anayasa mahkemesi kararı Esas Sayısı : 2024/169 Karar Sayısı : 2025/72 Karar Tarihi : 6/3/2025 R.G. Tarih – Sayı : 13/6/2025
- 32925 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Gaziosmanpaşa 1. Sulh Ceza Hâkimliği İTİRAZIN KONUSU: 20/2/1930
tarihli ve 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun’un
24/12/2008 tarihli ve 5827 sayılı Kanun’un 1. maddesiyle değiştirilen 3.
maddesinin ikinci fıkrasının Anayasa’nın 35. maddesine aykırılığı ileri
sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Bildirim ve
izin şartına uyulmadan yurt dışına kıymetli maden çıkarılması nedeniyle verilen
idari para cezasının iptali talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın
Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN VE İLGİLİ GÖRÜLEN KANUN HÜKÜMLERİ A. İptali İstenen Kanun Hükmü Kanun’un itiraz konusu
kuralın da yer aldığı 3. maddesinin ilgili kısmı şöyledir: “ Madde 3 – (Değişik: 24/12/2008- 5827/1 md.) Cumhurbaşkanının bu Kanun
hükümlerine göre yapmış bulunduğu genel ve düzenleyici işlemlerdeki
yükümlülüklere aykırı hareket eden kişi, üçbin Türk Lirasından yirmibeşbin Türk
Lirasına kadar idarî para cezası ile cezalandırılır. Fiil, 1 inci maddede
yazılı kıymetlerin izinsiz olarak yurttan çıkarılması veya yurda sokulması
mahiyetinde ise 21/3/2007 tarihli ve 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu
hükümlerine göre suç veya kabahat oluşturmadığı takdirde kişi; eşya ve
kıymetlerin rayiç bedeli kadar, teşebbüs halinde bu bedelin yarısı kadar idarî
para cezası ile cezalandırılır. ... ” B. İlgili Görülen Kanun Hükmü Kanun’un 1. maddesi şöyledir: “Madde 1 – (Değişik: 15/2/1954- 6258/1 md.) Kambiyo , nukut, esham ve tahvilat alım ve satımının ve bunlar
ile kıymetli madenler ve kıymetli taşlarla bunlardan mamul veya bunları muhtevi
her nevi eşya ve kıymetlerin ve ticari senetlerle tediyeyi temine yarıyan her
türlü vasıta ve vesikaların memleketten ihracı veya memlekete ithalinin tanzim
ve tahdidine ve Türk parasının kıymetinin korunması zımnında kararlar
ittihazına Cumhurbaşkanı salahiyetlidir.” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri
uyarınca Hasan Tahsin GÖKCAN, Basri BAĞCI, Engin YILDIRIM, Rıdvan GÜLEÇ, Recai
AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, İrfan FİDAN,
Kenan YAŞAR, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ve Metin KIRATLI’nın katılımlarıyla
24/9/2024 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik
bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Derya
ATAKUL tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu ve
ilgili görülen kanun hükümleri, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların
gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp
düşünüldü: A. Anlam ve Kapsam 3. 1567 sayılı
Kanun'un 1. maddesiyle döviz, banknot, hisse senetleri ve tahvillerin alım ve
satımının ve bunlar ile kıymetli madenler ve kıymetli taşlarla bunlardan
yapılmış ya da bunları içeren her türlü eşya ve kıymetlerin ve ticari
senetlerle ödeme sağlamak için kullanılan her türlü araç ve belgenin ülke
dışına çıkarılması veya ülkeye getirilmesinin düzenlenmesi, sınırlandırılması
ve Türk parasının değerinin korunması amacıyla kararlar alma yetkisi
Cumhurbaşkanına bırakılmıştır. 4. Anılan Kanun ve madde uyarınca alınan kararlara aykırı
hareket eden gerçek ve tüzel kişiler ile bu tüzel kişilerin yetkilisi veya
temsilcisi olan gerçek kişiler hakkında uygulanacak olan yaptırımlar ise
Kanun’un 3. maddesinde düzenlenmiştir. Söz
konusu maddenin itiraz konusu ikinci fıkrasına göre Kanun’un 1. maddesinde
yazılı kıymetlerin izinsiz olarak yurttan çıkarılması veya yurda sokulması durumunda
fiil 21/3/2007 tarihli ve 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanunu hükümlerine
göre suç veya kabahat oluşturmadığı takdirde kişi; eşya ve kıymetlerin rayiç
bedeli kadar, teşebbüs hâlinde bu bedelin yarısı kadar idarî para cezası ile
cezalandırılacaktır. B. İtirazın Gerekçesi 5. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralla 1567 sayılı Kanun’un 1. maddesinde yazılı
kıymetlerin izinsiz olarak yurttan çıkarılması ya da yurda sokulması
kabahatinin işlenmesi hâlinde yaptırımın maktu para cezası şeklinde
belirlenmesi nedeniyle mahkemelerin somut olayın şartlarını değerlendiremediği,
bu itibarla hâkime takdir yetkisi tanımayan ve korunmak
istenen meşru amaç ile mülkiyet hakkı arasında adil bir dengenin kurulmasına
imkân vermeyen kuralın Anayasa’nın 35. maddesine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 6. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural,
ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir. 7. Anayasa’nın 35. maddesinde “ Herkes, mülkiyet ve
miras haklarına sahiptir./ Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla
sınırlanabilir./ Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz. ”
denilmektedir. Anayasa’nın anılan maddesiyle güvenceye bağlanan mülkiyet hakkı,
ekonomik değer ifade eden ve parasal karşılığı olan her türlü mal varlığını
kapsamaktadır (AYM, E.2015/39, K.2015/62, 1/7/2015, § 20). 8. Anayasa’nın 35. maddesinde bir temel hak olarak
güvence altına alınmış olan mülkiyet hakkı; kişiye -başkasının hakkına zarar
vermemek ve kanunların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla- sahibi olduğu
şeyi dilediği gibi kullanma ve tasarruf etme, onun semerelerinden yararlanma
imkânı veren bir haktır ( Mehmet Akdoğan ve diğerleri [1. B], B. No:
2013/817, 19/12/2013, § 32). Dolayısıyla malikin mülkünü kullanma,
semerelerinden yararlanma ve mülkü üzerinde tasarruf etme yetkilerinden
herhangi birinin sınırlanması mülkiyet hakkına müdahale teşkil eder ( Recep
Tarhan ve Afife Tarhan [1. B], B. No: 2014/1546, 2/2/2017, § 53). Ayrıca
kişinin mal varlığında azalma meydana gelmesi sonucu doğuran kamusal işlem ve
eylemler de mülkiyet hakkına müdahale oluşturur ( Tülay Arslan ve diğerleri [1.
B], B. No: 2014/7051, 2/2/2017, § 77). 9. Kural, 1567 sayılı Kanun’un 1. maddesinde yazılı kıymetlerin izinsiz olarak yurttan çıkarılması
veya yurda sokulması hâlinde ve bu fiil 5607 sayılı Kanun hükümlerine göre suç
veya kabahat oluşturmadığı takdirde kişinin eşya ve kıymetlerin rayiç bedeli
kadar, teşebbüs hâlinde bu bedelin yarısı kadar idarî para cezasıyla
cezalandırılmasını öngörmek suretiyle mülkiyet
hakkını sınırlamaktadır. 10. Anayasa'nın
35. maddesinde mülkiyet hakkının kamu yararı amacıyla kanunla sınırlanabileceği
öngörülmüştür. Mülkiyet hakkına sınırlama getirilirken temel hak ve
özgürlüklerin sınırlanmasına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen Anayasa'nın 13.
maddesinin de gözönünde bulundurulması gerekmektedir. 11. Anayasa’nın 13. maddesinde “ Temel hak ve
hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde
belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu
sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik
Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. ”
denilmektedir. Anayasa’nın anılan maddesi uyarınca mülkiyet hakkı, Anayasa’da
öngörülen nedenlere bağlı olarak ve ölçülülük ilkesine aykırı olmaksızın ancak
kanunla sınırlanabilir. 12. Anayasa Mahkemesinin sıkça vurguladığı gibi temel
hakları sınırlayan kanunun şeklen var olması yeterli olmayıp yasal kuralların
keyfîliğe izin vermeyecek şekilde belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir
düzenlemeler niteliğinde olması gerekir. 13. Esasen temel hakları sınırlayan kanunun bu
niteliklere sahip olması, Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk
devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk devletinin temel unsurlarından olan
hukuki belirlilik ilkesi uyarınca kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de
idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık,
net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin
keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması
gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur.
Zira bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve
işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu
güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM,
E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. ve
35. maddelerinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2.
maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır. 14. Kuralda
hangi hâl ve şartlarda, kimlere, ne kadar idari para cezasının uygulanacağı
herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde açık ve net olarak belirlendiği
gözetildiğinde kuralın kanunilik ölçütünü sağladığı sonucuna ulaşılmıştır. 15. Kamu
düzeni ve ekonomik istikrarın korunması açısından belirli kıymetlerin izinsiz
olarak ülkeye sokulması ya da ülkeden çıkarılması, devletin kontrolü altında
tutulması gereken bir faaliyettir. Devlet, bu tür malların serbest dolaşımını
sınırlandırarak hem kendi ekonomik güvenliğini hem de vatandaşlarının refahını
koruma yükümlülüğünü yerine getirmeyi hedeflemektedir. Kuralla izinsiz olarak yapılan
bu tür fiillerin doğrudan suç ya da kabahat oluşturmaması durumunda dahi ilgili
kişilere idari para cezası uygulanarak caydırıcılığın sağlamasının amaçlandığı anlaşılmaktadır.
Bu suretle kanun koyucu, mülkün kamu yararına kullanılmasını denetlemek için
ekonomik değeri yüksek olan malların hareketini düzenleme ve izinsiz işlemleri
yaptırıma bağlama yolunu tercih etmektedir. Bu itibarla Kanun’un 1. maddesinde
belirtilen kıymetlerin yurda giriş ve çıkışının kontrol edilmesinde kamu yararının
bulunduğu, dolayısıyla sınırlamanın meşru bir amaç taşıdığı açıktır. 16. Anayasa’nın 13.
maddesinde ifade edilen ölçülülük ilkesi, temel hak ve özgürlüklerin
sınırlandırılmasında dikkate alınması gereken bir diğer ilkedir. Anayasa’nın
anılan maddesinde güvence altına alınan ölçülülük
ilkesi elverişlilik , gereklilik ve orantılılık olmak üzere
üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen sınırlamanın
ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, gereklilik ulaşılmak
istenen amaç bakımından sınırlamanın zorunlu olmasını, diğer bir ifadeyle aynı
amaca daha hafif bir sınırlama ile ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise hakka getirilen sınırlama ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir
dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade etmektedir. 17. Anayasa Mahkemesi, bireysel başvuruya konu Mohammad Atamleh ([GK], B. No: 2020/9691, 29/2/2024) kararında kuralda
öngörülen idari yaptırımı Anayasa’nın 13. maddesi bağlamında ölçülülük ilkesi
yönünden değerlendirmiş ve kuralın mülkiyet hakkına ölçüsüz bir müdahale
oluşturduğuna karar vermiştir. 18. Anılan kararda bildirim koşulunu sağlamaya yönelik olan idari para cezası şeklindeki yaptırımın kamu yararı amacını gerçekleştirmeye elverişli olduğu,
ayrıca kuraldaki fiilin suç olarak düzenlenmediği ve bu fiil için adli bir
yaptırım da öngörülmediği, kabahat olarak düzenlenen fiile yaptırım olarak
yalnızca idari para cezasının belirlendiği de gözönünde bulundurularak
sınırlamanın gereklilik koşulunu sağladığı kanaatine varılmıştır ( Mohammad
Atamleh , § 52). 19. Kararda orantılılık yönünden yapılan incelemede ise
kuralın kabahatin işlendiğinin tespiti hâlinde somut olayın niteliğinden
bağımsız olarak sabit oranda bir idari para cezasının uygulanmasını zorunlu
kılmak suretiyle hâkime takdir yetkisi tanımadığı, öngörülen meşru amaca
ulaşmada kullanılan aracın ilgililer bakımından katlanılabilir nitelikte olup
olmadığını değerlendirmeye, müdahalenin ağırlığı ile gerçekleşen netice
arasında bir orantısızlık bulunup bulunmadığını ve ulaşılan sonucun adil olup
olmadığını belirlemeye izin vermediği belirtilerek kuralda öngörülen para
cezasının mülkiyet hakkını ihlal ettiğine karar verilmiştir ( Mohammad
Atamleh , §§ 57, 58). 20. İtiraz konusu kurala ilişkin olarak anılan kararda
yapılan değerlendirmeden ayrılmayı gerektirir bir durum bulunmamaktadır. Buna
göre kuralın kabahati işleyen kişinin kusur derecesi, paranın kaynağı, korunmak
istenen meşru amacın ne ölçüde zarar gördüğü gibi unsurları incelemeye imkân
vermemek suretiyle olayın şartlarına göre müdahaleyi ölçülü kılabilecek farklı
sonuçlara ulaşılmasını engellediği gözetildiğinde kişilere aşırı bir külfet
yüklediği sonucuna varılmıştır. 21. Açıklanan
nedenlerle kural Anayasa'nın 13 . ve 35 . maddelerine aykırı dır . İptali gerekir. İrfan FİDAN, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ve
Metin KIRATLI bu görüşe katılmamışlardır. IV. İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU 22. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “ Kanun,
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da
bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte
yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe
gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede
yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez. ” denilmekte, 6216 sayılı
Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanarak
Mahkemenin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’de yayımlandığı günden
başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir yılı geçmemek üzere
ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir. 23. 1567 sayılı Kanun’un 3. maddesinin ikinci fıkrasının
iptali nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte
görüldüğünden Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 6216 sayılı
Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince iptal hükmünün kararın
Resmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi
uygun görülmüştür. V. HÜKÜM 20/2/1930 tarihli ve 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini
Koruma Hakkında Kanun’un 24/12/2008 tarihli ve 5827 sayılı Kanun’un 1.
maddesiyle değiştirilen 3. maddesinin ikinci fıkrasının Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, İrfan FİDAN, Muhterem
İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ile Metin KIRATLI’nın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, iptal hükmünün Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un
66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE
YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE 6/3/2025 tarihinde karar verildi. Başkan Kadir ÖZKAYA Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Basri BAĞCI Üye Engin YILDIRIM Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE Üye Yılmaz AKÇİL Üye Ömer ÇINAR Üye Metin KIRATLI KARŞIOY GEREKÇESİ Bildirim ve izin şartına uyulmadan yurt dışına kıymetli
maden çıkarılması nedeniyle verilen idari para cezasının Anayasa Mahkemesince
mülkiyet hakkını ihlal ettiğine karar verilmesini müteakiben yeniden yargılama
yapılmak üzere açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu
kanısına varan mahkeme iptali için başvurmuştur. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralla 1567
sayılı Kanun’un 1. maddesinde yazılı kıymetlerin izinsiz olarak yurttan
çıkarılması ya da yurda sokulması kabahatinin işlenmesi halinde yaptırımın
maktu para cezası şeklinde belirlenmesi nedeniyle mahkemelerin somut olayın
şartlarını değerlendiremediği, bu itibarla hâkime takdir yetkisi tanımayan,
dolayısıyla korunmak istenen meşru amaç ile mülkiyet hakkı arasında adil bir
dengenin kurulmasına imkân vermeyen kuralın Anayasa’nın 35. maddesine aykırı
olduğu ileri sürülmüştür. Sayın çoğunluk tarafından kabahati işleyen kişinin kusur
derecesi, paranın kaynağı, korunmak istenen meşru amacın ne ölçüde zarar
gördüğü gibi unsurları incelemeye imkân vermediği, olayın şartlarına göre
müdahaleyi ölçülü kılabilecek farklı sonuçlara ulaşılmasını engellemekte
olduğu, idari yaptırıma konu kabahatin koruduğu hukuki menfaatin ülkeye altın
giriş çıkışını takip etmekten ibaret olduğu halde verilen sabit oranlı cezanın
aşırı bir külfete yol açtığı, dolayısıyla mülkiyet hakkına getirilen
sınırlamanın orantılı olmadığı gerekçesiyle itiraz konusu kuralın Anayasa’nın
13. ve 35. maddelerine aykırı olduğundan iptaline karar verilmiştir. 2020/3691 başvuru numaralı ve 29/02/2024 karar tarihli
karşı oy gerekçemizde ayrıntılarıyla açıklandığı üzere; mülkiyet hakkına
yapılan müdahalenin içerdiği kamu yararı amacı ile karşılaştırıldığında iptal
talebine konu kuralın kişilere aşırı bir külfet yüklemediği öngörülen müdahale
amacıyla kişilere yüklenen külfetin orantılı olduğu, mülkiyet hakkı ile kamu
yararı arasında olması gereken adil dengenin bozulmadığı, mülkiyet hakkına
yapılan müdahalelere ilişkin güvenceler yönünden orantılı ve ölçülü olduğu
düşünüldüğünden çoğunluğun iptali gerektiği yönündeki görüşüne iştirak
edilmemiştir. Üye İrfan FİDAN Üye Muhterem İNCE Üye Yılmaz AKÇİL Üye Ömer ÇINAR Üye Metin KIRATLI