ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2015/57 Karar Sayısı : 2015/58 Karar Tarihi : 17.6.2015 R.G. Tarih-Sayı : Tebliğ
edildi İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 5. Aile
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 22.11.2001 tarihli ve 4721
sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 175. maddesinin birinci fıkrasında yer alan
". süresiz olarak ." ibaresinin Anayasa'nın 17. maddesine
aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi istemidir. I- OLAY Yoksulluk nafakasının kaldırılması veya indirilmesi talebiyle
açılan davadaitiraz konusu kuralınAnayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan
Mahkeme, iptali için başvurmuştur. II- İTİRAZ KONUSU YASA KURALI Kanun'un itiraz konusu ibareyi de içeren 175. maddesi şöyledir: " Yoksulluk nafakası Madde 175- Boşanma yüzünden yoksulluğa
düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan
malî gücü oranında süresiz olarak nafaka isteyebilir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz." III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca yapılan ilk inceleme
toplantısında, başvuru kararı ve ekleri, Raportör Mücahit AYDIN tarafından
hazırlanan ilk inceleme raporu, itiraz konusu yasa kuralı, dayanılan Anayasa
kuralı ile bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten
sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Anayasa'nın "Anayasaya aykırılığın diğer mahkemelerde ileri
sürülmesi" başlığını taşıyan 152. maddesinin son fıkrasında, "Anayasa
Mahkemesinin işin esasına girerek verdiği red kararının Resmî Gazetede
yayımlanmasından sonra on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasaya
aykırılığı iddiasıyla tekrar başvuruda bulunulamaz." ve 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un "Başvuruya
engel durumlar" başlığını taşıyan 41. maddesinin (1) numaralı
fıkrasında, "Mahkemenin işin esasına girerek verdiği ret kararının Resmî
Gazetede yayımlanmasından itibaren on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün
Anayasaya aykırılığı iddiasıyla itiraz başvurusu yapılamaz." hükümlerine
yer verilmiştir. Kanun'un 175. maddesinin birinci fıkrasında yer alan ". süresiz
olarak ." ibaresine yönelik olarak daha önce yapılan itiraz başvurusu,
Anayasa Mahkemesinin 17.5.2012 tarihli ve E.2011/136, K.2012/72 sayılı
kararıyla esastan reddedilmiş ve bu karar 26.6.2012 tarihli ve 28335 sayılı
Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Anayasa Mahkemesince işin esasına girilerek, Kanun'un 175.
maddesinin birinci fıkrasında yer alan". süresiz olarak ."
ibaresinin Anayasa'ya aykırı olmadığına karar verildiğinden, bu konuda yeni bir
başvurunun yapılabilmesi için kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı 26.6.2012
tarihinden başlayarak geçmesi gereken on yıllık süre henüz dolmamıştır. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kurala
ilişkin itiraz başvurusunun, Anayasa'nın 152. maddesinin son fıkrası
ve 6216 sayılı Kanun'un 41. maddesinin (1) numaralı fıkrası gereğince esas
incelemeye geçilmeksizin reddi gerekir. Serruh KALELİ bu görüşe katılmamıştır. IV- SONUÇ 22.11.2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 175.
maddesinin birinci fıkrasında yer alan ".süresiz olarak." ibaresininiptaline
karar verilmesi istemiyle yapılan itiraz başvurusunun, Anayasa'nın 152.
maddesinin son fıkrası ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 41. maddesinin (1) numaralı fıkrası
gereğince REDDİNE, Serruh KALELİ'nin karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, 17.6.2015
tarihinde karar verildi. Başkan Zühtü
  ARSLAN Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Başkanvekili Burhan
  ÜSTÜN Üye Serruh
  KALELİ Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Erdal
  TERCAN Üye M.
  Emin KUZ Üye Hasan
  Tahsin GÖKCAN Üye Kadir
  ÖZKAYA Üye Rıdvan
  GÜLEÇ KARŞIOY Türk Medeni Kanunu'nun 175. maddesinin birinci fıkrası
"Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır olmamak
koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında SÜRESİZ OLARAK nafaka
isteyebilir." demektedir. Anılan hüküm, daha önce yapılan itiraz başvurusu ile Anayasa'nın
2., 10. ve 40. maddelerine aykırılığı iddiası ile "süresiz olarak"
ibaresi yönünden gelmiş ancak, Mahkememizce Anayasa'nın 2. maddesine bir
aykırılık bulunmadığı, 10. ve 41. maddelerle de ilgisi görülmediği gerekçeleri
ile reddedilmiştir. Aynı kuralda yer alan aynı (süresiz olarak) ibare 2015/57 esas
sayılı dosya ile bir kez daha Mahkememiz önüne farklı bir dava mahkemesince, bu
kez Anayasa'nın 17. maddesine aykırılığı savı ile gelmiş ise de, Anayasa'nın
152. maddesi son ve 6216 sayılı yasanın 41. maddesinin birinci fıkrasında yer
alan, Mahkemece işin esasına girerek verilmiş bir kararın Resmî Gazete'de
yayımlanmasından itibaren 10 yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasa'ya
aykırılığı iddiasıyla başvuru yapılamaz hükmü gereği oyçokluğu ile (1/14)
reddedilmiştir. Kısaca 10 yıl yasağı ile karşılaşan itiraz başvurusu, başvuran
mahkemenin ileri sürdüğü, daha önceki başvuru ve kararda yer almayan
Anayasa'nın 17. maddesine aykırılık yönünden denetlenme imkanından yoksun
bırakılmıştır. Davada uygulayacağı kuralın, Anayasa'ya aykırılığını hisseden
mahkeme hakiminin Anayasa maddelerini, Anayasa Mahkemesi yeterliliğinde
değerlendirmesi ve ifade etmesi beklenemeyeceği gibi, 6216 sayılı yasanın 43.
maddesinin üçüncü fıkrası gereği ileri sürülen gerekçelerin Anayasa Mahkemesini
bağlı saymayacağı ilkesi karşısında tüm aykırılık gerekçelerini yazmasının
beklenilmesi zorunluluğu bulunduğu da söylenemeyecektir. Anılan kuralda,
Anayasa Mahkemesinin aykırılık hususunda ileri sürülen gerekçelere dayanma
zorunluluğu bulunmadığını, TALEPLE BAĞLI KALMAK KOŞULU İLE bir başka
gerekçe ile ANAYASA'YA AYKIRILIK kararı verebileceği ifade edilmektedir. Kuralda yer alan taleple bağlı kalmak hükmünden talebin, iptali
istenen ibare ya da kural ile sınırlı olmak olduğunda duraksama bulunmadığında
geriye, başvuran mahkemenin aykırılık konularında Anayasa'nın hangi maddelerine
hangi kendi gerekçeleri ile aykırı olduğunu ifade etmesi zorunluluğu
kalmaktadır. Yani başvurunun denetlenmesi istenilen Anayasal alan ve çerçevesi
çizilmelidir. Mahkememiz ise önüne gelen bu tür bir başvuruyu, 6216 sayılı
Kanun'un 40. maddesinin birinci fıkrası (a) bendinde bahse konu yazılması
gerekli iptali istenen maddeler ve bu maddelere ilişkin gerekçeler yönünden
incelemekte, madde gerekçesinde bu yönde bir eksiklik bulursa hassas davranıp
geri çevirmekte, yöntemine uygun başvuruyu da çizildiği çerçeve içindeki
gerekçelere cevap verecek şekilde inceleyip taleple bağlı kalıp karar
vermektedir. Bunun tek istisnası Mahkemenin, Yasa'nın 43/3. maddesinin tanıdığı
ayrıcalık karşısında başvuran mahkemenin dilekçesinde bahsetmediği farklı bir
maddeye ilişkin gerekçeye itibar ederek Anayasaya aykırılık kararı
verebilmesidir. Bunun tek istisnası, Anayasa'ya aykırılık kararı verilirken
başvuran mahkemenin dilekçesinde kullandığı madde ve gerekçeler dışında bir
başka Anayasa maddesine ilişkin gerekçeyi yazanın kendisine tanıdığı hak ile
kullanabilmesidir. Dikkati çeken husus yetkinin aykırılık kararlarına ilişkin
olduğu, red kararlarında olmadığıdır. Mahkememizce önceki başvuruda Anayasa'nın 2., 10. ve 41. maddeleri
yönünden iptali istenen ibare hakkında esasına görülme kararı verilmiş ise de,
yapılan esas incelemesinde; Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan Hukuk Devletinin
"Sosyal Devlet" ilkesi yönünden incelenen yoksulluğa düşecek eşe
yapılacak bu ödemenin, koruma amaçlı diğer kanun maddeleri de gözetildiğinde
hiçbir zaman ömür boyu ödeme anlamına gelmeyeceği gerekçeleri ile, Sosyal
Devlete uygun düzenlemede Anayasa'nın 2. maddesine aykırılık bulunmadığı,
kuralın Anayasa'nın 10. ve 41. maddeleri ile de ilgisi görülmemiştir denmiş ise
de 10. ve 41. maddelerle NEDEN ilgi kurmadığına ilişkin bir gerekçe kararda yer
almamıştır. Bu sonuç ile Anayasa Mahkemesi'nce anılan maddeler yönünden Anayasal
bir denetleme yapıldığından söz edilmeyecektir. Bu karar üzerine yeniden önümüze gelen mevcut dava incelenirken şu
sorunun cevap bulması gerekir. Anayasa'nın bir maddesi yönünden yapılmış
denetim normun Anayasa'nın diğer tüm maddeleri yönünden de denetiminin
yapıldığı sonucunu sağlar mı' Sağlamalı mı' Anayasa'nın 152. maddesi ile getirilen ve hakkında red kararı
verilmiş bir kuralın hiçbir yönden denetlenmemesi şeklinde anlaşılan yasaklama
hükmü, ya da hükmün bu şekilde yorumu hakka saygı ve elde edilişini
kolaylaştırmaya yönelik Hukuk devleti fikrine ve Anayasal yargı denetiminin
önünde açık bir engeldir. Demokratik düzen ve Anayasalara sahip başkaca ülkelerde
rastlanılamamış bu yasakçı ve denetimsiz bırakma yöntemi, hak arama hürriyeti
önünde, onun özünü ortadan kaldıran bir müdahale olarak durmaktadır. Bu yöntemle denetlenmiş kural adeta Özel ve Kamu Hukuku alanında
Anayasal tüm sonuçlar ile fiilen denetlenmiş, tüm koruma haklarını elde etmiş,
kazanılmış, dokunulmazlık elde etmiş bir hüküm haline gelmektedir. Çağdaş
demokrasiler temel hak ve özgürlüklerin en geniş ölçüde sağlanıp güvence altına
alındığı bir rejim ise, hakkı koruyan yargısal denetim alanı zorlaştırılmamalı,
kullanılmaz duruma düşürmemeli Anayasa'nın 152. maddesinin dördüncü fıkrasının
kapsamı dar tutulup, geniş yorumlanmalı, yaşayan hukuk dinamizmine geçit
vermelidir. Nitekim Mahkemece bir kez denetlenip, Anayasa'ya aykırılık
bulmadığı anlamına gelen, verilmiş bir red kararı karşısında, aynı hükmün
Anayasa'ya aykırılığının tekrar hiç bir biçimde ileri sürülememesi olgusu
doktrinde ağır eleştiri konusudur. 1961 Anayasa'sı döneminde aynı konuda açık
hiçbir hükmün bulunmaması nedeniyle Anayasa Mahkemesi'nin önüne gelmiş aynı
hükmü bir çok kez reddedikten sonra son kez de iptal etmesiyle ortaya çıkan
sorunu aşmak için ve 1982 Anayasası hazırlıkları aşamasında Danışma Meclisi
Anayasa Komisyonunca kanunların zamanla ve toplum veya birey ihtiyaçlarını
karşılayamaz düzeye gelme ihtimali ile yeterli kabul edilen 3 yıl sonunda
tekrar Anayasa Mahkemesince denetlenebileceği kabul edilmiş iken, bilahare
Genel Kurul takdiri ile hukuki istikrar ilkesi gereği süre 5 yıla
çıkarılmış, sonrasında da Milli Güvenlik Konseyince süre 10 yıla uzatılmıştır. Toplumsal yaşamın sürekli farklılaşabilen ihtiyaç ve değer
yargıları karşısında ön alması gereken hukuk normlarının zamanın gerisinde
kalması düşünülmemelidir. Yasa koyucunun yeni kuralı hükmederken yaşadığı zaman
süreci ile uygulama anı değerlerinin, yaşamsal ilişkilerin, koşulların
değişmediğini varsayarak önceki zamana yenik düşmek hukukun gelişmesinin önünde
bir engeldir. Anayasa Mahkemesinin denetlediği ancak aykırı görmediği bir hükmün
zamanla aykırı düşmeyeceğini söylemeye olanak yoktur. Toplumsal bir değişimin
varlığı da ancak kural denetlenebildiğinde ortaya çıkabilecek bir sonuçtur. Hukuki görüşleri zaman dolabına saklayan, Dava Mahkemesinin
gördüğü bir denetlenmemiş ya da denetlenmiş ise bile zamanın gerisinde kalmış
bir normun Anayasa'ya aykırılık denetimi için müracaat hakkını hakimin elinden
alan Anayasa'nın 152. maddesinin dördüncü fıkrası ve bunu Anayasa'nın tüm
maddeleri yönünden mutlak denetimsizlik sınırı olarak yorumlamak, hukuku
durağanlaştırmak, gelişimine izin vermemek, geleceğimize çelme takmaktır. Hukuk düzeninde Anayasa'ya aykırılıkların ve yanlışlıkların
ayıklanması temel bir görev olarak Anayasa Mahkemelerinindir. Bu kapsamda, Hakkın varlığını koruma ve elde edilişini
kolaylaştırma, Anayasa'ya ayıkırı durumlardan kaçınma, Adaletli, eşitliğe ve
hakkaniyete dayalı düzen kurma, Anayasayı yorumlama sorumluluklarından biride
Anayasa Mahkemesinindir. Bu sonuçla denetlenmiş ve reddedilmiş bir kuralın tüm
Anayasa maddeleri yönünden de denetlendiğini varsaymak, birçok haksızlığa ve
adaletsizliğe açık kapı bırakan kolaycı bir anlayıştır. Kanunların Anayasa'ya aykırılığında temel varsayım, aykırılık
saptanana kadar kuralın Anayasa'ya uygunluğudur. O halde Anayasa Mahkemesince
verilecek bir red kararı zaten uygun olan kuralda bir aykırılık olmadığı
tespiti olduğuna göre onun normatif değerinde hukuki istikrar ya da kararların
bağlayıcılığı yönünde özel önem arz eden ekstra güven veren bir hukuki ifadesi,
hukuki katkısı olmayacaktır. O halde, verilmiş bir red kararı Anayasa'ya uygunluğun "kesin
hüküm" ifadesi olmadığına göre, Anayasa Mahkemesinin yeniden
denetleyememesinin önünde duran bir hukuk mantığı olduğunu varsaymak doğru
değildir. Uygunluk denetiminden geçmiş ve reddedilerek Anayasa'ya aykırı
bulunmamış bir kuralın, Anayasa kurallarının uygulanabilirliği ve sağlayacağı
hukuki istikrar adına her an denetiminin yapılabilme olasılığı, tamda
kanunların Anayasa'ya uygun olma zorunluluğunun bir gereğidir. Mahkemenin red kararında yer alan sadece tartışılan ve
gerekçelendirilmiş Anayasa'ya aykırılık nedenleri yönünden denetlendiği açık
olan kuralın içine aldığı Anayasa'nın diğer maddeleri yönünden de denetlenmiş
sayıldığı ve kapsam içinde kaldığı hukuk adaletiyle bağdaşmamaktadır. Red kararından kaynaklanan yasak, ister talep ister re'sen olsun
itirazda sebep sayılan Anayasal hükümler ve nedenleri yönünden tartışılmış,
gerekçelendirilmiş, sınırlı bir alandır. Anılan gerekçeler karşısında, başka
gerekçelerle yapılan başvurular "tekrar başvuru" niteliğinde
olmayacak, amacın hukuk düzenindeki Anayasa'ya aykırılıkların temizlenmesi
böylece hukukun ve Anayasal düzendeki istikrarın korunması olduğunda,
denetlenmiş kural Anayasa'nın 152. maddesinin dördüncü fıkrası kapsamında
kalmayacaktır. Yasak olanın aynı kanun hükmünün aynı Anayasa hükmüne aykırılığı
nedeniyle tekrar başvuruya konu edilmesi olmalıdır. Her ne kadar bu durumda denetlenmiş bir kural Mahkememiz önüne
farklı Anayasa maddeleri yönünden defalarca gelebileceği ileri sürülebilir,
yasaklama normlarının iyi bir önleyici filitraj hükmü içerdiği söylenebilse de
bizden başka hiçbir ülkede böyle bir hükmün bulunmadığını ifade etmek gerekir. Anayasa Mahkemesi sonraki bir başvuruda red kararı verirken daha
önce hiç göz önüne almadığı yeni bir aykırılık nedenine dayanılma olasılığına
işaret eden (ÖZBUDUN, 2000: 407; KUZU, 1990:188-89, DURAN, 1990:20) Akademik
görüşlere de dikkat etmek gerekmektedir. Mahkememizin verdiği bir red kararı ile denetlenmiş normun,
yıllara sari toplum dinamiklerinin değişiminde uzunca bir süre olan 10 yıla
kadar denetimsiz bir alan sınırı içinde kaldığı düşünüldüğünde, bunun sadece
aynı Kanun hükmünün aynı Anayasa hükmüne aykırılık nedenleri ile sınırlı olması
gerektiği, denetlenmemiş maddeler yönünden yasak kapsamında kalmış olmasının
hukuğa hizmet etmek olmayacağı ve yukarıda anlatılan nedenler ile aksi
görüşteki çoğunluk gerekçesine katılınmamıştır. Üye Serruh
  KALELİ