ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1998/14 Karar Sayısı : 1998/24 Karar Günü : 26.5.1998 R.G. Tarih-Sayı :17.01.1999-23586 İtİraz Yoluna Başvuran : Rize Sulh Hukuk
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 5434 sayılı T.C.
Emekli Sandığı Kanunu'na 2865 sayılı Kanunla eklenen Ek Madde'nin 3157 sayılı
Yasa ile değiştirilen (c) fıkrasının, Anayasa'nın 10., 60. ve 61. maddelerine
aykırılığı savıyla iptali istemidir. I-OLAY Hizmet süresinin saptanması davasında Mahkeme, 5434 sayılı T.C.
Emekli Sandığı Kanunu'na 2865 sayılı Kanun'la eklenen Ek Madde'nin 3157 sayılı
Yasa ile değiştirilen (c) fıkrasının tümünün Anayasa'ya aykırılığı savında
bulunmuştur. III-YASA METİNLERİ A-İtiraz Konusu Yasa Kuralı 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu'na 21.7.1983 Tarih ve 2865
sayılı Kanunla Eklenen Ek Maddenin 26.2.1985 tarih ve 3157 sayılı Yasa ile
değişik (c) fıkrası şöyledir : "Köy, kasaba ve mahalle camilerinde dernek, vakıf veya köy
bütçesinden ücret alarak imam hatiplik yapanlar; Bu görevlerde geçmiş süreleri için 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı
Kanununa 20.5.1976 Tarihli ve 2012 sayılı Kanunla eklenen Ek Maddesinin (d)
fıkrasının 2 nci bendinde yer alan esas ve oranlara göre borçlandırılırlar. Köy, kasaba ve mahalle camilerinde yapılan hizmetlerin
borçlandırılabilmesi için ilgililerin bu görevleri müftülükçe verilmiş bir
belgeye istinaden yapmış olmaları ve ücretlerinin dernek, vakıf veya köy
bütçesinden ödendiğinin defter veya bordro, bu olmadığı takdirde vergi dairesi
kayıtlarına istinaden müftülüklerce verilmiş ve mahalli mülki amirlerce onanmış
belgelerle tevsik etmiş olmaları şarttır. Şu kadar ki; bu fıkrada adı geçen belgelerin tevsiki mümkün
değilse, ilgilinin, Diyanet İşleri Başkanlığını temsilen ilgili müftülük hasım
gösterilmek suretiyle açılan dava sonunda hizmet süresini belirleyen ve yetkili
sulh hukuk mahkemesince verilmiş olan bir karar yeterli sayılır. Bu maddeye göre yapılan borçlandırmalar hakkında da 5434 sayılı
Kanunun borçlanmayla ilgili diğer hükümleri uygulanır." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî
düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." 2- "MADDE 60.- Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve
teşkilatı kurar." 3 - " MADDE 61.- Devlet, harp ve vazife şehitlerinin dul
ve yetimleriyle, malûl ve gazileri korur ve toplumda kendilerine yaraşır bir
hayat seviyesi sağlar. Devlet, sakatların korunmalarını ve toplum hayatına intibaklarını
sağlayıcı tedbirleri alır. Yaşlılar, Devletçe korunur. Yaşlılara Devlet yardımı ve sağlanacak
diğer haklar ve kolaylıklar kanunla düzenlenir. Devlet, korunmaya muhtaç çocukların topluma kazandırılması için
her türlü tedbiri alır. Bu amaçlarla gerekli teşkilat ve tesisleri kurar veya
kurdurur." C-İlgili Anayasa Kuralları İlgili Anayasa Kuralları Şunlardır : 1-"MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî
dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2-"MADDE 36.- Herkes, meşrû vasıta ve yollardan faydalanmak
suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma
hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan
kaçınamaz." IV-İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Ahmet N.
SEZER, Güven DİNÇER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN,
Sacit ADALI, Ali HÜNER, Mustafa YAKUPOĞLU, Fulya KANTARCIOĞLU ve Mahir Can
ILICAK'ın katılmalarıyla 30.4.1998 günü yapılan ilk inceleme toplantısında;
dosyadaki eksiklik giderildiğinden işin esasının incelenmesine oybirliğiyle
karar verildi. V- UYGULANACAK KURAL SORUNU Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddelerine göre, Anayasa Mahkemesi'ne
itiraz yoluyla yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran mahkemenin bakmakta
olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır. Uygulanacak yasa kurallarından amaç, davanın değişik evrelerinde
ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da
olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunan yahut tarafların istek ve
savunmaları çerçevesinde bir karar vermek için ön plânda tutulması gereken
kurallardır. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 5434 sayılı Emekli Sandığı
Kanunu'na 2865 sayılı Yasa ile gelen Ek Maddenin 3157 sayılı Yasa ile
değiştirilen (c) fıkrasının iptalini istemiştir. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme'de bakılmakta olan dava, davacının
belgelendirilmeyen geçmiş hizmetlerinin değerlendirilmesine ilişkin olduğundan,
davada uygulanacak kural, (c) fıkrasının dördüncü paragrafıdır. Bu nedenle,
fıkranın "Şu kadar ki; bu fıkrada adı geçen belgelerin tevsiki mümkün
değilse, ilgilinin, Diyanet İşleri Başkanlığını temsilen ilgili müftülük hasım
gösterilmesi suretiyle açılan dava sonunda hizmet süresini belirleyen ve
yetkili sulh hukuk mahkemesince verilmiş olan bir karar yeterli sayılır"
bölümü dışındaki kurallarının, bakılmakta olan davada uygulanma olanağı
bulunmadığından bunlara ilişkin itiraz başvurusunun Mahkeme'nin yetkisizliği
nedeniyle reddine oybirliğiyle karar verilmiştir. VI- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, iptali
istenilen yasa kuralı, Anayasa'ya aykırılık savına dayanak yapılan Anayasa kurallarıyla
bunlarla ilgili gerekçeler ve öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü : A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı 5434 sayılı Yasa'ya eklenen ve itiraz konusu kuralı da içeren Ek
Maddeye göre, T.C. Emekli Sandığı iştirakçilerinden, herhangi bir sosyal
güvenlik kurumuna tabi olmadan; a) Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne bağlı mülhak vakıf camilerinde
görev yapan ve ücretlerini bu genel müdürlükten alanlar, b) Diyanet İşleri Başkanlığı'na bağlı camilerde kadrolu daimi
mezun imam hatip ve müezzin - kayyumlara vekalet edenler, c) Köy, kasaba ve mahalle camilerinde dernek, vakıf veya köy
bütçesinden ücret alarak imam hatiplik yapanlar; Bu görevlerde geçmiş süreleri için T.C. Emekli Sandığı Kanunu'nda
yer alan esas ve oranlarla borçlandırılırlar. Köy, kasaba ve mahalle camilerinde yapılan hizmetlerin
borçlandırılabilmesi için, ilgililerin bu görevleri müftülükçe verilmiş bir
belgeye dayanarak yapmış olmaları ve ücretlerinin dernek, vakıf veya köy
bütçesinden ödendiğinin defter veya bordro, bu olmadığı takdirde, vergi dairesi
kayıtlarına dayanılarak müftülüklerce verilmiş ve mahalli mülki amirlerce
onanmış belgelerle kanıtlanmaları gerekmektedir. İtiraz konusu kuralla, dernek, vakıf veya köy bütçesinden ücret
alarak, köy, kasaba ve mahalle camilerinde imam hatiplik yapanlardan, bu
hizmetlerini belgelendiremeyenlerin, Diyanet İşleri Başkanlığı'nı temsilen
ilgili müftülük hasım gösterilmek suretiyle yetkili sulh hukuk mahkemesine
açılacak tesbit davası ile bu hizmetlerini kanıtlamaları olanağı getirilmiştir. İtiraz konusu kurala ilişkin Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde
yapılan görüşmelerde, sosyal devletin, bütün fertlerini sosyal güvenliğe
kavuşturmakla görevli olduğu, bu ilke gözönünde bulundurularak tüm bireylerin
sosyal güvenliğe kavuşturulmasına özen gösterildiği, bu amaçla T.C. Emekli
Sandığı Kanunu'nda yapılan değişikliklerle memuriyet öncesi çalışanlara
borçlanma olanağı sağlandığı, kadrosuz olarak köylerde hizmet yapmış
olan imamların sosyal güvenliğe kavuşturulmalarının istenildiği ileri
sürülmüştür. Ayrıca, hizmet sürelerinin değerlendirilmesinde, gerçek hizmet
edenlerle etmeyenlerin ayırımının özenle yapılması ve adaletsiz bir durumun
ortaya çıkmaması için 442 sayılı Köy Kanunu ile 633 sayılı Diyanet İşleri
Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkındaki Kanun'da öngörülen koşulların da
gözönünde bulundurulması gerektiği belirtilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında 2949
sayılı Yasa'nın 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi, yasaların Anayasa'ya
aykırılığı konusunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak
zorunda değildir. İstemle bağlı kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya
aykırılık kararı verebilir. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, kuralın, Anayasa'nın 10., 60. ve
61. maddelerine aykırılığını ileri sürülmüş ise de kural, ilgisi nedeniyle
Anayasa'nın 2. ve 36. maddeleri yönünden de incelenmiştir. 1-Anayasa'nın 2. ve 36. Maddeleri Yönünden İnceleme Anayasa'nın 2. maddesine göre, Cumhuriyetin temel nitelikleri
arasında sayılan hukuk Devleti, insan haklarına saygılı ve bu hakları koruyan
adaletli bir hukuk düzeni kuran ve bunu sürdürmekle kendini yükümlü sayan, bütün
işlem ve eylemleri yargı denetimine bağlı olan Devlettir. Devletin amacı,
ferdin ve toplumun huzuru bakımından adaleti sağlamak olduğuna göre, itiraz
konusu kuralla mahkemelerden, belgelendirilemeyen hizmet süresini belirleyen
bir karar alınarak bu hizmetin değerlendirilmesi olanağının tanınmasında,
Anayasa'daki hukuk güvenliği ve hukuk devleti ilkesiyle bağdaşmayan bir durum
yoktur. Anayasa'nın 36. maddesinde, "Herkes, meşru vasıta ve
yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı
olarak iddia ve savunma hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan
kaçınamaz" denilmektedir. Bu kuralla, herkesin sav ve savunma hakkını
hukuk düzenine uygun, her türlü etkiden uzak olarak kullanabilmesi ve yargı mercileri
önünde kanıtlarını ileri sürebilmesi olanağı sağlanmıştır. İtiraz konusu fıkraya göre, fıkrada, belirtilen belgelerle tevsik
edilemeyen hizmet süreleri, ilgilinin, Diyanet İşleri Başkanlığı'nı temsilen
müftülüğü hasım göstererek açacağı dava sonucunda yetkili sulh hukuk
mahkemesince saptanabilecektir. Köy, kasaba ve mahalle camilerinde dernek, vakıf veya köy
bütçesinden ücret alınarak yapılan imam hatiplik hizmetlerinin
borçlandırılabilmesi için açılan bu tür davaların, yargı yerlerinde özen ve
duyarlılıkla yürütüleceği ve davacının hizmet tesbitine ilişkin iddiası
araştırılırken tanık sözlerinin ve diğer kanıtların gerçeğe uygunluğu ile
inandırıcılığı üzerinde durulacağı kuşkusuzdur. Hizmet süresini belirlemek için
açılan tesbit davasında, husumetin Emekli Sandığı'na veya müftülüğe
yöneltilmesi mahkemece yapılacak araştırmanın niteliğini etkilemeyeceğinden,
hak arama özgürlüğünün zedelenmesi söz konusu değildir. Bu nedenle, sulh mahkemesinde açılan davada T.C. Emekli
Sandığı'nın hasım gösterilmeyerek ilgili müftülüğün hasım gösterilmesinde
"hak arama hürriyeti"ne aykırılık bulunmamaktadır. İtiraz konusu kural, Anayasa'nın 2. ve 36. maddelerine aykırı
görülmemiştir. 2-Anayasa'nın 60. ve 61. Maddeleri Yönünden İnceleme Mahkeme, borçlanma konusunda sağlanan imtiyazın kişilerin emekli
olmalarını kolaylaştırdığını, kadroların boşaltılarak yeni atamalar
yapılmasının sağlandığını, bunun için de dava yolunun kullanıldığını; bu meslek
grubunun sosyal güvenlik kuruluşlarından yararlanan diğer kişilerden hiçbir
üstünlükleri ve imtiyazları olmadığı gibi bu meslek grubunun özel olarak sosyal
güvenlik hakkından yararlanması gerektiğine ilişkin herhangi bir düzenleme de
bulunmadığını; bu nedenle, itiraz konusu kuralın, Anayasa'nın, "sosyal
güvenlik hakkı" ve "sosyal güvenlik bakımından özel olarak korunması
gerekenler"le ilgili 60. ve 61. maddelerine aykırılık oluşturduğunu ileri
sürerek iptalini istemiştir. Anayasa'nın 60. maddesinde, "Herkes, sosyal güvenlik hakkına
sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilâtı
kurar" denilmektedir. Bu kurala göre, sosyal güvenlik, herkes için bir hak
ve bunu gerçekleştirmek ise devlet için görevdir. Sosyal güvenliği sağlamak, çağdaş devletin önde gelen
görevlerinden biridir. Sosyal devlet olmanın gereği, sosyal güvenliğin
yaygınlaştırılmasını sağlamaktır. Sosyal güvenlik hakkı, bireylerin geleceğini
güvenceye almak gereksiniminden doğmuştur. Tarih içindeki gelişimi ile sosyal
güvenlik, bütün insanlar için bir hak, devlet için de bir ödev durumuna
gelmiştir. Kamu görevlilerine emekliliğe hak kazandıklarında ödenilen
"emeklilik aylığı"nın, Anayasa güvencesi altındaki sosyal güvenlik
hakkının yaşama geçirilmesi yollarından biri olduğunda ise duraksamaya yer
yoktur. İtiraz konusu kuralın gerekçesinde, bu husus belirtilerek
"yıllarca görev verdikleri halde bugün hiçbir güvencesi olmayan ve
hizmetlerini belgeleyemeyen bu kişilerin hizmetlerini mahkemeden alacakları bir
kararla belirlemelerinin temini, mağduriyetlerinin önlenmesi açısından zorunlu
hale gelmiştir" denilmiştir. Bu gerekçeden de anlaşılacağı gibi hizmet
borçlandırılmasını sağlamak amacıyla getirilen itiraz konusu kuralın,
"sosyal devlet" ilkesi ve bu ilkenin içerisinde yer alan "sosyal
güvenlik" kavramı ile çelişen bir yönü yoktur. İtirazın reddi gerekir. Anayasa'nın 61. maddesinde, sosyal güvenlik bakımından özel olarak
korunması gerekenler sayılmış ve Devletin bunlar için her türlü yasal
düzenlemeyi yapacağı, gerekli önlemleri alacağı, teşkilat ve tesisleri kuracağı
veya kurduracağı belirtilmiştir. İtiraz konusu kural ise, sosyal güvenlik bakımından özel olarak
korunması gereken kişilere ilişkin bir düzenleme getirmemekte, yalnız, maddede
öngörülen kişilerin hizmet borçlandırılması yönteminden yararlanabilmelerinin
koşullarını içermekte olduğundan, Anayasa'nın 61. maddesiyle ilgisi görülmemiştir. 3- Anayasa'nın 10. Maddesi Yönünden İnceleme Mahkeme; itiraz konusu kuralın eşitlik ilkesine de aykırılık
oluşturduğunu ileri sürmüştür. Anayasa'nın 10. maddesinde amaçlanan hukuksal eşitliktir. Bununla
kişilere veya topluluklara aynı durumda bulunanlardan daha çok veya daha geniş
hak ve yetkiler tanınması yasaklanmaktadır. Eşitlik ilkesi, aynı hukuksal
durumda bulunanlara aynı kuralların uygulanmasını gerektirir. T.C. Emekli Sandığı Kanunu ile çeşitli meslek gruplarından daha
fazla sayıda kişinin sosyal güvenlikten yararlanabilmesi için borçlandırılma
yöntemi kabul edilmiştir. İtiraz konusu kuralla, imam hatiplik yapanlardan
geçmiş hizmetlerini belgelendiremeyenlerin tümü için, Yasa'daki koşullara uygun
biçimde alacakları mahkeme kararına dayanarak borçlandırılma istemlerinde
bulunabilecekleri öngörülmüştür. Kural, aynı hukuksal durumda bulunan herkes
için getirilmiştir ve aynı konumdaki herkese uygulanırken de aynı koşullar
gözönünde bulundurulacak, aynı değerlendirmeler yapılacaktır. Yasakoyucunun
hizmet borçlandırılmasına olanak sağlayan bu kuralla ayrıcalık yaratmak amacını
güttüğü düşünülemez. Köy, kasaba ve mahalle camilerinde dernek, vakıf veya köy
bütçesinden ücret alarak imam hatiplik yapanların görevleri ve görev yerlerinin
özellikleri gözetilerek belgelendirilemeyen hizmetlerinin borçlandırılabilmesi
için mahkemeden karar alınmasını öngören itiraz konusu kuralda Anayasa'nın 10. maddesine
aykırılık yoktur. İtirazın reddi gerekir. VII- SONUÇ 26.2.1985 günlü, 3157 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle değiştirilen
5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu'na 2865 sayılı Kanunla eklenen Ek
Madde'nin (c) fıkrasındaki "Şu kadar ki; Bu fıkrada adı geçen belgelerin
tevsiki mümkün değilse, ilgilinin, Diyanet İşleri Başkanlığını temsilen ilgili
müftülük hasım gösterilmek suretiyle açılan dava sonunda hizmet süresini
belirleyen ve yetkili sulh hukuk mahkemesince verilmiş olan bir karar yeterli sayılır"
kuralının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 26.5.1998 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Ahmet Necdet
  SEZER Üye Samia AKBULUT Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Mustafa
  YAKUPOĞLU Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Aysel PEKİNER Üye Mahir Can
  ILICAK