ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas No.:1963/358 Karar No.:1964/17 Karar tarihi:6/3/1964 Resmi Gazete tarih/sayı:2.6.1964/11717 İtirazda
bulunan : Kozan Asliye Ceza Mahkemesi. İtirazın
konusu : Seçimlerin temel hükümleri ve seçmen kütükleri hakkındaki 298 sayılı
ve 26/4/1961 günlü kanunun sandık kurulları üyelerinin seçimine ilişkin 23 üncü
maddesi ile bu görevi sebepsiz terkedenler verilecek cezaları gösteren 136/2
nci maddesinin 334 sayılı T.C. Anayasasının 11/2. ve 42/2. maddelerine aykırı
olduğu kanısına varıldığından söz edilerek bu iki maddenin iptaline karar
verilmesi isteminden ibarettir. OLAY
: 17/11/1963
gününde yapılan seçimde 51 sayılı sandık kurulu üyelerinden ikisinin seçime
başladıktan sonra kuruldaki görevlerinden, haklı bir sebep olmaksızın,
ayrılmalarından ötürü 298 sayılı kanunun 136/2 nci maddesi uyarınca
cezalandırılmaları için açılmış olan dâvanın Kozan Asliye Ceza Mahkemesindeki
duruşmasında mahkemece, 298 sayılı kanunun 23 ve 136. maddelerinin Anayasa'nın
11. ve 42. maddelerine aykırı olduğu kanısına varılarak bu maddelerin iptali
için Anayasa'nın 151 inci maddesi gereğince Anayasa Mahkemesine başvurulmasına 12/12/1963
gününde karar verilmiştir. Kozan
Asliye Ceza Mahkemesinin bu kararında ; "298 sayılı kanunun 23 üncü
maddesi sandık kurulu üyelerinin tâyinine ilişkin ve 136 nci mdadesi de kurul
üyeliklerine seçilenlerin icabet etmemeleri veya kurulu sebepsiz olarak
terketmeleri halinde tecziyelerine mütedairdir. Demokratik nizamda fertler
hürriyet hakkı, mülkiyet hakkı, kişi güvenliği; düşünce, söz, yazı ve vicdan
hürriyetleri gibi klâsik hürriyetlerle ailenin korunması, sağlık hakkı, çalışma
hakkı, dinlenme hakkı gibi ekonomik ve sosyal haklar doğrudan doğruya insanın
yaratılış itibariyle irade sahibi hür ve sorumlu tek gerçek varlık oluşundan,
Devletin temel yapısı unsuru bulunuşundan dolayı tanınmıştır. Nitekim 334
sayılı Anayasamızın 11/2. maddesinde de (Kanun, kamu yararı genel ahlâk, kamu
düzeni, sosyal adalet ve millî güvenlik gibi sebeplerle de olsa, bir hakkın ve
hürriyetin özüne dokunamaz), diye bir hüküm vazedilerek yukarıda sayılan klâsik
hürriyetlerle, ekonomik ve sosyal hakların özüne tecavüz edilemiyeceği esası
kabul edilmiştir. Hak ve hürriyetlerin özüne ancak Devletin varlığını tehlikeye
sokan yaygın ve sel felâketi gibi fevkalâde ve özel sebeplerle geçici olarak
dokunulabilir. Halbuki seçimler olağanüstü mahiyeti haiz ve fakat fevkalâde bir
hadise değildir. İlçe Seçim Kurulu Başkanına bir vatandaşın rızası hilâfına
seni sandık kurulu üyesi seçiyorum; îcabet etmediğin takdirde tecziye edilirsin
mealindeki hükümler koyan bir kanun, vatandaşın temel hak ve hürriyetlerinin
özüne dokunur. Yine Anayasa'nın 42/2. maddesi angaryanın yasak olduğundan
bahseder. Angarya mükellef olmadığı halde vatandaşa zorla iradesi harici bir iş
yaptırılması demek olduğundan 298 sayılı kanunla bu maddeye aykırı olarak
hükküm sevkedilemiyeceği Anayasa'nın ruh ve maksadından anlaşılmaktadır. 298
sayılı kanunun antidemokratik hüküm sevketmesinin bir sebebi de Anayasa'dan
evvel meriyete girmesidir. Her ferdin en başta gelen menfaati ve en önemli
hakkı hiç şüphesiz kendi maddi ve manevi varlığını korumaktır. Bu bakımdan
temel prensipler koyan ve Devletin varlığı ile bağlı bulunan Anayasa'ya aykırı
hiçbir kanun olmıyacağı cihetle 298 sayılı kanunun Anayasa'nın 11. ve 42 nci
maddelerine aykırı bulunan 23, 136 nci maddelerinin iptali gerekeceği kanısına
varılmıştır". denilmektedir. İNCELEME
: Anayasa
Mahkemesinin İçtüzüğün 15 inci maddesi gereğince 24/12.7 1963 gününde ilk
inceleme için yapılan toplantısında dosyada bir eksiklik bulunmadığı
anlaşıldığından işin esasının incelenmesine karar verilmiştir. Esasın
incelenmesi için 6/3/1964 gününde yapılan toplantıda Kozan Asliye Ceza
Mahkemesinin 12/12/1963 günlü kararı ve iptali istenen kanun maddeleri ile
Temsilciler Meclisinin bu konuya ilişkin tutanakları ye gerekçesi, hazırlanan
rapor ve Anayasa'nın ilgili hükümleri ile gerekçeleri okunduktan sonra gereği
görüşülüp düşünüldü : GEREKÇE
: Söz
konusu 26/Nisan/1961 günlü ve 298 sayılı kanunun Anayasa'ya aykırı olduğu ileri
sürülen 23 üncü maddesi şöyledir : "Madde
23- Sandık Kurulu Üyeleri aşağıdaki şekilde belli olur: İlçe
Seçim Kurulu Başkanı; kendi tüzüklerine göre, ilk genel kurul toplantılarını
yapmış olup, o yer seçim çevresi ile birlikte en az 15 seçim çevresinde, 6
aydanberi; il ve ilçe teşkilâtı kurmuş bulunan ve seçime katılan bütün siyasi
partilere her sandık için, birer isim bildirmelerini tebliğ eder. Siyasi
partiler bu isimleri, 5 gün içinde, bildirmek zorundadırlar. İlçe
seçim kurulu önünde yapılacak ad çekme sonunda sıraya göre bunlardan, ilk üçü
sandık kurulu asıl üyesi, diğerleri sırasiyle yedek üyesidirler. Bundan
başka, sandığın bulunduğu köy ve mahalle ihtiyar heyeti ve ihtiyar maclisi asıl
ve yedek üyelerinden keza ad çekme ile iki kişi seçilir. Bu ad çekme sırasına
göre ilki asıl, diğeri yedek üyedir. Ad
çekmenin yapılacağı gün, saat ve yer gazetelerle ve gazete olmayan yerlerde
alışılmış araçlarla duyurulur. Bildirilen saatte ad çekme açık olarak, başkan
tarafından yapılır. Ad
çekme gününün ilân edildiği ve ad çekmenin açık olarak yapıldığı bir tutanakla
tesbit olunur. Üyeliklerin
bu şekilde doldurulması mümkün olmazsa, eksikler 19 uncu maddeye göre
tamamlanır". Aynı
kanunun 136 ncı maddesi ise : "Madde
136- Kurullara seçildiği halde haklı bir sebep olmaksızın vazifesi başına
gelmiyenler 500 liradan 2500 liraya kadar ağır para cezası ile cezalandırılır. Seçim
başladıktan sonra kuruldaki görevlerini haklı bir sebep olmaksızın terk
edenler, iki aydan 6 aya kadar hapis ve 500 liradan 2500 liraya kadar ağır para
cezası ile cezalandırılır". şeklindedir. Görüşme
sırasında üyelerden ibrahim Senil, Şeref Hocaoğlu, Salim Başol, Celâlettin
Kuralmen, Hakkı ketenoğlu, Muhittin Gürün ve Lûtfi Ömerbaş; C. Savcısının
iddianamesi, 298 sayılı kanunun 136/2 nci maddesine dayanmakta olduğundan ve
esasen sanıklar aynı kanunun 23 üncü maddesi gereğince sandık kurulu üyeliğine seçildekten
sonra görevlerini terk etmiş olduklarından dâvanın bu madde ile bağlantısı
kalmadığını mahkemenin uygulamıyacağı işbu 23 üncü maddenin iptali hususunu
itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesine getirmiyeceğini bu maddeye yöneltilen
itirazın önceden reddi gerektiğini ileri sürmüşlerse de çoğunluk bu görüşü
aşağıdaki sebeplerle benimsememiştir. Söz
konusu 298 sayılı kanunun 136 ncı maddesi, 23 üncü madde hükümleri dairesinde
seçilmiş oldukları sandık kurulu üyeliği görevini terk edenleri
cezalandırmaktır. Sanıklar
hakkında 136 ncı madde hükmünün uygulanabilmesi için mahkemece önceden
sanıkların aynı kanunun 23 üncü maddesi gereğince ve usulüne uygun olarak
sandık kurulu üyeliğine seçilmiş olup olmadıklarının araştırılması ve bu cihet
belli olduktan sonra görevlerini terk edip etmediklerinin tesbiti gereklidir.
Kozan Asliye Ceza Mahkemesi, 23 üncü maddeyi gözönünde tutmadan 136 ncı
maddenin uygulanmasına geçemiyeceğinden olay'in 23 üncü madde ile olan
ilintisini ve mahkemenin bu maddeyi uygulamak durumunda olduğunu kabul etmek
gerekir. Böylece
mahkemenin, kararında değindiği 23 üncü maddenin iptali konusunu Anayasa
Mahkemesine getirmeye yetkili olduğuna çoğunlukla karar verilmiştir. Anayasa'nın
bu konuya ilişkin 11 ve 42 nci maddeleri de şöyledir : "Madde
11- Temel hak ve hüriyetler Anayasa'nın sözüne ve ruhuna uygun olarak ancak
kanunla sınırlanabilir. Kanun,
kamu yararı, genel ahlâk, kamu düzeni, sosyal adalet ve millî güvenlik gibi
sebeplerle de olsa, bir hakkın ve hürriyetin özüne dokunamaz". "Madde
42- Çalışma herkesin hakkı ve ödevidir. Devlet,
Çalışanların insanca yaşaması ve çalışma hayatının kararlılık içinde gelişmesi
için, sosyal, iktisidî ve malî tedbirlerle çalışanları korur ve çalışmayı
destekler; işsizliği önleyici tedbirleri alır. Angarya
yasaktır. Memleket
ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda vatandaşlık ödevi niteliği olan beden
veya fikir çalışmalarının şekil ve şartları demokratik esaslara uygun olarak
konunla düzenlenir". 298
sayılı kanunun iptali istenen 136 ncı maddesinin kinci fıkrası, aynı kanunun 23
üncü maddesi gereğince sandık kurullarına seçilmiş olup da, seçim başladıktan
sonra görevlerini haklı bir sebep olmaksızın terk edenleri cezalandırmakta ve
bu suretle kendilerini mecburi çalışmaya tabi tutmaktadır. Mahkeme,
bu mecburi çalıştırmayı Anayasa'nın 42 nci maddesinin üçüncü fıkrası ile
yasaklamış olan (Angarya" niteliğinde sayarak bunun Anayasa'ya
aykırılığını ileri sürdüğüne göre önce angaryanın ve görülen hizmeti ne
olduğunu inceleyip belli etmek gerekir. Angarya
Türk Hukuk Lügatinde ve Türk Ansiülopedisinde devletler Hukuku ve harb hali
bakımından açıklanmış özel hukukta da bir malın menfaatinden veya bir şahsın
hizmetinden bedava istifade edilmesi şeklinde tarif edilmiştir. Bu niteliği ile
angarya, ücreti ödenen mecburi çalıştırma kavramından tamamiyle ayrılmaktadır.
Her ikisinde de çalışma mecburiyeti varsa da birinin karşılıksız diğerinin
karşılıklı olması, bunların yekdiğerinden tamamiyle ayrı kavranılan kapsadığını
göstermeğe kâfidir. Seçimlerin
Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri hakkındaki 298 sayılı Kanunun ödenecek
ücretler başlığı altındaki 182 nci maddesinde, seçim kurulu başkan ve
üyeleriyle bu kanun gereğince görevlendirileceklere ve bu işlerle çalışma
saatleri içinde veya dışınada çalıştılılacak memur ve hizmetlilere ücret
verileceği açıklandığı ve ücret de verilmekte olduğu cihetle seçim
sandıklarında mecburi çalışmaya tabi tutulan kimselerin bedava
çalıştırıldıklarını söz konusu olmıyacağından bu çalıştırmanın Anayasa'nın 42
nci maddesi ile kesin olarak yasak edilen ve karşılıksız zorla çalıştırma
anlamını taşıan bir angarya olarak kabulü mümkün olümüz. Nitekim Anayasa
Tasarısında "kimse zorla çalıştılılamaz" cümlesi konulmuş iken
sonradan bu cümlenin yerine "angarya yasaktır" fıkrasının konulması
da mecburi çalıştırmanın aynı anlamı taşımadığı yolundaki düşünceyi destekler.
Anayasa'nın 42 nci maddesinin 3 üncü fıkrasında, "angarya yasaktır"
şeklinde kesin bir hüküm bulunmakla beraber, bunu takip eden son fıkrasında;
memleket ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda vatandaşlık ödevi niteleği
alan beden ve fikir çalışmalarının şekil ve şartlarının, demokratik esaslara
uygun olarak kanunla düzenleneceğinin belirtilmesi Anayasa'nın angarya ile
mecburi çalışma arasında bir ayrım yaptığını ve toplum hayatının zornlau kıldığı
hallerde ber takım memleket hizmetlerinin yerine getirilmesinde vatandaşların
yükümlü tutulmasının mümkün olduğunu göstermeye yeterlidir. Tasarıda
41 inci madde olarak yer almış olan Anayasa'nın 42 nci maddesinin gerekçesinde;
birinci fıkra ile çalışma alanında genle prensibin konulduğu, bir taraftan
çalışmanın bir hak olduğu belirtilmekle devletin herkese iş bulmayı kendisine
görev edineceği, diğer taraftan da çalışmanın bir ödev olduğu gösterilmek
şartıyla vatandaşın topluma karşı önemli bir ödevine işaret edilmiştir. Yine
gerekçede; çalışmanın bir ödev olduğu yolundaki hükmün, bütün hizmetlerde bir
prensip olarak mecburi çalışmanın abulüne kadar gidemiyeceği ve fakat bazı
yükümlerin bu hüküm dışında kalmasının toplum hayatının gereklerinden bulunduğu
ve bundan ve bundan ötürü de yalnız askerlik hizmetinin değil, icabında
gençlerin kısa bir süre köy hiizmeti yapmaları vesaire gibi diğer bir takım
memleket hizmetlerinin kaçınılmaz ihtiyaçlara cevap verdiği oranda vatandaşlara
yükletilebileceği ve bu gibi hallerin böyle bir istisnayı haklı kılacağı
açıklanmıştır. Şu
halde, kişilerin beden ve fikir çalışmalarından yararlanabilmek için memleket
ihtiyaçlarının baskısı ve toplum hayatının zorunluğu karşısında hizmetin,
önemli ve cebri çalışmayı gerekli kılan ödev niteliğini haiz olması halinde,
bunun bir kanunla ve demokratik esaslara uygun olarak düzenlenmesine cevaz
bulunduğunu kabul etmek lâzımdır. Nitekim
bir kısım mallar kamulaştırma ve mal edinme yollarıyla sahibinin rızasına
bakılmaksızın nasıl sağlanabiliyorsa bazı kamu hizmetlerinin de askerlikte
olduğu gibi yüküm yoluyla sağlanabileceği, rıza ve muvafakatine bakılmaksızın
Devletçe verilen hizmete kişilerin yükümlü sıfatiyle katılmaya zorunlu
olacakları bazı müelliflerce de benimsenmiştir. Demokratik
rejimi kabul etmiş olan memleketimizde, rejime varlık veren seçim işi, diğer
hizmetlerden ayrı olarak önemli bir kamu hizmeti niteliğini gösterir. Özellikle
bütün memlekette aynı günde ve aynı zaman da başlanıp bitirilmesi gereken seçim
işinde hizmetin, bütün yurtta aynı günde ve düzen içinde aralıksız yapılması
zorunluğu karşısında, istisnai bir vatandaşlık hizmeti niteliğini taşıdığı
meydandadır. Böyle bir hizmetin aksamasını önlemek için çalışmadan kaçınmanın
cezalandırılması hizmetin niteliğinin zorunlu kıldığı bir sonuçtur. Anayasa'nın
42 nci maddesinin verdiği cevaza dayanılarak geçici bir zaman için yükletilen
bu macburi çalışma kişilerin maddi ve manevi varlığının gelişmesi imkânlarını
yok edecek nitelikte olmadığı gibi, Anayasa'nın 11 inci maddesinde yazılı temel
hak ve hürriyetlerin özüne de dokunmamaktadır. Bu bakımdan itirazın reddi
gerekir. SONUÇ
: Yukarıda
açıklanan sebeplerden ötürü Seçimlerin Temel Hükümleri ve Seçmen Kütükleri
hakkındaki 298 sayılı Kanunun 23 üncü maddesi ile 136 ncı maddesinin ikinci
fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın reddine oybirliği ile
6/3/1964 gününde karar verildi. Başkan Sûnuhi
  Arsan Başkan
  Vekili Lütfi
  Akadlı Üye Rifat
  Göksu Üye İ.
  Hakkı Ülkmen Üye Şemsettin
  Akçoğlu Üye İbrahim
  Senil Üye İhsan
  Keçecioğlu Üye A.
  Şeref Hocaoğlu Üye Salim
  Başol Üye Celâlettin
  Kuralmen Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Fazıl
  Uluocak Üye Muhittin
  Gürün Üye Lûtfi
  Ömerbaş Üye Ekrem
  Tüzemen