ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas sayısı:1980/59 Karar sayısı:1980/53 Karar günü:25/9/1980 Resmi Gazete
tarih/sayı:23.11.1980/17169 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 5. îş Mahkemesi. İTİRAZIN KONUSU : 17/7/1964 günlü, 506 sayılı Sosyal Sigortalar
Yasasının 99. maddesinin birinci fıkrasının Anayasanın 10., 11.. 12. ve 35.
maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi istenmiştir. I- OLAY: Davacı, sigortalı eşinin 26/12/1967 gününde ölümü nedeniyle,
30/10/1978 günlü dilekçe ile Sosyal Sigortalar Kurumundan, gelir bağlanmasını
istemiştir. Kurum, 506 sayılı Yasanın 99. maddesi gereğince ölüm gününden
itibaren 5 yıl içinde tahsis isteğinde bulunulmadığından hakkın düştüğü
gerekçesiyle başvuruyu reddetmiş bunun üzerine İş Mahkemesine açılan davada,
davacı vekili 14/11/ 1979 günlü dilekçe ile anılan Yasanın 99. maddesinin
birinci fıkrasının Anayasaya aykırı olduğunu ileri sürmüş, Mahkeme de bu savı
ciddi görerek, sözü geçen hükmün iptaline karar verilmesi istemi ile Anayasa
Mahkemesine başvurmuştur. III- METİNLER : A) İptali istenilen yasa hükmü : 17/7/1964 günlü, 506 sayılı Yasanın 99. maddesinin birinci
fıkrası : "Madde 99- Bu kanunda aksine hüküm bulunmadıkça, iş
kazalarıyla meslek hastalıkları, hastalık, analık ve ölüm sigortaları hakları,
hakkı doğuran olay tarihinden başlanarak beş yıl içinde istenemezse
düşer." B) İlgili Yasa Hükümleri: 1- 506 sayılı Yasanın 11/5/1976 günlü, 1992 sayılı Yasa ile
değişik 2. maddesi: "Madde 2- Bir hizmet akdine dayanarak bir veya birkaç
işveren tarafından çalıştırılanlar bu kanuna göre sigortalı sayılırlar. 10/7/1941 tarihli ve 4081 sayılı Çiftçi Mallarının Korunması
hakkındaki Kanuna göre çalıştırılan koruma bekçileri bu kanuna tabidir. Bu kanunda belirtilen sosyal sigorta yardımlarından sigortalılar
ile bunların eş ve çocukları ve sigortalıların ölümlerinde bu kanuna göre hak
sahibi olan kimseleri yararlanırlar." 2- 506 sayılı Yasanın 1992 sayılı Yasa ile değişik 4. Maddesinin
beşinci fıkrası: "Çiftçi mallarını koruma bekçileri hakkında, işverenlerin
bu kanunda belirtilen yükümleri bunları tayine yetkili makam tarafından yerine
getirilir." 3- 1992 sayılı Yasanın geçici maddesi: "Geçici Madde- Bu Kanunun yayımı tarihinden önce sigortalı
sayılan çiftçi mallarını koruma bekçilerinden primleri ödenmemiş olanların, 506
sayılı Kanuna göre tahakkuk ettirilecek prim borçlarının tamamı, Kanunun
yürürlüğe girdiği tarihten itibaren l yıl içinde ödendiği takdirde bu süreye ilişkin
sigortalılık hakları saklıdır." IV- İLK İNCELEME : Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 25/97 1980
günü yapılan ilk inceleme toplantısında aşağıdaki sorunlar üzerinde
durulmuştur: Anayasanın 151. ve 22/4/1962 günlü, 44 sayılı Yasanın 27.
maddeleri uyarınca, bir davaya bakmakta olan mahkemenin, o davada uygulanacak
yasa hükümlerini Anayasaya aykırı görmesi ya da taraflardan birinin o
doğrultudaki savının ciddi olduğu kanısına varması durumlarında Anayasa
Mahkemesine başvurma yetkisi bulunmaktadır. Buna göre, bir mahkemenin Anayasa
Mahkemesine başvurabilmesi için, elinde bakmakta olduğu bir davanın bulunması
ve iptalini istediği hükmün de o davada uygulanma durumunda olması
gerekmektedir. 506 sayılı Yasanın 134. maddesi uyarınca, taraflar arasında
oluşan uyuşmazlığın iş mahkemesince çözüme bağlanması gerektiğinden, bu işin
bir dava olduğu ve böylece mahkemenin elinde bakılmakta olan bir davanın
bulunduğu kuşkusuzdur. İtiraz konusu kuralın söz konusu davada uygulanma niteliğinin
bulunup bulunmadığı sorununa gelince : Bu sorunun çözülebilmesi için, dava konusunun ve ilgili yasal
dayanakların ayrıntıları ile saptanması gerekmektedir. l- Dava Konusu : Ölmüş bulunan sigortalının hayatta kalan eşi, 506 sayılı Sosyal
Sigortalar Yasası'nın ölüm sigortası hükümlerinin, Kurumca kendi yararına
uygulanmasını istemiştir. Davacının miras bırakanı, 8/9/1941- 10/12/1952
tarihleri arasında, sigortasız ve çiftçi mallarını koruma bekçisi, 1/2/1964-
30/5/1964 tarihleri arasında da bir özel işyerinde sigortalı olarak çalışmış,
26/12/1967 gününde de ölmüştür. Ölüm anındaki yasa hükümleri, sosyal sigortalar yönünden hiçbir
hak vermediğinden, davacının Sosyal Sigortalar Kurumu ile İlişkisi olmamıştır.
Ancak, çiftçi mallarını koruma bekçilerini sosyal sigortalar kapsamına alan
11/5/1976 günlü, 1992 sayılı Yasanın yürürlüğe girmesi ile sosyal güvenceye
kavuştuğu kanısına varan davacı, 30/10/1978, tarihli başvurusu ile Sosyal
Sigortalar Kurumundan kendisine aylık bağlanmasını istemiştir. Kurum, başkaca
bir incelemeye gerek duymaksızın, yalnızca, sigortalının ölümü ile başvuru
arasında 506 sayılı Yasanın 99/1. maddesindeki beş yıllık hak düşürücü sürenin
geçmiş olduğunu ileri sürerek isteği reddetmiştir. Bu işlem nedeniyle davacı
mahkemeye başvurmuş ve 11/5/1976 günlü, 1992 sayılı Yasa hükümleri göz önünde
tutularak kendisine ölüm sigortasından aylık bağlanmasının hüküm altına
alınmasını istemiştir. Yargılama sırasında, Kurum tarafından hak düşürücü
süreyi düzenleyen 506 sayılı Yasanın 99/1. maddesinin uygulanması istenildiğinde,
davacı, anılan yasa kuralının Anayasa'ya, aykırı olduğunu ileri sürmüş, mahkeme
bu savı ciddi bularak Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. 2- 1992 sayılı Yasa hükümleri: 506 sayılı Yasanın 2. maddesinde 11/5/1976 günlü, 1992 sayılı
Yasa ile yapılan değişiklik sonucu, çiftçi mallarını koruma bekçileri Sosyal
Sigortalar Yasası kapsamına alınmış, bu kimselerin işverenleri, aynı asanın 4.
maddesi ile, atamaya yetkili makamlar olarak belirlenmiştir. Bu yasa ile, halen çalışmakta bulunan bekçilere, geleceğe yönelik
olmak üzere sosyal güvenlik hakları tanınmış, ancak yasanın yürürlüğünden önce
işten ayrılan ya da ölen kimseler bu haklardan yararlandırılmamışlardır.
Yalnızca, anılan yasanın yürürlüğe girmesinden önce sigortalı sayılan çiftçi
mallarını koruma bekçilerinden sigorta primleri ödenmemiş olanların, bir yıl
içinde primleri ödenmek koşuluyla, hakları saklı tutulmuştur. 3- Davacının yasal durumu ve sorunun çözümü : Davacının kocasının, bir iş yerinde geçen dört ay dışında,
sigortalılık süresi bulunmamaktadır. Bu süre ise, ölüm anındaki yasalara göre,
davacıya sosyal sigortalar yönünden hiçbir hak sağlamamakta, esasen, davacı ile
kurum arasında bu konuda bir uyuşmazlık da bulunmamaktadır. Davacının asıl savı, sonradan yürürlüğe giren 1992 sayılı
Yasanın kendisine yeni haklar tanıdığı, ölen kocasının geçmişte çiftçi
mallarını koruma bekçisi olarak geçen sürelerinin değerlendirilmesi sonucu,
ölüm sigortasından aylık almağa hak kazanması gerektiği yolundadır. Ne var ki,
yukarıda belirtildiği gibi, 1992 sayılı Yasa ile kabul edilen hükümlerden böyle
bir sonuca ulaşmak olanaksızdır. Anılan yasa yürürlüğe girdiği günde çalışmakta
bulunan kimseleri kapsamına almış, ölmüş olanların geçmişteki süreleri
değerlendirilerek hak sahiplerine yeni olanaklar tanınacağı yolunda bir hükmü
içermemiştir. Şu duruma göre, davacı, yasalarca verilmeyen ve henüz, doğmamış
bir haktan söz ederek bu davayı açmıştır. İtiraz yoluna başvuran mahkeme ise, 506 sayılı Yasanın 99/1.
maddesinde geçen süre koşulu üzerinde durmakta ve davada uygulanma durumunda
gördüğü bu hükmün Anayasaya aykırılığını ileri sürmektedir. Oysa davacının
yararlanabileceği bir hak henüz doğmadığına göre, belirtilen hak düşürücü
sürenin bakılmakta olan davada uygulanması da söz konusu olamaz. Gerçekten,
davada uygulanacak yasa kuralı, o davanın çeşitli evrelerinde ortaya çıkan
sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönden
etki yapacak nitelikte bulunan veya tarafların istek ve savunmaları
çerçevesinde bir karara varmak için göz önünde tutulması gereken kuraldır.
İtirazcı Mahkemenin bakmakta olduğu davada, taraflar arasındaki uyuşmazlığın
çözümünde doğrudan etkisi bulunan ya da göz önünde tutulması gereken kurallar,
1992 sayılı Yasa ile 506 sayılı Yasanın ölüm sigortasından yararlanmayı
sağlayan hükümleridir. Olayda, hukukça korunabilir bir hak henüz ortaya
çıkmadığına göre, böyle bir hakkın kullanılmasını belli süreyle sınırlayan
itiraz konusu hükmün uygulanması da söz konusu değildir. Özetlemek gerekirse,
itirazcı Mahkeme tarafından iptali istenilen 506 sayılı Yasanın 99/1.
maddesinin bu davada uygulanma olanağı bulunmamaktadır. Osman Tokcan, Muammer Yazar, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Kenan
Terzioğlu, İhsan N. Tanyıldız ve Yılmaz Aliefendioğlu bu görüşe
katılmamışlardır. Açıklanan nedenlerle, 17/7/1964 günlü, 506 sayılı Sosyal
Sigortalar Yasasının itiraz konusu 99. maddesinin birinci fıkrası hükmü
bakılmakta olan davada henüz uygulanma durumunda olmadığından, başvurunun,
itirazcı Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine karar verilmelidir. V- SONUÇ : 17/7/1964 günlü, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Yasasının itiraz
konusu 99/1. maddesi hükmü bakılmakta olan davada henüz uygulanma durumunda
bulunmadığından, başvurunun, itirazcı Mahkemenin etkisizliği nedeniyle reddine,
Osman Tokcan, Muammer Yazar, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Kenan Terzioğlu, İhsan N.
Tanyıldız ve Yılmaz Aliefendioğlu'nun karşıoylarıyla ve oyçokluğuyla, 25/9/1980 gününde karar verildi. Başkan Şevket Müftügil Üye Rüştü Aral Üye Osman Tokcan Üye Muammer Yazar Üye Adil Esmer Üye Nihat O. Akçakayalıoğlu Üye Nahit Saçlıoğlu Üye Hüseyin Karamüstantikoğlu Üye Kenan Terzioğlu Üye Orhan Onar Üye Necdet Darıcıoğlu Üye İhsan N. Tanyıldız Üye Bülent Olçay Üye Yılmaz Ali Efendioğlu Üye Yekta Güngör Özden KARŞIOY YAZISI Olayın niteliğine göre; Anayasa'ya aykırılık savı ile iptali
istenen 17/7/1964 günlü, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Yasa'sının 99/1. maddesi
hükmünün, bakılmakta olan davada mahkemece uygulama olanağı bulunduğuna göre
İşin Özü'nün incelenmesi gerekir. Bu nedenle çoğunluğun görüşüne karşıyız. Üye Osman Tokcan Üye Kenan Terzioğlu KARŞIOY YAZISI Verilen karar, itirazcı mahkemeye dava açan eşin dava hakkı
doğmamış olduğu esasına dayanmaktadır. Ancak iptali istenen yasa hükmü böyle
bir hakkın doğmuş olup olmadığını aramaya ve saptamaya engeldir. Çünkü bu
hüküm, dava olunan hak, doğmuş olsa da olmasa da hak düşürücü süre kabul etmiş
ve bu süre geçmiştir. Hak düşürücü süre Kuralının her kuraldan önce uygulanması
zorunludur. Bu kuralın iptaliledir ki o hakkın var olup olmadığını arama
kapısı açılacaktır. Bu bakımdan iptal davasının konusu olan 506 sayılı Yasanın
99/1 inci maddesi itirazcı mahkemede açılmış bulunan davada uygulanacak
hükümdür. Bunun sonucu olarak ta ilgili mahkemenin iptal davası açmaya yetkili
sayılması gerekir. Bu itibarla da işin esasının incelenmesi icabederken dava açan
mahkemenin dava açma yetkisi bulunmadığı gerekçesiyle başvurunun reddine karar
verilmesine karşıyız. Üye İhsan N. Tanyıldız Üye Muammer Yazar KARŞIOY YAZISI Yerel Mahkemede dava konusu edilen; davalı Sosyal Sigortalar
Kurumunca, davacının kendisine dul maaşı bağlanmasına ilişkin istemin,
sigortalının ölümü gününden itibaren 506 sayılı Yasanın 91. maddesinin birinci
fıkrasındaki 5 yıllık sürenin geçirilmesi nedeniyle incelenmeksizin reddine
ilişkin işlemdir. Mahkemece, 506 sayılı yasanın 91. maddesinin birinci
fıkrasına göre tesis edilen işlemin yerindeliği incelenirken, bu fıkranın
Anayasaya aykırı olduğuna ilişkin sav ciddi bulunarak Anayasa Mahkemesine itiraz
yoluyla gelinmiştir. Sözü geçen fıkra, Sosyal Sigortalar Kurumundan maddede
anılan nedenlerle maaş almak isteyenlere zaman sınırlaması getirmiştir. Bu süre
içinde başvurulmaması halinde hak düşmekte ve istem incelenmeden
reddedilmektedir. Hakkın düşmesi, bir hakkın yasada belli bir süre içinde
kullanılmaması nedeniyle ortadan kalkmasıdır. Zamanaşımı ise, yasada belirlenen
koşullarda belirli bir sürenin geçmesiyle bir hak kazanma (kazandırıcı
zamanaşımı) veya bir borçtan veya bir külfetten kurtulmadır (düşürücü
zamanaşımı). Borçlar hukuku açısından zamanaşımıyla, hakkın ( borcun) düşmesi
arasında en önemli fark, zamanaşımına uğramış borcun ödenmesi halinde yapılan
ödemenin geçerli olmasıdır. Dava zamanaşımı (süre aşımı) hallerinde ise, hakkın
özü değil, ancak yasada belirli sürenin geçmesiyle bir hakkı dava yoluyla
isteyebilme yetkisi ortadan kalkmaktadır (düşmektedir). Bir işlem tesis edilirken veya bir davada, bu sürelerin geçip
geçmediği ön sorun olarak incelenir. Bu sürelerin geçtiğinin saptanması halinde
işin özüne inilmez. Olayda davalı kurum, sigortalının ölümü olayı ile istem
tarihi arasında geçen sürenin 506 sayılı Yasanın 91. maddesinin 1. fıkrasında
öngörülen süreden fazla olduğu gerekçesiyle başvuruyu incelemeksizin
reddetmiştir. Mahkeme, süreaşımına dayalı dava konusu işlemin yerindeliğini,
başka deyişle bu sürenin geçip geçmediğini ön sorun olarak 91. maddenin birinci
fıkrası uyarınca inceleyeceğine göre bu fıkra uygulama maddesidir. Mahkemeden,
sözü geçen fıkrada hakkın düşmesinden söz edilğinden, önce 506 ve 1992 sayılı
yasalara göre davacının hakkı olup olmadığını saptamasını, daha sonra 91. madde
birinci fıkraya göre süreaşımı olup olmadığını incelemesini istemek, zamanaşımı
ve hak düşürücü sürelerin ön sorun olması ilkesine uygun düşmez. Kaldı ki,
davalı kurum işin özü yönünden (1992 sayılı Yasa açısından) inceleme yapmamış,
işlem tesis etmemiştir. Dolayısıyla işin özü yönünden davalı ile davacı
arasında henüz bir uyuşmazlık doğmamıştır. Bu durumda mahkemeden, işleme dayalı
yasa dışında bir yasaya göre önce davacının hakkı olup olmadığını saptamasını
istemek, henüz doğmamış bir uyuşmazlığın çözümlenmesini beklemek olur.
Açıklanan nedenlerle işin özüne geçilmesi gerektiği oyu ile verilen karara
karşıyım. Üye Yılmaz Aliefendioğlu