ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1981/3 Karar Sayısı : 1981/27 Karar Günü : 26/11/1981 Resmi Gazete tarih/sayı : 3.2.1982/17594 İTİRAZ
YOLUNA BAŞVURAN: Aşkale Asliye Ceza Mahkemesi. İTİRAZIN
KONUSU: 5/5/1972 günlü, 1S87 sayılı Nüfus Yasası'nın 14. ve 61.
maddelerinin Anayasa'nın 7. maddesiyle 12. maddesinin birinci fıkrasına aykırı
olduğu ileri sürülerek iptallerine karar Verilmesi istemidir. I -
OLAY : Nüfus
Kaydının dayanağı olan ölüm belgesinin sahte olarak düzenlendiği iddiası ile
sanıklar hakkında açılan Kamu davasında Mahkeme, ölüm tutanağındaki imzaların
Adli Tıp Meclisi'nce incelenmesine ve bu incelemenin yapılabilmesi için
sözkonusu belgenin aslının o yer nüfus memurluğundan istenmesine karar
vermiştir. Nüfus
Memurluğu, Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. ve Nüfus işlerine ait yönetmeliğin 212.
maddelerine dayanarak istenen belgenin aslının gönderilmesine olanak
bulunmadığını bildirmiştir. Mahkeme,
Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddelerinin, ölüm tutanağının aslının incelenmesi
için getirttirilmesini ve böylece yargılamayı engellediği kanısına vararak bu
durumu Anayasaya aykırı bulmuş ve sözü geçen maddelerin iptali için Anayasa
Mahkemesi'ne kendiliğinden başvurmuştur. III
- METİNLER : 1 -
İtiraz konusu yasa maddeleri.: 5/5/1972
günlü, 1587 sayılı Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddeleri şöyledir : "
Madde 14 - Nüfus kütükleriyle dayanaklarını başmemur ve sorumlu memurlarla
denetleme ve teftişe yetkili olanlardan başka hiç kimse göremez ve inceleyemez.
61 inci madde hükmü saklı kalmak şartıyla adli makamlarla resmi dairelere ve
ilgilinin kendisi, karı veya kocası, veli, vasi veya resmi vekili usul ve füruu
ile ikinci dereceye kadar olan civar hısımlarına nüfus kayıtları örnekleri;
istenildiğinde verilir, ilgili bütün nüfus memurları vazifeleri dolayısıyla
aileler ve fertler hakkında öğrenecekleri halleri gizli tutmaya
mecburdurlar." "
Madde 61 - Her nüfus dairesi diğer nüfus dairlerinden askerlik şubesi ve adalet
mercilerinden istenilen bilgiler ve kopyaları onaylı olarak verir. Bunların
dışında mahallin en büyük idare amirinin yazılı emri olmadıkça hiçbir daireye
kopya, özet ve bilgi veremezler. 2 -
Dayanılan Anayasa Kuralları : "
Madde 7 - Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce
kullanılır." "
Madde 12/1 - Herkes, dil, ırk, cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve
mezhep ayırımı gözetilmeksizin, kanun önünde eşittir." IV -
İLK İNCELEME : Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğü'nün 15. maddesi uyarınca Şevket Müftügil, Ahmet H. Boyacıoğlu,
Muammer Yazar, Ahmet Zeyneloğlu, Adil Esmer, Hakkı Müderrisoğlu, Nihat O.
Akçakayalıoğlu, Nahit Saçlıoğlu, Hüseyin Karamüstantikoğlu, Kenan Terzioğlu,
Orhan Onar, Necdet Darıcıoğlu, İhsan N. Tanyıldız, Yılmaz Aliefendioğlu ve
Yekta Güngör Özdenin katılmalarıyla 10/2/1981 gününde yapılan ilk inceleme
toplantısında " Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesi
ne, Anayasaya aykırılığı ileri sürülen yasa hükümleri üzerinde sınırlama
yapmaya gerek olup olmadığının işin esası incelenirken ayrıca ele alınıp karara
bağlanmasına" oybirliğiyle karar verilmiştir. V -
ESASIN İNCELENMESİ : A -
Sözlü açıklama : İşin
esasını incelemek üzere Şevket Müftügil, Ahmet H. Boyacıoğlu, Muammer Yazar,
Ahmet Zeyneloğlu, Hakkı Müderrisoğlu, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Nahit Saçlıoğlu,
Hüseyin Karamüstantikoğlu, Kenan Terzioğlu, Orhan Onar, Muammer Turan, Mehmet
Çınarlı, Necdet Darıcıoğlu, Yılmaz Aliefendioğlu ve Yekta Güngör Özden'in
katılmalarıyla toplanan Anayasa Mahkemesi, " Nüfus İşleri Genel Müdürlüğü
yetkilisi ile Polis Enstitüsü'nden grafoloji konusundaki bir uzmanın sözlü
açıklamada bulunmaları için adı geçen kurumlardan 44 sayılı Yasa' nın 29.
maddesi hükmü uyarınca çağırılmalarına, bu kurumlara, söz konusu yasanın 30.
maddesi gereğince ve 26/6/1981 Cuma günü saat 10.00'da Anayasa Mahkemesi'nde
bulundurulmalarını teminen çağırı kâğıdı çıkarılmasına" 4/6/1981 gününde
oybirliğiyle karar vermiştir. 26/6/1981 gününde yapılan toplantıda İçişleri
Bakanlığı Nüfus İşleri Genel Müdürlüğü'nü temsilen gelen Nüfus İşleri Genel
Müdürü Nihat Üçyıldız ile Emniyet Genel Müdürlüğü'nden yetki ile gönderilen
uzman Sadık Cahit Çengel dinlenmişlerdir. 1 -
Nüfus İşleri Genel Müdürü'nün yaptığı açıklama özetle şöyledir: Nüfus
kütüklerinin toplum düzeninin temel unsuru olduğu, bunların 2500 kaydı içerecek
biçimde 100 yapraklı ciltler halin de bulunduğu, öteki nüfus kayıtlarının
dayandığı belgelerin ise yıl sonlarında 700 ilâ 1000 adedinin birlikte
ciltlendiği, bu ciltlerin Nüfus Memurluğu'ndan dışarı çıkarılmaları durumunda
ciltlerde kaydı veya belgesi bulunan öteki vatandaşlarla ilgili işlemlerin
duracağı, kaybolmaları durumunda ise kamu hizmetinin önemli oranda aksayacağı
açıktır. Mahkemelerimiz,
nüfus kütükleriyle, nüfus kayıtlarına dayanak olan belgelere ilişkin
incelemeleri teknik zorunluluk yok ise işin özelliğini göz önünde tutarak nüfus
memurluklarında yaptırmaları, ancak Mahkemenin incelemenin nüfus memurluğunda
yapılmasını olanaksız bulması durumunda vereceği karar doğrultusunda işlem
yapılarak mahkeme kararlarına uyulması, mahkeme karar verdiği takdirde nüfus
kütüklerinin istenilen yere gönderilmesi gerekir kanısındayım. 2 -
Emniyet Genel Müdürlüğü yetki belgesini taşıyan uzmanın yaptığı açıklama özetle
şöyledir : Sağlıklı bir imza incelemesinin yapılması için belgenin aslının
mutlak suretle görülmesi gerektiğini, fotokopiler üzerinde doğru bir sonuca
varılamayacağını, öteyandan imza incelemelerinin ancak mikroskop ve bazı aletlerle
yapılabilmesi, bu cihazların çok hassas ve pahalı olmaları, bir yerden biryere
götürülmeleri durumunda kırılabilmeleri ve kimi zaman ekip çalışmasında
zorunluluk olması nedeniyle laboratuarda yapılması gerekir. B-
İNCELEME: İşin
esasına ilişkin rapor, başvurma kararı ve ekleri, iptali istenen yasa hükümleri
ve dayanılan Anayasa kuralları, bunlarla ilgili yasama belgeleri, konuya
ilişkin öteki metinler okunduktan sonra işin gereği görüşülüp düşünüldü : 1 -
İncelemenin Sınırlandırılması Sorunu : Davada
uygulanacak yasa hükümlerinin belirlenmesi ve itirazın incelenmesi, böylece
uygulanacak yasa hükümleri hakkındaki Anayasaya aykırılık sorununun çözümü
için, ilk inceleme kararı uyarınca önce iptali istenen hükümlerin
sınırlandırılmasına yer olup olmadığının karara bağlanması yerinde olur. İtiraz
konusu kuralların kendi içlerinde bütünlük oluşturmaları, getirdikleri
düzenleme açısından adalet makamları ile ilgili hükümlerin öteki kuruluşlardan
ayırt edilmesi olanağının bulunmaması nedeniyle incelemenin bir sınırlamaya
bağlı tutulmadan yapılması gerekmektedir. 2 -
İtiraz konusu kuralların Anayasa açısından incelenmesine geçilmeden önce
aşağıdaki konuların ele alınmasına gerek görülmüştür. a)
Nüfus kayıtlarının ve imza incelemesinin özelliği: Nüfus
Yasası'nın 13. maddesinde, aile kütükleri ile dayanaklarının resmi belgelerden
olduğu ve bunların aksi sabit oluncaya kadar geçerli sayılacağı belirtilmiştir.
Nüfus aile kütük kayıtlarının taşıdığı nitelik, her şeyden önce bunların,
yetkili makamlarca usulüne göre düzenlenmiş doğru olan ve yalnızca gerçekleri
yansıtan belgelere dayandırılmaları ve onlara uygun bir biçimde tesis
edilmeleri zorunluğunu ortaya koyar. Doğum,
ölüm tutanaklarının, kişisel duruma ilişkin kesinleşmiş mahkeme kararları gibi
dayanak belgelerinin, nüfus kütük kayıtları yönünden büyük önem taşımaları hem
Nüfus Yasası hem de Medeni Yasa gereğidir. Bu bakımdan yasa, dayanak
belgelerinin de nüfus kütüklerinde olduğu gibi hem Nüfus işleri Genel
Müdürlüğü'nde ve hem de ilgili nüfus dairelerinde saklanmalarını öngörmüştür.
Bu konudaki uygulamaya göre dayanak belgelerinin 700-1000 adedinin birlikte,
nüfus kütüklerinin ise 2500 kayıdı içerecek biçimde ciltlendikleri
anlaşılmaktadır. Dayanak belgelerini içeren bir cildin, her hangi bir belgenin
aslının incelenmesi amacıyla nüfus memurluğundan çıkarılması durumunda,
incelenmesi gerekmiyen öteki tüm belgelerle ilgili hizmetlerin bir süre
durduğunu ve bu belgelere ilişkin istenen bilgilerin verilemediğini kabul etmek
gerekir Nüfus kütükleri ile ilgili bir cildin gönderilmesi durumunda 2500
kişiyle ilgili kayıtlar bakımından da aynı sakıncalı durumun ortaya çıkması
doğaldır. Konuya
bu açıdan bakıldığında, nüfus kütüklerinin ve dayanak belgelerinin kişisel
duruma bağlı toplum düzeninin temel öğelerinden biri olduğu, düzgün tutulmaları
ve iyi saklanmaları gereği kendiliğinden anlaşılır. Öte
yandan, kimi durumlarda bu belgelerde yer alan imzaların ve yazıların uzman
kişilerce ve teknik özel araç ve gereçlerle incelenmesi gerçeğe ulaşmanın tek
yolu olabilir. Nitekim bu gibi durumlarda belgenin aslının görülmesi gerektiği,
incelemenin mikroskop ve özel aletlerle yapılmasında zorunluk bulunduğu, bu
aygıtların çok kıymetli ve hassas olmaları nedeniyle laboratuarlardan
çıkarılamadıkları, dolayısıyle sağlıklı bir incelemenin ancak laboratuarlarda
yapılabileceği sözlü açıklama kararı üzerine Emniyet Genel Müdürlüğü'nden
çağrılan uzman kişice belirtilmiştir. b)
İmza ve yazı incelemeleriyle ilgili kurallar : Usul
hukukunda bu konuda bazı düzenlemeler yer almaktadır. Örneğin Ceza
Yargılamaları Usulü Yasası'nın 85. madde sinde " Bir vesikanın doğruluğunu
veya sahteliğini tahkik etmek yahut failini meydana çıkarmak için ehlihibre
marifetiyle yazı ve mühür tahkikatı yapılabilir" denmektedir. Ancak sözü
edilen yasanın 88. maddesinde " Resmi dairelerde saklı evrak ve sair
vesikalar münderecatının ifşası memleketin selametine zarar vereceği o dairenin
en büyük amiri tarafından beyan edilirse bu evrak ve vesikaların gösterilmesi
ve teslimi istenmez. Şu kadar ki bu beyan kâfi görülmezse o dairenin mensup
olduğu Vekâlete müracaat olunabilir" biçiminde yer alan hükmün, 85.
maddenin tek ayrık durumunu oluşturduğu görülmektedir. Hukuk
Yargılamaları Usulü Yasası'nda konu, 308., 309/1. ve 3, 310. ve 314. maddelerde
daha ayrıntılı düzenlenmiş, 311., 322. ve 324. maddelerde ise, incelenmesi
gereken senedin veya belgenin bir memurun resmi görevi nedeniyle elinde
bulunması durumunda dahi aslının mahkemeye teslim edilmesi öngörülmüştür. c)
İtiraz konusu kuralların kapsamı : Anayasaya
aykırılığı nedeniyle iptali istenen Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddeleri
incelendiğinde bu maddelerin; yerel nüfus yönetimlerince, kimi kuruluş ve
kişilerle adli makamlara nüfus kayıtlarının onaylı örneklerinin ve bu
kayıtlarla ilgili bilgilerin verilmesini, bunların dışında hiçbir daireye en
yüksek yerel yönetim amirinin yazılı emri olmadıkça, kopya, özet ve bilgi
verilmemesini hükme bağladığı görülür. Bu
maddelerle yapılan düzenlemenin, konusu suç oluşturan veya bir suç nedeniyle
oluşan belgeleri kapsamayıp genel nitelikte bulunduğu açıktır. Hukuk
ve ceza davalarında kişilerin ölüm, doğum, evlenme, boşanma, cinsiyet, yaş gibi
kişisel ya da kişiliğine bağlı durumlarına ilişkin nüfus kayıt örneklerine ve
bunların dayanakları olan belgelere başvurulduğu sık sık görülen olaylardandır.
Bunun gibi Askerlik Daireleri ile öteki resmi kuruluşların ve gerektiğinde
kişilerin de nüfus kayıtlarını istedikleri bilinen gerçeklerdendir. İtiraz
konusu 14. ve 61. maddeler, bu gereksinmeleri düzenleyen ve nüfus dairelerinden
hangi kuruluşlarca bilgi, özet ve onanlı kayıt örnekleri istenebileceğini ve bu
kayıtlarla dayanaklarını inceleyebileceğini öngören kurallardır. Nitekim 14.
maddeye ilişkin tasarı gerekçesinde " Bu maddelerle, nüfus kütükleri ve
dayanakları sorumlu memurlar, adli merciler ile denetleme ve teftişe yetkili
kılınanlardan başkalarının inceleme ve görmelerine cevaz verilmemiş, ancak
nüfus kayıt örneklerinin adli makamlarla ilgili dairelere, karı veya kocaya,
veli veya vasiye ve resmi vekiline verilmesi, nüfus kayıtlarının gizli
tutulması ve nüfus memurlarına evlenme memurluğu yetkisi verilmesi hususları
hüküm altına alınmıştır." 61. madde ile ilgili gerekçede ise " Bu
madde ile nüfus kayıt örneklerinin hangi daire veya kimselere verilebileceği
açıklanmıştır." denilerek bu maddelerle yapılan düzenlemenin amacı açıkça
ortaya konulmuş bulunmaktadır. Görüldüğü
üzere nüfus kütükleriyle bunların dayanaklarını oluşturan belgelerin
asıllarının mahkemelerce incelenmesinde veya incelettirilmesinde zorunluluk
bulunduğunda, yargılama usulüne ilişkin kuralların uygulanacağı doğaldır. Çünkü
itiraz konusu kurallar yargılama usulüne ilişkin yasal düzenlemeleri açık ya da
örtülü biçimde yürürlükten kaldırmış değildir. d)
İtiraz konusu kuralların, hâkimin delilleri inceletme ve el koyma yetkilerine
ayrık durum getirip getirmediği sorunu : Mahkeme
iddia ve sav karşısında imzanın gerçekten sanığa ait olup olmadığını
anlayabilmek için belgenin aslını getirterek imzayı uzman bir kuruluşta
incelettirmek istemiş, ancak nüfus dairesi, bu istemi, Nüfus Yasası'nın itiraz
konusu maddelerinden ve nüfus yönetmeliğinden söz ederek yerine getirmekten
kaçınmıştır. Mahkeme, iptali istenen maddelerin Ceza Yargılamaları Usulü
Yasası'ndaki bazı kuralları uygulama dışında bıraktığı görüşündedir. Yukarıda
da açıklandığı gibi itiraz konusu kurallar, nüfus kayıtlarının incelenmesi ve
onaylı örneklerinin verilmesi ile ilgili düzenleme getirmelerine karşın, Ceza
Yargılamaları Usulü Yasası'nın hâkime tanıdığı yetkileri sınırlamamaktadırlar.
Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddelerinde bu yönde bir açıklık bulunmadığına
göre, hâkime, bir belgenin doğruluğunu veya sahteliğini anlayabilmek için
inceleme yapmak görev ve yetkisini veren Ceza Yargılamaları Usulü Yasası'nın
85. ve onu izleyen maddelerde, mahkemeye her türlü tanıtlama nedenlerinin
" ihzar" ve " iradı" yönünden yetki veren 237., delillerin
değerlendirilmesiyle ilgili 254. maddelerde bir değişiklik veya sınırlama söz
konusu değildir. Öteyandan,
itiraz konusu maddeler, usule ilişkin yasalarda yeni yöntem ve kurallar
koymadığına göre, ceza yargılamasıyla ilgili " genel" kurallarda bir
değişiklik meydana getiren " Özel Yasa Kuralı" olarak da kabul
edilemezler. 3 -
Anayasaya aykırılık sorununun incelenmesi : a)
Anayasa'nın 7. maddesi yönünden inceleme : İtiraz
yoluyla başvuran Mahkeme, Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddelerinin Nüfus
daireleri dışında, bilirkişi incelemesi yaptırılmasına olanak vermediğini,
dosyanın sürüncemede kaldığını, böylece yargı yetkisinin kullanılmasının
engellendiğini ileri sürmektedir. Mahkemelerin,
gördükleri davalarda delilleri toplayıp değerlendirmede tam bir serbestiye
sahip olmaları, yargılamanın her türlü baskı ve sınırlamanın dışında bulunması,
Anayasa'nın 7. maddesine göre Türk Ulusu adına yargı yetkisini kullanma sının
doğal gereğidir. Yukarıda açıklandığı gibi, Anayasaya aykırılık itirazına konu
edilen Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddeleri, Ceza Yargılamaları Usulü Yasası
hükümlerinin uygulanmasını engeller nitelikte değildir. İtiraz konusu maddeler,
ceza yargılama usulü alanında özel bir kural ve yargı yetkisinin
kullanılmasında bir sınırlama getirmemektedir. Anayasa'nın 132. maddesinin
ikinci fıkrasında belirtildiği gibi yasama ve yürütme organları ile idare,
mahkeme kararlarına uymak zorundadır. Öteyandan, mahkemelerin de, nüfus
kayıtlarının kamu düzeni yönünden arzettiği önemi ve nüfus kayıtlarının veya
dayanaklarının nüfus dairelerinin dışına çıkması durumunda belgelerin kaybolması
olasılığının bulunduğunu ve hizmetlerin aksayabileceğini gözden uzak
tutmayacakları, zorunluluk olmadıkça bu yolda karar vermiyecekleri ve
zorunluluk hallerinin takdirinin ise mahkemeye ait olduğu kuşkusuzdur. Açıklanan
nedenlerle, mahkemenin, Nüfus Yasası'nın 14. ve 61. maddelerinin yargı
yetkisinin kullanılmasını engellediği yolundaki görüşü yerinde bulunmamıştır. b)
Anayasa'nın 12. maddesi yönünden inceleme : Mahkeme,
iptali istenen kurallar nedeniyle, sanığın savının, doğru olup olmadığının
anlaşılamadığını ölüm tutanağı üzerinde bilirkişi incelemesi yapılamadığım, bu
durumun Anayasa'nın öngördüğü eşitlik ilkesine uymadığını ileri sürmektedir. İtiraz
konusu edilen kurallar, yukarıda açıklandığı üzere Ceza Yargılamaları Usulü
Yasası'nda, değişik bir düzenleme getirmediği gibi, bu yasanın kimi hükümlerini
değiştirici ve uygulanmasını engelleyici nitelikte de değildir. Mahkemece, kimi
kişilerle ilgili bilirkişi incelemesinin sırf nüfus kayıtlarına bağlı olması nedeniyle
yapılamayacağı yolunda öne sürdüğü görüşün yerinde olmadığı ve bu durumun
eşitlik ilkesiyle ilgili bir yönü de bulunmadığı anlaşılmaktadır. Anayasa'nın
113. maddesindeki " Bakanlıklar ... Kanunların ... uygulanmasını sağlamak
üzere ve bunlara aykırı olmamak şartıyla, yönetmelikler çıkarabilirler..."
kuralı karşısında, bir yönetmeliğin Nüfus Yasası'na aykırı olan hükmüne
dayanılamayacağını belirtmekle yetinilmesi yerinde görülmüştür. Açıklanan
nedenlerle 5/5/1972 günlü, 1587 sayılı Nüfus Kanunu'nun 14. ve 61. maddelerinde
Anayasaya aykırı bir yön bulunmamaktadır, itirazın reddi gerekir. VI -
SONUÇ : 5/5/1972
günlü, 1587 sayılı Nüfus Kanunu'nun itiraza konu edilen 14. ve 61. maddelerinde
Anayasaya aykırılık bulunmadığına ve itirazın reddine, 26/11/1981
gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkan Şevket Müftügil Başkanvekili Ahmet H. Boyacıoğlu Üye Ahmet Zeyneloğlu Üye Hakkı Müderrisoğlu Üye Nihat O. Akçakayalıoğlu Üye Hüseyin Karamüstantikoğlu Üye H. Semih Özmert Üye Orhan Onar Üye Selahattin Metin Üye Mehmet Çınarlı Üye Mahmut C. Cuhruk Üye Necdet Darıcıoğlu Üye Servet Tüzün Üye Yılmaz Aliefendioğlu Üye Yekta Güngör Özden