ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2013/89 Karar Sayısı : 2014/116 Karar Tarihi : 3.7.2014 RG. Tarih ve Sayısı :
04.07.2015-29406 İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye Büyük Millet Meclisi
üyeleri M. Akif HAMZAÇEBİ ve Engin ALTAY ile birlikte 125 milletvekili İPTAL DAVASININ KONUSU : 21.5.2013 tarihli ve 6486
sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile Bazı Kanunlarda
Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un; 1- 4. maddesiyle, 31.5.2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal
Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 73. maddesinin; a- İkinci fıkrasının birinci cümlesindeki “ bir ” ibaresinin
“ iki ” şeklinde değiştirilmesinin, b- Üçüncü fıkrasına eklenen cümlelerin, 2- 12. maddesiyle, 9.8.1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanunu’na
eklenen geçici 3. maddenin, Anayasa’nın 2., 5., 11., 17., 43., 44., 45., 50., 56., 60., 90.,
138., 168. ve 169. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine ve
yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi istemidir. II- YASA METİNLERİ A- İptali İstenen Yasa Kuralları 1- 5510 sayılı Kanun’un iptali istenen kuralların da yer aldığı
73. maddesinin ikinci ve üçüncü fıkraları şöyledir: “ Kamu idaresi sağlık hizmeti sunucuları dışındaki vakıf
üniversiteleri dahil sözleşmeli sağlık hizmeti sunucularınca, Sağlık Hizmetleri
Fiyatlandırma Komisyonunca belirlenen sağlık hizmetleri bedeline ek olarak,
genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü oldukları kişilerden sağlık
hizmeti sunucularının giderleri ve ürettikleri sağlık hizmetlerinin
maliyetleri, yapılan sübvansiyonlar gibi kriterler dikkate alınarak bu
bedellerin iki katına kadar alınabilecek ilave ücretin tavanını
belirlemeye Bakanlar Kurulu yetkilidir. Bu tavan dahilinde alınabilecek ilave
ücret oranları Kurumca belirlenir. Ancak (…) 60 ıncı maddenin birinci
fıkrasının (c) bendinin (4), (6) ve (8) numaralı alt bentleri kapsamında
sayılanlar ile bakmakla yükümlü oldukları kişilerden ilave ücret alınamaz.
Sağlık Hizmetleri Fiyatlandırma Komisyonunca belirlenen eşdeğer ilaçların,
azami fiyatı ile kişinin talep ettiği eşdeğer ilacın fiyatı arasında oluşacak
fark ve optik için tavan uygulanmaz ve bu fıkra kapsamında değerlendirilmez. Kamu idaresi sağlık hizmeti sunucuları ise otelcilik hizmeti ile
dördüncü fıkrada belirtilen istisnai sağlık hizmetleri dışında, sağladıkları
sağlık hizmetleri için genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu
kişilerden ilave ücret talep edemez. (Mülga ikinci cümle: 21/1/2010-5947/19
md.)( Ek cümleler: 21/5/2013-6486/4)Ancak yükseköğretim kurumlarına ait
sağlık hizmeti sunucularında öğretim üyeleri tarafından mesai saatleri dışında
bizzat verilen sağlık hizmetleri için Kurumca belirlenmiş sağlık hizmetleri
bedelinin, poliklinik muayenelerinde bir katını, diğer hizmetlerde yüzde
ellisini geçmemek üzere, üniversite yönetim kurulu kararıyla öğretim üyelerinin
unvanları itibarıyla belirlenen miktarda ilave ücret alınabilir. Ancak alınacak
ilave ücret bir defada asgari ücretin iki katını geçemez. Bu oranları bir
katına kadar artırmaya Bakanlar Kurulu yetkilidir. Kurum bu fıkra kapsamında
ilave ücret alınamayacak sağlık hizmetlerini belirlemeye yetkilidir. ” 2- 2872 sayılı Kanun’un iptali istenen geçici 3. maddesi şöyledir: “ GEÇİCİ MADDE 3-23/6/1997tarihinden önce kamu yatırım
programına alınmış olup, bu maddenin yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla
planlama aşaması geçmiş ve ihale süreci başlamış olan veya üretim veya
işletmeye başlamış olan projeler ile bunların gerçekleştirilmesi için zorunlu
olan yapı ve tesisler Çevresel Etki Değerlendirmesi kapsamı dışındadır.” B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde, Anayasa’nın 2., 5., 11., 17., 43., 44., 45.,
50., 56., 60., 90., 138., 168. ve 169. maddelerine dayanılmış, Anayasa’nın 13.
maddesi ise ilgili görülmüştür. III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, Serruh
KALELİ, Alparslan ALTAN, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT,
Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri
NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL ve
Zühtü ARSLAN’ın katılımlarıyla 25.9.2013 tarihinde yapılan ilk inceleme
toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine,
yürürlüğü durdurma isteminin ise esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. IV- ESASIN İNCELENMESİ Dava dilekçesi ile ve ekleri, Raportör Ümit DENİZ tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, dava konusu yasa kuralları, dayanılan ve
ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama
belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Kanun’un 4. Maddesiyle 5510 Sayılı Kanun’un 73. Maddesinin
İkinci Fıkrasının Birinci Cümlesindeki “ bir ” İbaresinin “ iki ”
Şeklinde Değiştirilmesinin İncelenmesi Dava dilekçesinde, dava konusu kural ile Sağlık Hizmetleri
Fiyatlandırma Komisyonunca tespit edilensağlık hizmeti bedeline ek olarak
alınabilecek ilave ücretlerin tavanını, anılan bedelin iki katına kadar
belirleme yetkisinin Bakanlar Kuruluna tanındığı, sigortalının sağlık
hizmetlerine erişebilmek için yeniden bir ücret daha ödemek zorunda
bırakılmasıyla sağlık hizmetinin, bu hizmetin niteliği ile örtüşmeyecek şekilde
paralı ve pahalı bir hâle getirildiği, 5947 sayılı Kanun ile getirilen
düzenlemeler sonucu vatandaşların özel sağlık kurumlarına başvurmak durumunda
bırakıldığı ve buralara ödenmesi gereken ilave ücretlerin büyük oranlarda
arttırıldığı, sağlık hizmetinin finansman giderlerinin karşılanmasında
hizmetten yararlananlara, ödeme güçlerini aşan, ağır bir yük getirildiği, ilave
ücretin üst sınırının Sağlık Uygulama Tebliği’nde belirlenensağlık hizmeti
ücretinin iki katına çıkarılmasının Anayasa Mahkemesinin 15.12.2006 tarihli ve
E.2006/111, K.2006/112 sayılı kararına uygun olmadığı gibi, sağlık hizmetine
ulaşımı engelleyerek sosyal devlet ilkesiyle ve sosyal güvenlik hakkıyla
çeliştiği, ayrıca bu durumun sağlık hakkı ile bireyin maddi ve manevi varlığını
geliştirme hakkını ihlal ettiği belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2., 5., 17.,
56. ve 60. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca, dava
konusu kural ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13. maddesi yönünden de
incelenmiştir. 5510 sayılı Kanun’un 73. maddesi, sağlık hizmetlerinin sağlanması
yöntemini ve sağlık giderlerinin ödenmesine ilişkin usul ve esasları
düzenlemektedir. Anılan maddenin dava konusu ibareyi de içeren ikinci
fıkrasında, kamu idaresi dışında kalan sözleşmeli sağlık hizmeti sunucuları
tarafından Sağlık Hizmetleri Fiyatlandırma Komisyonunca belirlenen hizmet
bedeline ek olarak, genel sağlık sigortalısı veya bakmakla yükümlü olduğu
kişilerden bahsedilen bedelin iki katına kadar alınabilecek ilave ücretlerin
tavanını belirleme yetkisi Bakanlar Kuruluna tanınmış, bu tavan dâhilinde ilave
ücret oranının tespiti ise Sosyal Güvenlik Kurumuna (Kurum) bırakılmıştır. Dava konusu ibare ise Bakanlar Kuruluna tanınan, sağlık hizmetleri
bedeline ek olarak genel sağlık sigortalısı veya bakmakla yükümlü olduğu
kişilerden alınabilecek ilave ücretin oranını artırma yetkisini, sağlık
hizmetleri bedelinin “ iki ” katı ile sınırlamaktadır. Anılan ikinci
fıkrasının önceki halinde bu oran, sağlık hizmeti bedelinin bir katı olarak
tespit edilmiş iken dava konusu kural ile iki katı olarak değiştirilmiştir.
Dava konusu kural uyarınca artırılan ilave ücret, vakıf üniversiteleri dâhil
olmak üzere özel sağlık hizmeti sunucularınca verilen sağlık hizmeti için
geçerli olup kamu idaresi sağlık hizmeti sunucularını kapsamamaktadır. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve
işlemleri hukuka uygun, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup
güçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek
sürdüren, Anayasa’ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, Anayasa ve hukukun
üstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir. Anayasa’nın 5. maddesinde, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve
mutluluğunu sağlamak, kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti
ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak şekilde sınırlayan siyasal, ekonomik ve
sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için
gerekli şartları hazırlamaya çalışmak, Devletin temel amaç ve görevleri
arasında sayılmıştır. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen sosyal devlet, sosyal
adaletin, sosyal refahın ve sosyal güvenliğin gerçekleşmesini sağlayan
devlettir. Sosyal devletin somut göstergelerinden biri olan sosyal güvenlik
hakkının yer aldığıAnayasa’nın 60. maddesinde, “ Herkes, sosyal güvenlik
hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve
teşkilatı kurar. ” denilmektedir. Buna göre, sosyal güvenlik herkes için bir
hak ve bunu gerçekleştirmek ise Devlet için bir görevdir. Anayasa’nın 60.
maddesinin gerekçesinde de, sosyal güvenlik hakkının, çalışanların yarını ve
güvencesi olduğu belirtilmiştir. Sosyal güvenlik, bireylerin istek ve iradeleri
dışında oluşan sosyal risklerin, kendilerinin ve geçindirmekle yükümlü
oldukları kişilerin üzerlerindeki gelir azaltıcı ve harcama artırıcı etkilerini
en aza indirmek, ayrıca sağlıklı ve asgari hayat standardını güvence altına
alabilmektir. Bu güvencenin gerçekleştirilebilmesi için sosyal güvenlik
kuruluşları oluşturularak, kişilerin yaşlılık, hastalık, malûllük, kaza ve ölüm
gibi sosyal risklere karşı asgari yaşam düzeylerinin korunması amaçlanmaktadır. Kişilere sağlanan anayasal güvencelerin yaşama geçirilebilmesi
için Devlet tüm çalışanlara sosyal güvenlik hakkını sağlamak ve bunun için
gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. Bu yükümlülüğün yerine getirilmesi sonucu
en önemli değer olan insanın sağlığı ve dolayısıyla yaşam hakkı etkili bir
şekilde korunmuş olacaktır. Sosyal güvenlik hakkı, sağlık hakkının
gerçekleştirilmesinde çok önemli bir araçtır. Anayasa’nın 17. maddesine göre, herkes, yaşama, maddi ve manevi
varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. Belirtilen bu haklar,
birbirleriyle sıkı bağlantıları olan, devredilmez, vazgeçilmez temel
haklardandır. Bu haklara karşı her türlü engelin ortadan kaldırılması da
Devlete görev olarak verilmiştir. Yaşam hakkının korunması ve sosyal güvenliğin
sağlanması, sosyal devlet olmanın gereğidir. Sosyal güvenlik kuruluşlarına
ilişkin düzenlemelerin yaşama hakkı ile maddî ve manevî varlığı koruma
haklarını zedeleyecek veya ortadan kaldıracak kuralları içermemesi gerekir. Anayasa’nın 56. maddesinin birinci fıkrasında, “ Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına
sahiptir.” denilmek suretiyle sağlık hakkı güvenceye bağlanmıştır.
Sağlık hakkı, insanların sağlıklarının korunması, hastalandıklarında
iyileşmeleri, tıbbi bakım görebilmeleri ve tedavi edilebilmeleri için Devletin
sağladığı her türlü imkândan yararlanma hakkıdır. Sağlık hakkı, insanların
doğuştan kazandıkları vazgeçilemez ve devredilemez haklarının başında
gelmektedir. Hukuk devletinin önemli unsurlarından biri de hak ve özgürlüklerin
tanınıp güvenceye bağlanmasıdır. Hukuk devletinin özünü hak ve özgürlükler
oluştursa da bunların sınırsızlığından söz etmek mümkün değildir. Ancak hukuk
devletinde hak ve özgürlüklere yönelik sınırlamaların istisnai nitelik taşıması
zorunludur. Anayasa'nın 13. maddesinde hak ve özgürlüklerin
sınırlandırılmasının ölçütü gösterilmiştir. Buna göre, “Temel hak ve
hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde
belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu
sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik
Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” Anılan madde, hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasını, ilgili
temel hak ve özgürlüğe ilişkin Anayasa maddesinde gösterilen özel sebeplerin
bulunmasına bağlı kılmıştır. Bununla birlikte Anayasa Mahkemesi kararlarında,
özel sınırlama nedeni öngörülmemiş özgürlüklerin de o özgürlüğün doğasından
kaynaklanan bazı sınırlarının bulunduğu, ayrıca Anayasa'nın başka maddelerinde
yer alan hak ve özgürlükler ile Devlete yüklenen ödevlerin özel sınırlama sebebi
gösterilmemiş hak ve özgürlüklere sınır teşkil edebileceği kabul edilmektedir. Kişinin maddi ve manevi varlığını geliştirme hakkı, sağlık hakkı
ve sosyal güvenlik hakkını düzenleyen Anayasa’nın 17., 56. ve 60. maddelerinde
özel sınırlama sebeplerine yer verilmemiş ise de anılan haklar, mutlak
haklardan olmadığından Anayasa'da düzenlenen diğer hak ve özgürlükler veya
Devlete yüklenen ödevlerle çatışması durumunda sınırlandırılabilmektedir. Anayasa’nın 56. maddesinin üçüncü fıkrasıyla, Devlete, herkesin
hayatını, beden ve ruh sağlığı içinde sürdürmesini sağlamak amacıyla sağlık
kuruluşlarının hizmetlerini düzenleme, denetleme ve organize etme gibi görevler
verilmiş, dördüncü fıkrasında ise Devletin, bu görevini kamu ve özel
kesimlerdeki sağlık ve sosyal güvenlik kurumlarından yararlanarak ve onları
denetleyerek yerine getirmesi öngörülmüştür. Buna göre, sağlık hizmetlerinin
tümünün doğrudan Devlet tarafından yerine getirilmesi zorunlu olmayıp özel
sektör tarafından da sunulması mümkündür. Bu hususta Devlete yüklenen temel
ödev, sağlık hizmeti sunumunu organize etmek ve kamu ile özel sektör arasında
eşgüdümü sağlamak suretiyle herkesin bu hizmetten dengeli ve düzenli bir
şekilde yararlanmasını temin etmektir. Dolayısıyla Anayasa’nın 56. maddesinin
üçüncü ve dördüncü fıkralarıyla Devlete yüklenen, sağlık hizmetlerinin tüm
bireylere dengeli ve sürekli bir biçimde sunulmasını sağlama ödevinin yerine
getirilmesi amacıyla maddi ve manevi varlığını geliştirme, sağlık ve sosyal
güvenlik haklarının sınırlandırılması olanaklıdır. 5510 sayılı Kanun’un 73. maddesinin ikinci fıkrasıyla, kamu
idaresi dışında kalan sözleşmeli sağlık hizmeti sunucuları tarafından Sağlık
Hizmetleri Fiyatlandırma Komisyonunca belirlenen hizmet bedeline ek olarak,
genel sağlık sigortalısı veya bakmakla yükümlü olduğu kişilerden bahsedilen
bedellerin iki katına kadar ilave ücret alınabilmesi mümkün kılınmıştır. Kamu
idaresi dışında kalan sözleşmeli sağlık hizmeti sunucuları tarafından sunulan
sağlık hizmetlerinde sağlık hizmet bedeline ek olarak bu bedelin iki katına
kadar ücret alınmasının maddi ve manevi varlığını geliştirme, sağlık ve sosyal
güvenlik haklarına müdahale teşkil ettiği açıktır. Sağlık hizmetlerinin, toplumun her kesimine dengeli ve düzenli bir
biçimde sunulabilmesi ve sürdürülebilirliğinin sağlanabilmesi için bu
hizmetlerden yararlananlardan belli ölçüde bir katkı payı alınması gerekli hale
gelebilir. Zira sağlık hizmetlerinden belli ölçüde katılım payı alınması, bir
yönüyle kamu üzerindeki finansman yükünü kısmen hafifletmekte bir yönüyle de bu
hizmetlerden gereksiz yararlanmaları engellemek suretiyle kamu harcamalarının
artmasını engellemektedir. Dolayısıyla kamu idaresi dışında kalan sözleşmeli
sağlık hizmeti sunucuları tarafından sunulan sağlık hizmetlerinde sağlık hizmet
bedeline ek olarak bu bedelin iki katına kadar ücret alınmasının meşru bir
amaca dayandığı anlaşılmaktadır. Ancak meşru bir amaca dayanan bu sınırlamanın ayrıca Anayasa’nın
13. maddesi uyarınca demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun ve ölçülü olması
gerekir. İtiraz konusu kuralda öngörülen, sağlık hizmetinin sağlanması usulü ve
sağlık hizmet bedellerinin belirlenmesi yetkisi, Anayasa’da belirlenen
kurallara bağlı kalmak koşuluyla kanun koyucunun takdirindedir. Ancak, kanun
koyucu, belirtilen yetkisine ilişkin hükümleri düzenlerken hukuk devleti
ilkesinin bir gereği olan ölçülülük ilkesiyle bağlıdır. Bu ilke ise “ elverişlilik ”,
“ gereklilik ” ve “ orantılılık ” olmak üzere üç alt ilkeden
oluşmaktadır. “ Elverişlilik ”, getirilen kuralın, ulaşılmak istenen amaç
için elverişli olmasını, “ gereklilik ”, getirilen kuralın, ulaşılmak
istenen amaç bakımından gerekli olmasını ve “ orantılılık ” ise getirilen
kural ve ulaşılmak istenen amaç arasında olması gereken ölçüyü ifade
etmektedir. Kamu idaresi dışında kalan sözleşmeli sağlık hizmeti sunucuları
tarafından sunulan sağlık hizmetlerinde sağlık hizmet bedeline ek olarak ayrıca
ücret alınabilmesi mümkün kılınmış ise de dava konusu kuralla bu ücretin
tavanı, sağlık hizmeti bedelinin iki katı ile sınırlandırılmış ve tavan ücreti
belirleme konusunda Bakanlar Kurulu yetkili kılınmıştır.. Ayrıca sözü edilen
ilave ücret, kamu sağlık hizmeti sunucuları dışındaki vakıf üniversiteleri
dâhil olmak üzere özel sağlık hizmeti sunucularını kapsamaktadır. Kamu idaresi
sağlık hizmeti sunucularınca sunulan sağlık hizmetleri için genel sağlık
sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerden ilave ücret talep edilmesi
söz konusu değildir. İlave ücret, genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü
olduğu kişilerin, ancak özel sağlık hizmeti sunucularını tercih etmeleri
durumunda alınmaktadır. Bunun yanında, kamu sağlık hizmeti sunucularınca yerine
getirilemeyen bazı sağlık hizmetlerinin gerek yurtdışı gerekse yurtiçindeki
özel sağlık hizmeti sunucuları tarafından sunulması durumunda, hizmet bedelleri
Sosyal Güvenlik Kurumu aracılığıyla karşılanabilmektedir. Tüm bu hususlar
gözetildiğinde, özel sağlık hizmeti sunucularınca sağlanan sağlık hizmetlerinin
sürdürülebilirliğini ve kamu-özel sektör dengesini sağlamayı teminen, vakıf
üniversiteleri dâhil olmak üzere özel sağlık hizmeti sunucularından hizmet alan
genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerden, sağlık hizmeti
bedelinin iki katını aşmayacak şekilde ilave ücret alınabilmesi mümkün kılınmak
suretiyle kişinin maddi ve manevi varlığını geliştirme, sağlık ve sosyal
güvenlik haklarına yapılan müdahalenin, ölçülü olduğu ve bireylere aşırı bir
külfet yüklemediği sonucuna ulaşılmaktadır. Açıklanan nedenlerle, dava konusu kural Anayasa’nın 2., 5., 13.,
17., 56. ve 60. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. B - Kanun’un 4. Maddesiyle 5510 Sayılı Kanun’un 73. Maddesinin
Üçüncü Fıkrasına Eklenen Cümlelerin İncelenmesi Dava dilekçesinde, öğretim üyesini normal mesai sonrasında sağlık
hizmetinde fazla çalışmaya yönlendirmenin bir yandan öğretim üyesini eğitimden
uzaklaştırırken diğer yandan sağlık hizmetinin azami özen ve dikkat isteyen
doğasına aykırı olduğu, üniversitenin temel amaç ve hedefinin çok hizmet sunup
gelir elde etmek değil eğitim-bilimsel çalışma ve ileri düzeyde sağlık hizmeti
vermek olması gerektiği hâlde hizmet sunumunu hastadan para kazanmaya bağlı
hâle getirmenin ve bu paradan öğretim üyesine adeta bir “pay” vermenin
hekim etiği üzerinde olumsuz sonuçlara yol açtığı, ayrıca hastalardan alınacak
ilave ücretlerden öğretim üyesine ödenen miktarın emekliliklerine yansımadığı,
kamu üniversitelerinde “öğretim üyesinden sağlık hizmeti” adı altında
vatandaşlara ücretli sağlık hizmeti getirilmesinin sosyal devlet ilkesini
zedelediği, bunun yanında mesai sonrası öğretim üyelerinin çalışma sürelerinin
uzatıldığı ve çalışma koşullarının ağırlaştırıldığı, dinlenme haklarının
ellerinden alındığı belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2. ve 50. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi
uyarınca, dava konusu kural ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13., 17., 56. ve 60.
maddeleri yönünden de incelenmiştir. 5510 sayılı Kanun’un 73. maddesinin üçüncü fıkrasının birinci
cümlesinde, kamu idaresi sağlık hizmeti sunucularının, otelcilik hizmeti ile
dördüncü fıkrada belirtilen istisnai sağlık hizmetleri dışında, sağladıkları
sağlık hizmetleri için genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerden
ilave ücret talep edemeyeceği kurala bağlandıktan sonra, 6486 sayılı Kanun’un
4. maddesiyle eklenen dava konusu cümlelerde, bu kuralın istisnası
düzenlenmiştir. Buna göre, yükseköğretim kurumlarına ait sağlık hizmeti
sunucularında öğretim üyeleri tarafından mesai saatleri dışında bizzat verilen
sağlık hizmetleri için üniversite yönetim kurulu kararıyla öğretim üyelerinin
unvanları itibarıyla belirlenen miktarda ilave ücret alınması mümkün
kılınmıştır. Ancak bu şekilde alınacak ilave ücretin, Kurumca belirlenmiş
sağlık hizmetleri bedelinin, poliklinik muayenelerinde bir katını, diğer
hizmetlerde yüzde ellisini geçemeyeceği öngörülmüştür. Ayrıca alınacak ilave
ücretin bir defada asgari ücretin iki katını geçemeyeceği ifade edilmiş ve
Bakanlar Kuruluna, bu oranları bir katına kadar artırabilme yetkisi
tanınmıştır. Bununla birlikte, Kurum, bu fıkra kapsamında ilave ücret
alınamayacak sağlık hizmetlerini belirlemeye yetkili kılınmakla, yükseköğretim
kurumlarına ait sağlık hizmeti sunucularında öğretim üyeleri tarafından mesai
saatleri dışında bizzat verilen bazı sağlık hizmetlerinin, ilave ücretten
istisna tutulmasına imkân sağlanmıştır. Yükseköğretim kurumlarına ait sağlık hizmeti sunucularında öğretim
üyeleri tarafından mesai saatleri dışında bizzat verilen sağlık hizmetlerinin
ilave ücrete tabi tutulmasının, maddi ve manevi varlığını geliştirme, sağlık ve
sosyal güvenlik haklarına müdahale teşkil ettiği açıktır. Bu hizmetler
karşılığında ilave ücret alınmasının, sağlık hizmetlerinin, toplumun her kesimine
dengeli ve düzenli bir biçimde sunulabilmesi ve sürdürülebilirliğinin
sağlanabilmesi amacına dayandığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla yükseköğretim
kurumlarına ait sağlık hizmeti sunucularında öğretim üyeleri tarafından mesai
saatleri dışında bizzat verilen sağlık hizmetleri karşılığında sağlık hizmet
bedeline ek olarak ilave ücret alınmasının meşru bir amaca dayandığı
anlaşılmaktadır. Ancak meşru amaca dayanan bu sınırlamanın ayrıca Anayasa’nın
13. maddesi uyarınca demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun ve ölçülü
olması gerekir. Yükseköğretim kurumlarına ait sağlık hizmeti sunucularında öğretim
üyeleri tarafından mesai saatleri dışında bizzat verilen sağlık hizmetleri
karşılığında sağlık hizmet bedeline ek olarak ilave ücret alınması öngörülmüş
ise de bu ücretin tavanı, sağlık hizmeti bedelinin, Bakanlar Kuruluna tanınan,
oranları bir katına kadar artırma yetkisi de gözönünde bulundurulduğunda,
poliklinik muayenelerinde iki katını, diğer hizmetlerde bir katını geçemeyeceği
öngörülmüş ve ayrıca alınacak ilave ücretin bir defada asgari ücretin dört
katını geçemeyeceği ifade edilmiştir. Ayrıca sözü edilen ilave ücret,
yükseköğretim kurumlarına ait sağlık hizmeti sunucularında öğretim üyeleri
tarafından mesai saatleri dışında bizzat verilen sağlık hizmetlerini
kapsamaktadır. Diğer kamu idaresi sağlık hizmeti sunucuları ile yükseköğretim
kurumlarına ait sağlık hizmeti sunularınca verilen diğer sağlık hizmetleri için
genel sağlık sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerden ilave ücret
talep edilmesi söz konusu değildir. Dava konusu kurallar uyarınca ilave ücret, genel sağlık
sigortalısı ve bakmakla yükümlü olduğu kişilerin, ancak yükseköğretim
kurumlarına ait sağlık hizmeti sunucularında görev yapan öğretim üyelerinden
mesai saati dışında hizmet talep etmeleri durumunda alınmaktadır. İlave ücret
ödemek istemeyen ya da buna mali durumu elvermeyenlerin asli faaliyetleri devam
eden öğretim üyelerinden olağan çalışma saatleri içerisinde sağlık hizmeti
almalarına bir engel bulunmamaktadır. Bunun yanı sıra yükseköğretim kurumlarına
ait sağlık hizmeti sunucularında öğretim üyeleri tarafından mesai saatleri
dışında bizzat verilen bazı sağlık hizmetlerinin, ilave ücretten istisna
tutulması hususunda da Kuruma yetki tanınmıştır. Tüm bu hususlar
gözetildiğinde, sağlık hizmetlerinin, toplumun her kesimine dengeli ve düzenli
bir biçimde sunulabilmesini ve sürdürülebilirliğini teminen, yükseköğretim
kurumlarına ait sağlık hizmeti sunucularında görev yapan öğretim üyelerinden
mesai saatleri dışında sağlık hizmeti alan genel sağlık sigortalısı ve bakmakla
yükümlü olduğu kişilerden, kanunda belirtilen sınırlar içinde ilave ücret
alınması öngörülmek suretiyle maddi ve manevi varlığını geliştirme, sağlık ve
sosyal güvenlik haklarına yapılan müdahalenin, ölçülü olduğu ve bireylere aşırı
bir külfet yüklemediği sonucuna ulaşılmaktadır. Anayasa'nın “Çalışma şartları ve dinlenme hakkı” başlıklı 50.
maddesinin birinci ve üçüncü fıkralarında, kimsenin, yaşına, cinsiyetine ve
gücüne uymayan işlerde çalıştırılamayacağı ve dinlenmenin çalışanların hakkı
olduğu belirtilmiştir. Dava konusu kural uyarınca mesai saatleri dışında
çalışmak öğretim üyelerinin isteğine bağlı kılınmış olup öğretim üyelerinin
mesai saatleri dışında çalışmaya zorlanmaları söz konusu değildir. Dolayısıyla
kuralın dinlenme hakkına müdahale teşkil ettiği söylenemez. Açıklanan nedenlerle, dava konusu kural
Anayasa’nın 2., 13., 17., 50., 56. ve 60. maddelerine aykırı değildir. İptal
isteminin reddi gerekir. C- Kanun’un 12. Maddesiyle 2872 Sayılı Kanun’a Eklenen Geçici 3.
Maddenin İncelenmesi 1- Anlam ve Kapsam Dava konu kural ile belirli şartları
taşımak kaydıyla bazı kamu yatırım projeleri ve bunların gerçekleştirilmesi
için zorunlu olan yapı ve tesisler çevresel etki değerlendirmesinden (ÇED) muaf
tutulmaktadır. Kural uyarınca 23.6.1997 tarihinden önce kamu yatırım programına
alınan projelerden, kuralın Resmî Gazete’de yayımlandığı 29.5.2013 tarihi
itibarıyla; planlama aşamasını geçmiş ve ihale süreci başlamış olan veya üretim
ya da işletmeye başlamış olanlar ile belirtilen aşamalarda olan projelerin
gerçekleştirilmesi için zorunlu olan yapı ve tesisler ÇED uygulaması kapsamı
dışına çıkarılmaktadır. Kuralda belirtilen yapı ve tesislerin ÇED uygulamasının
kapsamı dışına çıkarılabilmesi için; 23.6.1997 tarihinden önce kamu yatırım
programına alınmış olması ve kuralın Resmî Gazete’de yayımlandığı tarih olan
29.5.2013 tarihi itibarıyla belirli aşamaları geçmiş bulunması gerekmektedir. 2872 sayılı Kanun’un 2. maddesinde ÇED, “gerçekleştirilmesi
plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin
belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar
vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile
teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin uygulanmasının
izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları ifade eder.” biçiminde
tanımlanmıştır. ÇED, gerçekleştirilmek istenen ve çevre üzerinde önemli olumsuz
etkileri olabilecek faaliyetler hakkında yetkili birimlerce onay verme ya da
karar alma gibi herhangi bir işlem yapılmadan önce bunların çevresel
etkilerinin araştırılarak önlenmesi amacına hizmet etmektedir. ÇED’in amacı,
faaliyetlerin gelecekte yol açabileceği olumsuz çevresel etkileri önceden
hesaba katmak suretiyle, çevre hukukunun en temel ilkesi olan önleyiciliğin
gerçekleştirilmesini temin etmek ve karar vericilere yatırım ya da projenin
çevreye etkilerini göstererek onların doğru karar vermelerini sağlamaktır. Dava konusu kuralda yer alan “…planlama
aşaması geçmiş ve ihale süreci başlamış olan veya… ” ibaresi, planlama
aşamasını geçmiş olmakla birlikte henüz üretim ya da işletmeye başlamamış,
ihale süreci başlayan ancak henüz tamamlanmayan kamu yatırım projelerini ve
bunların gerçekleştirilmesi için zorunlu yapı ve tesisleri ifade etmektedir.
Kuralın belirtilen ibare dışındaki bölümünden ise artık ihale aşamasından ileri
aşamaya geçerek üretim veya işletme faaliyetine başlamış olan kamu yatırım
projeleri ile bunların gerçekleştirilmesi için zorunlu yapı ve tesisler
anlaşılmaktadır. 2- Anayasa’ya Aykırılık Sorunu Dava dilekçesinde, ÇED kavramının, 2872
sayılı Kanun’un 10. maddesi ile çevre mevzuatına girmesine rağmen on yıl sonra
çıkarılan yönetmelik ile uygulamaya başlandığı, ÇED Yönetmeliği’nde 1993-2013
yılları arasında yapılan değişiklikler ile bazı projelerin ÇED uygulamasından
muaf tutulduğu, muafiyetin geçici maddelerle sağlandığı, 2872 sayılı Kanun’un
amir hükümlerinin yönetmelik hükümleri ile sayısız kez bertaraf edilmeye
çalışıldığı, yapılan düzenlemelerin Danıştay kararları ile kısmen ya da tamamen
iptal edilmesine rağmen sıklıkla yapılan yönetmelik değişiklikleri ile muafiyet
başlangıç tarihlerinin ve kriterlerinin farklılaştırılması ile muafiyet
uygulamasına devam edildiği, bu şekilde Danıştay kararlarına da uyulmadığı,
hatta ileriye dönük muafiyet hükümlerinin dahi düzenlendiği, muafiyete ilişkin
Yönetmelik hükümlerine karşı dava açılması üzerine dava konusu kuralın
düzenlenerek Danıştayın yargısal denetiminin önüne geçilmek istenildiği,
kanunlara aykırı yönetmelik hükümlerinin çıkarılmasının hukuk devleti ilkesine
uygun olmadığı, Devletin çevreyi koruma yükümlülüğünün yerine getirilmediği,
kişilerin hukuki güvenliği ile maddi ve manevi varlığını geliştirme, sağlıklı
ve dengeli bir çevrede yaşama haklarının ihlal edildiği, yargı kararlarının
gerekçelerine ve uluslararası sözleşmelere uyulmadığı, idarenin önleyicilik
görevinin yerine getirilmediği belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2., 11., 17.,
43., 44., 45., 56., 90., 138, 168. ve 169. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle dava
konusu kural Anayasa’nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir. Anayasa’nın 56. maddesinin birinci fıkrasında “ Herkes, sağlıklı
ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. ” hükmüne yer verilmek
suretiyle sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkı güvenceye bağlanmıştır.
Anılan maddenin ikinci fıkrasında, çevreyi geliştirmenin, çevre sağlığını
korumanın ve çevre kirlenmesini önlemenin Devletin ve vatandaşların ödevi
olduğu belirtilmiştir. Anayasa’nın 56. maddesinin gerekçesinde de vurgulandığı
üzere, anılan maddeyle Devlete, vatandaşın korunmuş çevre şartlarında, beden ve
ruh sağlığı içinde yaşamını sürdürmesini sağlamanın yanında, hem kirlenmenin
önlenmesi hem de doğal çevrenin korunması ve geliştirilmesi için gereken
tedbirleri alma ödevi yüklenmiştir. 2872 sayılı Kanun’un, Anayasa’nın 56.
maddesiyle Devlete yüklenen, çevre kirlenmenin önlenmesi, doğal çevrenin
korunması ve geliştirilmesi için gereken tedbirleri alma ödevinin ifası
amacıyla çıkarıldığı anlaşılmaktadır. Gerek yaşam hakkıyla gerekse sağlık hakkıyla olan yakın ilişkisi,
bugünkü nesil kadar, hatta daha çok gelecek nesilleri ilgilendirmesi çevre
hakkını günümüzde çok daha önemli hâle getirmektedir. Çevrenin kirlendikten ve
bozulduktan sonra eski hâline getirilmesinin çok güç ve külfetli olması hatta
kimi zaman mümkün olmaması nedeniyle, kalkınma ve ekonomik gelişme için
yapılacak yatırım ve faaliyetlerin, doğayı tahrip etmeden ve çevreyi
kirletmeden gerçekleştirilmesi; kirlenen çevrenin temizlenmesi veya bozulan
çevrenin onarılması yerine, kirliliği ve bozulmayı önleyici tedbirlere ağırlık
verilmesi gerekir. Bu bağlamda ÇED, kalkınma ve ekonomik gelişme için yapılacak
yatırım ve faaliyetlerin, doğayı tahrip etmeden ve çevreyi kirletmeden
gerçekleştirilmesinde kullanılan, karar verme sürecini etkileyen, dolayısıyla
karar mercilerine, kararlarını sağlıklı bir şekilde verebilmeleri için seçenek
üreten ve bu seçeneklerin olumlu ve olumsuz yönlerini saptayan bir yöntem
olarak görülmektedir. Dolayısıyla, çevresel etkisi bulunan yatırımların
çevrenin korunması amacına dayandığı anlaşılan ÇED uygulamasının kapsamı dışına
çıkarılmasının sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına müdahale teşkil
edeceği söylenebilir. Dava konusu kuralla, 23.6.1997tarihinden önce kamu yatırım
programına alınmış olup bu maddenin yürürlüğe girdiği tarih (29.5.2013)
itibarıyla planlama aşaması geçmiş ve ihale süreci başlamış olan veya üretim
veya işletmeye başlamış olan projeler ile bunların gerçekleştirilmesi için
zorunlu olan yapı ve tesisler ÇED uygulamasının kapsamı dışında bırakılmıştır.
Anılan projelerin ÇED uygulamasının kapsamı dışında bırakılması, bu
faaliyetlerin gelecekte yol açabileceği olumsuz çevresel etkileri önceden
değerlendirilerek çevre kirliliğinin ve tahribatının önlenmesi bakımından
gereken tedbirlerin alınmasını engelleyeceğinden sağlıklı ve dengeli bir
çevrede yaşama hakkına müdahale niteliği taşıdığı açıktır. Devlete yüklenen sürdürülebilir ekonomik
kalkınmanın sağlanması ödevinin yerine getirilmesi amacıyla sağlıklı ve dengeli
bir çevrede yaşama hakkına müdahalede bulunulması mümkündür. Ancak bu
müdahalenin, Anayasa’nın 13. maddesi uyarınca demokratik toplum düzeninin
gereklerine uygun ve ölçülü olması gerekir. Ölçülülük ilkesi, yasal önlemin
öngörülen amaç için zorunlu ve amaca ulaşmaya elverişli olmasını, ayrıca amaç
ve araç arasında hakkaniyete uygun bir dengenin bulunması gereğini ifade eder. a- Maddede Yer Alan “…planlama aşaması geçmiş ve ihale süreci
başlamış olan veya… ” İbaresi Dava konusu kuralda yer alan “… planlama aşaması geçmiş ve ihale
süreci başlamış olan veya… ” ibaresiyle, kuralın yürürlüğe girdiği 29.5.2013
tarihi itibarıyla henüz üretim ya da işletmeye başlamamış veya ihale süreci
henüz tamamlanmayan kamu yatırım projelerinin ÇED uygulamasının kapsamı dışına
çıkarılması öngörülmektedir. İptali istenilen düzenleme ile öngörülen projelerde ÇED
uygulamasından ayrılmayı gerektirecek haklı bir neden bulunmamaktadır.
Belirtilen aşama yatırıma hazırlanma sürecini ifade etmektedir. Bu aşamada
henüz yatırımlar hayata geçirilmemiş, üretim veya işletme safhası
başlamamıştır. İhale süreci henüz tamamlanmamış yatırımların ÇED’e tabi
tutulmasının, ciddi kamusal zararlara yol açması söz konusu değildir. Ayrıca bu
safhada çevrenin kirlenmesi veya tahribatı bakımından geri dönülemez bir
aşamaya gelinmemiştir. Bu aşamada, ilgili yatırım yönünden varsa olumsuz
çevresel etkilerin önlenmesi ve/veya çev­reye zarar vermeyen, hukuken ve
çevresel açıdan kabul edilebilir bir düzeyde en aza indirilmesi için alternatif
çözümler bulunmak üzere ÇED uygulaması yapılması mümkündür. Dolayısıyla henüz
ihale süreci tamamlanmayan ve fiilen hayata geçirilmeye başlanmayan
yatırımların, Anayasa’nın 56. maddesiyle Devlete yüklenin çevrenin korunması
ödevinin bir gereği olduğu kabul edilen ÇED uygulamasının dışında tutulmasının
zorunlu bir önlem niteliği taşımadığı sonucuna ulaşılmaktadır. Bu itibarla,
kuralın yürürlüğe girdiği 29.5.2013 tarihi itibarıyla henüz üretim ya da
işletmeye başlamamış veya ihale süreci henüz tamamlanmayan kamu yatırım
projelerinin ÇED uygulamasının kapsamı dışına çıkarılmak suretiyle sağlıklı ve
dengeli çevrede yaşama hakkına yapılan müdahalenin ölçülü olduğu söylenemez. Açıklanan nedenlerle, dava konusu kuralda yer alan “… planlama aşaması
geçmiş ve ihale süreci başlamış olan veya… ” ibaresi Anayasa’nın 13. ve 56.
maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. Kural, Anayasa’nın 13. ve 56. maddelerine aykırı bulunarak iptal
edildiğinden, Anayasa’nın 2., 11., 17., 43., 44., 45., 90., 138., 168. ve 169.
maddeleri yönünden ayrıca inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir. b- Maddenin “…planlama aşaması geçmiş ve ihale süreci başlamış
olan veya… ” İbaresi Dışındaki Bölümü Dava konusu kuralın “…planlama aşaması geçmiş ve ihale süreci
başlamış olan veya… ” ibaresi dışındaki bölümüyle, 23.6.1997 tarihinden önce
kamu yatırım programına alınan, 29.5.2013 tarihi itibarıyla üretim veya
işletmeye başlamış projeler ile bunların gerçekleştirilmesi için zorunlu olan
yapı ve tesislerin ÇED uygulamasının kapsamı dışına çıkarılması
öngörülmektedir. Bu projelerde ihale aşaması tamamlanmış, üretim veya işletme
faaliyeti başlamıştır. Üretim ve işletme safhasına geçmiş proje ve yatırımların
ÇED’e tabi tutulması, daha büyük kamusal zararların oluşmasına yol
açabilecektir. ÇED’in temel amacı, faaliyetlerin olası olumsuz çevresel
etkilerini ve olumsuz etkileri önleme yöntemlerini tespit etmek, bu tespitlere
göre karar vericilerin yatırım konusunda doğru karar vermelerini sağlamak
olduğuna göre, üretim veya işletme aşamasına geçilmiş yatırımlar yönünden ÇED
uygulaması yapılmasının, çevrenin korunmasını, çevre kirliliğinin ve
tahribatının önlenmesini sağlayamayacağı açıktır. Üretim veya işletme aşamasına
geçilmesiyle çevreyi etkileyen birtakım yatırımlar da hayata geçirilmiş olmakta
ve yapılacak ÇED uygulaması sonucu söz konusu yatırımın önemli çevresel
etkilerinin bulunduğu kanaatine ulaşılsa dahi çevrenin eski haline döndürülmesi
çoğu zaman mümkün olamayabilmektedir. Ayrıca bu gibi hallerde olumsuz çıkacak
ÇED raporlarının gereğinin yerine getirilmesinin zorunlu tutulması, doğayı eski
haline getiremeyeceği gibi, yapılan masrafların da boşa gitmesine ve kamu
kaynaklarının heba olmasına yola açabileceğinden daha büyük kamusal zararlara
neden olabilecektir. Belirtildiği üzere ÇED’in temel amacı, faaliyetlerin olası olumsuz
çevresel etkilerini ve olumsuz etkileri önleme yöntemlerini tespit etmek, bu
tespitlere göre karar vericilerin yatırım konusunda doğru karar vermelerini
sağlamaktır. Bu hususlar birlikte değerlendirildiğinde ÇED’in yatırım ile
ilgili planlama ve karar alma sürecinde etkin olduğu görülmektedir. Dava konusu
kuralda ise karar aşaması geçmiş, üretim veya işletme aşaması başlamıştır. Bu
anlamda kamu yatırım projesinde üretim veya işletmeyi durdurarak önceki
aşamalara dönmenin, çevresel etkinin önceden belirlenmesi ve bu belirmeye göre
çevreye olumsuz etkisi varsa önlem alınmasına katkısı olmayacaktır. Bununla
birlikte faaliyette olan projenin çevreye olumsuz etkisi var ise Devletin
denetim yapma ve denetim sonucunda yaptırım uygulama yükümlülüğü devam
etmektedir. Belirtilen durumda olumsuz çevresel etkinin giderilmesi için başta
2872 sayılı Kanun olmak üzere yürürlükteki çevreye ilişkin mevzuatın uygulanması
gerektiği açıktır. Bugünkü ve gelecek kuşakların, sağlıklı bir çevrede yaşamasını
güvence altına alan çevresel, ekonomik ve sosyal hedefler arasında denge
kurulması esasına dayalı kalkınma ve gelişmeyi ifade eden sürdürülebilir
kalkınmanın gerçekleştirilmesi, Devletin görevleri arasındadır. Kişilerin ve
toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlama ve insanın maddi ve manevi
varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlama ödevi Anayasa’nın 5.
maddesiyle Devlete verilmiştir. Ekonomik ve mali olarak güçlü olmak Devletin bu
ödevleri yerine getirmesinin en önemli koşulları arasındadır. Bu amaç için
kalkınma ve ekonomik gelişmişliğin üst seviyelere çıkması gerekmektedir.
Kalkınma ve ekonomik gelişme için kamu yatırımlarının ve bu yatırımlarda
kullanılacak kaynakların olumlu ve verimli kullanmasının önemi açıktır. Kural
kapsamındaki kamu yatırımları, istihdam, üretim veya işletmeye başlamış, diğer
anlatımla ciddi mali kaynaklarla gerçekleştirilmiş ve artık ekonomiye katkı
verir hâle gelmişlerdir. Bu yatırımların ekonomik ve sosyal hayata yaptıkları
katkı ile çevreye zarar vermeleri durumunda faaliyetlerinin durdurulması dâhil
olmak üzere ciddi yaptırımlara muhatap olabilecekleri birlikte
değerlendirildiğinde, üretim veya işletmelerinden vazgeçilmesinin giderilmesi
mümkün olan çevresel etkiden daha olumsuz etki yaratacağı söylenebilir. Bütün bu hususlar birlikte değerlendirildiğinde, 23.6.1997
tarihinden önce kamu yatırım programına alınan, 29.5.2013 tarihi itibarıyla
üretim veya işletmeye başlamış projeleri ve bunların gerçekleştirilmesi için
zorunlu olan yapı ve tesislerin ÇED uygulamasının kapsamı dışına
çıkarılmasının, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına ölçüsüz bir
müdahale teşkil etmediği sonucuna ulaşılmaktadır. Açıklanan nedenlerle dava konusu kuralın “…planlama aşaması
geçmiş ve ihale süreci başlamış olan veya… ” ibaresi dışındaki bölümü
Anayasa’nın 13. ve 56. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi
gerekir. Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla
PERKTAŞ bu görüşe katılmamışlardır. Kuralın Anayasa’nın 2., 11., 17., 43., 44., 45., 90., 138., 168.
ve 169. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI
İSTEMİ 21.5.2013 tarihli ve 6486 sayılı Sosyal
Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik
Yapılmasına Dair Kanun’un; A- 1-4. maddesiyle, 31.5.2006 tarihli ve
5510 sayılıSosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun73. maddesinin; a- İkinci fıkrasının birinci cümlesindeki “bir” ibaresinin “iki” şeklinde
değiştirilmesine, b-Üçüncü fıkrasına eklenen cümlelere, 2-12. maddesiyle, 9.8.1983 tarihli ve
2872 sayılı Çevre Kanunu’na eklenen geçici 3. maddenin “…planlama aşaması
geçmiş ve ihale süreci başlamış olan veya…” ibaresi dışında kalan bölümüne, yönelik iptal istemleri, 3.7.2014 tarihli ve E.2013/89, K.2014/116
sayılı kararla reddedildiğinden, bu cümlelere, bölüme ve değişikliğe ilişkin
yürürlüğün durdurulması istemlerinin REDDİNE, B- 12. maddesiyle 2872 sayılı Kanun’a eklenen geçici 3. maddede
yer alan “…planlama aşaması geçmiş ve ihale süreci başlamış olan veya…” ibaresine
ilişkin yürürlüğün durdurulması isteminin, koşulları oluşmadığından REDDİNE, 3.7.2014 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. VI- SONUÇ 21.5.2013 tarihli ve 6486 sayılı Sosyal
Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ile Bazı Kanunlarda Değişiklik
Yapılmasına Dair Kanun’un; A-4. maddesiyle, 31.5.2006 tarihli ve
5510 sayılıSosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun73.
maddesinin; 1- İkinci fıkrasının birinci cümlesindeki “bir” ibaresinin “iki” şeklinde
değiştirilmesinin, 2-Üçüncü fıkrasına eklenen cümlelerin, Anayasa’ya aykırı olmadıklarına ve bu cümlelere ve değişikliğe
ilişkin iptal istemlerininREDDİNE,OYBİRLİĞİYLE, B-12. maddesiyle, 9.8.1983 tarihli ve
2872 sayılı Çevre Kanunu’na eklenen geçici 3. maddenin; 1- “…planlama aşaması geçmiş ve ihale
süreci başlamış olan veya…” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve
İPTALİNE, OYBİRLİĞİYLE, 2- Kalan bölümünün Anayasa’ya aykırı
olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Zehra Ayla
PERKTAŞ’ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 3.7.2014 tarihinde karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Serruh
  KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Erdal
  TERCAN Üye Muammer
  TOPAL Üye Zühtü
  ARSLAN Üye M.
  Emin KUZ Üye Hasan
  Tahsin GÖKCAN KARŞIOY YAZISI 6486 sayılı Kanun’la 2872 sayılı Çevre Kanunu’na eklenen Geçici
Madde 3’le, 23/6/1997 tarihinden önce kamu yatırım programına alınmış olup,
Kanun’un (6486) yürürlüğe girdiği tarih itibariyle planlama aşaması geçmiş ve
ihale süreci başlamış olan veya üretim veya işletmeye başlamış olan projeler
ile bunların gerçekleştirilmesi için zorunlu olan yapı ve tesislerin Çevresel
Etki Değerlendirmesi (ÇED) kapsamı dışında tutulması öngörülmüştür. Maddenin “…planlama aşaması geçmiş ve ihale süreci başlamış
olan veya…” bölümünün iptaline oybirliğiyle karar verilmiş ise de maddenin
kalan bölümünün de aşağıdaki nedenlerle Anayasa’ya aykırıdır: Maddenin iptal edilen ibare dışındaki bölümü, ihale aşaması
geçmiş ve üretim veya işletmeye başlamış olan projeleri kapsamakta, bunları
ÇED’den muaf tutmaktadır. Çoğunluk düşüncesi, kamu kaynakları kullanılarak yapılıp üretime
geçen ve milli ekonomiye katkı sağlamakta olan yatırımların çevresel nedenlerle
faaliyetlerinin durdurulması veya yaptırımlarla karşılaşmasının, olumsuz
çevresel etkilerden daha sakıncalı olacağı varsayımına dayanmaktadır. Bu
düşünce kabul edildiğinde, ölümcül çevresel etkileri olabilecek olsa dahi bir
kez tamamlanıp işletmeye başlamış bulunan yapı ve tesislerin işletilmesiyle
elde edilecek ekonomik kazançların sağladığı kamu yararı, sağlıklı bir çevrede
yaşama hakkını korumaya yönelik kuralların sağladığı kamu yararına üstün
tutulabilecektir. Anayasa’nın 56. maddesinde belirtilen sağlıklı ve dengeli bir
çevrede yaşama hakkı, Anayasa Mahkemesinin 21.7.2012 tarihli ve 28360 sayılı
Resmî Gazete’de yayımlanan Esas:2011/110, Karar:2012/79 sayılı kararında
isabetle vurgulandığı üzere, “…getirilecek kuralın, ekonomik, bürokratik ve
fiili yükümlülüklere yol açacağı ve üretim faaliyetlerinin etkileneceği
gerekçeleriyle vazgeçilecek haklardan değildir” . Anayasa Mahkemesinin önceki kararında da belirtildiği üzere
herkesin sağlıklı bir çevrede yaşama hakkını koruma ödevi altında bulunan
Devletin, vatandaşların sağlıklı yaşam hakkını ekonomik çıkarlarla takas etme
hak ve yetkisi bulunmamaktadır. Açıklanan nedenlerle Anayasa’nın 56. maddesine aykırı olan
cümlenin geri kalan bölümünün de iptali gerekir. Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT KARŞIOY GEREKÇESİ 21.5.2013 günlü, 6486 sayılı Kanun’un 12. maddesi ile 9.8.1983
günlü 2872 sayılı Çevre Kanunu’na eklenen geçici 3. madde de “23/61997
tarihinden önce kamu yatırım programına alınmış olup, bu maddenin yürürlüğe
girdiği tarih itibariyle planlama aşaması geçmiş ve ihale süreci başlamış olan
veya üretim veya işletmeye başlamış olan projeler ile bunların
gerçekleştirilmesi için zorunlu olan yapı ve tesisler Çevresel Etki
Değerlendirilmesi kapsamı dışındadır.” denilmektedir. Anayasa’nın 56. maddesinin birinci ve ikinci fıkrasında “Herkes,
sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir. Çevreyi geliştirmek,
çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların
ödevidir.” hükmü yer almaktadır. Sözü geçenmaddenin gerekçesinde, vatandaşın
korunmuş çevre şartlarında, beden ve ruh sağlığı içinde yaşamını sürdürmesini
sağlamanın Devletin ödevi olduğu, Devletin hem kirlenmenin önlenmesi hem de
tabiî çevrenin korunması ve geliştirilmesi için gereken tedbirleri alması
gerektiği belirtilmiştir. Madde de sosyal haklar arasında “çevre hakkı” düzenlenmekte ve bu
hakkın kullanılmasında herhangi bir sınırlama bulunmamaktadır. Bilindiği gibi
çevre hakkı yaşam hakkı ile yakından ilgili olup bugünkü kuşakları olduğu kadar
gelecek kuşakları da ilgilendiren bir haktır. Çevre Kanununda “çevresel etki değerlendirmesi,” gerçekleştirilmesi
plânlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin
belirlenmesinde, olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar
vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin, seçilen yer ile
teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin
uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları ifade ettiği, “Sürdürülebilir
çevre” ise gelecek kuşaklara ihtiyaç duyacağı kaynakların varlık ve
kalitesini tehlikeye atmadan bugünü ve gelecek kuşakların çevresini oluşturan
tüm çevresel değerlerin sosyal ekonomik fiziki vb. gibi korunması ve
geliştirmesi sürecini kapsadığı şeklinde tarif edilmiştir. Günümüzde çevrenin kirlendikten veya bozulduktan sonra eski hale
getirilmesinin çok külfetli olması, hatta kimi durumlarda olanaksız bulunması
nedeniyle, kirlenen çevreyi temizleme veya bozulan çevreyi onarma yerine,
olumsuz etkileri baştan önlemenin yöntemleri aranmaktadır. ÇED, kalkınma ve
ekonomik gelişme için yapılacak yatırım ve faaliyetlerin, doğayı tahrip etmeden
ve çevreyi kirletmeden gerçekleştirilmesinde kullanılan yöntemlerden birisidir.
ÇED ile korunmaya çalışılan temel unsur, çevre ve bu çevre içerisindeki
varlıklardır. ÇED kapsamı dışında tutulan proje ve faaliyetlerin, biyolojik
çeşitlilik üzerinde ya da doğada değişiklikler meydana getirebileceği, bu
değişikliklerin uzun dönemli etkilerinin olabileceği, bu nedenle çevre için
riskler taşıdığı açıktır. Bu açıdan kural kapsamındaki proje ve faaliyetlerde,
mevcut risklerin ortadan kaldırılabilmesi ve önlenebilmesi için ÇED’in
öngörülmesi, Anayasa’nın 56. maddesinde Devlete verilen çevrenin korunması
yükümlülüğünün bir gereğidir. Dava konusu kuralda çevresel olarak ciddi ve geri dönülemeyecek
etki bırakabilme ihtimali olan bazı kamu proje ve faaliyetlerinin çevresel etki
değerlendirilmesi kapsamı dışında tutulması Anayasa’nın 56. maddesine
aykırıdır. Açıklanan nedenle kuralın iptali gerektiği düşüncesi ile çoğunluk
görüşüne katılmıyorum. Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ