ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1997/22 Karar Sayısı : 1997/44 Karar Günü : 8.4.1997 R.G. Tarih-Sayı :26.04.1998-23324 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Safranbolu Asliye Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 17.2.1926 günlü, 743 sayılı "Türk Kanunu
Medenisi"nin 4.5.1988 günlü, 3444 sayılı Yasa ile değişik 134. maddesinin
son fıkrasının, Anayasa'nın 2., 10., 41. ve 138. maddelerine aykırılığı savıyla
iptali istemidir. I- OLAY Şiddetli geçimsizlik nedeniyle açılan boşanma davasının reddedilip
kesinleşmesinden üç yıl geçtikten sonra açılan yeni davada Mahkeme, Türk Kanunu
Medenisi'nin değişik 134. maddesinin son fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğu
kanısına vararak iptal istemiyle doğrudan başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı Türk Kanunu Medenisi''nin 134. maddesinin iptali istenilen son
fıkrası şöyledir: Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış bulunan davanın
reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği tarihten itibaren üç yıl
geçmesi halinde, her ne sebeple olursa olsun müşterek hayat yeniden
kurulamamışsa eşlerden birinin talebi üzerine boşanmaya karar verilir." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır: 1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî
dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî
düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." 3- "MADDE 41.- Aile, Türk toplumunun temelidir. Devlet, ailenin huzur ve refahı ile özellikle ananın ve çocukların
korunması ve aile planlamasının öğretimi ile uygulanmasını sağlamak için
gerekli tedbirleri alır, teşkilatı kurar." 4- "MADDE 138.- Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar;
Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine göre hüküm
verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin
kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge
gönderemez; tavsiye ve telkinde bulunamaz. Görülmekte olan bir dava hakkında Yasama Meclisinde yargı
yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya
herhangi bir beyanda bulunulamaz. Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak
zorundadır; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle
değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Yekta Güngör
ÖZDEN, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, Yalçın
ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL ve Fulya
KANTARCIOĞLU'nun katılmalarıyla 14.2.1997 günü yapılan ilk inceleme
toplantısında; dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
OYBİRLlĞİYLE karar verildi. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, itiraz
konusu Yasa kuralı ile dayanılan Anayasa kuralları, bunların gerekçeleri ve
öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : Anayasa'ya Aykırılık Sorunu İtiraz konusu kural, Türk Kanunu Medenisi'nin 3444 sayılı Yasa'nın
4. maddesi ile değişik "Evlilik birliğinin sarsılması veya müşterek
hayatın yeniden kurulamaması" başlıklı 134. maddesinin son fıkrasında yer
almaktadır. Fıkrada; "Boşanma sebeplerinden herhangi biriyle açılmış
bulunan davanın reddine karar verilmesi ve bu kararın kesinleştiği
tarihten itibaren üç yıl geçmesi halinde her ne sebeple olursa olsun müşterek
hayat yeniden kurulamamışsa eşlerden birinin talebi üzerine boşanmaya karar
verilir" denilmektedir. Görüldüğü gibi, "müşterek hayatın yeniden
kurulamaması" sebebine dayanarak boşanma davası açabilmek için kusur
koşulu aranmamaktadır. Mahkeme, itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2., 10., 41.
ve 138. maddelerine aykırılığını ileri sürmüştür. A- Anayasa'nın 41. Maddesi Yönünden İnceleme Anayasa'nın "Ailenin korunması" başlıklı 41. maddesinde,
aile Türk toplumunun, temeli sayılmış; Devletin, ailenin huzur ve refahı ile
özellikle ananın ve çocukların korunması için gerekli önlemleri alacağı ve
örgütleri kuracağı belirtilmiş, böylece aile kurumu anayasal güvenceye
bağlanmıştır. Maddenin gerekçesinde de, "... ailenin korunması fikrinin
herşeyden önce Medenî Yasa anlamında evliliklerin kurulmasını kolaylaştırmak
olduğu şüphesizdir... Millet hayatı bakımında aile kutsal bir temeldir. Bu
nedenle, Devlet ailenin refahını ve huzurunu koruyacaktır" denilmektedir. Medenî Yasa'da yapılan değişiklik sonucu, itiraz konusu kurala
göre, herhangi bir boşanma nedenine dayanmak suretiyle açılan davanın
reddedilip kesinleşmesinden başlayarak üç yıl içerisinde eşlerin evlilik
birliğini devam ettirmek amacıyla bir araya gelmemeleri durumunda eşlerin her
birine boşanma davası açma hakkı tanınmaktadır. Aile hukukundaki yeni görüşlere göre Yasa'da belirlenen süre
kadar, eşler ayrı yaşamış ve bir araya gelememişlerse, evlilik birliğinin
tekrar kurulamayacak ölçüde sarsılmış olduğu kabûl edilir. Kimi ülkeler,
yasalarında 1974 yılından başlayarak ayrılık sürelerini bir ile on yıl kabul
ederek bu yönde değişikliklere gitmişlerdir. Zaman içinde değişen toplumsal gereksinmeleri karşılamak, kişi ve
toplum yararının zorunlu kıldığı düzenlemeleri yapmak, toplumdaki
değişikliklere koşut olarak bu yönde alınan önlemleri güçlendiren, geliştiren,
etkilerini daha çok artıran ya da tam tersine bunları hafifleten veya tümüyle
ortadan kaldıran işlemlerde bulunmak yetkisi, Yasakoyucunun görevidir. İtiraz konusu kuralla, boşanmaya karar verilebilmesi için,
eşlerden birinin evlilik birliğini devam ettirmeme kararında olması, boşanma
davasının reddinden sonra üç yıl bir araya gelmemeleri koşulları getirilmiştir.
Reddedilip kesinleşen bir boşanma davasından sonra eşlerin bir araya
gelmemeleri için öngörülen üç yıllık süre Yasakoyucunun takdir alanına
girmektedir. Üç yıllık sürenin geçmesine karşın eşlerin bir araya gelememesi ve
evlilik birliğini sürdürememeleri durumunda, aile birliğinin korunması yönünden
kişisel ve toplumsal bir zararın varlığından söz edilemez. Bu nedenle, itiraz
konusu kural Anayasa'nın 41. maddesine aykırı görülmemiştir. B- Anayasa'nın 138. Maddesi Yönünden İnceleme Mahkeme, itiraz konusu kuralın, Anayasa'da yargıca tanınan takdir
hakkını ortadan kaldırarak Anayasa'nın 138. maddesine aykırılık oluşturduğunu
ileri sürmüştür. Anayasa'nın 138. maddesinin ilk fıkrasında: "Hakimler görevlerinde
bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdanî kanaatlerine
göre hüküm verirler" denilmektedir. Hakimlerin görevlerine ilişkin
bağımsızlık, adaletin her türlü, etki, baskı, yönlendirme ve kuşkudan uzak
dağıtılacağı yolundaki güven ve inancı yerleştirmektir. Bu kuralda, hakimlerin
endişe ve çekinme duymadan, Anayasa, kanunlar, tüzükler, yönetmelikler gibi her
türlü yazılı ve yazılı olmayan teamülî hukuk kuralları çerçevesinde delilleri
serbestçe takdir edip vicdanî kanaatlerine göre karar vermesi öngörülmüştür. Yargıcın takdir hakkı, yasada öngörülen koşullarla sınırlıdır.
Boşanma kararının gerekçesinde belirtildiği gibi, boşanma konusunda bir süre
belirlenmiş olması, bu sürenin ve öbür koşulların gerçekleşmiş olması durumunda
hâkimin boşanmaya hükmetmesi, onun delillerin takdiri konusundaki yetkisinin
sınırlanması anlamına gelmez. Bu nedenle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 138.
maddesine aykırı görülmemiştir. C- Anayasa'nın 2. ve 10. Maddeleri Yönünden İnceleme Mahkeme, itiraz konusu kuralın fırsat eşitliğini bozduğu için
Anayasa'nın 2. ve 10. maddelerine aykırılık oluşturduğunu ileri sürmüştür. Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin sosyal bir
hukuk devleti olduğu belirtilmiştir. Hukuk devleti, yönetilenlere hukuk güvencesi
sağlar. Bu bağlamda Yasakoyucu sosyal yaşamı düzenlemek için kamu yararı amacı
ile kimi kurallar koyabilir. Anayasa'nın 10. maddesinde de eşitlik ilkesi
tanımlanmıştır. Bu ilkeye göre "Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî
düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya
sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün
işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar."
Anayasa Mahkemesi'nin kararlarında, eşitlik ilkesi yorumlanırken "aynı
hukuksal durumda olan kişilerin aynı kurallara, değişik hukuksal durumda
olanların ise değişik kurallara bağlı tutulmasının eşitlik ilkesine aykırılık
oluşturmayacağı" belirtilmiştir. İtiraz konusu kural, sosyal devletteki gelişime ve değişime koşut
olarak ve hukuk devleti esasını göz önüne alarak boşanma sebeplerine bir ekleme
yapmıştır. Bu kuralın herhangi bir sınıf, zümre ya da grup veya kişiler için
ayrıcalık getirdiği düşünülemez. Çünkü aynı hukukî sebebe dayanarak boşanmak
isteyen herkes için bu kural uygulanacaktır. Bu nedenle itiraz konusu
kural, Anayasa'nın 2. ve 10. maddelerine aykırı görülmemiştir. VI- SONUÇ 17.2.1926 günlü, 743 sayılı "Türk Kanunu Medenisi"nin
3444 sayılı Yasa ile değişik 134. maddesinin son fıkrasının, Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve itirazın REDDİNE, Yekta Güngör ÖZDEN ile Fulya KANTARCIOĞLU'nun
karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 8.4.1997 gününde karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Mustafa
  YAKUPOĞLU Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU KARŞIOY
YAZISI Esas Sayısı : 1997/22 Karar Sayısı : 1997/44 Anayasa Mahkemesi'nin 8.4.1997 günlü, Esas 1996/47, Karar 1997/43
sayılı kararında kullandığımız karşıoy gerekçesini, konu aynı olduğundan bu
karar için de yineliyoruz. 8.4.1997 Başkan Üye Yekta Güngör
  ÖZDEN Fulya
  KANTARCIOĞLU