ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2013/70 Karar Sayısı : 2013/166 Karar Günü : 26.12.2013 R.G. Tarih-Sayı :
09.05.2014-28995 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Danıştay
Onuncu Daire İTİRAZIN KONUSU : 20.2.2008
günlü, 5737 sayılı Vakıflar Kanunu'nun 22. maddesinin, Anayasa'nın 2., 10. ve
35. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek  iptaline karar verilmesi
istemidir. I- OLAY Bir mülhak vakıf tarafından Vakıflar Yönetmeliği'nin
180. maddesinin iptali istemiyle açılan davada, itiraz konusu kuralın
Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 5737 sayılı Vakıflar Kanunu'nun itiraz konusu 22. maddesi
şöyledir: “ Kamu kurum ve kuruluşları, koruma imar planlarını
düzenlerken vakıf kültür varlıklarıyla ilgili hususlarda Genel Müdürlüğün
görüşünü almak zorundadırlar. Genel Müdürlüğe ve mazbut vakıflara ait taşınmaz mallarla ilgili
olarak belediyeler ile diğer kamu kurum ve kuruluşlarınca yapılan uygulama imar
ve parselasyon planlarının, askıya çıkarılmadan önce ilgili idareler tarafından
Genel Müdürlüğe bildirilmesi zorunludur. Mazbut vakıf taşınmazlarında akar niteliğini koruyacak şekilde
imar düzenlemesi yapılır. Genel Müdürlüğe ve mazbut vakıflara ait olup uygulama imar
planlarında okul, hastane veya spor alanlarında kalan taşınmazlar; ilgili
kurumlar tarafından, imar planının tasdik tarihinden itibaren iki yıl
içerisinde kamulaştırılmadığı takdirde ilgili bakanlığın görüşü alınarak Genel
Müdürlükçe özel okul, özel hastane veya özel spor tesisi olarak
değerlendirilebilir. ” B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 10. ve 35. maddelerine
dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, Serruh
KALELİ, Alparslan ALTAN, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT,
Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri
NECİPOĞLU, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL, Zühtü ARSLAN ve M.
Emin KUZ'un katılımlarıyla 18.6.2013 gününde yapılan ilk inceleme
toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Evren ALTAY tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralı, dayanılan
Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Genel Açıklama Kökü İslâm hukukuna dayanan ve bir sosyal yardım
kurumu olan vakıflar, b ir mülkün menfaatlerinin sosyal ve kültürel hizmetlere tahsis
edilmek üzere özel mülkiyetten çıkarılarak temlik ve temellükten yasaklanmak
suretiyle kamu yararına özgülenmesini ifade etmektedir. Türk Medenî Kanunu'nun 101. maddesinde “ vakıflar ”, gerçek
veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca
özgülemeleriyle oluşan tüzel kişiliğe sahip mal toplulukları olarak tanımlanmış
ve bir malvarlığının bütünü veya gerçekleşmiş ya da gerçekleşeceği anlaşılan
her türlü geliri veya ekonomik değeri olan hakların vakfedilebileceği
belirtilmiştir. Günümüzde vakıf kurulabilmesi, Türk Medenî Kanunu hükümlerine göre
mümkün olmakla birlikte, Türk Medenî Kanunu'nun yürürlük tarihinden önce
kurulmuş olan vakıflara da, tarihten gelen özellikleri, kuruluş irade ve
amaçları ile vakıf senetlerindeki koşullar gereği korunmaları ve
sürekliliklerinin sağlanması hususları gözetilerek, Vakıflar Kanunu kapsamında
yer verilmiş ve mazbut vakıflar, mülhak vakıflar, cemaat vakıfları, esnaf
vakıfları ve yeni vakıfların yönetimi, faaliyetleri ve denetimi, yurt içi ve
yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür varlıklarının tescili,
muhafazası, onarımı ve yaşatılması, vakıf varlıklarının ekonomik şekilde
işletilmesi ve değerlendirilmesinin sağlanmasına ilişkin usûl ve esaslar,
Vakıflar Kanunu'nda düzenlenmiştir. B- Anayasaya Aykırılık Sorunu Başvuru kararında, birer mal topluluğu olan mazbut ve mülhak
vakıflar arasında yönetim usulleri dışında herhangi bir farklılık ve öncelik sıralaması
bulunmamasına rağmen itiraz konusu kuralda yer alan düzenlemelerin mülhak
vakıfları kapsamadığı, imar planları yapılırken vakıf kültür varlıkları ile
ilgili konularda Vakıflar Genel Müdürlüğünün görüşünün alınmasının
öngörülmesine karşın mülhak vakıflara ait kültür varlıklarının korunması
yönünden mütevellilerin ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına görüşlerini
bildirmelerine olanak tanınmadığı, mülhak vakıflara ait vakıf kültür
varlıklarının korunmasının bu varlıkların özelliklerini ve kullanılış biçimlerini
yakından bilen mülhak vakıf yöneticilerinin sorumluluğunda olduğu, koruma imar
planları hazırlanırken Vakıflar Genel Müdürlüğünün yanı sıra mülhak vakıf
mütevellilerinin görüşlerinin de alınması gerektiği, mülhak vakıflara ait
taşınmazlarla ilgili imar ve parselasyon planlarının askıya çıkarılmadan önce
ilgili idarelerce mülhak vakıflara bildirilmemesinin mülhak vakıfların
vakfiyeleri doğrultusunda faaliyetlerini sürdürme ve yaşatılmaları amacına
aykırı olduğu, imar düzenlemeleri yapılırken mazbut vakıf taşınmazlarının akar
niteliği korunurken mülhak vakıfların kapsam dışında tutulduğu, aynı tür ve
aynı statüdeki mazbut ve mülhak vakıflar arasında eşitlik ve kanunların
genelliği ilkelerinin ihlal edildiği ve mülhak vakıfların mülkiyet hakkının zedelendiği
belirtilerek itiraz konusu kuralın, Anayasa'nın 2., 10. ve 35. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 5737 sayılı Vakıflar Kanunu'nun itiraz konusu 22. maddesinin
birinci fıkrasında, kamu kurum ve kuruluşlarının, koruma imar planlarını
düzenlerken vakıf kültür varlıklarıyla ilgili hususlarda Vakıflar Genel
Müdürlüğünün görüşünü almak zorunda oldukları; ikinci fıkrasında, Genel
Müdürlüğe ve mazbut vakıflara ait taşınmaz mallarla ilgili olarak belediyeler
ile diğer kamu kurum ve kuruluşlarınca yapılan uygulama imar ve parselasyon
planlarının askıya çıkarılmadan önce ilgili idareler tarafından Genel Müdürlüğe
bildirilmesinin zorunlu olduğu; üçüncü fıkrasında, mazbut vakıf taşınmazlarında
akar niteliğini koruyacak şekilde imar düzenlemesi yapılacağı; dördüncü
fıkrasında ise Genel Müdürlüğe ve mazbut vakıflara ait olup uygulama imar
planlarında okul, hastane veya spor alanlarında kalan taşınmazların, ilgili
kurumlar tarafından, imar planının tasdik tarihinden itibaren iki yıl
içerisinde kamulaştırılmadığı takdirde ilgili bakanlığın görüşünün alınarak
Genel Müdürlükçe özel okul, özel hastane veya özel spor tesisi olarak
değerlendirilebileceği kurala bağlanmıştır. Anayasa'nın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyetinin bir hukuk devleti
olduğu belirtilmiş, 10. maddesinde de “ Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet,
siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Kadınlar ve erkekler eşit haklara
sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla yükümlüdür. Hiçbir
kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve
idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak
hareket etmek zorundadırlar. ” denilmiştir. “ Kanun önünde eşitlik ilkesi ” hukuksal durumları aynı
olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile eylemli değil, hukuksal eşitlik
öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda bulunan kişilerin kanunlar
karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak, ayrım yapılmasını ve
ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve
topluluklara ayrı kurallar uygulanarak kanun karşısında eşitlik ilkesi ihlal
edilmiş olmaz. Kanun önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı
tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da
topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı
hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa
Anayasa'da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez. Kanunların ilke olarak genel ve nesnel olmaları gereğini ifade
eden “ kanunların genelliği ilkesi ” ise hukuk devleti ve kanun önünde
eşitlik ilkelerinin bir sonucudur. Kanunların genelliğinden anlaşılan, belli
kişileri hedef almayan, özel bir durumu gözetmeyen, önceden saptanıp soyut
biçimde herkese uygulanabilecek kurallar içermesidir. Buna göre yasa
kurallarının her şeyden önce genel nitelikte olması, herkes için objektif
hukuki durumlar yaratması ve aynı hukuki durumda bulunan kişilere ayırım
gözetilmeksizin uygulanabilir olması gerekir. İtiraz konusu kuralın birinci fıkrası, kamu kurum ve
kuruluşlarının koruma imar planlarını düzenlerken vakıf kültür varlıklarıyla
ilgili hususlarda Vakıflar Genel Müdürlüğünün görüşünü almak zorunda
olduklarını belirtmektedir. Vakıflar Kanunu'nun 1. maddesinde, vakıflar arasında bir ayrım
yapılmaksızın, yurt içi ve yurt dışındaki taşınır ve taşınmaz vakıf kültür
varlıklarının muhafazası, onarımı ve yaşatılması, Kanun'un amaçları arasında
sayılmış, “ Vakıf kültür ve tabiat varlıklarının korunması ” başlıklı 29.
maddesinde de vakıflara ait taşınır ve taşınmaz kültür ve tabiat varlıklarının
Vakıflar Genel Müdürlüğü, ilgili kamu kurum ve kuruluşları ile kullananları
tarafından korunacağı ifade edilmiştir. Vakıf kültür varlıklarının korunması amacını taşıyan ve koruma
imar planları düzenlenirken vakıf kültür varlıklarıyla ilgili hususlarda
Vakıflar Genel Müdürlüğünün görüşünün alınması zorunluluğunu öngören itiraz
konusu kural,mazbut vakıfların kültür varlıklarıyla sınırlı olmayıp, tüm
vakıflara ait kültür varlıkları yönünden geçerli bulunmaktadır. Kamu kurum
ve kuruluşları, koruma imar planlarını düzenlerken vakıflar arasında bir ayrım
gözetmeksizin tüm vakıfların kültür varlıklarıyla ilgili hususlarda Vakıflar
Genel Müdürlüğünün görüşünü almak zorunda olduklarından, bu yönüyle kuralda
mazbut vakıflar ile mülhak vakıflar arasında bir farklılık bulunmamaktadır. Kanun'un 28. maddesinde mazbut vakıflara ait vakıf kültür
varlıklarının korunmasının Vakıflar Genel Müdürlüğünce yürütüleceğinin
belirtilmesi de, söz konusu korumanın mazbut vakıf kültür varlıklarıyla sınırlı
olduğu anlamını taşımamakta olup kanun koyucu tarafından mazbut vakıfların
yönetimi bakımından Vakıflar Genel Müdürlüğüne verilen görevin bir gereğini
oluşturmaktadır. İtiraz konusu kuralın diğer fıkralarında ise mazbut vakıflara ait
taşınmaz mallarla ilgili olarak yapılan imar ve parselasyon planlarının askıya
çıkarılmadan önce Vakıflar Genel Müdürlüğüne bildirilmesi, imar düzenlemesinin
mazbut vakıf taşınmazlarında akar niteliğini koruyacak şekilde yapılması ve
imar planlarında okul, hastane ve spor alanlarında kalan mazbut vakıf
taşınmazlarının iki yıl içinde kamulaştırılmaması halinde ilgili bakanlığın
görüşünün alınarak Vakıflar Genel Müdürlüğünce özel okul, özel hastane veya
özel spor tesisi olarak değerlendirilebilmesi öngörülmüştür. Mazbut vakıflar ile mülhak vakıflar, Vakıflar Kanunu'nun 3.
maddesinde tanımlanmıştır. Buna göre “mazbut vakıflar” , bu Kanun
uyarınca Vakıflar Genel Müdürlüğünce yönetilecek ve temsil edilecek vakıflar
ile mülga 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi'nin yürürlük tarihinden önce kurulmuş
ve 2762 sayılı Vakıflar Kanunu gereğince Vakıflar Genel Müdürlüğünce yönetilen
vakıflar; “mülhak vakıflar” ise mülga 743 sayılı Kanun'un
yürürlük tarihinden önce kurulmuş ve yönetimi vakfedenlerin soyundan gelenlere
şart edilmiş vakıflardır. Mülhak vakıfların yönetim ve temsili, bu vakıfların Anayasaya
aykırılık teşkil etmeyen vakfiye şartlarına göre Vakıflar Meclisi tarafından
atanacak yöneticileri eliyle yapılmaktadır. Mazbut vakıflar ise fiili ve hukuki sebeplerle Devletin el
koyduğu, idaresi bir makama ya da vakfedenlerin fer'îlerinden başkalarına
bırakıldığı, fiilen hayrî bir hizmeti kalmadığı için Vakıflar Genel
Müdürlüğü'nün vesayeti altına alınan, özel hukuk hükümlerine tabi tüzel kişiler
olduklarından, bu vakıfların yönetim ve temsilleri, hukuki statülerinin
korunarak yaşatılmaları amacıyla Vakıflar Genel Müdürlüğü'ne bırakılmıştır.
Kendine özgü bu vesayet ilişkisi, mazbut vakıfların hukuki statülerinde bir
değişikliğe sebebiyet vermediği gibi, vakıf malvarlığının kamu malı hâline
dönüşmesi sonucunu da doğurmamaktadır. Mazbut vakıflar ile mülhak vakıflar, yönetimleri ve temsilleri
bakımından farklı hukuki konumda bulunmakta ve farklı kurallara tâbi
tutulmaktadırlar. Kanun koyucu, yönetim ve temsil görevi Vakıflar Genel
Müdürlüğüne verilen mazbut vakıflara ait taşınmazların korunması ve vakfın amaç
ve faaliyetlerinin yerine getirilebilmesi için gelir getirici şekilde
değerlendirilmesine yönelik olarak mazbut vakıf taşınmazları hakkında özel
düzenlemeler öngörmüştür. Mazbut vakıfların taşınmaz varlıklarını koruyucu
nitelikteki söz konusu düzenlemeler, mazbut vakıfların vakfedenlerin
fer'îlerinin mütevelliliğinde değil de, bir kamu idaresinin yönetimi altında
bulunması nedeniyle bu vakıfların kanun koyucu tarafından özel olarak korunması
ve bu suretle mazbut vakıfların yaşatılması ve vakıf amaçlarına ulaşılması
amacını gütmektedir. Kanun koyucu, gerçek kişilerce yönetilmeyen mazbut
vakıflara bir anlamda sahip çıkmakta, özel bir koruma sağlamaktadır. Bu husus,
Vakıflar Kanunu'ndaki mazbut vakıflara ilişkin diğer düzenlemelerden de
anlaşılmaktadır. Nitekim Kanun'un 20. maddesinde, mazbut vakıflara ait onarımı
planlanan vakıf kültür varlıkları ile yatırım yapılacak taşınmazların kira
süresinin bitiminden bir ay önce bildirim yapılmak kaydıyla hiçbir hüküm ve
karara bağlı olmaksızın Genel Müdürlüğün talebi üzerine kira süresi sonunda
mülki amirlikçe tahliye edileceği; 24. maddesinde, kiraya verilen veya tahsis
edilen mazbut vakıf taşınmaz mallarının yangın, hırsızlık ve doğal afetlere
karşı, kullananları tarafından Genel Müdürlük adına sigortalanmasının zorunlu
olduğu ve 28. maddesinde, yeterli geliri bulunmayan mazbut vakıflara ait vakıf
kültür varlığı niteliğindeki taşınmazların, benzer amaçlı mazbut vakıfların
gelirleriyle korunmasına ve yaşatılmasına Vakıflar Meclisinin yetkili olduğu
belirtilmiştir. İtiraz konusu maddenin üçüncü fıkrası yönünden ise Vakıflar
Genel Müdürlüğüne verilen koruma görevi dahi yeterli görülmeyerek, mazbut vakıf
taşınmazlarında akar niteliğini koruyacak şekilde düzenleme yapılması konusunda
söz konusu imar planlarını yapmaya yetkili idarelere de görevler verilmiştir. Vakıflar Genel Müdürlüğünce yönetilen ve temsil edilen mazbut
vakıfların, diğer vakıflardan ayrı bir konumda bulunmaları nedeniyle, bu
vakıflar yönünden özel koruma önlemleri öngörülmesi kanun koyucunun takdirini
yansıtmakta olup diğer vakıflardan farklı kurallara tabi tutulmalarında kanun
önünde eşitlik ilkesine ve kanunların genelliği ilkesine aykırılık
bulunmamaktadır. Anayasa'nın 35. maddesinde, herkesin mülkiyet ve miras haklarına
sahip olduğu belirtildikten sonra, bu hakların ancak kamu yararı amacıyla,
kanunla sınırlanabileceği ve mülkiyet hakkının kullanılmasının toplum yararına
aykırı olamayacağı ifade edilmiştir. Mülkiyet hakkı, kişiye başkasının hakkına
zarar vermemek ve kanunların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla, sahibi
olduğu şeyi dilediği gibi kullanma, ürünlerinden yararlanma ve tasarruf olanağı
veren bir haktır. İmar planları, insan, toplum, çevre münasebetlerinde kişi ve aile
mutluluğu ile toplum hayatını yakından etkileyen fiziksel çevreyi sağlıklı bir
yapıya kavuşturmak, yatırımların yer seçimlerini ve gelişme eğilimlerini
yönlendirmek ve toprağın korunma, kullanma dengesini en rasyonel biçimde belirlemek
amacıyla hazırlanan planlardır. Anayasa'nın 5.
maddesiyle kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlama ve insanın
maddi ve manevi varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlama ve 56.
maddesiyle herkesin sahip olduğu belirtilen sağlıklı ve dengeli bir çevrede
yaşama hakkını koruma konusunda Devlete verilen görevlerin yerine
getirilmesinin, belli bir plan ve program çerçevesinde gözetim ve denetim ile
gerçekleşebileceği ve Anayasa'da yer alan “ sağlıklı ve dengeli çevre ”
kavramına, doğal güzelliklerin korunduğu, kentleşme ve sanayileşmenin getirdiği
hava ve su kirlenmesinin önlendiği bir çevre kadar, belli bir plan ve programa
göre düzenlenmiş çevrenin de girdiği kabul edilmektedir. İmar planları, Anayasa'nın 5. ve 56. maddeleriyle Devlete verilen
görevlerin yerine getirilmesi bakımından mülkiyet hakkının sınırlanması
sonucunu doğurabilecek niteliktedir. İmar planları ile ilgili usul ve esaslar
ise İmar Kanunu'nda düzenlenmiş olup, imar planı kapsamında bir taşınmaz ile
ilgili olarak tasarrufta bulunulmasının, tek başına mülkiyet hakkının ihlaline
neden olduğunun söylenebilmesi olanaklı değildir. Bu konuda ileri sürülecek
iddiaların, plana karşı açılacak davalarda yargı yerlerince değerlendirilecek
hususlar olduğu açıktır. Belirtilen nedenle, itiraz konusu kuralın,imar düzenlemelerinde
mazbut vakıf taşınmazlarının akar niteliğinin korunması ve değerlendirilmesine
ilişkin üçüncü ve dördüncü fıkralarında, mülhak vakıfların mülkiyet haklarının
ihlal edildiğinin kabulü olanaklı değildir. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2., 10. ve
35. maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. VI- SONUÇ 20.2.2008 günlü, 5737 sayılı Vakıflar Kanunu'nun 22. maddesinin
Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 26.12.2013 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim KILIÇ Başkanvekili Serruh KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Mehmet ERTEN Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra Ayla
  PERKTAŞ Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Burhan ÜSTÜN Üye Engin YILDIRIM Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Erdal TERCAN Üye Muammer TOPAL Üye Zühtü ARSLAN Üye M. Emin KUZ