ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1969/62 Karar Sayısı:1970/6 Karar günü:27/1/1970 Resmi Gazete tarih/sayı:5.7.1970/13539 İtiraz
yoluna baş vuran : Kırşehir Asliye II. Hukuk Mahkemesi. İtirazın
konusu : 7478 sayılı Köy İçme Suları Hakkındaki Yasa'nın 16. maddesinin
"Bu kanun hükümlerine aykırı hareket eden fail bulunmadığı takdirde
bozulan kısım yaptırılır ve masraf bozulan yer hangi köyün hududu içinde ise o
köye tazmin ettirilir." yolundaki son fıkrası hükmü, Anayasa'nın 12., 33.,
36. ve 42/3. maddelerine aykırı görülmüş ve yine Anayasa'nın 151. maddesine
dayanılarak Anayasa Mahkemesine baş vurulmuştur. I.
OLAY : Köy
işleri Bakanlığı tarafından köy tüzel kişiliğine karşı, koy su yolu borularının
bilinmeyen kişilerce tahrip edildiği ve bozulan bölümün idarece yapıldığı ileri
sürülerek açılan ve 1969/171 esas sayısını alan tazminat dâvasının duruşması
sırasında Kırşehir Asliye II. Hukuk Mahkemesi, dâvada uygulanacak hükmün,
Anayasa'nın 12., 33., 36. ve 42/3 . maddelerine aykırı olduğu kanısına varmış
ve iptali için 15/10/1969 günlü karar uyarınca Anayasa Mahkemesine baş
vurmuştur. III.
YASA METİNLERİ : l-
İtiraz konusu hüküm : 16
Mayıs 1960 günlü, 7478 sayılı Yasa'nın iptali istenen hükmü kapsayan 16.
maddesi şöyledir : (Bir
kimse evvelce veya bu kanun hükümlerine göre meydana getirilmiş olan içme su
tesislerini her ne suretle olursa olsun tahrip veya imha eder veya bozar yahut
bunlara zarar verir yahut tesis edilmiş nizamı bozarsa 3 aydan 2 seneye kadar
hapis ve 200 liradan 1500 liraya kadar ağır para cezasına mahkûm edilir. Cürüm
mevzuu olan şeyin veya ika edilen zararın kıymeti fazla ise mahkeme o cürme
mahsus olan cezayı yarısına kadar artırır ve eğer hafif ise yarısına ve eğer
pek hafif ise üçte birine kadar eksiltir. Kıymet
tayini için cürüm mevzuu olan şeyin veyahut vaki zararın cürüm işlendiği
zamandaki kıymeti nazarı dikkate alınır. Yoksa failin istihsal eylediği menfaat
hesap edilmez. Eğer fail bu cürümden dolayı mükerrir ise cezayı tenkise mahal
yoktur. Bu
kanun hükümlerine aykırı hareket eden fail bulunmadığı takdirde bozulan kısım
yaptırılır ve masraf bozulan yer hangi köyün hududu içinde ise o köye tazmin
ettirilir. 2-
Dayanak olarak ileri sürülen Anayasa hükümleri : (Madde
12- Herkes dil, ırk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep
ayırımı gözetilmeksizin, kanun önünde eşittir. Hiçbir
kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.) (Madde
33- Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir
fiilinden dolayı cezalandırılamaz. Cezalar
ve ceza tedbirleri ancak kanunla konulur. Kimseye suçu işlediği zaman kanunda o
suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza verilemez. Kimse,
kendisini veya kanunun gösterdiği yakınlarını suçlandırma sonucu doğuracak
beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeğe zorlanamaz. Ceza
sorumluluğu şahsîdir. Genel
müsadere cezası konulamaz.) (Madde
36- Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı
amacıyla kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplumun
yararına aykırı olamaz.) (Madde 42- Çalışma herkesin hakkı ve ödevidir. Devlet
çalışanların insanca yaşaması ve çalışma hayatının kararlılık içinde gelişmesi
için, sosyal, iktisadî ve malî tedbirlerle çalışanları korur ve çalışmayı
destekler; işsizliği önleyici tedbirleri alır. Angarya
yasaktır. Memleket
ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda vatandaşlık ödevi niteliği alan beden
veya fikir çalışmalarının şekil ve şartları, demokratik esaslara uygun olarak
kanunla düzenlenir.) IV-
İLK İNCELEME : Anayasa
Mahkemesinin, İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 18/11/1969 gününde ilk inceleme
için yaptığı ve Lûtfi Ömerbaş, Feyzullah Uslu, A. Şeref Hocaoğlu, Fazlı Öztan,
Hakkı Ketenoğlu, Fazıl Uluocak, Avni Givda, Muhittin Taylan, Şahap Arıç, Recai
Seçkin, Ahmet Akar, Halit Zarbun, Ziya Önel, Mustafa Karaoğlu ve Muhittin
Gürün'ün katıldıkları toplantıda, dosyanın eksiği bulunmadığı ve baş vurmanın
Anayasa'nın 151. ve 22/4/1962 günlü 44 sayılı Kanunun 27. maddelerine uyduğu
anlaşılarak işin esasının incelenmesine oybirliği ile karar verilmiştir. V-
ESASIN İNCELENMESİ : Düzenlenen
rapor, mahkemenin gerekçeli kararı ve ekleri, iptali istenen Yasa hükmü,
Anayasa'ya aykırılık görüşüne dayanaklık eden Anayasa maddeleri, bunlarla
ilgili gerekçeler ve Meclis görüşme tutanakları, konu ile ilişkisi bulunan
öteki metinler okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü : İtiraz
yoluna baş vuran mahkeme kararında, iptali istenen hükmün, Anayasa'nın eşliliğe
cezaların şahsiliğine, mülkiyet hakkına ve angaryaya ilişkin hükümlerine aykırı
olduğu görüşüne dayanmıştır. Bunlar aşağıda ayrı ayrı tartışılacaktır : a)
İtiraz konusu olan "Bu kanun hükümlerine aykırı hareket eden fail
bulunmadığı takdirde bozulan kısım yaptırılır ve masraf bozulan yer hangi köyün
hududu içinde ise o köye tazmin ettirilir." yolundaki hüküm, her ne kadar
7478 sayılı Yasa'nın ceza hükümleri başlıklı 16. maddesinde yer almakta ise de,
tamamiyle hukukî niteliktedir ve ceza verilmesini hedef tutmadığı gibi, bir
ceza dâvası sonunda ve koşulların varlığı halinde suçtan zarar gören yararına
hükümlüye yükletilmesi gereken tazminat hükümlerinden de değildir. Hukukî
nitelik, konuluş nedeni ve ereği ve uygulama koşulları bakımından da söz konusu
fıkra maddenin diğer fıkralarına bağlanamaz. 16. maddenin (Ceza hükümleri)
başlığını taşıması, öteki fıkralarda yer alan hükümlerin hep ceza ile ilgili
bulunması, son fıkranın hukukî niteliğini değiştiremez. Kanun tasarısında
öngörülmemiş bulunan bu fıkranın ceza hükümlerim kapsayan maddeye eklenmesi,
Büyük Millet Meclisindeki görüşmeler sırasında verilen bir önergenin kabulü
suretiyle olmuştur. İtiraz konusu fıkranın ceza kavramiyle ilişkisi
bulunmadığı; ceza sorumunun şahsîliği ilkesine ve Anayasa'nın, 33. maddesine
aykırı bir yön taşımadığı ortadadır. Tazmin yükümü de köy Halkına yani kişilere
değil, köye yükletilmiştir. Köy, Anayasa'da ve Köy Kanununda belirtildiği üzere
bir kamu tüzel kişisidir. (Anayasa: Madde 116- Köy Kanunu : Madde l, 2, 7.) Bu
hükümlere göre, köy sözünden, köyde oturan kişiler, değil çeşitli unsurlarıyla
başlı başına bir varlık, bir tüzel kişi anlaşılmalıdır. Köyün bu tüzel
kişiliği, köyde oturanların gerçek kişiliklerinden tamamiyle ayrı ve bağımsız
bir kişiliktir. Olayda söz konusu sorum da gerçek kişilere değil, köy tüzel
kişiliğine yöneltilmiştir. Esasen mahkemenin bakmakta olduğu dâvada dâvâlı, köy
muhtarlığıdır. Köy
sandığına yükletilen malî bir sorumun, sonunda köyde oturanlara aktarılabilceği
düşüncesi bu görüşü etkilememelidir. Çünkü köy halkının köy giderlerine
katılmaları ile zararın köy halkına tazmin ettirilmesi, konulan ve hukukî
nitelikleri bakımından ayrı ayrı işlemlerdir. İtiraz konusu hüküm ise, suyun
köy halkının hizmetine devamlı olarak açık bulundurulması ereğini gütmekte olup
köy halkına akçalı bir sorum yüklenmesiyle ilgili bulunmamakta ve bu alanda bir
düzenleme yapmamaktadır. b)
İçme suyundan yoksun olan köyleri bir an önce suya kavuşturmak ve bu nedenle
onarılan tesisleri her türlü bozma ve el atmalardan korumak ereğiyle çıkarılan
7478 sayılı Yasa'nın 16. maddesinin, yukarıda kısaca değinildiği üzere, Büyük
Millet Meclisindeki görüşülmesi sırasında bir köydeki suyun başka bir köye
verilmesine suyu alınan köylerin razı olmadıkları ve kendi köylerinin sınırı
içinde kalan su yollarını bozdukları, bozanların da çok kez bulunamadığı ve bu
durumu önlemek üzere bir hüküm konulması gerektiği ileri sürülerek verilen bir
önergeyle itiraz konusu fıkra kabul edilmiştir. Bu fıkra, Devlet parasıyla
yaptırılan ve kamu malı sayılan içme suyu tesislerinin korunmasını ve bozulan
bölümlerin onarılmasını ve onarım giderlerinin tazmin ettirilmesini sağlamak ve
bir yurt gerçeğinden doğan ihtiyacı karşılamak düşüncesiyle konulmuş kamu
yararının zorunlu kıldığı bir hükmü kapsamaktadır. Bu hükme göre, bir köyün
sınırı içindeki içme suyu tesislerini bozan kişi bulunamazsa, bozulan kısım
yaptırılacak ve gideri bozulan yer hangi köyün sınırı içinde ise o köyden
alınacaktır. Her ne kadar hukukun genel kurallarına göre, bir kimsenin
başkasının eyleminden sorumlu tutulamıyacağı; köyün de bir tüzel kişi olarak,
başkalarınca yapılan zararı tazmin yükümü altına sokulamıyacağı düşünülebilirse
de, kişisel sorum genel ilkesi yanında kişinin, kimi hallerde, başkasının
eyleminden sorumlu tutulması ilkesi de hukuk alanında kabul edilmiş ve
uygulamada yer almış bulunmakta ve bu nesnel ve kusursuz sorum düşüncesi,
yerine göre değişen türlü maddî ve hukukî nedenlere dayanmaktadır. Kaldı ki
kendi sınırları içindeki su tesislerini gereği gibi koruyamıyan bir köyün,
bozma olaylarında, tüm kusursuz sayılması da düşünülemez. c)
Anayasa'nın 12. maddesinde yer alan "kanun önünde eşitlik" ilkesi,
herkesin, her yönden aynı hükümlere bağlı olması gerektiği anlamını taşımaz.
Kimi yurttaşlara haklı nedenlere dayanılarak veya bunların durumlarındaki
farklılığın doğurduğu zorunluk dolayısiyle ayrı hükümler uygulanması halinde
eşitlik ilkesinin zedelenmesinden söz edilemez. Anayasa (Madde: 116) mahallî
idareleri, il, belediye ve köy kamu tüzel kişileri olarak belirtmiş bunların
kuruluşlarının ve merkezî idare ile karşılıklı bağ ve ilgilerinin kanunla
düzenleneceğini açıklamıştır. Anayasa'nın öngördüğü bu bölünme gözönüne alınırsa
belediyelerle köylerin her yönden aynı hükümlere bağlı tutulmalarının
olanaksızlığı kendiliğinden ortaya çıkar. Çünkü
belediyelerle köylerin sosyal yapıları, ekonomik durumları köklü ayrılıklar
gösterir ve bu ayrılıklar, onlara kendi alanlarında ayrı hükümler uygulanmasını
gerektirir. Bu nedenlerle olayda, belediyelerle köyleri karşılaştırarak itiraz
konusu hükmün Anayasa'nın eşitlik ilkesini zedelediğinden ve belediyelerin
imtiyazlı durumda tutulduğundan söz edilemez. ç)
Söz konusu fıkranın mülkiyet hakkına dokunan, Anayasa'nın 36. maddesini
zedeleyen bir yönü de yoktur. Fıkra, onarım giderlerinin ödenmesini bir tüzel
kişi olan köye yüklemiştir. Bu yüküm de bir bakıma köyün kendi sınırları
içindeki su tesislerini, ödevi olduğu halde, gereği gibi koruyup gözetmemesi
nedenine dayandırabilir. Durumun, köy sandığına sebepsiz para ödettirme ve onun
mülkiyet hakkına el atma biçiminde nitelendirilmeye elverişli olmadığı açıktır. d)
16. maddenin son fıkrası, Anayasa'nın 42/3. maddesine de aykırı değildir. Anayasa'nın
42. madddesindeki, "angarya yasaktır" hükmü madde başlığından da
anlaşılacağı üzere "çalışma hakkı ve ödevi" ile ilgilidir. Bu maddede
çalışma bir hak ve ödev olarak herkese tanınmış, çalışanların Devlet tarafından
destekleneceği hükme bağlanmış ve angarya yasaklanmıştır. Yukarıdaki
açıklamalar karşısında itiraz konusu fıkra hükümleri ile angaryanın yakından
veya uzaktan ilişkisi olmadığı da ortaya çıkmakta bulunduğundan bu konu
üzerinde ayrıca durmanın yeri yoktur. e)
Özetlenecek olursa : "Nesnel kusursuz sorum" kuramı bir yana;
köylerde yapılmış bulunan içme suyu tesislerinin kişilerce bozulması, köyleri
büyük zarara uğratmaktadır. Bunun için yasa ile köylere kendi sınırları
içindeki su tesislerini gözetme ve koruma ödevi öngörülmüştür. Eğer bir köy bu
ödevi yerine getirmemiş ise, bunun sonucu olan zarardan köyün sorumlu tutulması
kamu yaran gereğidir. İtirazın
bu nedenlerle reddi gerekir. VI-
SONUÇ : 7478
sayılı Kanunun 16. maddesinin son fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve
itirazın reddine 27/1/1970 gününde oybirliği ile karar verildi. Başkanvekili Lütfü
  Ömerbaş Üye Salim
  Başol Üye Feyzullah
  Uslu Üye Fazlı
  Öztan Üye Celâlettin
  Kuralmen Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Fazıl
  Uluocak Üye Sait
  Koçak Üye Avni
  Givda Üye Muhittin
  Taylan Üye Şahap
  Arıç Üye Recai
  Seçkin Üye Halit
  Zarbun Üye Ziya
  Önel Üye Muhittin
  Gürün