ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas sayısı:1970/3 Karar sayısı:1970/35 Karar günü:23/6/1970 Resmi Gazete tarih/sayı:7.5.1971/13829 İtiraz
yoluna başvuran mahkeme : Gümüşhane Asliye Ceza Mahkemesi, İstemin
konusu : Mahkeme, Cumhuriyet Savcılığınca, sanığın 624 sayılı Kanunun 14/f,
maddesine atfen 22. maddesi uyarınca cezalandırılması istemiyle açılan dâvanın
yargılanması sırasında, 624 sayılı Kanunun 14/f, maddesinin Anayasa'nın
Başlangıç bölümüne 2., 11., 46. ve 47. maddelerine aykırı bulunduğu kanısına
varmış ve Anayasa'nın 151. ve 44 sayılı Kanunun 27. maddeleri gereğince Anayasa
Mahkemesine başvurmuştur. OLAY
: İlkokul
Öğretmeni ve ilkokul Öğretmenleri Sendikası Gümüşhane Şubesi Yönetim Kurulu
Başkam bulunan sanığın, sendika genel merkezinin boykot çağrılarına uyduğu ve
çeşitli suretlerle boykot faaliyetlerini destekleyici davranışlarda bulunduğu,
"boykottan dönmeyiz" mealinde sözler sarfettiğı ileri sürülerek
eylemine uyan 624 sayılı Kanunun 14/f. maddesine atfen 22. maddesi uyarınca
cezalandırılması istemiyle açılan dâvanın yapılan yargılamasının 16/1/1970
günlü ilk toplantısında mahkemece 624 sayılı Kanunun 14/f. maddesi hükmünün
Anayasa'nın Başlangıç bölümüne 2., 11., 46. ve 47. maddelerine aykırı bulunduğu
kanısına varılmış ve Anayasa'nın 151. maddesine dayanılarak Anayasa Mahkemesine
başvurulmasına karar verilmiştir. II-
METİNLER : a-
8/6/1965 günlü, 624 sayılı Devlet Personeli Sendikaları Kanununun istem konusu
14/f. maddesi metni: (Maddenin tam metni yazılıp istem konusu f bendinin altı
çizilmiştir.) Yasak
Faaliyetler (Madde
14- Devlet personeli teşekkülleri: a)
Herhangi bir suretle siyasi faaliyette bulunamazlar; b)
Siyasî partilerden veya onlara bağlı teşekküllerden, 15 Temmuz 1963 tarihli ve
274 sayılı Sendikalar Kanununa göre veya Esnaf ve Küçük Sanatkârlar Kanunu gereğince
kurulan veyahut kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşu vasfını taşıyan işçi
ve işveren meslekî teşekküllerinden herhangi bir suretle maddî yardım kabul
edemez; onlara maddî yardım yapamaz ve onların teşkilâtı içerisinde yer
alamazlar. c)
Bir siyasî partinin adı altında kurulamazlar. d)
Hiçbir siyasî teşekkülün leh veya aleyhinde herhangi bir davranışta
bulunamazlar; e)
Üyelerine doğum ve ölüm halindeki dinî törenler için gerekli sosyal yardımların
yapılmasından başka hiçbir dinî faaliyete girişemez ve katılamazlar; f)
Grev teşebbüs ve faaliyetlerini destekleyici davranışlarda bulunamazlar; g)
Gelirlerini mevzuatın ve tüzüklerinin gösterdiği amaç ve haller dışında
harcayamazlar; h)
Organlarının toplantı ve çalışmalarını, bu kanunun 2 nci maddesinde yazılı
kurumlara ayrılmış yerlerde, çalışma saatleri dışında da olsa, yapamazlar; i)
Devlet personeli hukukuna veya kamu hizmeti görevlilerine ilişkin mevzuatın
uygulanmasına dair isteklerini açıklamak veya desteklemek amaciyle açık yer
toplantıları ve gösteri yürüyüşleri yapamazlar. (Bu
bent Anayasa Mahkemesi kararı ile iptal edilmiştir.) j)
Bakanlar Kurulunun bir kararnamesiyle izin almadıkça dış kaynaklardan hiç bir
suretle yardım kabul edemezler. k)
Bakanlar Kurulundan bir kararnameyle izin almadıkça milletlerarası teşekküllere
katılamazlar. Bu
kanunun 2 nci maddesine göre devlet personeli sendikası kurabilecek veya bu
sendikalara üye olabilecek kimselerin memurluk vasfını esas alarak kuracakları
veya üye olabilecekleri dernekler hakkında da bu maddede de yazılı yasaklamalar
uygulanır. Bu
kanunun 7 nci maddesinde yazılı devlet personelinin memurluk vasfını esas
alarak kuracaktan veya üye olabilecekleri dernekler, bu kanunun 13 üncü maddesinin
(f), (g), (h), (I), (m), (n) ve (o) bendlerinde gösterilenler dışında
faaliyette bulunamazlar.) b -
Mahkemenin iptal isteminde dayandığı Anayasa hükümleri : Başlangıç Tarih
boyunca bağımsız yaşamış, hak ve hürriyetleri için savaşmış olan; Anayasa
ve hukuk dışı tutum ve davranışları ile meşruluğunu kaybetmiş bir iktidara
karşı direnme hakkını kullanarak 27 Mayıs 1960 Devrimini yapan Türk Milleti; Bütün
fertlerini, kaderde, kıvançta ve tasada ortak, bölünmez bir bütün halinde,
millî şuur ve ülküler etrafında toplayan ve milletimizi, dünya milletleri
ailesinin eşit haklara sahip şerefli bir üyesi olarak millî birlik ruhu içinde
daima yüceltmeyi amaç bilen Türk milliyetçiliğinden hız ve ilham alarak ve; "Yurtta
sulh, Cihanda sulh" ilkesinin, millî mücadele ruhunun, millet
egemenliğinin, Atatürk devrimlerine bağlılığının tam şuuruna sahip olarak; İnsan
hak ve hürriyetlerini, millî dayanışmayı, sosyal adaleti, ferdin ve toplumun
huzur ve refahını gerçekleştirmeyi ve teminat altına almayı mümkün kılacak demokratik
hukuk devletini bütün hukukî ve sosyal temelleri ile kurmak için; Türkiye
Cumhuriyeti Kurucu Meclisi tarafından hazırlanan bu Anayasa'yı kabul ve ilân ve
onu, asıl teminatın vatandaşların gönüllerinde ve iradelerinde yer aldığı
inancı ile, hürriyete, adalete ve fazilete âşık evlâtlarının uyanık bekçiliğine
emanet eder. Madde
2- Türkiye Cumhuriyeti ,insan haklarına ve başlangıçta belirtilen temel
ilkelere dayanan, millî demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk devletidir. Madde
11- Temel hak ve hürriyetler, Anayasa'nın sözüne ve ruhuna uygun olarak ancak
kanunla sınırlanabilir. Kanun,
kamu yararı, genel, ahlâk, kamu düzeni, sosyal adalet ve. millî güvenlik gibi
sebeplerle de olsa bir hakkın ve hürriyetin özüne dokunamaz. Madde
46- Çalışanlar ve işverenler, önceden izin almaksızın, sendikalar ve sendika
birlikleri kurma, bunlara serbestçe üye olma ve üyelikten ayrılma hakkına
sahiptirler. İşçi
niteliği taşımayan kamu hizmeti görevlilerinin bu alandaki hakları kanunla
düzenlenir. Sendika
ve sendika birliklerinin tüzükleri, yönetim ve işleyişleri demokratik esaslara
aykırı olamaz. Madde
47- işçiler, işverenlerle olan münasebetlerinde, iktisadî ve sosyal durumlarını
korumak veya düzeltmek amacı ile toplu sözleşme ve grev haklarına sahiptirler. Grev
hakkının kullanılması ve istisnaları ve işverenlerin hakları kanunla
düzenlenir. III-
İLK İNCELEME : Anayasa
Mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi uyarınca, 3/2/1970 gününde yapılan ilk
inceleme toplantısında, dosyanın eksiği bulunmadığından, işin esasının
incelenmesine oybirliği ile karar verilmiştir. IV-
SÖZLÜ AÇIKLAMA DURUMU : Başkan
Vekili Lûtfi Ömerbaş, Üyeler; Salim Başol, Feyzullah Uslu, A. Şeref Hocaoğlu,
Fazlı Öztan, Celâlettîn, Kuralmen, Hakkı Ketenoğlu, Sait Koçak, Avni Givda,
Muhittin Taylan, İhsan Ecemiş, Recai Seçkin, Ahmet Akar, Halit Zarbun ve
Muhittin Gürün'ün katıldıkları 31/1/1970 günlü toplantıda dâva ile ilgili
görülen Türkiye Öğretmenler Sendikası başkanının veya temsilcisinin sözlü
açıklamasının dinlenmesine Celâlettin Kuralmen, Hakkı Ketenoğlu, Sait Koçak,
Muhittin Taylan, İhsan Ecemiş ve Recai Seçkin'in karşı oyları ile ve oyçokluğu
ile karar verilmiş ve bu karar gereğince 21/4/1970 gününde Türkiye Öğretmenler
Sendikası Genel Başkanı Fakir Baykurt ve Sendika Üyesi, Orta Anadolu Bölgesi
Baştemsilcisi ve İlim Kurulu Üyesi Prof. Muammer Aksoy'un sözlü açıklamaları
dinlenmiştir. V-
ESASIN İNCELENMESİ : İtiraz
dosyası, ilgili Anayasa ve kanun hükümleri ve bunlara ilişkin tutanaklar ile
ilgililerin Anayasa Mahkemesindeki sözlü açıklamaları incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü : İtiraz
yoluna başvuran mahkeme 624 sayılı Kanunun 14. maddesinin f. bendi hükmünün,
Anayasa'nın başlangıç bölümü ile 2., 11., 46. ve 47. maddelerine aykırılığını
ileri sürerek, iptalini istemektedir. Aynı hükmün iptali istemiyle ve aynı
nitelikteki gerekçelerle daha önce yapılmış olan itiraz Anayasa Mahkemesince
esastan incelenerek, 23/6/1970 günlü, 34 sayılı kararla, sözü geçen hükmün
Anayasa'ya ayıkırı olmadığına karar verilmiş olduğundan ve ortada o karardaki
görüş ve sonuçta değişiklik yapılmasını gerektiren bir sebep de
bulunmadığından, bu itirazın dahi, aynı gerekçelerle reddi gerekir. SONUÇ
: 624
sayılı Devlet Personeli Sendikaları Kanununun 14. maddesinin f bendinin
Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın reddine Avni Givda, Ahmet Akar ve
Muhittin Gürün'ün karşı oylariyle ve oyçokluğu ile 23/ 6/1970 gününde karar verildi. Başkanvekili Lütfü
  Ömerbaş Üye Fazlı
  Öztan Üye Celalettin
  Kuralmen Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Fazıl
  Uluocak Üye Sait
  Koçak Üye Avni
  Givda Üye Muhittin
  Taylan Üye Şahap
  Arıç Üye İhsan
  Ecemiş Üye Ahmet
  Akar Üye Halit
  Zarbun Üye Ziya
  Önel Üye Mustafa
  Karaoğlu Üye Muhittin
  Gürün KARŞIOY
YAZISI 1-
Bu karşıoy yazısı 1969/68 - 1970/34 sayılı, 23/6/1970 günlü Anayasa Mahkemesi
kararma ilişkin karşıoy yazısının bir bölümünün tekrarlanmasından ibaret
olacaktır. 1969/68 esas sayılı iş Çerkesköy Asliye Ceza Mahkemesinden, 1970/3
esas sayılı iş ise Gümüşhane Asliye Ceza Mahkemesinden gelmiştir. 1970/3 esas
sayılı iş sonunda verilen 23/6/1970 günlü, 1970/35 sayılı kararda gerek gerekçe
gerekse karşıoy yazısı yönünden 1969/68 - 1970/34 sayılı karara gönderme
yapılması, Gümüşhane Asliye Ceza Mahkemesinin bu kararı ele geçirmesindeki
güçlükler dolayısiyle sakıncalı olduğu gibi böyle bir tutum Anayasa Mahkemesi
kararlarının gerekçeli olarak yazılmasını, muhalif kalanların kararda muhalefet
nedenlerini açıklamalarını ve kararların ilgililere muhalefet şerhleri ile
birlikte tebliğ edilmesini buyuran 22/4/1962 günlü, 47 sayılı Kanunun 39.
maddesinin açık ve kesin hükümlerine ve o hükümlerin konuluş ereğine de aykırı
düşer. Bir kararda gerekçe ve karşıoy yazılan bakımından başka bir karara
gönderme yapılması ile yetinilmesi halinde 39. madde gereğinin tam olarak
yerine getirilmiş olduğu düşünülemez ve savunulamaz. Onun içindir ki burada
1969/68 - 1970/34 sayılı karara ilişkin karşıoy yazısına gönderme yapılmaktan
kaçınılmış vo 1970/3 -1970/35 sayılı karara ilişkin karşıoy gerekçesi aşağıda
ayrıca açıklanmıştır. 2-
8/6/1965 günlü, 624 sayılı Devlet Personeli Sendikaları Kanununun 14.
maddesinin itiraz konusu f bendi "Devlet personeli teşekküllerinin grev
teşebbüs ve faaliyetlerini destekleyici davranışlarda bulunamayacaklarını"
hükme bağlamaktadır. Aynı kanunun 22. maddesinin l sayılı bendinde 14. madde
hükümlerine aykırı hareket ve davranışlarda bulunan yönetim organı başkanına ve
üyelerine verilecek hapis cezası yer almıştır. İtiraz yoluna başvuran
mahkemenin bakmakta olduğu davada sanık İlkokul Öğretmenleri Sendikası Genel
Merkezinin boykot çağrılarına uyduğu ve boykot faaliyetlerini destekleyici
davranışlarda bulunduğu ileri sürülen İlkokul Öğretmenleri Sendikası Gümüşhane
Şubesi Yönetim Kurulu Başkanıdır. Ülkemizde
"grev" kavramı yalnızca işçi yönünden kanunî açıklama ve tanımlamaya
kavuşturulmuştur. Anayasa'nın 47. maddesinde "işçilerin işverenlerle olan
ilişkilerinde iktisadî ve sosyal durumlarını korumak veya düzeltmek ereğiyle
grev hakkına sahip oldukları, grev hakkının kullanılmasının ve istisnalarının
kanunla düzenleneceği" ilkesi yer almaktadır. 15/7/1963 günlü, 275 sayılı
Toplu iş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanununun 17. maddesinde de Anayasa'nın 47.
maddesinde sözü edilen "grev" in tanımlanması vardır. Bu maddeye göre
"işçilerin, topluca çalışmamak suretiyle bir iş kolunda veya işyerinde
faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amaciyle
aralarında anlaşarak veyahut bir teşekkülün aynı amaçla topluca çalışmamaları
için verdiği bir karara uyarak işi bırakmalarına grev ;işçilerin işverenlerle
olan münasebetlerinde iktisadî ve sosyal durumlarını korumak veya düzeltmek
amaciyle ve bu kanun hükümlerine uygun olarak yapılan greve, kanunî grev; bu
amacın dışında veya bu kanun hükümlerine uyulmaksızın yapılan greve, kanun dışı
grev denilir." 624
sayılı Kanunun 14. maddesinin itiraz konusu f bendinde geçen grev deyimine
gelince : 657 sayılı Kanunun 27. maddesiyle Devlet memurlarına karar verilmesi,
tertiplenmesi, ilân ve propaganda edilmesi, iştirak olunması, desteklenmesi,
teşviki yasaklanan "grev" le doğrudan doğruya ilgili bulunan bu
deyimin Anayasa'nın 47. ve 275 sayılı Kanunun 17. maddeleri hükümlerinin kanunî
niteliğini belirlediği "grev" ile bir ve aynı anlamda olduğu
düşünülemez. Çünkü Anayasa'nın 47. ve 275 sayılı Kanunun 17. maddeleri
hükümleri ile oluşan kavramda bir "grev" e memurların ve memur
sendikalarının gidebilmelerinden söz edilmesinin bile yeri yoktur. O halde 657
sayılı Kanunun 27. maddesiyle Devlet memurlarına yasaklanan ve 624 sayılı
Kanunun 14. maddesinin f bendi ile de desteklenmesi Devlet personeli
teşekküllerine yasak edilen "grev" den ne kastedildiğinin, 275 sayılı
Kanunun 17. maddesinde yazıldığı gibi, 657 ve 624 sayılı kanunlarda açıkça ve
keskin sınırlarla belirlenmesi zorunlu idi. Bu yapılmamış ve 624 sayılı Kanunun
14. maddesinin f bendinde "grev" adı altında karanlık, niteliği,
unsurları kapsamı bilinmez son derece esne% ve türlü yoruma elverişli bir
kavrama yer verilmiştir. Anayasa'nın
düşünce hürriyetini bir temel hak olarak düzenleyen 20. maddesine göre herkes,
düşünce ve kanaat hürriyetine sahiptir; düşünce ve kanaatlarını söz, yazı,
resim ile veya başka yollarla tek basma veya toplu olarak açıklayabilir ve
yayabilir. Yine Anayasa'nın 11. maddesi temel hak ve hürriyetlerin, Anayasa'nın
sözüne ve ruhuna uygun olarak ancak kanunla sınırlanabileceği; kanunun kamu
yararı, genel ahlâk, kamu düzeni, sosyal adalet ve millî güvenlik gibi
nedenlerle de olsa bir hakkın ve hürriyetin özüne dokunamıyacağı ilkesini
koymuştur. İtiraz
konusu 14. maddenin f bendi, "grev" deyiminin yukarıda değinilen
niteliği dolayısiyle, Devlet memurlarının düşünce hürriyetinden yararlanma
sınırları içinde kalabilecek davranışlarının bile kendi teşekküllerince
desteklenmesinin yasaklanması sonucunu doğuracak bir durumdadır. Bu hüküm
karşısında Devlet memurlarının Anayasa'nın güvencesi altında bulunan bir takım
sosyal ve iktisadî haklarını isteme ve isteklerini kamu oyuna duyurma ereğiyle
sınırlı, işi kısa süre ile bırakma hareketlerine başvurmalarının sendikalarınca
düzenlenmesinin ve desteklenmesinin dahi yeri ve yolu yoktur. Nitekim
öğretmenlik mesleğine ve ülkenin eğitim ve öğretimine ilişkin kimi temel
sorunları kamu oyuna duyurmak üzere Türkiye Öğretmenler ve İlkokul Öğretmenleri
Sendikalarının "boykot" adı altında düzenledikleri dört günlük işi
bırakma hareketine katılanları destekleyen öğretmen teşekkülleri yöneticileri
hakkında, itiraz yoluna başvuran mahkemenin elindeki dâvada olduğu gibi,
kovuşturma açılması gereğine 14. maddenin f bendindeki yasaktan yola çıkılarak
varılmıştır. Devlet memurlarının Devlet personeli teşekkülleri aracılığı ile
düşünce hürriyeti gereklerinden yararlanabilmeleri yolunu da kapatan hükmün bu
haliyle Anayasa'nın 20. maddesindeki düşünce hürriyetinin özüne dokunduğu
ortadadır. 624 sayılı Kanunun 14. maddesinin f bendinin Anayasa'nın 20. ve 11.
maddelerine aykırılığı. nedeniyle iptali gerekir. SONUÇ:
1970/3 esas sayılı işte itirazın reddine ilişkin olarak verilen 23/6/1970 günlü,
1970/35 sayılı karara yukarıda belirtilen nedenlerle karşıyız. Üye Avni
  Givda Üye Ahmet
  Akar KARŞIOY
YAZISI 8/6/1965
günlü ve 624 sayılı Devlet Personeli Sendikaları Kanununun 14. maddesinin,
Devlet personeli teşekküllerinin (Grev teşebbüs ve faaliyetlerini destekleyici
davranışlarda) bulunmalarım yasaklıyan f bendi hükmü, Anayasa'nın düşünce
hürriyetine ilişkin 20. maddesine aykırıdır. Bu
konu ile ilgili olmak üzere, 23/6/1970 günlü ve esas 1969/68 karar 1970/34
sayılı Anayasa Mahkemesi kararına ait karşıoy yazısının 1. ve 2. bentlerinde
gerekli açıklamalar yapılmıştır. Orada
belirtilen nedenlerle yukarıki karara da karşıyım. Üye Muhittin Gürün