ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayı:1978/39 Karar Sayısı:1978/53 Karar Günü:7/11/1978 Resmi Gazete tarih/sayı:12.2.1979/16548 İTİRAZ
YOLUNA BAŞVURAN : Askerî Yüksek İdare Mahkemesi Birinci Dairesi İTİRAZIN
KONUSU : 27/2/1975 günlü, 1868 sayılı "1975 Yılı Bütçe Kanunu"nun (R)
işaretli cetvelinin "350-Kiralar" bölümünün "gayrimenkul
kiraları" na ilişkin (a) bendinin "sürekli görevle yurt dışında
bulunan ..." diye başlayan dördüncü fıkrasının, Anayasa'nın 64., 92., 93.,
126. maddelerine aykırı oluğu ileri sürülerek iptaline karar verilmesi
istenmiştir. I-
OLAY : Emekli
Kurmay Albay olan davacı, 30/8/1973-30/8/1975 tarihleri arasında Pekin'de kara
ateşeliği görevini yaparken Büyükelçilik için kiralanan konutun bir dairesinde
oturduğunu, kira parası olarak aylığı 3500,- TL. üzerinden 24 ay için toplam
84.000 liranın kur farkı alacağından mahsup yoluyla kesildiğini, bu işlemin
hukuksal dayanağı bulunmadığını ileri sürerek, işlemin iptali ve 84.000 TL. nın
geri verilmesi isteği ile Askerî Yüksek îdare Mahkemesinde dava açmıştır. Adı geçen
Mahkemenin Birinci Dairesi, "1868 sayılı 1975 yılı Bütçe Kanununun (R)
işaretli cetvelin 350 Kiralarla ilgili bölümünün Gayrimenkul kiralarına ilişkin
(a) bendinin (sürekli görevle yurt dışında bulunan...) diye başlayan dördüncü
fıkrasının Anayasanın 64, 92, 93 ve 126. maddelerine aykırı olduğu"
kanısına vararak, bu hükmün iptali için resen Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. III-
YASA METİNLERİ : A)
İptali istenen yasa hükmü : 1/3/1975
günlü, 15164 sayılı Resmî Gazetede yayımlanan 27/2/1975 günlü, 1868 sayılı
"1975 Yılı Bütçe Kanunu" nun (R) işaretli cetvelinin
"350-Kiralar" bölümünün "a) Gayrimenkul kiraları" bendinin
iptali istenen dördüncü fıkrası hükmü şöyledir : "Sürekli
görevle yurtdışında bulunan ve kendilerine Devletçe ikametgâh temin edilen 657
sayılı Devlet Memurları Kanunu ile 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel
Kanununa tabi personelin aylıklarının ele geçen miktarının Misyon Şefleri için
1/12 si, bunlar dışında kalanlar için 1/10 u her ay kira karşılığı olarak
kesilir. Ancak, bu şekilde yapılacak kesinti (söz konusu binalar kiralanmak
suretiyle sağlanmış ise) binanın tamamının ikametgâh olarak kullanılması
halinde aylık gerçek kira bedelinden, binanın kısmen ikametgâh, kısmen resmî
daire olarak kullanılması halinde aylık gerçek kira bedelinin yarısından fazla
olamaz." B)
Dayanılan Anayasa maddeleri: "Madde
64 (20/9/1971 günlü, 1488 sayılı Yasa ile değişik) Kanun koymak, değiştirmek ve
kaldırmak, Devletin bütçe ve kesinhesap kanun tasarılarını görüşmek ve kabul
etmek, para basılmasına, genel ve özel af ilânına, mahkemelerce verilip
kesinleşen ölüm cezalarının yerine gerilmesine karar vermek, Türkiye Büyük
Millet Meclisinin yetkilerindendir. Türkiye
Büyük Millet Meclisi kanunla, belli konularda, Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde
kararnameler çıkarmak yetkisi verebilir. Yetki
veren kanunda, çıkarılacak kararnamelerin amacı, kapsamı ve ilkeleriyle bu
yetkiyi kullanma süresinin ve yürürlükten kaldırılacak kanun hükümlerinin
açıkça gösterilmesi, ve kanun hükmünde kararnamede de yetkinin hangi kanunla
verilmiş olduğunun belirtilmesi lâzımdır. Bu
kararnameler, Resmî Gazete'de yayımlandıkları gün yürürlüğe girerler. Ancak
kararnamede yürürlük tarihi olarak daha sonraki bir tarih de gösterilebilir.
Kararnameler, Resmi Gazete'de yayımlandıkları gün Türkiye Büyük Millet
Meclisine sunulur. Yetki
kanunları ve Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulan kararnameler, Anayasa'nın
ve yasama meclisleri içtüzüklerinin kanunların görüşülmesi için koyduğu
kurallara göre, ancak, komisyonlarda ve genel kurullarda diğer kanun tasarı ve
tekliflerinden önce ve ivedilikle görüşülüp karara bağlanır. Yayımlandıkları
gün Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulmayan kararnameler, bu tarihte, Türkiye
Büyük Millet Meclisince reddedilen kararnameler bu kararın Resmî Gazete'de
yayımlandığı tarihte yürürlükten kalkar. Değiştirilerek kabul edilen
kararnamelerin değiştirilmiş hükümleri, bu değişikliklerin Resmî Gazete'de
yayımlandığı gün yürürlüğe girer. Anayasa'nın
ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel hak ve
hürriyetler ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun
hükmünde kararnamelerle düzenlenemez. Anayasa Mahkemesi, bu kararnamelerin
Anayasa'ya uygunluğunu da denetler." "Madde
92- Kanun tasarı ve teklifleri önce Millet Meclisinde görüşülür. Millet
Meclisinde kabul, değiştirilerek kabul veya reddedilen tasarı ve teklifler
Cumhuriyet Senatosuna gönderilir. Millet
Meclisinde kabul edilen metin, Cumhuriyet Senatosunca değişiklik yapılmadan
kabul edilirse, bu metin kanunlaşır. Cumhuriyet
Senatosu, kendisine gelen metni değiştirerek kabul ederse, Millet Meclisinin bu
değişikliği benimsemesi halinde metin kanunlaşır. Millet
Meclisi, Cumhuriyet Senatosundan gelen metni benimsemezse, her iki Meclisin
ilgili komisyonlarından seçilecek eşit sayıdaki üyelerden bir karma komisyon
kurulur. Bu Komisyonun hazırladığı metin Millet Meclisine sunulur. Millet
Meclisi, karma komisyonca veya Cumhuriyet Senatosunca veya daha önce kendisince
hazırlanmış olan metinlerden birini olduğu gibi kabul etmek zorundadır.
Cumhuriyet senatosunda üye tamsayısının salt çoğunluğu ile kabul edilmiş olan
madde değişikliklerinde, Millet Meclisinin kendi ilk metnini benimsemesi için,
üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu gereklidir. Bu halde açık oya
başvurulur. Millet
Meclisinin reddettiği tasarı veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca da
reddedilirse düşer. Millet
Meclisinin reddettiği bir tasarı veya teklif, Cumhuriyet Senatosunca olduğu
gibi veya değiştirilerek kabul edilirse, Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosunun
kabul ettiği metni yeniden görüşür. Cumhuriyet Senatosunun metni Millet
Meclisince benimsenirse, kanunlaşır; reddedilirse, tasarı veya teklif düşer;
Cumhuriyet Senatosundan gelen metin Millet Meclisince değiştirilerek kabul
edilirse, 5 inci fıkra hükümleri uygulanır. Cumhuriyet
Senatosunca üye tamsayısının salt çoğunluğu ile tümü reddedilen bir metin
Millet Meclisi tarafından kabulü için, üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu
lazımdır. Bu halde açık oya başvurulur. Cumhuriyet
Senatosunca üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile tümü reddedilen bir metnin
kanunlaşabilmesi, Millet Meclisi tarafından üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu
ile kabul edilmesine bağlıdır. Bu halde açık oya başvurulur. Cumhuriyet
Senatosu, kendisine gönderilen bir metni, Millet Meclisi komisyonlarında ve
genel kurulundaki görüşme süresini aşmıyan bir süre içinde karara bağlar; bu
süre üç ayı geçemez ve ivedilik hallerinde onbeş günden, ivedi olmıyan hallerde
bir aydan kısa olamaz. Bu süreler içinde karara bağlanmıyan metinler.
Cumhuriyet Senatosunca, Millet Meclisinden gelen şekliyle kabul edilmiş
sayılır. Bu fıkrada belirtilen süreler Meclislerin tatili devamınca işlemez. Yasama
Meclislerinin ve mahallî idarelerin seçimleri ve siyasi partilerle ilgili
tasarı ve tekliflerin kabul veya reddinde yukarıdaki fıkralar hükümleri
uygulanır. Ancak, karma komisyon kurulmasını gerektiren hallerde, karma
komisyonun raporu Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşik toplantısında
görüşülür ve karara bağlanır; Türkiye Büyük Millet Meclisinin birleşik
toplantısında Millet Meclisinin ilk metninin kabulü için üye tamsayısının salt
çoğunluğunun oyu lâzımdır. 8. ve 9. fıkralar hükümleri saklıdır." "Madde
93- Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince kabul edilen kanunları on
gün içinde yayınlar; uygun bulmadığı kanunu, bir daha görüşülmek üzere, bu
hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte, aynı süre içinde Türkiye Büyük Millet
Meclisine geri gönderir. Bütçe kanunları ve Anayasa bu hükmün dışındadır. Türkiye
Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu yine kabul ederse kanun
Cumhurbaşkanınca yayınlanır." "Madde
126- Devletin ve kamu iktisadî teşebbüsleri dışındaki kamu tüzel kişilerinin
harcamaları yıllık bütçelerle yapılır. Kanun,
kalkınma planları ile ilgili yatırımlar veya bir yıldan fazla sürecek iş ve
hizmetler için özel süre ve usuller koyabilir. Genel
ve katma bütçelerin "nasıl yapılacağı ve uygulanacağı kanunla gösterilir.
Bütçe kanununa bütçe ile ilgili hükümler dışında hiç bir hüküm konulamaz." IV-
İLK İNCELEME : Anayasa
Mahkemesinin 25/5/1978 gününde Kani Vrana, Şevket Müftügil, Abdullah Üner,
Ahmet Koçak, Sekip Çopuroğlu, Fahrettin Uluç, Muhittin Gürün, Lûtfi Ömerbaş,
Ahmet Erdoğdu, Hasan Gürsel, Osman Tokcan, Ahmet Salih Çebi, Nihat O. Akçakayalıoğlu,
Ahmet H. Boyacıoğlu ve Necdet Darıcıoğlu'nun katılmalarıyla içtüzüğün 15.
maddesi uyarınca, yaptığı ilk inceleme toplantısında, dosyanın eksiği
bulunmadığından işin esasının incelenmesine karar verilmiştir. V-
ESASIN İNCELENMESİ . İşin
esasına ilişkin rapor, itiraz yoluna başvuran mahkemenin kararı ve ekleri,
iptali istenen yasa hükmü, dayanılan Anayasa maddeleri, bunlara ilişkin
gerekçeler ve konu ile ilgili öteki metinler okunduktan sonra gereği görüşülüp
düşünüldü : Anayasa'nın
126. maddesinin son fıkrasının son tümcesi, Bütçe Yasasına bütçe ile ilgili
olanlar dışında hüküm konulmasını yasaklamaktadır. Bütçe Yasasına konulabilecek
hükümleri sınırlayan bu kuralın Anayasa'da yer alış nedeni, Bütçe Yasası ile
başka yasaların hazırlanış biçimleri ve nitelikleri yönünden farklarım
belirleyen Anayasa'nın 64., 92., 93. ve 94. maddelerinin incelenmesinden açıkça
ortaya çıkmaktadır. Gerçekten,
Anayasa'nın 64. maddesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin görev ve yetkileri
belirtilirken, "Kanun koyma" yetkisi yanında, ayrıca "Devletin
Bütçe Kanun tasarılarını görüşmek ve kabul etmek" yetkisinden de
sözedilmesi, iki çeşit yasanın Anayasa Koyucu tarafından temelde birbirinden
ayrı olarak ele alındığını ortaya koyduğu gibi, yasaların görüşülmesi ve kabulü
konusunu düzenleyen 92. madde yanında, Bütçe Yasasının görüşülmesi ve kabulünü
ayrı bir yönteme bağlayan 94. maddenin getirilmiş olması ve 93. maddede,
Cumhurbaşkanı'nın yasaları bir kez daha görüşülmeleri için Türkiye Büyük Millet
Meclisi'ne geri gönderme yetkisinin kapsamına bütçe yasalarının alınmamış
bulunması da iki çeşit yasa arasındaki ayırımı kesinlikle belirlemektedir. Bu
anayasal durum karşısında, itiraz konusu hükmün Bütçe Yasasında yer alabilmesi,
"Bütçe ile ilgili olması" koşuluna bağlıdır. Halbuki Anayasa
Mahkemesinin birçok kararında belirtildiği gibi, bir hükmün Anayasa'nın 126.
maddesindeki anlamda "Bütçe ile ilgili" sayılabilmesi, yalnızca
bütçenin uygulanması ile ilgili uygulamayı kolaylaştırıcı, tamamlayıcı ya da açıklayıcı
nitelikte bulunmasına bağlı olup, itiraz konusu hükmün bu niteliği taşımadığı
ve ancak Bütçe Yasası dışında bir yasal düzenlemeye konu olabileceği açıkça
ortadadır. Nitekim,
daha önceki bir itiraz nedeniyle, 1828 sayılı, "1974 yılı Bütçe
Kanunu"nun (R) işaretli cetvelinin "351-Kiralar" bölümünün
"a) gayrimenkul kiralan" bendinde yer alan aynı nitelikteki bir hüküm
Anayasa Mahkemesinin 21/10/1976 günlü, Esas 1976/35, Karar 1976/49 sayılı
kararı ile ve yukarda özetlenen gerekçeye dayanılarak iptal edilmiştir. (13
Aralık 1976 günlü, 15798 sayılı Resmî Gazete). Böyle
olunca, 27/2/1975 günlü, 1868 sayılı "1975 Yılı Bütçe Kanunu" na ekli
(R) işaretli cetvelin "350-Kiralar" bölümünde yer alan "a)
gayrımenkul kiraları" bendinin "Sürekli görevle yurt dışında
bulunan..." diye başlayan fıkrasının da aynı gerekçe ile ve Anayasa'nın
64., 92., 93., 94. ve 126. maddelerine aykırılığı nedeniyle iptaline karar
verilmelidir. VI-
SONUÇ : 27/2/1975
günlü 1868 sayılı 1975 yılı Bütçe Kanununa ekli (R) işaretli cetvelin "350
.kiralar" bölümünün gayri menkul kiralarına ilişkin (a) bendinin
"sürekli görevle yurt dışında bulunan..." diye başlayan fıkrasının
Anayasanın 64., 92., 93., 94. ve 126. maddelerine aykırı olduğuna ve iptaline, 7/11/1978
gününde oybirliği ile karar verildi. Başkan Şevket
  Müftügil Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Ahmet
  Erdoğdu Üye Osman
  Tokcan Üye Ali
  Rüştü Aral Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Muammer
  Yazar Üye Adil
  Esmer Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Nahit
  Saçlıoğlu Üye Hüseyin
  Karamüstantikoğlu Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu Üye Necdet
  Darıcıoğlu Üye Bülent
  Olçay