ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı: 2004/52 Karar Sayısı : 2004/94 Karar Günü :13.7.2004 Resmi Gazete tarih/sayı: 18.07.2004/25526 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Danıştay Onuncu
Dairesi İTİRAZIN KONUSU: 6.10.1983 günlü, 2908
sayılı Dernekler Kanunu'nun 71. maddesinin 4552 sayılı Dernekler Kanununda
Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun'un 1. maddesiyle değiştirilen ikinci
fıkrasının (2) sayılı bendinin Anayasa'nın 2., 13. ve 33. maddelerine
aykırılığı savıyla iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemidir. I- OLAY Türkiye Kızılay Derneği Genel Merkez Kurulu, Merkez Yönetim Kurulu
ve Genel Merkez Denetçiler Kurulu üyelerinin görevlerine son verilmesine ve bu
organların görevlerini yerine getirmek üzere geçici kurulların oluşturulmasına
ilişkin 13.10.2003 günlü, 2003/6256 sayılı Bakanlar Kurulu kararının iptali
istemiyle açılan davada itiraz konusu kuralın, Anayasa'ya aykırılık iddiasını
ciddî bulan Mahkeme iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 28.3.2000 günlü, 4552 sayılı Yasa ile değiştirilen itiraz konusu
kuralı da içeren 2908 sayılı Dernekler Kanunu'nun 71. maddesi şöyledir: "Madde 71- (Değişik 1. ve 2. fıkralar: 4552 - 28.3.2000)
Türkiye Kızılay Derneği kuruluş amacına ve uluslar arası anlaşmalarla tayin
edilen nitelik ve durumuna göre; Türk Hava Kurumu ise kuruluş amacına göre
düzenlenen tüzüklerine ve kanunların verdiği görev ve yetkilere uygun olarak
teşkilatlanır ve yönetilir. Bakanlar Kurulu, Türkiye Kızılay Derneği ve Türk Hava Kurumunun; 1.Genel kurullarının kararı üzerine tüzüklerini onaylamaya, 2. Denetleme yetkileri bulunan mercilerin raporları üzerine, a) Organlarının görevlerine son vermeye ve bunların görevlerini
yerine getirmek üzere geçici kurullar oluşturmaya, b) Tüzüklerini değiştirmeye, yürürlükten kaldırmaya ve yeniden
düzenlemeye, Yetkilidir. Türkiye Kızılay Derneği ile Türk Hava Kurumunun mal ve
paraları Devlet malı sayılır. Bunlara karşı suç işleyenler Devlet memuru gibi
cezalandırılır." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında Anayasa'nın 2., 13. ve 33. maddelerine
dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Mustafa
BUMİN, Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay
TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Fazıl SAĞLAM, A. Necmi ÖZLER ve Serdar
ÖZGÜLDÜR'ün katılımlarıyla 8.7.2004 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında
öncelikle, davada uygulanacak kural sorunu görüşülmüştür. Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmakta
oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararname
kurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa o hükmün iptali için Anayasa
Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca, bir
mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış
ve görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kuralların da o
davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları,
davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı
sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikteki
kurallardır. 2908 sayılı Dernekler Kanunu'nun 4552 sayılı Yasa'nın 1.
maddesiyle değiştirilen 71. maddesinin ikinci fıkrasının (2) sayılı bendinin
iptali istenilmiş ise de, görülmekte olan dava, Türkiye Kızılay Derneği
organlarının görevlerine son verilmesi ve bunların görevlerini yerine getirmek
üzere geçici kurulların oluşturulmasıyla ilgili Bakanlar Kurulu kararının
iptali olduğundan 71. maddenin ikinci fıkrasının (2) sayılı bendinin (b) alt
bendinin, itiraz başvurusunda bulunan Mahkeme'nin bakmakta olduğu davada
uygulanma olanağı bulunmadığından bu bende ilişkin başvurunun Mahkeme'nin yetkisizliği
nedeniyle REDDİNE, işin esasının incelenmesine, 8.7.2004 gününde oybirliğiyle
karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında, kamu yararına çalışan özel hukuk tüzelkişisi
olan Türkiye Kızılay Derneği'nin Kanunla düzenlenen özel durumlar dışında 2908
sayılı Dernekler Kanunu'nun genel hükümlerine tabi olduğu, dernek kurma
hürriyetinin hangi sebeplerle sınırlanabileceğinin Anayasa'da belirtildiği,
tüzelkişilik kazanan derneğin organlarının görevlerine son verme ve bunların
görevlerini yerine getirmek için geçici kurullar oluşturmak üzere Bakanlar
Kurulu'na yetki verilmesinin dernek kurma özgürlüğünü engellediği, bu
nedenlerle itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırılık oluşturduğu ileri
sürülmüştür. 2908 sayılı Dernekler Kanunu'nun 71. maddesinin 4552 sayılı Yasa
ile değiştirilen ikinci fıkrasının (2) sayılı bendinin (a) alt bendinde,
denetleme yetkileri bulunan mercilerin raporları üzerine Türkiye Kızılay
Derneği organlarının görevlerine son vermeye ve bunların görevlerini yerine
getirmek üzere geçici kurullar oluşturmaya, Bakanlar Kurulu'nun yetkili olduğu
öngörülmüştür. Anayasa'nın "Dernek kurma hürriyeti" başlığını taşıyan
33. maddesinde, herkesin önceden izin almaksızın dernek kurma ve bunlara üye
olma ya da üyelikten çıkma hürriyetine sahip olduğu, hiç kimsenin bir derneğe
üye olmaya ve dernekte üye kalmaya zorlanamayacağı, dernek kurma hürriyetinin
ancak, millî güvenlik, kamu düzeni, suç işlenmesinin önlenmesi, genel sağlık ve
genel ahlâk ile başkalarının hürriyetlerinin korunması sebepleriyle ve kanunla
sınırlanabileceği, dernek kurma hürriyetinin kullanılmasında uygulanacak şekil,
şart ve usullerin kanunda gösterileceği, derneklerin kanunun öngördüğü hallerde
hâkim kararıyla kapatılabileceği veya faaliyetten alıkonulabileceği, ancak,
millî güvenliğin, kamu düzeninin, suçun işlenmesini veya suçun devamını
önlemenin yahut yakalamanın gerektirdiği hallerde gecikmede sakınca bulunması
halinde kanunla bir merciin derneği faaliyetten men ile yetkilendirilebileceği,
bu merciin kararının yirmi dört saat içinde, görevli hâkimin onayına
sunulacağı, hâkimin kararını kırksekiz saat içinde açıklayacağı, aksi halde, bu
idari kararın kendiliğinden yürürlükten kalkacağı öngörülmüştür. Buna göre,
dernek kurma özgürlüğü, derneğin kuruluş sözleşmesi niteliğindeki tüzüğünü
kendisinin oluşturması, değiştirmesi, organlarını belirleyebilmesi,
organlarının iradeleri dışında ancak mahkeme kararıyla kapatılabilmesi gibi
güvenceleri kapsamaktadır. Nitekim, 2908 sayılı "Dernekler Kanunu"nun 9. maddesinin
birinci fıkrasında, derneklerin kuruluş bildirisini ve eklerini merkezlerinin
bulunduğu mahallin en büyük mülki amirliğine vermek suretiyle tüzelkişilik
kazanacakları; 19. maddesinde, her dernekte genel kurul, yönetim kurulu ile
denetleme kurulunun oluşturulmasının zorunlu olduğu; 26. maddesinde, dernek
organlarının seçilmesi, dernek tüzüğünün değiştirilmesi ve derneğin
feshedilmesi; 49. maddesinde, dernek genel kurulunun her zaman derneğin feshine
karar verebileceği; 50. maddesinde, hangi hallerde mahkeme kararı ile derneğin
feshine karar verilebileceği; 51. maddesinde, derneğin ne zaman kendiliğinden
dağılmış sayılacağı; 52. maddesinde de derneklerin yasada öngörülen hallerde
ancak mahkeme kararıyla kapatılabileceği, faaliyetlerinin yasaklanabileceği
belirtilmiştir. Bu düzenlemelerden, dernek tüzelkişiliğinin kurucu unsurlarının
derneğin tüzük ve organları olduğu, derneklerin kuruluş sözleşmesi
niteliğindeki tüzüklerini kendilerinin oluşturabilecekleri, değiştirilebilecekleri,
organlarını belirleyebilecekleri, organlarının iradeleri dışında derneklerin
ancak mahkeme kararıyla kapatılabilecekleri anlaşılmaktadır. Anayasa'nın 13. maddesinde, temel hak ve hürriyetlerin, özlerine
dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere
bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabileceği, bu sınırlamanın Anayasa'nın
sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine
ve ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağı belirtilmiştir. İtiraz konusu kuralla Türkiye Kızılay Derneği'nin yetkili
organlarının iradeleri dışında bu organların görevlerine son vermeye ve
bunların görevlerini yerine getirmek üzere geçici kurullar oluşturmaya
yürütmenin yetkili kılınması Anayasa'nın 33. maddesinin güvence altına aldığı
dernek kurma özgürlüğü alanına yapılmış açık bir müdahale niteliğindedir. Böyle
bir müdahalenin her şeyden önce Anayasa'nın ilgili maddesinde belirtilen
nedenlerden birine dayandırılmış olması gerekir. Oysa, itiraz konusu kural Anayasa'nın
33. maddesinde belirtilen sınırlama nedenlerinden herhangi birine
dayanmamaktadır. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 13. ve 33.
maddelerine aykırıdır ve iptali gerekir. İtiraz konusu yasa kuralı Anayasa'nın 13. ve 33. maddelerine
aykırı görülerek iptal edilmiş olduğundan, ayrıca Anayasa'nın 2. maddesi
yönünden incelenmesine gerek görülmemiştir. VI- SONUÇ 6.10.1983 günlü, 2908 sayılı "Dernekler Kanunu"nun 71.
maddesinin 4552 sayılı Yasa ile değiştirilen ikinci fıkrasının (2) numaralı
bendinin (a) alt bendinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve
İPTALİNE, yürürlüğünün durdurulması isteminin REDDİNE, 13.7.2004
gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Sacit ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Mehmet ERTEN Üye Fazıl SAĞLAM Üye A. Necmi ÖZLER Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR