ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas sayısı:1977/119 Karar sayısı:1977/146 Karar günü:22/12/1977 Resmi Gazete tarih/sayı:2.2.1978/16188 İtiraz
yoluna başvuran : İstanbul 12. Asliye Hukuk Mahkemesi. İtirazın
konusu : 27/2/1976 günlü 1940 sayılı Vakıflar Genel Müdürlüğü 1976 yılı Bütçe
Kanununun 11. maddesi'nin Anayasa'ya aykırı olduğu öne sürülerek iptali
istenmiştir. I-
OLAY : Davacı
5/6/1935 günlü 2762 sayılı Vakıflar Kanununun 27. maddesi uyarınca Vakıflar
Genel Müdürlüğüne ödemesi gereken taviz bedelinden daha fazlasını ödeme zorunda
bırakıldığını ileri sürmüş, fazla Ödenen paranın geri alınmasına karar
verilmesini mahkemeden istemiştir. Davalı idare taviz bedelinin, 27/2/1976
günlü, 1940 sayılı Vakıflar Genel Müdürlüğü Bütçe yasasının 11. maddesi
uyarınca hesaplandığından söz ederek davanın reddini istemiştir. Davacı 11.
maddenin Anayasa'ya aykırı olduğunu savunmuş, bu iddiayı ciddi bulan mahkeme,
sözü geçen madde hükmünün iptali için Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. III-
METİNLER: 1-
İptali istenen 27/2/1976 günlü 1940 sayılı Vakıflar Genel Müdürlüğü 1976 yılı
Bütçe Kanununun 11. maddesi şöyledir: Madde
11- 2762 sayılı Kanunda öngörülen taviz bedelleri, 1319 sayılı Kanun gereğince
verilen beyannamelerdeki değerlere göre hesaplanır. 2-
İlgili yasa hükümleri : 5/6/1935
günlü 2762 sayılı Vakıflar Kanununun 27. maddesi şöyledir : Madde
27- Mevcut mukataalı toprakların veya icareteynli gayrimenkullerin
mülkiyetleri, icare veya mukataaların yirmi misli bir taviz, karşılığında
mutasarrıfına geçirilir. Taviz ister toptan, ister taksit ile ödensin, ilk
ödeme yılı için tahakkuk ettirilen icare veya mukataa üzerinden hesap olunur. (20/6/1952
ve 5982 No. K. ile 27 nci maddeye ek fıkra) Özel ve tüzel kişiler uhdesinde
bulunan vakıf mahallerin icare ve mukataaları vergi kıymetlerine nisbetle binde
iki buçuktan noksan ise o miktara çıkarılır. 3-
Dayanılan Anayasa Kuralları: Madde
64- Kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak, Devletin Bütçe ve kesin hesap kanun
tasarılarını görüşmek ve kabul etmek, para basılmasına, genel ve Özel af
ilanına, mahkemelerce, kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine karar
vermek, Türkiye Büyük Millet Meclisinin yetkilerindendir. Türkiye
Büyük Millet Meclisi kanunla, belli konularda, Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde
kararnameler çıkarmak yetkisi verebilir. Yetki veren kanunda, çıkarılacak
kararnamelerin amacı, kapsamı ve ilkeleriyle bu yetkiyi kullanma süresinin ve
yürürlükten kaldırılacak kanun hükümlerinin açıkça gösterilmesi ve kanun
hükmünde kararnamede de yetkinin hangi kanunla verilmiş olduğunun belirtilmesi
lâzımdır. Bu
kararnameler, Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün yürürlüğe girerler. Ancak,
kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de gösterilebilir.
Kararnameler, Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet
Meclisine sunulur. Yetki
kanunları ye Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulan kararnameler, Anayasa'nın
ve yasama meclisleri içtüzüklerinin kanunların görüşülmesi için koyduğu
kurallara göre, ancak, komisyonlarda ve genel kurullarda diğer kanun tasan ve
tekliflerinden önce ve ivedilikle görüşülüp karara bağlanır. Yayımlandıkları
gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayan kararnameler, bu tarihte, Türkiye
Büyük Millet Meclisince reddedilen kararnameler bu kararın Resmî Gazete'de
yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Değiştirilerek kabul edilen
kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, bu değişikliklerin Resmî Gazete'de
yayımlandığı gün yürürlüğe girer. Anayasa'nın
ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yeralan temel hak ve hürriyetler
ile dördüncü bölümünde yeralan siyasî haklar ve ödevler kanun hükmünde
kararnamelerle düzenlenemez. Anayasa Mahkemesi, bu kararnamelerin Anayasa'ya
uygunluğunu da denetler. Madde
92- Kanun tasan ve teklifleri önce Millet Meclisinde görüşülür. Millet
Meclisinde kabul, değiştirilerek kabul veya reddedilen tasarı ve teklifler
Cumhuriyet Senatosuna gönderilir. Millet
Meclisinde kabul edilen metin, Cumhuriyet Senatosunca değişiklik yapılmadan
kabul edilirse, bu metin kanunlaşır. Cumhuriyet
Senatosu, kendisine gelen metni değiştirerek kabul ederse, Millet Meclisinin bu
değişikliği benimsemesi halinde metin kanunlaşır. Millet
Meclisi, Cumhuriyet Senatosundan gelen metni benimsemezse, her iki Meclisin
ilgili komisyonlarından seçilecek eşit sayıdaki üyelerden bir karma komisyon
kurulur. Bu komisyonun hazırladığı metin Millet Meclisine sunulur. Mîllet
Meclisi, Karma Komisyonca veya Cumhuriyet Senatosunca veya daha önce kendisince
hazırlanmış olan metinlerden birini olduğu gibi kabul etmek zorundadır. Cumhuriyet
Senatosunda üye tamsayısının salt çoğunluğu ile kabul edilmiş olan madde
değişikliklerinde, Millet Meclisinin kendi ilk metnini benimsemesi için. üye
tamsayısının salt çoğunluğunun oyu gereklidir. Bu halde açık oya başvurulur. Millet
Meclisinin reddetdiği bir tasarı veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca da
reddedilirse düşer. Millet
Meclisinin reddettiği bir tasan veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca olduğu gibi
veya değiştirilerek kabul edilirse, Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosunun
kabul ettiği metni yeniden görüşür. Cumhuriyet Senatosunun metni Millet
Meclisince benimsenirse, kanunlaşır; reddedilirse, tasarı veya teklif düşer;
Cumhuriyet Senatosundan gelen metin Millet Meclisince değiştirilerek kabul
edilirse, 5 inci fıkra hükümleri uygulanır. Cumhuriyet
Senatosunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ile tümü. reddedilen bir metnin
Millet Meclisi tarafından kabulü için, üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu
lâzımdır. Bu halde açık oya başvurulur. Cumhuriyet
Senatosunca üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile tümü reddedilen bir metnin
kanunlaşâbilmesi, Millet Meclisi tarafından üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu
ile kabul edilmesine bağlıdır. Bu halde açık oya başvurulur. Cumhuriyet
Senatosu, kendisine gönderilen bir metni, Millet Meclisi komisyonlarında ve
Genel Kurulundaki görüşme süresini aşmıyan bir süre içinde karara bağlar; bu
süre üç ayı geçemez ve ivedilik hallerinde onbeşgünden, ivedi olmıyan hallerde
bir aydan kısa olamaz. Bu süreler içinde karara bağlanmıyan metinler,
Cumhuriyet Senatosunca, Millet Meclisinden gelen şekliyle kabul edilmiş
sayılır. Bu fıkrada belirtilen, süreler Meclislerin tatili devamınca işlemez. Yasama
Meclislerinin ve mahalli idarelerin seçimleri ve siyasî partilerle ilgili tasan
ve tekliflerin kabul veya reddinde yukarıdaki fıkralar hükümleri uygulanır.
Ancak, karma komisyon kurulmasını gerektiren hallerde, karma komisyonun raporu,
Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşik toplantısında görüşülür ve karara
bağlanır; Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşik toplantısında Millet
Meclisinin ilk metninin, kabulü için üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu
lazımdır. 8 inci ve 9 uncu fıkralar hükümleri saklıdır. Madde
93- Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunları on
gün içinde yayınlar; uygun bulmadığı kanunu, bir daha görüşülmek üzere, bu
hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte, aynı süre içinde Türkiye Büyük Millet
Meclisine geri gönderir. Bütçe Kanunları ve Anayasa bu hükmün dışındadır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu yine kabul ederse, kanun
Cumhurbaşkanınca yayınlanır. Madde
94- Genel ve Katma bütçe tasarıları ile millî bütçe tahminlerini gösteren
rapor, malî yılbaşından en az üç ay önce, Bakanlar Kurulu tarafından, Türkiye Büyük
Millet Meclisine sunulur. Bu
tasarılar ve rapor, otuşbeş milletvekiliyle onbeş Cumhuriyet Senatosu üyesinden
kurulu bir karma komisyona verilir. Bu komisyonun kuruluşunda, İktidar grubuna
veya gruplarına en az otuz üye verilmek şartiyle siyasî parti gruplarının ve
bağımsızların oranlarına göre temsili gözönünde tutulur. Karma
komisyonun en çok sekiz hafta içinde kabul edeceği metin, önce Cumhuriyet
Senatosunda görüşülür ve en geç on gün içinde karara bağlanır. Cumhuriyet
Senatosunca kabul edilen metin, en geç bir hafta içinde yeniden görüşülmek
üzere, karma komisyona verilir. Karma Komisyonun kabul ettiği son metin Millet
Meclisinde görüşülür ve malî yılbaşına kadar karara bağlanır. Türkiye
Büyük Millet Meclisi üyeleri, Meclislerinin genel kurullarında, Bakanlık ve
daire bütçeleriyle katma bütçeler hakkındaki düşüncelerini, her bütçenin tümü
üzerindeki görüşmeler sırasında açıklarlar; bölümler ve değişiklik Önergeleri
üzerlerinde ayrıca görüşme yapılmaksızın okunur ve oya konur. Türkiye
Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu taşanlarının genel kurullarda
görüşülmesi sırasında gider artırıcı veya belli gelirleri azaltıcı teklifler
yapamazlar. Madde
126- Devletin ve kamu iktisadi teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerinin
harcamaları yıllık bütçelerle yapılır. Kanun,
kalkınma planları ile ilgili yatırımlar veya bir yıldan fazla sürecek iş ve
hizmetler için özel süre ve usuller koyabilir. Genel
ve katma bütçelerin nasıl yapılacağı ve uygulanacağı kanunla gösterilir. Bütçe
kanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz. IV-
İLK İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi 20/10/1977 gününde Kani Vrana, Şevket Müftügil, Halit Zarbun, Ziya
Önel, Abdullah Üner, Sekip Çopuroğlu, Fahrettin Uluç, Muhittin Gürün, Lûtfi
Ömerbaş, Ahmet Erdoğdu, Hasan Gürsel, Ahmet Salih Çebi, Adil Esmer, Nihat O.
Akçakayalıoğlu ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun katılmalarıyle içtüzüğün 15. maddesi
uyarınca yaptığı ilk inceleme toplantısında, dosyanın eksiği bulunmadığından
işin esasının incelenmesine karar vermiştir. V-
ESASIN İNCELENMESİ: İşin
esasına ilişkin rapor, itiraz yoluna başvuran mahkemenin Anayasaya aykırılık
gerekçesi; iptali istenen yasa hükmü ile dayanılan Anayasa ve yasa kuralları,
bunlarla ilgili gerekçeler ve öteki metinler okunduktan sonra gereği görüşülüp
düşünüldü : 5/6/1935
günlü 2762 sayılı Vakıflar Kanununun 26. maddesi, bu kanunun yayımından sonra
vakıf malların mukataaya ve icareteyne bağlanamayacağını hükme bağlamış, 27.
maddesinde de mevcut mukataalı toprakların veya icareteynli taşınmazların
mülkiyetlerinin, icare veya mukataanın yirmi misli bir taviz karşılığında
mutasarrıfına geçirileceği kuralını koymuştur. Oysa 27/2/1976 günlü, 1940
sayılı Vakıflar Genel Müdürlüğü Bütçe yasasının itiraz konusu 11. maddesi,
öngörülen taviz bedellerinin sözü geçen 27. maddede yazılı yönteme göre değil,
1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu gereğince verilen beyannamelerdeki değerlere
göre hesaplanacağı kuralını getirmiştir. Böylece 2762 sayılı Vakıflar Kanununun
27. maddesi hükmü 1976 Bütçe yılı için değiştirilmiş olmaktadır. Kanunların
ve Bütçe Kanunlarının nasıl yapılacağı Anayasa'nın 64,. 92., 93. ve 94.
maddelerinde gösterilmiştir. Kanun konusu olan bir işin Bütçe Kanunu ile
düzenlenmesine, ya da bir kanun hükmünün Bütçe Kanunu ile değiştirilmesine veya
kaldırılmasına Anayasanın sözü geçen kuralları elvermez. Bundan başka
Anayasanın 126. maddesi, Bütçe Kanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında
hiçbir hüküm konulamayacağını buyurmaktadır. Açıklanan bu anayasal ilkelere
ters düşen bütçe düzenlemelerinin iptaline karar verilmesi gerekeceği
kuşkusuzdur. Anayasa Mahkemesinin birçok kararlarında (Örneğin 10/6/1976 günlü,
E. 1976/23, K. 1976/33 sayılı karar, Resmi Gazete 15/9/1976 sayı: 15708) bu
yönler yeterince açıklanmış olduğundan ayrıntılı gerekçelerin burada
yinelenmesine gerek görülmemiştir. Aynı gerekçelerle 27/2/1976 günlü, 1940
sayılı Vakıflar Genel Müdürlüğü 1976 yılı Bütçe Kanununun 11. maddesi hükmü
iptal edilmelidir. VI-
SONUÇ: 27/2/1976
günlü, 1940 sayılı Vakıflar Genel Müdürlüğü 1976 Yılı Bütçe Kanununun 11.
maddesi hükmünün Anayasa'nın 64., 92., 93., 94 ve 126. maddelerine aykırı
olduğuna ve iptaline, 22/12/1977
gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkan Kâni
  Vrana Başkanvekili Şevket
  Müftügil Üye Abdullah
  Üner Üye Ahmet
  Koçak Üye Şekip
  Çopuroğlu Üye Fahrettin
  Uluç Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Ahmet
  Erdoğdu Üye Hasan
  Gürsel Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Adil
  Esmer Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu Üye Necdet
  Darıcıoğlu