ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2002/38 Karar Sayısı : 2002/89 Karar Günü : 8.10.2002 Resmi Gazete tarih/sayı:26.12.2002/24975 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Danıştay Onikinci
Dairesi İTİRAZIN KONUSU : 22.7.1981 günlü, 2495
sayılı "Bazı Kurum ve Kuruluşların Korunması ve Güvenliklerinin Sağlanması
Hakkında Kanun"un 16. maddesinin birinci fıkrasının (h) bendinin,
Anayasa'nın 10., 13., 49. ve 70. maddelerine aykırılığı savıyla iptali
istemidir. I- OLAY Devlet Memurluğu Sınavını kazanarak açıktan atandıktan sonra,
yapılan soruşturma sonucu son beş yıl içerisinde bir siyasi partiye üye olduğu
anlaşıldığından atama onayı iptal edilen davacının, bu işlemin iptali istemiyle
açtığı davada, 2495 sayılı Yasa'nın 16. maddesinin birinci fıkrasının
"h" bendinin Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme iptali
için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 22.7.1981 günlü, 2495 sayılı Bazı Kurum ve Kuruluşların Korunması
ve Güvenliklerinin Sağlanması Hakkında Kanun'un itiraz konusu "h"
bendini de içeren 16. maddesi şöyledir : "Madde 16- Özel güvenlik teşkilâtında
çalıştırılacak personelde aşağıdaki şartlar aranır : a) Türk vatandaşı olmak, b) En az ortaokul mezunu bulunmak, c) Muvazzaf askerlik hizmetini tamamlamış olmak, d) Ağır hapis veya taksirli suçlar hariç olmak üzere altı aydan
fazla hapis yahut affa uğramış olsa bile zimmet, ihtilas, irtikap, rüşvet,
hırsızlık, dolandırıcılık, sahtekârlık, emniyeti suiistimal, dolanlı iflas gibi
yüz kızartıcı bir fiilden dolayı hükümlü bulunmamak, e) Kamu haklarından kısıtlı olmamak, f) Yasa dışı ideolojik amaçlı faaliyetlere, anarşi ve terör
eylemlerine herhangi bir suretle karışmamış veya katılmamış olmak, g) Görevini yapmasına engel olabilecek vücut veya akıl hastalığı
veya vücut sakatlığı ile özürlü bulunmamak, h) Yapılacak soruşturma sonucu, başvurma tarihine göre son beş yıl
içinde herhangi bir siyasi partiye üye olmamak veya siyasi partinin organları
veya bağlı kuruluşlarında görev yapmamış bulunmak. Yukarıdaki şartları haiz olanlar için, daha önce güvenlik
hizmetlerinde çalışmış olmak göreve alınmada tercih sebebi sayılır." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk,
renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri
sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." 2- "MADDE 13.- Temel hak ve hürriyetler,
özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen
sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar,
Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin
gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz." 3- "MADDE 49.- Çalışma, herkesin
hakkı ve ödevidir. Devlet, çalışanların hayat seviyesini yükseltmek, çalışma hayatını
geliştirmek için çalışanları ve işsizleri korumak, çalışmayı desteklemek,
işsizliği önlemeye elverişli ekonomik bir ortam yaratmak ve çalışma barışını
sağlamak için gerekli tedbirleri alır." 4- "MADDE 70.- Her Türk, kamu
hizmetlerine girme hakkına sahiptir. Hizmete alınmada, görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir
ayırım gözetilemez." C- İlgili Anayasa Kuralları Anayasa'nın ilgili görülen 2., 67. ve 68. maddeleri şöyledir : 1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti,
toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına
saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere
dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2- "MADDE 67.- Vatandaşlar, kanunda
gösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya bir
siyasî parti içinde siyasî faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma hakkına
sahiptir. Seçimler ve halkoylaması serbest, eşit, gizli, tek dereceli, genel
oy, açık sayım ve döküm esaslarına göre, yargı yönetim ve denetimi altında
yapılır. Ancak, yurt dışında bulunan Türk vatandaşlarının oy hakkını
kullanabilmeleri amacıyla kanun, uygulanabilir tedbirleri belirler. Onsekiz yaşını dolduran her Türk vatandaşı seçme ve halkoylamasına
katılma haklarına sahiptir. Bu hakların kullanılması kanunla düzenlenir. Silah altında bulunan er ve erbaşlar ile askeri öğrenciler, taksirli
suçlardan hüküm giyenler hariç ceza infaz kurumlarında bulunan hükümlüler oy
kullanamazlar. Ceza infaz kurumları ve tutukevlerinde oy kullanılması ve
oyların sayım ve dökümünde seçim emniyeti açısından alınması gerekli tedbirler
Yüksek Seçim Kurulu tarafından tespit edilir ve görevli hâkimin yerinde yönetim
ve denetimi altında yapılır. Seçim kanunları, temsilde adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini
bağdaştıracak biçimde düzenlenir. Seçim kanunlarında yapılan değişiklikler, yürürlüğe girdiği
tarihten itibaren bir yıl içinde yapılacak seçimlerde uygulanmaz." 3- "MADDE 68.- Vatandaşlar, siyasî
parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve partilerden ayrılma hakkına
sahiptir. Parti üyesi olabilmek için onsekiz yaşını doldurmuş olmak gerekir. Siyasî partiler, demokratik siyasî hayatın vazgeçilmez
unsurlarıdır. Siyasî partiler önceden izin almadan kurulurlar ve Anayasa ve
kanun hükümleri içerisinde faaliyetlerini sürdürürler. Siyasî partilerin tüzük ve programları ile eylemleri, devletin
bağımsızlığına, ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğüne, insan haklarına,
eşitlik ve hukuk devleti ilkelerine, millet egemenliğine, demokratik ve laik
Cumhuriyet ilkelerine aykırı olamaz; sınıf veya zümre diktatörlüğünü veya
herhangi bir tür diktatörlüğü savunmayı ve yerleştirmeyi amaçlayamaz; suç
işlenmesini teşvik edemez. Hâkimler ve savcılar, Sayıştay dahil yüksek yargı organları
mensupları, kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri,
yaptıkları hizmet bakımından işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri,
Silahlı Kuvvetler mensupları ile yükseköğretim öncesi öğrencileri siyasî
partilere üye olamazlar. Yükseköğretim elemanlarının siyasî partilere üye olmaları ancak
kanunla düzenlenebilir. Kanun bu elemanların, siyasî partilerin merkez
organları dışında kalan parti görevi almalarına cevaz veremez ve parti üyesi
yükseköğretim elemanlarının yükseköğretim kurumlarında uyacakları esasları
belirler. Yükseköğretim öğrencilerinin siyasî partilere üye olabilmelerine
ilişkin esaslar kanunla düzenlenir. Siyasî partilere, Devlet, yeterli düzeyde ve hakça malî yardım
yapar. Partilere yapılacak yardımın, alacakları üye aidatının ve bağışların
tabi olduğu esaslar kanunla düzenlenir." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU,
Rüştü SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Enis TUNGA'nın
katılmalarıyla 28.2.2002 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, Fulya KANTARCIOĞLU, Rüştü
SÖNMEZ ile Ertuğrul ERSOY'un karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ile bunların
gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: Mahkemenin başvuru kararında, kamu görevlileri hakkında yasalarda
öngörülen kısıtlamaların, hizmetin etkin ve verimli bir biçimde yürütülmesi
amacına uygun olması gerektiği, Anayasa'nın kişilere tanıdığı siyasi parti
üyesi olma hakkının, ancak memuriyet statüsüne girdikten sonra Devlet Memurunun
tarafsızlığını zedelememesi amacı ile sınırlanabileceği, memuriyet statüsüne
girmeden kullanılabilecek bir hakkın memuriyete giriş için yasaklayıcı bir şart
olarak kabul edilemeyeceği belirtilerek itiraz konusu kuralın, Anayasa'nın 10.,
13., 49. ve 70. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesine göre Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanun
hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya
aykırılığı hususunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmaya
mecbur değildir. Anayasa Mahkemesi taleple bağlı kalmak kaydıyla başka gerekçe
ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir. Bu durumda, itiraz konusu kural
ilgisi nedeniyle Anayasa'nın 2., 67. ve 68. maddeleri yönünden de
incelenmiştir. Anayasa'nın 2. maddesinde "Türkiye Cumhuriyeti, toplumun
huzuru, milli dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı,
Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devletidir" denilmektedir. Maddede
belirtilen "hukuk devleti", insan haklarına saygılı, bu hakları
koruyan, toplum yaşamında adalete ve eşitliğe uygun bir hukuk düzeni kurmak ve
bunu sürdürmekle kendini yükümlü sayan, bütün davranışlarında Anayasa'ya ve
hukuk kurallarına uyan, işlem ve eylemleri yargı denetimine bağlı olan
Devlettir. Çoğulcu, katılımcı, kurallar ve kurumlar düzeni ve bir yaşam
biçimi, çağdaş bir anlayış olan demokrasi bir değerler bütünüdür. Seçme,
seçilme, siyasî faaliyette bulunma ve halk oylamasına katılma hakkı demokratik
bir devlet yönetiminin vazgeçilmez koşulları arasındadır. Anayasa'nın 67.
maddesinde bu özgürlükleri güvence altına alacak ilkeler belirlenmiştir. Anayasa'nın 67. maddesinin birinci fıkrasında, "Vatandaşlar,
kanunda gösterilen şartlara uygun olarak seçme, seçilme ve bağımsız olarak veya
bir siyasî parti içinde siyasî faaliyette bulunma ve halkoylamasına katılma
hakkına sahiptir"; 68. maddesinin birinci fıkrasında da,
"Vatandaşlar, siyasî parti kurma ve usulüne göre partilere girme ve
partilerden ayrılma hakkına sahiptir"; beşinci fıkrasında ise
"Hakimler ve Savcılar, Sayıştay dahil yüksek yargı organları mensupları,
kamu kurum ve kuruluşlarının memur statüsündeki görevlileri, yaptıkları hizmet
bakımından işçi niteliği taşımayan diğer kamu görevlileri, Silahlı Kuvvetler
mensupları ile yükseköğretim öncesi öğrencileri siyasi partilere üye
olamazlar" denilmektedir. Anayasa'nın 67. ve 68. maddelerinde açıklanan özgürlüklerin
güvence altına alınması, ancak siyasi partilere katılımın özendirilmesi ve
önündeki engellerin kaldırılmasıyla gerçekleşebilir. Anayasa'nın 13. maddesine göre, temel hak ve özgürlüklerin
sınırlanabilmesi, ilgili maddelerinde bir sınırlama nedeni bulunmasına
bağlıdır. Anayasa'nın 67. ve 68. maddelerinde ise belirli görevler dışında
siyasi partilere üye olma konusunda bir engelleme öngörülmediğinden itiraz
konusu kuralla getirilen sınırlamanın Anayasa ile uyum içinde olmadığı açıktır. Öte yandan Anayasa'nın 70. maddesinin birinci fıkrasına göre "Her
Türk kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir" denilmektedir. İkinci
fıkrasında da "Hizmete alınmada, görevin gerektirdiği niteliklerden başka
hiç bir ayrım gözetilemez" kuralına yer verilmiştir. Bu kurallar hizmete
alınmada "görevin gerektirdiği niteliklerin" aranacağını, bunun
dışında hiç bir ayrım yapılamayacağını açıklıkla belirlemektedir. İtiraz konusu kuralla getirilen göreve kabul edilebilmek için son
beş yıl içinde bir siyasî partiye üye olmamak koşulunun ise görevin
gerektirdiği bir nitelik olmadığı kuşkusuzdur. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2., 13.,
67., 68. ve 70. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. İtiraz konusu kuralın, Anayasa'nın eşitlik ilkesini düzenleyen 10.
ve çalışma hakkı ve ödevini düzenleyen 49. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. VI- SONUÇ 22.7.1981 günlü, 2495 sayılı "Bazı Kurum ve Kuruluşların
Korunması ve Güvenliklerinin Sağlanması Hakkında Kanun"un 16. maddesinin
birinci fıkrasının (h) bendinin, Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,
8.10.2002 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Enis TUNGA Üye Mehmet ERTEN