ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2023/37 Karar Sayısı : 2023/140 Karar Tarihi : 26/7/2023 R.G. Tarih - Sayı :
20/10/2023 - 32345 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara 18. Aile Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun
286. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa’nın 2., 5., 10., 13. ve 36.
maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Ana
tarafından açılan soybağının reddi davasında itiraz konusu kuralın Anayasa’ya
aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu
kuralın da yer aldığı 286. maddesi şöyledir: “ I. Dava hakkı Madde 286 - Koca, soybağının reddi davasını açarak
babalık karinesini çürütebilir. Bu dava ana ve çocuğa karşı açılır. Çocuk da dava hakkına sahiptir. Bu dava ana ve kocaya
karşı açılır. ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M.
Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU,
Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin
katılımlarıyla 9/3/2023 tarihinde yapılan ilk
inceleme toplantısında d osyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. III. ESASIN
İNCELENMESİ 2. Başvuru
kararı ve ekleri, Raportör Onur MERCAN tarafından hazırlanan işin esasına
ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa
kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Anlam ve Kapsam 3. 4721 sayılı Kanun’un
282. maddesinin birinci fıkrasında çocuk ile ana arasında soybağının doğumla
kurulacağı, ikinci fıkrasında çocuk ile baba arasında soybağının ana ile
evlilik, tanıma veya hâkim hükmüyle kurulacağı öngörülmüştür. Anılan maddenin
üçüncü fıkrasında ise soybağının evlât edinme yoluyla da kurulacağı
belirtilmiştir. 4. Söz konusu Kanun’un
285. maddesinin birinci fıkrasında evlilik devam ederken veya evliliğin sona
ermesinden başlayarak üç yüz gün içinde doğan çocuğun babasının koca olduğu,
ikinci fıkrasında ise bu süre geçtikten sonra doğan çocuğun kocaya
bağlanmasının ananın evlilik sırasında gebe kaldığının ispatıyla mümkün olduğu
hükme bağlanmıştır. 5. Kanun’un 286. maddesinde soybağı ilişkisinin taraflarının dava açma hakkı
düzenlenmiştir. Anılan maddenin itiraz
konusu birinci fıkrasıyla kocaya soybağının reddi davasını açarak babalık
karinesini çürütme imkânı tanınmış ayrıca bu davanın ana ve çocuğa karşı
açılacağı belirtilmiştir. Maddenin ikinci fıkrasında ise çocuğun da dava
hakkına sahip olduğu, bu davanın ise ana ve kocaya karşı açılacağı
öngörülmüştür. 6. Öte yandan Kanun’un 291. maddesinin birinci fıkrasında dava açma süresinin geçmesinden önce
kocanın ölmesi veya gaipliğine karar verilmesi ya da sürekli olarak ayırt etme
gücünü kaybetmesi hâllerinde kocanın altsoyu, anası, babası veya baba olduğunu
iddia eden kişinin, doğumu ve kocanın ölümünü, sürekli olarak ayırt etme gücünü
kaybettiğini veya hakkında gaiplik kararı alındığını öğrenme tarihinden
başlayarak bir yıl içinde soybağının reddi davasını açabileceği belirtilmiştir. 7. Kanun’un 286. ve 291. maddelerinde soybağının reddi
davasını açabilecek kişiler arasında çocuğun anasına yer verilmemiştir. Bu
itibarla ana tarafından soybağının reddi davasının açılması mümkün değildir. B. İtirazın
Gerekçesi 8. Başvuru kararında
özetle; soybağının reddi davasını açma hakkının koca ile çocuğa tanınmasına
karşılık anaya tanınmamasının hukuk devleti ve eşitlik ilkeleriyle
bağdaşmadığı, ana tarafından soybağının reddi talebiyle yargı mercilerine
başvurulamaması nedeniyle hak arama özgürlüğünün de ihlal edildiği belirtilerek
kuralın Anayasa’nın 2., 5., 10., 13. ve 36. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. C. Anayasa’ya
Aykırılık Sorunu 9. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural
ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 20. ve 40. maddeleri yönünden incelenmiştir. 10.
Anayasa’nın “ Özel hayatın gizliliği ” başlıklı 20. maddesinin birinci fıkrasında “ Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı
gösterilmesini isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın ve aile hayatının
gizliliğine dokunulamaz. ” denilmektedir. 11.
Anılan maddeye ilişkin Danışma Meclisinin kabul ettiği metnin gerekçesinde
özetle, madde ile kişinin özel hayatının
korunmakta olduğu, kişinin özel hayatının ferdî hayat ve bununla bir bütünü
teşkil eden aile hayatından oluştuğu, bu anlamda özel hayatın korunmasının her
şeyden önce özel hayatın gizliliğinin korunması, başkalarının gözleri önüne
serilememesi anlamına geldiği ayrıca resmî makamların özel hayata müdahale
edememesinin, başka bir ifadeyle kişinin ferdî ve aile hayatını kendi anladığı
gibi düzenleyip yaşayabilmesinin özel hayatın korunmasının diğer bir yönünü
oluşturduğu ve maddenin birinci fıkrasında bu hususun da hükme bağlandığı ifade
edilmiştir. 12. Anayasa
Mahkemesinin bireysel başvuru alanında verdiği kararlarda sıkça vurgulandığı
üzere ö zel hayat kavramı eksiksiz bir tanımı
bulunmayan geniş bir kavramdır. Bu kapsamda korunan hukuki değer esasen kişisel
bağımsızlıktır. Özel hayata saygı hakkının kapsamının belirlenmesinde bireyin
kişiliğini geliştirmesi ve gerçekleştirmesi kavramı temel alınmaktadır.
Anılan hak; herkesin istenmeyen bütün müdahalelerden uzak, kendine özel bir
ortamda yaşama hakkına sahip olduğuna işaret etmekle birlikte kişiliğin
serbestçe geliştirilmesiyle uyumlu birçok hukuki menfaati de içermektedir ( Serap
Tortuk , B. No: 2013/9660, 21/1/2015, §§ 31-36; Bülent Polat, B. No:
2013/7666,10/12/2015, §§ 61-63; Tevfik Türkmen [GK], B. No: 2013/9704,
3/3/2016, §§ 50-52; Ata Türkeri , B. No: 2013/6057, 16/12/2015, §§
30-32). 13.
4721 sayılı Kanun’un 285. maddesinin birinci
fıkrasında evlilik devam ederken veya evliliğin sona ermesinden başlayarak üç
yüz gün içinde doğan çocuğun babasının koca olduğu belirtilmiştir. Bununla
birlikte anılan süreçte doğan çocuğun kocadan olmaması, başka bir deyişle
kocanın bu süreçte doğan çocuğun biyolojik babası olmaması da mümkündür. 14. Babalık karinesinin
çürütülmesi amacıyla açılan soybağının reddi davasının soybağı ilişkisinin
tarafları olan koca ve çocuğun özel hayatıyla doğrudan ilgili olduğu açıktır.
Bununla birlikte anılan Kanun’un 291. maddesinin birinci fıkrasında kocanın altsoyu, anası, babası ile baba olduğunu iddia
eden kişiye de belirli şartlarla soybağının
reddi davasını açma hakkı tanınmak suretiyle anılan davanın yalnızca soybağı
ilişkisinin tarafları açısından sonuç doğurmayacağı kabul edilmiştir. 15. Öte yandan çocuğun
tarafı olacağı soybağı ilişkisinin ananın anayasal haklarıyla da ilgisinin
bulunduğu değerlendirilmek suretiyle Kanun’un 298. maddesinin birinci
fıkrasında ana tarafından tanımanın iptali
talebiyle yargı mercilerine başvurulmasına imkân tanınmış, 301. maddesinin
birinci fıkrasında ise çocuk ile baba arasındaki soybağının mahkemece
belirlenmesinin ana tarafından da istenebileceği hükme bağlanmıştır. 16. Anayasa’nın 20.
maddesine ilişkin Danışma Meclisinin kabul ettiği metnin gerekçesinde de
vurgulandığı üzere özel hayat ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme
hakkı, kişinin özel ve aile hayatını kendi
anlayışına göre düzenleyip yaşayabilmesini gerektirir. Bu bağlamda koca ile
çocuk arasında biyolojik duruma aykırı bir soybağı ilişkisinin mevcut olması
koca ve çocuğun yanı sıra ananın da özel hayatına yönelik sonuçlar
doğurabilecek niteliktedir. Başka bir ifadeyle b abalık karinesi nin
ortaya çıkardığı sonuçların çocuğu doğuran kadının özel hayatıyla herhangi bir
ilgisinin bulunmadığını söylemek mümkün değildir. Dolayısıyla çocuk ile
biyolojik baba olmayan koca arasında kurulan soybağı ilişkisinin ortadan
kaldırılmasında çocuğun anasının özel hayatına saygı gösterilmesini isteme
hakkı bağlamında menfaati bulunmaktadır. 17. Bu itibarla çocuğun
biyolojik babası olmayan kocanın karine olarak baba olduğunun kabul edilmesinin
ananın özel hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkını ihlal edebileceği
sonucuna ulaşılmıştır. 18. Anayasa’nın 40.
maddesinin birinci fıkrasında “ Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri
ihlâl edilen herkes, yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının
sağlanmasını isteme hakkına sahiptir. ” denilmiştir. Anılan hükme göre
kişilerin yargı makamları ile idari makamlar önünde haklarını arayabilmelerine
kolaylık ve imkân sağlanması anayasal bir zorunluluktur. Bu zorunluluk, temel
hak ve özgürlüğü ihlal edilen ya da ihlal edildiğini iddia eden kişilerin
ilgili yargı veya idari merciler nezdinde şikâyetlerini dile getirmesi
hususunda devlete gerekli ve yeterli mekanizmaları oluşturarak uygun koşulları
sağlama yükümlülüğü getirmektedir (AYM, E.2019/102, K.2019/99, 25/12/2019, §
16). 19. Bu çerçevede
Anayasa’nın anılan maddesinde güvence altına alınan etkili başvuru hakkı;
anayasal bir hakkının ihlal edildiğini ileri süren herkese hakkın niteliğine
uygun olarak iddialarını inceletebileceği makul, erişilebilir, etkili, ihlalin
gerçekleşmesini veya sürmesini engellemeye ya da sonuçlarını ortadan kaldırmaya
elverişli idari ve yargısal yollara başvuruda bulunabilme imkânının
sağlanmasını teminat altına almaktadır (AYM, E.2019/102, K.2019/99, 25/12/2019,
§ 17). 20. Çocuğun biyolojik
babası olmayan koca ile arasında soybağı ilişkisinin mevcut olması ananın özel
hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkını ihlal edebileceğinden ana
tarafından babalık karinesinin çürütülmesi için yargı mercilerine
başvurulabilmesi etkili başvuru hakkının bir gereğidir. 21. Babalık karinesinin
çürütülmesi, başka bir ifadeyle çocuk ile koca arasındaki soybağı ilişkisinin
ortadan kaldırılması amacıyla soybağının reddi davasını açabilecek kişiler
sınırlı olarak Kanun’un 286. ve 291. maddelerinde belirlenmiştir. Buna göre
anılan davayı açabilecek kişiler arasında yer verilmeyen ananın doğurduğu
çocuğunun kocadan olmadığını ileri sürerek yargı mercilerine başvurma imkânı
bulunmamaktadır. 22. Ana tarafından
soybağının reddi davasının açılması mümkün olmamakla birlikte Kanun’un 286.
maddesinin ikinci fıkrasında çocuğa soybağının reddi davasını açma hakkı
tanınmış, 291. maddesinin ikinci fıkrasında ise ergin
olmayan çocuğa atanacak kayyımın atama kararının kendisine tebliğinden itibaren
bir yıl içinde soybağının reddi davasını açabileceği öngörülmüştür. 23. Buna göre
soybağının reddi davasının açılması bakımından çocuğa kayyım atanması için
başvuru yapılması mümkündür. Bununla birlikte kayyım tarafından dava
açılabilmesi ananın özel hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkı bağlamında
etkili başvuru hakkı yönünden bir güvence sunmamaktadır. Zira kayyım,
soybağının reddi davasını çocuğun yararını gözeterek çocuk adına açacaktır.
Dolayısıyla anılan davada çocuğun anası davacı sıfatıyla babalık karinesinin
çürütülmesine ilişkin iddialarını ileri süremeyecektir. 24. Bu itibarla ana
tarafından davacı sıfatıyla çocuğun biyolojik babasının koca olmadığı ileri
sürülerek babalık karinesinin çürütülmesi için yargı mercilerine başvurulmasına
imkân tanımayan kural, özel hayata saygı gösterilmesini isteme hakkı bağlamında
etkili başvuru hakkını ihlal etmektedir. 25. Açıklanan nedenle
kural, Anayasa’nın 20. ve 40. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. Kural, Anayasa’nın 20.
ve 40. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 2.,
5., 10., 13. ve 36. maddeleri yönünden incelenmemiştir. I V. İPTAL
KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU 26. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “Kanun,
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da
bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte
yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe
gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede
yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez.” denilmekte, 6216 sayılı
Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanmak
suretiyle Anayasa Mahkemesinin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’de
yayımlandığı günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir
yılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir. 27. 4721 sayılı Kanun’un
286. maddesinin birinci fıkrasının iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal
boşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte görüldüğünden Anayasa’nın 153.
maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı
fıkrası gereğince bu kurala ilişkin iptal hükmünün kararın Resmî Gazete’de
yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür. V. HÜKÜM 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun
286. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, iptal
hükmünün Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve
6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında
Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE
YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE 26/7/2023 tarihinde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Üye Engin YILDIRIM Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Basri BAĞCI Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE