ANAYASA
MAHKEMESI KARARI Esas Sayısı: 2002/170 Karar Sayısı: 2004/54 Karar Günü : 5.5.2004 Resmi Gazete tarih/sayı: 20.07.2004/25528 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : 2. Ordu Komutanlığı
Askeri Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 25.10.1963 günlü, 353 sayılı
Askerî Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu'nun 32. maddesi ile 220.
maddesinin birinci fıkrasının son tümcesinin Anayasa'nın 2., 11. ve 37.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I-OLAY Üste hakaret ve amire hürmetsizlik suçlarından açılan kamu
davasında, Sivas 5. Piyade Er Eğitim Tugay Komutanlığı Askerî Mahkemesi ile
Malatya 2. Ordu Komutanlığı Askeri Mahkemesi arasındaki olumsuz yetki
uyuşmazlığının Askeri Yargıtay 1. Dairesi'nin 12.6.2002 gün ve 2002/E.593-K.385
sayılı kararıyla Malatya 2. Ordu Komutanlığı Askeri Mahkemesi'nin yetkisizlik
kararı kaldırılarak çözümlenmesi üzerine anılan Mahkeme, itiraz konusu
kuralların Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına vararak iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A-İtiraz Konusu Yasa Kuralları 25.10.1963 günlü, 353 sayılı Askerî Mahkemeler Kuruluşu ve
Yargılama Usulü Kanunu'nun itiraz konusu kuralları da içeren 32. maddesi
ile 220. maddesinin birinci fıkrası şöyledir: 1- "Madde 32- Sınıf
ve rütbe yönünden olmayan yetkisizlik iddiasının duruşmanın başlangıcında
iddianamenin okunmasından önce askeri mahkemeye bildirilmesi gerekir. Yetkisizlik iddiası üzerine askeri mahkeme bu iddiayı,
iddianamenin okunmasından önce karara bağlar." 2- "Madde 220- Askerî Yargıtay hükmü
bozmuş ise, işi yeniden inceleyip sonuçlandırmak üzere dava dosyasını hükmü
bozulan askeri mahkemeye gönderir. Askerî Yargıtay, askerî mahkemenin usulsüz
olarak kendisini görevli veya yetkili görmesinden dolayı hükmü bozmuş ise aynı
zamanda bu işe ait dava dosyasını görevli veya yetkili mahkemeye gönderir. Görev
ve yetki hususundaki kararlarına karşı, askerî mahkemelerin direnme hakları
yoktur..." B-Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 11. ve 37. maddelerine
dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Mustafa
BUMİN, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU,
Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Enis TUNGA ve Mehmet
ERTEN'in katılımlarıyla 14.1.2003 günü yapılan ilk inceleme toplantısında
dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. V-ESASIN İNCELENMESİ A- Sınırlama Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddesine göre,
Anayasa Mahkemesi'ne itiraz yoluyla yapılacak başvurular, mahkemenin bakmakta
olduğu davada uygulayacağı yasa kuralı ile sınırlıdır. Başvuran mahkemede görülmekte olan davada görev yönünden bir
uygulama bulunmamaktadır. Bu nedenle 25.10.1963 günlü, 353 sayılı Askerî
Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu'nun 220. maddesinin birinci
fıkrasının son tümcesine ilişkin esas incelemenin "...yetki..."
sözcüğü ile sınırlı olarak yapılmasına oybirliğiyle karar verilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Başvuru kararı ve ekleri,işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu
kurallar, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama
belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında 353 sayılı Askerî Mahkemeler Kuruluşu ve
Yargılama Usulü Kanunu'nun 32. maddesine göre, sınıf ve rütbe yönünden olmayan
yetkisizlik iddiasının duruşmanın başlangıcında ileri sürülüp iddianamenin
okunmasından önce karara bağlanmasına ilişkin düzenlemenin, sadece talep
halinde yetkisizlik kararı verilmesine amir olup, re'sen yetkisizlik kararı
verilmesine engel olması sebebiyle; 220. maddesinin birinci paragrafının son
tümcesinin ise, Askeri Yargıtay'ın yetki ve göreve dair kararlarına karşı
askeri mahkemenin direnme hakkının bulunmaması nedeniyle doğal yargıç ilkesine
aykırı olduğu belirtilerek, söz konusu kuralların iptali gerektiği ileri
sürülmüştür. Anayasa'nın 37. maddesinde, yasal yargıç güvencesi şöyle
belirtilmektedir: "Hiç kimse kanunen tabi olduğu mahkemeden başka
bir merci önüne çıkarılamaz. Bir kimseyi kanunen tabi olduğu mahkemeden başka
bir merci önüne çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağanüstü
merciler kurulamaz." Bu maddede düzenlenmiş olan yasal yargıç güvencesi, Avrupa İnsan
Hakları Sözleşmesinin 6. ve Anayasa'nın 36. maddelerinde ifade edilen adil
yargılanma hakkının en önemli ögesi olan "kanuni, bağımsız ve tarafsız bir
mahkeme önünde yargılanma" hakkının temelini oluşturmaktadır. Hukuk devletinde yasal yargıç, doğal yargıç (tabii hakim) olarak
anlaşılmalıdır. Anayasa Mahkemesi'nin daha önceki kararlarında da belirtildiği
gibi, doğal yargıç kavramı suçun işlenmesinden veya çekişmenin doğmasından
önce davayı görecek yargı yerini yasanın belirlemesi diye tanımlanmaktadır.
Başka bir anlatımla doğal yargıç ilkesi yargılama makamlarının suçun
işlenmesinden veya çekişmenin meydana gelmesinden sonra kurulmasına veya
yargıcın atanmasına engel oluşturur; sanığın veya davanın yanlarına göre yargıç
atanmasına olanak vermez. İtiraz konusu "yetki" kavramı, genel olarak bir davaya
bakmakla görevli mahkemeler arasında yargılama yetkisinin bölüşülmesidir. Bu
yetkinin, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nda suçun işlendiği yere, 353 sayılı
Yasa'da ise, ana kural olarak failin suçu işlediği anda tabi olduğu kadro ve
kuruluş bağlantısına göre belirlendiği görülmektedir. Bu farklılığın, askeri
mahkemelerin varlık nedeninden ve askerlik hizmetlerinin gereklerinden
kaynaklandığı açıktır. Ceza usul hukukunda "görev" konusu, kamu düzenine
ilişkin olduğundan yargılamanın her aşamasında taraflarca ileri sürülebildiği
ve mahkemelerce de re'sen nazara alındığı halde, yer yönünden yetki ile ilgili
kurallar, davaların makul süre içinde, en az giderle ve mümkün olan süratle
sonuçlandırılmasını temine yönelik olması ve bu düzenlemede tarafların
yararının da gözetilmesi nedenleriyle kamu düzenine aykırı bulunmamakta ve
yasal yargıç güvencesini ihlâl etmemektedir. Bunun sonucu olarak, gerek adli
yargıda gerek askeri yargıda yetkisizlik iddiasının ileri sürülmesi ve
mahkemelerce nazara alınması görev konusundan farklı düzenlenmiştir. 353 sayılı Yasa'nın 32. maddesinde, "Sınıf ve rütbe
yönünden olmayan yetkisizlik iddiasının duruşmanın başlangıcında iddianamenin
okunmasından önce askeri mahkemeye bildirilmesi gerekir. Yetkisizlik iddiası
üzerine askeri mahkeme bu iddiayı, iddianamenin okunmasından önce karara
bağlar.", 220. maddesinin birinci fıkrasında ise, "Askeri
Yargıtay, askeri mahkemenin usulsüz olarak kendisini ... yetkili görmesinden
dolayı hükmü bozmuş ise aynı zamanda bu işe ait dava dosyasını... yetkili
mahkemeye gönderir. ...Yetki hususundaki kararlarına karşı, askeri mahkemelerin
direnme hakları yoktur." denilmektedir. 353 sayılı Yasa'nın yetki konusundaki düzenlemeleri ile Ceza
Muhakemeleri Usulü Kanunu'ndaki düzenlemeler arasında kimi farklılıklar bulunsa
bile, itiraz konusu 32. madde, askeri mahkemelerin iddianamenin okunmasından
önce re'sen yetkisizlik kararı vermelerine engel olacak bir hüküm
içermemektedir. Uygulamada böyle yorumlanmasa dahi içtihatların değişmesi
olasılığı yanında, yetki kurallarının yukarıda belirtilen niteliği gereği ve
yasa ile önceden düzenlenmiş olmaları nedenleriyle bu hususta, görev konusunda
olduğu gibi güvence sağlanması gerektiği söylenemez. Zira, süresi içerisinde yetkisizlik
itirazında bulunmayan sanığın, kendisini yargılamaya görevli olan mahkemelerden
biri veya diğeri tarafından yargılanmasında güvence bakımından bir fark yoktur. Askeri Yargıtay'ın yetki yönünden bozma kararlarına karşı askeri
mahkemelere direnme hakkı tanınmamasının, müessesenin amacına uygun ve onu
tamamlayan bir kural olması nedeniyle doğal yargıç ilkesine aykırı bir yönü
bulunmamaktadır. Bu nedenlerle, itiraz konusu kurallar, Anayasa'nın 2., 11. ve 37.
maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. VI- SONUÇ 25.10.1963 günlü, 353 sayılı "Askerî Mahkemeler Kuruluşu ve
Yargılama Usulü Kanunu"nun 32. maddesi ve 220. maddesinin
birinci fıkrasının son tümcesinde yer alan "... yetki ..."
sözcüğünün, Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 5.5.2004 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Mehmet ERTEN Üye Fazıl SAĞLAM Üye A. Necmi ÖZLER