ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2019/9 Karar Sayısı : 2019/27 Karar Tarihi : 11/4/2019 R.G. Tarih – Sayı : 17/5/2019
- 30777 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Yargıtay 19. Ceza Dairesi İTİRAZIN KONUSU: 20/10/2016
tarihli ve 6750 sayılı Ticari İşlemlerde Taşınır Rehni Kanunu’nun geçici 1.
maddesinin (1) numaralı fıkrasının Anayasa’nın 2., 10. ve 38. maddelerine
aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Ticari
işletme rehin sözleşmesine konu rehinli araç ve makine teçhizatına
ulaşılamaması ve bunların teslim edilmemesi nedeniyle sanık hakkında açılan
davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme,
iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı geçici 1.
maddesi şöyledir: “ Geçiş
hükümleri GEÇİCİ MADDE 1- (1) Bu Kanun, yürürlüğe girdiği
tarihte görülmekte olan dava ve takiplere uygulanmaz. (2) Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten önce ticari işletme
veya esnaf işletmeleri üzerinde tesis edilen rehin haklarına ilişkin ilgili
mevzuat hükümleri uygulanmaya devam eder. ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ, Recep
KÖMÜRCÜ, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan
Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL ve Yusuf Şevki
HAKYEMEZ’in katılımlarıyla 13/2/2019 tarihinde yapılan ilk inceleme
toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Muharrem İlhan KOÇ
tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü,
dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri
okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Uygulanacak Kural ve Sınırlama Sorunu 3. Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40.
maddelerine göre, bir davaya bakmakta olan mahkeme o dava sebebiyle uygulanacak
bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini Anayasa’ya aykırı görmesi
hâlinde veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi
olduğu kanısına varması durumunda bu hükmün iptali için Anayasa Mahkemesine
başvurmaya yetkilidir. Ancak bu kurallar uyarınca bir mahkemenin Anayasa
Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış ve mahkemenin
görevine giren bir davanın bulunması, iptali istenen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak kurallar,
davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde ve davayı
sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte olan
kurallardır. 4. İtiraz konusu kural “G eçiş hükümleri ” kenar
başlığı altında düzenlenmiş olup 6750 sayılı Kanun’un yürürlüğe girdiği tarih
itibarıyla görülmekte olan dava ve takiplere uygulanmayacağını hükme
bağlamaktadır. 5. İtiraz yoluna başvuran Mahkemede bakılmakta olan
uyuşmazlık, rehinli araç ve makine teçhizatına ulaşılamaması ve bunların teslim
edilmemesi nedeniyle sanığın mülga 21/7/1971 tarihli ve 1447 sayılı Ticari
İşletme Rehni Kanunu’nun 12. maddesi uyarınca cezalandırılması talebiyle açılmış
bir davadır. 6. Bu itibarla “ Bu Kanun, yürürlüğe girdiği tarihte
görülmekte olan dava ve takiplere uygulanmaz ” biçimindeki itiraz konusu
kuralda yer alan “ …takiplere…” ibaresinin bakılmakta olan davada uygulanma kabiliyeti bulunmamaktadır. Bu
ibareye ilişkin başvurunun mahkemenin
yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir. 7. Öte yandan kuralın “ Bu Kanun, yürürlüğe girdiği
tarihte görülmekte olan… uygulanmaz. ” bölümü görülmekte olan davaların yanı
sıra takipler yönünden de ortak ve geçerli kural niteliğindedir. Bu nedenle
kalan bölüme ilişkin esas incelemenin “…dava
ve…” ibaresi ile sınırlı olarak
yapılması gerekmektedir. 8. Açıklanan nedenlerle 20/10/2016
tarihli ve 6750 sayılı Ticari İşlemlerde Taşınır Rehni Kanunu’nun geçici 1.
maddesinin; A . (1) numaralı
fıkrasında yer alan “…takiplere…” ibaresinin
itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma olanağı
bulunmadığından bu ibareye ilişkin başvurunun mahkemenin yetkisizliği nedeniyle
REDDİNE, B . (1) numaralı fıkrasının kalan
bölümünün esasına ilişkin incelemenin “…dava
ve…” ibaresiyle sınırlı olarak
yapılmasına, OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. B. İtirazın Gerekçesi 9. Başvuru kararında özetle 6750 sayılı Kanun ile mülga
1447 sayılı Kanun’un ceza hükümlerinin farklı olduğu, mülga Kanun döneminde
işlenen suçlarla ilgili olarak sanık hakkında lehe olan kanun hükümlerinin
uygulanmasına engel teşkil ettiği belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 10. ve
38. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 10. Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti
eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve
özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adil bir hukuk düzeni kurup bunu
geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuk
kurallarıyla kendini bağlı sayan ve yargı denetimine açık olan devlettir. 11. Kanun koyucu, kamu düzeninin korunması amacıyla ceza
hukuku alanında düzenleme yaparken hangi eylemlerin suç sayılacağı ve suç
sayılan bu eylemlerin hangi tür ve ölçüde cezai yaptırıma bağlanacağı konusunda
anayasal sınırlar içinde takdir yetkisine sahiptir. 12. Hukuk devleti olmanın gerekliliklerinden biri de
kanunların kamu yararının sağlanması amacına yönelik olması, genel, objektif,
adil kurallar içermesi ve hakkaniyet ölçütlerini gözetmesidir. Bu nedenle kanun
koyucunun hukuki düzenlemelerde kendisine tanınan takdir yetkisini anayasal
sınırlar içinde adalet, hakkaniyet ve kamu yararı ölçütlerini gözönünde tutarak
kullanması gerekir. 13. Anayasa’nın 38. maddesinin birinci fıkrasında “Kimse,
işlendiği zaman yürürlükte bulunan kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı
cezalandırılamaz; kimseye suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan
cezadan daha ağır bir ceza verilemez” denilerek suçun kanuniliği ;
üçüncü fıkrasında da “Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak
kanunla konulur” denilerek cezanın kanuniliği ilkesi güvence altına
alınmıştır. Anayasa’nın anılan maddesinde yer
alan suçta ve cezada kanunilik ilkesi uyarınca hangi fiillerin
yasaklandığının ve bu yasak fiillere verilecek cezaların hiçbir kuşkuya yer
bırakmayacak biçimde kanunda gösterilmesi, kuralın açık, anlaşılır ve
sınırlarının belli olması gerekmektedir. Kişilerin yasak fiilleri önceden
bilmeleri düşüncesine dayanan bu ilkeyle temel hak ve özgürlüklerin güvence
altına alınması amaçlanmaktadır. 14. Suçta ve cezada kanunilik ilkesi, temel hak ve
özgürlüklerin somutlaştırıldığı uluslararası sözleşmelerde de yer almaktadır.
Bu ilke Türkiye Cumhuriyeti’nin taraf olduğu Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesi’nin (Sözleşme) “ Kanunsuz ceza
olmaz ” kenar başlıklı 7. maddesinin
birinci paragrafında “ Hiç kimse, işlendiği zaman ulusal veya
uluslararası hukuka göre suç oluşturmayan bir eylem veya ihmalden dolayı suçlu
bulunamaz. Aynı biçimde, suçun işlendiği sırada uygulanabilir olan cezadan daha
ağır bir ceza verilemez.” şeklinde; Medenî ve Siyasî Haklara İlişkin
Uluslararası Sözleşme’nin 15. maddesinin birinci paragrafında ise “ Hiç
kimse, işlendiği zamanda ulusal ya da uluslararası hukuk bakımından suç
sayılmayan bir fiil ya da ihmal yüzünden suçlu sayılamaz. Suç sayılan bir
fiile, işlendiği zaman yürürlükte olan bir cezadan daha ağır ceza verilemez.
Fiilin işlenmesinden sonra yasalarda bu fiile karşılık daha hafif bir ceza
öngörülecek olursa, fiili işleyene bu ikinci ceza uygulanır. ” biçiminde
düzenlenmiştir. 15. Suçta
ve cezada kanunilik ilkesi Anayasa'nın 13.
maddesinde ifade edilen temel hak ve özgürlüklerin ancak kanunla
sınırlanabileceğine ilişkin kuralın suç ve cezalar yönünden özel düzenlemesi
olarak değerlendirilebilir. Suçta ve cezada kanunilik ilkesi,
cezalandırmanın temel haklara etkisinden kaynaklanan özel önemi nedeniyle zaman
içinde bir ceza hukuku kavramı olarak alt ilkeler de içerecek şekilde
gelişmiştir. 16. Bu
bağlamda toplumun ihtiyaçlarına göre suç sayılan fiiller için uygulanacak
cezalar, nitelik ve nicelik olarak zamanla değişebilmektedir. Suç tarihinden
sonra yürürlüğe giren kanunla bir suç için daha hafif bir ceza öngörülebileceği
gibi daha ağır bir ceza da belirlenebilir. Hukuki belirliliğin ve hukuk
güvenliğinin gereği olarak Anayasa’nın 38.
maddesinin birinci fıkrasında yer alan “… kimseye
suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza
verilemez” hükmüyle aleyhe kanunun geçmişe uygulanması yasaklanmıştır. Ceza
normlarının zaman bakımından uygulanmasını düzenleyici nitelikteki bu kural
kanunilik ilkesinin bir alt ilkesi olan aleyhe kanunun geçmişe uygulanması
yasağı olarak ifade edilmektedir. Bu yasak kişi özgürlüğü lehine kabul
edilmiş bir güvence niteliğindedir. 17. Suç tarihinden sonra yürürlüğe giren
kanunun aynı fiili suç olmaktan çıkarması veya aynı suç için daha hafif bir
ceza öngördüğü durumlarda ise diğer bir alt ilke olan lehe kanunun uygulanması
ilkesi gündeme gelmektedir. Sonraki
kanunun fiili suç olmaktan çıkarması veya daha hafif bir ceza öngörmesi
durumunda lehe kanundan söz edilir. Aleyhe kanunun geçmişe uygulanması
yasağından farklı olarak lehe kanunun
uygulanması ilkesine ilişkin bir hükme Anayasa’nın
38. maddesinde a çıkça yer
verilmemiştir. Bununla birlikte aynı maddede suç için mutlaka fiilin işlendiği
zaman yürürlükte olan kanunun öngördüğü cezanın verilmesi yönünde bir kural da
bulunmamaktadır. 18. Fiilin işlenmesinden, hükmün kesinleşmesine kadar
geçen ceza muhakemesi sürecinde bir suç için fiilin işlendiği tarihte
yürürlükte olan ve daha sonra yürürlüğe giren kanun olmak üzere uygulanması
mümkün birden fazla kanun hükmü söz konusu olabilmektedir. Suç nedeniyle başta
hürriyeti bağlayıcı cezalar olmak üzere uygulanan çeşitli ceza ve güvenlik
tedbirleri temel hak ve özgürlüklere müdahale oluşturduğundan, Anayasa cezayı
ağırlaştıran kanunun yürürlük tarihinden önce işlenmiş suçlara uygulanmasını
açık biçimde yasaklamıştır. Hukuki belirliliğin ve hukuk güvenliğinin bir
sonucu olan bu yasak, aynı zamanda suçun işlendiği tarihteki kanuna göre lehe
olan sonraki kanunun uygulanmasını da gerekli kılmaktadır. Zira işlendiği
tarihte suç sayılan bir fiilin daha sonra yürürlüğe giren kanun ile suç
olmaktan çıkarılması veya ilga edilen kanuna nazaran anılan suç fiiline daha
hafif bir ceza öngörülmesi durumunda mülga kanunun aleyhe hükümlerinin
uygulanmaya devam edileceğinin kabul edilmesi, suçların ve cezaların ancak
kanunla belirleneceğini emreden suç ve cezaların kanuniliği ilkesi karşısında
bireylerin objektif olarak beklemeyecekleri dolayısıyla öngöremeyecekleri bir
ceza ile cezalandırılmaları sonucunu doğuracaktır. Bunun ceza hukuku alanında
kişilerin hukuki güvenliklerini anayasal güvenceye bağlamayı amaç edinen suç ve
cezaların kanuniliği ilkesiyle bağdaştırılması mümkün değildir. 19. Öte yandan lehe ceza kanununun geçmişe uygulanması
hukuk devletiyle bağlantılı olarak adalet ve hakkaniyet ilkelerinin de bir
gereğidir. Gelişen sosyal düzen ve değişen toplumsal ihtiyaçlar karşısında
artık suç oluşturmadığı kabul edilen veya daha hafif ceza öngörülen bir fiilin
yalnızca daha önce işlenmiş olması nedeniyle daha ağır bir yaptırıma tabi
tutulması adalet ve hakkaniyet ilkeleriyle bağdaşmamaktadır. 20. Anılan hususlar birlikte değerlendirildiğinde ceza
yargılamasında lehe kanunun uygulanmasının Anayasa’nın 38. maddesinde düzenlenen suçta
ve cezada kanunilik ilkesi kapsamında anayasal bir zorunluluk olduğu sonucuna
ulaşılmaktadır. 21. Diğer yandan u luslararası
hukukta lehe kanun uygulamasının suçta ve cezada kanunilik ilkesinin bir unsuru
olarak görüldüğü konusunda tereddüt bulunmamaktadır. Medenî ve Siyasî
Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme’de de fiilin işlenmesinden sonra
kanunlarda bu fiile karşılık daha hafif bir ceza öngörülmesi durumunda fiili
işleyene bu ikinci cezanın uygulanacağı ifade edilerek anılan ilke açıkça düzenlenmiştir. 22. Avrupa İnsan Hakları
Mahkemesi; Anayasa’nın 38. maddesinin birinci fıkrasıyla benzer içerikte
olan Sözleşme’nin 7. maddesinin birinci
paragrafına ilişkin içtihadında lehe kanunun uygulanması ilkesinin Avrupa
Birliği Temel Haklar Şartı dâhil bütün temel insan hakları metinlerinde
tanındığını, artık Avrupa ve uluslararası ceza hukukunun temel bir ilkesi
olduğunu, yargılama yapan mahkemenin suç oluşturan eyleme kanun koyucunun
orantılı olarak belirlediği cezayı vermesinin 7. maddenin temel bir unsuru olan
hukukun üstünlüğü ilkesiyle uyumlu olduğunu ifade etmektedir. Mahkeme ayrıca
suç işleyene sadece suç işlediği tarihte öngörüldüğü gerekçesi ile daha ağır
bir ceza verilmesinin ceza hukukunun temel ilkelerine aykırı bulunduğunu, bunun
aynı zamanda suçun işlendiği tarihten sonra meydana gelen bütün yasal
değişiklikleri ve toplumun o suç karşısındaki yaklaşım değişikliğini görmemek
anlamına geldiğini, lehe olan ceza hükmünün geriye yürümesi ilkesinin cezaların
öngörülebilir olması gerekliliğinin bir uzantısı olduğunu, buna göre suçun
işlendiği tarihte yürürlükte olan ceza kuralı ile kesin bir hükmün
verilmesinden önce kabul edilen bir ceza kuralı farklı ise hâkimin sanığın
lehine olan ceza kuralını uygulaması gerektiğini belirtmiştir ( Scoppola/İtalya
( no. 2) [BD], B. No: 10249/03, 17/9/2009, §§ 105-109). 23. Nitekim sözü edilen anayasal ilke
doğrultusunda düzenlenen 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun
“ Zaman bakımından uygulama” başlıklı 7. maddesinin (2) numaralı
fıkrasında lehe kanunun uygulanması ilkesi “ Suçun işlendiği zaman yürürlükte
bulunan kanun ile sonradan yürürlüğe giren kanunların hükümleri farklı ise,
failin lehine olan kanun uygulanır ve infaz olunur” şeklinde ifade
edilmiştir. 24. İtiraz konusu kuralın yer aldığı Kanun 1/1/2017
tarihinde yürürlüğe girmiş olup 17. madde ile 1447 sayılı Kanun yürürlükten
kaldırılmıştır. Kuralın yer aldığı geçici madde ile Kanun’un geçiş hükümleri
düzenlenmiştir. 25. Mülga Kanun’un 12. maddesinde belirtilen fiiller için
bir yıldan beş yıla kadar hapis ve yüz günden aşağı olmamak üzere adli para
cezası öngörülmüş iken 6750 sayılı Kanun’un 16. maddesinde yer alan suçları
işleyenlere, güvence altına alınan borç tutarının yarısını geçmemek üzere adli
para cezasının uygulanması düzenlenmiştir. 26. Kural, hukuk ve ceza normu ayrımı yapmaksızın
Kanun’un yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla görülmekte olan davalara Kanun
hükümlerinin uygulanmamasını öngörmektedir. Bu durum ceza hükümlerinin
uygulanması bakımından farklı sonuçların ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Bu
çerçevede kural 6750 sayılı Kanun’un yürürlük tarihinden önce işlenen ve ceza
davası açılmış bir suç yönünden bu Kanun’un ceza hükümlerinin uygulanmasına
engel oluşturmaktadır. Diğer bir ifadeyle kural, mülga Kanun döneminde işlenmiş
ve anılan Kanun yürürlükte iken ceza davası açılmış suçlar hakkında önceki ve
sonraki kanun hükümlerinden lehe olanın tespitine ve sonraki Kanun hükümlerinin
lehe olması durumunda bunların uygulanmasına imkân vermemektedir. Bu durum
suçta ve cezada kanunilik ilkesi kapsamında
olan lehe kanunun uygulanması ilkesine aykırılık
oluşturmaktadır. 27. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 2. ve 38. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. Kural, Anayasa’nın 2. ve 38. maddelerine aykırı görülerek
iptal edildiğinden Anayasa’nın 10. maddesi yönünden incelenmemiştir. IV. HÜKÜM 20/10/2016 tarihli ve
6750 sayılı Ticari İşlemlerde Taşınır Rehni Kanunu’nun geçici 1. maddesinin; A. (1) numaralı fıkrasında yer
alan “…takiplere…” ibaresinin, itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin
bakmakta olduğu davada uygulanma olanağı bulunmadığından bu ibareye ilişkin
başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, B. (1) numaralı fıkrasının k alan bölümünün esasına ilişkin incelemenin “…dava ve…” ibaresi ile sınırlı olarak yapılmasına , C. (1) numaralı fıkrasında yer
alan “…dava ve…” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 11/4/2019 tarihinde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Burhan ÜSTÜN Başkanvekili Engin YILDIRIM Üye Serdar ÖZGÜLDÜR Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz AKINCI Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Hasan Tahsin GÖKCAN Üye Kadir ÖZKAYA Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU