ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas No:1968/38 Karar No:1969/34 Karar günü:12/6/1969 Resmi Gazete tarih/sayı:29.1.1970/13412 İstemde
bulunan mahkeme : İstanbul Asliye 19. Hukuk Hâkimliği. İstemin
konusu : Yargıtay'ın kuruluşuna ilişkin 1221 sayılı Kanunun 21/4/1953 günlü ve
6082 sayılı Kanunla değiştirilmiş olan ve içtihadı birleştirme kararlarını
düzenliyen 8. maddesinin Anayasa'nın güçler ayrılığı ilkesini benimseyen
hükümlerine, 132 ve 139. maddelerine aykırılığı nedeni ile iptali
istenilmiştir. OLAY: Davacı
kiralayanla davalı kiracı arasındaki davada Yargıtay'ın 1965 günlü İçtihadı
Birleştirme Kararına dayanılarak kira parasının tespiti istenilmiştir. Dâvâlı
vekili, dâvanın dayanağı bulunan içtihadı Birleştirme Kararının Yargıtay'a bu
türlü kararlar verme yetkisini ve bu türlü kararlara mahkemeleri bağlayıcılık
niteliğini tanıyan Yasa hükmünün, Anayasa'ya aykırı olduğunu ileri sürmüş,
mahkeme ise bu görüşü benimseyerek konunun karara bağlanması için işi, Anayasa
Mahkemesine göndermiştir. Mahkemece
benimsenen Anayasa'ya aykırılık nedenleri şunlardır: 1.
Anayasa'nın 5. maddesi, yasama yetkisinin yalnızca T.B.M.M. nce kullanılmasını
öngörmüşken Yargıtay'ın İçtihadı Birleştirme Kararı vererek sürekli, genel ve
bağlayıcı nitelikte hukuk kuralları koymasının 5. madde hükmü ile bağdaştırılması
düşünülemez. 2.
Anayasa'nın 139. maddesi, Yargıtay'ın görevini açıklarken onun sürekli, genel
ve bağlayıcı nitelikte kurallar koyabilmesini öngörmüş değildir, içtihadı
birleştirmeye ilişkin yasa hükmü, bu maddeye dahi aykırıdır. 3.
Anayasa'nın 132. maddesinin ikinci fıkrasına göre hiç bir makam veya yer veya
kişi veya organa, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere
emir verme, genelge gönderme, herhangi bir tavsiye veya telkinde bulunma
yetkisi tanınmış değilken, İçtihadı Birleştirme Kararı verme yetkisini öngören
hüküm, Yargıtay'a mahkemelere genelge niteliğinde bağlayıcı kararlar vermek
olanağı sağlamıştır; bu nedenle, Anayasa'nın 132. maddesinin ikinci fıkrasına
dahi aykırıdır. Bundan başka, 132. maddenin birinci fıkrası gereğince ancak
Anayasa'ya kanuna, hukuka ve vicdan kanısına göre hüküm verecek olan hâkimlerin
bunlar dışında kalan İçtihadı Birleştirme Kararlarına göre hüküm vermekle
ödevli tutulmaları, ayrıca, 132. maddenin birinci fıkrasına dahi aykırı
bulunmaktadır. 4.
Anayasa'nın hukuk devleti ilkesi ile güçler ayrılığı ilkesi uyarınca hiç bir
organın sınırsız işlem yapma yetkisi olmadığı gibi, organların işlemleri
denetime bağlanmıştır ve bütün organlar işlemlerinde kazanılmış haklara saygı
göstermekle ödevlidirler; oysa içtihadı Birleştirme Kararı denetlenemez, onun
iptali için başvurma yolu yoktur, çıktığı tarihten çok önce geçmiş olan
olaylara dahi herhalde uygulanır. Böylece içtihadı birleştirme kararlarına
dayanak olan yasa hükmü, Anayasa'nın hukuk devleti ilkesi ile güçler ayrılığı
ilkesine dahi aykırı bulunmaktadır. . İPTALİ
İSTENİLEN KANUN HÜKMÜ : 1221
sayılı Kanunun 21/4/1953 günlü ve 6082 sayılı Kanunla değişik 8. maddesi
şöyledir: Madde
8- Temyiz dairelerinden biri : A)
Müstakar içtihadından dönmek isterse; . B)
Benzer hâdiselerde birbirine uymayan kararlar vermiş bulunursa; C)
Bir kısım umumî heyetine mensup iki dairenin kararlan arasında ihtilâf
bulunursa; Alâkalı
daire reisi veya ihtilâf halinde bulunan dairelerin reislerinden biri, rücuun
veya uyuşmazlığın sebep ve mahiyetini izah eden raporunu karar suretleri ile
birlikte Birinci Reisliğe verir. Birinci Reislik gerektiği hallerde diğer
dairenin de yazılı mütalâasını aldıktan sonra bu hususta bir karar verilmek
üzere dosyayı ait olduğu kısım umumî heyetine tevdi eder. Rapor ve mütebayin
kararlarla mütatâaname bir hafta içinde müzakereye iştirak edecek hâkimlere
dağıtılır. Eğer
ihtilâf: A)
Kısım umumî heyetleri; 3)
Bir daire ile mensup olduğu umumî heyet; C)
Bir kısımdaki dairelerden biri ile diğer kısım umumî heyeti; D)
Bir kısımdaki bir daire ile diğer kısımdaki bir daire arasında vücut bulmuş ise
iki kısım umumî heyetlerinin birleşmesi suretiyle toplanacak büyük heyetle
birinci fıkrada gösterilen usul ve şekil dairesinde halledilir. Kısım
umumî heyetlerinin veya Büyük Heyetin içtihatların birleştirilmesi suretiyle
verilmiş bir kararının değiştirilmesini veya kaldırılmasını gerekli kılacak hal
ve vaziyetin ortaya çıkağı Birinci Reisliğe yapılacak müracaatla esbap ve
müstenidatı ile bildirilirse Reislik bu talebi ihtiva eden dilekçe veya yazıyı
ait olduğu umumî heyete havale eder. Umumî heyetlerde bu şekildeki
müracaatların. müzakere edilebilmesi için heyeti terkip eden hâkimlerin mutlak
ekseriyetince bir karar verilmek lâzımdır. Ancak bu takdirde esasın
müzakeresine geçilebilir . İçtihatların
birleştirilmesi veya müstakar bir içtihadın kaldırılması veya değiştirilmesi
için yapılacak müzakerelerde işi tetkik edecek olan umumî heyete mensup
dairelerden her birinin hâkim sayısı altı itibar edilmek suretiyle mecmuunun
üçte ikisinin bulunması ve kararların da mevcudun üçte iki ekseriyetiyle
verilmesi muktazidir. Birinci müzakere sonunda verilecek kararlarda, üçte iki
ekseriyet vücut bulmazsa ikinci müzakereye bırakılır. Müteakip toplantılarda müzakere
nisabı muhafaza edilmek şartiyle yine üçte iki ekseriyet hâsıl olamazsa
müzakerede hazır bulunanların mutlak ekseriyeti ile karar verilir. İçtihatların
birleştirilmesi suretiyle verilen kararlar, emsali hâdiselerde mahkemeleri
bağlar. Ceza
işlerine taallûk eden içtihatların birleştirilmesi müzakere ve kararlarında
Cumhuriyet Başmüddeiumumisi hazır bulunur ve reye katılır. Mütehalif
kararların içtihatların birleştirilmesi şekli ile halli için Temyiz daireleri
reislerinden başka kendisini alâkalı sayan herhangi bir kimse de birinci
fıkrada yazılı usul ve şekle riayet ederek Birinci Reisliğe müracaatta
bulunabilir. İPTAL
İSTEMİ İLE İLGİLİ ANAYASA HÜKÜMLERİ: "Madde
2- Türkiye Cumhuriyeti insan haklarına ve başlangıçta belirtilen temel ilkelere
dayanan, millî demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk devletidir." "Madde
5- Yasama yetkisi, Türkiye Büyük Millet Meclisinindir. Bu yetki
devredilemez." "Madde
6- Yürütme görevi, kanunlar çerçevesinde, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu
tarafından yerine getirilir." "Madde
132- Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasa'ya, kanuna, hukuka ve
vicdanî kanaatlarına göre hüküm verirler. Hiç
bir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere
ve hâkimlere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde
bulunamaz. ..............................." "Madde
139- Yargıtay, adliye mahkemelerince verilen karar ve hükümlerin son inceleme
merciidir. Kanunla gösterilen belli dâvalara da ilk ve son derece mahkemesi
olarak bakar. Yargıtay
üyeleri Yüksek Hâkimler Kurulunca, Yargıtay Birinci Başkanı ile İkinci
Başkanları ve Cumhuriyet Başsavcısı Yargıtay Büyük Genel Kurulunca, üye
tamsayılarının salt çoğunluğu ile ve gizli oyla seçilir. Yargıtay'ın
kuruluşu, işleyişi, başkan ve üyelerinin ve diğer mensuplarının nitelikleri
kanunla düzenlenir." İLK
İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca Başkan Vekili Lûtfi Ömerbaş, Üye
Salim Başol, Feyzullah Uslu, A. Şeref Hocaoğlu, Fazlı Öztan, Celâlettin
Kuralmen, Hakkı Ketenoğlu, Sait Koçak, Avni Givda, Muhittin Tayları, İhsan
Ecemiş, Recai Seçkin, Ahmet Akar, Halit Zarbun ve Muhittin Gürün'ün
katıldıkları 24/9/1968 günlü ilk inceleme toplantısında, mahkemenin dâva
dosyasında bulunan konu ile ilgili belgelerin örnekleri yerine dosyayı tüm
olarak Mahkememize yollamış bulunması dolayısiyle 44 sayılı Kanunun 27.
maddesine göre işlem yapılması için dosyanın geri çevrilmesine evvelce karar
verilmesi üzerine mahkeme, bu kez, az önce sözü edilen yasa hükümleri gereğini
yerine getirmiş olduğundan işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. ESASIN
İNCELENMESİ: Esasa
ilişkin rapor, iptal isteminin gerekçeleri ile dosyadaki belgeler, iptali
istenilen yasa hükmüne ilişkin yasama belgeleri Anayasa'nın konu ile ilgili
hükümleri ve bunlara ilişkin yasama belgeleri incelendikten sonra, gereği
görüşülüp düşünüldü. 1.
İçtihadı birleştirme karan, o zamana değin hukuk alanında hukuk kuralı olarak
bulunmayan yeni bir kural koymayı erek edinmiş olan bir hukuk işlemi değildir.
Gerçekten, istem konusu yasa hükmü incelendiğinde görülür ki bir olayda
uygulanacak olan hukuk kuralının hangisi olduğu yönünde verilen kararlar
arasında çelişmeye düşülmesi veya bir olayda uygulanacak olan bir hukuk
kuralının başka başka dâvalarda değişik biçimde yorumlanarak uygulanması söz
konusu olur ise, ortaya atılan hukuk görüşlerinden hangisinin hukuka uygun
bulunduğunu belirtmek üzere içtihadı birleştirme kararı verilmesi yoluna
gidilir. Demek ki içtihadı birleştirme kararı, belli bir olay için yeni bir
hukuk kuralı koymak ereği ile değil, ancak ve ancak belli bir olaya uygulanacak
yasanın veya nesnel nitelikte, olan tüzük ve yönetmelik kuralları gibi öbür
hukuk kurallarından hangisinin, hangi anlamda uygulanacağım saptamak için
verilir. Buna göre içtihadı birleştirme kararı yasa koyucu veya yetkisi içinde
idare tarafından ortaya konulmuş bulunan nesnel hukuk kurallarının uygulanma
biçimini gösteren ve bu bakımdan yemlik doğurucu nitelikte bulunmayan, ancak
hukukî bir durumu açıklayan nitelikte bir hukuk işlemidir. Bundan ötürü bu
işlem; genel, nesnel ve yenilik doğurucu nitelikte bir işlem olan yasa koyma
işlemi ile bir tutulamaz ve içtihadı birleştirme karan veren Yargıtay'ca
Türkiye Büyük Millet Meclisine özgü yasama yetkisinin kullanılmış ve böylece
Anayasa'nın öngördüğü güçler ayrılığı ilkesinin çiğnenmiş olduğu ileri
sürülemez. 2.
Anayasa'nın 139. maddesi gereğince Yargıtay adliye mahkemelerince verilen karar
ve hükümlerin son inceleme yeridir. Hâkimler de her insan gibi yanılabilir,
usule ve yasaya aykırı kararlar verebilir veya hâkimlerin verdikleri kararlar,
taraflar için doyurucu olmayabilir. Bu durum, mahkeme kararına karşı mahkemenin
kendisine veya başka bir mahkemeye başvurarak bu kararların yeniden
incelettirilmesi zorunluğunu doğurmuştur. Yargıtay bu zorunluğu karşılamak
ereği ile ve özel yasa ile kurulmuştur. Anayasa da bu niteliğini belirterek
Yargıtay'ı Anayasa kurumlan arasına almıştır. Bundan başka Yargıtay, ülkede
içtihat birliğini de gerçekleştirmekle görevlidir, çünkü hâkimlerin belli
olaylarda uyguladıkları yasaları ve öbür hukuk kurallarını kendi kamlarına göre
başka başka biçimde yorumlamaları olanağı bulunduğundan, mahkemelerin benzer
olaylarda verdikleri kararlar arasında çelişmeler doğabilmekte ve bu çelişmeler
Anayasa'nın 12. maddesinde tanınan yasa önünde eşitlik ilkesini zedelemekte ve
bundan dolayı içtihatlar arasında birlik sağlama zorunluğu ortaya çıkmaktadır.
Anayasa'nın 139. maddesi hükmü ile 12. maddesi hükmü bir arada düşünülünce,
Yargıtay'ın anayasal görevleri arasında içtihat birliğini sağlama görevinin
bulunduğu da açıkça görülmektedir. Yargıtay'ın, gerek alt mahkemelerin
verdikleri kararları denetlemek görevini, gerekse hukuk kurallarının
yorumlanmasında birliği gerçekleştirme, başka deyimle, çelişmeleri önleme
görevini yapabilmesi için, verdiği kararların hiç değilse bir bölümünün
mahkemeleri bağlayıcı kararlar olması gerekmektedir. Gerçekten Yargıtay
kararlarının hiç değilse bir bölümüne bağlayıcı nitelik tanınmayacak olursa,
Yargıtay görüşünün benimsenmesi, mahkemelerin iradesine bağlı kalacak ve
Yargıtay'ın durumu, danışma yolu ile karar veren bir yer olmaktan ileri
gidemiyecektir. Sosyal açıdan adaletin en önemli gereklerinden birisi, belli
olaylara belli hükümlerin tek anlamda olmak üzere uygulanmasıdır. Demek ki aynı
nitelikteki olaylara başka başka hükümlerin ya da aynı hükmün başka başka
biçimlerde uygulanması, doğrudan doğruya adalet duygusunu İncitici ve
yurttaşların Devlete karşı güvenini azaltıcı ve yerine göre temelden sarsıcı
bir etki doğurmaktadır. İşte sosyal bakımdan çok ağır olan bu sakıncayı önlemek
üzere Anayasa, Yargıtay'a, adlî yargı alanında hukuk uygulamalarında birliği
sağlamak görevini dahi vermiştir. Özet olarak denilebilir ki, içtihadı
birleştirme kararlan vermek yetkisi ve bu kararların bütün mahkemeler için bağlayıcı
olmak niteliği, bir bakıma Anayasa'nın 139 ve 12. maddeleri hükümlerinin
uygulanmasını sağlamaya elverişli tedbirlerdendir. 3.
Anayasa'nın 132. maddesinin birinci ve ikinci fıkralarındaki yargı
bağımsızlığına ilişkin hükümler açısından düşünüldüğünde Yargıtay'ın içtihadı
birleştirme kararı vermesinin ve bu kararların mahkemeleri bağlayıcı nitelikte
bulunmasının mahkemelerin bağımsızlığı kuralı ile bağdaşamadığı savunulamaz.
Buradaki bağımsızlık hükümlerinin ereği, yargı çalışmalarını, yargı işlerine
yabancı olan etkilerin dışında tutmak, başka deyimle, bu maddenin öngördüğü
bağımsızlığın ereği herhangi bir işi veya dâvayı yalnızca bu davanın esasını
gören hâkim veya mahkemenin kanısına göre hükme bağlatmak olmayıp, yargı
işlerinin dışarıdan gelecek etkilerden uzak ve yalnız hukukî ölçülere göre
değerlendirilip hükme bağlanmasını sağlamaktır. Buna göre bir hâkim kararının
başka bir hâkim tarafından da denetlenmesi bu maddenin kapsamı dışında kaldığı
gibi, bir hâkim kararının Yargıtay'ın görüşüne uygun olarak verilmesi ödevinin
hâkimlere yükletilmesi dahi bu maddenin koyduğu yasaklayıcı kuralların kapsamı
dışında kalmaktadır. Az yukarıda belirtildiği üzere Türkiye'de adlî yargı
alanındaki hukuk uygulamalarında görüş birliğini sağlamak için Anayasa'nın 139.
maddesi ile görevlendirilen Yüksek Mahkemenin bağlayıcı nitelikteki yorum
kararım 132. maddenin ikinci fıkrası kapsamına giren bîr genelge veya buyruk
saymak bu yüksek mahkemeye verilen görevin gereklerine aykırı düşer. Anayasa,
Anayasa yargısından başka adlî yargı, idarî yargı, askeri yargı ayrımını
yapmakla her yargıyı kendisi içinde bir bütün saymış ve birisinin öbürünün
işlerine karışmasını doğru görmemiştir. Ancak, incelediğimiz işte, adlî bir
mahkemenin kararlarını denetleme yeri olan yüksek adlî mahkemenin kararlarının
hiç değilse bir bölümüyle alt adlî mahkemelerin bağlı tutulması söz konusu
olduğundan, adlî yargı işine başka türden bir yargı yerinin karışmış olduğundan
ve böylece adlî yargının Anayasa'nın 132. maddesinin birinci fıkrasına dayanan
(Belli davada uygulanacak hukuk kuralının hangisi olduğunu belli etme ve
uygulanacak kuralı yorumlama gibi) yetkilerinin Anayasa'ya aykırı biçimde
sınırlandırılmış bulunduğundan dahi söz edilemez. Yüksek adlî mahkeme olan
Yargıtay, bir içtihadı Birleştirme Kararı ile belli olayda hangi kuralın
uygulanacağını veya uygulanacak kuralın ne anlama geldiğini saptamış bulunursa,
artık mahkemenin Yargıtay'ın görüşü yerine kendi görüşü ile hüküm verme yetkisi
söz konusu olamaz. Çünkü mahkemenin yetkisi, Yargıtay'ın Anayasa'ya uygun yasa
hükmüne dayanarak vermiş olduğu içtihadı birleştirme karariyle belli olay için
sınırlandırılmış bulunmaktadır. Demek ki hâkimlerin içtihadı birleştirme
kararına göre karar verme ödevi, Anayasa'nın 132. maddesinin birinci fıkrasiyle
kendisine yükletilen yasaya ve hukuka göre karar vermek ödevinin belli alanda
bir uygulamasıdır. Bir
de içtihadı birleştirme kararının hâkimleri vicdan kanılarına aykırı kararlar
vermeğe zorlaması bakımından Anayasa'nın 132. maddesinin birinci fıkrası hükmüne
aykırılığı ileri sürülebilir. Sözü edilen 132. maddenin birinci fıkrasındaki
sıraya göre vicdan kanısı etkeni, en sonda anılmıştır. Bu ilke, olarak.
Anayasa, yasa ve hukuk kuralları çevresinde edinilecek vicdan kanısının yargıya
temel tutulacağını göstermektedir; imdi, hâkimin Anayasa'ya, yasaya ve hukuk
kurallarına uymayan bir vicdan kanısından ve bunun sonucu olarak, bu yönden
Anayasa'ya aykırılıktan söz edilemez. 4.
İptal konusu yasa hükmünün yorumunda da, bütün yasa hükümlerimi] yorumunda
olduğu gibi, Anayasa'nın 8. maddesinde belirtilen Anayasa'nın üstünlüğü
ilkesinin uygulanması ve bu arada Anayasa'nın 2. maddesi uyarınca hukuk devleti
olan Türk Devletinde kazanılmış hakların korunmasının zorunlu olduğunun
gözönünde bulundurulması gerektir, itiraz konusu 8. madde hükmünün yazılışında
bu gereğin gözönünde tutulmasına engel nitelikte bir yön olmadığı gibi, hükmün
dayandığı düşünceler (Mahkeme kararlarının doğruluğunu ve hukuk uygulamalarında
birliği sağlama düşünceleri) dahi kazanılmış hakların korunması ilkesi ile
çelişir bir durumda değildir. Demek ki, incelenen kuralda Anayasa'nın 2.
maddesiyle benimsenen hukuk devleti ilkesine de aykırılık yoktur. Bu
kararların hukuku kalıplaştırdığı savı dahi, doğru değildir; zira, tartışma
konusu 8. madde içinde içtihadı birleştirme kararlarının değiştirilmesi yolu
gösterilmiştir. (Maddenin birinci fıkrasının A bendi ve üçüncü fıkrası.) Buna
gör e içtihadı birleştirme kararlarının değiştirilemiyeceği görüşü de
doğru görükmez. Gerçekten, güçlü gerekçeler gösterilerek içtihadı birleştirme
kararlarının değiştirilmesi sağlanabilir ve bunun uygulanması da vardır. Denetleme
konusuna gelince : Anayasa'mız hukuk devleti ilkesini benimsemiş olması
dolayısiyle yasama işlemlerini ve idare işlemlerini yargı denetimine ve yine alt
mahkemelerin kararlarını da, kural olarak, yüksek mahkemelerin denetimine bağlı
tutmuş ise de yüksek mahkeme kararlan için başka bir denetim yeri öngörmüş
değildir. Anayasa'nın 114, 149., 151. maddeleriyle 139., 140., 141. ve 152.
maddelerinin birlikte incelenmesinden çıkan sonuç budur. İmdi, Yargıtay'ın
içtihadı birleştirme kararlarını denetleyecek başka bir yerin bulunmayışının
Anayasa'ya aykırılığı savı da, doğru sayılamaz. 5.
Yukarıda yazılı nedenlerle istem konusu hükümde Anayasa'ya her hangi bir aykırılık
görülmediğinden, itirazın reddine karar verilmek gerekir. SONUÇ
: Temyiz
Mahkemesi Teşkilâtına dair 1221 sayılı Kanunun 21/4/1953 günlü ve 6082 sayılı
Kanunla değişik 8. maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın raddine
12/6/1969 gününde oybirliği ile karar verildi. Başkanvekili Lütfi
  Ömerbaş Üye İhsan
  Keçecioğlu Üye Feyzullah
  Uslu Üye A.
  Şeref Hocaoğlu Üye Fazlı
  Öztan Üye Celâlettin
  Kuralmen Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Fazıl
  Uluocak Üye Sait
  Koçak Üye Avni
  Givda Üye İhsan
  Ecemiş Üye Recai
  Seçkin Üye Ahmet
  Akar Üye Halit
  Zarbun Üye Muhittin
  Gürün