ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1996/18 Karar Sayısı : 1996/12 Karar Günü : 22.4.1996 R.G. Tarih-Sayı :25.09.1996-22768 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İstanbul 5. İdare Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 3.5.1985 günlü, 3194 sayılı İmar Yasası'nın 13.
maddesi birinci fıkrasının, Anayasa'nın 35. maddesine aykırılığı savıyla iptali
istemidir. I- OLAY Nazım imar planında ilkokul yeri olarak ayrılan taşınmazın
üzerinde tasarrufta bulunamadıklarından, kamulaştırılması ya da planda
değişiklik yapılarak okul yeri olmaktan çıkarılması istemiyle Millî Eğitim
Bakanlığı'na yapılan başvurunun reddedilmesine ilişkin işlemin iptali istemiyle
taşınmaz malikleri tarafından açılan davada mahkeme, 3194 sayılı İmar
Yasası'nın 13. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'nın 35. maddesine aykırı
olduğu görüşüyle doğrudan Anayasa Mahkemesi'ne başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İptali İstenen Yasa Kuralı 3.5.1995 günlü, 3194 sayılı İmar Yasası'nın iptali istenen
fıkrasını da içeren, "İmar planlarında umumi hizmetlere ayrılan
yerler" başlıklı 13. maddesi şöyledir : "Madde 13 - Resmî yapılara, tesislere ve okul, cami, yol,
meydan, otopark, yeşil saha, çocuk bahçesi, pazar yeri, hal, mezbaha ve benzeri
umumî hizmetlere ayrılan alanlarda inşaata ve mevcut bina varsa esaslı
değişiklik ve ilaveler yapılmasına izin verilmez. Ancak imar programına alınıncaya
kadar mevcut kullanma şekli devam eder. İmar programına alınan alanlarda kamulaştırma yapılıncaya kadar
emlak vergisi ödenmesi durdurulur. Kamulaştırmanın yapılması halinde durdurma
tarihi ile kamulaştırma tarihi arasında tahakkuk edecek olan emlak vergisi,
kamulaştırmayı yapan idare tarafından ödenir. Birinci fıkrada yazılı yerlerin
kamulaştırma yapılmadan önce plan değişikliği ile kamulaştırmayı gerektirmeyen
bir maksada ayrılması halinde ise durdurma tarihinden itibaren geçen sürenin
emlak vergisini mal sahibi öder. Ancak, parsel sahibi imar planlarının tasdik tarihinden itibaren
beş yıl sonra müracaat ettiğinde imar planlarında meydana gelen
değişikliklerden ve civarın özelliklerinden dolayı okul, cami ve otopark sahası
ve benzeri umumî hizmetlere ayrılan alanlardan ilgili kamu kuruluşunca
yapımından vazgeçildiğine dair görüş alındığı takdirde, tüm belirli çevredeki,
nüfus, yoğunluk ve donatım dengesini yeniden irdeleyerek hazırlanacak yeni imar
planına göre inşaat yapılır. Bu Kanunun yayımı tarihinden önce yapılan imar
planlarında, bahsedilen beş yıllık süre bu Kanunun yürürlük tarihinden itibaren
geçerlidir. Onaylanmış imar planlarında, birinci fıkrada yazılı yerlerdeki
arsa ve arazilerin, bu Kanunda öngörülen düzenleme ortaklık payı oranı
üzerindeki miktarların mal sahiplerince ilgili idarelere bedelsiz olarak terk
edilmesi halinde bu terk işlemlerinden ayrıca emlak alım ve satım vergisi
alınmaz." B- Dayanılan Anayasa Kuralı İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa'nın 35. maddesi şöyledir : "MADDE 35.- Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı
olamaz." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca 22.4.1996 günü
yapılan ilk inceleme toplantısında, itiraz yoluna başvuran Mahkemenin iptalini
istediği 3194 sayılı İmar Yasası'nın 13. maddesinin birinci fıkrasının bakmakta
olduğu davada uygulanıp uygulanamayacağı sorunu öncelik taşıdığından, ilk
inceleme raporu, dava dosyası ve ekleri, iptali istenen yasa kuralı ve
dayanılan Anayasa kuralı ile bunların gerekçeleri ve öbür yasama belgeleri
okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : Anayasa'nın 152. maddesi gereğince, bir davaya bakmakta olan
mahkemenin, uygulanacak bir yasa ya da kanun hükmünde kararname hükümlerini
Anayasa'ya aykırı görmesi ya da taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık
savının ciddî olduğu kanısına varması durumunda, o kuralın iptali istemiyle
Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için, iptali istenen kural, o davada
uygulanacak olmalıdır. Davada uygulanacak yasa kuralı, bakılmakta olan davayı
yürütmeye, uyuşmazlığı çözmeye, davayı sona erdirmeye veya kararın dayanağını
oluşturmaya yarayacak kuraldır. Davacıların istemlerinin özünü; dava konusu taşınmazın
kamulaştırılarak bedelinin ödenmesi veya imar planında değişiklik yapılarak
ilkokul yeri olmaktan çıkarılması oluşturmaktadır. 3194 sayılı İmar Yasası'nın itiraz konusu birinci fıkrasında;
"Resmî yapılara, tesislere ve okul, cami, yol, meydan, otopark, yeşil
saha, çocuk bahçesi, pazar yeri, hal, mezbaha ve benzeri umumi hizmetlere ayrılan
alanlarda inşaata ve mevcut bina varsa esas değişiklik ve ilaveler yapılmasına
izin verilmez. Ancak imar programına alınıncaya kadar mevcut kullanma şekli
devam eder." denilmektedir. Bu düzenlemenin amacı, imar
planlarında genel hizmetlere ayrılan alanlarda yeni inşaat ve mevcut bina
varsa esaslı değişiklik ve ilaveler yapılmasını önlemek, imar programına
alınıncaya kadar da mevcut kullanma şeklinin devamını sağlamaktır. Fıkrada imar
planında değişiklik ya da kamulaştırma yapılmasını öngören bir kural
bulunmamaktadır. İmar plânlarında değişiklik yapılması 13. maddenin üçüncü
fıkrasında şöyle düzenlenmiştir: "Ancak, parsel sahibi imar plânlarının
tasdik tarihinden itibaren beş yıl sonra müracaat ettiğinde imar planlarında
meydana gelen değişikliklerden ve civarın özelliklerinden dolayı okul, cami ve
otopark sahası ve benzeri umumi hizmetlere ayrılan alanlardan ilgili kamu
kuruluşunca yapımından vazgeçildiğine dair görüş alındığı takdirde, tüm belirli
çevredeki nüfus, yoğunluk ve donatım dengesini yeniden irdeleyerek hazırlanacak
yeni imar planına göre inşaat yapılır. Bu Kanunun yayımı tarihinden önce
yapılan imar planlarında, bahsedilen beş yıllık süre bu Kanunun yürürlük
tarihinden itibaren geçerlidir." Davacıların işlemleri, imar plânında ilkokul yeri olarak ayrılan
taşınmazın kamulaştırılması veya plânda değişiklik yapılarak okul yeri olmaktan
çıkarılması olduğuna ve Bakanlık da bu işlemi kabul etmediğine göre davada
uygulanacak kural 3194 sayılı Yasa'nın 13. maddesinin birinci fıkrası
değil üçüncü fıkrasıdır. Bu nedenle 13. maddenin birinci fıkrası, Mahkemenin
bakmakta olduğu davada uygulanacak kural olmadığından başvurunun, Mahkemenin
yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir. V- SONUÇ 3.5.1985 günlü, 3194 sayılı İmar Kanunu'nun 13. maddesinin birinci
fıkrası, Mahkeme'nin bakmakta olduğu davada uygulanacak kural olmadığından
itiraz başvurusunun mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, Güven DİNÇER,
Selçuk TÜZÜN ile Sacit ADALI'nın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 22.4.1996 gününde karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Samia AKBULUT Üye Haşim KILIÇ Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Mustafa
  YAKUPOĞLU Üye Fulya KANTARCIOĞLU AZLIK
OYU Esas Sayısı : 1996/18 Karar Sayısı : 1996/12 Dava, İmar Yasası'nın 13. maddesinin birinci fıkrası
uygulamasından doğmuştur. Mezkur fıkra ile, imar planlamasıyla kamu tesisleri
için ayrılan alanların kamulaştırılma işlemlerinden önce yapılaşmasına engel
olunmaktadır. Davacının sahip olduğu arsa, 1965 yılında yapılan nazım imar planı
ile ilkokul alanı olarak ayrılmıştır. O günden bu yana da herhangi bir şekilde
taşınmazın kamulaştırılması işlemleri yapılmamıştır. Otuz yıldır yapılmayan
kamulaştırmanın ne zaman yapılacağı da belli değildir. Mülkiyet, Anayasa'nın 35. maddesine göre bir haktır. Bütün temel
hak ve özgürlükler gibi mülkiyet hakkının kısıtlanması da Anayasa'nın 13.
maddesine göre kanunla ve bu hakkın özüne dokunmayacak bir biçimde olur. 13. maddenin birinci fıkrasındaki idarî yetki, makul bir zamanla
sınırlı olarak kullanılması kaydıyla şehirlerin imarı için gerekli bir
temeldir. Mülkiyet hakkının kabul edilebilir makul süreleri aşan kısıtlamaları
Anayasa'nın 13. ve 35. maddelerine aykırılık tartışmalarını gündeme getirir. Davada "Uygulanacak kural" deyimi, davanın üzerine
kurulduğu hukukî yapı ile davanın seyrini ve hükmü etkileyen kuralların tümünü
kapsar. Anayasa yargısında yargılanan kuraldır. Anayasa yargısının amacı
Anayasa'ya uygunluk denetimidir. Uygulanan kural kavramının dar olarak alınması
anayasal denetimin amacına aykırılık oluşturur ve bu denetimi güçleştirerek
daraltır. Anayasal denetime tabi tutulan kurallar birbirleri ile
bağlantıları gözönünde tutularak bir bütün olarak değerlendirilmelidir. İdare
işleminin tesisine neden olan ve yasada belirlenen idarî usul ve şekillerde de
uyuşmazlığın esası içinde kabul edilmelidir. Davada idarece yapılan bütün işlemlerin tümü yasalar
çerçevesindedir. Ancak, ilgili yasa kuralı haksızlık iddialarının esasını
teşkil etmektedir. Öyleyse süresiz kullanılabilen ve yeterince düzenlenmemiş
bir kısıtlama yetkisi nedeniyle idarî yargıda yapılacak bir denetimi süresiz
engelleyebilen yasa kuralının Anayasa Mahkemesi'nin denetiminden
geçirilmesi yolu açılmalıdır. Mahkememiz kararına esas olan gerekçe de, uygulanacak kural olarak
3. maddenin üçüncü fıkrası gösterilmiştir. İtiraz konusu birinci fıkrada ise,
bir hakkın kısıtlanması ile ilgili temel yapı oluşturulurken kısıtlamanın
sınırları yasaca belirtilmemiş ve mülkiyet hakkının özünü yok eden bir durum
yaratılmıştır. Bu nedenlerle itiraz yoluyla iptali istenilen fıkranın ilgili
Mahkemenin görmek ve çözmekle görevli olduğu davada uygulayacağı kural olduğu
kanısıyla karara karşıyız. Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Selçuk TÜZÜN Üye Sacit ADALI