ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas sayısı:1979/7 Karar sayısı:1979/18 Karar günü:12/4/1979 Resmi Gazete tarih/sayı:19.7.1979/16701 İPTAL
DAVASINI AÇAN : A. P. Millet Meclisi Grubu. İPTAL
DAVASININ KONUSU : 12/12/1978 günlü, 16487 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan
Dördüncü Beş Yıllık (1979-1983) Kalkınma Planının onaylanmasına ilişkin Millet
Meclisinin 29-30/11/1978 günlü, 6 sayılı Plan Kararının, Anayasaya aykırı
olduğu ileri sürülerek iptaline karar verilmesi istenmiştir. II -
METİNLER : A.
12/12/1978 günlü, 16487 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan ve iptal edilmesi
istenen 30 Kasım 1978 günlü, 6 sayılı onay kararı şöyledir : "Dördüncü
Beş Yıllık (1979-1983) Kalkınma Planı, 16 Ekim 1962 tarihli, 77 sayılı Yasa
gereğince Millet Meclisi Genel Kurulunun 29-30/ 11/1978 tarihli 15 inci
birleşiminde onaylanmıştır." B.
ilgili yasa kuralları: a)
30/9/1960 günlü, 91 sayılı Yasanın 14. maddesi: "Madde
14 - Uzun vadeli planın kabulü : Uzun
vadeli planın Başbakanlığa (veya Başbakan Yardımcılığına) sunulmasından
itibaren bir hafta içinde Yüksek Planlama Kurulu toplanır. Kurul bu planı
inceliyerek, kabul edilmiş bulunan ana hedeflere uygun olup olmadığını bir
raporla Bakanlar Kuruluna bildirir. Plan Bakanlar Kurulunda incelenerek kabul
edildikten sonra teşriî organın tasvibine arzolunur." b)
16/10/1962 günlü, 77 sayılı Yasanın 1. ve 2. maddeleri: "Madde
l - Uzun vadeli plan, 30 Eylül 1960 tarihli ve 91 sayılı Kanunun 14 üncü maddesi
gereğince Bakanlar Kurulunca kabul edilip Bakanlar Kurulu üyelerince
imzalandıktan sonra, Türkiye Büyük Millet Meclisince onaylanmak üzere
Başbakanlık tarafından Millet Meclisi Başkanlığına sunulur." "Madde
2 - 1. Uzun vadeli plan, Türkiye Büyük Millet Meclisi Plan Karma Komisyonunda
görüşülür. Bu Karma Komisyon, Anayasanın 94 üncü maddesine göre seçilen Türkiye
Büyük Millet Meclisi Bütçe Karma Komisyonu üyelerinden kuruludur. 2.
Plan Karma Komisyonu, uzun vadeli planı, kendisine havale edildiği tarihten
itibaren en çok yirmidört saat içinde görüşmeye başlar ve en çok yirmi gün
içinde karara bağlayarak derhal Cumhuriyet Senatosu Genel Kuruluna sevk eder. 3.
Cumhuriyet Senatosu Genel Kurulu, bu metni en çok altı gün içinde görüşüp
karara bağlar. Cumhuriyet Senatosunda planın görüşülmesi ve oylanması bittikten
sonra, Plan derhal Plan Karma Komisyonuna sevk edilir. 4.
Plan Karma Komisyonu, Cumhuriyet Senatosunun kararını en çok üç gün içinde
görüşerek karara bağlar ve planı derhal Millet Meclisi Genel Kuruluna sevk
eder. 5.
Millet Meclisi Genel Kurulu, planı en çok sekiz gün içinde görüşerek karara
bağlar. Millet
Meclisinin kararı nihaîdir. C.
Dayanılan Anayasa kuralları: "Madde
41 - İktisadî ve sosyal hayat, adalete, tam çalışma esasına ve herkes için
insanlık haysiyetine yaraşır bir anlayış seviyesi sağlanması amacına göre
düzenlenir. İktisadî,
sosyal ve kültürel kalkınmayı demokratik yollarla gerçekleştirmek; bu maksatla,
millî tasarrufu artırmak, yatırımları toplum yararının gerektirdiği önceliklere
yöneltmek ve kalkınma plânlarını yapmak Devletin Ödevidir." "Madde
129 - İktisadî, sosyal ve kültürel kalkınma plâna bağlanır. Kalkınma bu plâna
göre gerçekleştirilir. Devlet
Plânlama Teşkilâtının kuruluş ve görevleri, plânın hazırlanmasında, yürürlüğe
konmasında, uygulanmasında ve değiştirilmesinde gözetilecek esaslar ve plânın
bütünlüğünü bozacak değişikliklerin önlenmesini sağlayacak tedbirler Özel
kanunla düzenlenir." III.
İLK İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi uyarınca, 12/4/1979 gününde yapılan ilk
inceleme toplantısında, iptal davası konusunun Anayasa Mahkemesinin görev
alanına girip girmediği sorunu üzerinde durulmuştur : Anayasa'nın
değişik 147. maddesinin birinci fıkrasına göre, Anayasa Mahkemesi, yasaların ve
Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüklerinin Anayasa'ya, Anayasa
değişikliklerinin de Anayasa'da gösterilen biçim koşullarına uygunluğunu
denetler. Ayrıca Anayasa'nın değişik 64. maddesinin son fıkrasının son tümcesi,
yasa hükmünde kararnameleri de Anayasa'ya uygunluk denetiminin kapsamına
almıştır. Bu durumda, Anayasa Mahkemesinin, Anayasa'ya veya Anayasa'da
gösterilen biçim koşullarına uygunluğu denetleme görevi, konusu bakımından
yasalar, yasa hükmünde kararnameler, içtüzükler ve Anayasa değişiklikleriyle
sınırlıdır. İptali
istenen Meclis Kararının, yasa hükmünde kararname ya da Anayasa değişikliği
niteliğinde olmadığı kuşkusuz bulunduğuna göre, görev sorununun çözümü, bu
kararın yasa veya içtüzük niteliğini taşıyıp taşımadığının saptanmasına
bağlıdır. 30/9/1960
günlü, 91 sayılı Devlet Planlama Teşkilâtının Kurulması Hakkındaki Kanun'un 14.
maddesi, uzun vadeli Planın Bakanlar Kurulunca kabulünden sonra Yasama
Organının onayına sunulması gereğini hükme bağlamaktadır. Temsilciler
Meclisindeki ilk görüşmede Anayasa'nın 129. maddesinde (tasarının 128.
maddesi), kalkınma planlarının bir yasayla yürürlüğe konulması ilkesine yer
verilmiş, ancak ikinci görüşmede bu ilke benimsenmeyerek maddeden çıkartılmıştır. Anayasa'nın
129. maddesi uyarınca kabul edilen 77 sayılı "Uzun Vadeli Plânın Yürürlüğe
Konulması ve Bütünlüğünün Korunması Hakkında Kanun" un yasalaşma
aşamasındaki Öneride de, plânın bir yasa tasarısına ekli olarak onanacağı
öngörülmesine ve geçici komisyonca da bu düzenleme biçimi uygun bulunmasına
karşın, Önerinin Millet Meclisinde görüşülmesi sırasında verilen değişiklik
önergesi benimsenerek, "yasayla onama" yöntemi metinden
çıkarılmıştır. 77
sayılı Yasaya göre, Bakanlar Kurulunca kabul edildikten sonra, Millet Meclisi
Başkanlığına sunulan (Md. 1) ve önce Türkiye Büyük Millet Meclisi Plân Karma
Komisyonunda daha sonra Cumhuriyet Senatosu Genel Kurulunda ve yeniden Türkiye
Büyük Millet Meclisi Plân Karma Komisyonunda görüşülen ve karara bağlanarak Millet
Meclisine gelen plân, bu meclisin vereceği kararla son biçimini alır. Resmî
Gazete'de yayımlanan bu karar "Millet Meclisi Kararı" başlığını
taşımakta ve özel bir numara almaktadır. (Md. 2) Görülüyor
ki, Anayasanın 92. ve 93. maddelerinde yeralan, yasa tasarıları ve önerilerinin
meclislerde kabul edilerek yürürlüğe konulmasında izlenecek yöntemi gösterir
düzenleme ile 77 sayılı Yasanın kalkınma planlarının onanması için getirdiği
düzenleme birbirlerinden ayrı olup, Anayasa, bütçe yasasının aksine, kalkınma
planlarını yasa olarak nitelemediği gibi, bu planların bir yasa ile yürürlüğe
konulmasını da zorunlu kılmamıştır. Kaldı ki, uygulamada da 77 sayılı Yasa
uyarınca kalkınma plânlarını onaylıyan Millet Meclisi Kararları karar numarası
almaktadırlar. Bu nedenlerle,
kalkınma planının onanmasına ve yürürlüğe konulmasına ilişkin karar biçim
açısından yasa niteliğinde değildir. Planın görüşülmesi ve onanması sırasında
Anayasa'nın 94. maddesinde bütçe yasası için öngörülene benzer bir yolun
izlenmesi de, Anayasa'nın ve 77 sayılı Yasanın ilgili hükümleri ve yukarıda
özetlenen oluşum evrelerinden çıkan sonuç karşısında, söz konusu kararın yasa
sayılmasına olanak vermez. Öte
yandan, kalkınma planının içerdiği ilkeler, yasalara özgü buyurucu ve
yasaklayıcı nitelikte de değildir. Anayasa Mahkemesinin 23, 24 ve 25/10/1969
günlü ve E. 1967/41, K. 1969/57 sayılı kararında (AMKD sayı 8, S. 18-31) da
belirtildiği üzere, kalkınma planlarının herhangi bir kimseye doğrudan ödev
yüklemesi söz konusu olamıyacağı gibi, yürürlükteki yasaları değiştirici bir
etkisi de yoktur. Belirtilen
nedenlerle, kalkınma plânı ve plânı onaylayarak yürürlüğe koyan Millet Meclisi
kararı özü bakımından da yasa niteliğinde değildir. İptal
istemine konu olan Meclis kararını, gerek yasama meclislerinin çalışmaları ile
ilgili olmaması, gerek meclislerdeki görüşülme yöntemi bakımından içtüzük
niteliğinde saymaya da olanak bulunmadığı kuşkusuzdur. Böylece,
Beş Yıllık Kalkınma Plânının onanmasına ilişkin Millet Meclisi Kararı, yukarıda
belirtilen nedenlerle bir yasa ya da içtüzük niteliğinde olmadığından ve
Anayasa'da bu kararın iptali istemiyle Anayasa Mahkemesine başvurulacağı
yolunda açık bir hüküm de bulunmadığından, Anayasa Mahkemesinin görev alanına,
girmeyen bu davanın reddine karar verilmelidir. Üye
Muammer Yazar, dilekçenin reddi gerektiği düşüncesiyle bu görüşe katılmamıştır. IV -
SONUÇ : Dava
konusu edilen ve Anayasa'ya aykırılığı öne sürülerek iptali istenen
"Dördüncü Beş Yıllık (1979-1983) Kalkınma Plânının Onaylanmasına
İlişkin" Millet Meclisi Genel Kurulunun 29-30/11/1978 günlü, 6 sayılı Plân
Kararının Kanun ve İçtüzük niteliğinde bir yasama belgesi olmadığından, Anayasa
Mahkemesinin görev alanına girmeyen davanın reddine. Muammer Yazar'ın
dilekçenin reddi gerektiği yolunaki karşıoyu ile ve oyçokluğuyla, 12/4/1979
gününde karar verildi. Başkan Şevket
  Müftügil Başkanvekili Ahmet
  H. Boyacıoğlu Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Ahmet
  Erdoğdu Üye Osman
  Tokcan Üye Rüştü
  Aral Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Muammer
  Yazar Üye Adil
  Esmer Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Hüseyin
  Karamüstantikoğlu Üye Necdet
  Darıcıoğlu Üye Bülent
  Olçay Üye Yılmaz
  Aliefendioğlu Üye Yekta
  Güngör Özden KARŞIOY
YAZISI Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkındaki 22/4/1962 günlü, 44
sayılı Yasanın 42. maddesinin birinci fıkrası şöyledir: "Anayasa
Mahkemesinin görevine girmeyen konulara ilişkin dilekçeler reddolunur."
Çoğunlukla verilen red kararının dayandığı neden, kalkınma planının
onaylanmasına ilişkin Millet Meclisi Genel Kurul kararının, kanun ve içtüzük
niteliğinde bir yasama belgesi olmadığı ve bu biçimiyle "Mahkemenin görev
alanına girmeyen" bir dava olmasıdır. Bu kabul, bilimsel görüşlere uygundur.
(Doç. Dr. Turgut Tan, Planlamanın Hukukî Düzeni, Ankara-1976, Sayfa : 255-258).
Ancak 44 sayılı Yasa bu gibi durumlarda dilekçenin reddini buyurduğuna ve
davanın reddiyle dilekçenin reddi başka başka niteliklerde bulunmalarına göre
dilekçenin reddiyle yetinmeli, davanın reddi yönüne gidilmemelidir. Verilen
karara bu nedenle karşıyım. Üye Muammer Yazar