ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2005/14 Karar Sayısı : 2008/92 Karar Günü   :17.4.2008 R.G. Tarih-Sayı :28.06.2008-26920 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN MAHKEMELER: 1- Ankara 13. Asliye Hukuk Mahkemesi   (E.2005/14) 2- Gaziantep 1.Asliye Hukuk Mahkemesi (E.2005/49) İTİRAZLARIN KONUSU : 22.11.2001 günlü, 4721
sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 101. maddesinin üçüncü fıkrasının, Anayasa'nın
2., 5., 10., 13. ve 33. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Bakılmakta olan davalarda, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı
olduğu savını ciddi bulan Mahkemeler, iptali için başvurmuşlardır. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun, iptali istenen üçüncü fıkrayı
da içeren 101. maddesi şöyledir: " Vakıflar, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve
hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan tüzel kişiliğe
sahip mal topluluklarıdır. Bir malvarlığının bütünü veya gerçekleşmiş ya da gerçekleşeceği
anlaşılan her türlü geliri veya ekonomik değeri olan haklar vakfedilebilir. Vakıflarda üyelik olmaz. Cumhuriyetin Anayasa ile belirlenen niteliklerine ve Anayasanın
temel ilkelerine, hukuka, ahlâka, milli birliğe ve milli menfaatlere aykırı
veya belli bir ırk ya da cemaat mensuplarını desteklemek amacıyla vakıf
kurulamaz ." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararlarında Anayasa'nın 2., 5., 10., 13. ve 33.
maddelerine dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca yapılan ilk
inceleme toplantılarında, dosyalarda eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- BİRLEŞTİRME KARARI 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 101.
maddesinin üçüncü fıkrasının iptali istemiyle yapılan itiraz başvurusuna
ilişkin 2005/49 Esas sayılı davanın, aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle
2005/14 Esas sayılı dava ile BİRLEŞTİRİLMESİNE, birleştirilen davanın esasının
kapatılmasına, esas incelemenin 2005/14 Esas sayılı dosya üzerinden
yürütülmesine, 23.5.2005 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. VI- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararları ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Yasa'nın 101 ve devamındaki
maddelerde vakıflarla ilgili düzenlemelere, 56 ve devamındaki maddelerde de
derneklerle ilgili düzenlemelere yer verilmiştir. Yasa'nın 101. maddesinde, vakıflar, gerçek veya tüzel kişilerin
yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan
tüzel kişiliğe sahip mal toplulukları olarak tanımlanmış, bir malvarlığının
bütünü veya gerçekleşmiş ya da gerçekleşeceği anlaşılan her türlü geliri veya
ekonomik değeri olan hakların vakfedilebileceği, vakıflarda üyelik olmayacağı
ve Cumhuriyetin Anayasa ile belirlenen niteliklerine ve Anayasa'nın temel
ilkelerine, hukuka, ahlâka, milli birliğe ve milli menfaatlere aykırı veya
belli bir ırk ya da cemaat mensuplarını desteklemek amacıyla vakıf
kurulamayacağı belirtilmiştir. Devamındaki maddelerde de, vakfın
kuruluş şekli, vakıf senedi, mirasçı ve alacaklıların dava hakları, vakfın
örgütü, denetimi, yönetimin, amacın ve malların değiştirilmesi, yıllık rapor,
faaliyetten geçici alıkoyma, vakfın sona ermesi ve diğer hükümler
düzenlenmiştir. Yasa'nın 56. maddesinde ise, dernekler, en az yedi gerçek veya
tüzel kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı
gerçekleştirmek üzere, bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmek
suretiyle oluşturdukları, tüzel kişiliğe sahip kişi toplulukları olarak
tanımlanmış ve devamındaki maddelerde de, dernek kurma hakkı, tüzel kişiliğin
kazanılması, dernek üyeliği ve bunun kazanılması, koşulları ve sona ermesi,
üyelerin hakları ve yükümlülükleri, dernek organları, bu organların niteliği,
oluşumu, görev ve yetkileri, çalışma usulleri, derneklerin sona ermesi,
derneklerin faaliyetleri, örgütlenmesi gibi konularla ilgili düzenlemelere yer
verilmiştir. 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nda yer alan düzenlemeler, bu Kanun
hükümlerine göre kurulmuş ve kurulacak olan vakıflar ile 743 sayılı Türk Kanunu
Medenisi hükümlerine göre kurulmuş olan vakıfları kapsamaktadır. İtiraz konusu kural, 4721 sayılı Yasa'nın 101. maddesinin " Vakıflarda
üyelik olmaz " biçimindeki üçüncü fıkrasıdır. Kuralın gerekçesinde,
" Üçüncü fıkrada, vakıflarda üyeliğin söz konusu olamayacağı esası
getirilmiştir. Ülkemizde belirli dönemlerde söz konusu olabilen dernekleşme
yerine vakıf kurma eğilimleri, böylece yeterli mal ve hakların belirli bir
amaca özgülenmesinin aranması ve derneklerden farklı olarak vakıflarda üyelik
olamayacağının öngörülmesi ile sınırlandırılmış olacak ve bu suretle dernek
benzeri vakıflar kurulması değil, gerçek anlamda tarihi gelişimine ve işlevine
uygun şekilde vakıf kurulması yolu, yasal güvence altına alınmış olmaktadır. "
denilmiştir. 4721 sayılı Yasa'dan önce yürürlükte olan 743 sayılı Yasa'da,
 vakıflarda üyeliği engelleyecek nitelikte bir hüküm bulunmadığı halde,
1.1.2002 tarihinde yürürlüğe giren 4721 sayılı Yasa'nın 101. maddesinin itiraz
konusu üçüncü fıkrası ile vakıflarda üyelik olmayacağı öngörülmüştür. B- İtiraz Konusu Kuralın Anayasa'ya Aykırılığı Sorunu Başvuru kararlarında, Anayasa'nın 33. maddesinin birinci
fıkrasında, herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma, derneğe üye olma ya
da üyelikten çıkma hakkına sahip olduğunun ve maddenin son fıkrasında da, bu
maddede yer alan düzenlemelerin vakıflarla ilgili olarak da uygulanacağının
belirtildiği, Anayasa'nın 33. maddesi ile tanınan vakıflara üye olma hakkının
itiraz konusu kural ile kullanılamaz hale geldiği, böylece dernekler ve
vakıflar arasındaki eşitliğin ortadan kaldırıldığı, tek başına vakıf kurma
imkanı olmayan ancak bir vakfa üye olarak topluma ve kamuya maddi yardımda
bulunmak veya ismini üye olacağı vakıf içinde yaşatmak isteyen gerçek veya
tüzel kişilerin bu anayasal hakkı kullanmalarının engellendiği, hayatiyetleri
yeni üyelerin varlığına bağlı olan vakıflarda üyeliğin kaldırılmasının bu
vakıfların tasfiyesi sonucunu doğuracağı, bu durumun ise tüzel kişiliğin
devamlılığı ilkesi ile bağdaşmadığı, vakıflarda üyeliğin olması ile vakıf
kültürü ve vakıf medeniyetinin daha güçlü ve kalıcı olmasının sağlanacağı,
ayrıca itiraz konusu kuralın, 1.1.2002 tarihinden önce kurulan vakıflarla bu
tarihten sonra kurulan ve kurulacak olan vakıflar arasında imkan ve işleyiş
farklılığı doğuracağı, kuralın gerekçesinin de vakıflarda üyeliğin olmaması
için dayanak olamayacağı, bu nedenlerle itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2.,
5., 10., 13. ve 33. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. İtiraz konusu kuralda, vakıflarda üyelik olmayacağı belirtilmek
suretiyle, gerçek ve tüzel kişilerin vakıflara üye olmaları engellenmiştir. Anayasa'nın 2. maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin bir hukuk
devleti olduğu belirtilmiştir. Hukuk devleti, eylem ve işlemleri hukuka uygun
olan, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her
alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya
aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlı
sayan ve yargı denetimine açık olan devlettir. Anayasa'nın 13. maddesinde, " Temel hak ve hürriyetler,
özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen
sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar,
Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin
gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz " denilmiştir. Anayasa'nın " Dernek kurma hürriyeti " başlığını
taşıyan 33. maddesinde de, " Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma ve bunlara
üye olma ya da üyelikten çıkma hürriyetine sahiptir. Hiç kimse bir derneğe üye olmaya ve dernekte üye kalmaya
zorlanamaz. Dernek kurma hürriyeti ancak, milli güvenlik, kamu düzeni, suç
işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve genel ahlâk ile başkalarının
hürriyetlerinin korunması sebepleriyle ve kanunla sınırlanabilir. ... Birinci fıkra hükmü, Silahlı Kuvvetler ve kolluk kuvvetleri
mensuplarına ve görevlerinin gerektirdiği ölçüde Devlet memurlarına kanunla
sınırlamalar getirilmesine engel değildir. Bu madde hükümleri vakıflarla ilgili olarak da uygulanır ."
denilmiştir. Anayasa'nın 33. maddesinde, herkese, önceden izin almaksızın
dernek kurma, derneklere üye olma ya da üyelikten çıkma özgürlüğü tanınmıştır.
Maddede vakıflara üyelik konusunda açık bir düzenlemeye yer verilmemiş ancak
son fıkrada, bu madde hükümlerinin vakıflarla ilgili olarak da uygulanacağı
belirtilmiştir. Derneklerin ve vakıfların kuruluşları, amaçları, işlevleri,
işleyişleri ve yönetimleri aynı değil ise de, Anayasa'nın 33. maddesinin
birinci ve son fıkraları birlikte değerlendirildiğinde, herkesin, vakıflara üye
olma özgürlüğüne sahip olduğu anlaşılmaktadır. Anayasa'nın 13. maddesinde, temel hak ve özgürlüklerin, özlerine
dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere
bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabileceği öngörüldüğünden, vakıflara üye
olma özgürlüğünü ortadan kaldıran itiraz konusu kural Anayasa'ya aykırılık
oluşturmaktadır. Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kural, Anayasa'nın 2., 13. ve
33. maddelerine aykırıdır; iptali gerekir. Kural iptal edilmiş olduğundan ayrıca Anayasa'nın 5. ve 10.
maddeleri yönünden incelenmesine gerek görülmemiştir. VII- SONUÇ 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 101. 
maddesinin üçüncü fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 17.4.2008
gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkanvekili Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Mustafa
  YILDIRIM Üye A.
  Necmi ÖZLER Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Şevket
  APALAK Üye Serruh
  KALELİ Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ