ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2023/71 Karar Sayısı
: 2023/182 Karar Tarihi
: 26/10/2023 R.G.Tarih-Sayı
: 29/11/2023-32384 İPTAL DAVASINI AÇAN: Türkiye Büyük Millet
Meclisi üyeleri Engin ALTAY, Özgür
ÖZEL, Engin ÖZKOÇ ile birlikte 129 milletvekili İPTAL DAVASININ KONUSU: 26/1/2023 tarihli ve 7435 sayılı Türkiye Odalar ve
Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu ile Bazı Kanunlarda ve 640 Sayılı
Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 11. maddesiyle
7/6/2005 tarihli ve 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları
Kanunu’nun 44. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde yer alan “...dörtte
birinin...” ibaresinin “...beşte ikisinin...” şeklinde
değiştirilmesinin Anayasa’nın 2., 5., 135. ve 173. maddelerine aykırılığı ileri
sürülerek iptaline ve yürürlüğünün durdurulmasına karar verilmesi talebidir. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un iptali talep edilen kuralın da yer aldığı 44.
maddesi şöyledir: “ Olağanüstü genel kurul toplantıları Madde 44- Esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının
genel kurulları; a) Yönetim kurulu üye tam sayısının çoğunluğunun kararı
ile yönetim kurulu tarafından, b) Genel kurul üyelerinin beşte ikisinin noterce
tasdik edilmiş imzası ile düzenlenecek tutanak ve gündemle noter kanalıyla
yapılacak başvuru üzerine, alınacak kararla yönetim kurulu tarafından, c) Denetim kurulu tarafından, d) Haklı ve geçerli sebeplerin varlığı halinde Bakanlık
tarafından, Olağanüstü olarak toplantıya çağırılır. Toplantı, çağrısında
belirlenen gündemle yapılır. Olağanüstü toplantılarda belirlenen gündem dışında
görüşme yapılamaz. Bakanlık çağrısı hariç, yapılacak olağanüstü genel kurul
toplantısı hazırlık çalışmaları yönetim kurulunca yürütülür. Yönetim kurulunun
bu görevi yerine getirmemesi halinde ise, olağanüstü genel kurul toplantısı hazırlık
çalışmalarının nasıl ve kimler tarafından yürütüleceği Bakanlık tarafından
belirlenir . ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, M. Emin KUZ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki
HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN,
Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin katılımlarıyla 4/5/2023 tarihinde yapılan ilk
inceleme toplantısında dosyada eksiklik
bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma talebinin esas
inceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Ahmet Hakan SOYTÜRK tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, davası
konusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Anlam ve
Kapsam 3. 5362
sayılı Kanun’un 1. maddesinde anılan Kanun’un amacının esnaf ve sanatkârlar ile
bunların yanlarında çalışanların mesleki ve teknik ihtiyaçlarını karşılamak,
mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlerine uygun
olarak gelişmelerini ve mesleki eğitimlerini sağlamak, meslek mensuplarının
birbirleriyle ve halk ile olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hâkim kılmak,
meslek disiplini ve ahlakını korumak ve bu maksatla kurulan tüzel kişiliğe
sahip kamu kurumu niteliğindeki esnaf ve sanatkârlar odaları ile bu odaların
üst kuruluşu olan birlik, federasyon ve konfederasyonun çalışma usul ve
esaslarını düzenlemek olduğu belirtilmiştir. 4. Kanun’da esnaf ve sanatkârlar meslek
kuruluşlarının oda, birlik, federasyon ve konfederasyon şeklinde örgütlenecekleri
düzenlenmiştir. Anılan kuruluşlardan her birinin kendi genel kurulu, yönetim
kurulu ve denetim kurulu bulunmaktadır. Kanun’da, her kuruluşun genel kurulunun
kimlerden oluşacağı ve görevlerinin neler olduğu ayrı ayrı düzenlenmiştir. 5. Kanun’un “ Ortak Hükümler ”
başlıklı üçüncü kısmında yer alan 42. ve 43. maddelerinde esnaf ve sanatkârlar
meslek kuruluşlarının olağan genel kurul toplantılarının ne zaman ve nerede
yapılacağı, toplantıya çağrı usulü ile toplantı gündeminde yer alacak konular
düzenlenmiştir. 42. maddenin birinci fıkrası uyarınca olağan genel kurul
toplantıları dört yılda bir kuruluşun merkezinin bulunduğu yerde yapılacaktır. 6. Esnaf ve sanatkârlar meslek
kuruluşlarının tümü bakımından ortak hüküm niteliğinde olan 44. maddede de
olağanüstü genel kurul toplantılarına çağrı usulü ile olağanüstü toplantının
gündemi ve olağanüstü genel kurul toplantısı hazırlık çalışmalarının ne şekilde
yürütüleceği düzenlenmiştir. Anılan madde uyarınca esnaf ve sanatkârlar meslek
kuruluşlarının genel kurulları; yönetim kurulu üye tam sayısının çoğunluğunun
kararı ile yönetim kurulu tarafından, genel kurul üyelerinin beşte ikisinin
noterce tasdik edilmiş imzası ile düzenlenecek tutanak ve gündemle noter
kanalıyla yapılacak başvuru üzerine alınacak kararla yönetim kurulu tarafından,
denetim kurulu tarafından, haklı ve geçerli sebeplerin varlığı hâlinde Ticaret Bakanlığı
(Bakanlık) tarafından olağanüstü olarak toplantıya çağrılır. 7. Söz konusu maddeye göre olağanüstü
toplantıda yalnızca çağrıya konu gündeme dair görüşme yapılması mümkündür. Olağanüstü
genel kurul toplantısı hazırlık çalışmaları, Bakanlık çağrısı hariç olmak
üzere, yönetim kurulunca yerine getirilir. Yönetim kurulunun bu görevi yerine
getirmediği hâllerde ise hazırlık çalışmalarının nasıl ve kimler tarafından
yürütüleceği Bakanlık tarafından belirlenir. 8. Maddenin birinci fıkrasının (b) bendine göre esnaf ve sanatkârlar meslek
kuruluşlarının genel kurullarının genel kurul üyelerinin talebi üzerine
olağanüstü toplantıya çağrılabilmesi için genel kurul üyelerinin noterce tasdik
edilmiş imzası ile düzenlenecek tutanak ve gündemle noter kanalıyla başvuruda
bulunulması gerekmektedir. Anılan bentte yer alan “…beşte ikisinin…” ibaresi dava konusu kuralı oluşturmaktadır. B. İptal Talebinin Gerekçesi 9. Dava dilekçesinde özetle; esnaf ve sanatkârlar meslek
kuruluşlarının tüzel kişiliğe sahip kamu kurumu niteliğindeki meslek
kuruluşları olduğu, bu tür kuruluşların oluşumunun ve faaliyetlerinin
yürütülmesinin demokrasinin genel esasları çerçevesinde gerçekleşmesi
gerektiği, dava konusu kuralla anılan kuruluşların olağanüstü genel kurula
çağrılma usulünün zorlaştırıldığı, bu durumun meslek kuruluşlarının yönetimine
mensuplarının katılmasını ve fikirlerini özgürce ifade edebilmesini,
kuruluşların idaresinde şeffaflığın sağlanmasını güçleştirdiği, kuralın
kuruluşların idari özerkliği ilkesini etkisiz ve karşılıksız bıraktığı, yine
devletin esnafı koruyucu ve destekleyici tedbirleri alma yükümlülüğüyle de
bağdaşmadığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 5., 135. ve 173. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 10. Anayasa'nın 135.
maddesinde kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının ve üst
kuruluşlarının belli bir mesleğe mensup olanların müşterek ihtiyaçlarını
karşılamak, mesleki faaliyetlerini kolaylaştırmak, mesleğin genel menfaatlere
uygun olarak gelişmesini sağlamak, meslek mensuplarının birbirleriyle ve halkla
olan ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni hâkim kılmak üzere meslek disiplini ve
ahlakını korumak maksadı ile kanunla kurulan ve organları kendi üyeleri
tarafından kanunda gösterilen usullere göre yargı gözetimi altında, gizli oyla
seçilen kamu tüzel kişilikleri oldukları belirtilmiştir. 11. Tüzel kişilikleri olan bu tür meslek kuruluşları ile
üst kuruluşların organlarının kendi üyeleri arasından kanunda belirlenen
yöntemlere göre seçilmesi ve sorumlu organlarının görevlerine yargı kararıyla
son verilebileceğinin öngörülmesiyle bu kuruluşlara idari özerklik tanınmış ve
kuruluşların yönetim ve işleyişlerinin demokratik hukuk devleti esaslarına
uygun olması amaçlanmıştır (AYM, E.2018/15, K.2018/78, 5/7/2018, §§ 15, 16;
E.2020/60, K.2020/54, 1/10/2020, § 97). 12. Anayasa Mahkemesinin 11/10/2023 tarihli ve
E.20222/96, K.2023/174 sayılı kararında da vurgulandığı üzere Anayasa’nın 135.
maddesi kapsamına giren meslek kuruluşları özünde bir örgütlenme türüdür
(anılan karar § 64). Meslek kuruluşları dernek, vakıf, sendika ve siyasi parti
gibi özel hukuk tüzel kişisi niteliğindeki örgütlenmelerden farklı olarak kamu
kurumu niteliğinde olsa da anayasa koyucu kamu kurumlarından farklı olarak,
meslek kuruluşlarının yönetim organlarının seçimle belirlenmesini öngörmüştür. 13. Anayasa Mahkemesinin yerleşik kararlarında da
belirtildiği üzere herhangi bir kuruluşun oluşmasında seçime yer verilmesi
durumunda, bu kuruluşun yönetim ve işleyişinin de demokratik kurallara uygun
olması gerekir (AYM, E.2010/80, K.2011/178, 29/12/2011; E.2011/63, K.2013/28,
14/2/2013). Dolayısıyla meslek kuruluşlarının yönetim ve işleyişinde
Anayasa’nın 2. maddesinde güvence altına alınan demokratik devlet ilkesinin
gözetilmesi zorunludur. 14. Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti’nin
toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına
saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere
dayanan, demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olduğu belirtilmiştir. 15. Anayasa’yla devletin nitelikleri arasında sayılan
demokratik devlet ilkesi, demokrasiyi seçimlere katılma ve oy verme hakkına
indirgeyen klasik temsili demokrasi anlayışının ötesinde, toplumsal sorunların,
tüm tarafların aktif olarak katılımıyla çözümlenmesini öngören katılımcı
demokrasi anlayışını ifade etmektedir. Katılımcı demokrasi, tüm vatandaşların
görüşlerini açıklama hakkına sahip olduğu, kendi yaşamlarını etkileyen karar
alma süreçlerine çeşitli araçlarla katılabildiği bir sistemi öngörmektedir
(AYM, E.2011/106, K.2012192, 29/11/2012). Öte yandan katılımcı demokrasi
anlayışında yönetimin karar ve işlemlerinin halk tarafından denetlenebilmesi,
hesap verilebilirliğin artırılmasını sağlayacaktır. Bu itibarla meslek
mensuplarının, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının yönetim ve
denetim kurullarının karar ve işlemlerini denetleyebilecek araçlarla
donatılması demokratik devlet ilkesinin bir gereğidir. 16. Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının en
yüksek karar organı olan genel kurul, anılan kuruluşların başkanını ve yetkili
kurullarının üyelerini seçmek, yetkili kurulların raporlarını, bilanço ve gelir
ve gider hesaplarını incelemek, kabul veya reddetmek, yetkili kurulları ibra
etmek, yönetim kurulunca hazırlanan yönetmelikleri onamak, işlem ve eylemleri
nedeniyle hukuki ve cezai sorumluluğu tespit edilen organ üyeleri hakkında dava
açılmasına, bunların görevde kalıp kalmamasına karar vermek gibi mesleki
kuruluşların kurumsal yapısına ilişkin kararlar aldığı gibi, genel kurulun
esnaf ve sanat sahiplerinin meslek ve sanatlarının yürütülmesi için gerekli ve
faydalı görülecek tedbir ve teşebbüsler hakkında karar vermek, kuruluşların
amaçlarına uygun olarak eğitim ve öğretim faaliyetlerinde bulunulmasına yönelik
kararları almak şeklinde yetkileri de bulunmaktadır. 17. Dava konusu kural öncesinde, genel kurul üyelerinin dörtte
birinin noterce tasdik edilmiş imzası ile düzenlenecek tutanak ve gündemle
noter kanalıyla yapılacak başvuru üzerine alınacak kararla yönetim kurulu
tarafından genel kurulun olağanüstü toplantıya çağrılması öngörülmekte iken
kuralla bu oran beşte ikiye çıkarılmıştır. Bu itibarla kurala göre genel kurulun
genel kurul üyeleri tarafından olağanüstü toplantıya çağırılabilmesi için
önceki duruma nazaran daha nitelikli bir çoğunluk gerekmektedir. 18. Genel kurul üyelerinin beşte ikisinin noterce tasdik
edilmiş imzası ile düzenlenecek tutanak ve gündemle noter kanalıyla yapılacak
başvuru üzerine alınacak kararla yönetim kurulu tarafından genel kurulun
olağanüstü toplantıya çağrılmasını öngören kuralın, genel kurulun sık
aralıklarla toplantıya çağrılması suretiyle genel kurul üyelerinin gereksiz
yere meşgul edilmesinin önlenmesi ve yetkili organların devamlı surette genel
kurulun baskısı altında olmaksızın faaliyetlerini etkin bir şekilde
sürdürmesine imkân tanınması için ihdas edildiği anlaşılmaktadır. Bu itibarla kuralla
yönetimde istikrarın sağlanmasının amaçlandığı açıktır. 19. Bununla birlikte esnaf ve sanatkârlar meslek mensuplarının genel kurulu olağanüstü toplantıya
çağırabilmesi demokratik devlet ilkesinin gerektirdiği katılım araçlarından
olup bu toplantıların azınlığın talebiyle gerçekleştirilebilmesi önem
taşımaktadır. Nitekim demokrasinin en önemli gereklerinden biri de çoğulculuk
olup bu anlamda azınlıkta kalanların da haklarının korunmasına, onların
seslerini duyurabilmesine imkân tanınması gerekir. Kuşkusuz kamu kurumu
niteliğindeki meslek kuruluşlarının yönetiminde istikrarın sağlanması amacıyla,
olağanüstü toplantılara çağrı yapılabilmesi için belirli oranda meslek
mensubunun aynı yönde irade göstermesinin öngörülmesi kanun koyucunun
takdirindedir. Ancak öngörülecek asgari oranın genel kurul üyelerinin karar ve
yönetim organlarını denetleme işlevini ortadan kaldırmasının veya aşırı
derecede zorlaştırmasının demokratik devlet ilkesine uygun düşeceği söylenemez. 20. Kuralla olağanüstü genel kurul toplantısı için
öngörülen beşte ikilik, başka bir ifadeyle yüzde kırklık oran meslek
kuruluşlarında azınlıkta kalan kişilerin seslerini duyurabilmesini ve bu kuruluşların
işleyişine etkin şekilde katılabilmesini aşırı derecede güçleştirmektedir. Anılan
kuruluşların yönetim ve denetim organları çoğunluk tarafından belirlenmektedir.
Kuralla azınlığın genel kurulu olağanüstü toplantıya çağırabilmesi için bir
bütün hâlinde hareket etme zorunluluğu dolaylı olarak öngörülmektedir. Başka
bir deyişle azınlıkta kalanlar arasında görüş ayrılığı olduğu durumlarda kural
genel kurul üyelerinin karar ve yönetim organlarını denetleme imkânını işlevsiz
hâle getirmektedir. Bu itibarla kuralın demokratik devlet ilkesine uygun
olmadığı sonucuna ulaşılmıştır. 21. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 2. ve 135.
maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. Muhterem İNCE bu görüşe katılmamıştır. Kuralın
Anayasa’nın 5. ve 173. maddelerine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu
bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 2. ve 135. maddeleri yönünden
yapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 5.
ve 173. maddeleri yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir. IV.
İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU 22.
Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “ Kanun, Cumhurbaşkanlığı
kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların
hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten
kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği
tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı
günden başlayarak bir yılı geçemez. ” denilmekte, 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu
kural tekrarlanarak Mahkemenin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’de
yayımlandığı günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir
yılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir. 23. 7435 sayılı Kanun’un 11. maddesiyle 5362 sayılı Kanun’un 44.
maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde yer alan “...dörtte birinin...” ibaresinin “...beşte ikisinin...” şeklinde değiştirilmesinin iptal
edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte
görüldüğünden Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı
Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince iptal hükmünün kararın
Resmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi
uygun görülmüştür. V. YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ 24. Dava
dilekçesinde özetle; dava konusu kuralın uygulanması hâlinde telafisi güç veya
imkânsız zararların doğabileceği belirtilerek yürürlüğünün durdurulmasına karar
verilmesi talep edilmiştir. 26/1/2023 tarihli ve
7435 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu
ile Bazı Kanunlarda ve 640 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik
Yapılmasına Dair Kanun’un 11. maddesiyle 7/6/2005 tarihli ve 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek
Kuruluşları Kanunu’nun 44. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde yer alan “...dörtte
birinin...” ibaresinin “...beşte ikisinin...” şeklinde
değiştirilmesine yönelik iptal hükmünün yürürlüğe girmesinin ertelenmesi
nedeniyle bu ibare değişikliğine ilişkin yürürlüğün durdurulması talebinin
REDDİNE 26/10/2023 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. VI.
HÜKÜM 26/1/2023 tarihli ve 7435 sayılı Türkiye Odalar ve
Borsalar Birliği ile Odalar ve Borsalar Kanunu ile Bazı Kanunlarda ve 640 Sayılı
Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 11. maddesiyle 7/6/2005 tarihli ve 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek
Kuruluşları Kanunu’nun 44. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde yer alan “...dörtte
birinin...” ibaresinin “...beşte ikisinin...” şeklinde
değiştirilmesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Muhterem İNCE’nin karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, iptal hükmünün Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un
66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE
YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE 26/10/2023 tarihinde karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Üye Engin YILDIRIM Üye M. Emin KUZ Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Basri BAĞCI Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE KARŞIOY GEREKÇESİ 1. Mahkememiz sayın çoğunluğu tarafından 5362 sayılı
Esnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanunu’nun 44. maddesinin birinci
fıkrasının (b) bendinde yer alan “...beşte ikisinin...” ibaresinin
iptaline karar verilmiştir. Aşağıda açıklanan gerekçelerle bu görüşe
katılmamaktayız. 2. Kanun’un 44. maddesi uyarınca genel kurul üyelerinin
genel kurulu olağanüstü toplantıya çağırabilmesi beşte ikilik bir oran
öngörülmüştür. Çoğunluk tarafından da ifade edildiği üzere, Anayasa’nın 135.
maddesi ile kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının organlarının kendi üyeleri arasından kanunda belirlenen
yöntemlere göre seçilmesi ve sorumlu organlarının görevlerine yargı kararıyla
son verilebileceğinin öngörülmesiyle, anılan kuruluşların yönetim ve işleyişinin de demokratik devlet ilkesine
uygun olması amaçlanmıştır. 3. Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının
yönetim ve işleyişinde de demokratik bir hukuk düzeninden bahsedilebilmesi için
yetkili organların adil bir temsil ilkesine dayalı serbest, eşit ve genel oy
esasına dayalı bir seçimle seçilmesi gerekir. Bunun yanı sıra anılan
kuruluşların yönetim ve işleyişine üyelerin dengeli bir biçimde katılımının
sağlanarak çoğulcu bir yapı ve hesap verebilir bir yönetim oluşturulması
demokratik hukuk devletinin bir gereğidir. Kuruluşların üyelerinin karar ve
yönetim organlarını denetleme işlevini ortadan kaldıracak veya aşırı derecede
zorlaştıracak düzenlemelere yer verilmesi ise ölçülü olmayacağı gibi demokratik
hukuk devleti ilkesiyle de bağdaşmaz. 4. Anayasa’nın 135. maddesinin birinci fıkrasında da “ … kanunla kurulan ve organları kendi üyeleri tarafından
kanunda gösterilen usullere göre… ”
şeklinde belirtildiği üzere kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının
yetkili organlarının seçimine ilişkin usul ve esasları belirleme yetkisi kanun
koyucunun takdir yetkisindedir. 5. Kuralla mesleki kuruluşların merkezi idareden bağımsız
olarak kendi faaliyetlerine ilişkin kararları alma ve uygulama konusunda bir
sınırlama öngörülmemektedir. Başka bir ifadeyle kural, yalnızca olağanüstü
genel kurula gidilme kararı konusunda kuruluşun kendi üyelerince verilecek
kararın nisabını ağırlaştırmaktadır. Buna karşın kuralda, mesleki kuruluşun
işleyişi ve yönetimine dair merkezi yönetime herhangi bir yetki ve denetim
imkânı tanınmamıştır. Dolayısıyla kural kanun koyucunun takdir yetkisi
kapsamında olup kuralda kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının idari
özerkliğini ihlal eden bir yön bulunmamaktadır. 6. Kuralın genel kurulu sık aralıklarla toplantıya
çağırarak genel kurul üyelerini meşgul etmemek, yetkili organların devamlı
surette genel kurulun baskısı altında olmaksızın faaliyetlerini etkin bir
şekilde sürdürmesine imkân tanımak amacıyla ihdas edildiği anlaşılmaktadır. 7. Kanun’un 45. maddesinde düzenlenen
genel kurul toplantı ve karar yeter sayıları da gözetildiğinde üyelerin genel
kurulu olağanüstü toplantıya çağırabilmesi için üyelerin beşte ikisinin
başvurusunu öngören kuralın üyelerin olağanüstü toplantıya çağırma yetkisini
aşırı derecede zorlaştırmadığı anlaşılmaktadır. Başka bir anlatımla kural uyarınca toplantı ya da karar
yeter sayısından fazla bir oran belirlenmiş olsaydı bu durumda üyelerin karar
ve yönetim organlarını denetleme imkânının ortadan kalktığından, organ
seçimlerinin üyelerce yapılması işlevinin etkisiz hale getirildiğinden
bahsedilebilirdi. 8. Benzer bir konuya ilişkin yapılan
iptal başvurusunda Anayasa Mahkemesi 1/10/2020 tarihli ve E.2020/60, K.2020/54
sayılı kararıyla Türkiye Barolar birliğinin olağanüstü genel kurula
çağrılabilmesi için baro yönetimlerince yapılacak asgari başvuru sayısını
artıran düzenlemeyi oybirliği ile Anayasa’ya uygun bulmuştur. Anılan başvuruda
Anayasa’ya uygun bulunan oran yaklaşık %30’dur. Eldeki iptal başvurusunda ise
bu oran %40’dır. Üstelik anılan kararda Anayasa Mahkemesi olağanüstü toplantıda
seçim yapılamayacağına dair kuralı dahi Anayasa’ya uygun bulmuştur. Buna karşın
eldeki başvuruda olağanüstü seçim yapılmasını engeller bir düzenleme de
bulunmaktadır. 9. Kaldı ki Kanun’un 44. maddesinin birinci fıkrası
uyarınca yönetim kurulu üye tam sayısının çoğunluğunun kararı ile yönetim
kurulu tarafından ve yine denetim kurulu tarafından da genel kurulun her zaman
olağanüstü toplantıya çağrılma imkânı bulunmaktadır. Genel kurulun diğer vasıtalarla toplantıya çağrılabilmesi
de olağanüstü genel kurulun üyelerce toplantıya çağrılmasının mümkün olmadığı
durumlarda telafi mekanizmalarıdır. Kanun sistematiğine bakıldığında kurulların
tamamının çoğunluğun mutlak kontrolü altında kabul edilmesi de mümkün değildir.
Örneğin denetim kurulunun, genel kurulda alınan kararların yönetim kurulu
tarafından yerine getirilip getirilmediğini incelemek şeklinde görevi de
bulunmaktadır. Öte yandan yönetime dair anlaşmazlıkların ötesinde haklı ve
geçerli sebeplerin varlığı halinde Bakanlık tarafından dahi olağanüstü genel
kurulun toplanması için çağrı yapılabilecektir. Konusu suç teşkil eden bir
eylem bakımından ise esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşlarının yetkili
organlarının üyeleri ve genel sekreterleri ile personelinin kamu görevlisi gibi
cezalandırılacakları hüküm altına alınmıştır (m. 59). Dolayısıyla böyle bir
eylemin gerçekleştiği yönünde bir şüphe bulunduğunda herkes tarafından adli
makamlara ihbarda bulunulabileceği ve iddianın araştırılacağı hususu ise
izahtan varestedir. 10. Diğer yandan Kanun’un 42. maddesinde herhangi bir
istem aranmaksızın belirli dönemlerde olağan genel kurul yapılacağı da hüküm
altına alınmıştır. Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesinin 1 no.lu Ek Protokolünün serbest seçim hakkına ilişkin 3. maddesi
şu şekildedir: “ Yüksek Sözleşmeci Taraflar, yasama organının seçilmesinde
halkın kanaatlerinin özgürce açıklanmasını sağlayacak şartlar içinde makul
aralıklarla gizli oyla serbest seçimler yapmayı taahhüt ederler. ” Bu
itibarla makul aralıklarla seçim yapılması çoğulcu bir demokrasinin gereğidir
ve bu şekilde yapılan seçimlerle bireylerin düşüncelerini serbest şekilde
açıklamaları sağlanmalıdır. Bu ilkenin dava konusu kural bakımından da önemli
olduğu açıktır. Zira makul aralıklarla olağan seçimlerin mutlak surette
yapılacak olması, bir bakıma, olağanüstü genel kurula çağırma yetkisini
sınırlayan kurala karşı bir diğer telafi edici bir mekanizma niteliğindedir. 11. Dolayısıyla beşte iki çoğunluğa ulaşılamayan hallerde
yukarıda sayılan telafi edici mekanizmalar ile en geç dört yıl içerisinde
üyelerin genel kurulda bir araya geleceği hususu bir arada gözetildiğinde,
üyelerin karar ve yönetim organlarını denetleyebilecekleri anlaşılmaktadır.
Nitekim Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi de Yumak ve Sadak/Türkiye [BD],
B. No: 10226/03, 8/7/2008 kararında yüzde onluk seçim barajını değerlendirirken
dengeleyici telafiler ve diğer güvenceleri gözetmiş ve seçim barajının aşırı
yüksek olduğu kanısına varmakla birlikte hakkın özünü zarar vermediği sonucuna
ulaştığından ihlal bulunmadığı kararı vermiştir. 12. Son olarak, meslek kuruluşlarının olağanüstü genel
kurul çağrılarının büyük çoğunlukla anılan kuruluşların başkanını ve yetkili kurullarının
üyelerini yeniden seçmek, başka bir ifadeyle seçim gündemiyle toplandığı
görülmektedir. Bu noktada anayasa koyucunun olağanüstü seçimlere dair
demokratik devlet konusundaki yaklaşımı ile ilgili fikir vermesi açısından
Anayasa’nın “ Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Cumhurbaşkanı seçimlerinin
yenilenmesi ” başlıklı 116. maddesinde öngörülen nisaba değinmek gerekir.
Anılan maddenin birinci fıkrasının birinci cümlesi şu şekildedir: “ Türkiye
Büyük Millet Meclisi, üye tamsayısının beşte üç çoğunluğuyla seçimlerin
yenilenmesine karar verebilir. ” Dolayısıyla dava konusu kuralla belirlenen
oranın demokratik devlet ilkesine aykırı olduğu söylenemeyecektir. 13. Açıklanan
nedenlerle, düzenlemenin iptali yönündeki çoğunluk kararına katılmamaktayız. Üye Muhterem İNCE