ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas
Sayısı       :  2015/55 Karar
Sayısı    :  2016/45 Karar
Tarihi   :  26.5.2016 R.G. Tarih
– Sayı :  28.6.2016 - 29756 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Kemalpaşa 2. Asliye Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 4.11.1983
tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun, 24.4.2001 tarihli ve 4650
sayılı Kanun’un 6. maddesiyle değiştirilen 11. maddesinin birinci fıkrasının
(f) bendi ile ikinci fıkrasının, Anayasa’nın 35. ve 46. maddelerine aykırılığı
ileri sürülerek iptallerine karar verilmesi talebidir. OLAY: Kamulaştırma
bedelinin tespiti ve taşınmazın davacı idare adına tesciline karar verilmesi
talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralların Anayasa’ya aykırı olduğu
kanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur. I- İPTALİ İSTENİLEN KANUN HÜKÜMLERİ Kanun’un itiraz konusu kuralları da içeren 11. maddesi şöyledir: “Kamulaştırma bedelinin tespiti esasları Madde 11.- (Değişik: 24/4/2001 - 4650/6 md.) 15 inci madde uyarınca oluşturulacak bilirkişi kurulu, kamulaştırılacak
taşınmaz mal veya kaynağın bulunduğu yere mahkeme heyeti ile birlikte giderek,
hazır bulunan ilgilileri de dinledikten sonra taşınmaz mal veya kaynağın; a) Cins ve nevini, b) Yüzölçümünü, c) Kıymetini etkileyebilecek bütün nitelik ve unsurlarını ve her
unsurun ayrı ayrı değerini, d) Varsa vergi beyanını, e) Kamulaştırma tarihindeki resmî makamlarca yapılmış kıymet
takdirlerini, f) Arazilerde, taşınmaz mal veya kaynağın kamulaştırma tarihindeki
mevkii ve şartlarına göre ve olduğu gibi kullanılması halinde getireceği net
gelirini, g) Arsalarda, kamulaştırma gününden önceki özel amacı olmayan
emsal satışlara göre satış değerini, h) Yapılarda, resmî birim fiyatları ve yapı maliyet hesaplarını ve
yıpranma payını, ı) Bedelin tespitinde etkili olacak diğer objektif ölçüleri, Esas tutarak düzenleyecekleri raporda bütün bu unsurların
cevaplarını ayrı ayrı belirtmek suretiyle ve ilgililerin beyanını da dikkate
alarak gerekçeli bir değerlendirme raporuna dayalı olarak taşınmaz malın
değerini tespit ederler. Taşınmaz malın değerinin tespitinde, kamulaştırmayı gerektiren
imar ve hizmet teşebbüsünün sebep olacağı değer artışları ile ilerisi için
düşünülen kullanma şekillerine göre getireceği kâr dikkate alınmaz. Kamulaştırma yoluyla irtifak hakkı tesisinde, bu kamulaştırma
sebebiyle taşınmaz mal veya kaynakta meydana gelecek kıymet düşüklüğü
gerekçeleriyle belirtilir. Bu kıymet düşüklüğü kamulaştırma bedelidir.” II- İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN,
Alparslan ALTAN, Burhan ÜSTÜN, Serruh KALELİ, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Recep
KÖMÜRCÜ, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI,
Erdal TERCAN, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA ve Rıdvan GÜLEÇ’in
katılımlarıyla 17.6.2015 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. III- ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Volkan HAS
tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun
hükümleri, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama
belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Anlam ve Kapsam 3. Kamulaştırmanın usul ve esaslarının
düzenlendiği 2942 sayılı Kanun’a göre idarelerin, tapuda kayıtlı
olan taşınmazlar hakkında yapacağı kamulaştırmalarda satın alma usulünü
öncelikle uygulamaları esastır. 4. Kamulaştırmanın satın alma usulü ile yapılamaması hâlinde
idare, taşınmazın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesine müracaat eder ve
taşınmazın kamulaştırma bedelinin tespitiyle bu bedelin peşin veya kamulaştırma
3. maddenin ikinci fıkrasına göre yapılmış ise taksitle ödenmesi karşılığında,
idare adına tesciline karar verilmesini ister. 5 . 2942 sayılı Kanun’un 11. maddesinin birinci
fıkrasında, kamulaştırılan taşınmazın bedelinin tespitinde tüm taşınmazlar için
gözetilmesi gereken ortak esaslar hükme bağlanmıştır. Buna göre kamulaştırılan
tüm taşınmazlar için geçerli olacak ortak esaslar; taşınmazın cins ve nevi,
yüzölçümü, kıymetini etkileyebilecek bütün nitelik ve unsurlar, varsa vergi
beyanı, kamulaştırma tarihindeki resmi makamlarca yapılmış kıymet takdirleri ve
bedelin tespitinde etkili olacak diğer objektif ölçülerdir. 6. Fıkrada, kamulaştırılan taşınmazın
niteliğine göre göz önünde bulundurulması gereken diğer esaslar da
öngörülmüştür. İtiraz konusu ilk kural olan, Kanun’un 11. maddesinin birinci
fıkrasının (f) bendinde arazilerde, taşınmaz mal veya kaynağın kamulaştırma
tarihindeki mevkii ve şartlarına göre ve olduğu gibi kullanılması hâlinde
getireceği net gelir, kamulaştırma bedelinin tespitinde gözetilmesi gereken
esaslardan biri olarak belirlenmiştir. 7 . Kural ile arazilerin
kamulaştırma bedelinin tespitinde “net gelir yöntemi” esas
alınmıştır. Bu yöntem uyarınca, yerleşik Yargıtay içtihatları çerçevesinde
arazilerin, kamulaştırma tarihindeki mevkii ve şartları ile kullanılma şekli
belirlenerek ilgili arazinin bulunduğu yörede ağırlıklı olarak yetiştirilen
ürünlerin net getirilerinin ortalaması alınmakta, bu itibarla kamulaştırmaya
konu arazinin yüzölçümü gözetilerek o yörede ağırlıklı olarak yetiştirilen
ürünlerin satışından elde edilen hasılata, bu hasılattan üretim maliyetlerinin
çıkarılması suretiyle net gelire, bunun da hasılatın elde edildiği toplam yıl
sayısına bölünmesi suretiyle yıllık net gelire ulaşılmaktadır. 8. Ancak bu suretle hesaplanan yıllık net gelir, taşınmazın başlı
başına kamulaştırma bedeli olmayıp arazinin getirdiği yıllık faizi ifade
etmektedir. Gelire göre değerin belirlenmesinde uygulamada kullanılan rant veya
kapitalizasyon yönteminde yıllık net gelir yıllık faiz kabul edilerek, bunu
getiren sermayenin ne olduğu saptanmaktadır. Kapitalizasyon faizi, arazinin net
geliri ile gerçek satış değeri arasındaki oranı ifade etmektedir. Yıllık net
gelirin, bulunulan bölgedeki arazinin kıymet oranına göre % 3 ila % 15 arasında
belirlenen kapitalizasyon faizine bölünmesi suretiyle ulaşılan meblağ, anılan
arazinin kamulaştırma bedeli olarak tespit edilmektedir. 9. İtiraz konusu diğer kural olan Kanun’un 11. maddesinin ikinci
fıkrasında ise t aşınmazın değerinin
tespitinde, kamulaştırmayı gerektiren imar ve hizmet teşebbüsünün sebep olacağı
değer artışları ile ilerisi için düşünülen kullanma şekillerine göre getireceği
kârın dikkate alınmayacağı hükme bağlanmıştır. 10. K amulaştırma bedelinin tespitinde esas alınması gereken tüm hususların
ve bu kapsamda itiraz konusu kuralların, Kanun’un 8. maddesine göre
kamulaştırmayı yapan idare bünyesinde oluşturulan kıymet takdir komisyonları
tarafından gözetilmesi gerektiği gibi taraflar arasında taşınmazın bedelinde
anlaşma sağlanamaması ve idare tarafından kamulaştırma bedelinin tespiti ve
tescili talebiyle dava açılması hâlinde Kanun’un 15. maddesine göre mahkemece
görevlendirilen bilirkişi heyeti tarafından da göz önünde bulundurulması
gerekmektedir. 11. Öte yandan Kanun’un
15. maddesinin onbirinci fıkrasında bilirkişilerce yapılan değer tespitinde,
idarece belgelerin mahkemeye verildiği günün esas tutulacağı belirtilmiştir.
Anılan hüküm ile 11. maddenin birinci fıkrasının itiraz konusu (f) bendinde yer
alan “…kamulaştırma tarihindeki…” ibaresinin birlikte
değerlendirilmesinden, kamulaştırma bedeli üzerinde taraflarca bir anlaşma
sağlanamayan hâllerde kamulaştırılan taşınmazın mevkii ve şartları ile
kullanılma şeklinin kamulaştırma tarihine göre belirleneceği, ö zellikleri
kamulaştırma tarihi itibariyle bu şekilde belirlenmiş taşınmazın değerinin ise
dava açma tarihi esas alınarak tespit edileceği anlaşılmaktadır. B- İtirazın Gerekçesi 12. Başvuru kararında
özetle; itiraz konusu kurallarla kamulaştırma bedelinin tespitinde
araziler yönünden net gelir yönteminin benimsendiği ve arazinin hâlihazır
kullanma biçiminin esas alındığı, kamulaştırmaya konu taşınmazın ilerisi için
düşünülen kullanma şekillerine göre getireceği kârın bedel tespitinde
gözetilmesinin mümkün olmadığı, keşfin icrası sırasında ilgili taşınmazda ekili
bulunan ürüne göre kamulaştırma bedelinin tespitinin öngörüldüğü, bunun ise yan
yana bulunan ve aynı özelliklere sahip taşınmazlardan kamulaştırma tarihi
itibariyle daha yüksek gelir getiren ürünün ekili olduğu arazi ile daha düşük
ürünün ekili olduğu arazi arasında kamulaştırma bedeli yönünden önemli
farklılıkların ortaya çıkmasına yol açtığı, bireylerin yatırım maksadıyla da arazi
satın alabileceği, net gelir yönteminin ise tüm arazilerin zirai gelir elde
edilmesi amacıyla sahiplenildiğine dair bir varsayıma dayandığı, arsaların
kamulaştırma bedelinin tespitinde öngörülen “emsal satış değeri” kriterinin
araziler açısından da geçerli olması gerektiği, ancak bu suretle arazilerin
gerçek karşılıklarına ulaşmanın mümkün olabileceği belirtilerek
kuralların, Anayasa’nın 35. ve 46. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. C- Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 1- Kanun’un, 4650 sayılı Kanun’un 6. Maddesiyle Değiştirilen 11.
Maddesinin Birinci Fıkrasının (f) Bendinin İncelenmesi 13. Anayasa’nın 35. maddesinde herkesin, mülkiyet ve miras
haklarına sahip olduğu, bu hakların ancak kamu yararı amacıyla, kanunla
sınırlanabileceği, mülkiyet hakkının kullanılmasının toplum yararına aykırı
olamayacağı hükme bağlanmıştır. 14. Anayasa’nın kamulaştırmayı düzenleyen 46. maddesinin birinci
fıkrasında, “Devlet ve kamu tüzelkişileri; kamu yararının gerektirdiği
hallerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan
taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunla gösterilen esas ve
usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya
yetkilidir.” denilmektedir. Devlet ve kamu tüzel kişileri tarafından
yapılabilmesi, kamu yararının bulunması, kamulaştırma kararının kanunda
gösterilen esas ve usullerine uyulması, gerçek karşılığın, kural olarak peşin
ve nakden ödenmesi kamulaştırmanın anayasal ögeleridir. 15. Anayasa’nın 46. maddesinde öngörülen kamulaştırma, Anayasa’nın
35. maddesinde güvence altına alınmış olan mülkiyet hakkına getirilmiş anayasal
bir sınırlamadır. Bu itibarla 46. maddede belirtilen kamulaştırmanın anayasal
ögelerine uygun bir düzenleme, 35. maddeye bir aykırılık oluşturmayacaktır. 16. Anayasa’nın 46. maddesinde öngörülen, kamulaştırmanın anayasal
ögelerinden biri “gerçek karşılık” olduğundan, kamulaştırılan
taşınmazın bedeline dair yasal düzenlemelerin Anayasa’da öngörülen “gerçek
karşılık” ölçütüne uygun olması gerekmektedir. 17. İtiraz konusu kural uyarınca arazilerin kamulaştırma
bedellerinin tespitinde uygulanan “net gelir yöntemi” nde, ilgili
arazinin kamulaştırma tarihindeki kullanılma şekli esas alınmakla birlikte,
kamulaştırma tarihinde ya da mahkemece yapılan keşif sırasında hangi ürünün
ekili olduğu önem taşımaksızın o yörede ağırlıklı olarak yetiştirilen ürünlerin
net getirilerinin ortalaması esas alınmaktadır. Zira itiraz konusu kuralda
arazide ekili olan ürünün değil, arazinin mevkii ve şartları ile kullanılma
şeklinin esas alınması öngörülmektedir. 18. Kamulaştırmaya konu araziyi emsallerinden değerli kılan
özellik ve değer artırıcı unsurların da mükerrer olmamak kaydıyla
kapitalizasyon faiz oranının belirlenmesi sırasında veya 11. maddenin birinci
fıkrasının (ı) bendinde yer alan “objektif değer artırıcı unsur” olarak
göz önünde bulundurulması mümkündür. 19. Araziler, uygulama imar planı içerisinde bulunmayan, belediye
veya belediye mücavir alan sınırları içerisinde bulunsa bile etrafı meskûn
olmayan ve belediye hizmetlerinden yararlanmayan taşınmazlardır. Bu nedenle
arazilerin emsal satış değerleri arsalara göre genellikle çok daha düşük
olmakta, hatta emsal satış değeri dahi bulunmayabilmektedir. Kamulaştırmaya
konu arazinin aynı yöredeki diğer arazilere göre daha değerli olmasını sağlayan
özelliklerin de kapitalizasyon faiz oranının belirlenmesi sırasında ya da
objektif değer artırıcı unsur olarak gözetilmesinin mümkün olması nedenleriyle
itiraz konusu kuralda öngörülen bedel tespit yönteminin “gerçek
karşılık” a ulaşılmasını sağlayan bir yöntem olmadığı, bu itibarla
Anayasa’nın 46. maddesine aykırı olduğu söylenemez. 20. Öte yandan, Anayasa’nın 46. maddesinde öngörülen “gerçek
karşılık” ölçütü, kamulaştırılan taşınmazın bedelinin belirlenmesine
dair yöntemin ve bu kapsamda esas alınan zaman diliminin “gerçek
karşılık” a ulaşılmasını sağlayacak nitelikte olmasını zorunlu kılar. 21. Kanun koyucunun, kamulaştırma bedelinin tespiti sırasında
taşınmazın mevkii ve şartları ile kullanılma şeklinin esas alınacağı tarihi
belirleme konusunda takdir yetkisi bulunmaktadır. Ancak bu kapsamda
belirlenecek tarih, “gerçek karşılık” a ulaşılmasını sağlayacak
nitelikte olmalıdır. Bu çerçevede kamulaştırma aşamasında idare bünyesinde
oluşturulan kıymet takdir komisyonlarınca taşınmazın kamulaştırma tarihindeki
mevkii ve şartları ile kullanılma şeklinin esas alınması suretiyle kamulaştırma
bedelinin tespiti, gerçek karşılığa ulaşmaya elverişlidir. Buna karşın, bedel
hususunda malikle anlaşılamaması hâlinde yalnızca idare tarafından açılabilecek
olan bedel tespiti ve tescil davasında da kamulaştırma bedeli, taşınmazın
mevkii ve şartları ile kullanılma şekli bakımından kamulaştırma tarihi esas
alınarak belirlendiğinden, idare tarafından açılacak davanın herhangi bir
süreye bağlı olmaması, bir başka deyişle idarenin dava açacağı tarihe kadar
geçecek sürenin belirsiz olması nedeniyle kamulaştırma tarihinden uzun bir süre
geçtikten sonra açılan davalarda itiraz konusu kural, kamulaştırma bedelinin
taşınmazın gerçek karşılığı olmayacak şekilde tespitine sebep olabilecektir. Bu
durumda, ilgili arazinin kamulaştırma tarihindeki şartları ile kullanılma
şeklinin dava tarihi itibariyle değişmiş olması mümkün olduğundan, arazinin
hâlihazır özellikleri yerine kamulaştırma tarihindeki özelliklerinin
gözetilerek taşınmazın dava açma tarihi itibariyle değerinin belirlenmesi ve bu
suretle kamulaştırma bedelinin tespiti, arazinin gerçek karşılığına ulaşılması
bakımından elverişli değildir. Bu nedenlerle idari ve adli aşama ayrımı gözetilmeksizin
kamulaştırma bedelinin tespitinde arazinin kamulaştırma tarihindeki
özelliklerinin esas alınmasını gerekli kılan, itiraz konusu kuralda yer
alan “…kamulaştırma tarihindeki…” ibaresi, Anayasa’nın 46.
maddesine aykırıdır. 22. Anayasa’nın 46. maddesinde öngörülen anayasal ögelerden
birinin bulunmaması kamulaştırma işlemini Anayasa’ya aykırı hâle getireceği
gibi, Anayasa’nın 35. maddesi ile korunan ve sınırları belirtilen mülkiyet
hakkına da aykırılık oluşturur. Bu çerçevede, kamulaştırma bedelinin tespitinde
kamulaştırmanın anayasal ögelerinden biri olan gerçek karşılığa ulaşılmasını
engelleyen “…kamulaştırma tarihindeki…” ibaresi Anayasa’nın
35. maddesine de aykırıdır. 23. Açıklanan nedenlerle
kuralda yer alan “…kamulaştırma tarihindeki…” ibaresi Anayasa’nın
35. ve 46. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. 24. Kuralın kalan bölümü
ise, Anayasa’nın 35. ve 46. maddelerine aykırı değildir. İptal
talebinin reddi gerekir. 2- Kanun’un, 4650 sayılı Kanun’un 6. Maddesiyle Değiştirilen 11.
Maddesinin İkinci Fıkrasının İncelenmesi 25. Anayasa’nın 35. maddesinde düzenlenen mülkiyet
hakkı, ekonomik değer ifade eden ve parayla değerlendirilebilen her türlü
malvarlığı hakkını kapsamaktadır. Bununla birlikte, anayasallık denetiminde
ekonomik değer ifade eden malvarlıklarına ilişkin olarak Anayasa’nın 35.
maddesi kapsamında inceleme yapılabilmesi için ilgili mülkün hâlihazırda
kişilerin mülkiyetinde bulunması gerekmektedir. Bir kişinin sahibi olduğu
bir mülkte gelecekte meydana gelebilecek değer artışını veya o mülkün ilerisi
için düşünülen kullanma şekillerine göre getireceği düşünülen kârı içeren
mülkiyeti kazanma hakkı, kişinin bu konudaki menfaati ne kadar güçlü olursa
olsun Anayasa’da yer alan ve korunan mülkiyet kavramı içerisinde değildir.
Gelecekte elde edilecek bir kazanç kazanılmadığı veya bu kazanca yönelik icrası
mümkün bir iddia mevcut olmadığı sürece bir mülk olarak
değerlendirilemez. Kişilerin hukuken malik bulunmadıkları malvarlığı
değerlerine yönelik mülk edinme beklentileri, kural olarak Anayasa’nın 35.
maddesi kapsamında koruma görmemektedir. 26. Kamulaştırılan taşınmazın değerinde gelecekte meydana
gelebilecek değişikliklerin, bedel tespiti tarihi itibariyle henüz
gerçekleşmemiş olması ve bu yöndeki beklentilerin mülkiyet kavramı kapsamında
bulunmaması nedeniyle kamulaştırmayı gerektiren imar ve hizmet teşebbüsünün
sebep olacağı değer artışları ile ilerisi için düşünülen kullanma şekillerine
göre getireceği kârın, kamulaştırma bedelinin tespitinde gözetilmesi mümkün
değildir. Bu durum, Anayasa’nın 46. maddesine göre kamulaştırmanın anayasal
ögelerinden olan “gerçek karşılık” kavramının da zorunlu
sonucudur. 27. Açıklanan nedenlerle
kural, Anayasa’nın 35. ve 46. maddelerine aykırı değildir. İptal
talebinin reddi gerekir. I V- HÜKÜM 4.11.1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun,
24.4.2001 tarihli ve 4650 sayılı Kanun’un 6. maddesiyle değiştirilen 11.
maddesinin; A- Birinci fıkrasının (f) bendinde yer alan “…kamulaştırma tarihindeki…” ibaresin in Anayasa’ya aykırı
olduğuna ve İPTALİNE, B- Birinci fıkrasının (f) bendinin kalan bölümünün Anayasa’ya
aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, C- İkinci fıkrasının Anayasa’ya aykırı olmadığına ve itirazın
REDDİNE, 26.5.2016 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkanvekili Burhan ÜSTÜN Başkanvekili Engin YILDIRIM Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Serruh KALELİ Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Alparslan ALTAN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Erdal TERCAN Üye Muammer
  TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Hasan Tahsin
  GÖKCAN Üye Kadir ÖZKAYA Üye Rıdvan GÜLEÇ