ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2012/98 Karar Sayısı : 2013/92 Karar Günü : 17.7.2013 R.G. Tarih-Sayı :
31.12.2013-28868 İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye
Büyük Millet Meclisi Üyeleri Emine Ülker TARHAN, Levent GÖK ile birlikte
117 milletvekili İPTAL DAVASININ KONUSU : 21.6.2012 günlü, 6332
sayılı Türkiye İnsan Hakları Kurumu Kanunu'nun; 1- 3. ve 4. maddelerinin, 2- 5. maddesinin; a- (3) numaralı fıkrasının, b- (4) numaralı fıkrasının (a) ve (b) bentlerinin, c- (8) ve (9) numaralı fıkralarının, 3- 6., 12. ve 21. maddelerinin, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 5., 6., 7., 8., 11., 12., 19.,
36., 40., 90., 112., 123., 128., 161. ve 163. maddelerine aykırılığı ileri
sürülerek iptallerine ve yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi
istemidir. II- YASA METİNLERİ A- İptali İstenen Yasa Kuralları 6332 sayılı Kanun'un iptali istenen kuralları da içeren maddeleri
şöyledir: ' Kuruluş ve statü MADDE 3- (1) Bu Kanunla ve
ilgili diğer mevzuatla verilen görevleri yerine getirmek ve yetkileri kullanmak
üzere, kamu tüzel kişiliğini haiz, idari ve mali özerkliğe sahip ve özel
bütçeli, Türkiye İnsan Hakları Kurumu kurulmuştur. (2) Kurum Başbakanlıkla ilişkilidir. (3) Kurumun merkezi Ankara'dadır. Kurum yurt içinde ve sayısı
ikiyi geçmemek üzere yurt dışında büro açabilir. (4) Kurum, bu Kanunla ve diğer mevzuatla verilen görev ve
yetkilerini kendi sorumluluğu altında, bağımsız olarak yerine getirir ve
kullanır. Görev alanına giren konularla ilgili olarak hiçbir organ, makam,
merci veya kişi, Kurula emir ve talimat veremez, tavsiye ve telkinde bulunamaz. (5) Kurum, faaliyetleri hakkında kamuoyunu bilgilendirir. Görevler ve yetkiler MADDE 4- (1) Kurum, insan
haklarının korunmasına, geliştirilmesine ve ihlallerin önlenmesine yönelik
çalışmalar yapmak; işkence ve kötü muamele ile mücadele etmek; şikâyet ve
başvuruları incelemek ve bunların sonuçlarını takip etmek; sorunların çözüme
kavuşturulması doğrultusunda girişimlerde bulunmak; bu amaçla eğitim
faaliyetlerini yürütmek; insan hakları alanındaki gelişmeleri izlemek ve
değerlendirmek amacıyla araştırma ve incelemeler yapmakla görevli ve
yetkilidir. (2) Kurum, bu Kanun ve diğer mevzuatla Kuruma verilen inceleme,
araştırma, ziyaret ve başvuruları inceleme görevi esnasında bir suçun
işlendiğini öğrenmesi hâlinde, genel hükümlere göre işlem yapılabilmesi için
gerekli gördüğünde ihbar veya şikâyette bulunabilir. İnsan Hakları Kurulu MADDE 5- (1) İnsan Hakları
Kurulu, Kurumun karar organıdır. Kurul, biri Başkan, biri İkinci Başkan olmak
üzere onbir üyeden oluşur. (2) Kurula Başkan ve üye olabilmek için; a) Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmak, b) Kamu haklarından mahrum bulunmamak, c) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 53 üncü
maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile; kasten işlenen bir suçtan
dolayı bir yıl veya daha fazla süreyle hapis cezasına ya da affa uğramış olsa
bile devletin güvenliğine karşı suçlar, Anayasal düzene ve bu düzenin
işleyişine karşı suçlar, zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık,
sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas, ihaleye fesat karıştırma,
edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini
aklama veya kaçakçılık suçlarından mahkûm olmamak, ç) Askerlik ile ilişiği bulunmamak, d) 14/7/1965 tarihli ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 53
üncü maddesi hükümleri saklı kalmak kaydı ile görevini devamlı yapmasına engel
olabilecek akıl hastalığı bulunmamak, e) Üyelik başvurusu yaptığı tarih itibarıyla herhangi bir siyasi
partinin yönetim ve denetim organlarında görevli veya yetkili bulunmamak, f) En az lisans düzeyinde yükseköğrenim yapmış olmak, gerekir. (3) İkinci fıkrada belirtilen nitelikleri taşıyanlardan Kurul
üyesi olmak isteyenler bu taleplerini yazılı olarak Kuruma iletirler. İnsan
hakları alanında çalışmalar yapan; sivil toplum kuruluşları, sendikalar, sosyal
ve mesleki kuruluşlar, akademisyenler, avukatlar, görsel veya yazılı basın
mensupları ve alan uzmanları da Kurul üyesi olabilecek nitelikteki kimseleri
yazılı olarak teklif edebilirler. Kurum, üye olma niteliklerine sahip olanları
ilgisine göre Cumhurbaşkanlığına, Bakanlar Kuruluna sunulmak üzere
Başbakanlığa, Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına ve baro başkanlarınca seçilecek
bir üye için Türkiye Barolar Birliğine bildirir. (4) a) İki üye insan hakları alanında temayüz etmiş kişiler
arasından Cumhurbaşkanı tarafından seçilir. b) Yedi üye insan hakları alanında temayüz etmiş kişiler arasından
Bakanlar Kurulu tarafından seçilir. c) Bir üye üniversitelerin hukuk ve siyasal bilgiler
fakültelerinde insan hakları alanında temayüz etmiş öğretim üyeleri arasından
Yükseköğretim Kurulu tarafından seçilir. ç) Bir üye en az 10 yıl avukatlık yapmış ve insan hakları alanında
temayüz etmiş avukatlar arasından baro başkanları tarafından seçilir. Kurum
tarafından adayların bildirildiği tarihten itibaren on gün içinde Türkiye
Barolar Birliği Başkanlığı tarafından belirlenen yer ve zamanda baro başkanları
tarafından seçim yapılır. Her bir baro başkanının bir oy kullanabileceği bu
seçimde, en fazla oy alan aday üye seçilmiş sayılır. (5) Başkan ve İkinci Başkan, Kurul üyeleri tarafından seçilir. (6) Kurul üyesi seçimlerinde, insan hakları alanında çalışmalar
yapan; sivil toplum kuruluşları, sendikalar, sosyal ve mesleki kuruluşlar,
akademisyenler, avukatlar, görsel veya yazılı basın mensupları ve uzmanların
çoğulcu bir şekilde temsiline özen gösterilir. (7) Başkan ve üyelerin görev süresi dört yıldır. Süresi bitenler
en fazla bir dönem daha yeniden seçilebilir. (8) Başkan ve üyelerin görev sürelerinin sona ereceği tarihten en
geç iki ay önce durum, Kurum tarafından uygun iletişim araçlarıyla kamuoyuna
duyurulur. Duyuruyu takip eden bir ay içinde ikinci fıkrada belirtilen şartları
taşıyanların başvuruları, Kurum tarafından Cumhurbaşkanlığına, Bakanlar
Kuruluna sunulmak üzere Başbakanlığa, Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına ve baro
başkanlarınca seçilecek bir üye için Türkiye Barolar Birliğine iletilir.
Cumhurbaşkanı, Bakanlar Kurulu, Yükseköğretim Kurulu ve baro başkanları
tarafından üye olarak seçilenler, yerlerine seçildikleri kişilerin
üyeliklerinin sona ermesini takiben göreve başlar. (9) Başkan ve üyelerin görev süreleri dolmadan görevlerinin
herhangi bir sebeple sona ermesi durumunda, sona erme tarihinden itibaren en
fazla bir hafta içinde durum, Kurum tarafından kamuoyuna duyurulur ve duyuruyu
takip eden onbeş gün içinde ikinci fıkrada belirtilen şartları taşıyanların
başvuruları, Kurum tarafından Cumhurbaşkanlığına, Bakanlar Kuruluna sunulmak
üzere Başbakanlığa, Yükseköğretim Kurulu Başkanlığına ve baro başkanlarınca
seçilecek bir üye için Türkiye Barolar Birliğine iletilir. Bu şekilde
seçilenler, yerlerine seçildikleri kişilerin kalan süresini tamamlar ve
bunlardan iki yıl veya daha az süreyle görev yapanların bu görevleri seçilme
dönemi olarak değerlendirilmez. (10) Kamu görevlisi iken Kurul Başkanlığına ve İkinci Başkanlığa
seçilenlerin önceki kurumları ve görevleriyle ilişikleri sona erer. Bunlar,
memuriyete giriş şartlarını kaybetmemeleri kaydıyla, hâkimler ve savcılar
dâhil, görev sürelerinin sona ermesi veya görevden ayrılma isteğinde
bulunmaları ve otuz gün içinde önceki kurumlarına başvurmaları durumunda,
atamaya yetkili makam tarafından başvuru tarihinden itibaren en geç bir ay
içinde mükteseplerine uygun kadrolara atanır. Görevin sona erdiği tarihten
atama yapılıncaya kadar, almakta oldukları aylık ücret ile sosyal hak ve
yardımların Kurum tarafından ödenmesine devam olunur. Bunların Kurumda
geçirdiği süreler, özlük ve diğer hakları açısından önceki kurum veya
kuruluşlarında geçirilmiş sayılır. Üyelik teminatı MADDE 6- (1) Kurul Başkanı,
İkinci Başkan ve üyelerin süreleri dolmadan herhangi bir nedenle görevlerine
son verilemez. Ancak, seçilmeleri için gerekli şartları taşımadıkları ya da
kaybettikleri Kurulca tespit edilen Başkan ve üyelerin görevlerine Bakanlar
Kurulunca son verilir. Kurul tutanak ve kararlarını süresi içinde imzalamayan
veya karşı oy gerekçesini süresi içinde yazılı olarak bildirmeyen Başkan ve
üyelerin üyeliklerine de aynı usul çerçevesinde son verilir. (2) Ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâlleri dışında,
münhasıran insan haklarının korunması ve geliştirilmesine ilişkin görevleriyle
ilgili olarak suç işlediği ileri sürülen Başkan, İkinci Başkan ve üyeler
yakalanamaz, üstleri ve konutları aranamaz, sorguya çekilemez. Ancak, durum
Başbakanlığa derhâl bildirilir. Bu fıkra hükümlerine aykırı hareket eden kolluk
kuvvetleri amir ve memurları hakkında yetkili Cumhuriyet başsavcılığı
tarafından genel hükümlere göre doğrudan doğruya soruşturma ve kovuşturma
yapılır. (3) Kurul tarafından kabul edilebilir mazereti olmaksızın bir
takvim yılı içinde toplam üç Kurul toplantısına katılmayan; ağır hastalık veya
sakatlık nedeniyle iş göremeyecekleri sağlık kurulu raporuyla tespit edilen;
görevleri ile ilgili olarak işledikleri suçlardan dolayı haklarında verilen
mahkûmiyet kararı kesinleşen; geçici iş göremezlik hâli üç aydan fazla süren
veya üç aydan fazla hürriyeti bağlayıcı cezaya mahkûm edilip de cezasının
infazına fiilen başlanan üyelerin üyelikleri düşer. Başvurular MADDE 12- (1) İnsan hakları
ihlalinden zarar gördüğü iddiasında bulunan her gerçek ve tüzel kişi Kuruma
başvurabilir. Bu hakkın etkin bir şekilde kullanılmasına hiçbir surette engel
olunamaz. (2) Başvurulara ilişkin usul ve esaslar Kurum tarafından
çıkarılacak yönetmelikle belirlenir. Kurumun gelirleri MADDE 21- (1) Kurumun gelirleri
şunlardır: a) Genel bütçeden tahsis edilecek ödenekler. b) Kuruma yapılacak her türlü bağış, yardım ve vasiyetler. c) Kurum gelirlerinin değerlendirilmesinden elde edilen gelirler. ç) Diğer gelirler. ' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 5., 6., 7., 8.,
11., 12., 19., 36.,40.,90., 112., 123., 128., 161. ve 163. maddelerine
dayanılmıştır. III- İLK İNCELEME A- Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri gereğince Haşim KILIÇ,
Serruh KALELİ, Alparslan ALTAN, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Serdar
ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan
ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI,
Erdal TERCAN, Muammer TOPAL ve Zühtü ARSLAN'ın katılımlarıyla 20.9.2012 gününde
yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle dava konusu kuralların bazılarına
yönelik olarak iptal davasının açılmış sayılıp sayılmayacağı sorunu görüşülmüştür. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 38. maddesinin (6) numaralı fıkrasında ' İptal davalarında,
Anayasaya aykırılıkları ileri sürülen hükümlerin Anayasanın hangi maddelerine
aykırı olduğunun ve gerekçelerinin belirtilmiş olması zorunludur. ' kuralı
yer almış, Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 45. maddesinde de ' İptali istenen
kurallar ve bunların her birinin Anayasanın hangi maddelerine aykırılık
oluşturduğu ', ' Anayasaya aykırılıkları ileri sürülen hükümlerin her
birinin Anayasanın hangi maddelerine, hangi nedenlerle aykırı olduğunun ayrı
ayrı ve gerekçeleriyle birlikte açıkça gösterilmesi ' dava dilekçesinde yer
alması gereken hususlar arasında sayılmıştır. 6216 sayılı Kanun'un 39. maddesinin (1) numaralı fıkrasında, dava
dilekçesinin, 38. maddede gösterilen şartları taşıyıp taşımadığının kayıt
tarihinden itibaren on gün içinde inceleneceği, başvuru dilekçesindeki varsa
eksikliklerin kararla saptanarak onbeş günden az olmamak üzere verilecek süre
içinde tamamlatılması için ilgililere tebliğ olunacağı, aynı maddenin (3)
numaralı fıkrasında ise birinci fıkrada belirtilen süre içinde eksikliklerin
tamamlanmaması hâlinde Genel Kurulca iptal davasının açılmamış sayılmasına
karar verileceği belirtilmiştir. Dava dilekçesinde, 6332 sayılı Kanun'un; 1- 3. maddesinin (4) ve (5) numaralı fıkralarıyla ilgili herhangi
bir gerekçe belirtilmediği, 2-5. maddesinin (3) numaralı fıkrası ile (4) numaralı fıkrasının
(a) ve (b) bentlerinin, Anayasa'nın 5., 6., 7., 8., 11., 12., 19., 40. ve 90.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmekte ise de, iptali istenen kuralların
Anayasa'nın 19. ve 40. maddelerine hangi nedenlerle aykırı oldukları konusunda
ve ayrıca 5. maddenin (8) ve (9) numaralı fıkralarıyla ilgili herhangi bir
gerekçeye yer verilmediği, 3- 6. maddesinin (2) numaralı fıkrası ile ilgili gerekçeler
açıklanırken İnsan Hakları Kurulu üyelerinin görevlerine Bakanlar Kurulu
tarafından son verilmesinin Anayasa'ya aykırılığı üzerinde durulduğu, ancak
Kurul üyelerinin üyeliklerinin düşmesini düzenleyen (3) numaralı fıkra ile
ilgili herhangi bir gerekçeye yer verilmediği, 4- 12. maddesinin tamamının Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülmüş
ise de, maddenin (1) numaralı fıkrasıyla ilgili herhangi bir gerekçeye yer
verilmediği, saptanmıştır. Açıklanan nedenle, 6216 sayılı Kanun'un 39. maddesinin (1)
numaralı fıkrası gereğince, Ankara Milletvekilleri Emine Ülker TARHAN ile
Levent GÖK'e bildirimde bulunulmasına ve yukarıda belirtilen eksikliklerin
giderilmesi için kararın tebliğinden başlayarak 15 (onbeş) gün süre verilmesine
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. B- Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri gereğince Haşim KILIÇ,
Serruh KALELİ, Alparslan ALTAN, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Serdar
ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan
ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI,
Erdal TERCAN ve Muammer TOPAL'ın katılımlarıyla 8.11.2012 gününde yapılan ilk
inceleme toplantısında ise dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine, yürürlüğü durdurma isteminin esas inceleme aşamasında karara
bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. IV- ESASIN İNCELENMESİ Dava dilekçeleri ve ekleri, Raportör Hakan ATASOY tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, iptali istenen yasa kuralları, dayanılan
Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Ulusal İnsan Hakları Kurumları Hakkında Genel Açıklama Ulusal insan hakları kurumları, devlet tarafından insan
haklarının geliştirilmesi ve korunması amacıyla anayasa veya kanun niteliğindeki
bir düzenleyici işleme dayanarak, kurulan, kuruluş kanununda görev ve
yetkilerinin açıkça tanımlandığı, görevine giren konularda ulusal veya
uluslararası mercilerle bağımsız ve tarafsız olarak danışma ve işbirliği
faaliyetlerinde bulunan ulusal kurumlardır. Ulusal insan hakları kurumu kavramı, bir ülkede insan hakları ile
ilgilenen herhangi bir kuruma değil, oluşum ve işlev bakımından özel bir kuruma
işaret eder. Kurumların, anayasa veya kanunla kurulması gerekliliği, onları
gönüllülük esasına dayalı olarak serbestçe kurulan sivil toplum kuruluşlarından
ayırır. Kuru­luşlarında aranan bağımsızlık özelliği nedeniyle, idari ve mali
yönden hü­kümete bağımlı olan kamu kuruluşlarından farklılık gösterirler.
Ulusal insan hakları kurumları, insan haklarını ilke olarak ihlalin
gerçekleşmesinden sonra koruyan yargı yerlerinden farklı olarak, insan
haklarını önleyici ve düzeltici koruma yanında geliştirme işlevine de
sahiptirler. İnsan haklarının korunması ve geliştirilmesinde, idare ve sivil
toplumla işbirliği rolü üstlenerek, idarenin diğer kuruluşlarının ürettiğinden
farklı bir kamu hizmeti üretirler. Uluslararası insan hakları denetim organları
ile işbirliğinde devleti temsilen değil, özerk bir kurum olarak hareket
ederler. Bu kurumlar, tüm bu özellikleri nedeniyle ' hükümet dışı kamu kurumu '
olarak da nitelendirilmektedirler. Ulusal insan hakları kurumları, uluslararası alanda, yeni ve
önemli bir paydaş olarak kabul edilmektedir. Bu kurumların insan hakları koruma
sistemindeki ana rolü, ulusal ve uluslararası koruma mekanizmaları arasında bir
köprü vazifesi görmektir. Ulusal insan hakları kurumlarının yetki ve görevleri, oluşturulma
biçimleri, bağımsızlık ve çoğulculuk güvenceleri ile işleyiş şekillerine
ilişkin uluslararası standartlar, Birleşmiş Milletler Genel Kurulunun
20.12.1993 günlü, 48/134 sayılı kararıyla kabul edilen Paris Prensipleri ile
belirlenmiştir. Paris Prensipleri ile bu kurumlara yönelik ortak ilkeler
belirlenmiş olmakla birlikte, herhangi bir kurumsal model önerilmemiştir. Bu
nedenle, ülkelerin ihtiyaçlarına uygun kurumsal yapıyı belirlemeleri kendi
tercihlerine bağlıdır. Ancak, uluslararası standartlara uygun olmayan kurumlar,
uluslararası insan hakları sisteminde ulusal insan hakları kurumu olarak kabul
görmemektedir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 1- Kanun'un 3. Maddesinin İncelenmesi Dava dilekçesinde, insan hakları ihlallerinin temel sorumlusunun
devletler ve hükümetler olması nedeniyle, ihlalleri önlemeye, hakları korumaya
yönelik olarak oluşturulacak bir kurumun, mutlak surette devletin yönetim
hiyerarşisinden bağımsız, onu dışarıdan gözlemleyebilen ve denetleyebilen bir
örgütlenme modeline sahip olması gerekirken, Kanun'un 3. maddesinin (2)
numaralı fıkrası ile Kurumun yürütmeye bağlandığı, tarafsızlığına ve
bağımsızlığına, dolayısıyla da Paris Prensipleri ile uyumuna ciddi bir şekilde
gölge düşürüldüğü; Paris Prensipleri'nin, ulusal insan hakları kurumlarına
insan haklarının geliştirilmesi ve korunması konularında mümkün olduğunca geniş
bir görev alanı verilmesini öngörmesine rağmen, 3. maddenin (3) numaralı
fıkrasındaki düzenleme ile Kuruma yurt içinde ve yurt dışında yetersiz sayıda
büro açma imkânı tanındığı ve büro açılmasına kimin tarafından, hangi
koşulların oluşması hâlinde karar verileceği, açılan büroların kaynak ve personel
ihtiyacının nasıl karşılanacağı hususlarına yer verilmediği, dolayısıyla
yürütmeye geniş bir düzenleme yetkisi tanındığı; 3. maddenin (5) numaralı
fıkrası ile Kurumun, faaliyetleri hakkında kamuoyunu bilgilendireceği
belirtilmiş olmakla birlikte, kamuoyunun, sivil toplum örgütlerinin ve insan
hakları derneklerinin desteğini almaksızın kurulmuş olan bu Kurumun kamuoyunu
bilgilendirme görevinin sözde kalacağı, Devletin insan hakları ihlallerini
Devlet adına denetleyecek olan bir kurumdan kamuoyunu doğru bilgilendirmesinin
beklenemeyeceği, bu durumda, insan hakkı ihlallerine uğrayan yurttaşların
seslerini duyuracak olan bağımsız organların görevlerini ifa edemeyecekleri
belirtilerek kuralın, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 5., 12., 90., 123. ve
128. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Kanun'un 1. maddesinde, İnsan Hakları Kurumunun, insan haklarının
korunması ve geliştirilmesi konusunda çalışmalar yapmak üzere kurulduğu
belirtilmiş; Kurumun kuruluşu ve statüsünü düzenleyen 3. maddesinin (1)
numaralı fıkrasında, bu Kanunla ve ilgili diğer mevzuatla verilen görevleri
yerine getirmek ve yetkileri kullanmak üzere kurulan Türkiye İnsan Hakları
Kurumunun, kamu tüzel kişiliğini haiz, idari ve mali özerkliğe sahip ve özel
bütçeli olduğu; (2) numaralı fıkrasında, Kurumun Başbakanlıkla ilişkili olduğu;(3)
numaralı fıkrasında, Kurumun merkezinin Ankara'da olduğu, Kurumun yurt içinde
ve sayısı ikiyi geçmemek üzere yurt dışında büro açabileceği; (4) numaralı
fıkrasında, Kurumun, bu Kanunla ve diğer mevzuatla verilen görev ve yetkilerini
kendi sorumluluğu altında, bağımsız olarak yerine getireceği ve kullanacağı;
görev alanına giren konularla ilgili olarak hiçbir organ, makam, merci veya
kişinin, Kurula emir ve talimat veremeyeceği, tavsiye ve telkinde
bulunamayacağı;(5) numaralı fıkrasında, Kurumun, faaliyetleri hakkında
kamuoyunu bilgilendireceği hükme bağlanmıştır. Anayasa'nın; 2. maddesinde, 'Türkiye Cumhuriyeti, toplumun
huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı,
Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.'; 123. maddesinde, 'İdare, kuruluş ve görevleriyle bir
bütündür ve kanunla düzenlenir. İdarenin kuruluş ve görevleri, merkezden yönetim ve yerinden
yönetim esaslarına dayanır. Kamu tüzelkişiliği, ancak kanunla veya kanunun açıkça verdiği
yetkiye dayanılarak kurulur.'; 128. maddesinde, ' Devletin, kamu iktisadî teşebbüsleri ve
diğer kamu tüzelkişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü
oldukları kamu hizmetlerinin gerektirdiği aslî ve sürekli görevler, memurlar ve
diğer kamu görevlileri eliyle görülür. Memurların ve diğer kamu görevlilerinin nitelikleri, atanmaları,
görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve diğer
özlük işleri kanunla düzenlenir. Ancak, malî ve sosyal haklara ilişkin
toplu sözleşme hükümleri saklıdır. Üst kademe yöneticilerinin yetiştirilme usul ve esasları, kanunla
özel olarak düzenlenir.' denilmiştir. Anayasa'nın 2. maddesinde düzenlenen hukuk devleti, eylem ve
işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup
güçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek
sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, Anayasa ve hukukun
üstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık devlettir. Hukuk devletinin temel ilkelerinden biri de ' belirlilik 'tir.
Bu ilkeye göre, yasal düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi
bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır ve
uygulanabilir olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfi uygulamalarına karşı
koruyucu önlem içermesi gereklidir. Belirlilik ilkesi, bireylerin hukuksal
güvenliğinin sağlanması bakımından da önem arz etmektedir Dava dilekçesinde, İnsan Hakları kurumunun Paris Prensipleri'nde
belirtilen kriterlere uygun olarak kurulan, tarafsız ve bağımsız bir Kurum
olmaması nedeniyle, kendisinden beklenen işlevi yerine getiremeyeceği ileri
sürülmüştür. Anayasa'da Devletin insan haklarına saygı temeli üzerinde
kurulduğu belirtilmiş olmakla birlikte, uluslararası standartlara uygun bir
insan hakları kurumu kurulmasını öngören herhangi bir hüküm yer
almamaktadır. Kanun koyucu, yasamanın asliliği ve genelliği ilkesinin bir
gereği olarak, Anayasa'da düzenlenmeyen bir alanı doğrudan
düzenleyebilir. Bu nedenle, kanun koyucunun insan haklarını koruma ve
geliştirme amacı doğrultusunda yasal düzenlemeler yapmak, bu kapsamda öngördüğü
kuruluşları kurmak ve bunların görev ve yetkilerinin sınırları ile işlevlerini
belirlemek konusunda, Anayasal sınırlar içinde takdir yetkisi bulunmaktadır. Bu
bağlamda kanunun bir konuyu uluslararası bir belgeden farklı şekilde
düzenlemesi, anayasal bir zorunluluk bulunmadıkça, söz konusu kanunun sırf bu
sebeple Anayasa'ya aykırı olması sonucunu doğurmaz. Öte yandan, Kanun'un 3. maddesinde, İnsan Hakları Kurumunun kamu
tüzel kişiliğini haiz, idari ve mali özerkliğe sahip, özel bütçeli ve
Başbakanlıkla ilişkili olduğu belirtilmek suretiyle, Kurumun kendisine verilen
görevleri bağımsız bir şekilde yerine getirmesinin amaçlandığı anlaşılmaktadır.
Türk idari teşkilatı içinde yer alan ilişkili kuruluşlar, kamudaki bazı
alanları düzenlemek ve korumak amacıyla kurulan, kamu tüzel kişiliğine sahip,
kararları hiyerarşik açıdan denetime tabi olmayan, üyeleri bağımsız,
yönetimleri idari ve mali açıdan özerk olan kuruluşlardır. Bu kuruluşların
Ülkemiz için tipik örneği bağımsız idari otoritelerdir. Ayrıca, Kanun'un 11. maddesinin (5) numaralı fıkrasında büroların
kurulması veya kaldırılması, Kurumun teklifi üzerine Bakanlar Kurulunun yetkili
olduğu, büroların görev ve yetkileri ile diğer hususlara ilişkin usul ve
esasların Kurul tarafından belirleneceği hükme bağlanmıştır. Bu nedenle, yurt
içi ve yurt dışında büro açılmasına kimin tarafından karar verileceği konusunda
bir belirsizlik bulunmadığı gibi Kanun'un geçici 1. maddesinin (6) numaralı
fıkrasında Kurum teşkilatı bu Kanun'a göre yeniden düzenleninceye kadar, Kurum
tarafından yürütülecek hizmetlerin İnsan Hakları Başkanlığında görevli personel
eliyle yürütülmesine devam edileceği;(7) numaralı fıkrasında ise Kurum büroları
kuruluncaya kadar, il ve ilçe insan hakları kurullarının, Kurum bürosu olarak
görev yapacakları ifade edilerek, bu konudaki ihtiyacın nasıl karşılanacağına
da açıklık getirilmiştir. Yukarıdaki hükümlerden Kurumun işleyişi, hizmetlerini
ne şekilde yürüteceği, görev yapacağı alanların Kanun ile düzenlendiği ve bu
konuda herhangi bir belirsizlik bulunmadığı anlaşılmaktadır. Açıklanan nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 2., 123. ve
128. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 5., 12. ve 90. maddeleriyle
ilgisi görülmemiştir. 2- Kanun'un 4. Maddesinin İncelenmesi Dava dilekçesinde, Kanun'un 4. maddesinde, Türkiye İnsan Hakları
Kurumuna geniş bir yetki alanı sunulmuş olmakla birlikte, bu alanın Paris
Prensipleri'nde öngörülenin aksine spesifik ve ayrıntılı olarak belirlenmediği;
maddenin (1) numaralı fıkrasında Kurumun şikâyet ve başvuruları inceleyeceği
düzenlenmiş ise de şikâyet ve başvuru sahiplerinin bu başvurularından dolayı
zarar görmeyeceklerine dair herhangi bir güvence içermemesi nedeniyle Kurumun
önleme işlevini tam olarak yerine getiremeyeceği; ayrıca 4. maddedeki
düzenlemenin B.M. İşkenceye Karşı Sözleşme'ye Ek Protokol'ün (Seçmeli Protokol)
öngördüğü nitelikte, bağımsız, işlevli ve etkin bir önleme mekanizmanın
oluşturulmasına da izin vermediği, bu nedenlerle maddenin Devletin kişinin hak
ve hürriyetlerini sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak
surette sınırlayan siyasal sosyal ve ekonomik engelleri kaldırma, insanın maddi
ve manevi varlığını geliştirmesi için gerekli şartları hazırlama görevine
aykırı durumlar yaratacağı gibi Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri ihlâl
edilen herkesin, yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını
isteme hakkını da sınırlandırdığı belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 5.,
11., 12. ve 40. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. İnsan Hakları Kurumunun görev ve yetkilerini düzenleyen Kanun'un
4. maddesinin (1) numaralı fıkrasında, Kurumun, insan haklarının korunmasına,
geliştirilmesine ve ihlallerin önlenmesine yönelik çalışmalar yapmak; işkence
ve kötü muamele ile mücadele etmek; şikâyet ve başvuruları incelemek ve
bunların sonuçlarını takip etmek; sorunların çözüme kavuşturulması
doğrultusunda girişimlerde bulunmak; bu amaçla eğitim faaliyetlerini yürütmek;
insan hakları alanındaki gelişmeleri izlemek ve değerlendirmek amacıyla
araştırma ve incelemeler yapmakla görevli ve yetkili olduğu; (2) numaralı
fıkrasında ise Kurumun, Kanun ve diğer mevzuatla Kuruma verilen inceleme,
araştırma, ziyaret ve başvuruları inceleme görevi esnasında bir suçun
işlendiğini öğrenmesi hâlinde, genel hükümlere göre işlem yapılabilmesi için
gerekli gördüğünde ihbar veya şikâyette bulunabileceği hükme bağlanmıştır. Kanun'un 3. maddesinin incelendiği bölümde belirtilen gerekçelerle,
dava konusu kural Anayasa'nın 2. maddesine aykırı değildir. İptal
isteminin reddi gerekir. Kuralın, Anayasa'nın 5., 11., 12. ve 40. maddeleriyle ilgisi
görülmemiştir. 3- Kanun'un 5. Maddesinin (3) Numaralı Fıkrasının, (4) Numaralı
Fıkrasının (a) ve (b) Bentlerinin, (8) ve (9) Numaralı Fıkralarının İncelenmesi Dava dilekçesinde, ihlalleri önlemeye ve hakları korumaya yönelik
olarak oluşturulacak Kurumun mutlak surette yönetim hiyerarşisinden bağımsız,
onu dışarıdan gözlemleyebilen ve denetleyebilen bir örgütlenme modeline
sahip olmasının zorunlu olduğu, oysa onbir üyeden oluşan İnsan Hakları
Kurulunun iki üyesinin Cumhurbaşkanı, yedi üyesinin ise Başbakanlığın
denetiminden geçtikten sonra Bakanlar Kurulu tarafından seçilecek olmasının
Kurumun bağımsızlığını güvence altına almaktan uzak olduğu, Kurumun ilişkisinin
yürütmeyle değil TBMM ile olmasının bağımsızlık açısından çok büyük önem
taşıyacağı gözetilmeden, Kanun'un 5. maddesinin (6), (8) ve (9) numaralı
fıkralarında öngörülmüş olan düzenlemelerle,Kurumun, Paris Prensipleri'nde
belirtilen bağımsızlık, özerklik ve çoğulculuk ilkelerinin aksine, var olan
diğer insan hakları kurumları gibi bir Hükümet kurumu olarak
teşkilatlandırıldığı, böyle bir Kurulun insan hakları ihlali konusunda
yetersiz, etkisiz ve işlevsiz kalacağı, bu nedenle özellikle cezaevlerinde,
hükümlü ve tutuklulara yönelik uygulamalara ve insan hakları ihlallerine göz
yumulmaya devam edileceği, bu durumda da Anayasa'nın 19. maddesinde ifade
edilen herkesin kişi hürriyeti ve güvenliği olduğu yönündeki emredici hükmün
bir anlamının kalmayacağı, Kurulun yapısındaki bu mahzurların, Kurul üyelerinin
STK'ların ve meslek örgütlerinin dâhil olduğu geniş katılımlı bir aday
belirleme sürecinin sonunda TBMM tarafından nitelikli çoğunluk ile seçilmesi
yolu ile giderilebileceğibelirtilerek kuralın, Anayasa'nın 5., 6., 7., 8., 11.,
12., 19., 40. ve 90. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Dava konusu kural ile Kurumun karar organı olan İnsan
Hakları Kurulu üyelerinin seçimine ilişkin usul ve esaslar düzenlenmiştir. Anayasa'nın 6. maddesinde, hiçbir kimsenin veya organın
kaynağını Anayasa'dan almayan bir Devlet yetkisi kullanamayacağı; 7. maddesinde
ise, yasama yetkisinin Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet Meclisine ait
olduğu ve bu yetkinin devredilemeyeceği belirtilmiştir. Kanun'un 3. maddesinin incelendiği bölümde açıklandığı
üzere, kanun koyucu, yasamanın asliliği ve genelliği ilkesinin bir gereği
olarak, Anayasa'da düzenlenmeyen bir alanı doğrudan düzenleyebilir. Bu
bağlamda, kanun koyucunun insan haklarını koruma ve geliştirme amacı
doğrultusunda yasal düzenlemeler yapmak, bu kapsamda öngördüğü kuruluşları
kurmak ve bunların görev ve yetkilerinin sınırları ile işlevlerini belirlemek
konusunda, Anayasal sınırlar içinde takdir yetkisi bulunmaktadır. İnsan Hakları
Kurulunun oluşumu ile Kurul üyelerinin seçimine ilişkin usul ve esasları
belirlemek de kanun koyucunun sahip olduğu takdir yetkisi kapsamındadır. Açıklanan nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 6. ve 7.
maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın, Anayasa'nın 5., 8., 11., 12., 19., 40.ve 90.
maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. 4- Kanun'un 6. Maddesinin
İncelenmesi Dava dilekçesinde, Kanun'da, Başkan, Başkan Yardımcısı ve
üyelerin görevleri nedeniyle yargılanmayacaklarına ilişkin herhangi bir hüküm
bulunmadığı, bu nedenle öngörülen üyelik teminatının yargı bağışıklığı
niteliğinde olmadığı,maddede Kurul Başkan ya da üyelerinin görevlerine hiçbir
biçimde keyfi olarak son verilemeyeceğine dair açık ve objektif kriterlerin
bulunmamasının Kurumun bağımsızlığını ciddi şekilde zedelediği; Kurumda çalışan
uzman ve uzman yardımcıları için hiçbir güvencenin getirilmediği; üyelerin
süreleri dolmadan, herhangi bir nedenle, hiçbir şekilde görevlerine son
verilmemesi gerekirken, seçilmeleri için gerekli koşulları taşımadıkları ya da
kaybettikleri Kurulca tespit edilen üyelerin görevlerine Bakanlar Kurulunca son
verilmesinin, üyelerin idari bağımsızlığını ortadan kaldırdığı ve savunma
haklarını sınırlandırdığı belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 5., 6., 7., 8., 11.
36., 90. ve 112. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle dava konusu kural
Anayasa'nın 2. maddesi yönünden de incelenmiştir. Kanun'un 6. maddesinde İnsan Hakları Kurulu Başkanı, İkinci
Başkanı ve üyelerinin üyelik teminatı düzenlenmiştir. Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fıkrasında, 'Herkes,
meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı
veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir.' denilmiştir. Kanun'un 6. maddesinin (1) numaralı fıkrasında, Kurul Başkanı,
İkinci Başkan ve üyelerin süreleri dolmadan herhangi bir nedenle görevlerine
son verilemeyeceği belirtilerek, üyelik teminatı getirilmiş; fıkranın devamında
ise üyelik görevinin sona ermesine yol açan sebepler somut olarak belirtilerek,
Bakanlar Kurulunun Kurul üyelerinin görevine keyfi olarak son vermesinin; (2)
numaralı fıkrasında, Kurul Başkanı, İkinci Başkanı ve üyelerine münhasıran
görevleriyle ilgili olarak işledikleri iddia olunan suçlar nedeniyle
yakalanamayacakları, üstleri ve konutlarının aranamayacağı ve sorguya
çekilemeyeceklerine dair bağışıklıklar getirilerek, bu işlemlerin, söz konusu
kişilerin görevlerini yapmalarına engel olmasının; (3) numaralı fıkrasında,
Kurul üyelerinin üyeliklerinin düşeceği haller somut olarak belirtilerek,
üyeliğe keyfi olarak son verilmesinin önüne geçilmiştir. Öte yandan, Kanun'un 6. maddesi Kurul üyelerinin üyeliğine son
verilmesi ve üyeliklerinin düşmesine dair usul ve esasları düzenlemekte olup
disiplin soruşturmasına ilişkin bir düzenleme değildir. Kanun'da belirtilen ve
üyeliğin sonra ermesini gerektiren sebepler vuku bulduğunda Bakanlar Kurulunca
üyelik sona erdirilecek ya da Kanun'da öngörülen sebepler gerçekleştiğinde
üyelik düşecektir. Dolayısıyla, ortada bir disiplin soruşturması olmadığından,
ilgili üyeye savunma hakkı verilmesi de söz konusu değildir. Ancak bu husus,
üyeliğine son verilen ya da üyeliği düşen kişilerin, bu işlemlere karşı yargı
yerlerine müracaat etme haklarının bulunmadığı anlamına gelmez. Buna göre, dava
konusu 6. madde, görevlerine son verilen ya da üyeliği düşen Başkan ve
üyelerin, yargı mercilerine müracaat ederek haklarını aramalarına ve
kendilerini savunmalarına engel olan bir düzenleme içermemektedir. Kanun'un 3. maddesinin incelendiği bölümde açıklandığı
üzere, kanun koyucunun insan haklarını koruma ve geliştirme amacı doğrultusunda
yasal düzenlemeler yapmak, bu kapsamda öngördüğü kuruluşları kurmak ve bunların
görev ve yetkilerinin sınırları ile işlevlerini belirlemek konusunda, Anayasal
sınırlar içinde takdir yetkisi bulunmaktadır.İnsan Hakları Kurulu Başkan,
Başkan Yardımcısı ve üyelerinin üyelik teminatlarının ve Kurumda çalışan uzman
ve uzman yardımcıları için öngörülecek güvencelerin kapsamının belirlenmesi ile
üyelik görevine son verilmesi ve üyeliğin düşmesini gerektiren sebeplerin
tespit edilmesi hususları da kanun koyucunun sahip olduğu takdir yetkisi
kapsamındadır. Açıklanan nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 2. ve 36.
maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın Anayasa'nın 5., 6., 7., 8., 11., 90. ve
112. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. 5- Kanun'un 12. Maddesinin İncelenmesi Dava dilekçesinde, Anayasa'da öngörülen ayrık durumlar dışında,
yürütme organına kanunlarla düzenlenmemiş bir alanda genel nitelikte kural
koyma yetkisi verilemeyeceği, ayrıca yürütme organına düzenleme yetkisi veren
bir yasa kuralının, Anayasa'nın 7. maddesine uygun olabilmesi için, temel
ilkelerin konulması, çerçevenin çizilmesi, düzenleme için sınırsız, belirsiz,
geniş bir alanın bırakılmaması gerektiği, oysa Kanun'un 12. maddesinin (2)
numaralı fıkrasıyla yürütmeye asli düzenleme niteliği taşıyan geniş bir
düzenleme yetkisi verildiği; maddenin (1) numaralı fıkrasıyla, hakları ihlal
edilen vatandaşların birtakım bürokratik engellemelere maruz bırakılıp
bırakılmayacağı, başvurular esnasında külfetli ve masraflı başvuru koşullarının
mecburi tutulup tutulmayacağı hususlarının özellikle belirsiz bırakılarak insan
hakları ihlalinden zarar gördüğü iddiasında bulunan her gerçek ve tüzel kişinin
Kuruma başvurabileceği ve bu hakkın etkin bir şekilde kullanılmasına hiçbir
surette engel olunamayacağı yönündeki düzenlemenin içinin tamamen boşaltılarak
anlamsız hale getirildiği belirtilerek kuralın, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2.,
5., 6., 7., 8., 11. ve 123. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Kanun'un 12. maddesinin (1) numaralı fıkrasında, insan hakları
ihlalinden zarar gördüğü iddiasında bulunan her gerçek ve tüzel kişinin Kuruma
başvurabileceği, bu hakkın etkin bir şekilde kullanılmasına hiçbir surette
engel olunamayacağı; (2) numaralı fıkrasında ise başvurulara ilişkin usul ve
esasların Kurum tarafından çıkarılacak yönetmelikle belirleneceği hükme
bağlanmıştır. Anayasa'nın 7. maddesinde, yasama yetkisinin Türkiye Büyük Millet
Meclisine ait olduğu ve bu yetkinin devredilemeyeceği öngörülmüştür. Buna göre,
kanun ile düzenlenmesi öngörülen konularda, yürütme organına, genel, sınırsız,
esasları ve çerçevesi belirsiz bir düzenleme yetkisi verilmesi, yasama
yetkisinin devri anlamına geleceğinden Anayasa'nın 7. maddesine aykırı düşer.
Ancak, kanunda temel esasların ve çerçevenin belirlenmesi koşuluyla, uzmanlık
ve teknik konulara ilişkin ayrıntıların düzenlenmesinin yürütmeye bırakılması
Anayasa'ya aykırılık oluşturmaz. Esasen Anayasa'nın 8. maddesinde yer alan, ' yürütme
yetkisi ve görevi Anayasa'ya ve kanunlara uygun olarak kullanılır ve yerine
getirilir ' hükmünün anlamı da budur. Dava konusu kuralla, Kuruma verilen başvurulara ilişkin usul ve
esasları belirleme yetkisi, Kurumun faaliyet alanının kapsamında bulunan insan
hakları ihlallerine ilişkin başvuruların yapılabileceği merciler, başvuru
dilekçesinde bulunması gereken hususlar ve dilekçeye eklenecek belgeler,
başvuru süresi, başvurunun kabul edilebilirlik koşulları, başvurunun
incelenmesi, verilecek kararlar ve bu kararlara karşı öngörülen kanun yolları
gibi teknik konuları içeren ve bu yönüyle uzmanlık gerektiren bir yetkidir.
Kanun koyucu bu yetkiyi Kuruma kendi faaliyet alanı olan insan haklarının
korunması ve geliştirilmesi amacıyla vermiş ve bu yetki ile ancak insan hakları
ihlalinden zarar gördüğü iddiasında bulunan gerçek ve tüzel kişiler tarafından
yapılacak başvurulara ilişkin usul ve esasların belirlenebileceğini belirterek,
yetkinin sınırlarını da çizmiştir. Dava konusu kural ile Kuruma verilen yetkinin
temel esasları ve çerçevesi belirlenmiş olduğundan, Kurumun bu yetkiye
dayanarak yapmış olduğu düzenlemeler asli düzenleme olarak nitelendirilemez. Öte yandan, Kanun'un 12. maddesinin (2) numaralı fıkrasıyla,
Kuruma insan hakları ihlallerine ilişkin başvurularla ilgili usul ve esasları
yönetmelikle belirleme yetkisi verilmesinin, insan hakları ihlalinden zarar
gördüğü iddiasında bulunan gerçek ve tüzel kişilerin Kuruma başvurma haklarını
etkin bir şekilde kullanmalarına engel olan bir yönü de bulunmamaktadır. Açıklanan nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 2., 6., 7. ve
8. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 5., 11. ve 123. maddeleriyle
ilgisi görülmemiştir. 6- Kanun'un 21. Maddesinin İncelenmesi Dava dilekçesinde, Kanun'un 21. maddesinde finansal özerkliğin
nasıl ve hangi düzeyde olacağının belli olmadığı, başka bir ifadeyle maddenin
Kurumun uygun ve bağımsız bir bütçeye sahip olmasını güvence altına almadığı,
oysa uluslararası kriterlere göre Kurumun bağımsızlığının sağlanması için
bütçesinin önceden belli olması ve herhangi bir mali arayış içerisinde olmadan
çalışmalarını sürdürmesinin ön koşul olduğu, ayrıca maddede yer alan ' Kurumun
gelirlerinin değerlendirilmesinden elde edilecek gelirler ' düzenlemesinin,
Kurumun gelir elde etmek üzere bütçeyi yatırım aracına dönüştürme riskini
taşıdığı belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 161. ve 163. maddelerine aykırı
olduğu ileri sürülmüştür. 6216 sayılı Kanun'un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle dava
konusu kural Anayasa'nın 2. maddesi yönünden de incelenmiştir. Kanun'un 21. maddesinde, Kurumun gelirlerinin, genel bütçeden
tahsis edilecek ödenekler, Kuruma yapılacak her türlü bağış, yardım ve
vasiyetler, Kurum gelirlerinin değerlendirilmesinden elde edilen gelirler ve
diğer gelirlerden oluştuğu belirtilmiştir. Anayasa'da uluslararası standartlara uygun bir insan hakları
kurumu kurulmasını öngören herhangi bir hüküm yer almaması nedeniyle, kanun
koyucunun bağımsız bütçeli bir insan hakları kurumu kurmak gibi bir
yükümlülüğünden söz edilemez. Dava konusu kuralın Kurumun bağımsız bir bütçeye
sahip olmasına engel olan bir yönü de bulunmamaktadır. Zira, ulusal insan
hakları kurumlarının mali özerkliklerine engel olan husus, bu kurumların bütçe
yönetim ve denetimlerinin hükümetin kontrolünde olmasına izin veren
düzenlemelerin varlığıdır. Kanun'da Kurum bütçesinin nasıl yapılacağına dair bir hüküm
bulunmamakla birlikte, bu konudaki düzenlemeye 5018 sayılı Kamu Malî Yönetimi
ve Kontrol Kanunu'nda yer verilmiştir. 5018 sayılı Kanun'un 12. maddesinde özel
bütçe, 'bir bakanlığa bağlı veya ilgili olarak belirli bir kamu
hizmetini yürütmek üzere kurulan, gelir tahsis edilen, bu gelirlerden harcama
yapma yetkisi verilen, kuruluş ve çalışma esasları özel kanunla düzenlenen ve
bu Kanuna ekli (II) sayılı cetvelde yer alan her bir kamu idaresinin
bütçesidir. ' denilerek tanımlanmış; 19. maddesinde 'Türkiye Büyük
Millet Meclisi, merkezî yönetim bütçe kanun tasarısının metnini maddeler, gider
ve gelir cetvellerini kamu idareleri itibarıyla görüşür ve bölümler halinde
oylar. Merkezî yönetim bütçe kanunu malî yılbaşından önce Resmî Gazetede
yayımlanır.' denilerek merkezi yönetim bütçesinin kanunla
onaylanacağı; 20. maddesinin (b) bendinde ise 'özel bütçeli idareler ve
sosyal güvenlik kurumları ayrıntılı finansman programlarını hazırlar ve
harcamalarını bu programa uygun olarak yaparlar.' denilerek, bütçe
ödeneklerinin kullanılmasında uyulacak esaslar belirtilmiştir. Görüldüğü üzere, özel bütçeli kurumların bütçeleri TBMM
tarafından onaylanmakta olup bu kurumların bütçelerini kullanmaları herhangi
bir şekilde hükümet ile ilişkilendirilmemiştir. Oysa, 5018 sayılı Kanun'un 20.
maddesinin (a) bendinde, 'genel bütçe kapsamındaki kamu idareleri,
ayrıntılı harcama programlarını hazırlar ve vize edilmek üzere Maliye
Bakanlığına gönderirler. Bütçe ödenekleri, Maliye Bakanlığınca belirlenecek
esaslar çerçevesinde, nakit planlaması da dikkate alınarak vize edilen
ayrıntılı harcama programları ve serbest bırakma oranlarına göre kullanılır.' denilerek
genel bütçe kapsamındaki kamu idarelerinin bütçelerini kullanmaları Maliye
Bakanlığının vizesine bağlı kılınmıştır. Ayrıca, dava dilekçesinde ' Kurum gelirlerinin
değerlendirilmesinden elde edilecek gelirler ' biçimindeki düzenlemenin,
Kurumun gelir elde etmek üzere bütçeyi yatırım aracına dönüştürme riski
taşıdığı ileri sürülmüş ise de Anayasa'da özel bütçeli kurumların gelirlerini
değerlendirerek gelir elde etmelerini yasaklayan bir hüküm bulunmadığı gibi
5018 sayılı Kanun'un 3. maddesinin kamu gelirini tanımlayan (i) bendinde, 'Kamu
geliri: Kanunlarına dayanılarak toplanan vergi, resim, harç, fon kesintisi, pay
veya benzeri gelirler, faiz, zam ve ceza gelirleri, taşınır ve taşınmazlardan
elde edilen her türlü gelirler ile hizmet karşılığı elde edilen gelirler,
borçlanma araçlarının primli satışı suretiyle elde edilen gelirler, sosyal
güvenlik primi kesintileri, alınan bağış ve yardımlar ile diğer gelirleri '
ifade eder' denilerek faiz gelirleri ile taşınır ve taşınmaz mallardan
elde edilen her türlü gelirin de kamu geliri olduğu hükme bağlanmıştır. Kanun'un 3. maddesinin incelendiği bölümde açıklandığı
üzere, kanun koyucunun insan haklarını koruma ve geliştirme amacı doğrultusunda
yasal düzenlemeler yapmak, bu kapsamda öngördüğü kuruluşları kurmak ve bunların
görev ve yetkilerinin sınırları ile işlevlerini belirlemek konusunda, Anayasal
sınırlar içinde takdir yetkisi bulunmaktadır.İnsan Hakları Kurumunun gelir
kaynaklarının belirlenmesi hususu da kanun koyucunun sahip olduğu takdir
yetkisi kapsamındadır. Açıklanan nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 2. maddesine
aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın Anayasa'nın 161. ve 163. maddeleriyle ilgisi
görülmemiştir. V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ 21.6.2012 günlü, 6332
sayılı Türkiye İnsan Hakları Kurumu Kanunu'nun; A- 3. ve 4. maddelerine, B- 5. maddesinin; 1- (3) numaralı fıkrasına, 2- (4) numaralı fıkrasının (a) ve (b) bentlerine, 3- (8) ve (9) numaralı fıkralarına, C- 6., 12. ve 21. maddelerine, yönelik iptal istemleri, 17.7.2013 günlü, E.2012/98, K.2013/92
sayılı kararla reddedildiğinden, bu maddelere, fıkralara ve bentlere ilişkin
yürürlüğün durdurulması istemlerinin REDDİNE, 17.7.2013 gününde OYBİRLİĞİYLE
karar verilmiştir. VI- SONUÇ 21.6.2012 günlü, 6332
sayılı Türkiye İnsan Hakları Kurumu Kanunu'nun; A- 3. ve 4. maddelerinin, B- 5. maddesinin; 1- (3) numaralı fıkrasının, 2- (4) numaralı fıkrasının (a) ve (b) bentlerinin, 3- (8) ve (9) numaralı fıkralarının, C- 6., 12. ve 21. maddelerinin, Anayasa'ya aykırı olmadıklarına ve iptal istemlerinin REDDİNE,
17.7.2013 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim KILIÇ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Mehmet ERTEN Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra Ayla
  PERKTAŞ Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Burhan ÜSTÜN Üye Engin YILDIRIM Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Erdal TERCAN Üye Muammer TOPAL Üye Zühtü ARSLAN Üye M. Emin KUZ