ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2023/41 Karar Sayısı : 2023/102 Karar Tarihi : 18/5/2023 R.G. Tarih - Sayı : 11/7/2023
- 32245 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Siirt Sulh Ceza Hâkimliği İTİRAZIN KONUSU: 13/10/1983
tarihli ve 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun 8/3/2000 tarihli ve 4550
sayılı Kanun’un 1. maddesiyle değiştirilen 31. maddesinin ikinci fıkrasının
ikinci cümlesinin Anayasa’nın 2. ve 38. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek
iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: İdari para
cezasının iptali talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya
aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 31. maddesi
şöyledir: “ Araçlarda bulundurulması zorunlu gereçler: Madde 31 – (Değişik: 8/3/2000 - 4550/1 md.) Araçlarda; a) Özelliklerine ve cinslerine göre yönetmelikte nitelik
ve nicelikleri belirtilen gereçlerin, b) Kamyon, çekici ve otobüslerde ayrıca takoğraf, taksi
otomobillerinde ise taksimetre, Bulundurulması ve kullanılır durumda olması zorunludur.
Ancak, 2918 sayılı Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önceki yıllarda üretilen
araçlarla, resmi taşıt olarak tescil edilmiş ve edilecek olanlar ile şehiriçi
ve belediye mücavir alanı içerisinde yolcu ve yük nakliyatı yapanlarda takoğraf
bulundurma ve kullanma zorunluluğu aranmaz. Takoğraf cihazları mekanik,
elektronik olabileceği gibi elektro mekanik de olabilir. Birinci fıkranın (a) bendinde sayılan gereçleri bulundurmayan,
kullanmayan veya kullanılabilir durumda bulundurmayan sürücüler 8.500.000 lira;
(b) bendine göre araçlarında taksimete, takoğraf bulundurmayan, kullanmayan
veya kullanılabilir durumda bulundurmayan sürücüler 34.800.00 lira para cezası
ile cezalandırılırlar. Sürücü aynı zamanda araç sahibi değilse ayrıca,
tescil plakasına da aynı miktar için ceza tutanağı düzenlenir. Aynı bentte
belirtilen cihazları bozuk imal edenler veya bozulmasına vasıta olanlar ile bu
durumdaki cihazları kullanan araç sürücüleri ve işletenleri üç aydan altı aya
kadar hafif hapis cezası ve 526.700.000 lira hafif para cezası ile
cezalandırılırlar. Ayrıca (b) bendi hükmüne uygun durumda bulunmayan araçlar
trafik zabıtasınca; eksiklikleri giderilinceye kadar trafikten men edilir. ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M.
Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU,
Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin katılımlarıyla
9/3/2023 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ahmet Hakan SOYTÜRK tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Sınırlama Sorunu 3. Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40.
maddelerine göre bir davaya
bakmakta olan mahkeme, o dava sebebiyle uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı
kararnamesinin hükümlerini Anayasa’ya aykırı görmesi hâlinde veya taraflardan
birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varması
durumunda bu hükümlerin iptali için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidir.
Ancak anılan maddeler uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine
başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir
davanın bulunması, iptali talep edilen kuralın da o davada uygulanacak olması
gerekir. Uygulanacak kural ise bakılmakta
olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı
sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunan
kurallardır. 4. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 2918 sayılı Kanun'un
31. maddesinin ikinci fıkrasının ikinci cümlesinin iptalini talep etmiştir. 5. Anılan maddenin birinci fıkrasının (a) bendinde
araçlarda özelliklerine ve cinslerine göre yönetmelikte nitelik ve nicelikleri
belirtilen gereçlerin, (b) bendinde kamyon, çekici ve otobüslerde ayrıca
takograf, taksi otomobillerde ise taksimetre bulundurulması ve bunların
kullanılır durumda olması gerektiği belirtilmiştir. 6. Maddenin ikinci fıkrasının birinci cümlesinde de
anılan b irinci fıkranın
(a) bendinde sayılan gereçleri bulundurmayan, kullanmayan veya kullanılabilir
durumda bulundurmayan sürücüler ile (b) bendine göre araçlarında taksimetre ya
da takograf bulundurmayan,
kullanmayan veya kullanılabilir durumda bulundurmayan sürücülere idari para
cezasının verilmesi hükme bağlanmıştır. 7. İtiraz konusu kural ise söz konusu hâllerde sürücünün
aynı zamanda araç sahibi olmaması durumunda tescil plakasına da aynı miktar
için ceza tutanağının düzenlenmesini öngörmektedir. Bu itibarla kural anılan
ikinci fıkranın birinci cümlesinde belirtilen eylemlerin tamamı bakımından
geçerli, ortak kural niteliğindedir. 8. Bakılmakta olan davanın konusu ise birinci cümlede yer
alan eylemlerden takograf kullanılmaması nedeniyle araç sahibine verilen idari
para cezasının iptali talebine ilişkindir. Bu nedenle kuralın esasına ilişkin
incelemenin ikinci fıkranın birinci cümlesinde yer alan “ Birinci fıkranın …
(b) bendine göre araçlarında … takoğraf … kullanmayan … sürücüler… ” ibaresi
yönünden yapılması gerekir. B. Anlam ve Kapsam 9. 2918 sayılı Kanun'un 1. maddesinde anılan Kanun'un
amacı, kara yollarında can ve mal güvenliği yönünden trafik düzeninin
sağlanması ve trafik güvenliğini ilgilendiren tüm konularda alınacak önlemlerin
belirlenmesi olarak ifade edilmiştir. Bu bağlamda can ve mal güvenliği ile trafik
düzeni ve güvenliğinin sağlanması amacıyla Kanun'un 31. maddesinde araçlarda
bulundurulması zorunlu olan gereçler düzenlenmiş, belirtilen zorunlu gereçlerin
hem sürücü hem de araç sahibi tarafından araçta bulundurulması ve kullanılır
durumda olması zorunluluğu getirilmiştir. 10. İ tiraz konusu kuralla, takograf zorunluluğu bulunan
araçlarda takograf kullanılmaması durumunda sürücünün aynı zamanda araç sahibi
olmaması hâlinde aynı miktarda tescil plakasına da ceza yazılması
öngörülmektedir. C. İtirazın Gerekçesi 11. Başvuru kararında özetle; otobüslerde kullanılabilir
durumda takograf olmasına rağmen kullanılmadığı durumlarda sürücünün aynı
zamanda araç sahibi olmaması hâlinde ayrıca tescil plakasına da aynı miktarda
ceza tutanağının düzenlendiği ancak araç sahibinin kusuru olup olmadığı, takografın
kullanılmaması yönünde sürücüye bir talimat verip vermediği değerlendirilmeden
idare tarafından yaptırım uygulandığı, bu durumda işlemediği bir fiilden dolayı
araç sahibine yaptırım uygulanma ihtimali bulunduğu, bu yaptırımın cezaların
şahsiliği ilkesine aykırılık oluşturacağı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2. ve 38. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. Ç. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 12. Anayasa Mahkemesinin 12/7/2017 tarihli ve E.2017/122,
K.2017/122 sayılı kararıyla 2918 sayılı Kanun’un 31. maddesinin ikinci fıkrasının
ikinci cümlesi, aynı fıkranın birinci cümlesinde yer alan “ Birinci fıkranın …
(b) bendine göre araçlarında taksimetre, … kullanmayan … sürücüler… ”
ibaresi yönünden iptal edilmiş ve bu karar 15/8/2017 tarihli ve 30155 sayılı
Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. 13. Anılan kararda itiraz konusu kuralla, taksi
otomobillerde taksimetre kullanmayan sürücünün aynı zamanda araç sahibi
olmaması durumunda ayrıca tescil plakasına da aynı miktarda ceza tutanağının
düzenleneceği belirtilmekte; araç sahibinin kusurunun bulunup bulunmadığı,
taksimetrenin kullanılmaması yönünde sürücüye bir talimat verip vermediği
değerlendirilmeden idare tarafından yaptırım uygulandığı ve bu nedenlerle işlemediği
bir fiilden dolayı araç sahibine yaptırım uygulanabileceği tespit edilmiştir.
Bu durumun da Anayasa’nın 38. maddesinde yer alan cezaların şahsiliği ilkesine
aykırılık oluşturduğu sonucuna varılmıştır (AYM,
E.2017/122, K.2017/122, 12/7/2017, § 13). 14. Öte yandan kararda, Anayasa uyarınca kişilere ceza
verilebilmesi için hukuka aykırı eylemin kanunda belirtilmiş olması ve bu
eylemin o kişi tarafından gerçekleştirildiğinin kanıtlanması gerektiği, buna
karşın kuralda araç sahibinin hangi eyleminin suç sayıldığının açık bir şekilde
gösterilmediği ve araç sahibi olma ile suç arasındaki illiyet bağının ne
suretle oluştuğunun da belirtilmediği değerlendirilmiştir. Bu unsurları
taşımayan kuralın Anayasa’nın 2. ve 38. maddeleriyle bağdaşmadığı sonucuna
varılmıştır (AYM, E.2017/122, K.2017/122,
12/7/2017, § 14). 15. Bakılmakta olan başvuruya konu kural da kamyon,
çekici ve otobüslerde kullanılabilir durumda takograf olmasına rağmen
kullanılmadığı durumlarda sürücünün aynı zamanda araç sahibi olmaması hâlinde
ayrıca tescil plakasına da aynı miktarda ceza tutanağı düzenlenmesine ilişkindir.
Dolayısıyla kuralın Anayasa Mahkemesinin anılan kararına konu kuralla benzer
nitelikte olduğu anlaşılmaktadır. Bu itibarla kural yönünden Anayasa
Mahkemesinin 12/7/2017 tarihli ve E.2017/122, K.2017/122 sayılı kararından
ayrılmayı gerektirir bir durum bulunmamaktadır. 16. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 2. ve 38.
maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. IV.
HÜKÜM 13/10/1983 tarihli ve 2918 sayılı Karayolları Trafik
Kanunu’nun 8/3/2000 tarihli ve 4550 sayılı Kanun’un 1. maddesiyle değiştirilen
31. maddesinin ikinci fıkrasının ikinci cümlesinin; A. Esasına ilişkin
incelemenin anılan fıkranın birinci
cümlesinde yer alan “ Birinci fıkranın … (b) bendine göre araçlarında … takoğraf
… kullanmayan … sürücüler… ” ibaresi yönünden yapılmasına, B. Anılan fıkranın birinci cümlesinde yer alan “ Birinci
fıkranın … (b) bendine göre araçlarında … takoğraf … kullanmayan … sürücüler… ”
ibaresi yönünden Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 18/5/2023 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar
verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Üye Engin YILDIRIM Üye M. Emin KUZ Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Basri BAĞCI Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE