ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2001/379 Karar Sayısı : 2005/3 Karar Günü : 6.1.2005 R.G. Tarih-Sayı :17.05.2006-26171 İPTAL DAVASINI AÇAN: Anamuhalefet (Doğru
Yol) Partisi Türkiye Büyük Millet Meclisi Grubu Adına Grup Başkanı Tansu ÇİLLER İPTAL DAVASININ KONUSU: 29.6.2001 günlü, 4705
sayılı Yurt Dışına Çıkışlardan Harç Alınması ve 4481 Sayılı Kanunda Değişiklik
Yapılması Hakkında Kanun'un 1. ve 2. maddelerinin Anayasa'nın 2., 5., 6., 13.,
23., 48. ve 73. maddelerine aykırılığı savıyla iptalleri istemidir. II- İPTALİ İSTENİLEN YASA KURALLARI A- İptali İstenilen Yasa Kuralları 29.6.2001 günlü, 4705 sayılı Yurt Dışına Çıkışlardan Harç Alınması
ve 4481 sayılı Kanunda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun'un, iptali istenilen
1. ve 2. maddeleri şöyledir: 1- “MADDE 1.- Yurt dışına çıkış yapan (Kuzey
Kıbrıs Türk Cumhuriyeti hariç) Türk vatandaşlarından çıkış başına 50 ABD Doları
karşılığı Türk Lirası tutarında harç alınır. Bakanlar Kurulu bu harçtan muaf tutulacaklar ile harcın ödenmesine
ilişkin usul ve esasları belirlemeye ve harç miktarını bir katına kadar
artırmaya veya kanuni oranlara kadar indirmeye yetkilidir.” 2- “ MADDE 2.- 26.11.1999 tarihli ve 4481 sayılı Kanunun 9
uncu maddesine birinci fıkradan sonra gelmek üzere aşağıdaki fıkra eklenmiştir. Birinci fıkrada belirtilen tarihe kadar uygulanmak üzere, vadeli
mevduat ve vadeli döviz tevdiat hesabı ile özel finans kurumlarınca açılan
katılma hesabı sahiplerinden, her vade sonunda, her bir hesap için bankalar ve
özel finans kurumlarınca 1 000 000 lira özel işlem vergisi tahsil edilir.
Bankalar ve özel finans kurumları tarafından her ay tahsil edilen bu vergi,
ertesi ayın yedinci günü akşamına kadar ilgili vergi dairesine bir beyanname
ile beyan edilir ve aynı süre içerisinde ödenir. Bu hüküm Kanunun yürürlük
tarihinden sonra vadesi dolan hesaplar için de uygulanır.” B- Dayanılan Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde, iptali istenilen kuralların Anayasa'nın 2., 5.,
6., 13., 23., 48. ve 73. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya
KANTARCIOĞLU, Rüştü SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Ahmet AKYALÇIN ve Enis TUNGA'nın
katılmaları ile 12.9.2001 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. IV- ESASIN İNCELENMESİ Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenilen Yasa kuralları, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri
ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp
düşünüldü: A- Yasa'nın 1. Maddesinin İncelenmesi Yasa'nın 1. maddesi, iptal davası açıldıktan sonra 8.1.2002 günlü,
4736 sayılı Yasa'nın 5. maddesi ile değiştirildiğinden, konusu kalmayan istem
hakkında karar verilmesine yer olmadığına karar verilmesi gerekmiştir. B- Yasa'nın 2. Maddesiyle 26.11.1999 Günlü, 4481 Sayılı Yasa'nın
9. Maddesine Birinci Fıkradan Sonra Gelmek Üzere Eklenen Fıkranın İncelenmesi 1- Birinci ve İkinci Tümcelerin İncelenmesi a- Kuralların Anlam ve Kapsamı 17.8.1999 ve 12.11.1999 tarihlerinde Marmara Bölgesi ve Civarında
Meydana Gelen Depremin Yol Açtığı Ekonomik Kayıpları Gidermek Amacıyla Bazı
Mükellefiyetler İhdası ve Bazı Vergi Kanunlarında Değişiklik Yapılması Hakkında
4481 sayılı Kanun'un 9. maddesinde, 31.12.2000 tarihine kadar uygulanmak üzere,
16.8.1997 günlü, 4306 sayılı Yasa'nın geçici birinci maddesinin (A) fıkrasında
belirtilen işlemler ve kağıtlar için ödenen eğitime katkı payı tutarı kadar
özel işlem vergisi ödeneceği öngörülmüştür. Dava konusu kuralın birinci tümcesinde, 4481 sayılı Yasa'nın 9.
maddesinin birinci fıkrasında belirtilen tarihe kadar uygulanmak üzere, vadeli
mevduat ve vadeli döviz tevdiat hesabı ile özel finans kurumlarınca açılan
katılma hesabı sahiplerinden, her vade sonunda, her bir hesap için bankalar ve özel
finans kurumlarınca 1 000 000 lira özel işlem vergisi tahsil edileceği, ikinci
tümcesinde de, bankalar ve özel finans kurumları tarafından her ay tahsil
edilen bu verginin ertesi ayın yedinci günü akşamına kadar ilgili vergi
dairesine bir beyanname ile bildirileceği ve aynı süre içinde ödeneceği
belirtilmiştir. Yasa tasarısının gerekçesinde, özel işlem vergisinin uygulanmakta
olan ekonomik program çerçevesinde ihtiyaç duyulan ek mali kaynağın bir
bölümünün karşılanması amacıyla getirildiği belirtilmiştir. b- Anayasa'nın 73. Maddesi Yönünden İnceleme Dava dilekçesinde, özel işlem vergisinin, likit değerlerin
sistemden ve kayıtlı ekonomiden kaçışını özendirdiği, her vadenin vergiyi
doğuran olay kabul edilmesinin vergileme ilkeleriyle, özellikle adâlet
ilkesiyle bağdaşmadığı, vâdeli hesaptan elde edilen faiz gelirine vergi
uygulanmakla birlikte ayrıca işlem vergisi alınmasının mükerrer vergilendirmeye
yol açtığı belirtilerek kuralın Anayasa'nın 73. maddesine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. Anayasa'nın 73. maddesinde, herkesin, kamu giderlerini karşılamak
üzere, mali gücüne göre vergi ödemekle yükümlü bulunduğu, vergi yükünün
adâletli ve dengeli dağılımının mâliye politikasının sosyal amacı olduğu ve
vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümlülüklerin kanunla konulması,
değiştirilmesi veya kaldırılması gerektiği belirtilerek, hem yükümlüler hem de
Devlet yönünden vergi ödevinin temel ilkeleri gösterilmiştir. Yasakoyucu, Anayasa'ya aykırı olmamak koşuluyla, zaman içinde
değişen gereksinimleri karşılamak, kişi ve toplum yararının zorunlu kıldığı
düzenlemeleri yapmak, toplumdaki değişikliklere koşut olarak alınan önlemleri
güçlendirip geliştirmek, etkilerini daha çok artırmak veya bunları hafifletmek
ya da büsbütün ortadan kaldırmak amacıyla düzenlemelerde bulunabilir.
Vergilendirilecek alanların seçiminde yetkili olan yasakoyucu, hukuk devleti
temelinde, anayasal ilkelere uymak koşuluyla, gelir, servet ve harcamaların
vergilendirilmesinde konu, miktar ve niteliklerine göre değişik ölçütler
getirebilir. Devletin vergilendirme yetkisi, vergide yasallık,
eşitlik, mâli güç, genellik ve vergi yükünün adâletli ve dengeli dağılımı gibi
anayasal ilkelerle sınırlandırılmıştır. Dava konusu kuralda, vadeli mevduat ve vadeli döviz tevdiat hesabı
ile özel finans kurumlarınca açılan katılım hesabı sahiplerinden her bir hesap
için bir milyon lira özel işlem vergisi tahsil edileceği öngörülmüştür. Açılan
hesabın tutarı ne olursa olsun aynı işlem yapılacaktır. Tüm vergileme
unsurlarının Yasa'da gösterildiği bu vergi, vâdeli mevduat ve vâdeli döviz
tevdiat ile katılma hesabı açtırarak işlem yaptıran tüm hesap sahiplerini
kapsamaktadır. Günün hayat şartları, ekonomik veriler, asgari ücret ve reel
değerler gözönünde bulundurulduğunda, işlem başına bir milyon lira olarak
alınan özel işlem vergisinin makûl ve kabûl edilebilir ölçüleri ve yükümlülerin
ödeme güçlerini aşmadığı, vergi yükünün adâletsiz ve dengesiz dağılımına da
neden olmadığı sonucuna varılmıştır. Vadeli hesap sonunda elde edilen faiz geliri menkûl sermâye irâdı
olarak 193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'na göre vergilendirildiğinden vâdeli
hesap işlemi nedeniyle alınan özel işlem vergisinin yükümlüleri aynı olmakla
birlikte, konuları ve matrahı aynı olmaması nedeniyle mükerrer vergilemeden söz
edilemez. Bu nedenlerle, dava konusu kuralın birinci ve ikinci tümceleri
Anayasa'nın 73. maddesine aykırı değildir. c- Anayasa'nın 13. ve 48. Maddeleri Yönünden İnceleme Dava dilekçesinde, özel işlem vergisinde her bir vâdenin vergiyi
doğuran olay kabul edilmesinin, bankacılık işlemlerinde sözleşme özgürlüğünü
ölçüsüz şekilde sınırladığı belirtilerek, Anayasa'nın 13. ve 48. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 3.10.2001 günlü, 4709 sayılı Yasa ile değiştirilen 13.
maddesinde, temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması Anayasa'nın ilgili
maddelerinde özel sınırlama nedeni bulunmasına bağlı tutulmuştur. Anayasa'nın 48. maddesinin sözleşme hürriyeti ile ilgili birinci
fıkrasında, herkesin dilediği alanda sözleşme hürriyetine sahip olduğu
belirtilerek özel bir sınırlama sebebi gösterilmemiştir. Vergi, Devletin kamusal gereksinimlerini karşılaması için egemenlik
gücüne dayanarak tek taraflı olarak kişilere yüklediği bir kamu yükümlülüğüdür. Yasa koyucunun Anayasa'dan aldığı yetkiye dayanarak, anayasal
ilkelere aykırı olmamak koşuluyla vergi koymasının ve bu verginin niteliklerini
belirlemesinin verginin miktarı da gözetildiğinde sözleşme hürriyetini ölçüsüz
biçimde sınırladığından söz edilemez. Açıklanan nedenlerle, 4705 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle 4481
sayılı Yasa'nın 9. maddesine birinci fıkradan sonra gelmek üzere eklenen
fıkranın, birinci ve ikinci tümceleri Anayasa'nın 13. ve 48. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir. 2- Üçüncü Tümcenin İncelenmesi Dava konusu kuralın üçüncü tümcesinde, Yasa'nın
yürürlük tarihinden önce açılmakla birlikte yürürlük tarihinden sonra vâdesi
dolan hesaplar için de özel işlem vergisinin uygulanacağı kabul edilmiştir. 2949 sayılı Yasa'nın 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi
yasaların Anayasa'ya aykırılığı hususunda ilgililer tarafından ileri sürülen
gerekçelere dayanmak zorunda değildir. Taleple bağlı kalmak koşuluyla başka
gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir. Bu nedenle, dava konusu
Yasa kuralının son tümcesi, Anayasa'nın 2. maddesindeki hukuk devleti ilkesi
yönünden incelenmiştir. Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan hukuk devleti, tüm işlem ve
eylemleri hukuka uygun olan, hukuksal güvenliği sağlayan, her alanda adâletli
bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdürmeyi amaçlayan, hukuku tüm
devlet organlarına egemen kılan, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan
kaçınan, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren,
yargı denetimine açık, yasaların üstünde Anayasa ve Yasakoyucunun da
bozamayacağı temel hukuk ilkeleri bulunduğu bilincinde olan devlettir. Özel işlem vergisi vâdeli mevduat ve vâdeli döviz tevdiat hesabı
ile katılma hesabının açıldığı tarihte doğmakta, vâdenin dolduğu tarihte ise
tahsil edilmektedir. Yasa'nın yürürlük tarihinden önce hesap açtıranların hesabın
açıldığı tarihte böyle bir vergi yükümlülükleri bulunmamakta iken dava konusu
tümce ile Kanun'un yürürlük tarihinden sonra vadesi dolan hesapları için de bu
yükümlülük öngörülmüştür. Böylece, Yasa'nın yürürlüğe girdiği 12.7.2001
tarihinden önce açılan vâdeli mevduat ve vâdeli döviz tevdiat ile katılma
hesabı sahipleri, vâdenin sonunda, hesap açtırdıkları tarihte olmayan ve
öngöremedikleri özel işlem vergisi ödeme yükümlülüğü ile karşılaşmışlardır.
Oysa, hukuk devletinde hukuk güvenliğinin sağlanabilmesi için hukuki işlemlerin
sonuçlarının öngörülebilir olması gerekir. Bu nedenlerle, özel işlem vergisinin Yasa'nın yürürlük tarihinden
önce açılmakla birlikte vâdesi Yasa'nın yürürlük tarihinden sonra dolan
hesaplar için de uygulanmasına ilişkin üçüncü tümce Anayasa'nın 2. maddesine
aykırıdır. İptali gerekir. V- SONUÇ 29.6.2001 günlü, 4705 sayılı “Yurt Dışına Çıkışlardan Harç
Alınması ve 4481 Sayılı Kanunda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun”un: A- 1. maddesi, 8.1.2002 günlü, 4736 sayılı Yasa'nın 5. maddesiyle
değiştirildiğinden KONUSU KALMAYAN İSTEM HAKKINDA KARAR VERİLMESİNE YER
OLMADIĞINA, B- 2. maddesiyle 26.11.1999 günlü, 4481 sayılı Yasa'nın 9.
maddesine birinci fıkradan sonra gelmek üzere eklenen fıkranın; 1-
Birinci ve ikinci tümcelerinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin
REDDİNE, 2- Üçüncü tümcesinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve
İPTALİNE, 6.1.2005 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Mustafa
  BUMİN Başkanvekili Haşim
  KILIÇ Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Tülay
  TUĞCU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Mustafa
  YILDIRIM Üye Fazıl
  SAĞLAM Üye A.
  Necmi ÖZLER Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR