ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2002/165 Karar Sayısı : 2002/195 Karar Günü : 11.12.2002 Resmi Gazete tarih/sayı:26.04.2003/25090 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Vezirköprü Asliye
Ceza Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 19.3.1985 günlü, 3167 Sayılı
"Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında
Kanun" un 16. maddesinin birinci fıkrasının, Anayasa'nın 38. maddesinin
sekizinci fıkrasına aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Karşılıksız çek keşide etmek suçu ile ilgili açılan davada, 3167
sayılı Yasa'nın 16. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğu
kanısına varan Mahkeme iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 19.3.1985 günlü, 3167 sayılı "Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi
ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun"un itiraz konusu bölümü de
içeren 16. maddenin birinci fıkrası şöyledir: "MADDE 16/1 : İbraz süresi içinde veya üzerinde yazılı keşide
tarihinden önce, 4 üncü maddeye göre ibraz edildiğinde, yeterli karşılığı
bulunmaması sebebiyle kısmen de olsa ödenmeyen çeki keşide eden kişiler bir
yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılırlar. Mahkeme ayrıca
işlenen suçun mahiyetine göre bir yıl ile beş yıl arasında belirleyeceği bir
müddet için failin bankalarda çek hesabı açmasının ve çek keşide etmesinin
yasaklanmasına karar verir. Yasaklama kararı bütün bankalara duyurulmak üzere
T.C. Merkez Bankasına bildirilir." B- Dayanılan Anayasa Kuralı İtiraz başvurusunda Anayasa'nın 38. maddesinin sekizinci fıkrasına
dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU,
Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Enis TUNGA, Mehmet ERTEN'in
katılmalarıyla 11.12.2002 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralı ile bunların gerekçeleri ve diğer
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Sınırlama Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi'ne
itiraz yoluyla yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran mahkemenin bakmakta
olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 3167 sayılı Yasa'nın 16.
maddesinin birinci fıkrasının iptalini istemiş ise de, sadece bu kuralda yer
alan hürriyeti bağlayıcı cezanın Anayasa'ya aykırılığını ileri sürmüştür. Bu
nedenle, esas incelemenin, fıkranın birinci tümcesinin "... bir yıldan beş
yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılırlar" bölümüyle sınırlı olarak
yapılmasına oybirliğiyle karar verilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu İtiraz başvurusunda, Türk Ticaret Kanunu hükümlerine göre çekin,
kambiyo senedi olduğu, alım satım veya alacak-borç sözleşmesi gereğince ödeme
vasıtası olarak kullanıldığı, taraflarca varılan hür irade sonucunda ve
sözleşmenin sonucu olarak keşide edildiği, aktedilen sözleşme hükümlerine göre
borçlunun belirlenen tarihte yazılı miktarı çek hamiline veya cirantalara ödeme
yükümlülüğü altına girdiği, yasada öngörülen hapis cezasının sözleşmeden
kaynaklandığı, kanunların Anayasa'ya aykırı olamayacağı bu nedenle kuralın,
Anayasa'nın 2., 11. ve 38. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Kuralın iptali istemiyle daha önce Anayasa Mahkemesi'ne yapılan
başvuru hakkında 26.2.1995 günlü, E: 1999/18, K:1999/50 sayı ile itiraz
isteminin reddine karar verilmiş ve bu kararın Anayasa'nın 152. maddesinin son
fıkrası uyarınca 15.11.1997 tarihinde ResmîGezete'de yayımlanmasından itibaren
10 yıllık süre geçmemiş ise de, başvuru kararının dayanağını oluşturan Anayasa
kuralının değişikliğe uğradığı gözetilerek yasaklanan süre içinde yeniden iptal
için başvuruda bulunulabileceği kanaatine varılmıştır. 3167 sayılı Yasa'nın 16. maddesinin gerekçesinde, " Karşılıksız
Çekler hakkında ilgili kanunlarda özel ceza hükümleri bulunmakta, karşılıksız
çek keşide edenler Türk Ceza Kanunu'nun dolandırıcılık suçunu müeyyide altına
alan 503 üncü maddesine göre cezalandırılmaktadırlar. Ancak, dolandırıcılık
suçunun unsurlarının karşılıksız çıkan her çek yönünden tespiti mümkün
olmadığından, bu şekilde çek keşide edenlerin bir kısmının cezasız kalması gibi
durumlar ortaya çıkmakta, bu durum çeke olan güveni sarsmaktadır. Bu sebeple onyedinci maddede karşılıksız çek keşide eden kişilerle
çekleri bilerek ciro edenler yönünden müstakil bir müeyyide getirilmiş, muhatap
bankaya süresi içinde ibraz edildiğinde ödenmeyen her türlü çek keşidecisinin
cezalandırılması öngörülmüştür. Ancak bu eylemlerden dolayı kovuşturma
yapılması çek hamilinin şikayetine bağlı kılınmış, ayrıca kanunda belirtilen
belli müddet içinde hamilin zararının karşılanmış olması dışında şikayet
hakkının doğmayacağı hususu iyi niyetli keşideciler yönünden belirtilmiştir.
Diğer taraftan şikayetten vazgeçmenin hükümden sonra dahi geçerli olacağı bu
halde hükmün icrasından ve cezanın neticelerinden sarfınazar olunacağı
belirtilmiştir. Tasarıda yer alan geçici 1. madde ile, Kanun'un yürürlük tarihini
takip eden onbeş gün içinde, çek tutarı veya karşılıksız kalan tutar ile
gecikme faizi ve tazminatı hamil adına muhatap bankaya yatıran keşideciler
yönünden takibat yapılamayacağı, açılmış davaların düşürüleceği, mahkumiyet
hükümlerinin ise infazına yer olmadığına karar verileceği hükmü getirilmiş
bulunmaktadır" denilmiştir. Maddenin birinci fıkrasında, ibraz süresi içinde veya üzerinde
yazılı keşide tarihinden önce bankaya ibraz edildiğinde yeterli karşılığı
bulunmaması sebebiyle kısmen de olsa ödenmeyen çeki keşide eden kimseye
hürriyeti bağlayıcı ceza öngörülmüş, mahkemenin, ayrıca işlenilen suçun
mahiyetine göre belirleyeceği bir müddet için failin bankalarda çek hesabı
açmasının ve çek keşide etmesinin yasaklanmasına karar vereceği, bu kararın
bütün bankalara duyurulmak üzere T.C. Merkez Bankası'na bildirileceği belirtilmiştir. Anayasa'nın 38. maddesine eklenen sekizinci fıkrada, hiç kimsenin,
yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine getirememesinden dolayı
özgürlüğünden yoksun bırakılamayacağı öngörülmüş, maddenin gerekçesinde de,
"... 4 nolu protokol gereği sözleşmeden doğan bir yükümlülük nedeniyle hiç
kimsenin özgürlüğünden alıkonulamayacağı hükmü eklenmiştir. Sözleşmeden doğan
yükümlülük içinde borçlar da vardır ..." denilmiştir. Türk Ticaret Kanunu'nda kambiyo senetleri arasında düzenlenen çek,
temel ilişkide bir sözleşmenin bulunup bulunmamasından bağımsız olarak, kambiyo
hukukuna özgü borç doğuran özel bir havaledir. Hatır senetlerinde olduğu gibi,
taraflar arasında herhangi bir sözleşme ilişkisinin bulunmadığı veya temelde
yer alan sözleşmenin geçersiz olduğu durumlarda çek, başlı başına borç kaynağı
biçiminde ortaya çıkabilmektedir. Ayrıca, haksız fiil veya sebepsiz
zenginleşmeden kaynaklanan bir borç için dahi çek keşide edilebilmektedir. Çeki
elinde bulunduran hamil, keşideci ile lehdar arasındaki temel ilişkiden
kaynaklanan bir alacağı değil, doğrudan doğruya çekten doğan bir hakkı iktisap
etmektedir. O halde, çek ilişkisi bizzat sözleşme olmadığı gibi, çekin
temelinde her zaman bir sözleşme bulunması da zorunlu değildir. Temelde bir
sözleşme ilişkisinin bulunduğu durumlarda ise, çekte bu ilişkiden bağımsız ve
sözleşme olarak nitelendirilemeyecek bir kambiyo taahhüdü söz konusudur.Borçlu,
temel ilişki ne olursa olsun borcunu ödemek için çek kullandığında, asıl borç
ilişkisi dışında kambiyo ilişkisi doğmaktadır. İtiraz konusu kuralın, Anayasa'nın 38. maddesinin sekizinci
fıkrası kapsamında değerlendirilebilmesi için ilişkinin yalnızca sözleşmeden
doğması ve borcun yerine getirilememesi gerekmektedir. Oysa çek temelde
sözleşmeden bağımsız olarak kambiyo hukukuna özgü borç doğuran özel bir
havaledir. Bu nedenlerle kural, Anayasa'nın 38. maddesinin sekizinci
fıkrasına aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. Haşim KILIÇ bu görüşe katılmamıştır. VI- SONUÇ 19.3.1985 günlü, 3167 sayılı "Çekle Ödemelerin Düzenlenmesi
ve Çek Hamillerinin Korunması Hakkında Kanun"un 16. maddesinin
birinci fıkrasının birinci tümcesinin "... bir yıldan beş yıla kadar hapis
cezası ile cezalandırılırlar." bölümünün, Anayasaya aykırı olmadığına ve
itirazın REDDİNE, Haşim KILIÇ'ın karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, 11.12.2002 gününde
karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Samia AKBULUT Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Enis TUNGA Üye Mehmet ERTEN KARŞIOY
GEREKÇESİ Anayasa'nın 38. maddesine 4709 sayılı Yasa ile eklenen sekizinci
fıkrada "Hiç kimse, yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine
getirememesinden dolayı özgürlüğünden alıkonulamaz." denilmektedir.
Anayasa'da yapılan bu değişiklik Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 4 nolu
protokolün birinci maddesinden -yazım farklılığı dışında- aynen alınmıştır.
Anayasakoyucunun amacını ve hangi nedenle böyle bir değişikliğe ihtiyaç
duyduğunu maddenin gerekçesi ve Mecliste yapılan görüşmeler gözetilerek ortaya
koymak gerekir. Yapılan bu değişiklik pozitif hukuk kurallarına kaynaklık
etmiyor, ya da etkilemiyorsa kural haşivdir denilebilir. Anayasakoyucu böyle
bir amaç gütmeyeceğine göre Anayasa'nın 38. maddesine giren bu kurala işlerlik
kazandırmak gerekir. İhmal, hile ve kötü niyet dışında kalan ekonomik suçlara
ekonomik ceza öngörülmesi çağdaş dünyada kabul edilen ve izlenen bir
politikadır. Bu anlayış ve amaç içinde düşünülmediği takdirde Anayasa'nın 38.
maddesinde yazılmış olan bu değişikliğin pozitif hukuk içinde uygulama alanı
hiç yok denecek kadar işlevsiz olduğu çok açıktır. Bu değişiklik yapılmadan
önce kimi ekonomik suçlara hapis cezası öngörülmesi Anayasa'ya aykırı
olmamasına karşın, yeni kural bu alanı sınırlayarak oldukça daraltmıştır. Anayasa'nın 38. maddesindeki bu değişiklik üç noktada
toplanmıştır. - Yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülük, - Bu yükümlülüğün yerine getirilememesi, - Bundan dolayı özgürlükten alıkonamama, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 4 nolu protokolün 1. maddesi
"Borç için hapis yasağı" başlığını taşımakla beraber madde metninde,
"özgürlüğünden yoksun kılınamaz." denilerek yasağın sadece hapis
cezası ile sınırlı olmadığı başka özgürlükleri de kapsadığı açıktır.
Sözleşmeden aynen alınan Anayasamızdaki metni de sadece hapis cezası ile
sınırlandırmamak gerekir. Sözleşmeden doğan yükümlülük de borç ilişkisi dışında
bir şeyin yapılması ya da yapılmaması anlamında daha geniş
değerlendirilmelidir. Yükümlülük borç ilişkilerini de içine alan geniş bir
kavramdır. Yükümlülük sözleşmeden kaynaklanmıyorsa bu kapsamda değildir.
Ayrıca, yükümlülüğün yerine getirilememesi iyi niyete dayanmalıdır.
Yükümlülüğünü yerine getiremeyeceğini önceden bilen kişiyi kural
korumamaktadır. Nitekim TBMM Genel Kurulu'nda 38. maddedeki değişiklik
görüşülürken Anayasa Komisyonu Başkanı "kendi ihmal veya kusuru olmaksızın
borcunu ödemekte acze düşen kişi, bu yüzden hapis cezasına çarptırılamaz.
Ancak, borçlunun hileyle veya kasten borcunu ifa etmekten kaçınması halinde
protokolün bu hükmünden yararlanması mümkün değildir." görüşünü dile
getirmiştir. (26.9.2001 günlü, 133. Birleşim Tutanakları) Buna göre, yapılan Anayasa değişikliğinde ekonomik nedenlerle ve
iyiniyetle borcunu ödeyemeyen kişilere hapis cezası verilmesini önlemek amacı
ön plana çıkmaktadır. Etkili ceza düşüncesiyle "hapisle tazyik"
yoluyla çalışma hayatının daha iyi düzenleneceği anlayışı Anayasakoyucunun
iradesini saptırmaktır. Kasıt ve kötüniyet olmadığı sürece ekonomik suçlara
hapis cezası öngörülmesi insan onuruyla bağdaşmadığı için çağdaş dünya ve demokratik
toplumlarda terkedilmiştir. Çoğunluk görüşünde, borç ilişkisi ile çek kullanımı arasındaki bağ
koparılmış soyut bir kambiyo ilişkisinden bahsedilmiş, sözleşmeden bağımsız bir
kambiyo yükümlülüğü üzerinde durulmuştur. Oysa, keşideci ile lehdar arasındaki
borç ilişkisini sözleşmenin dışında mutlak bağımsız bir işlem olarak nitelemek
mümkün değildir. Sözleşmeye bağlı bir yükümlülük nedeniyle çek keşide edenle
lehdar arasında bir ilişki her zaman olanaklıdır. Hapis cezası öngörülerek
alacaklının hakkının korunması ve kamusal güvenin sağlanması gerekçesi de kabul
edilemez. Hukuksal nitelikleri farklı da olsa bono ve poliçe gibi kambiyo
senetlerinde de ödenmediği takdirde kamusal güvenin bozulması ve alacaklının
hakkının yok olması söz konusu olabilir. Bu nedenle iyiniyetli olması koşuluyla
bonosunu ödeyemeyen kimseye hapis cezası öngörülemeyeceği gibi karşılıksız
çıkan çek içinde öngörülemez. Çoğunluk gerekçesinde aynen "Yalnızca Anayasa'nın 38. maddesi
kapsamında hürriyeti bağlayıcı ceza yasağı sözleşmeden doğan borcun yerine
getirememesini gerektirmektedir. Oysa keşideci çekin karşılıksız olmasını
bilmesine rağmen çek keşide ettiğine göre bu borcun yerine getirilemediğinden
söz etmek de olanaksızdır." denilmektedir. Çekin karşılıksız olduğunu bile
bile keşide edenlerin iyiniyetinden zaten bahsedilemez. Böyle bir çek
düzenleyen kişinin 38. maddesinde öngörülen korumadan faydalanması da olanaksızdır. 3167 sayılı Yasa'nın 16. maddesinin birinci fıkrası suçlarda
objektif sorumluluk esası benimsenerek düzenlenmiştir. Yargıtay'da bugüne kadar
objektif sorumluluk kapsamında uygulamasını sürdürmüştür. Düzenlenen çekin
karşılığı yoksa suç oluşmuştur. Bunun dışında yargıcın subjektif değerlendirme
ve araştırmaları kuralı objektif sorumluluk kapsamından çıkarmaz. Objektif
sorumluluk nedeniyle 16. maddenin birinci fıkrasına göre oluşacak suç da
"ödememe" ya da "ödeyememe"durumlarının araştırılması
sözkonusu değildir. Bilerek ve kasden ödemeyenle, iyiniyetle hareket edilerek
ödeyememe durumlarını ayırmaya imkan tanımayan bir düzenleme Anayasa'nın 38.
maddesine aykırılık oluşturur. Karşılıksız çek suçu, kasıtla işlenen bir suç
haline getirilmediği sürece Anayasa'ya aykırılıktan kurtulamaz. Belirtilen nedenlerle çoğunluk görüşüne katılmadım. Başkanvekili Haşim KILIÇ