ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1973/32 Karar Sayısı:1974/11 Karar günü:26/3/1974 Resmi Gazete tarih/sayı:21.6.1974/14922 İptal
davasını açan: Cumhuriyet Halk Partisi İptal davasının konusu : 24/6/1973
günlü, 14574 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 14/6/1973 günlü, 1739 sayılı
Millî Eğitim Temel Kanununun 38. maddesinin Anayasa'nın 50. ve 12. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüş; Anayasa'nın değişik 147., değişik 149. ve 150.
maddelerine dayanılarak iptal edilmesi istenilmiştir. II-
YASA METİNLERİ: 1.
Dava konusu Kanun kuralı : 14/6/1973
günlü, 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanununun Anayasaya aykırılığı ileri
sürülen ve iptal edilmesi istenen 38. maddesi -24/6/1973 günlü, 14574 sayılı
Resmî Gazete'de çıkan metne göre - şöyledir: "Madde
38- Yüksek Öğretim paralıdır. Başarılı olan fakat maddî imkânları elverişli
olmayan öğrencilerin kayıt ücreti, imtihan harcı gibi her türlü öğrenim
giderleri, burs, kredi, yatılılık ve benzeri yollarla sağlanır. Öğrenim
harç ve ücretlerinin tutarları ve bunların ödenme tarzIarı ile burs ve kredilerin
tutarları ve bunların veriliş esasları, Maliye Bakanlığı ile birlikte
hazırlanacak yönetmelikle tespit edilir. Bazı
alanlar için mecburî hizmet karşılığı öğrenci yetiştirilmesi hakkındaki
hükümler saklıdır." 2-
Davacının dayandığı Anayasa kuralları : Davacının
1739 sayılı Kanunun 38. maddesinin Anayasa'ya aykırı olduğu yolundaki iddiasını
desteklemek üzere ileriye sürdüğü Anayasa'nın 12. ve 50. maddeleri ve yine
Anayasa'nın konuyu ilgilendiren 53. ve değişik 61. maddeleri aşağıda yazılı
olduğu gibidir. "Madde
12- Herkes, dil, ırk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep
ayırımı gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir
kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz." Madde
50- Halkın öğrenim ve eğitim ihtiyaçlarını sağlama Devletin başta gelen
ödevlerindendir. İlköğrenim,
kız ve erkek bütün vatandaşlar için mecburidir ve Devlet okullarında
parasızdır. Devlet,
maddî imkânlardan yoksun başarılı öğrencilerin, en yüksek öğrenim derecelerine
kadar çıkmalarını sağlama amacıyla burslar ve başka yollarla gerekli yardımları
yapar. Devlet,
durumları sebebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları topluma yararlı kılacak
tedbirleri alır. Devlet,
tarih ve kültür değeri olan eser ve anıtların korunmasını sağlar." "Madde
53- Devlet, bu bölümde belirtilen iktisadî ve sosyal amaçlara ulaşma ödevlerini
ancak iktisadi gelişme ile malî kaynaklarının yeterliği ölçüsünde yerine
getirir." "Değişik
madde 61- Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere malî gücüne göre, vergi
ödemekle yükümlüdür. Vergi,
resim ve harçlar ve benzeri malî yükümler ancak kanunla konulur. Kanunun
belli ettiği yukarı ve aşağı hadler, içinde kalmak, ölçü ve esaslara uygun
olmak şartiyle, vergi, resim ve harçların muafiyet ve istisnalariyle nispet ve
hadlerine ilişkin hükümlerde değişiklik yapmaya, Bakanlar Kurulu yetkili
kılınabilir." III.
İLK İNCELEME : Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 22/10/1973 gününde Muhittin Taylan,
Avni Givda, Sait Koçak, Kemal Berkem, Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, Ahmet Akar,
Halit Zarbun, Ziya Önel, Abdullah Üner, Kani Vrana, Lûtfi Ömerbaş, Şevket
Müftügil, Nihat O. Akçakayalıoğlu ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun katılmaları ile
yapılan ilk inceleme toplantısında aşağıda açıklanan konular üzerinde durulmuş
ve yine aşağıda açıklanan sonuçlara varılmıştır. 1- 38.
maddesi Anayasa'ya aykırılık iddiası ile dava konusu edilen 14/6/1973 günlü,
1739 sayılı Kanun 24/6/1973 günlü, 14574 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır.
Dava dilekçesi Anayasa Mahkemesi Genel Sekreterliğince 19/9/1973 gününde kaleme
havale edilerek 2189 sıra ve 1973/32 esas sayısını almış bulunmaktadır.
22/4/1962 günlü, 44 sayılı Kanunun 26. maddesinin birinci fıkrasına göre dava o
günde açılmış sayılacağı için yasal süresi içindedir. 2-
Cumhuriyet Halk Partisi dava açma gününde ve daha sonra Türkiye Büyük Millet
Meclisinde grubu bulunan bir siyasî partidir. Onun için de Anayasa'nın değişik
149. maddesi uyarınca kanunların veya Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüklerinin yahut bunların belirli madde ve hükümlerinin Anayasa'ya
aykırılığı iddiası ile Anayasa Mahkemesinde doğrudan doğruya iptal davası
açmaya hakkı vardır. 3-
Dava dilekçesine bağlı Cumhuriyet Halk Partisi Parti Meclisinin 25/7/1973 günlü
toplantısının ikinci oturumunda alınan kararın Parti Genel Sekreterliğince
onaylanmış örneğinden toplantıya katılan 35 üyenin oyları ile Temel Eğitime
ilişkin Kanun için Anayasa Mahkemesine iptal istenerek başvurulmasına karar
verildiği anlaşılmış ve davanın Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanı Bülent
Ecevit'çe açıldığı görülmüştür. Cumhuriyet
Halk Partisi Tüzüğünün 24. ve 25. maddelerine göre Parti Meclisinin Partinin en
yüksek merkez organı sayılması gerekir; üye tamsayısı 43 tür. Şu
duruma göre 44 sayılı Kanunun 25. maddesinin l sayılı bendinde yer alan
"iptal davasının siyasî partinin tüzüğüne göre en yüksek merkez organının
en az üye tamsayısının salt çoğunluğu ile alacağı karar üzerine genel başkan
veya vekilince açılacağı" yolundaki kurala uyulduğu anlaşılmaktadır. 4-
Cumhuriyet Halk Partisi Parti Meclisinin dava açılması kararı örneğinde karara
katılanların imzalarının bulunmaması, burada gerçekten önemli olan karara
katılanların adları değil sayısı olduğu ve bu savı da kararda belirtildiği
için, 44 sayılı Kanunun 26. maddesinin dördüncü fıkrası uyarınca giderilmesi
gerekli bir eksiklik niteliğinde sayılmamıştır. Kemal Berkem, Şahap Arıç,
Şevket Müftügil, Nihat O. Akçakayalıoğlu ve Ahmet H. Boyacıoğlu Parti
Meclisinin yetki verme kararının imzaları ile birlikte tam örneğinin
getirtilmesi gerektiğini ileri sürerek bu görüşe katılmamışlardır. Dava
dilekçesine davayı açan Parti Genel Başkam Bülent Ecevit'in bu göreve seçilme
belgesinin eklenmemiş bulunması. Cumhuriyet Halk Partisinin Türkiye Büyük
Millet Meclisinde grubu bulunduğu nasıl biliniyorsa Genel Başkanın kim olduğu
da öylecek bilindiği için, eksiklik niteliğinde görülmemiştir. Genel Başkanlığa
seçilme belgesinin getirtilmesi gerektiğini ileri süren Ahmet H. Boyacıoğlu bu
görüşe katılmamıştır. 5-
Böylece; Dosyanın
eksiği bulunmadığı anlaşıldığından Anayasa'nın değişik 147., değişik 149., 150.
ve 44 sayılı Kanunun 21., 22., 25., 26. maddelerine uygun görülen işin esasının
incelenmeline Kemal Berkem, Şahap Arıç, Şevket Müftügil, Nihat O.
Akçakayalıoğlu ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun Parti Meclisinin yetki verme
kararının imzalan ile birlikte tam örneğinin ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun ayrıca
Genel Başkanlığa seçilme belgesinin de getirtilmesi gerektiği yolundaki karşı
oyları ve oyçokluğu ile 22/10/1973 gününde karar verilmiştir. IV.
ESASIN İNCELENMESİ : Davanın
esasına ilişkin rapor, dava dilekçesi, 38. maddesinin Anayasa'ya aykırılığı
ileri sürülen 1739 sayılı Kanunun, dayanılan ve konuyu ilgilendiren Anayasa
ilkeleri, bunlara ilişkin gerekçeler ve başka yasama belgeleri, dava ile
ilişkisi bulunan öteki metinler okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A)
Dava konusu kuralı kapsayan Kanunun biçim yönünden Anayasa'ya aykırı olup
olmadığı sorunu : Davacı
1739 sayılı Kanunun 38, maddesinin Anayasa'ya aykırılığını ileri sürmüş; ancak
aykırılığın esas yönünden olduğunu belirleyen bir gerekçeye dayanarak iptal
edilmesini istemiştir. 44
sayılı Kanunun 28. maddesinin birinci fıkrasına göre Anayasa Mahkemesi,
kanunların ve Yasama Meclislerinin içtüzüklerinin Anayasa'ya aykırılığı
konusunda ilgililerce ileri sürülen gerekçelere dayanmak zorunda değildir.
Mahkeme, istemle bağlı kalmak koşulu altında, başka gerekçe ile de Anayasa'ya
aykırılık kararı verebilir. Bu kural, Anayasa'ya aykırılık iddiasının yalnız
esas yönünden ileri sürülmüş bulunması halinde Anayasa Mahkemesinin biçim
yönünden de Anayasa'ya aykırılık bulunup bulunmadığını araştırma ve böyle bir
aykırılık saptanırsa bu gerekçe ile iptale gitme yetkisini de içerir. Anayasa
Mahkemesi bu işte, 44 sayılı Kanunun 28. maddesinin birinci fıkrasındaki
yetkiye dayanarak önce dava konusu 38. maddeyi kapsayan 1739 sayılı Kanunun
biçim yönünden Anayasa'ya aykırı olup olmadığı sorunu üzerinde durmuştur, ilk
olarak bu konu aşağıda tartışılacaktır. 1739
sayılı Kanuna ilişkin tasan üzerindeki yasama çalışmalarında ilk bakışta aksak
gibi görünen üç yön göze çarpmaktadır. Bunlar; Millet Meclisindeki görüşmelerde
Plan Komisyonu raporunun esas alınması, öncelik ve ivedilik kararlan, bir de
Millet Meclisi Genel Kurulunda bir değişiklik önergesinin işleme konulmamış
bulunmasıdır. l.
Görüşmelere esas alınan komisyon raporu sorunu : 1739
sayılı Kanuna ilişkin tasan Millet Meclisi Genel Kurulunda görüşülürken Plan
Komisyonu raporu esas alınmış ve tasarıyı bu komisyon sözcüsü savunmuştur. Anayasa'nın
85. maddesine göre Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Meclisler çalışmalarını
kendi yaptıkları içtüzüklerin hükümleri uyarınca yürütürler. Yine Anayasa'nın
geçici 3. maddesi gereğince Millet Meclisinin toplantı ve çalışmalarında, kendi
içtüzüğü yapılıncaya değin uygulanması gerekli olan ve Millet Meclisi
içtüzüğünün yürürlüğe girdiği 1/9/1973 gününe dek ve bu arada 1739 sayılı
Kanuna ilişkin tasarı ile ilgili toplantı ve çalışmalar sırasında da uygulama
alanında kalan Türkiye Büyük Millet Meclisinin 27 Ekim 1957 gününden önce
yürürlükteki İçtüzüğünün (l Kasını 1956 günlü Dahilî Nizamname) 35. maddesine
göre kanun tasan ve tekliflerini Genel Kurulda bunların başlıca ilişkin
bulunduğu komisyon savunur. 44. maddede de raporu görüşülen komisyonun üyelerinin
veyahut komisyon adına savunmaya yetkili "mazbata muharriri" veya bir
üyenin komisyonlara ayrılmış masanın başında bulunacağı yazılıdır. Öte
yandan (uzun vadeli planın yürürlüğe konulması ve bütünlüğünün korunması)
hakkındaki 16/10/1962 günlü, 77 sayılı Kanunun 3. maddesinin 3 sayılı bendi
uyarınca Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu Plân Komisyonları öteki
komisyonların rapor ve metinlerinde yürürlükteki uzun vadeli plana aykırı
yönler bularak bunları belirtmiş ve metni uzun vadeli plana uygun biçime
sokmuşsa Genel Kuruldaki görüşmelerde esas, Plan Komisyonunun raporudur. 1739
sayılı Kanuna ilişkin Hükümet tasarısı önce Millet Meclisi Millî Eğitim
Komisyonunda görüşülmüştür. Komisyon tasarının kimi maddelerinde ve bu arada
38. maddede (tasarı-madde 37) değişiklikler yapmış; Millet Meclisi Başkanlığı
bu komisyonun da isteği üzerine tasarıyı Plan Komisyonuna havale etmiştir.
Millî Eğitim Komisyonunun Millî Eğitim Temel Kanunu tasarısının 38.
maddesindeki belli başlı değiştirmesi bir öğrenci fonu kurularak öğrencilerden
alınacak ücretlerin bu fona yatırılmasını öngören fondaki paraların nerelere
nasıl harcanacağını belirleyen ve her yıl sonunda fondan artan pataların
gelecek yılın fonuna eklenmesini kurala bağlayan bir düzenlemeye yer vermiş
olmasıdır. Plan
Komisyonu, Millî Eğitim Komisyonu metninde değiştirmeler yapmış ve bu arada 38.
maddeden öğrenci fonuna ilişkin düzenlemeyi çıkarmıştır. Ancak raporunda
değiştirmenin metnin yürürlükteki uzun vadeli plana aykırı yönlerini gidermek
üzere yapıldığı yolunda herhangi bir açıklama yoktur. Bununla birlikte Plan
Komisyonu 77 sayılı Kanuna göre, ancak bir tasarı metnini uzun vadeli plana
uygun biçime sokmak için değiştirebileceğinden, değiştirmenin niteliği de
gözönünde bulunduruldukta değişikliğe böyle bir erekle gidildiğinden kuşku
edilemez. Raporda bu durumun .belirtilmemiş olmasının tasarının Millet Meclisi
Genel Kurulunda görüşülmesinde Plan Komisyonu raporunun esas alınmasını
engelleyecek nitelikte bir eksiklik sayılması olanaksızdır. Görülüyor
ki 1739 sayılı Kanuna ilişkin tasarı Millet Meclisi Genel Kurulunda
görüşülürken Millî Eğitim Komisyonu raporunun değil Plan Komisyonu raporunun
esas alınmasında ve savunmanın Plan Komisyonu sözcüsünce yapılmasında içtüzüğe
ve dolayısiyle Anayasa'ya yönelmiş bir çelişki ve tutarsızlık bulunduğu
düşünülemez. 2-
Öncelik ve İvedilik Kararları: 1739
sayılı Kanuna ilişkin tasarı Millet Meclisi ve Cumhuriyet Senatosu Genel
Kurullarında öncelik ve ivedilikle görüşülmüştür. Gerek
o sıralarda Millet Meclisi toplantı ve çalışmalarında kuralları uygulanmakta
olan Türkiye Büyük Millet Meclisi Dahilî Nizamnamesinde (madde 99, 78) gerekse
Cumhuriyet Senatosu İçtüzüğünde (madde 69, 44) kanun tasarı ve tekliflerinin
iki kez görüşülmesi kural olarak kabul edilmiş; gündemlerin düzenlenmesinde
izlenecek sıra saptanmış; hangi tasarıların tek görüşmeye bağlı tutulacağı, iki
görüşmeye bağlı tasarı ve tekliflerin bir kez görüşülmesi ile nasıl
yetinilebileceği ve gündemdeki sıraların bozulması usulü istisna hükümleri
halinde ayrıca gösterilmiştir. Bir
kanun tasarı veya teklifinin bir kez görüşülmesi ile yetinilmesi için o tasarı
veya teklif Yasama Meclisine sunulurken veya birinci görüşmesinden önce
Hükümetin, teklif sahibinin yahut ilgili komisyonun ivedilik kararı verilmesini
istemesi, ortada Yasama Meclisinin kabul edeceği esaslı bir nedenin bulunması,
isteminin yazılı ve gerekçeli olması gereklidir. (Dahilî Nizamname : madde 70,
71, 72 - Cumhuriyet Senatosu içtüzüğü : madde 46, 47, 48). Gündem
sırasının bozulabilmesi, başka deyimle bir kanun tasarı veya teklifinin
gündemdeki öteki işlerden önce görüşülebilmesi için de Hükümetin veya
Komisyonun öncelikle görüşme kararı istemesi, istemin yazılı ve gerekçeli
olması, Meclisin de o yolda karar vermesi koşulları vardır. (Dahilî Nizamname :
madde 74- Cumhuriyet Senatosu içtüzüğü : madde 45) 1739
sayılı Kanuna ilişkin tasarı için Millet Meclisinde Millî Eğitim ve Plan
Komisyonlarının raporlarında ve Millî Eğitim Bakanının önergesinde; Cumhuriyet
Senatosunda ise Geçici Komisyon raporunda öncelik ve ivedilik kararı istendiği
anlaşılmaktadır. Millî Eğitim Komisyonu raporunda ve Millî Eğitim Bakanının
önergesinde gerekçe gösterilmiş değildir. Gerekçe, Plan Komisyonu raporunda
"Hükümet programında yer alan ve bir an evvel kanunlaşması ile eğitim
sorunlarımızdaki aksaklık ve boşlukları giderecek olan bu tasarı......",
Cumhuriyet Senatosu Geçici Komisyonu raporunda "tasarının ivedi olarak
gerçekleştirilmesi icabeden reform tasarıları meyanındaki önemli yeri
......." sözleriyle açıklanmıştır. Millî Eğitim Temel Kanunu tasarısının
zorunluluk vardır. Anayasa'ya uygunluk denetimi Anayasaca Anayasa'nın biçim
kurallarına inhisar ettirilen veya kanunun yapısı yönünden öz üzerinde denetim
olanağı bulunmayan işlerde Anayasa Mahkemesinin İçtüzük kurallarını katı bir
biçimde ele alarak değerlendirmeyi buna göre yapması doğal sayılmak gerekir. Öz
yönünden de denetim yetkisinin veya olanağının bulunduğu konularda mahkemenin
işi aynı katılıkta ele alarak bir değerlendirmeye gitmesi savunulamaz ve böyle
bir görüş haklı da gösterilemez. Şu duruma göre 1739 sayılı Kanuna ilişkin
tasarının öncelik ve ivedilikle görüşülmesi üzerinde bir karara varılırken,
işin esas yönünden de Anayasa'ya uygunluk denetiminden geçirilmesi olanağı
bulunduğu için, ortada dava konusu kuralın biçim yönünden iptalini gerektirecek
ölçü ve nitelikte bir aksaklık bulunup bulunmadığı geniş ve esnek olarak ele
alınmalı ve araştırılmalıdır. Böyle
yapıldıkta öncelik ve ivedilik kararlarının alınması konusundaki yukarıdan beri
tartışılan aksaklığın incelenen kuralın biçim yönünden iptalini gerektirir bir
nitelik ve ağırlık taşımadığı kendiliğinden ortaya çıkar. Öte yandan Millet
Meclisinin 1/9/1973 günü yürürlüğe giren İçtüzüğünde kanun tasarı ve
tekliflerinin iki kez görüşülmesi ilkesinin bırakılmış ve tek görüşme yolunun
tutulmuş, bunun sonucu olarak da bir "ivedilik kararı verme"
konusunun artık kalmamış bulunduğuna burada işaret edilmesi yerinde olacaktır. 3.
Bir değişiklik önergesinin işleme konulmamış olması sorunu: 1739
sayılı Kanuna ilişkin tasarının Millet Meclisi Genel Kurulunda görüşülmesine
başlanırken değiştirge önergeleri verilen maddelerin üzerinde görüşme açılması,
öteki maddelerin yalnızca okunup oylanması, tümü üzerindeki görüşmeler
bitinceye değin üyelerin değiştirge önergeleri vermeleri yöntemi kabul
edilmiştir. 38. madde üzerinde, değiştirge önergeleri bulunduğundan, görüşme
açılmış; görüşmelerin yeterliği karara bağlanınca da önergeler okutulmuştur.
Ancak Başkan, İstanbul Milletvekili Reşit Ülker'ce verilen "38. maddenin
tasarıdan çıkarılması" yolundaki önergeyi, Genel Kurul kararı karşısında
işleme koymayacağını bildirmiş ve öyle de yapmıştır. İçtüzüğün
118., 119. maddeleri, bir tasarının maddeleri üzerinde görüşme bitinceye değin
değiştirge önergesi verilmesine elverişlidir. Ülker'in önergesi de 38. madde
üzerindeki görüşmeler sırasında verildiği için Başkanın bunu işleme koymaması
İçtüzük kurallarına aykırı düşmektedir. Ancak 38. maddenin tasarıdan
çıkarılması konusunda başka milletvekillerince verilmiş önergeler Genel Kurulda
oylanıp reddedildiği ve böylece Genel Kurulun bu konudaki iradesi oluşup
açıklandığı için önergenin işleme konulmaması sonucu etkilememiştir. Şu nedenle
dava konusu 38. madde için bu yönden bir biçim eksikliği söz konusu değildir. 4-
Özetleme: Yukarıdan
beri ayrıntılariyle açıklandığı üzere 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanununun
ve dolayısiyle de dava konusu 38. maddenin biçim yönünden Anayasa'ya aykırılığı
yoktur. Muhittin
Taylan, Avni Givda, Muhittin Gürün ve Nihat O. Akçakayalıoğlu öncelik ve
ivedilik kararlarında İçtüzük kurallarına uyulmamış olmasının biçim yönünden
aykırılığı oluşturduğunu ileri sürerek bu görüşe katılmamışlardır. B)
Dava konusu kuralın esas yönünden Anayasa'ya aykırılığı sorunu : 1739
sayılı Kanunun dava konusu 38. maddesi, inceleme ve sonuca Varmada kolaylık
bakımından, dörde bölünerek ele alınacak ve tartışılacaktır. Bunlar maddenin
birinci fıkrasının başındaki "Yüksek öğretim paralıdır" ilkesi;
birinci fıkrasının ikinci cümlesindeki başarılı ancak maddî olanakları
elverişsiz öğrencilere yardım konusunu düzenleyen kural; öğrenim harç ve
ücretlerine, burs ve kredilere ilişkin ikinci fıkrası; mecburi hizmet karşılığı
öğrenci yetiştirilmesine ilişkin hükümleri saklı tutan üçüncü ve son
fıkrasıdır. I-
38. maddedeki "Yüksek öğretim paralıdır" ilkesi : 1739
sayılı Millî Eğitim Temel Kanununun 38. maddesinin en başında "Yüksek
Öğretim paralıdır" ilkesi yer almaktadır. Bu ilkenin Anayasaya aykırı olup
olmadığı konusunun incelenip tartışılmasına girişilirken önce bir yönün
belirtilmesinde yarar olacaktır. Anayasa'da genel nitelikte kurallar bir de
belirli konulan düzenleyen özel hükümler vardır. Bir konu, kendine özgü
kurallarla düzenlenmemişse eldeki sorunun çözümü için genel kurallara gidilir;
özel düzenleme varsa ve bu düzenleme açık ve seçikse artık genel kurallara
başvurulması veya bu kurallardan destek aranması düşünülemez. Sözgelimi
Anayasa'nın 10. maddesinin ikinci fıkrasında "Devlet, kişinin temel hak ve
hürriyetlerini fert huzuru, sosyal adalet ve hukuk devleti ilkeleriyle
bağdaşamıyacak surette sınırlayan siyasî, iktisadî ve sosyal bütün engelleri
kaldırır; insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli şartları
hazırlar" diye yazılıdır. Bu, temel hakların Devletçe korunmasına ilişkin
bir genel kuraldır. Anayasa'da öğrenim konusunda Devletin yüküm ve ödevlerini
düzenleyen özel bir hüküm bulunmasaydı 21. maddede bir temel hak olarak beliren
"bilim ve sanatı serbestçe öğrenme ve öğretme" alanında Devletin
yükümlendirilmesi için sözü geçen 10. maddenin işlemesi ve işletilmesi gerekecekti.
Oysa Anayasa öğrenimin sağlanması konusunda Devlete düşenleri bir özel
düzenleme ile belli etmiştir ki bunun da yeri 50. maddedir. Şu duruma göre
"Yüksek öğretim paralıdır" ilkesinin Anayasa'ya uygunluk denetimi
yapılırken başlıca ölçek olarak bu madde kurallarına dayanılması zorunluluğu
kendini göstermektedir. Yüksek
öğretimin parasız olacağı yolunda bir kural ne 50. maddede ne de Anayasa'nın
başka bir maddesinde yer almış değildir. Buna karşılık 50. maddenin ikinci
fıkrası ilk öğrenimin Devlet okullarında parasız olacağını kurala bağlamıştır.
Bu, bir bakıma çok önemli bir belirlemedir. Çünkü Anayasa Koyucunun, yüksek
öğretimin mutlaka parasız olmasını öngörseydi, bu yönergesini de öylece ve
açıkça ortaya koyacağını anlatmaktadır. Demek ki yüksek öğretim paralı da,
parasız da olabilecektir ve paralı da parasız da olması Anayasa'ya aykırı
düşmeyecektir. Öte
yandan 50. maddenin birinci fıkrası halkın öğrenim ve eğitim ihtiyaçlarını
sağlamayı Devletin başta gelen ödevleri arasına sokmuştur. Başka bir deyimle
halkın öğrenim ve eğitim ihtiyaçlarını sağlama belli başlı kamu hizmetlerinden
biri olmaktadır. Hizmetin bu niteliği karşısında Devletin vergiler dışında,
hizmetten doğrudan doğruya yararlananlardan ayrıca harç, ücret, gider ve
benzeri adlar altında herhangi bir karşılık isteyip isteyemeyeceği sorunu
kendiliğinden ortaya çıkacaktır. Davacı da bu sorun üzerinde durmakta ve bir
kamu hizmeti için vergi dışında herhangi bir para istenemeyeceği görüşünü ileri
sürmektedir. Şu duruma göre konunun Anayasa'nın vergi ödenmesine ilişkin
değişik 61. maddesi yönünden de ele alınmasında zorunluluk vardır. 61.
madde vergi ödevi ile kişinin ilişkisini düzenlemektedir. Maddenin getirdiği
ilke herkesi, malî gücüne göre vergi ödemekle yükümlü kılmış, ancak yükümlü
kamu giderlerinin karşılanması koşuluna bağlamıştır. Bu, kamu giderleri
gerektirmedikçe kişiden vergi alınmaması ve vergi adı altında toplanan
paraların kamu giderleri dışında harcanamaması demektir. Görülüyor ki vergi
ödevinde kişinin belirli bir hizmetten doğrudan doğruya yararlanma karşılığı
olarak bir ödemede bulunması değil, bütün kamu hizmetleri giderlerine karşı
anonim bir katılma payını üstüne alması söz konusudur. Burada belirli bir
kimsenin belirli kimi hizmetlerden hiç yararlanmadığı halde gene de tüm kamu
giderlerinin karşılanmasında kendi payını katması durumu vardır. Vergi
ödevinin ve bu ödevle kişi arasındaki ilişkinin niteliği böylece belirlendikten
sonra şimdi de Devletçe yürütülen bir kamu hizmetinin özelliği gerektiriyorsa,
bu hizmetten doğrudan doğruya yararlananlardan ayrıca bir karşılık istenmesine
hukukça engel bulunup bulunmadığı üzerinde durulmak gerekecektir. Kamu
hizmetleri giderlerini önceden kuruşlandırarak tutarını yurttaşlar arasında
bölüştürmeye vergi tekniği elverişli değildir. Devlet gelir kaynakları
araştırır. Bulunca vergi tekniğinin olanakları oranında o kaynağa yönelir ve
vergilendirilmesine gider. Onun içindir ki verginin her kamu hizmetinin tüm
giderlerini karşılayacağı ve başka akçalı desteklere yer ve gerek kalmıyacağı
düşünülemez. Şu durum, 61. maddedeki anlatım ve "vergi" kavramı
yurttaşın vergi vermesinin belirli bir kamu hizmetinden doğrudan doğruya
yararlanmasına karşılık ayrıca bir ücret ödemesine engellik edemeyeceği
gerçeğini ortaya koyar. Kaldı ki öğrenim çağındaki kimselerin Devlete, vasıtalı
vergiler dışında, doğrudan doğruya bir vergi ödemeleri de, pek dar istisnalar
bir yana, söz konusu değildir. Yurttaşlar arasında belirli bir kamu hizmetine
karşılık vergi ödeyenlerden ücret alınmaması, ödemiyenlerden alınması gibi iki
ve değişik bir uygulamaya da yol açacak böyle bir görüşün benimsenmesine işin
bu yönü de olanak vermez. Burada
Devletin yapmakla yükümlü bulunduğu bir kamu hizmeti için o hizmetten doğrudan
doğruya yararlananlardan bir ücret isteyip işleyemeyeceği sorusunu da karşılamak
gerekir. Ancak böyle bir soruyu genel, kapsamlı, değişmez bir cevaba bağlamak
olanak dışıdır. Çünkü kimi kamu hizmetleri vardır ki onlar dolayısiyle bir para
alınması düşünülemez bile. Sözgelimi karakola işi düşen bir kişiden kolluk
hizmeti karşılığı bir para istenmesi hiç bir zaman söz konusu olamaz. Buna
karşılık adalet hizmeti ele alınınca görülecek olan şudur: Hizmetin sırf var
oluşu nedeniyle tüm yurttaşlar onun manevî varlığından yararlanmakta ve vergi
yolu ile bu hizmetin giderlerine katılmaktadırlar. Ancak hizmetleri belirli bir
kimsenin doğrudan doğruya yararlanması söz konusu oldukta o kişinin ayrıca
mahkeme giderleri, harç gibi adlar altında özel bir karşılık ödemesi
gerekmektedir. Yatılı öğrenim kurumlarında öteden beri ücret alma yöntemi
geçerlidir. Varlıksız olanlar, bu hizmetten belirli yöntemlere uyarak parasız
yararlanırlar. Kimi karayollarından, köprülerden geçiş ücrete bağlıdır. Demir,
deniz, havayollarından ancak para ödenilerek yararlanılabilir. Hastaneler
genellikle bu durumdadır. Kişilerin su, elektrik, havagazı gibi ihtiyaçlarının
karşılanması önemli kamu hizmetlerindendir. Bu ihtiyaçların parasız giderilmesi
düşünülemez bile. Bu yolda daha bir çok örnekler verilebilir. Öğrenimin
sağlanması Devletin sosyal bir ödevidir. Anayasa'nın 53. maddesi, Devleti,
böyle bir ödevi ancak iktisadî gelişme ve malî kaynaklarının yeterliği
ölçüsünde yerine getirmekle yükümlü tutmuş; daha ilerisini beklememiş ve
istememiştir. Böyle olması da doğal ve olağandır. Çünkü iktisadî gelişme
seviyesine ve malî kaynakların yeterliğine dayanan iktisadî ve sosyal ödevleri
bu koşullar var olmadıkça, gerçekleştirilemezler. Ülkedeki nüfus patlayışı ve
buna ayak uyduramayan iktisadî gelişme oran ve kapsamı bir yandan yüksek
öğrenim isteklileri sayısını artırırken öte yandan yüksek öğrenim kurumlarının
ihtiyacı gereği gibi karşılayacak aşama ve niteliğe ulaştırılması olanağını
vermemektedir. Bugün içinde bulunulan durum "parasız yüksek öğrenim
yönteminin artık yürüyemeyeceğini ve ihtiyaçla ihtiyacı karşılama olanakları
arasındaki uyumsuzluğun giderek daha da artacağını ortaya koymuştur. Onun için
böyle bir durumda yüksek öğrenimden doğrudan doğruya yararlananlardan para
alınmasının Anayasa'ya aykırı olmamakla birlikte işin gereklerine de uygun
düştüğü ortadadır. Yüksek
Öğrenimin paralı olması bir bakıma, akçalı kaynakları elverişsiz bir ülkede
sosyal Devlet ilkesinin bir alan ve oranda bir çeşit uygulanışı da sayılabilir.
Çünkü böylece varlıklı öğrencilerden alınacak paralar varlıksız, başarılı
öğrencilere yardım olanaklarını artıracak ve Devletin yanı başında varlıklı
kişilerin de bu yardımda payları olacaktır. Anayasa'nın
50. maddesi Devlete, halkın öğrenim ve öğretim ihtiyaçlarını sağlama yükümü
yanında ve bundan ayrı olarak maddî olanaklardan yoksun başarılı öğrencilerin,
en yüksek öğrenim aşamalarına kadar çıkmalarını sağlamak üzere burslar ve başka
yollarla gerekli yardımları yapma ödevini de yüklemektedir. Dava ve inceleme
konusu 38. maddede de yüksek öğretimin paralı olması ilkesinden hemen sonra bu
yolda bir kurula yer verilerek yüksek öğrenimin varlıklı kimselerin imtiyazı
durumuna dönüşmesinin engellenmesine gidilmiştir. Davacı yardımın öğrencinin
başarılı olması koşuluna bağlandığını, maddî olanakları elverişli bulunanların
ise başarı koşulu aranmaksızın yüksek öğrenimi sürdürebileceklerini, onun için
de yardım kuralının eşitsizliği ve Anayasaya aykırılığı gidermeye yeterli
olmadığını ileri sürmektedir. Belirli bir başarı seviyesini gerekli kılan
yüksek öğrenim alanında paranın başarısızlığı nasıl etkisiz bırakacağı bir
yana. Öğrencilerin Devlet yardımından yararlanabilmeleri için başarılı olmaları
koşulunu Anayasanın koymuş bulunduğu gözden uzak tutulmalıdır. 1739 sayılı
Kanunun 38. maddesinin öteki kuralları aşağıda ayrıca tartışılacağından burada
yardım konusu üzerinde daha çok durmanın yeri yoktur. Özetlenecek
olursa 1739 sayılı Kanunun 38. maddesinin birinci fıkrasındaki "Yüksek
öğretim paralıdır" kuralı Anayasa'ya aykırı değildir; davanın bu kurala
yönelen bölümünün reddedilmesi gerekir. Muhittin
Taylan, Kemal Berkem, Abdullah Üner, Kani Vrana, Şevket Müftügil ve Ahmet H.
Boyacıoğlu bu görüşe katılmamışlardır. 2.
38. maddenin öğrencilere yardım kuralı: 1739
sayılı Kanunun 38. maddesinin birinci fıkrasının ikinci cümlesini
"Başarılı olan, fakat maddî imkânları elverişli olmayan öğrencilerin kayıt
ücreti-imtihan harcı gibi her türlü öğrenim giderleri burs, kredi, yatılılık ve
benzeri yollarla sağlanır." kuralı oluşturmaktadır. Bu, Anayasanın 50.
maddesinin üçüncü fıkrasındaki "Devlet, maddî imkânlardan yoksun başanlı
öğrencilerin, en yüksek öğrenim derecelerine kadar çıkmalarım sağlama amacıyle
burslar ve başka yollarla gerekli yardımları yapar." kuralı ile
karşılaştırılınca görülecek olan şudur: 38. madde kuralı hemen hemen tıpkı
tıpkısına Anayasa'dan aktarılmış gibidir. Yalnız burada yüksek öğrenim söz
konusu olduğu için yardım bu alandaki öğrenciler yönünden Öngörülmüş; bir de
yardımın biçiminde Anayasadaki "burslar ve başka yollarla" deyimi
"burs, kredi, yatılılık ve benzeri yollarla" denilerek uygulamayı
kolaylaştıracak bir açıklığa kavuşturulmuştur. Şu duruma göre kuralın Anayasaya
aykırı bulunmadığı yolunda başkaca açıklamaya yer olmamak gerekir. Özetlenecek
olursa; 1739 sayılı Kanunun 38. maddesinin birinci fıkrasının ikinci cümlesi
Anayasaya aykırı değildir; davanın bu kurala yönelen bölümü reddedilmelidir. Muhittin
Taylan, Kemal Berkem, Kani Vrana, Şevket Müftügil, Nihat O. Akçakayalıoğlu ve
Ahmet H. Boyacıoğlu bu görüşe katılmamışlardır. 3.
38. maddenin ikinci fıkrası : 1739
sayılı Kanunun 38. maddesinin ikinci fıkrasında yönetmelikle düzenlenecek
konular belirlenmektedir. Bunlar "öğrenim harç ve ücretlerinin tutarları
ve ödenme tarzları"; bir de "burs ve kredilerin tutarları ve veriliş
esasları" dır. Anayasa'nın
değişik 61. maddesinin ikinci fıkrasında "vergi, resim, ve harçlar ve
benzeri malî yükümler ancak kanunla konulur." kuralı yer almaktadır.
Anayasa Koyucunun, akçalı yükümlerin kanunla konulmasını buyururken keyfi ve
takdiri uygulamaları önleyecek ilkelerin kanun ela yer alması gerektiği yolunda
bir yönerge verdiğinde kuşku yoktur. Kanun
Koyucunun yalnızca konusunu belli ederek bir vergi, resim, harç veya benzeri
paranın alınmasına izin vermesi bunun kanunla konulmuş sayılması için yeterli
değildir. Malî yükümlerin yükümlüleri, matrah ve oranları, tarh, tahakkuk,
tahsil usulleri, müeyyideleri, zamanaşımı gibi çeşitli yönleri vardır. Bunlar
kişilerin sosyal ve iktisadî durumlarını, üstelik temel haklarını etkileyecek
uygulamalara yol açabilirler. Onun içindir ki kanunla düzenlenmeleri zorunludur.
61. maddenin son fıkrasında da malî yükümlerin yukarı ve aşağı hadlerinin, ölçü
ve esaslarının, muafiyat ve istisnalarının kanunda belli edilmesine açık işaret
vardır. Yine bu fıkraya göre kanunun belli ettiği yukarı ve aşağı hadler içinde
kalmak, ölçü ve esaslara uygun olmak şartıyle vergi, resim ve harçların
muafiyet ve istisnalarıyla nispet ve hadlerine ilişkin hükümlerde değişiklik
yapmaya ancak Bakanlar Kurulu yetkili kılınabilir. 38.
maddenin ikinci fıkrasında ise öğrenim harç ve ücretlerinin burada sözü edilen
ücretin, niteliğine göre, Anayasa'nın 61. maddesnideki "benzeri malî
yükümler" deyiminin kapsamı içine girdiğinde kuşku yoktur, yalnızca sözü
edilmekte ve bunların tutarlarının ve ödenme tarzlarının saptanması Maliye
Bakanlığı ile birlikte hazırlanacak yönetmeliğe bırakılmaktadır. Kuralın
Anayasanın değişik 61. maddesine aykırı olduğu apaçık ortadadır; iptaline ve
ikinci fıkranın geriye kalan bölümüne yönelen davanın reddine karar verilmesi
gerekir. 4.
38. maddenin son fıkrası : 1739
sayılı Kanunun 38. maddesinin üçüncü yani son fıkrası "bazı alanlar için
mecburî hizmet karşılığı öğrenci yetiştirilmesi hakkındaki hükümlerin saklı
tutulduğu" na ilişkindir. Bu kuralda Anayasa'ya aykırı bir yön bulunmadığı
herhangi bir tartışma ve açıklamayı gerektirmeyecek biçimde ortadadır. Davanın
bu fıkraya yönelen bölümünün reddedilmesi gerekmektedir. V.
SONUÇ : 1)
Dava konusu maddeyi kapsayan 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunun ve
dolayısiyle de dava konusu 38. maddenin biçim yönünden Anayasaya aykırı
olmadığına Muhittin Taylan, Avni Givda, Muhittin Gürün ve Nihat O.
Akçakayalıoğlu'nun öncelik ve ivedilik kararlarında İçtüzük kurallarına
uyulmamış bulunulmasının biçim yönünden aykırılığı oluşturduğu yolundaki
karşıoyları ve oyçokluğu ile; 2)
1739 sayılı Kanunun dava konusu 38. maddesinin; a-
Birinci fıkrasındaki "Yüksek öğretim paralıdır." kuralının Anayasaya
aykırı olmadığına ve davanın bu kurala yönelen bölümünün reddine Muhittin
Taylan, Kemal Berkem, Abdullah Üner, Kani Vrana, Şevket Müftügil ve Ahmet H.
Boyacıoğlu'nun karşıoyları ve oyçokluğu ile; b-
Birinci fıkrasındaki ikinci cümle kuralının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve
davanın bu kurala yönelen bölümünün reddine Muhittin Taylan. Kemal Berkem, Kani
Vrana, Şevket Müftügil, Nihat O. Akçakayalıoğlu ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun
karşıoyları ve oyçokluğu ile; c-
İkinci fıkrasındaki öğrenim harç ve ücretlerine ilişkin düzenlemenin
yönetmelikle yapılmasını öngören kuralın Anayasa'ya aykırı olduğuna ve iptaline
ve bu fıkranın geriye kalan bölümüne yönelen davanın reddine oybirliğiyle; ç-
Son fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve davanın bu fıkraya ilişkin
bölümünün reddine oybirliğiyle; 26/3/1974
gününde karar verildi. Başkan Muhittin
  Taylan Başkanvekili Avni
  Givda Üye Kemal
  Berkem Üye Şahap
  Arıç Üye İhsan
  Ecemiş Üye Halit
  Zarbun Üye Ziya
  Önel Üye Abdullah
  Üner Üye Kâni
  Vrana Üye Ahmet
  Koçak Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Şevket
  Müftügil Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu KARŞI
OY YAZISI l-
Çoğunluk, kararında, 38. maddede yer alan "Yüksek öğretim paralıdır"
ilkesini Anayasa'ya uygunluk denetiminden geçirirken Anayasa'nın hangi
kurallarının ele alınacağını şu şekilde saptamış ve "Anayasa'da genel
nitelikte kurallar, bir de belirli konuları düzenleyen özel hükümler vardır.
Bir konu, kendine özgü kurallarla düzenlenmemişse eldeki sorunun çözümü içki
genel kurallara gidilir; özel düzenleme varsa ve bu düzenleme açık ve seçikse
artık genel kurallara başvurulması veya bu kurallardan destek alınması
düşünülemez...... Oysa Anayasa öğrenimin sağlanması konusunda Devlete düşenleri
bir özel düzenleme ile belli etmiştir ki bunun da yeri 50. maddedir. Şu duruma
göre "Yüksek Öğretim paralıdır" ilkesinin Anayasa'ya uygunluk
denetimi yapılırken başlıca ölçek olarak bu madde kurallarına dayanılması
zorunluluğu kendini göstermektedir gerekçesiyle Anayasaya uygunluk denetiminde
ölçü olarak yalnız Anayasa'nın 50. maddesini ele almıştır. Anayasa'nın
50. maddesinin gerekçesinde "Bu maddede yalnız 1924 Anayasasının 87 nci
maddesinde ifadesini bulan ilk öğretim mecburiyeti değil, genel olarak,
Devletin her alanda eğitimi sağlama vazifesi de en kesin bir formülle
vazedilmiş bulunmaktadır...." sözleri yer almaktadır. Bu açıklamadan
anlaşılan, 50. maddenin sadece ilköğretim mecburiyetini değil her alanda
eğitimi sağlama ödevinin de Devlete yükletilmiş olduğudur. Sözü edilen maddenin
birinci fıkrasında formüle edilen bu kuraldan da aynı anlam çıkarılmakta ve
kural, halkın eğitim ve öğrenim gereksinmelerinin sağlanmasını başta gelen bir
Devlet ödevi sayarak Devleti bunun yerine getirilmesi yükümü altına
sokmaktadır. Her
şeyden önce şu hususun kesin olarak açıklığa kavuşturulması gerekir ki,
Devletin başta gelen ödevinden; devleti devlet yapan belirgin niteliklerinden
nedeni ve etkeni ne olursa olsun vazgeçme olanağı ve olasılığı olmayan bir
hizmet anlayışı ve özellikle o hizmetin kesinlikle yerine getirilmesini
arzulayan tutum ve davranış içinde bulunması anlaşılır. Anayasa'nın bu ilkeye
bünyesinde açıkça yer vermiş ve isteğinin ne olduğunu Anayasa'nın hiç bir
maddesinde yer almayan bir deyimle belirtmiş olmasından dolayıdır ki bu yoldaki
yön verici buyruğu kararda açıklandığı gibi, "belli kamu hizmetlerinden
biri" anlamında ele almak ve kuralı bu biçimde yorumlamak olanağı yoktur.
Demek ki Devlet, eğitim ve öğrenim açısından gereksinmenin iki yönünü birlikte
sağlamak durumundadır ve bu gereksinmeyi karşılamak Devletin başta gelen
ödevlerindendir. Başka bir deyişle Devlet, halkın öğrenimi ve eğitimi için
gerekli olan yapı, araç ve gereçleri sağlamak, eğitim ve öğretim kadrosunu
kurarak personel yetiştirmek yükümü altında olduğu kadar halkın eğitim
yolundaki isteklerini de yerine getirmek yükümü altındadır. Devlete
ödev yükleyen, niteliği ve içeriği Anayasa'nın deyiş biçimiyle böylece belli
edilen bu kuraldan, "yüksek öğretim paralıdır" yolunda bir anlam
çıkarmak olanaksızdır. 50.
maddenin ikinci fıkrası hükmünden de eğitimin paralı olacağı yolunda bir anlam
çıkarılamaz. Gerçekten sözü edilen bu fıkrada "ilk öğrenim, kız ve erkek
bütün vatandaşlar için mecburidir ve Devlet okullarında parasızdır" kuralı
yer almaktadır. Bu kuralın birinci bölümü hiç bir ayrım yapmaksızın
vatandaşlara ilköğrenimi yapma yükümü yüklemiş, bu öğrenimi tamamlayanları daha
üst okullar yönünden isteklerinde serbest bırakmıştır. Kuralın ikinci bölümü
ise ilköğrenimin Devlet okullarında parasız olduğunu belirlemektedir. Kuralın
bu açıklanış biçiminden yüksek öğretimin paralı olacağı anlamı çıkmaz. Çünkü
Anayasa'nın 21. maddesinin 3. fıkrasında "Özel okulların bağlı olduğu
esaslar, Devlet okulları ile erişilmek istenen seviyeye uygun olarak Kanunla
düzenlenir" buyruğu Anayasa Mahkemesinin özel yüksek okullar Kanunu
dolayısiyle verdiği kararla birlikte ele alınırsa ilk öğrenimin özel okullarda
da yapılabileceğini Anayasa'nın kabul ettiği anlaşılır. Anayasa'nın 50.
maddesinin ikinci fıkrası bu ayrımı belirtme- ilk öğrenim yükümünün, özel
okullarda yerine getiriliyorsa paralı olabileceğini. Devlet okullarında yerine
getiriliyorsa parasız olacağını bu düzenleme içinde açıklamak istemiştir.
Bundan başka sözü edilen maddenin 3. fıkrasından da yüksek öğretimin paralı
olacağı sonucu çıkarılamaz. Bu fıkra hükmü sosyal hukuk Devleti anlayışının
doğal bir sonucu olduğu için ayrıca açıklamada bulunmaya gerek görülmemiştir. Demek
ki çoğunluğun kararında yüksek öğretimin paralı ya da parasız olabileceğini
açık ve seçik belli ettiğini sandığı 50. madde kuralı, böyle bir sanıyı haklı
göstermekten uzaktır ve böylece yoruma gitmek zorunluğu ortaya çıkmaktadır.
Yorum için ise Anayasa'nın diğer hükümlerinin ele alınması gerekecektir; çünkü
her yasa gibi Anayasa'da bir bütündür ve tek bir kuralın yeterince açıklık
getirmediği durumlarda bütün metnin gözönünde tutulması, başka deyimle
Anayasa'nın sözünde açıklık olmayınca özüne gidilmesi ve bunun için de
kuralların tümünün incelenmesi, öz yönünden yorum yapılırken ileriye dönük ve
gerçekçi yani yurt gerçeklerine en uygun düşen bir yolun izlenmesi yoruma
ilişkin hukuk ilkelerindendir. Bu
nedenledir ki Anayasa'nın 50. maddesiyle birlikte ilgili öteki hükümlerin tümü
üzerinde bir inceleme yapıp sonuca böylece varılmak yolu öngörülmüştür. 2-
Anayasa, l. maddesi hükmü ile Türkiye Devletinin şeklinin
"Cumhuriyet" olduğunu saptadıktan sonra 2. maddesinde Cumhuriyetin
niteliklerini belirtmiştir. Bu madde hükmüne göre, Türkiye Cumhuriyeti, insan
haklarıyle başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, millî, demokratik,
lâik ve sosyal bir hukuk devletidir. Anayasa
Mahkemesi 1/3/1973 günlü, 14463 sayılı Resmî Gazete ile yayınlanan 1972/16 - 49
sayılı kararında ... "Anayasa'nın 2. maddesi uyarınca Türkiye Cumhuriyeti,
sosyal bir hukuk Devletidir. Sosyal hukuk Devleti güçsüzleri güçlüler
karşısında koruyarak gerçek eşitliği yani sosyal adaleti ve böylece toplumsal
dengeyi sağlamakla yükümlü Devlet demektir. Çağdaş uygar görüşe ve Anayasa'nın
temel yapı ve felsefesine göre gerçek hukuk Devleti ancak toplumsal Devlet
anlayışı içinde ise bir anlam kazanır. Hukuk Devletinin amaç edindiği kişiliğin
korunması, toplumda sosyal güvenliğin ve sosyal adaletin sağlanması yolu ile
gerçekleştirilebilir" yolundaki görüşünü değişik davalarda verdiği
kararlarda da tekrarlamıştır. Diğer
yandan Anayasa'nın 10. maddesinin 2. fıkrası "Devlet, kişinin temel hak ve
hürriyetlerini, fert huzuru, sosyal adalet ve hukuk devleti ilkeleriyle
bağdaşamayacak surette sınırlayan siyasî, iktisadî ve sosyal bütün engelleri
kaldırır; insanın maddi ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli şartları
hazırlar" buyruğunu getirmiş, Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının insana ve
onun maddî ve manevî varlığının gelişmesine verdiği önemi açık ve seçik bir
biçimde açıklamış ve bu gelişmenin ortamını hazırlamakla Devleti ödevli
tutmuştur. İşte Anayasa'nın öngördüğü bu temel yapı ve felsefe, 50. maddedeki
kuralı oluşturmuştur. Şurasını
kesinlikle belirtmeliyiz ki, güçlü ve istikrarlı, hür ve demokratik bir toplum
düzeninin gerçekleşmesinde ve onun korunarak sürdürülmesinde vatandaşların
eğitimi ve öğretimi sorunu ön planda yer alır. Cumhuriyeti ve onun temel
ilkelerini koruma ereğini her şeyin üstünde sayan ve eğitime lâyık olduğu yeri
ve önemi veren bir Anayasa'dan, Devletin bu alandaki görev, ödev ve sorunlara
seyirci kalması esasen beklenemezdi. Oysa "yüksek öğretim paralıdır"
ilkesi, Devleti bu hale getirmiş; insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi
için gereken ortamı ve koşulları, siyasî iktisadî ve sosyal bütün engelleri
kaldırarak hazırlamakla ödevli olan Devleti, yeni engeller koyan bir örgüt
durumuna düşürmüştür. Böylece sözügeçen kuralın, Anayasa'nın özü ile ne denli
bir çelişme ve çatışma içinde olduğu belirgin bir biçimde ortaya çıkmaktadır. 3-
Anayasa'nın 53. maddesinde "Devlet, bu bölümde belirtilen iktisadî ve
sosyal amaçlara ulaşma ödevlerini, ancak iktisadî gelişme ile malî kaynaklarının
yeterliliği ölçüsünde yerine getirir" ilkesi kurallaşmıştır. Devletin
başta gelen ödevlerinden ne anlaşılmak gerektiği yukarıda açıklanmış, bundan
başka 10. maddenin 2. fıkrası ile Devlete yükletilen yükümlülüğün etkinliği,
niteliği ve kapsamı belirtilmiştir. Bundan dolayıdır ki Devletin başta gelen
ödevlerinin ekonomik nedenlerle yerine getirilmesinin engellenmesine
Anayasa'nın temel felsefesinin olanak vermediği görüşündeyiz. Bununla birlikte
konunun bir an için 53. maddenin kapsamı içine girdiği düşünülse bile 53.
maddeyi geleceğe dönük olarak ahlamak ve yorumlamak gerekir. Dün Devletin
imkânları parasız yüksek öğretim ve eğitime elverişli olduğu için parasız
yerine getiren bir eğitim sistemini, bugün 53. maddenin koşulları gerekçe
gösterilerek paralı hale dönüştürmeye olanak yoktur. Çünkü Anayasa'nın 153.
maddesinde açıklıkla belirtildiği gibi, bu Anayasa'nın hiç bir hükmü, Türk
toplumunun Çağdaş uygarlık düzeyine ulaşmasına engellik edecek bir biçimde
anlaşılmasına ve yorumlanmasına müsait değildir. O halde dava konusu kanun
kuralı 53. maddede saptanan ilkeyi geriye dönük bir duruma getirdiği için de
Anayasa'ya aykırıdır. Özetlemek
gerekirse. 38. maddenin "yüksek öğretim paralıdır" kuralı Anayasa'ya
aykırıdır ve iptal edilmesi gerekir. II-
Karşıoy yazısının bu bölümünde 38. maddenin diğer kuralları üzerinde
durulacaktır. l-
Dava konusu 38. maddenin diğer kuralları üzerinde bir değerlendirme yapabilmek
için Millî Eğitim Temel Kanununun kimi kurallarına göz atmakta yarar vardır.
Sözgelimi Kanunun yüksek öğrenime geçişi düzeri ey en 31. maddesinde
"giriş, ya yalnızca diplomadaki derecelere ve notlara göre, ya merkezi
müsabaka imtihanları sistemiyle, ya da her kurum tarafından münferit olarak
düzenlenebilir" kuralının konulduğu görülmektedir. Dava
konusu kural ise "... Başarılı olan ve fakat maddî imkânları elverişli
olmayan öğrencilerin kayıt ücreti, imtihan harcı gibi her türlü öğrenim
giderleri burs, kredi yatılılık ve benzeri yollarla sağlanır" ilkesini
getirmiştir. Bu
kuralın bir birinden ayrı olarak Anayasaya aykırılık yönünden üç sorun ortaya
koyduğu görülmektedir. a)
Birinci sorun eşitlik ilkesi yönünden çıkmaktadır. Şöyleki liseyi bitiren ve
örneğin o liseden orta derece ile diploma almağa hak kazanan ve açılan merkezi
yarışma sınavında eşit değerler alan varlıklı bir öğrenci ile maddî olanaktan
yoksun diğer bir öğrenciyi ele alalım ve bunların sınav sonuçlarında aldığı
değerlerin (A) fakültesine kayıt ve kabullerine elverişli olduğunu düşünelim.
Bunlardan maddî olanağı olmayan öğrenci 38 inci madde anlamında başarılı bir
öğrenci olmadığı için Devlet yardımından yoksun olacak, kendi olanakları da
yüksek öğretimin gerektirdiği parayı vermeye yeterli bulunmadığından kayıt
işlemini yaptıramıyacak yani o fakültede okuyamıyacaktır. Buna karşılık değerler
yönünden aynı durumda olan ve fakat paralı yüksek öğretimin gerektirdiği
harcamaları yapma kudretinde olan öğrenci o fakültede okuyabilecektir. Bu sonuç
fırsat eşitliğini ortadan kaldıran bir durum ortaya koymakta ve Anayasanın 12.
maddesindeki eşitlik ilkesine aykırı düşmektedir. b)
İkinci sorun şöylece ortaya çıkmaktadır: Dava konusu kural şöyledir "...
Başarılı olan fakat maddî imkânları elverişli olmayan öğrencilerin kayıt
ücreti, imtihan harcı gibi her türlü öğrenim giderleri burs, kredi yatılılık ve
benzeri yollarla sağlanır" Diğer taraftan 1750 sayılı Üniversiteler
Kanununun 73. maddesinde "Kanunun 6 ncı maddesinin (F) fıkrasına göre
öğrencilerden alınacak ücret ve harçlar, yıllık 3000 lirayı geçmemek üzere her
üniversitede kurulacak "öğrenci fonu"na yatırılır. Bu fon özellikle
lisans ve lisans sonrası başarılı ve muhtaç öğrenciler için burslara ve diğer
yardımlara tahsis edilir. Bunun dışında bu fon sosyal, kültürel ve sportif
tesislerin kurulması, işletilmesi, öğrencilere düşük fiyatta kitap ve teksir
sağlanması amaçları için de kullanılabilir..." hükmü yer almaktadır. Bu
iki hüküm birlikte göz önüne alınınca şöyle bir sonuç ortaya çıkmaktadır.
Başarılı ve muhtaç öğrenciler de kayıt ücreti ve imtihan harcı gibi ödemeleri
yerine getireceklerdir: fakat bu gibi giderler burs, kredi yatılılık ve benzeri
yollarla sağlanacaktır. Yani öğrenciye burs, kredi yatılılık ve benzeri
yollarla sağlanan menfaatlerin büyükçe bir kısmı kayıt ücreti ve İmtihan harcı
namı altında elinden alınmış olacaktır. Bu halin Sosyal Hukuk Devletinin
temelini oluşturan sosyal adalet ve sosyal güvence kavramlariyle uyuşmasına
olanak yoktur. Bundan başka "öğrenci fonu"nda biriken paradan
başarılı ve muhtaç öğrencilere yardım yapılacaktır. Bu (ona Devletin katkısını
emreden bir kural kanunda yer almadığı için yardımın fonda biriken para ile
sınırlı olacağını başka bir deyimle öğrencinin gereksinmelerini karşılayacak
ölçüde bir paranın değil öğrenci fonunun malî imkânları içinde olan bir paranın
ödeneceğini kabul etmek gerekir. Bu sonucu Anayasaya uygun görme olanağı
yoktur. Kaldıki öğrenci fonu salt bu maksatlada kullanılmayacak, sosyal,
kültürel ve sportif tesislerin kurulması ve işletilmesinde de harcamalara
kaynaklık edecektir. Bu durumun, Anayasaya aykırılığı daha da belirgin hale getirdiği
açıkça ortadadır. c)
Nihayet üçüncü sorun şu biçimde ortaya çıkmaktadır. Anayasanın 50. maddesinin
3. fıkrası "Devlet, maddî imkânlardan yoksun başarılı öğrencilerin, en
yüksek öğrenim derecelerine kadar çıkmalarını sağlama amacıyla burslar ve başka
yollarla gerekli yardımları yapar" buyruğunu getirdiği halde dava konusu
kuralı kapsayan 38. maddede bu yardımın "burs, kredi yatılılık ve benzeri
yollarla" sağlanacağı saptanmıştır. Anayasanın kullandığı "başka
yollarla" deyiminin Kanunun kullandığı "benzeri yollarla"
deyiminden kapsam ve içerik bakımından farklı ve geniş olduğu kuşkusuzdur. Dava
konusu kanun kuralı Anayasanın kapsamını ve içeriğini böylece daraltmış olması
bakımından da Anayasaya aykırı bir durum göstermektedir. Özetlemek
gerekirse 1739 sayılı Kanunun 38. maddesinin birinci fıkrasındaki ikinci cümle
kuralı da Anayasa'ya aykırı olduğundan iptali gerekir. III-
Sonuç olarak yakanda açıklanan nedenlerle kararın sözü geçen bölümlerine
karşıyız. Başkan Muhittin
  Taylan Üye Kani
  Vrana Üye Şevket
  Müftügil Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu KARŞI
OY YAZISI 14/6/1973
günlü, 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanununa ilişkin tasan Millet Meclisi ve
Cumhuriyet Senatosu Genel Kurullarında öncelik ve ivedilikle görüşülmüştür. Gerek
o sıralarda Millet Meclisi toplantı ve çalışmalarında kuralları uygulanmakta
olan Türkiye Büyük Millet Meclisi Dahilî Nizamnamesinde (Madde 99, 78) gerekse
Cumhuriyet Senatosu içtüzüğünde (Madde 69, 44) kanun tasarı ve tekliflerinin
iki kez görüşülmesi kural olarak kabul edilmiş; gündemlerin düzenlenmesinde
izlenecek sıra saptanmış; hangi tasarıların tek görüşmeye bağlı tutulacağı, iki
görüşmeye bağlı tasarı ve tekliflerin bir kez görüşülmesi ile nasıl
yetinilebileceği ve gündemdeki sıraların bozulması yöntemi istisna hükümleri
halinde ayrıca gösterilmiştir. Bir
kanun tasarı veya teklifinin bir kez görüşülmesi ile yetinilmesi için o tasarı
veya teklif Yasama Meclisine sunulurken veya birinci görüşmesinden önce
Hükümetin, teklif sahibinin yahut ilgili komisyonun ivedilik kararı verilmesini
istemesi, ortada Yasama Meclisinin kabul edeceği esaslı bir nedenin bulunması,
istemin yazılı ve gerekçeli olması zorunludur (Dahilî Nizamname: madde 70, 71,
72 - Cumhuriyet Senatosu İçtüzüğü : madde 46, 47, 48). Gündem
sırasının bozulabilmesi, başka deyimle bir kanun tasarı veya teklifinin
gündemdeki öteki işlerden önce görüşülebilmesi için de Hükümetin veya
komisyonun öncelikle görüşme kararı istemesi, işlemin yazılı ve gerekçeli
olması, Yasama Meclisince o yolda karar verilmesi koşullan vardır. (Dahilî
Nizamname : Madde 74 - CUMHURİYET Senatosu İçtüzüğü : Madde 45). Öncelik
ve ivedilik istemi ve kararları için İçtüzüklerce öngörülen gerekçe koşulu bir
kanunun geçerliği üzerinde etkili olabilecek nitelikte önemli ve esaslı biçim
kurallarındandır. Kurala aykırı tutum o kanunun biçim yönünden iptali nedenini
oluşturur. Anayasa Mahkemesinin bu karşıoy yazısının ilişkin bulunduğu
26/3/1974 günlü, 1973/32 - 1974/11 sayılı kararında da söz konusu koşulun önemi
benimsenmekte olduğa; ancak Anayasa'ya uygunluk denetiminin esas yönünden de
yapılabilme" yetkisi veya olanağının bulunduğu işlerde, ölçünün katı değil
geniş ve esnek olarak ele alınması görüşü savunulduğu için burada öncelik ve
ivedilik istem ve kararları bakımından içtüzüklerde öngörülen gerekçe koşulunun
neden bir kanunun geçeri iğini etkiliyecek nitelikle önemli ve esaslı biçim
kurallarından sayılması gerektiği üzerinde ayrıntılara girilip tartışma ve
çözümlemelere gidilmesine yer ve gerek yoktur. Sırası
gelmişken, tıpkı 1739 sayılı Yasa'da olduğa gibi öncelik ve ivedilik
konularında içtüzük kurallarına aykırı davranıldığı için 17/3/1972 günlü, 1576
sayılı Kanunun biçim yönünden Anayasa'ya aykırı görülerek iptaline gidilmiş
olduğuna değinilmesinde yarar vardır. (6/4/1972 günlü, 1972/13 -18 sayılı
Anayasa Mahkemesi kararı - 7/4/1972 günlü, 14152 mükerrer sayılı ve 24/7/1972
günlü, 14255 sayılı Resmî Gazeteler). Bir tüzük kuralının Yasama Meclislerince
verilen kararların geçerliği üzerinde etkili olabilecek nitelik taşıdığı ve
kurala aykırı düşen işlemin biçim yönünden iptal nedeni sayılacağı Anayasa
Mahkemesince saptanmışsa bu ölçünün bütün benzeri durumlarda geçerli olması
gerekir. Kanunların kümelendirilip bir bölümü için biçim yönünden iptal nedeni
sayılan durumların öteki bölüm kanunlar için iptali gerektirmez nitelikte
görülmesi hukukça itibar edilebilir ve savunulur bir tutum olamaz. Öte
yandan Millet Meclisinin 1/9/1973 günü yürürlüğe giren İçtüzüğünde kanun tasan
ve tekliflerinin iki kez görüşülmesi ilkesinin bırakılmış ve tek görüşme
yolunun tutulmuş, bunun sonucu olarak da "ivedilik kararı verme"
konusunun artık kalmamış bulunmasının 1739 sayılı Kanunun bu aykırılık yönünden
hukukî durumunu etkilemesine olanak yoktur. Çünkü bir kanunun biçim bakımından
Anayasa'ya uygunluk denetiminde ancak o kanunun çıkarılması sırasındaki usul
kuralları ölçü olarak kullanılabilir. Kaldı ki Anayasa'nın 155. maddesinde
"Anayasa'nın değiştirilmesi hakkındaki teklifler ivedilikle
görüşülemez" denilerek ivediliğin yani bir kez görüşmenin bir karar konusu
olacağı ve bunun sonucu olarak da olağan yolun iki kez görüşme biçiminde
bulunduğu açıklanmış ve Cumhuriyet Senatosu içtüzüğünde (Madde 69, 44, 46)
usulüne göre ivedilik kararı verilmedikçe kanun tasarı ve tekliflerinin iki kez
görüşülerek sonuca bağlanması kuralı yerini korumakta bulunmuştur. Olaya
gelince: 1739 sayılı Kanuna ilişkin tasarı için Millet Meclisinde Millî Eğitim
ve Plan Komisyonlarının raporlarında ve Millî Eğitim Bakanının önergesinde;
Cumhuriyet Senatosunda ise Geçici Komisyon raporunda öncelik ve ivedilik kararı
istendiği anlaşılmaktadır. Anayasa Mahkemesi kararında da belirtildiğine göre
Millî Eğitim Komisyonu raporunda ve Millî Eğitim Bakanının önergesinde gerekçe
gösterilmiş değildir. Plan Komisyonunun raporunda "Hükümet programında yer
alan ve bir an evvel kanunlaşması ile eğitim sorunlarımızdaki aksaklık ve
boşlukları giderecek olan bu tasarı ......), Cumhuriyet Senatosu Geçici
Komisyonu raporunda "Tasarının, ivedi olarak gerçekleştirilmesi icap eden
reform tasarıları meyanındaki önemli yeri ........." denilmekle
yetinilmiştir. Görülüyor ki bu iki raporda da komisyonlar yalnızca tasarının
önemine değinmiş olmaktadırlar. Her
kanun tasarı ve teklifinin kendine göre bir önemi vardır ve bu önemin gerek
gerekçede gerekse komisyon raporlarında belirtilmesi olağan ve zorunlu olduğu
gibi o tasarı veya teklifin getirdiği düzenlemenin belirli süreler içinde
kanunlaşması için Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmuş bulunduğu ortadadır.
İçtüzüklerin aradığı ve üstünde titizlikle durduğu ise, ivedilik ve öncelik
kararı verilebilmesi için esaslı bir nedenin ve gerekçenin varlığı, bunların da
önerilerde açıklanmış olmasıdır. Kaldı ki bir kanun tasan veya teklifinin
konusunun önemli oluşu onun olağan yöntemlerle ve konunun öneminin gereklerine
uygun olarak ağır ağır, dikkat ve teenni ile incelenip görüşülmesini zorunlu
kılar. Özetlenecek
olursa durum şudur : 1739 sayılı Kanuna ilişkin tasarı Yasama Meclislerinde
görüşülürken gerekçesiz istemler üzerine öncelik ve ivedilik kararları
verilerek Dahilî Nizamnamenin 70., 71., 74. ve Cumhuriyet Senatosu içtüzüğünün
45., 46. maddelerine aykırı davranılmıştır. Bu davranış kararları değersiz ve
hükümsüz bıraktığı için ana kuraldan ayrılma ve tasarının bir kez görüşülmesi
işlemleri de böylece hukukî dayanaktan yoksun kalmış ve Dahilî Nizamnamenin
99., Cumhuriyet Senatosu İçtüzüğünün 69. maddelerinde yer alan ana kurala da
ayıca aykırı düşülmüştür. Anayasa'nın 85. maddesinin birinci fıkrası ile
gelişen şu durum 1739 sayılı Kanunu biçim yönünden Anayasa'ya aykırı kılar ve
dolayısiyle bu Kanunun dava konusu 38. maddesinin biçim yönünden iptalini
gerektirir. 26/3/1974
günlü, 1973/32-1974/11 sayılı Anayasa Mahkemesi kararının "dava konusu
maddeyi kapsayan 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanununun ve dolayısiyle de
dava konusu 38. maddenin biçim yönünden Anayasa'ya aykırı olmadığına"
ilişkin bölümüne yukarıda açıklanan nedenlerle karşıyım. Başkanvekili Avni Givda KARŞI
OY YAZISI A)
İlk incelemede; Anayasa'mızın
değişik 149. ve 44 sayılı Yasa'nın 25. maddesinin bi-1 bendiyle 21. maddesinin
üçüncü bendi hükümleri uyarınca, siyasî partilerin, Kanunların Anayasa'ya
aykırılığı iddiasiyle Mahkememizde iptal davası açabilmeleri için, tüzüklerine
göre en yüksek merkez organlarının, en az üye tam sayısının salt çoğunluğu ile
karar almaları gerekmektedir. Davacı
C.H.P. tüzüğünün 24 ve 25. maddeleri hükümlerince partinin en yüksek merkez
karar organı olan parti meclisinin gönderilen karar örneğinden toplantıya ve
karara katılan üyelerin kimlikleri anlaşılmadığından dava açılmasına yetki
veren kararın, katılanları imzalariyle birlikte gösteren tam örneğinin
getirtilmesi, B)
Esasın incelenmesinde; 1739
sayılı Millî Eğitim Temel Kanununun 38. maddesine, toplumumuzun sosyal
özellikleri ve eğitim sistemimizin içinde bulunduğu koşullar açısından
bakılınca maddenin birinci fıkrasının, bütün yoksul ve başarılı öğrencilerin
yüksek öğrenimini sağlıyacak biçimde tedvin edilmediği görülmektedir. Oysa,
Sosyal Hukuk Devletlerinde, eğitimde genellik, fırsat ve imkân eşitliği ve
sosyal adalet ilkeleri esas olup, Anayasa'mızın 50. maddesine göre de halkın
öğrenim ve eğitim ihtiyaçlarını sağlama Devletimizin başta gelen
ödevlerindendir. Bu
nedenlerle 1739 sayılı Kanunun Anayasa'nın 2., 12. ve 50. maddeleri ereğine
uygun düşmeyen birinci fıkrasının tümünün iptali, gerekeceği düşüncesiyle
çoğunluk kararına karşıyım. Üye Kemal Berkem KARŞI
OY YAZISI İlk
incelemede : Parti
Meclisinin yetki verme kararının imzalarıyla birlikte tam örneğinin
getirtilmesi sorunu hakkında, sayın Kemal Berkem'in karşı oy yazısının (A)
bendindeki görüşüne katılıyorum. Üye Şahap Arıç KARŞI
OY YAZISI Dava
konusu 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanununun 38. maddesinin birinci
fıkrasında, varlıklı ve varlıksız ayırımı yapılmaksızın bütün öğrenciler için
"Yüksek öğrenimin paralı" olduğu kabul edilmiştir. Halbuki ; l-
Anayasa'nın 50. maddesinin ilk fıkrasında; halkın öğretim ve eğitim
ihtiyaçlarını sağlamak Devletin başta gelen görevlerinden sayılmıştır. Bu görev
yalnız ilk öğretim için değil genel olarak her kademedeki eğitim ve öğretimi
içine alacak nitelik ve genişlik taşımaktadır. Yine
Anayasa'nın 10. maddesinin son fıkrası Devleti; "İnsanın manevî varlığının
gelişmesi için gerekli şartları hazırlamak" ve 129. maddesi de
"kültürel kalkınmayı sağlamak" ile yükümlü kılmıştır. Eğitim
ve öğretimin, halkı çağdaş uygarlık seviyesine yükselten, toplumun her yönden
gelişip ilerlemesini sağlayan faktörlerin başında geldiği gözönünde tutulursa
Anayasa'da eğitim ve öğretime böylece önem verildiğinin ne kadar yerinde olduğu
kuşkusuz anlaşılacaktır. Toplum
için bu kadar önemli olan bu kamu hizmetinin gerektirdiği harcamaların da ya
doğrudan doğruya diğer bir kısım kamu hizmetlerinde ve örneğin Millî Savunmada
ve kamu düzenini korumada olduğa gibi Anayasa'nın 61/1. maddesinde ifadesini
bulan ve herkesten malî gücüne göre alınması gereken vergilerle karşılanması
veya varlıklı öğrencilerden alınacak ücretlerin de bu harcamalara eklenmesinin
sağlanması Anayasa'nın bu ilkeleri icabından bulunmaktadır. Maddî imkânları
elverişli olmayan öğrencilerden de böyle bir ücret alınması, Anayasa'nın 2.
maddesinde yer alan "Sosyal Devlet" ilkesi ve 10. maddesinde saptanan
Devletin "bütün sosyal ve iktisadî engelleri kaldırması ve insanın manevî
varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlaması" kuralı ile
bağdaştırmak olanağı da yoktur. Yüksek
Öğrenimin varlıksız öğrencilere de paralı olması, bu öğrenimi varlıklı sınıfın
imtiyazı haline getireceği, maddî olanağı olmayan fakir sınıfların ise bu
öğrenimi yapma olanağından yoksun bırakacağı şüphesizdir. Böyle bir durum da
Anayasa'nın 12. maddesinin son fıkrasındaki "hiç bir kişiye aileye,
zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz" kuralı ile kesinlikle
reddedilmiştir. Başbakanlık
Devlet Planlama Teşkilâtı tarafından hazırlanan ikinci beş yıllık planda da;
"ekonomik durumu iyi olan öğrencilerin kendileri için yapılan eğitim
harcamalarına katılmalarının öngörüldüğü anlaşılmıştır. (Kalkınma Planı, ikinci
beş yıl. 1968-1972. Başbakanlık Devlet Matbaası. S. 158) 2-
Anayasa'nın 50. maddesinin ikinci fıkrasındaki "İlk öğrenim kız ve erkek
bütün vatandaşlar için mecburidir ve Devlet okullarında parasızdır."
ibaresinden yüksek Öğrenimin paralı da olabileceği anlamı çıkartılmamalıdır. Bilindiği
üzere üniversiteler ve bu arada yüksek öğrenim kurumları Anayasa'ya göre Devlet
eliyle ve kanunla kurulabilecektir. Özel teşebbüslerin yüksek öğrenim kurumları
açma olanağı yoktur. 625 sayılı özel öğretim kurumlan kanununun özel yüksek
okullar açılmasına olanak veren maddeleri Anayasa Mahkemesinin 12/1/1971 günlü
ve esas 1969/31, karar 1971/3 sayılı kararı ile iptal edilmiştir, ilk öğretimde
ise durum böyle değildir. Özel teşebbüslerin Devlet ilkokullarından ayrı özel
ilkokul açıp çalıştırma olanağı vardır. Bu Özel ilkokullar paralı ve
ücretlidir. Nitekim yurdumuzda paralı özel ilkokullar mevcut bulunmaktadır.
Anayasa'da ilk öğrenim mecburiyeti konduğu ve paralı özel ilkokullara da yer
verildiği için ilk öğrenimin Devlet okullarında parasız olduğunun açıklanmasına
gerek görülmüştür. Vatandaşlar, çocuğunu ister Devlet tarafından yönetilen
parasız ilkokullarda, ister paralı özel ilk okullarda okutarak bu mecburiyeti
yerine getirecektir. Halbuki yukarıda da dendiği gibi "özel yüksek
okul" açma imkânı bulunmadığı ve bu itibarla özel yüksek okullara ücret ve
para ödeme söz konusu olmadığı için (parasız) kaydının 50. maddenin birinci
fıkrasına konmasına gerek görülmemiş olmalıdır, 3-
Dava konusu 38. maddenin ikinci fıkrasındaki "başarılı olan ve fakat maddî
imkânları elverişli olmayan öğrencilerin kayıt ücreti, imtihan harcı gibi her
türlü öğretim giderleri burs, kredi, yatılılık ve benzeri yollarla
sağlanır" biçimindeki hükmün; birinci fıkradaki yüksek öğrenimin paralı
kabul edilmesi dolayısiyle varlıklı ailelerin imtiyazlı duruma düşmesini
engelleyeceği yolundaki düşünceye gelince : Bu konu ikinci ve üçüncü beş yıllık
planlarda incelenmiş ve şu sonuçlara varılmıştır : a -
İkinci beş yıllık planda; "Kabiliyetli
olanların, eğitimin ön kademesine kadar yükselmelerini sağlayıcı bir sistem,
yeterli sayıda burs ve yatılı okuma imkânı yaratılamamıştır. Bu alanda sağlanan
imkânların toplam öğrenciye oranı bakımından son yılarda gerileme olmuştur.
1963 te orta öğrenimde toplam öğrencilerin yüzde 1,5 yatılı iken 1967 de bu
oran yüzde 0,7 ye düşmüştür... yurt ve yatılılık kapasitesi yeterli değildir.
Üst okullara geçiş düzenli işlememektedir." (Kalkınma planı, ikinci beş
yıl, 1968 - 1972, Başbakanlık Devlet Matbaası, S. 159) b -
Üçüncü beş yıllık planda: "Yetenekli,
başarılı ve dar gelirli öğrencilere, dikey sosyal hareketlilik yolunu açmak
üzere, kalkınma planlarında öngörülen kredi, burs ve parasız yatılılık
olanaklarının artırılmasındaki gerçekleşmeler, bu hedefi sağlayacak düzeye
ulaşamamıştır. Parasız yatılılık olanaklarının çok sınırlı ve belli meslek
okullarında yaratılmış olması, öğrencilerin işedikleri üst okullara devam
edebilmelerini engellemiştir." "Planlı
dönemde eğitim sistemi ekonomik ve sosyal kalkınmanın gerektirdiği nitelik ve
nicelikteki insan gücü yetiştirme, fertlerin bilgi ve maharetlerini artırarak
ve değer yargılarını etkileyerek, kalkınmadan doğan değişikliklere uymalarını ve
kalkınmaya olumlu katkılarını sağlama ve sosyal adalet ve fırsat eşitliğini
gerçekleştirme fonksiyonları tam olarak yerine getirememiştir. Eğitimde bu
fonksiyonları etken biçimde gerçekleştirecek köklü bir sistem ve muhteva
değişikliği sağlanamamıştır. " "Öğrencilerin
üst eğitim kurumlarına geçiş kararları yetenekleri dışında ailenin ekonomik
gücüne göre oluşmaktadır. Bu alanda fırsat eşitliğe ve sosyal adalete uygun bir
yöneltme sistemi geliştirilmemiş bulunmaktadır. Bunun başlıca nedeni başarılı, fakat
dar gelirli öğrencilere sağlanan olanakların sınırlılığı ve öğretim kurumları
ile eğitim personelinin yurt düzeyine dağılımındaki dengesizliktir."
(Üçüncü beş yıllık kalkılma planı, Resmî Gazete 27 Kasını 1972 gün ve 14374
sayı. S. 47. 159-160) Bu
konuda en yetkili resmi kuruluş olan Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı
tarafından yapılan araştırmalar ve İncelemeler sonunda varılan sonuçlar bu
şekilde belirtilmiştir. Durum böyle olunca nazari bir düşünce ile burs ve
yatılılık hakkındaki hükümlerin yüksek öğrenimin paralı olmasından doğan sınıf
imtiyazını engellediği yolunda varılmış olan mülâhaza ve gerekçenin geçerli
olmadığı meydana çıkmaktadır. 4-
(Yüksek öğrenimin parasız olacağı yolunda bir kuralın Anayasanın ne 50.
maddesinde ne de başka maddelerinde yer almadığı) gerekçesine dayanmanın da
isabetli olamıyacağı düşünülmüştür. Yüksek
öğrenimin varlıksız öğrenciler için de paralı kabul edilmesinin Anayasa'nın 2,
10, 12, 50 ve 129. maddelerinin açıklanan hükümleri ile bağdaşmadığına yukarıda
kısaca değinilmiştir. O nedenler, Anayasada başka bir kural aramaya gerek
olmaksızın dava konusu fıkranın başlı başına iptalini gerektiren sebeplerdir.
Bundan başka, Anayasaya uygunluk denetiminde -doktrinde kabul edildiği gibi-
Anayasa'nın ruhuna uygunluğunda ölçü olarak alınması gerektiğinden davanın
kabul edilebilmesi için Anayasa'da ayrıca "yüksek öğrenimin parasız
olduğu" yolunda bir fıkra aranmasına gerek yoktur. Yukarıda
açıklanan nedenlerle davanın kabulü ve 1739 sayılı Kanunun Anayasa'ya aykırı
düşen 38. maddesinin birinci fıkrasındaki "yüksek öğrenim paralıdır"
hükmünün iptali gerektiğinden davanın reddine dair olan çoğunluk kararına
karşıyım. Üye Abdulah Üner KARŞI
OY YAZISI Yukarıki
kararın konuya ilişkin bölümlerindeki açıklamalardan da anlaşıldığı gibi 38.
maddesinin iptali dava edilmiş bulunan 1739 sayılı Millî Eğitim Temel Kanunu,
Millet Meclisi ve C. Senatosu Genel Kurullarında (Öncelik) ve (ivedilik)
usulleri uygulanmak suretiyle görüşülerek kabul edilmiş bulunmaktadır. Kanunun
Meclislerdeki görüşmesinin yapıldığı tarihlerde yürürlükte bulunan Millet
Meclisi Dahilî Nizamnamesinin 70-75. ve C. Senatosu içtüzüğünün 45-49.
maddeleri, (Öncelik) ve (İvedilik) usullerinin uygulanabilmesi için riayeti
gerekli şartları tayin ve tespit etmektedir. Bu hükümlere göre (ivedilik)
yoluna başvurulabilmesi için (Meclislerin kabul edeceği esaslı bir sebebin
bulunması), (Öncelik) yolunun önerilmesi için de (gerekçenin yazılı olarak
belirtilmesi) zorunludur. Bu şartlan taşımayan Öncelik ve ivedilik teklif ve
kararlarının içtüzüklerin ve dolayısiyle Anayasa'nın hükümlerine aykırı
düşeceği meydandadır. Kanun
tasarısının Millet Meclisindeki müzakeresinin başlangıcında Millî Eğitim
Bakanınca verilen Öncelik ve ivedilik önergesi ile tasarıyı inceleyen Millî
Eğitim Komisyonu raporunda, Öncelik ve ivedilik teklifine ilişkin bir gerekçe
gösterilmemiştir. Buna karşı, plan komisyonu raporunda : (Hükümet
programında yer alan ve bir an evvel kanunlaşması ile eğitim sorunlarımızdaki
aksaklık ve boşlukları giderecek olan bu tasarının genel kurulda öncelik ve
ivedilikle görüşülmesine karar verilmiştir...) denildiği, C.
Senatosu geçici komisyon raporunda da: (Tasarının
ivedi olarak gerçekleştirilmesi icabeden reform tasarıları meyanındaki önemli
yerini gözeten Komisyonumuz bu mahiyeti nedeniyle Genel Kurulda öncelik ve
ivedilikle görüşülmesi hususunda istemde bulunulmasını da karar altına
almıştır...) sözlerinin yer aldığı görülmüştür. Kanun
tasarısının hükümetçe hazırlanan genel gerekçesinde de bunun Milli Eğitim
alanında temel ve reform niteliğinde bir tasarı olduğu belirtilmiştir. Mahkememiz
kararının çoğunluk düşüncesi, tasarının genel gerekçesinde ve Komisyon
raporlarında yer alan bu sözleri, öncelik ve ivedilik kararları için
içtüzüklerce öngörülmüş bulunan gerekçe niteliğinde saymaktadır. Halbuki
her kanunun belli bir amme ihtiyacını karşılamak, veya kanunlarda mevcut
boşluğu doldurmak ve aksaklıkları gidermek için yapıldığı düşünülecek olursa bu
yoldaki bir gerekçenin acele usullere başvurmayı gerektirmeyeceği meydandadır. Öte
yandan bu tasarının Millî Eğitim reformunun temel yasası olması halinin,
tasarının .acele usullere başvurularak Meclislerden geçirilmesini değil, aksine
olağan usullerden ayrılmadan tasarının enine, boyuna incelenmesi ve
tartışılmasına olanak sağlıyarak Meclislerce kabul edilmesini gerektirdiğinde
kuşku gösterilemez. Şu
halde bu tasarıya ilişkin (Öncelik) ve (İvedilik) öneri ve kararları,
içtüzüklerin aradığı şartlardan mahrum olduklarından kanunu, şekil yönünden
Anayasaya aykırı duruma düşürmüş bulunmaktadırlar. Konuya
ilişkin daha geniş açıklamalar, Anayasa Mahkemesinin 17.10.1972 gün ve
1972/16-49 sayılı kararına ilişkin Karşıoy yazımda (Resmî Gazete : 1 Mart 1973,
Sayı: 14463, Sh : 252-253) yer aldığından burada tekrarı gerekli görülmüştür. Yukarıki
nedenlerle 1739 sayılı Kanun, şekil yönünden Anayasa'ya aykırı bulunduğundan bu
dosyaya konu olan 38. maddesi de şekil yönünden Anayasa'ya aykırıdır ve
iptaline karar verilmesi gerekir. Kararın
konuya ilişkin bölümüne açıklanan nedenlerle karşıyım. Üye Muhittin Gürün KARŞI
OY YAZISI Burs,
kredi ve yatılılık ve ancak bunların benzeri usullerle yardımda bulunulmasını
öngörerek başarılı öğrencileri kollama olanağını kısıtladığı için 1739 sayılı
Kanunun 38. maddesi, Anayasa'nın bu yardımı biçimleyip sınırlamayan 50. maddesi
üçüncü fıkrası hükmü ile çelişkidedir. Dava konusu Kanunun biçim yönünden
Anayasa'ya aykırılık görüşü ise sayın Avni Givda tarafından belirtilmiştir. Mahkememizce
verilmiş kararın katılmadığım bölümleri için düşüncem budur. Üye Nihat O. Akçakayalıoğlu