye Başkanlığı aleyhine dava açmıştır. Zonguldak İdare Mahkemesi, davacının Anayasa'ya aykırılık
iddiasının ciddi olduğu kanısına vararak, 3194 sayılı İmar Yasası'nın 18.
Maddesinin "Kamulaştırma yapmaksızın ve arsa sahibinin onayı alınmaksızın
tek yanlı, doğrudan doğruya yapılan bir işlemle, taşınmazların gerçek karşılığı
verilmeden bedelsiz olarak, meydana gelen değer artışı sebebiyle yüzde
otuzbeşine kadar noksanı ile sahiplerine dağıtılabileceği" yolundaki
kuralın, Anayasa'nın 46. maddesine aykırılığı nedeniyle iptali istemiyle
Anayasa Mahkemesi'ne başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ : A- İPTALİ İSTENEN YASA KURALI : 3.5.1985 günlü, 3194 sayılı İmar Kanunu'nun iptali istenen 18.
Maddesi şöyledir : "Arazi ve arsa düzenlemesi MADDE 18.- İmar hududu içinde bulunan binalı veya binasız arsa ve
arazileri malikleri veya diğer hak sahiplerinin muvafakati aranmaksızın
birbirleri ile, yol fazlaları ile, kamu kurumlarına veya belediyelere ait
bulunan yerlerle birleştirmeye, bunları yeniden imar planına uygun ada veya
parsellere ayırmaya, müstakil, hisseli veya kat mülkiyeti esaslarına göre hak
sahiplerine dağıtmaya ve re'sen tescil işlemlerini yaptırmaya belediyeler
yetkilidir. Sözü edilen yerler belediye ve mücavir alan dışında ise yukarıda
belirtilen yetkiler valilikçe kullanılır. Belediyeler veya valiliklerce düzenlemeye tabi tutulan arazi ve
arsaların dağıtımı sırasında bunların yüzölçümlerinden yeteri kadar saha,
düzenleme dolayısıyla meydana gelen değer artışları karşılığında
"düzenleme ortaklık payı" olarak düşülebilir. Ancak, bu maddeye göre
alınacak düzenleme ortaklık payları, düzenlemeye tabi tutulan arazi ve arsaların
düzenlemeden önceki yüzölçümlerinin yüzde otuzbeşini geçemez. Düzenleme ortaklık paylan, düzenlemeye tabi tutulan yerlerin
ihtiyacı olan yol, meydan, park, otopark, çocuk bahçesi, yeşil saha, cami ve
karakol gibi umumi hizmetlerden ve bu hizmetlerle ilgili tesislerden başka
maksatlarda kullanılamaz. Düzenleme ortaklık paylarının toplamı, yukarıdaki fıkrada sözü
geçen umumi hizmetler için, yeniden ayrılması gereken yerlerin alanları
toplamından az olduğu takdirde, eksik kalan miktar belediye veya valilikçe
kamulaştırma yolu ile tamamlanır. Herhangi bir parselden bir miktar sahanın kamulaştırılmasının
gerekmesi halinde düzenleme ortaklık payı, kamulaştırmadan arta kalan saha
üzerinden ayrılır. Bu fıkra hükümlerine göre, herhangi bir parselden bir defadan
fazla düzenleme ortaklık payı alınmaz. Ancak, bu hüküm o parselde imar planı
ile yeniden bir düzenleme yapılmasına mani teşkil etmez. Bu düzenlemeye tabi tutulan arazi ve arsaların düzenleme ortaklık
payı alınanlarından, bu düzenleme sebebiyle ayrıca değerlendirme resmi alınmaz. Üzerinde bina bulunan hisseli parsellerde, şüyulanma sadece zemine
ait olup, şüyuun giderilmesinde bina bedeli ayrıca dikkate alınır. Düzenleme sırasında, plan ve mevzuata göre muhafazasında mahzur
bulunmayan bir yapı, ancak bir imar parseli içinde bırakılabilir. Tamamının
veya bir kısmının plan ve mevzuat hükümlerine göre muhafazası mümkün
görülemeyen yapılar ise, birden fazla imar parseline de rastlayabilir. Hisseli
bir veya birkaç parsel üzerinde kalan yapıların bedelleri, ilgili parsel sahiplerince
yapı sahibine ödenmedikçe ve aralarında başka bir anlaşma temin edilmedikçe
veya şüyuu giderilmedikçe, bu yapıların eski sahipleri tarafından
kullanılmasına devam olunur. Bu maddede belirtilen kamu hizmetlerine ayrılan yerlere rastlayan
yapılar, belediye veya valilikçe kamulaştırılmadıkça yıktırılamaz. Düzenlenmiş arsalarda bulunan yapılara, ilgili parsel sahiplerinin
muvafakatleri olmadığı veya plan ve mevzuat hükümlerine göre mahzur bulunduğu
takdirde, küçük ölçüdeki zaruri tamirler dışında ilave, değişiklik ve esaslı
tamir izni verilemez. Düzenlemeye tabi tutulması gerektiği halde, bu madde
hükümlerinin tatbiki mümkün olmayan hallerde imar planı ve yönetmelik
hükümlerine göre müstakil inşaata elverişli olan kadastral parsellere plana
göre inşaat ruhsatı verilebilir. Bu maddenin tatbikinde belediye veya valilik, ödeyecekleri
kamulaştırma bedeli yerine ilgililerin muvafakati halinde kamulaştırılması
gereken yerlerine karşılık, plan ve mevzuat hükümlerine göre yapı yapılması
mümkün olan belediye veya valiliğe ait sahalardan yer verebilirler. Veraset yolu ile intikal eden, bu Kanun hükümlerine göre
şüyulandırılan, Kat Mülkiyeti Kanunu uygulaması, tarım ve hayvancılık, turizm,
sanayi ve depolama amacı için yapılan hisselendirmeler ile cebri icra yolu ile
satılanlar hariç imar planı olmayan yerlerde her türlü yapılaşma amacıyla arsa
ve parselleri hisselere ayıracak özel parselasyon planları, satış vaadi
sözleşmeleri yapılamaz." B- DAYANILAN ANAYASA KURALI : İptal istemini içeren başvuruda dayanılan Anayasa kuralı şudur : "MADDE 46.- Devlet ve kamu tüzelkişileri; kamu yararının
gerektirdiği hallerde, karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette
bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunla gösterilen esas ve
usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idari irtifaklar kurmaya
yetkilidir. Kamulaştırma bedelinin hesaplanma tarz ve usulleri kanunla
belirlenir. Kanun kamulaştırma bedelinin tespitinde vergi beyanını,
kamulaştırma tarihindeki resmi makamlarca yapılmış kıymet takdirlerini,
taşınmaz malların birim fiyatlarını ve yapı maliyet hesaplarını ve diğer
objektif ölçüleri dikkate alır. Bu bedel ile vergi beyanındaki kıymet
arasındaki farkın nasıl vergilendirileceği kanunla gösterilir. Kamulaştırma bedeli, nakden ve peşin olarak ödenir. Ancak tarım
reformunun uygulanması, büyük enerji ve sulama projeleri ile iskân projelerinin
gerçekleştirilmesi, yeni ormanların yetiştirilmesi, kıyıların korunması ve
turizm amacıyla kamulaştırılan toprakların bedellerinin ödenme şekli kanunla
gösterilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngörebileceği bu hallerde, taksitlendirme
süresi beş yılı aşamaz; bu takdirde taksitler eşit olarak ödenir ve peşin
ödenmeyen kısım Devlet borçları için öngörülen en yüksek faiz haddine bağlanır. Kamulaştırılan topraktan, o toprağı doğrudan doğruya işleten küçük
çiftçiye ait olanlarının bedeli, her halde peşin ödenir." IV- İLK İNCELEME : Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Necdet
DARICIOĞLU, Yekta Güngör ÖZDEN, Yılmaz ALİEFENDİOĞLU, Muammer TURAN, Mustafa
GÖNÜL, Mustafa ŞAHİN, Oğuz AKDOĞANLI, İhsan PEKEL, Selçuk TUZUN, Ahmet N. SEZER
ve Erol CANSEL'in katılmalarıyla 13.3.1990 günü yapılan ilk inceleme
toplantısında, önceki 27.9.1989 ve it.11.1989 günlü kararlar gereğinin yerine
getirildiği saptanmış, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine ve sınırlama sorununun esas inceleme evresinde ele alınmasına
oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ : İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, iptali
istenilen yasa kuralı ile dayanılan Anayasa kuralı ve bunların gerekçeleriyle
öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : A- Sınırlama Sorunu : İlk inceleme evresinde verilen karar gereğince önce sınırlama
sorunu üzerinde durulmuştur. İtiraz yoluna başvuran Zonguldak İdare Mahkemesi, 3194 sayılı İmar
Kanunu'nun 18. maddesinin iptalini isterken daha çok bu maddenin ikinci
fıkrasında yer alan; "Belediyeler ve valiliklerce düzenlemeye tâbi tutulan
arazi ve arsaların dağıtımı sırasında bunların yüzölçümlerinden yeteri kadar
saha, düzenleme dolayısıyla meydana gelen değer artışı karşılığı düzenleme
ortaklık payı olarak düşülebilir. Ancak, bu maddeye göre alınacak düzenleme
ortaklık payları, düzenlemeye tâbi tutulan arazi ve arsaların düzenlemeden
önceki yüzölçümlerinin yüzde otuzbeşini geçemez." hükmü üzerinde
durmuştur. Mahkeme aynı maddenin; arsa ve arazi düzenlemesinin belediyelerin
ve valiliklerin yetkili olduğunu belirten birinci fıkrası ile "düzenleme
ortaklık paylarının, düzenlemeye tâbi tutulan yerlerin, ihtiyacı olan umumi
hizmetlerden ve bu hizmetlerle ilgili tesislerden başka maksatlarda
kullanılamayacağına ilişkin üçüncü fıkrasına itirazda bulunmamıştır. Maddenin
diğer fıkralarında yer alan hükümlerin ise itiraza temel oluşturan ikinci
fıkrasıyla doğrudan ilgisi bulunmamaktadır. Diğer taraftan, davacı, Karabük Belediyesi aleyhine Zonguldak
İdare Mahkemesi'ne imar uygulaması ve şüyulandırma işlemlerinin iptali
istemiyle dava açtığına göre itiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin incelemekte
olduğu iptal davasının konusu da Karabük Belediyesi'nce, 3194 sayılı İmar
Kanunu'nun 18. maddesi uyarınca yapılan arsa ve arazi düzenleme işlemidir. Bu nedenle dava konusu somut olay gözönünde tutularak, 3.5.1985
günlü, 3194 sayılı İmar Kanunu'nun 18. maddesinin itiraz konusu ikinci
fıkrasına ilişkin esas incelemenin " Belediyeler'le sınırlı olarak
yapılması gerekmektedir. B- Anayasa'ya aykırılık iddiasının incelenmesine geçmeden önce,
ülkemizde imar faaliyetlerine ilişkin yasal düzenlemelerle itiraz konusu
kuralın anlam ve kapsamına, ayrıca konuya ilişkin tanımlara kısaca değinmekte
yarar görülmüştür. a) Yasal Düzenlemeler : Ülkemizde ilk kez 1848 yılında binaların yapı biçimine ve
şehircilik ilkelerine ilişkin, "Ebniye Nizamnamesi" çıkarılarak,
cadde ve sokakların genişletilmesi için yıkılması gereken binaların,
sahiplerinden değer pahası ile satın alınması veya istimlâk edilerek
yıktırılması öngörülmüştür. 1856 yılında çıkarılan başka bir düzenleme ile beldenin tezyini,
temizliği ve yolların genişletilmesi gibi işler için bedeli karşılığında
istimlâk yapılması esası kabul edilmiştir. 1864 tarihli Turuk ve Ebniye Nizamnamesi ise sokakların
genişletilmesi için alınacak yerlerin, sahipleri tarafından belediyeye parasız
olarak terk edilmesi esasını getirmiş, ancak yeniden sokak açılması durumunda,
"bedeli verilmedikçe, malikin tasarruf haklarının ihlâl
edilmeyeceğini" ayrıca belirtmiştir. Cumhuriyet ilânından sonra, 1928 yılına kadar, ülkemizde 1882 (22
Teşrinievvel 1299) tarihli, yollar, yangın yerleri ve binalarla ilgili
düzenlemeleri içeren "Ebniye Kanunu" uygulanmıştır. Bu kanunda,
"sokakların genişletilmesi için icabeden ve üzerinde bina bulunmayan
yerlerin, sokağın iki tarafındaki sahiplerinden lüzum eden kısmın yarı yarıya
ve karşılık verilmeksizin alınması ilkesi benimsenmiştir. Bu dönemde. Kurtuluş
Savaşı'nda yangın geçirmiş İzmir şehri için 1924 yılında "mevzii imar
planı" hazırlanarak şehrin yeniden düzenlenmesine girişilmiştir. Türkiye'de ilk şehir düzenlemesi 1928 yılında çıkarılan 1351
sayılı "Ankara Şehri İmar Müdiriyeti Teşkilât ve Vezaifine Dair
Kanun" ile sağlanmış ve başkent Ankara'nın imar planı bu Yasa'ya
dayanılarak hazırlanmıştır. Sözü edilen yasada; "İmar planı hudutları
içindeki arsaların gerek münferiden ve gerekse hisseli olarak ifraz ve
tevzi" olunabileceği, yüzde onbeş eksiği ile dağıtım esası kabul
edilmiştir. Daha sonra bütün belediyelere imar planı hazırlama zorunluluğu
getiren 3.4.1930 günlü, 1580 sayılı "Belediye Kanunu" ve 1933 yılında
da kentlerin planlama çalışmasını düzenleyen 2290 sayılı "Belediye Yapı ve
Yollar Kanunu" yürürlüğe konulmuştur. Bu Yasa'da dağıtımda yüzde onbeşe
kadar zayiata yer verilmiştir. 1351 sayılı Ankara İmar Müdürlüğü'nün kuruluşuna
ilişkin yasayla buna 1504 ve ek 1663 sayılı Yasalar ve 2289 sayılı Yasa Ankara
İmar Müdürlüğü'ne, arsaları şüyulandırarak dağıtma yetkisi vermiştir. 1956 yalında çıkarılan 6785 sayılı "İmar Kanunu" ile
"Belediye Yapı ve Yollar Kanunu" yürürlükten kaldırılmıştır. 6785 sayılı İmar Kanunu'nun 42. maddesinde, "imar ve yol
istikamet planları hududu içindeki binalı ve binasız gayrimenkullerin, plana
uygun şekilde inşaata elverişli hale getirilmesi için gayrimenkul sahiplerinin
muvafakati aranmaksızın birbirleriyle ve yol fazlası ile veya sair belediye,
amme hükmi şahısları ile amme müesseselerine ait yerlerle birleştirilerek, plan
icaplarına göre, müstakil veya şüyulu olarak parsellere ayırmaya ve bu yerleri
yüzde yirmibeşe kadar noksanı ile sahiplerine dağıtmaya Belediyeler
selâhiyetlidir...." hükmü yer almıştır. Anayasa Mahkemesi'nce 42.
maddedeki "taşınmaz malın gerçek karşılığı verilmeksizin yüzde yirmibeşe
kadar noksanı ile sahiplerine dağıtılabileceğine" ilişkin hükmün
Anayasa'nın 38. maddesine aykırılığı nedeniyle Anayasa Mahkemesi'nin 22.11.1963
günlü, 1963/65 Esas, 1963/278 Karar sayılı kararıyla iptal edilmesi üzerine,
anılan madde 11.7.1972 günlü, 1605 sayılı Kanun'la yeniden düzenlenmiş,
belediyelerin taşınmazları noksan dağıtma yetkisini içeren kuralı yerine "düzenleme
ortaklık payı" ilkesi getirilerek iptal nedeniyle ortaya çıkan boşluk
doldurulmuştur. Bu hüküm ile; belediyelerce imar hududu içinde düzenlemeye bağlı
tutulan arazi ve arsaların dağıtımı sırasında bunların yüzölçümlerinden yeteri
kadar alanın düzenleme dolayısıyle meydana gelen değer artışları karşılığında
"düzenleme ortaklık payı olarak yüzde yirmibeşine kadar noksanı ile
ilgililere dağıtmaya Belediyelerin yetkili olduğu" öngörülmüş ve esasları
gösterilmiştir. 7116 sayılı Yasayla yurdun, bölge, şehir, kasaba ve köylerin
planlaması, konut politikası, yapı malzemesi konuları ile ilgilenmek, bölge
planları konusunda ilgili kuruluşlarla ortaklaşa etüdler yapmak, iç iskân,
göçmen iskânı ve afetlerden önce ve sonraki gerekli tedbirleri almak amacıyla İmar
ve İskân Bakanlığı kurulmuş ve "Metropolitan planlama" çalışmaları
başlatılarak büyük kentlerimizin nazım imar planlarının yapılmasına
girişilmiştir. İmar ve İskân Bakanlığı, 13.12.1983 günlü, 180 sayılı Kanun
Hükmünde Kararname ile Bayındırlık Bakanlığı'yla birleştirilmiştir. Kamu oyunda
"İmar affı" diye adlandırılan 2981 sayılı Yasa ile 3290 sayılı
"İmar ve Gecekondu Mevzuatına Aykırı Yapılara Uygulanacak Bazı İşlemler ve
6785 Sayılı İmar Kanunu'nun Bir Maddesinin Değiştirilmesi Hakkında Kanun"
ve 2960 sayılı Boğaziçi Kanunu, 3030 sayılı "Büyükşehir Belediyelerinin
Yönetimi Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilmesi Hakkında
Kanun", 3086 sayılı "Kıyı Kanunu" gibi yasalarla imar ve
şehircilik konusunda yeni düzenlemeler gerçekleştirilmiştir. Daha sonra; 6785 sayılı İmar Kanunu'nu yürürlükten kaldıran
3.5.1985 günlü, 3194 sayılı yeni İmar Kanunu, 9.5.1985 günlü, 18749 sayılı
Resmî Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulmuştur. 3194 sayılı İmar Kanunu'nun
bir bölümünün iptali istenen 18. maddesi, yürürlükten kaldırılan 6785 sayılı
Yasa'nm 42. maddesi yerine kimi yeni düzenlemeler getirmekte ve "düzenleme
ortaklık payı" ile ilgili kuralları kapsamaktadır. 3194 sayılı Yasa'nın genel gerekçesinde; "Ülkemizde süratli
nüfus artışı, köyden şehire akının kontrol edilememesi sonucu olarak ortaya
çıkan düzensiz şehirleşme, gecekondulaşma ve bunların yarattığı sorunlar ile bu
sorunların temelde çözümü için gerekli her türlü tedbirlerin alınması ihtiyacı
İmar Kanunu'nun bugünün ve hatta yarının ihtiyaçlarına cevap verebilecek köklü
değişiklikler yapılmasını gerektirdiği ve bunun hızla artan nüfusumuza süratli
gelişme hareketleri ve gelişen günümüz teknolojisine ayak uyduracak tarzda
sağlıklı hizmet verilmiş olacağı ve planlamanın bir sisteme bağlandığı ve planlamanın
gelişmeyi önceden yönlendirmesi ilkesinin getirildiği, şehirlerin, imar
planlarına uygun gelişmelerinin yönlendirilmesinde, belediye ve mücavir alan
sınırları içi ve dışında kalan şehir ve onunla bütünleşen çevresindeki plansız
alanları bir bütün olarak ele alan yeni bir anlayış getirildiği....."
belirtilmiştir. İmar Yasası'nın itiraz konusu hükmü de içeren 18. maddesinin
gerekçesinde ise, "İmar hududu içinde bulunan binalı ve binasız arazi ve
arsaları imar düzenine uygun bir hale getirmek amacı ile bu yerleri
sahiplerinin muvafakati aranmaksızın mevzuat hükümlerine göre yeni bir
düzenleme getirmeye ve sahiplerine dağıtmaya ve mümkün olmadığı takdirde
belediye ve valiliğe ait sahalardan yer vermeye belediye ve valiliklerin
yetkili kılınmasının amaçlandığı" vurgulanmıştır (TBMM Tutanak Dergisi S.
Sayısı: 291, Sayfa: U). b) Düzenlemenin İçeriği : Yasakoyucu, şehirlerimizin bir çoğunun teknik ve sağlık
koşullarından yoksun bulunması nedeniyle, bunların planlarını değiştirmek ve
şehircilik esaslarına göre kurmak amacıyla olanaklar elverdiğince bölge
planlaması ve yenileştirilme, şehrin plan ve haritalarının bir program
çerçevesinde uygulanması esaslarını düzenlemiştir. İmar planları, planı yapılan yörenin mevcut durumunun,
olanaklarının ve ilerideki gelişmesinin gerçeğe en yakın biçimde saptanabilmesi
için, coğraff veriler, beldenin donatımı, malf, sosyal, kültürel ve ticarf
yönden kullanılışı gibi konularda yapılacak anket, araştırma ve incelemeler
sonucu elde edilecek bilgiler esas alınarak hazırlanır. Çeşitli kentsel
işlevler arasında var olan ya da sağlanabilecek olanaklar ölçüsünde, en iyi
çözüm yollarına ulaşmak, insan, toplum, çevre ilişkilerinde kişi ve aile
mutluluğu ile toplum yaşamını etkileyen fiziksel çevreyi sağlıklı bir yapıya
kavuşturmak, yatırımların yer seçimlerini ve gelişme eğilimlerini yönlendirmek
ve toprağın korunma kullanma dengesini ölçülü biçimde belirlemek, belde halkına
iyi ve uygar bir yaşama düzeni ve koşulları sağlamak imar planının başlıca
amacıdır. Bu çalışmalar sırasında kentin kendine özgü yaşayış biçimi ve
karakteri, nüfus, alan ve yapı ilişkileri, yörenin gerek çevresiyle ve gerekse
çeşitli alanlar arasındaki bağlantıları, halkın sosyal ve kültürel
gereksinimleri, güvenliği ve sağlığı ile ilgili konular da gözönünde tutulur. İmar planları, nazım imar planı ve uygulama imar planından
oluşmaktadır. 3194 sayılı İmar Kanunu'nun 5. maddesinde, "Nazım İmar
Planı; varsa bölge çevre düzeni planlarına uygun olarak halihazır haritalar
üzerine, yine varsa kadastral durumu işlenmiş olarak çizilen ve arazi
parçalarının; genel kullanış biçimlerini, başka bölge tiplerini, bölgelerin
gelecekteki nüfus yoğunluklarını, gerektiğinde yapı yoğunluğunu, çeşitli
yerleşme alanlarının gelişme yön ve büyüklükleri ile ilkelerini, ulaşım
sistemlerini ve problemlerinin çözümü gibi hususları göstermek ve uygulama imar
planlarının hazırlanmasına esas olmak üzere düzenlenen, detaylı bir raporla
açıklanan ve raporuyla beraber bütün olan plan" olarak tanımlanmıştır.
Uygulama İmar Planı ise, "tasdikli halihazır haritalar üzerine varsa
kadastral durumu, işlenmiş olarak nâzım imar planı esaslarına göre çizilen ve
çeşitli bölgelerin yapı adalarını, bunların yoğunluk ve düzenini, yolları ve
uygulama için gerekli imar uygulama programlarına esas olacak uygulama etaplarını
ve diğer bilgileri ayrıntıları ile gösteren plan" biçiminde
nitelendirilmiştir. Aynı Yasa'nın 8. maddesinde de, varsa bölge planı ve çevre düzeni
plan kararlarına uygunluğu sağlanarak, belediye sınırları içinde kalan yerlerin
nâzım ve uygulama imar planlarının ilgili belediyelerce yapılacağı ve
yaptırılacağı ve belediye meclisince onaylanarak yürürlüğe gireceği, 9.
maddesinde de gerekli görülen durumlarda, imar planı yapmaya, yaptırmaya,
değiştirmeye ve re'sen onaylamaya Bakanlığın yetkili olduğu hüküm altına
alınmıştır. c) Konu İle İlgili Tanımlar : 3194 sayılı İmar Kanunu'nun itiraz konusu 18. maddesinin ikinci
fıkrası, arsa düzenleme işlemlerinde, parsellerin birleştirilip, tekrar
dağıtılmasını içeren düzenleme nedeniyle, arsa sahiplerinin kazandığı değer
artışına karşılık, parselleri yüzölçümünün % 35'ine kadar bedelsiz olarak
Belediyelere vermelerini öngörmektedir. Resmi Gazete'nin 2.11.1985 günlü sayısında yayımlanan, "İmar
Kanunu'nun 18 nci Maddesi Uyarınca Yapılacak Arazi ve Arsa Düzenlemesi ile İlgili
Esaslar Hakkında Yönetmelik"in 4. maddesinde, düzenleme ortaklık payı;
"Düzenlemeye tabi tutulan yerlerin ihtiyacı olan yol, meydan, park, yeşil
saha, genel otopark gibi umumi hizmetlere ayrılan ve tescile tabi olmayan
alanlar ile cami, karakol yerleri ve ilgili tesisler için kullanılmak üzere,
düzenleme dolayısıyla meydana gelen değer artışları karşılığında düzenlemeye
tabi tutulan arazi ve arsaların, düzenlemeden önceki yüzölçümlerinden % 35'e
kadar düşülebilen miktar ve/veya zorunlu hallerde malikin muvafakati ile tesbit
edilen karşılığı bedeldir." biçiminde tanımlanmıştır. Yönetmelikte, uygulama esasları, düzenleme işleri ve yapılması
gereken diğer işlemler gösterilmektedir. C- İtiraz Konusu Yasa Kuralının Anayasa'ya Aykırılığı Sorunu : İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin bakmakta olduğu Belediyece
yapılan idarf işlemin iptali davasında, 3194 sayılı Yasa'nın 18. maddesine
dayanılarak tapulu taşınmazın bir kısmının karşılıksız olarak Belediye'ye mal
edilmesi nedeniyle bu işlemin Anayasa'da yer alan mülkiyet hakkı ve temel hukuk
ilkelerine aykırı düştüğü ileri sürülerek anılan kuralın iptal edilmesi
istenmiştir. Davalı idare vekilince, İmar Yasası'nm 18. maddesinin
uygulanmasının kentlerde gecekondulaşmayı ve arsa spekülasyonunu önlemek
amacına yönelik olduğu, nüfusu onbini aşan Belediyelerin İmar Yasası'na göre
imar planı yapmak ve yaptırmak zorunda bulunduğu, bu görevin. Belediyeler, kamu
tüzelkişilikleri ve kurumları tarafından 3194 sayılı Yasa'nın 18. maddesi ve bu
maddeye dayalı yönetmelik uyarınca kamulaştırma yapılmaksızın yerine
getirildiği, bu nedenle Anayasa'ya aykırılığın söz konusu olmadığı
savunulmuştur. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 3191 sayılı İmar Yasası'nın 18.
maddesine göre Belediyelerin gerçek karşılığını vermeksizin aldıkları taşınmaz
malların kamu yararına yönelik bir amaca özgülemelerinin taşınmaz sahibinin
iradesi dışında yapılan işlemler sonucunda gerçek anlamda fakirleşmesine yol
açtığını, yasakoyucunun, arsa düzenlemesi sonucunun arsalarda değer artışı
sağlayacağı düşüncesiyle yüzde otuzbeşlik eksiltme öngördüğünü, ancak bu
işlemin karşılığı ödenmeyen kamulaştırma olduğunu, tarla veya hamur kuralının
kamulaştırma işlemi oluşturulmaksızın ve bunun sonucunda kamulaştırma bedeli
ödenmeksizin özel mülkiyete el atma niteliği taşıdığından Anayasa'nın 46.
maddesine aykırı bulunduğunu ileri sürmektedir. Anayasa'nın 46. Maddesi Yönünden İnceleme : Anayasa'nın 46. maddesinin birinci fıkrasında. Devletin ve kamu
tüzelkişilerinin, kamu yararının gerektirdiği durumlarda, karşılıklarını peşin
ödemek koşuluyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını ya da bir
kısmını, yasayla gösterilen esas ve usullere göre kamulaştırmaya ve bunlar
üzerinde idari irtifaklar kurmaya yetkili oldukları hükme bağlanmıştır. Özel mülkiyet konusu olan taşınmaz malların kamulaştırılması
karşılığında hakkaniyete uygun ve adaletli bir bedelin ödenmesi, hukuk
öğretisinde mülkiyet kavramının genişlemesi olarak adlandırılan bir mal varlığı
değerinin bir başka mal varlığı değeri ile yer değiştirilmesi anlamında kabul
edildiğinden, mülkiyet hakkının Anayasa ile güvence altına alınması
kamulaştırma kavramına engel olmamaktadır. Kamulaştırma, genelde, malikin rızası olmaksızın Devletin kamu
yararına özel mülkiyeti sona erdirdiği bir işlemdir. Ancak bu işlemde, taşınmaz
mal bedelinin kesintisiz, nakden ve peşin olarak ödenmesi. Anayasal bir
zorunluluktur. Kamu yararı bulunması, kamulaştırma kararının yetkili organca
verilip onaylanması, yasayla gösterilen esas ve usullere uyulması, paranın
peşin ödenmesi, taşınmazın özel kişilere ilişkin olması, rızaya aykırı taşınmaz
edinme kamulaştırmanın öğeleridir. İtiraz konusu kural ile düzenlemeye tabi tutulan arazi ve
arsaların dağıtımı sırasında, bunların düzenlemeden önceki yüzölçümlerinden
yüzde otuzbeşine kadar kısmının belediyelerce "düzenleme ortaklık
payı" olarak düşülebilmesi yasaya göre, kamulaştırma dışında, yasanın
öngördüğü usul ve esaslara uyularak gerçekleştirilecek bir işlemdir. Bu
"düzenleme ortaklık payı" sözü edilen işlem sonu- cunda meydana gelen
değer artışlarının karşılığı olmaktadır. İmar Yasası'nın 18. maddesinin dördüncü fıkrasında, yollama
yapılan üçüncü fıkrasında geçen düzenleme ortaklık paylarının toplamı,
"düzenlemeye tabi tutulan yerlerin ihtiyacı olan yol, meydan, park,
otopark, çocuk bahçesi, yeşil saha, cami ve karakol gibi" genel hizmetlere
ayrılan yerlerin alanları toplamından az olduğu takdirde, noksan kalan miktar
için belediye (ya da valiliklerce) kamulaştırma yolu ile tamamlanabileceği
hüküm altına alınmıştır. Aynı maddede, bir parselden bir miktar sahanın kamulaştırılmasının
gerekmesi halinde düzenleme ortaklık payının kamulaştırmadan arta kalan saha
üzerinden ayrılacağı, düzenleme ortaklık payı alınan parselden bu düzenleme
sebebiyle ayrıca değerlendirme resmi alınmayacağı, kamu hizmetlerine ayrılan
yerlere rastlayan yapıların belediye (ya da valilikçe) kamulaştırılmadıkça
yıktırılamayacağı, düzenleme sırasında korunmasında sakınca bulunmayan yapının
imar alanı içinde bırakılabileceği, korunması olanaksız yapıların birden fazla
imar parseline rastlayabileceği, hisseli bir ya da birkaç parsel üzerinde kalan
yapıların bedelleri, ilgili parsel sahiplerince yapı sahibine ödenmedikçe ve
aralarında bir anlaşma sağlanmadıkça ya da şüyuu giderilmedikçe, bu yapıların
eski sahipleri tarafından kullanılmasına devam olunacağı belirtilmiştir. İmar Yasası'nın uygulamada çağdaş anlayışlara uygun sonuçlar
doğurması amaçlandığından, bu Yasa'nın öngördüğü sınırlamaların taşınmaz
mülkiyetine kamu yararına kullanma zorlamaları da getiren modern şehirciliğin
gelişmesini de sağlayacak biçimde tazminat ödenmesi gerekli bulunmayan yaygın
yönetsel düzenlemelere olanak tanıyan kurallar niteliği taşıdığı öğretide kabul
edilmektedir. İmar Yasası'nın 18. maddesi ve bu maddeye dayalı yönetmelikte
getirilen hükümlerle, ilgili yönetimlerce kamulaştırma yapılmaksızın uygulama
sorunlarının çözümlenmesi yoluna gidilmiştir. Arazi ve arsa düzenlemesinin esasları özetle şöyledir : a) Öncelikle şehrin gelişme yönü ve yoğun yapılaşmaya uygun
öğeleri gözönünde bulundurularak düzenleme alanı, belediye ve mücavir alan
sınırları içinde belediye encümenince saptanır. b) Bu sınırlar içinde düzenlemeye bağlı tutulan yerlerin
gereksinme duyulan meydan, park, genel otopark, yeşil alan gibi genel
hizmetlere ayrılan alanların yüzölçümleri hesap edilerek, düzenleme alanı
içindeki toplam alana oranlanmak suretiyle düzenleme ortaklık payı miktarının
oranı bulunur. Düzenleme ortaklık payı oranı; bir düzenleme alanında saptanan
düzenleme ortaklık payı miktarının, bu alan içindeki kadastro ya da imar
parsellerinin yüzölçümü miktarına oranından ibarettir. Bu oranın, taşınmaz yüzölçümünün yüzde otuzbeşe kadar olan bölümü
bedelsiz alınabilmekte, fazlaya gereksinim olduğunda diğer kısmı için
kamulaştırma yoluna başvurulmakta ya da arsa sahibinin isteğine uygun olarak
belediyelerin başka yerlerdeki arsası ile değiştirilebilmektedir. c) Saptanan düzenleme ortaklık payı yüzde otuzbeşin altında ise,
bedelsiz olarak alınacak miktarın yüzde otuzbeşin altındaki oran içinde olması
yasa gereği olup, bunun yüzde otuzbeşe tamamlanması gibi bir uygulamaya
gidilmesi yasal açıdan olanaksızdır. d) Yürürlükten kaldırılan 6785 sayılı İmar Yasası'nm 42. maddesine
göre yapılan arazi ve arsa düzenlemelerinde, bir kişinin yeri; okul, kreş,
hastane, belediye hizmet veya diğer resmi tesis alanı gibi kamu tesis
alanlarında kaldığında, bu alanlar kamulaştırılıncaya kadar, o vatandaşa hiç
bir yapı yapma olanağı sağlanmaz ve bir ev yapacak kadar arsa bile verilmezken,
3194 sayılı İmar Yasası'nın 18. maddesi ile bu gibi alanlara düzenlemeye bağlı
tutulan tüm parsel malikleri arsalarının büyüklükleri oranında pay verilerek
ortak edilmekte ve böylece zarara uğramaları önlenmektedir. e) Sınırı saptanarak düzenlenmesine karar verilen alan içinde
kalan arsa ve araziler, imar alanındaki yapılanma koşullarına uygun olarak
parsellere ayrılmakta ve parselasyon haritaları yapılmaktadır. Bu haritalar
yapılarak düzenlenen parseller taşınmaz sahiplerine özgülenirken varsa mevcut
yapıların bir imar parseli içinde kalmasına ve taşınmaz sahiplerine öncelikle kendi
arsalarının bulunduğu yerden arsa ayrılmasına, olanaklar elverdiğince özen
gösterilmesi gerekmektedir. f) Bu özgüleme (tahsis) işlemlerinin sonuçlanmasından sonra
yapılan tüm işlemlerin uygunluğu, belediye ve mücavir alan sınırları içinde
belediye encümenince onaylanarak, onaylanan parselasyon planlarının bir ay süre
ile ilân edilmesi olağan yöntemlerle halka duyurulması sağlanarak bu süre
içinde parselasyon planlarına itiraz edilebilmekte, bir aylık ilin süresi
sonunda kesinleşen parselasyon planları, tescil edilmek üzere ilgili tapu
dairelerine gönderilmektedir. İmar Düzenlemesi ve Mülkiyet Hakkı : Yapılan uygulama, düzenlemeye bağlı tutulan yerlerin gereksinimi
olan genel hizmetlerle ilgili tesislerin, o bölgeye hizmet edeceği gözönünde
bulundurularak, düzenlemeye giren tüm parsellerin katkısı ile bu alanların
sağlanması amacına yöneliktir. Bu tesislerin yer aldığı imar parselleri yalnız
isabet ettiği kadastral parsele değil, düzenlemeye giren tüm parsellere
alanları oranında pay verilmek suretiyle sosyal bir denge kurulmaktadır. Ayrıca, Yönetmeliğin 5. maddesinde de belirtildiği üzere,
belediyeler; beldenin gereksinim ve gelişme durumuna göre yeterli sayıda
arsayı, konut yapımına hazır bulunduracak biçimde düzenleme alanlarını saptamak
ve uygulamasını yapmakla yükümlüdürler. Bu suretle yapılan uygulama sonucunda
bir taşınmaz, kadastral parselden, imar parseline dönüşmekte, konut yapımı
gereksinimi içindeki kişiler, saptanmış imarlı arsayı daha kolay elde
edebilmektedirler. Yapılan arazi ve arsa düzenlemesi sonucu yüzölçümü bakımından
yüzde otuzbeşe kadar eksiğiyle oluşan yeni parsel, değer olarak artış
göstermekte ve noksanıyla dağıtılmasına karşın, taşınmaz malikinin
malvarlağında kural olarak bir azalmaya neden olmamaktadır. Genelde, sonuç
olarak özel mülkiyet konusu taşınmaz, yeni oluşmuş imar parseli duruma
getirilerek özgülenen taşınmaz, kişinin özel mülkiyetine geçirilmektedir. Bu
nedenle, itiraz konusu düzenlemenin Anayasa'nm 46. maddesine aykırı bir yönü
görülmemiştir. 2942 sayılı Kumulaştırma Yasası'nın 12. maddesinde, kısmen
kamulaştırma durumunda, kamulaştırma dışında kalan kısmın değerinde,
kamulaştırma nedeniyle artış meydana geldiğinde, kamulaştırma bedelinden yüzde
elli oranını geçmemek üzere düşülmesi öngörülmüştür. Yönetim, kamulaştırma
dolayısıyla o çevrede oturanlara yararlı olacak bir kamu hizmeti için belirli
bir taşınmaza, bedelini ödeyerek malik olmaktadır. Arazi ve arsa düzenlemesi ile imar parselleri oluşturularak konut
yapımına hazır arsaların saptanmasıyla imar olanakları sağlayan belediye,
yüklendiği külfet ve hizmetler nedeniyle, taşınmazlardan değer artışı
karşılığında, yine onların genel hizmetleri yönünden ortaklaşa kullanmaları
amacıyla; yol, meydan, park, yeşil alan, genel otopark, cami ve karakol gibi
yerler için, yasakoyucunun saptadığı yüzde otuzbeşe kadar kısmını, düzenleme
ortaklık payı olarak alabilmesi şehirlerin dengeli biçimde gelişmesi ve çağdaş
duruma getirilmesine yöneliktir. Esasen pekçok batı ülkesinde bu tür
uygulamalar benimsenmiştir. Belediyeler, arazi ve arsa düzenlemesi için yüzde otuzbeşten daha
fazla bir kısım araziye gereksinim duyarlarsa kamulaştırma yoluna
gidebilmektedirler. İtiraz konusu düzenlemeyle, yönetimin imar uygulaması için
büyük ölçüde taşınmazları kamulaştırıp daha sonra vatandaşlara satışı
durumunda, değerlenecek taşınmazların arsa spekülatörleri tarafından alınıp
birkaç elde toplanması önlenmiş olmaktadır. Öte yandan, belediyece imar uygulamasının gerçekleştirilmesi,
Anayasa'nm 57. maddesinde yer alan konut hakkının gereğince kullanabilmesi
için; Devlete verilen "şehirlerin özelliklerini ve çevre şartlarını
gözeten bir planlama çerçevesinde konut ihtiyacını karşılayacak
tedbirleri" alma, ayrıca "toplu konut teşebbüslerini destekleme"
görevinin gereğidir. Ancak, Anayasa'nın 65. maddesinde "Devlet sosyal ve ekonomik
alanlarda Anayasa ile belirlenen görevlerini, ekonomik istikrarın korunmasını
gözeterek, malf kaynaklarının yeterliliği ölçüsünde yerine getirir" hükmü
ile belirlendiği üzere. Devlet tarafından yapılması zorunlu sosyal ve ekonomik
tüm görevlerin hemen yerine getirilmesi güçtür. Belirli nüfus yoğunluğuna
ulaşmış yerleşim birimlerinin ilerdeki durumları da tasarlanarak imar planları
yapılması ve planların uygulanmasında yalnızca kamulaştırma yoluna gidilmesi
yoluyla sorunların çözümlenmesindeki kimi güçlükler, ülkemizin imar
düzenlemelerinde engeller oluşturacaktır. Türkiye Cumhuriyeti Anayasası özel mülkiyeti benimsemiştir.
Gerçekten, Anayasa'nm 35. maddesinde, herkesin mülkiyet hakkına sahip olduğu
belirtilmiştir. Günümüzde mülkiyet hakkı, Türk toplumunun sosyal, ekonomik ve
hukuksal yaşantısı içinde kamu ve özel hukuk karakterlerini kendinde toplayan
özel nitelikte aynf hak olarak kabul edilmektedir. Bu anlamda mülkiyet hakkı, bir şey üzerinde dilediği biçimde
kullanma, ürünlerinden yararlanma, tasarruf etme (başkasına devretme, biçimini
değiştirme) gibi yetkileri içerir. Ancak, bu nitelikteki mülkiyet hakkı toplum
yararına aykırı olmayacak biçimde ve yasaların koyduğu sınırlamalara uyularak
kullanılır. Türk Medeni Yasası'nın 618. maddesinde mülkiyet hakkının öğelerini
belirleyen kural, "Bir şeye malik olan kimse, o şeyden kanun dairesinde
dilediği gibi tasarruf etmek hakkını haizdir; haksız olarak o şeye vaz'ıyed
eden herhangi bir kimseye karşı istihkak davası ikame ve her nevi müdahaleyi
menedebilir." biçimindedir. Böylece Medeni Yasa da, kişiye, malik olduğu
şey üzerinde, yasaların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla istediği gibi
tasarruf hakkını tanımış bulunmaktadır. Yasakoyucu da, mülkiyet hakkına dilediği sınırlamaları getirmekte
serbest olmayıp Anayasa'nm 35. maddesini gözönünde tutmak zorundadır. Anayasa'nın 35. maddesinde, yasakoyucu, ancak kamu yararı amacı
ile temel haklardan olan mülkiyet hakkı üzerinde sınırlama yapmaya yetkili
kılınmış ve malikin de bu hakkı toplum yararına aykırı biçimde kullanması
engellenmiştir. Mülkiyet hakkı, bireyin dilediği biçimde kullanabileceği bir hak,
sınırsız bir özgürlük olma niteliğini günümüzde yitirmiş, mülkiyet anlayışı, bu
hakkın, bir bakıma sosyal yapıda bir hak olduğu yolunda gelişmiş, birçok hak
gibi bu hakkın da kamu yararı amacıyla sınırlanabileceği ilkesi benimsenmiştir. Başlangıçta, Roma Hukuku'ndan alınan ve kişinin eşya üzerinde
mutlak egemenliğine dayanan mülkiyet hakkı, sınırsız bir özgürlük niteliği
taşımaktaydı. Eski hukukumuzda, Mecelle'nin 1192. maddesinde de "...herkes
mülkinde keyf-i mâyeşa (dilediği gibi) tasarruf eder" hükmüyle mutlak
egemenlik ilkesi kabul edilmişti. Mutlak sübjektif olarak düşünülen bu hak,
yumuşatılarak mülkiyet hakkının sağladığı tasarruf yetkisi toplum düzeni ve
sosyal işlevler yönünden sınırlanmıştır. Bireyci temellere dayanan Mecelle'nin
1197. maddesinde bile, malike tanınmış bulunan geniş tasarruf yetkisi, başkası
için aşırı bir zarar doğurmamak koşuluyla sınırlanmıştı. Görüldüğü gibi,
taşınmazlar bakımından mülkiyet hakkı, belirli bir süreç içinde, devletin izin
verdiği ölçüde, taşınmazdan olabildiğince yararlanma hakkını da kapsamaktadır. Anayasa'nın 13. maddesinin birinci fıkrasında açıklandığı üzere;
temel hak ve özgürlükler, kamu yararının korunması amacıyla, Anayasa'nm sözüne
ve ruhuna uygun olarak yasayla sınırlanabilir. İtiraz konusu kurala göre,
taşınmazların, malikleri ve diğer hak sahiplerinin muvafakati aranmaksızın,
birbirleriyle birleştirilmesi ve imar planına uygun parsellere ayrılmasından
sonra yüzölçümlerinin yüzde otuzbeşine kadar kısmı üzerinde düzenleme
dolayısıyla meydana gelen değer artışları karşılığında, düşülen "düzenleme
ortaklık payları" belediyenin mülkiyetine geçmemekte, ancak, düzenlemeye
bağlı tutulan yerlerin gereksinimi olan yol, meydan, park, otopark, çocuk
bahçesi, yeşil alan, cami ve karakol gibi genel hizmetlere ve bunlarla ilgili
tesislere özgülenmektedir. Oysa kamulaştırmada mülkiyet el değiştirmekte,
kamulaştırılan taşınmaz kamulaştırma yapan idarenin malı olmaktadır. Yapılan düzenleme ile imar sınırları içinde bulunan arazi ve arsa
maliklerinin mülkiyet hakkı sınırlandırılarak, arazi ve arsalarının
yüzölçümünde azalma ençok yüzde otuzbeş oranında olmakta, ancak, ortaya çıkan
değer artışı nedeniyle ölçülülük kuralına uygun bir sosyal denge oluşmaktadır. Hukuk devletinin vazgeçilmez öğeleri içinde yer alan yasaların
kamu yararına dayanması ilkesiyle bütün kamusal girişimlerin temelinde
bulunması doğal olan kamu yararı düşüncesinin yasalara egemen olması,
yasakoyucunun bu esası gözardı etmemesi zorunludur. Yapılacak tesis ve hizmetler yasalarda öngörülen ve idarenin
görevi içinde bulunan konulardan ise kamu yararı var demektir. Söz konusu hüküm, faydalı yatırımlara girişilmesini, kişi ve
toplum yararına düzenlemeler yapılmasını ve imar düzenine uygun yapılaşmayı
sağlayacağı için hukuk devleti ilkelerine aykırı değildir. Bu açıdan
bakıldığında yargı denetimine açık bulunan, herkes için geçerli sayılması
gereken genel kurallar içeren düzenleme, hukukun genel ilkeleriyle uyumlu olup,
toplum yararını öngören uygulama, sosyal devlet yapısına da uygun
bulunmaktatır. Şehirlerimizde imar girişimlerinin başlamasıyla, taşınmazlarda
meydana gelecek değer artışı gözönüne alındığında, sözü edilen kuralın
öngördüğü oranın demokratik toplum düzeninin gereklerine ters düştüğü
söylenemez. İtiraz konusu kuralın, yerleşim birimlerinin iyileştirilmesi
sonucunda, ulaşmasını öngördüğü düzeyin, toplum yaşamı yönünden önem taşıyan
kamu yararı, kamu düzeni ve hukuk devleti kurumlarının iyi işlemesi ve sosyal
yarar sağlama, ekonomik ve sosyal dengeyi eşitlik ilkesi gereği oluşturma gibi
haklı ve doğru bir amaca yönelik bulunması karşısında, içeriği bakımından
mülkiyet hakkının özüne dokunmadığının, Anayasa'nın özüne ve sözüne uygun türde
kamulaştırma dışında kendine özgü bir sınırlama getirdiğinin kabulü gerekir. Bu bakımdan, yapı yapma dahil, kendisine tahsis edilen ve denkliği
gözetilen taşınmaz üzerinde tasarrufta bulunma hakkını kullanabilen malikin,
kamulaştırma dışındaki uygulama ile mülkiyet hakkının özüne dokunulduğundan söz
edilemiyeceği için dava konusu kuralla getirilen sınırlamanın demokratik toplum
düzeninin gereklerine aykırı olduğu da düşünülemez. Esasen itiraz konusu kural, arazi ve arsa düzenlemesi sonucu
taşınmazın esas yüzölçümünden düşülen "düzenleme ortaklık payı"nın,
bir kamu hizmeti nedeniyle artan değer karşılığında, düzenlemeye tabi tutulan
bölgenin gereksinimi olan hizmet ve tesisler için kullanılmasını öngörmektedir.
Amaç dışında kullanılması durumunda ilgililerin her zaman yasal yollara
başvurma hakları vardır. İptali istenilen kuralla yönetim, kamulaştırma dışında, kişinin
mülkiyet hakkını yasayla sınırlandırırken, işlem konusu taşınmazdan
"düzenleme ortaklık payı" olarak ayrılan yerleri, şehirleşme için
gerekli olan genel hizmetlerde kullanmaya yetkili kılınmıştır. Öngörülen
koşullarla yönetimin bu yetkisini kötüye kullanması önlenmek istenmiştir. Bu bakımdan, kamu yararı nedeniyle ve dengeli biçimde sınırlama
sonucu, değerlenen yeni yerinde yapılanma hakkını kullanabilecek olan malikin
mülkiyet hakkının özüne dokunulduğundan söz edilemiyeceğinden itiraz konusu
kuralın, mülkiyet hakkını, Anayasa'nın 13. maddesinin ikinci fıkrasına uygun
biçimde sınırladığı kabul edilmelidir. Böylece, İmar Yasası ile öngörülen uygulamanın temel işlev ve
amacı, şehirlerin fiziksel konumunda süregelen, çarpık, düzensiz, sağlıksız
yapılaşmaları önlemek; sağlıklı uygar ve çağdaş kentleşme koşullarını
gerçekleştirmek olduğu ve söz konusu etkinliklerde kamu hizmeti ve dolayısıyla
kamu yararı ön planda yer aldığına göre mülkiyet hakkının yasa ile
sınırlanmasına olanak tanıyan kuralların varlığından kuşku duyulmaması gerekir. Anayasa Mahkemesi'nin kimi kararlarında belirtildiği gibi, yasayla
yapılan kısıtlamanın topluma sağlayacağı yarar, kişilerin uğrayacağı zarara
göre ağır bastığından, burada kamu yararının varlığını kabul etmek gerekir.
Sosyal nitelik taşıyan mülkiyet hakkının toplum ve toplum yararı ile doğrudan
ve yakından ilgili olması karşısında bu konuda da bireyle toplum yararının
karşılaştığı durumlarda toplum yararının üstün tutulması doğaldır. İtiraz konusu kural ile, kadastral parsellerin imar parseline
dönüştürülmesinden sonra belediye tarafından kamu hizmeti yapılırken, hizmet
karşılığı, yine o yere getirilecek hizmet için malikin taşınmazından belli bir
miktarın düzenleme ortaklık payı olarak alınması yetkisinin, karşılık ödenmeden
yapılan bir kamulaştırma olarak nitelendirilmek olanaksızdır. Bu nedenle
yönetimin kamulaştırmasız elatmada bulunduğundan söz edilemez. Arsa sahiplerinin, belediyeye, otopark yerleri, park yerleri ve
diğer kamu tesisleri için arsa yardımında bulunmaları, konut yapımına tahsis
edilmiş arsalardan yeter miktarın, sahiplerince, araba park yeri olarak
belediyeye intikal ettirilmesi birçok ülkede uygulanmaktadır. Pekçok uygar ülke tarafından kabul edilip uygulanan arazi ve arsa
düzenlemesinde bir kısım alanın "düzenleme ortaklık payı" olarak
alınması işlemi; belediyenin yaptığı kamu hizmeti karşılığında, 2464 sayılı
Belediye Gelirleri Kanunu"nun 16., 86., 87., 88. maddeleri gereği alınan
değerlendirme resmi ( şerefiye) yle, yol yapı harcamalarına, kanalizasyon
harcamalarına, su tesisleri harcamalarına yararlananların katılma payı gibi,
kendine özgü dengeli bir değerlendirme niteliğindedir. Diğer taraftan 2464 sayılı Yasa'nın 97. maddesinde da,
belediyelerin anılan Yasa'da harç ve katılma payı konusu yapılmayan her türlü
hizmet için ücret almaya yetkili oldukları kabul edilmiştir. Yerleşme yerleri ile bu yerlerdeki yapılaşmaların plan, fen,
sağlık ve çevre koşullarına uygun oluşmasını sağlamak amacıyla düzenlenmiş olan
İmar Yasası'nın dava konusu 18. maddesinin ikinci fıkrası, belediyeye
düzenlemeye bağlı tutulan taşınmaz maliklerinden, götürülen hizmetten dolayı bir
karşılık alma yetkisi vermektedir. Düzenlemeden önceki taşınmazına karşılık
olarak verilen taşınmaz da malikin tasarrufuna özgülendiğinden, uygulamaya esas
hükümlerin Anayasa'ya aykırılığı söz konusu değildir. Açıklanan nedenlerle itiraz konusu hükmün, "belediyeler
yönünden" Anayasa'nın 46. maddesine ve öbür kurallarına aykırı bir yönü
bulunmadığından iptal isteminin reddine karar verilmelidir. Yekta Güngör ÖZDEN ve Ahmet N. SEZER bu görüşe katılmamışlardır., VI- SONUÇ : A- 3.5.1985 günlü, 3194 sayılı İmar Kanunu'nun 18. maddesinin
itiraz konusu ikinci fıkrasına ilişkin esas incelemenin
"Belediyeler"le sınırlı olarak yapılmasına oybirliğiyle, B- Sınırlama kararı gereğince, "Belediyeler" yönünden
incelenen söz konusu fıkranın Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE,
Yekta Güngör ÖZDEN ile Ahmet N. SEZER'in karşıoyları ve oyçokluğuyla, 21.6.1990
gününde karar verildi, Başkan Necdet
  DARICOĞLU Başkanvekili Yekta
  Güngör ÖZDEN Üye Yılmaz
  ALİEFENDİOĞLU Üye Mustafa
  GÖNÜL Üye Mustafa
  ŞAHİN Üye Oğuz
  AKDOĞANLIX Üye İhsan
  PEKEL Üye Selçuk
  TÜZÜN Üye Ahmet
  N. SEZER Üye Erol
  CANSEL Üye Lemi
  ÖZATAKAN KARŞIOY
GEREKÇESİ Çoğunluk oyuyla oluşan karar temel hak ve özgürlükler konusunda
yargının göstermesi beklenen duyarlığı yansıtmaktan uzaktır. İnsan hakları
kapsamında (Evrensel Bildirge madde 17/1) önemli bir değer olarak yerini alan
"Mülkiyet hakkı" ancak kamu yararı amacıyla ve yasayla sınırlanabilir
ve toplum yararına aykırı biçimde kullanılamaz (Anayasa madde 35). Bu koşullar
dışında hiç kimse mal ve mülkünden yasaklanamaz, yoksun bırakılamaz. Sosyal
hukuk devleti, hak ve özgürlüklere dayanan, onların genişletilip güçlendirilmesine
olanak tanıyan, bu yoldaki güvenceleriyle saygınlık ve onur kazanan bir
nitelikte değerlendirilmek yerine, istediğini hiçbir ölçü tanımadan yapabilen
bir güç olarak düşünülürse, bu tür devlet hukuk dışına kolayca kayabileceği
gibi nice işlem ve eylemler devlet adına ve devlet adı kullanılarak, böylesi
bahanelere sığınılarak gerçekleştirilir. Oysa, devletin her şeyden önce
vermesi, duyurması gereken şey, güvendir. Mülkiyet kavramına, bu hakkın
anlamına ve hukuksal yapısının gereklerine aykırı biçimde elatmalar, kamusal
zorunluluklar dayanak gösterilerek getirilen sınırlama ve daraltmalar, imar
düzenlemelerinin bu hakkın özüne dokunması, bu haktan üstün tutulması
görünümündedir. Aslında, mülkiyet hakkının sayıldığı ve korunduğu vurgulanarak
imar düzenlemeleri yürütülmelidir. Hiçbir karşılık vermeden-ödemeden, doğal
gelişimin bedeli niteliğinde, oluru dışında mülkünü sahibinin elinden almak
hukukla bağdaştırılması güç bir uygulamadır. Kamusal gereklerle yapılacak
düzenlemelerde % 35 sınırı ölçülülük ilkesine de aykırıdır. Anayasa
Mahkemesi'nin yapacağı uygunluk denetimi ilkede serbestliğe hoşgörüyle
yaklaşırsa, düzeydeki sakıncalar önlenemez. Rakamsal diziler, düzeyler, oranlar
ilerde istenildiği gibi değiştirilerek hakkın tümünü geçersiz kılan sonuçlara
varılabilir. Bu nedenle, işlevin doğasına aykırı "düzenleme ortaklık
payı" adı verilerek 3194 sayılı Yasa'nm 18. maddesinin ikinci fıkrasında
hem "düşülebilir" hem de "alınacak" sözcükleriyle açıklanan
uygulama yöntemi, itiraz yoluna başvuran mahkemenin iptal istemindeki
gerekçeleri doğrulayan bir gelişigüzellik taşımaktadır. Bu konuda, öncelikle, 5
Aralık 1989 günlü, 20363 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Anayasa
Mahkemesi'nin 21.6.1989 günlü. Esas 1988/34, Karar 1989/26 sayılı kararına
ilişkin karşıoy gerekçemi (sayfa 30-31) de yineliyorum. Yurttaşın hakkını bir
kamu kurumu yöneticisinin, yerel yönetim yetkilisinin özgörüsüne bırakmak,
teknik zorunluluklara dayanan alıntının küçük bir bölümünden fazlasının
karşılığını ödememek, devlet adına zor alım türü bir işlemdir. Mülkiyetin sınırlanmasına ilişkin anayasal kurumlar olan
kamulaştırma ve devletleştirme dışındaki kısıtlamalara geçerlik tanımak,
koşulsuz uygulamak, anayasal güvenceyi azaltır. Anayasa, hukuksal güvencenin
temel aracıdır, başlıca dayanağı ve kaynağıdır. Üçte biri aşan oranda mülkün
karşılıksız elden alınması, düzenlemelerle bu ölçüye varacak bir değer
artışının kabulünün sonucu olamaz. Soyut değerlendirmelerle mülkiyet kurumu
yıpratılmamalı, Anayasa Mahkemesi bu duruma olur vermemelidir. Değer artışı
önyargısını içeren kural. Anayasa Mahkemesi'nin 22.11.1963 günlü. Esas 1963/65,
Karar 1963/278 sayılı kararının aradığı hukuksal nedenden de yoksundur. Kamusal
hizmetlerin paylaşılması ve katılım, bireylere de yükümlülük getirir. Sosyal
amaç olağan, hattâ doğaldır. Ancak değer artış payında adalet ve denge öğeleri
bulunmalıdır. İtiraza neden olan kuralın olumsuz bir yönü de, düzenlemeye bağlı
tutulan yerlerin hangi amaçla kullanılacağına ilişkin üçüncü fıkrayla ortaya
çıkmaktadır. Belirttiğim bu fıkrada "umumî hizmetlerden ..." ve
"bu hizmetle ilgili ..." sözcüklerle sayılıp sınırlanan yerler,
yalnız anılan yerleri göstermekte, bunlar arasında okul, sağlık ocağı,
hastahane, dispanser, aşevi ve benzerleri yer almamaktadır. Üstelik yalnız
"cami" denilip "tapınma yerleri" denilmeyerek Anayasa'nın
2. maddesinde vurgulanan lâiklik ilkesine de aykırılık açıktır. Laik devlet,
yurttaşların dinsel inançlarına göre ayırım gözetmeyen, düzenlemeler ve
uygulamalar yapmayan,olanaklar sunmayan, dinsel gereklere göre yaklaşım
sergilemeyen, hangi dinden olurlarsa olsunlar tüm yurttaşlarını birbirinden
değişik, kendine uzak ya da yakınsamayan devlettir. Bu yansız, uygar ve çağdaş
tutum, aynı zamanda Anayasa'nın 10.maddesinde öngörülen yasa önünde eşitlik
ilkesininde gereğidir. Yalnız müslüman yurttaşlar için "cami" ye yer
verip öbür dinlere inanan yurttaşların tapınaklarını dışlamak vergi kavramını
da yadsıyan bir anlayışı sergiler. İnsanlık ve yurttaşlık ölçüsünü bırakıp din
ölçüsüyle davranmak merkezi yönetimin yerel yönetimin ve yansızlığı başlıca
niteliği sayılan kimi kurum ve kuruluşların özenle kaçınmaları gereken
uyumsuzluktur. Düzeyi, ölçüsü, nedeni ne olursa olsun dinsel kaynaklı
yaklaşımların, düzenleme ve oluşumların yararı değil, sakıncası vardır. Adalet
ve hukuk, dinlere göre değil ahlâka göre biçimlenir. Devlet dinsel gerekleri
gözeterek yasal düzenleme yapamayacağı gibi dinlerin birine daha az, öbürüne
daha çok yakınlık gösteremeyecektir. Anayasası'nda "Türkiye Devleti'nin
dini Din-i İslâm'dır;" yazılı olduğu zamanlarda bile giderek eylemli
biçimde lâik uygulamalar yürütülmüşken, lâiklik ilkesinin benimsendiği
dönemlerde tersine uygulamalar hukuksal çelişkinin örneği, uygarlığa aykırı
tutumun düşündürücü kanıtıdır. Hukukun üstünlüğü ilkesi asla göz ardı edilemez. Karşı oyumun gerekçesi özetlediğim bu nedenlerdir. Yekta
  Güngör ÖZDEN - 1961 Anayasası'nın Mülkiyet hakkını düzenleyen 36. maaddesi 1982
Anayasası'na 35. madde olarak aynen alınmıştır. Madde şöyledir : "Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı
olamaz." Ancak, 1961 Anayasasındaki düzenlemede, mülkiyet hakkı
"sosyal ve İktasadf Haklar ve Ödevler" bölümünde yer almış iken 1982
Anayasası'nda "Kişinin Hakları ve Ödevleri " ni düzenleyen maddeler
arasında gösterilmiştir. Anayasa'nın 35. maddesinde, herkesin mülkiyet hakkına sahip olduğu
belirtil- dikten sonra Yasakoyucu, bu hak üzerinde ancak kamu yararı amacı ile
sınırlama yapmaya yetkili kılınmış ve mülkiyet hakkı sahibi de, bu hakkı toplum
yararına aykırı kullanmaktan yasaklanmıştır. Mülkiyet hakkının Anayasanın bu
hükmü ile getirilen özel sınırlama nedenleri ile 13. maddede öngörülen temel
hak ve hürriyetlerin genel sınırlama nedenlerinden başka nedenlerle
sınırlandırılması olanaksızdır. Temel Hak ve hürriyetlerin sınırlandırılmasında
1982 Anayasası, 1961 Anayasası'nın 11. maddesindeki "hakkın özü"
kavramına yer vermeyerek onun yerine "demokratik toplum düzeninin
gerekleri" ölçütünü kabul etmiştir. Anayasa'nın 13. maddesinin 2.
fıkrasına göre "Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel
sınırlamalar demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz." Danışma Meclisi Anayasa Komisyonu'nun bu fıkraya ilişkin gerekçesi
şöyledir: "Maddenin ikinci fıkrasında, hak ve hürriyet sınırlanmasında
daima gözetilmesi gereken ölçü; yani sınırlamaların sınırı öngörülmüştür. Diğer
bir deyimle hak ve hürriyetlere getirilecek sınırlamalar yahut bunlar konusunda
öngörülecek sınırlayıcı tedbirler demokratik rejim anlayışına aykırı olmamalı;
genellikle kabul gören demokratik rejim anlayışı ile uzlaşabilir olmalıdır.
Getirilen bu kıstas, 1961 Anayasası'nın kabul ettiği "öze dokunmama"
kıstasından daha belirgin, uygulanması daha kolay olan bir kıstastır. Esasen
uluslararası sözleşme veya bildirilerde bu kıstası kabul etmişlerdir." Komisyon gerekçesinde "genellikle kabul gören demokratik
rejim anlayışı"ndan söz edilmesi karşısında 13. maddedeki " demokratik
toplum düzeninin gerekleri" sözcüklerinin çağdaş özgürlükçü demokrasilerin
evrensel nitelikleri olarak anlaşılması gerekir. Bu nedenle yasaların hak ve
özgürlüklere getirebileceği sınırlamaların en çok "demokratik toplum"
için öngörülebilecek sınırlamalar düzeyinde olması zorunludur. Bu düzeyi aşan
"çağdaş özgürlükçü demokratik toplum" için gerekli görülemeyecek
sınırlamalar anayasaya aykırı olacaktır. Şu durumda , Yasakoyucu mülkiyet hakkının kapsamını belirleme
yetkisini özellikle kamu yararı ilkesi yönünden değerlendirip kullanacaktır.
Anayasa'nm 35.maddesi karşısında Yasakoyucu mülkiyet hakkına dilediği
sınırlamaları getirmekte özgür değildir. Mülkiyet hakkı üzerinde ancak kamu
yararı amacı ile sınırlamalar yapabilir. Mülkiyet hakkı sahibide bu hakkını
toplum yararına aykırı bir biçimde kullanamaz. Ancak, kamu yararının varlığı
tartışmasız kabul edilen durumlarda bile mülkiyet hakkına getirilen sınırlama
13. maddenin 2. fıkrasına göre demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı
olamayacaktır. Bir hak veya özgürlüğü yalnızca ortadan kaldıran düzenlemeler
değil, onu amacına uygun biçimde kullanılmasını zorlaştıran veya kullanılamaz
duruma düşüren sınırlandırmalar dahi demokratik toplum düzeninin gerekleri ile
bağdaşmaz. İtiraz konusu 3194 sayılı İmar Kanunu'nun 18. maddesinin 2.
fıkrasında ise "Belediyeler veya valiliklerce düzenlemeye tabi tutulan
arazi ve arsaların dağıtımı sırasında bunların yüzölçümlerinden yeteri kadar
saha, düzenleme dolayısıyla meydana gelen değer artışları karşılığında
"düzenleme ortaklık payı" olarak düşülebilir. Ancak, bu maddeye göre
alınacak düzenleme ortaklık payları, düzenlemeye tabi tutulan arazi ve
arsaların düzenlemeden önceki yüzölçümlerinin yüzde otuzbeşini geçemez"
denilmektedir. Kentlerin İmar plânlarının yapılması ve bu aşamada genel hizmetler
ve bunlarla ilgili yapılar için yerler ayrılmasındaki kamu yararı kuşkusuzdur.
Ancak getirilen bu düzenleme ile mülkiyet hakkı sahibinin arazi ve arsa
üzerindeki mülkiyet hakkı yüzde otuzbeşine kadar son bulmakdır. Başka bir
anlatımla mülkiyet hakkı, arazi ve arsa düzenlemesinden önceki duruma göre
yüzde otuzbeşine kadar bir oranda ortadan kalkmaktadır. Hiç bir demokratik
toplumda, bir hizmet nedeniyle kişilerin arazi veya arsasında meydana
getirildiği varsayılan değer artışı karşılığında onun mülkiyet hakkının ortadan
kaldırılması kabul edilemez. Mülkiyet hakkını, arazi ve arsa düzenlemesinden sonra önceki
duruma göre yüzde otuzbeşe kadar azaltan bir yasa, mülkiyet hakkını
sınırlandıran veya hak sahibine ödev yükleyen bir yasa değil, onu ortadan
kaldıran, yok eden bir yasadır. Taşınmaz mal ile maliki arasındaki ilişkiyi oluşturan yetkileri
tümüyle ortadan kaldıran ve buna karşın hiçbir karşılık ödenmemesine olanak
vermeyen bir yasa kuralı demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun
sayılmaz. Anayasa'nın 13. maddesinin 1. fıkrası temel hak ve özgürlüklerin
kimi nedenlerle sınırlandırılabilmesine olanak vermektedir. Ancak 2.
fıkrasındada genel ve özel sınırlama nedenlerinin varlığına rağmen
sınırlandırmaların demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olmayacakları
ve öngörüldükleri amaç dışında kullanılamayacakları belirtilmiştir. Oysa,
itiraz konusu yasa kuralı mülkiyet hakkını sınırlandırmamakta belli oranda
mülkiyet hakkını ortadan kaldırmaktadır. Mülkiyet hakkının ortadan
kaldırılabilmesinin yöntemi ise Anayasa'nın 46. ve 47 . maddelerinde
gösterilmiştir. Kamulaştırma (46.m.) ve devletleştirme (47. m.) mülkiyet
hakkını ortadan kaldırmaktadırlar; fakat karşılığı olan para ödendiği sürece bu
ortadan kaldırma "demokratik toplum düzenin gerekleri"ne aykırı
sayılamaz. Gerekli yöntemlere uyulmadığı ve karşılığı para ödenmediği
durumlarda "demokratik toplum düzeni"nin gereklerine aykırılık
oluşturur. Kamulaştırma, somut olaylarda özel mülkiyet hakkının sona ermesidir.
Ancak, kamulaştırmayı hukuka uygun duruma getiren koşullardan biride malike
karşılığının peşin ödenmesidir. Aslında, kamulaştırma niteliği taşıdığı halde,
bu niteliği yokmuş gibi gösterilmeye çalışılan bu düzenleme, mülkiyet hakkını,
sınırlamanın ötesinde belli oranda kaldırmakta olduğundan Anayasa'nın 13.
maddesinin 2. fıkrası ile 46. maddesine aykırı düşmektedir. Sunuda belirtmek gerekirki, çoğunluk kararında itiraz konusu kuralın
getirdiği düzenlemelerin kamulaştırmadan farkını göstermek için "düzenleme
ortaklık payları" nın belediyenin mülkiyetine geçmediği düzenlemeye bağlı
tutulan yerlerin gereksinimi olan yol, meydan, park gibi genel hizmetlere ve
bunlarla ilgili tesislere özgüllendiği oysa kamulaştırmada mülkiyetin el
değiştirdiği, taşınmazın kamulaştırma yapan idarenin malı olduğu
belirtilmektedir. Oysa Medeni Kanunun 912. maddesi hükmü gereğince
kamulaştırılmasına karşın kamunun kullanmasına özgüllenen taşınmazlar tapu siciline
tescil edilmezler. Ancak, bu bağlamda malikin belli oranda ortadan kaldırılan
mülkiyet hakkının belediye adına tescil edilip edilmemesinin bir önemide
bulunmamaktadır. "Düzenleme ortaklık payı" tapuya tescil edilmeksizin
ister yasada gösterilen genel hizmetlere veya bu hizmetlerle ilgili tesislere
özgüllensin; isterse, tapu siciline belediye adına tescil edilsin, arazi ve
arsa malikinin mülkiyet hakkını belli oranda sona erdirme gerçeğini ortadan
kaldırmamaktadır. II. İtiraz konusu kuralın biran için mülkiyet hakkını ortadan
kaldıran bir düzenleme olmayıp onu sınırlandıran bir düzenleme olduğu kabul
edilse bile Anayasa 1 nm 13. maddesinin 2. fıkrasındaki "Temel
hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalar öngörüldükleri amaç
dışında kullanılamaz " kuralı gereğince getirilen sınırlama bu amacın
zorunlu veya gerekli kıldığından fazla olamayacaktır. Başka bir anlatımla amaç
ile sınırlama arasındaki oran her durumda göz önünde bulundurulacaktır. Anayasa 1 nm 13/2 maddesinde öngörülen ölçülülük ilkesi.
Danışma Meclisi Anayasa Komüsyonu'nun bu fıkraya ilişkin gerekçesinde şöyle
açıklanmaktadır: "Maddenin ikinci fıkrası, son satırı, hak ve hürriyetlerin,
sınırlanmasında öngörülen genel ve özel nedenlerin belli amaçlara yönelik
bulunduğu; binnetice ancak bu amaçları gerçekleştirmek için bu nedenlerin
öngörüldüğünü vurgulamak- tadır. Şu halde öngörülen amaçlar yahut nedenler
bahane edilerek, başka bir amaca ulaşmak için hak ve hürriyetler
sınırlanmayacak; yahut meşru amaç güdülerek sınırlanmış olsalar bile, getirilen
bu sınırlama bu amacın zorunlu yahut gerekli kıldığından fazla olmayacaktır.
Diğer bir deyimle, amaç ve sınırlama orantısı her halde korunacaktır." Çoğunluk kararında itiraz konusu kural bu yönden hiç bir
değerlendirmeye bağlı tutulmamıştır. Kanımızca arazi ve arsaların
yüzölçümlerinin yüzde otuzbeşine kadar bir miktarının "düzenleme ortaklık
payı" olarak düşülmesi ölçülülük ilkesine de aykırıdır. Yukarda açıklanan nedenlerle yasanın iptali gerekeceğinden
çoğunluk görüşüne katılıyorum. Üye Ahmet
  N. SEZER