ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1976/41 Karar Sayısı : 1976/44 Karar Günü : 5.10.1976 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN MAHKEME: Zeytinburnu
Asliye 1. Hukuk Mahkemesi. İTİRAZIN KONUSU: 15.5.1974 günlü, 1803
sayılı (Cumhuriyetin 50 nci Yılı Nedeniyle Bazı Suç ve Cezaların Affı Hakkında
Kanun)un 16. maddesinin iptali istemidir. I- OLAY: İstiklâl savaşına katıldığından dolayı kendisine madalya beratı ve
aylık bağlanan bir kişinin savaş sırasında firar ettiği anlaşıldığından
13.11.1974 günlü, 14100 sayılı kararname ile madalya vesikası iptal edilmiştir. Hazinece, ilgiliye haksız olarak ödenmiş olan aylık tutarının geri
alınması için dava açılmıştır. Davalı vekilinin durumlarının 15.5.1974 gün ve 1803 Sayılı
“Cumhuriyetin 50 nci Yılı Nedeniyle Bazı Suç ve Cezaların Affı Hakkında
Kanun”un 16. maddesine girdiğini belirtmiştir. Mahkemece Af Yasasının söz
konusu 16. maddesinin, esas yönünden Anayasanın başlangıç ilkelerine aykırı
olduğu kanısına varıldığı ve ayrıca Anayasanın 92. maddesinin beşinci fıkrasına
aykırı olarak yasalaştığı ileri sürülerek Anayasa Mahkemesine başvurulmuştur. II- İTİRAZIN GEREKÇESİ: İtirazın gerekçesinde özetle; maddenin Anayasanın Başlangıç
ilkelerine aykırı düştüğü ve ayrıca biçim yönünden Anayasa’nın 92. maddesinin
beşinci fıkrasına aykırı olarak yasalaştığı ileri sürülmüştür. III- YASA METİNLERİ: A- İptali istenen Yasa Maddesi: İptali istenen 15.5.1974 günlü, 1803 Sayılı Yasanın 16. maddesi
şöyledir: Madde 16- İstiklâl savaşına katılmış olmaları nedeniyle 869 sayılı
Kanun uyarınca İstiklâl madalyası ve 1005 Sayılı Kanun gereğince şeref aylığı
almış olanlardan, çeşitli nedenlerde sonradan madalya beratı iptal edilmiş
bulunanlara ödenmiş şeref aylıkları geri alınmaz. Geri alınmış şeref aylıkları
Kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren en geç 6 ay içinde sahiplerine geri
verilir. B- Dayanılan Anayasa Hükümleri: 1- Başlangıç: “Tarihi boyunca bağımsız yaşamış, hak ve hürriyetleri için savaşmış
olan; Anayasa ve Hukuk dışı tutum ve davranışlarıyla meşruluğunu
kaybetmiş bir iktidara karşı direnme hakkını kullanarak 27 Mayıs 1960 Devrimini
yapan Türk Milleti; Bütün fertlerini, kaderde, kıvançta ve tasada ortak bölünmez bir
bütün halinde, millî şuur ve ülküler etrafında toplıyan ve milletimizi, dünya
milletleri ailesinin eşit haklara sahip şerefli bir üyesi olarak millî birlik
ruhu içinde daime yüceltmeyi amaç bilen Türk Milliyetçiliğinden haz ve ilham
alarak ve; “Yurtta Sulh, Cihanda Sulh” ilkesinin, Millî Mücadele ruhunun,
millet egemenliğinin, Atatürk Devrimlerine bağlılığın tam şuuruna sahip olarak; İnsan hak ve hürriyetlerini, millî dayanışmayı, sosyal adâleti,
ferdin ve toplumun huzur ve refahını gerçekleştirmeyi ve teminat altına almayı
mümkün kılacak demokratik hukuk devletini bütün hukukî ve sosyal temelleriyle
kurmak için; Türkiye Cumhuriyeti Kurucu Meclisi tarafından hazırlanan bu
Anayasayı kabul ve ilân ve Onu, asıl teminatın vatandaşların gönüllerinde ve
iradelerinde yer aldığı inancı ile, hürriyete, adâlete ve fazilete âşık
evlâtlarının uyanık bekçiliğine emanet eder.” 2- Anayasa’nın 92. maddesinin beşinci fıkrası şöyledir: “Millet Meclisi, Cumhuriyet Senatosundan gelen metni benimsemezse,
her iki Meclisin ilgili komisyonlarından seçilecek eşit sayıdaki üyelerden bir
karma komisyon kurulur. Bu komisyonun hazırladığı metin Millet Meclisine
sunulur. Millet Meclisi, karma komisyonca veya Cumhuriyet Senatosunca veya daha
önce kendisince hazırlanmış olan metinlerden birini olduğu gibi kabul etmek
zorundadır. Cumhuriyet Senatosunda üye tamsayısının salt çoğunluğu ile kabul
edilmiş olan madde değişikliklerinde, Millet Meclisinin kendi ilk metnini
benimsemesi için, üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyu gereklidir. Bu halde
açık oya başvurulur.” C- İlgili Yasa Hükümleri: 30.5.1926 günlü, 869 sayılı Kanunun 2. ve 5. maddeleri şöyledir: “Madde 2- 15 Mayıs 1355 tarihinden İzmirin tarihi istirdadı olan 9
Eylül 1338 tarihine kadar millî orduda vazife almış berrî, bahrî, havaî ve
jandarma erkân, ümera ve zabitaniyle mensubin ve memurin ve efradı askeriyeden
elyevm müstahdem bulunan veyahut tekaüt istifa veya terhis suretiyle ordudan
infikak etmiş olanlardan şimdiye kadar İstiklâl madalyası almamış bulunanlara
ve şahadet veya vefat suretiyle üful eylemiş bulunanların ailelerine kırmızı
şeritli istiklâl madalyası verilir. İstiklâli millî uğrunda fedayı hayat eden
şehitlerin büyük oğluna yoksa büyük kızına, yoksa pederine, o da yoksa
validesine, o da yoksa zevcesine verilir.” “Madde 5- Hukuku medeniyeden iskat veya cinayetle mahkûm olanlarla
casusluk yapan ve ordudan firar edenler ve alelıtlak 25 Eylül 1339 tarihli
kanunun birinci maddesine evfikan nisbeti askeriyesi kat’edilenler, ikinci
madde hükmünden istifade edemezler.” (3. Tertip Düstur, Cilt 7, Sh. 1371). IV- İLK İNCELEME: Anayasa Mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 15.10.1976 günü
yapılan ilk inceleme toplantısında, aşağıdaki hususlar üzerinde durulmuştur. Anayasa’nın değişik 151. ve 22.4.1962 günlü, 44 sayılı Anayasa
Mahkemesi’nin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 27. maddesi
uyarınca bir davaya bakmakta olan mahkeme ancak o davada uygulayacağı bir kanun
hükmünün iptali için itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurabilir. İptali
istenen yasa maddesi, madalya almağa hak kazanıp şeref aylığı bağlanmış
kimselerden çeşitli nedenlerle sonradan madalya beratı iptal edilmiş olanlara
ödenen şeref aylıklarının geri alınmıyacağı hükmünü taşımaktadır. Davalıya, hak
kazanmadığı halde, daha önce yanlışlıkla istiklâl madalyası verildiği ve buna
dayanarak şeref aylığı bağlandığı anlaşılmış, ancak idarece yapılan inceleme
sonunda madalya almaya hak kazanmadığı, Kurtuluş Savaşına katılmadığı
saptanmıştır. Şu halde davalı baştan madalya ve şeref aylığı almayı hak etmiş
değildir. 15.5.1974 günlü 1803 Sayılı Yasanın 16. maddesinde sözü edilen 30
Mayıs 1926 günlü 869 sayılı Yasanın 2. maddesinde istiklâl madalyası almaya hak
kazananlar: (15 Mayıs 1335 tarihinden İzmirin tarihli istirdadı olan 9 Eylül
1338 tarihine kadar millî Orduda vazife almış…) kimseler olarak tanımlanmıştır.
Bu hükümden yararlanamayan kimseler de ayrıca aynı Yasanın 5. maddesinde
şöylece sayılmıştır: (Hukuku Medeniyeden iskat ve cinayetle mahkûm olanlarla
casusluk yapan ve ordudan firar edenler ve alelıtlak 25 Eylül 1339 tarihli
Kanunun birinci maddesine tevfikan nisbeti askeriyesi katedilenler, ikinci
madde hükmünden istifade edemezler). Demek ki Kurtuluş Savaşına katılmamış ve
Kıt’asından firar etmiş kimseler İstiklâl madalyası alma hakkını veren
niteliklerden yoksundur. O halde davalının 869 sayılı Kanuna göre bir hak
kazandığı söz konusu olmadığından sonradan aynı kanunun 5. maddesinde
gösterilen nedenlerin doğmasiyle onu yitirdiği, ileri sürülemez. Böyle olunca
1803 Sayılı Af Yasasının itiraz konusu 16. maddesinin davada uygulama yeri
yoktur. Davada uygulanma olanağı olmayan bir kanun hükmünün mahkemece iptali
istenemez. İtirazın mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekmektedir. Şevket Müftügil, Ziya Önel, Fahrettin Uluç, Muhittin Gürün, Lûtfi
Ömerbaş ve Ahmet H. Boyacıoğlu bu görüşe katılmamışlardır. SONUÇ: Anayasa’ya aykırılığı ileri sürülen 15.5.1974 günlü, 1803 sayılı
Yasanın 16. maddesi, itiraz yoluna başvuran Mahkemenin elindeki davada
uygulanacak hüküm olmadığından Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle itirazın
reddine, Şevket Müftügil, Ziya Önel, Fahrettin Uluç, Muhittin Gürün, Lûtfi
Ömerbaş ve Ahmet H. Boyacıoğlu’nun karşıoylariyle ve oyçokluğu ile; 5.10.1976 gününde karar verildi. Başkan Kâni VRANA Başkanvekili Şevket MÜFTÜGİL Üye Ahmet AKAR Üye Halit ZARBUN Üye Ziya ÖNEL Karşıoy eklidir. Üye Abdullah ÜNER Üye Ahmet
  KOÇAK Üye Şekip ÇOPUROĞLU Üye Fahrettin ULUÇ Üye Muhittin GÜRÜN Karşıoy eklidir. Üye Lûtfi ÖMERBAŞ Üye Hasan GÜRSEL Üye Ahmet Salih ÇEBİ Üye Nihat O.
  AKÇAKAYALIOĞLU Üye Ahmet H.
  BOYACIOĞLU Karşı görüş
  yazısı eklidir KARŞI GÖRÜŞ VE DÜŞÜNCE YAZISI Bu davada adı geçen kişiye 869 sayılı yasa uyarınca kırmızı
şeritli İstiklâl Madalyası verilmişken, 13.11.1974 günlü ve 14100 sayılı
kararname ile bu madalyanın verilmesine ilişkin belgelerin iptali yoluna
gidilmiştir. Kararnamede bu işlemin nedeni “869 sayılı Kanunun 5 inci
maddesinde yazılı suçları işlemiş bulundukları veya durumları 2 nci madde
şartlarına uymadığı tesbit edildiğinden evvelce verilmiş bulunan -78516-
numaralı İstiklâl Madalyası vesikasının geri alınmasına” biçiminde
açıklanmaktadır. Maliye Hazinesi, Zeytinburnu Asliye Hukuk Mahkemesinde açtığı
davada, haksız olarak ödenmiş bulunan aylık tutarının ilgiliden tahsilini
istemiş; davalı vekili de bu paranın kendilerinden tahsiline 1803 sayılı Af
Yasasının 16. maddesi hükmünün engellik ettiği savında bulunmuştur. Davacının
iddiası ve davalı vekilinin savunması bu olunca, davayı gören mahkeme, bu
davada 1803 sayılı yasanın 16. maddesi hükmünü uygulayarak ya davacıyı haklı
görerek davayı kabul etmek yada davalıyı haklı bularak davayı reddetmek
durumundadır. O halde bu davada anılan yasanın 16. maddesi hükmünün uygulanma
durumunda bulunduğu açık ve seçik olarak ortadadır. Nitekim benzer bir olayda
Anayasa Mahkemesinin verdiği 27.4.1972 günlü, 1972/1-20 sayılı kararda (Resmî
Gazete, gün 8.10.1972, sayı 14330) “davada, davalı sürenin dolmuş olduğunu
ileri sürmüş, davacı aksi iddiada bulunmuştur. Şu durum karşısında mahkeme işi
önce bu iddialar yönünden incelemek zorundadır ve böylece itiraz konusu hükmü
bakmakta bulunduğu davada uygulamış olacaktır” görüşünü benimsemiştir. Çoğunluk, itiraz yoluna başvuran mahkemenin yerine geçen bir anlayışla
inceleme yapmış ve 16. maddenin mahkemece uygulanacak hüküm olmadığını
saptayarak başvurmayı yetkisizlik nedeniyle reddetmiştir. Oysa Anayasa
Mahkemesinin mahkemelerin yerine geçerek uygulama yapma ve hüküm tesis etme
yetkisi yoktur. İlk inceleme evresinde Anayasa Mahkemesinin yetkisi, başvurma
koşullarının oluşup oluşmadığını saptamaktan ibarettir. Bu nedenle çoğunluk kararına katılmıyoruz. Üye Fahrettin ULUÇ Üye Ahmet H.
  BOYACIOĞLU Üye Şevket MÜFTÜGİL KARŞIOY YAZISI İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin bakmakta olduğu davanın konusu,
İstiklâl Madalyası beratı verilen ve madalya aylığı bağlanan bir kişinin,
sonradan buna hak kazanmamış olduğunun meydana çıkması üzerine Madalya
vesikasının iptali nedeniyle ödenmiş bulunan aylıkların geri alınmasına karar
verilmesinin Hazinece istenmesinden ibarettir. Adıgeçen mahkeme, bu davayı, ya 1803 sayılı af kanununun 16.
maddesinin kapsamı içinde görerek istemi red edecek veya bu maddenin kapsamı
dışında kaldığını saptayarak istem doğrultusunda karar verecektir. Her iki halde de mahkemenin, sözü geçen 16. maddeyi uygulayacağı
ve ona dayanarak karar vereceği meydandadır. Buna göre, Zeytinburnu Asliye 1. Hukuk Mahkemesi, bu dosya ile
yaptığı itiraza yetkili olduğundan işin esasının incelenmesine karar verilmelidir. Yukarıdaki nedenlerle karara karşıyım. Üye Ziya ÖNEL Üye Muhittin GÜRÜN KARŞIOY YAZISI Davacı hazine, Zeytinburnu Asliye Hukuk Mahkemesinde açtığı
davada, İstiklâl Madalyası beratı sonradan iptal edilmiş bulunan davalıdan
kendisine ödenen şeref aylıkları tutarının geri alınmasına karar verilmesini
istemiştir. “Cumhuriyetin 50. Yılı Nedeniyle Bazı Suç ve Cezaların Affı
Hakkında Kanun”un 16. maddesi, çeşitli nedenlerle sonradan madalya beratı iptal
edilmiş bulunanlara ödenmiş şeref aylıklarının geri alınmamasını öngörmektedir.
Davalının 16. madde hükmünden yararlanıp yararlanamayacağını araştırmak ve
böylece maddeyi olumlu veya olumsuz yönden uygulamak durumunda bulunan Mahkeme,
maddenin Anayasaya aykırı olduğu kanısı ile Anayasa Mahkemesine başvurmaya
yetkilidir. İptali istenen 16. maddedeki “Çeşitli nedenlerle sonradan Madalya
beratı iptal edilmiş bulunanlar” deyiminin genel bir nitelik taşıması ve tüm
iptal nedenlerini kapsaması da bu görüşü güçlendirdiği kanısındayım. Üye Lûtfi ÖMERBAŞ