ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1970/55 Karar Sayısı:1971/57 Karar Günü:15/6/1971 Resmi Gazete tarih/sayı:24.2.1972/14109 İptal
dâvasını açan : Millet Meclisinin üye tamsayısının altında biri tutarım geçen
sayıdaki üyeleri. İptal
dâvasının konusu : 11/6/1970 günlü, 13516 sayılı Resmî Gazete'de yayınlanan
6802 sayılı Gider Vergileri Kanununa ek 28/5/1970 günlü, 1267 sayılı Kanunun
Anayasa'nın 2., 4., 5., 6., 8., 61. ve 64. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülerek iptali istenmiştir. II.
YASA METİNLERİ : l-
İptali istenin kanun : İptali
istenen 28/5/1970 günlü, 1267 sayılı "6802 sayılı Gider Vergileri Kanununa
ek Kanun", 11/6/1970 günlü, 13516 sayılı Resmî Gazete'de çıkan metne göre
şöyledir : Vergi
nispet ve hadlerinde yapılacak değişiklikler: Madde
l- 13 Temmuz 1956 günlü ve 6802 sayılı Gider Vergileri Kanunu ve bu Kanunun ek
ve değişiklikleri mevzuuna giren ve aynı kanuna bağlı tablolarda ve kanunun
mahsus kısım ve bölümlerinde gösterilen maddeler ve hizmetlerden gerekli
görülenlerin, işbu kanunun yürürlüğe girdiği tarihteki vergi nispet ve hadleri
ile bu kanunda sonradan yapılacak değişikliklerle artırılacak, indirilicek veya
vergi mevzuuna alınacak madde ve hizmetler İçin yeniden ihdas edilecek vergi
nispet ve hadlerini, Maliye Bakanlığının teklifi üzerine bir misline kadar
artırmaya ve artırılan bu nispet ve hadleri kanunî seviyelerine kadar indirmeye
ve bu nispet ve hadler arasında gerekli değişiklikleri yapmaya Bakanlar Kurulu
yetkilidir. Stok
Beyanı : Madde
2- Bu kanun gereğince; kararname ile vergi nispet ve hadleri artırılmış olup da
eski nispet ve hadler üzerinden vergilendirilmiş olan maddeler, vergi
yüklerinde eşitlik sağlamak maksadiyle eski ve yeni nispet ve hadler arasındaki
farklara göre vergilendirilir. Bu
maddeleri imalât veya ticaret maksadiyle ellerinde bulunduran gerçek veya tüzel
kişilerle bunların bilcümle şube acenta, bayi, komisyoncu ve sair satıcıları,
vergi nispet ve hadlerini yükselten kararnamenin yürürlük tarihindeki anadepo,
depo ticarethane, mağaza ve tanklarında veya sair yerlerde veya yolda bulunan
mallarım, bunların değerlerini, miktar ve sıkletlerini, bulundukları yerler itibariyle
bir beyannameye kaydetmeye ve beyannameyi Maliye Bakanlığınca bu konuda
yapılacak ilânı takip eden günün akşamına kadar bağlı oldukları yer vergi
dairesine vermeye mecburdurlar. Beyanname
vermek mecburiyetinde olanlar, yukarıda zikrolunan kendilerine ait yerlerde
mevcut olup, başkalarına satılmış fakat bedelleri henüz tahsil edilmemiş veya
hibe edilmiş veya sair suretlerle mülkiyeti devredilmiş maddeleri de
beyannamelerinde göstermek zorundadır. Stoklar
üzerinden ölçü esasına veya alış bedeline göre tarh ve tebliğ edilecek farklar
ile perakendecilerin ellerinde bulunan miktarı 200 kilogram veya alış bedeli
500 lirayı geçmiyen maddelerden stok beyanına tabi tutulmıyacak olanlar bu
kanun gereğince çıkarılacak kararnamelerde gösterilir. Beyan
üzerinde tarh olunan farklar, tebliğ tarihini takip eden aybaşından itibaren
iki ay içinde, her ay bir taksit olmak üzere iki eşit taksitte ödenir.
Vadesinde ödenmeyen farklar hakkında Amme Alacaklarının Tahsili Uslu hakkındaki
Kanun uygulanır. Süresinde
beyanda bulunmıyanların veya noksan beyanda bulunanların beyan etmedikleri veya
noksan beyan ettikleri maddeler ve değerlerine ait farklar iki kat zamlı olarak
tahsil olunur. Cezalar
hariç, Vergi Usul Kanunun diğer hükümleri bu farklar hakkında da uygulanır. Madde
3- Bu kanun yayımı tarihinde yürürlüğe girer. Madde
4- Bu kanunun hükümlerini Bakanlar Kurulu yürütür.) 2-
Davacının dayandığı Anayasa maddeleri ; Davacının
dayanak olarak ileri sürdüğü Anayasa maddeleri şunlardır: (Madde
2- Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına ve Başlangıçta belirtilen temel
ilkelere dayanan millî demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk devletidir. Madde
4- Egemenlik kayıtsız şartsız Türk Milletinindir. Millet,
egemenliğini, Anayasa'nın koyduğu esaslara göre, yetkili organlar eliyle
kullanır. Egemenliğin
kullanılması, hiçbir suretle belli bir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz.
Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasa'da almıyan bir devlet yetkisi
kullanamaz. Madde
5- Yasama yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez. Madde
6- Yürütme görevi, kanunlar çerçevesinde, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu
tarafından yerine getirilir. Madde
8- Kanunlar Anayasa'ya aykırı olamaz. Anayasa
hükümleri, yasama yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve kişileri
bağlıyan temel hukuk kurallarıdır. Madde
61- Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre vergi ödemekle
yükümlüdür. Vergi,
resim ve harçlar ve benzeri malî yükümler ancak kanunla konulur. Madde
64- Kanun koymak, değiştirmek ve, kaldırmak, Devletin bütçe ve kesinhesap kanun
tasarılarını görüşmek ve kabul etmek, para basılmasına, genel ve özel af
ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine getirilmesine
karar vermek, Türkiye Büyük Millet Meclisinin yetkilerindendir.) III.
İLK İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 26/11/1970 gününde Lûtfi Ömerbaş,
Celâlettin Kuralmen, Hakkı Ketenoğlu, Fazıl Uluocak, Avni Givda, Nuri Ülgenalp,
Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, Recai Seçkin, Ahmet Akar, Halit Zarbun, Kani Vrana,
Muhittin Gürün, Şevket Müftügil, Ahmet H. Boyacıoğlu'nun katılmalarıyle yapılan
ilk inceleme toplantısında.; Tümünün
İptali istenilen 28/5/1970 günlü 1267 sayılı Kanunun, 11/6/1970 günlü, 13516
sayılı Resmi Gazete'de yayınlandığı; dava dilekçesinin 8/9/1970 gününde 1026
sayı ile Anayasa Mahkemesi kaydına geçtiği ve davanın süresi içinde olduğu,
dava dilekçesinin Millet Meclisinin 80 üyesince imzalandığı ve dilekçe altında
adları ve soyadları yazılı bulunanların Millet Meclisi üyesi olduklarının T. B.
M. M. Zatişleri ve Evrak Müdürlüğünce 30/7/1970 gününde onandığı, davayı
açanların toplamının Millet Meclisinin, Anayasa'nın 67. maddesine göre, üye
tamsayısının altıda birini geçtiği, dâva dilekçesinde 22/4/1962 günlü, 44
sayılı Kanunun 25. maddesinin son fıkrası uyarınca, Millet Meclisi İstanbul
Üyesi Reşit Ülker'in kendisine tebligat yapılacak üye olarak gösterildiği ve
dosyanın eksiği olmadığı anlaşılmış ve Anayasa'nın 147., 149. ve 150. ve 44
sayılı Kanunun 21., 22., 25., ve 26. maddelerine uygun olduğu görülen işin
esasının incelenmesine oybirliği ile karar verilmiştir. IV.
ESASIN İNCELENMESİ : Dâva
dilekçesi, itirazın esasına ilişkin rapor, Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülen
kanun, aykırılık, görüşüne dayanaklık eden Anayasa maddeleri; bunlarla ilgili
gerekçeler ve başka yasama belgeleri; konuya ilişkin öteki metinler okunduktan
sonra gereği görüşülüp düşünüldü : 6802
sayılı Gider Vergileri Kanunu ve bu Kanunun ek ve değişikliklerinde vergiye
tabi tutulan madde ve hizmetler gösterilmiş olup 1267 sayılı Kanunla bu vergi
nispet ve hadlerinin artırılması veya kanunî seviye-side indirilmesi
düzenlenmiştir. Bu madde ve hizmetlerden faydalanan herkes, artırılan vergiyi
ödeyeceği cihetle kanun genel ve objektiftir. Yürürlükten kaldırılıncaya kadar
uygulanacağından daimidir. Onun içindir ki bu konuya yönelen iddialar yerinde
görülmemiştir. 1267
sayılı Kanunla, Gider Vergileri Kanunundaki vergi nispet ve hadleri ile sözü
geçen kanundan sonra da yapılacak değişikliklerle artırılacak, indirilecek veya
vergi mevzuuna alınacak madde ve hizmetler için ihdas edilecek yergi nispet ve
hadlerinde, bir misline kadar artırmak ve artırılan bu nispet ve hadleri kanuni
seviyelerine indirmek suretiyle değişiklikler yapmak yetkisi Bakanlar Kuruluna
verilmiş; ayrıca eski nispet ve hadler üzerinden vergilendirilmiş stoklar da bu
hükme tabi tutulmuştur. Vergi
nispet ve hadlerinde değişiklik yapmak kanunun değiştirilmesi anlamına, gelir.
Kanunu değiştirmek ise Büyük Millet Meclisine ait olup bu yetkinin Bakanlar
Kuruluna verilmesi Anayasa'nın yasama yetkisinin Türkiye Büyük Millet
Meclisinin olduğunu, bu yetkinin devredilemiyeceğini, kanun koymak, değiştirmek
ve kaldırmanın Türkiye Büyük Millet Meclisinin yetkilerinden bulunduğunu
belirleyen 5. ve 64. maddelerine aykırıdır. Herkes
kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre vergi ödemekle yükümlüdür.
Vergi, resim ve harçlar ve benzeri malî yükümler ancak kanunla konulur.
(Anayasa 'madde 61) Anayasa
Mahkemesinin 1970/29 - 48 sayılı, 22/10/1970 günlü ve 1967/41-1969/57 sayılı,
23-25/10/1969 günlü kararlarında da açıklandığı üzere; (18/4/1971 günlü, 13813
sayılı ve 12/3/1971 günlü, 13776 sayılı Resmî Gazeteler.) Anayasa
Koyucusu her çeşit malî yükümün kanunla konulmasını buyururken keyfi ve takdiri
uygulamaları önliyecek ilkelerin kanunda yer alması ereğini gütmüştür.
Yükümler, belli başlı unsurları açıklanarak ve çerçeveleri kesin çizgilerle
belirtilerek mutlaka kanunla düzenlenmelidir. Anayasa'nın 61. maddesinin
temelinde yatan düşünce vergiye ilişkin önemli konuların Yasama Meclislerince
düzenlenmesi sağlamaktır. Kuralların yorumu sırasında onların konuluş amaçları
bir yana bırakılamaz. Amaca dayanan yorum ise 61. maddedeki "vergi
koyma" kavramını geniş biçimde yorumlama zorunluğunu doğurur. Vergi koyma
kavramının içine vergi oranında değişiklik yapma kavramı da girmektedir.
Vergiyi artırma, indirme vergi koymak gibi büyük bir önem taşımaktadır, bu
nedenle verginin artırılması ve indirilmesi de kanunla yapılır. Onun içindir ki
kararname île vergi oranlarında değişiklik yapılması Anayasa'nın 61. maddesine
aykırıdır. Anayasa
Mahkemesinin vergi kanunlarında denetliyeceği konulardan birisi de kanunun malî
güce saklı tutup tutmadığı keyfiyetidir. Vergi oranının tayini ve
değiştirilmesi kararname ile olunca Anayasa Mahkemesi bu açıdan denetim
yapamaz. 1267 sayılı Kanun bu yönden de Anayasa'nın 61. maddesine aykırıdır. Dâva
konusu kanunu tasarı halinde iken inceleyen Geçici Komisyon raporunda; Anayasa
Mahkemesinin, 5237 sayılı Belediye Gelirleri Kanununun 21. maddesinin üçüncü
fıkrasında yer alan "Bu levhalardan belediye meclislerince düzenlenecek
tarifeye göre yıllık bir resim alınır" hükmünün Anayasa'nın 61. maddesine
aykırı olduğundan iptaline ilişkin 29/3/1966 günlü, 1965/45 - 1966/16 sayılı
kararının (Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi-Sayı: 4, Sayfa 90-94)
gerekçesindeki yükümlerin en yüksek sınırları tayin olunmalıdır." gösüşüne
dayanılmakta ise de; bu kararda "mükellef, matrah ve oran yönleri her malî
yükümün özelliğine göre değişmekte olduklarından bu düzenleme her birisi için
kanunla ayrı ayrı yapılmalı ve hiç olmazsa anahatları, başka bir deyimle
çerçeveleri belirtilmeli ve bazılarının niteliklerine göre matrah ve oran için
bu mümkün olmazsa yükümlerin en yüksek sınırlarının tayin edilmesi
gerektiği" belirtilmiştir. Sözü geçen karara ilişkin kanun hükümleriyle bu
kez iptali istenen kanunun düzenlediği konular aynı nitelikte değildir. 1267
sayılı Kanunun kapsadığı alanda oranın saptanması mümkündür. Yine
Geçici Komisyon raporunda Kaçakçılığın Men ve Takibi hakkındaki 1918 sayılı
Kanuna ek 6829 sayılı Kanunla ilgili 10/12/1962 günlü, 962/198 - 111 sayılı
(Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi - Sayı l, Sayfa 29 - 36) kararın
gerekçesine dayanılmışsa da; bu kanunla kaçakçılığın önlenmesi için tamamen
idarî nitelikte bazı düzenlemeler öngörülmüş ve Anayasa'nın 61. maddesindeki
gibi bir ilke de bulunmamış olduğundan o kararda beliren görüşün bu dâvanın
kapsadığı konuda aynen geçerli olacağını düşünmek yerinde değildir. Yukarıda
açıklanan nedenlerle dâva konusu 1267 sayılı Kanunun, Anayasa'nın 5., 61., 64.
maddelerine aykırı olduğundan, iptali gerekir. Fazıl Uluocak, Sait Koçak, İhsan
Ecemiş, Halit Zarbun ve Lütfi Ömerbaş bu görüşe katılmamışlardır. V.
SONUÇ: 1-
28/5/1970 günlü, 1267 sayılı "Gider Vergileri Kanununa ek Kanun" un
tümünün Anayasa'nın özellikle 61., 64. ve 5. maddelerine aykırı olduğuna ve
iptaline Fazıl Uluocak, Sait Koçak, İhsan Ecemiş, Halit Zarbun ve Lütfi
Ömerbaş'ın karşı oylarıyla ve oyçokluğu ile; 2-
İptal kararının Anayasa'nın 152. ve 44 sayılı Kanunun 50. maddeleri gereğince
10 Aralık 1971 günü yürürlüğe girmesine Avni Givda'nın karşı oyu ile ve
oyçokluğu ile, 15/6/1971
gününde karar verildi. Başkanvekili Avni
  Givda Üye Fazıl
  Uluocak Üye Sait
  Koçak Üye Nuri
  Ülgenalp Üye Muhittin
  Taylan Üye Şahap
  Arıç Üye İhsan
  Ecemiş Üye Recai
  Seçkin Üye Ahmet
  Akar Üye Halit
  Zarbun Üye Kani
  Vrana Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Şevket
  Müftügil Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu KARŞIOY
YAZISI Anayasa'nın
152. ve 22/4/1962 günlü, 44 sayılı Kanunun 50. maddelerindeki yetkiye
dayanılarak yürürlükleri ileri bir tarihe bırakılmış iptal kararlarının
kapsadığı hükümlerin yerine şimdiye dek hiçbir zaman süresi içinde yenileri
getirilmemiştir. Onun içindir ki Anayasa'ya birkaç yönden birden aykırılığı
saptanan 28/5/1970 günlü, 1267 sayılı "Gider Vergileri Kanununa Ek
Kanun"un iptaline 15/6/1971 gününde karar verildiği halde, 10/12/1971
gününe kadar yürürlükte bırakılması gereksizdir. 1970/55-1971/57
sayılı 15/6/1971 günlü kararın bu bölümüne yukarıda açıklanan nedenle karşıyım. Üye Avni Givda KARŞIOY
YAZISI Anayasa'nın
61. maddesi ile güdülen amacın, başka bir deyimle, Anayasa'nın malî yükümlerin
kanunla konulmasını öngören ilkesini korunması için, malî yükümün konusunun,
matrahının ve en yüksek oran ve sınırının kanunla saptanmış olması gerekir.
Çünkü, ancak böylelikle, malî yükümün yeterince belirmiş olacağı ve idarenin
dilediği konu ve alanda, dilediği oran ve ölçüde, gelişigüzel vergi koyup
uygulamasına olanak kalmayacağı açıktır. Uygulamada duyulan ihtiyaca göre vergi
oranlarının, kanunun çizdiği sınırlar içinde değiştirilebilmesi ise,
Anayasa'nın malî yükümlerin kanunla konulacağını buyuran 61. maddesi hükmüne
aykırılık teşkil etmeyen, Doktrinde ve cari hukukumuzda yerleşmiş bir yoldur.
Anayasa Mahkemesinin daha önceki bazı kararlarında da, malî yükümlerin kanunla
konulmuş sayılması için, o yükümün konusunun, matrahının ve oran bakımından da
yerine göre en yüksek sınırlarının kanunda gösterilmesi gerektiği görüşü kabul
edilmiş olup incelenen konuda da aynı ilkenin benimsenmesine bir engel
görülmemektedir. İnceleme konusu kanunda da malî yükümün belli unsurları
açıklanmış ve çerçevesi çizilmiştir. Öte
yandan kanun koyucu kabul ettiği bir oran ve sınırın iki katma kadar
artırılabilme olanak ve yetkisini tanımakla bu ölçüdeki bir yüküme dahi
mükelleflerin malî güçlerinin mütehammil olduğunu da kabul etmiş
sayılacağından, Anayasa Mahkemesinin, gerekli görürse dava konusu hükmü bu
yönden de denetlemesine bir engel yoktur. Vergi
oran ve sınırlarında değişiklik yapılması yetkisi mutlak olarak tanınmış
olsaydı böyle bir durumum kanun koyma veya kanunu değiştirme yetkisinin devri
anlamına geleceğinden şüphe edilemedi. Ancak iptal edilen kanunda, yürütmeye,
vergi koymak veya vergi oran ve sınırlarında dilediği ölçüde değişiklik yapmak
yetkisi tanınmış değildir. Yürütmeye kanunun saptadığı sınırlar içindeki oran
ve sınırlarından, duyulacak ihtiyaca en uygun olanını uygulamak yetkisi
tanınmıştır. Bu bakımından ortada Anayasa'nın 5. ve 64. maddelerine de bir
aykırılık görülmemektedir. Bu
nedenlerle 28/5/1970 günlü ve 1267 sayılı Kanunun iptali kararına karşıyız. Üye Fazıl
  Uluocak Üye Sait
  Koçak Üye İhsan
  Ecemiş Üye Halit
  Zarbun Üye Lütfi
  Ömerbaş