ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1995/15 Karar Sayısı : 1995/55 Karar Günü : 5.10.1995 R.G. Tarih-Sayı :18.02.2000-23968 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN :Ankara 6. İcra Ceza Hakimliği İTİRAZIN KONUSU :9.6.1932 günlü, 2004 sayılı "İcra İflas
Kanunu"nun 354. maddesinin ikinci fıkrasının Anayasa'nın 2., 36. ve 38.
maddelerine aykırılığı savı ile iptali istemidir. I- OLAY Mal beyanında bulunmamak suçundan verilen cezanın Yargıtay'ca
onanarak infazı aşamasında borcun ödenmesi ve müştekinin şikayetinden vazgeçmesi
üzerine davaya bakmakta olan mahkeme, İcra iflas Kanunu'nun 354. maddesinin
ikinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğunu ileri sürerek iptali için doğrudan
başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- Yasa Kuralları 1- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 2004 sayılı İcra İflas Kanunu'nun 354. maddesi şöyledir: "Kanunun bu babında yazılı suçlardan takibi şikâyete bağlı
olanların müştekisi feragat eder veya borcun itfa edildiği sabit olursa dava ve
bütün neticeleriyle beraber ceza düşer. Ancak kendi temyizi neticesinde haksız çıkan borçlunun birinci
fıkrada yazılı hallerde yalnız cezasının yarısı düşer." 2- İlgili Yasa Kuralları 2004 sayılı İcra İflas Kanunu'nun ilgili görülen maddeleri
şunlardır: 1-"MADDE 74-Mal beyanı, borçlunun gerek kendisinde ve gerek
üçüncü şahıslar yedinde bulunan mal ve alacak ve haklarında borcuna yetecek
miktarın nevi ve mahiyet ve vasıflarını ve her türlü kazanç ve gelirlerini ve
yaşayış tarzına göre geçim membalarını ve buna nazaran borcunu ne suretle
ödeyebileceğini yazı ile veya şifahen icra dairesine bildirmesidir." 2- "MADDE 75-İtirazının iptaline veya kat'i veya muvakkat
surette kaldırılmasına karar verilen borçlu, bu kararın kendisine tebliğinden
itibaren üç gün içinde yukarıdaki maddede gösterildiği üzere beyanda bulunmaya
mecburdur. İptal veya kaldırma kararı borçlunun vicahında verilmiş ise bu
müddet, kararın tefhiminden başlar." 3- "MADDE 337-(Değişik: 18/2/1965-538 md.) Müddeti içinde beyanda bulunmak üzere mazereti olmaksızın icra
dairesine gelmeyen veya yazılı beyanda bulunmayan borçlular, alacaklının
şikâyeti üzerine, tetkik mercii tarafından on günden bir aya kadar hafif hapis
cezasıyla mahkum edilir. Borçlunun haczi kabil mallarını alacaklının bildiği
veya bilmesi lazım geldiği ispat olunursa borçluya ceza verilmez. 162, 209, 216 ncı maddeler hükümlerine muhalefet eden müflis
hakkında da iflas idaresinin vereceği müzekkere üzerine tetkik mercii
tarafından aynı ceza hükmolunur." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 2.-Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî
dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2- "MADDE 36.-Herkes, meşrû vasıta ve yollardan faydalanmak
suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma
hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan
kaçınamaz." 3- "MADDE 38.-Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan
kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçu
işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza
verilemez. Suç ve ceza zamanaşımı ile ceza mahkûmiyetinin sonuçları konusunda
da yukarıdaki fıkra uygulanır. Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla
konulur. Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz. Hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir
beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz. Ceza sorumluluğu şahsidir. Genel müsadere cezası verilemez. İdare, kişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran bir
müeyyide uygulayamaz. Silahlı Kuvvetlerin iç düzeni bakımından bu hükme kanunla
istisnalar getirilebilir. Vatandaş, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye geri verilemez." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Yekta Güngör
ÖZDEN, Güven DİNÇER, İhsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet Necdet SEZER, Haşim
KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER ve Lütfi F.
TUNCEL'in katılmalarıyla 28.3.1995 günü yapılan ilk inceleme toplantısında;
dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, mahkemenin başvuru kararı ve
Anayasa'ya aykırı olduğu ileri sürülen ve ilgili görülen yasa kuralları ile
dayanılan Anayasa kuralları, bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri
okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: İcra İflâs Kanunu'nda borçluya mal beyanında bulunma zorunluluğu
getirilmiş, bu gereğe uymama ise 337. maddede suç sayılarak cezalandırılmıştır. İtiraz konusu 354. madde de ise, İcra İflâs Kanunu'nun 16. babda
yazılı suçlardan takibi şikâyete bağlı olanların müştekisi feragat eder veya
borcun ödendiği sabit olursa dava ve hükmedilmişse ceza bütün sonuçları ile
düşeceği, ancak, kendi temyizi sonucunda haksız çıkan borçlunun birinci fıkrada
yazılı hallerde cezanın yarısının düşeceği öngörülmüştür. Maddenin gerekçesinde fıkranın amacı, borçluyu borcunu ödemeye
teşvik etmek ve temyiz hakkının kötüye kullanılmasından alıkoymak olarak
açıklanmıştır Mahkeme, İcra İflas Kanunu'nun 354. maddesinin ikinci fıkrasının,
Anayasa'nın 2., 36. ve 38. maddelerine aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Anayasa'nın 36. maddesinde, herkesin meşru vasıta ve yollardan
faydalanmak suretiyle, yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia
ve savunma hakkına sahip olduğu, hiç bir mahkemenin, görev ve yetkisi içindeki
davaya bakmaktan kaçınamayacağı belirtilmiş; 13. maddesinde de temel hak ve
özgürlüklerin; Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, milli
egemenliğin, Cumhuriyetin, milli güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin,
kamu yararının, genel ahlâkın ve genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca
Anayasa'nın sözüne ve ruhuna uygun olarak yasa ile sınırlanabileceği bu
sınırlamaların demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamayacağı ve
amaçları dışında kullanılamayacağı öngörülmüştür. 354. maddenin birinci fıkrasında, borcun ödenmesinin ya da
müştekinin feragatinin davayı, cezaya hükmedilmişse cezayı düşüreceği
belirtilmiş; ikinci fıkrada ise temyizi sonucunda haksız çıkan borçlunun
yukarıdaki durumlar gerçekleşse bile yalnızca cezasının yarısının
düşürüleceğinin öngörülmüş olması, temyiz yoluna başvurmaya getirilmiş bir
sınırlamadır. Mahkemelerden verilen kararların kesin olup olmaması ve kanun
yoluna başvurmaya ilişkin düzenlemeler, yöntem yönünden kuşkusuz yasakoyucu
tarafından takdir edilecektir. Ancak, takdir yetkisinin, Anayasa'da belirlenen
kurallara uygun olarak ve özellikle de hak arama özgürlüğüyle bağdaşacak
biçimde bunun özüne dokunulmadan düzenlenmesi zorunludur. İtiraz konusu kuralın kamu düzenini ve kamu yararını korumak
amacıyla kişinin hak arama özgürlüğünü bir ölçüde güçleştirmekte ise de,
kişileri bu hakkı kullanmaktan tümüyle yoksun bıraktığı söylenemez. Haklılığına
inanan borçlunun, bu kararı her zaman temyiz edebileceği kuşkusuzdur. İtiraz
konusu kural kötü niyetle bu yolu kullanacaklara bir uyarı niteliği taşımakta,
böylece hakkın kötüye kullanılmasını önleyerek kişi yararı ile toplum yararı
arasında bir denge sağlamaktadır. Kanun yoluna başvurma, hak arama özgürlüğü ile doğrudan
bağlantılıdır. Ancak, Anayasa'nın 13. maddesinde öngörülen "kamu
düzeni" ve "kamu yararı" amacı ile hak arama özgürlüğüne
getirilen bu sınırlamanın demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı bir
yönü bulunmamaktadır. İptal isteminin reddi gerekir. Anayasa'nın 2. maddesinde Türkiye Cumhuriyetinin sosyal bir hukuk
Devleti olduğu belirtilmiştir. Hukuk devletinin temel niteliği, tüm devlet
faaliyetlerinin hukuk kurallarına uygun olmasıdır. Hukuk devleti, insan
haklarına saygı gösteren, bu hakları koruyucu âdil bir hukuk düzeni kuran ve bu
düzeni sürdürmekle kendisini yükümlü sayan, tüm eylem ve işlemleri hukuka uygun
olan ve yargı denetimine bağlı bulunan devlettir. "Sosyal Devlet" ise, hukuk devletini belirleyen ilkelere
koşut olarak, insan hak ve özgürlüklerine saygı gösteren, kişinin huzur ve
refahını gerçekleştiren ve bunları güvence altına alan, kişi ile toplum
yararları arasında denge kuran, emek ve sermaye ilişkilerini dengeli biçimde
düzenleyen, özel teşebbüsün güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlayan,
çalışanların insanca yaşaması, çalışması ve kendisini geliştirmesi için sosyal,
ekonomik ve malî önlemler alarak adaletli bir hukuk düzeni kuran ve bunu devam
ettirmeyi amaç edinen devlettir. Temyiz yolunun hukuk devletinin olmazsa olmaz
koşulu olan hak arama özgürlüğü ile ilişkisi tartışmasızdır. Ancak, itiraz konusu kuralla getirilen sınırlama, hukuk devleti
ilkesine aykırı olmadığı gibi alacak borç ilişkilerinin alacaklı aleyhine
bozulmasını, bu dengenin bozulmasından tüm toplum düzeninin zarar görmesini önlemeye
yönelik bulunduğundan sosyal devlet ilkesine de aykırı değildir. Bu nedenle,
itirazın reddi gerekir. İtiraz konusu kuralın suç ve cezalara ilişkin esasların
düzenlendiği Anayasa'nın 38. maddesiyle bir ilgisi görülmemiştir. Güven DİNÇER ve Lütfi F. TUNCEL bu görüşlere katılmamışlardır. VI- SONUÇ 9.6.1932 günlü, 2004 sayılı "İcra İflas Kanunu"nun 354.
maddesinin ikinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE,
Güven DİNÇER ile Lütfi F. TUNCEL'in karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 5.10.1995
gününde karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Yılmaz
  ALİEFENDİOĞLU Üye İhsan PEKEL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL KARŞIOY
YAZISI İcra İflas Yasası'nın 354. maddesinin birinci fıkrasında, bu
Yasa'nın 16. babında yazılı suçlardan takibi şikayete bağlı olanların
yakınıcısının feragat etmesi ya da borcun ödendiğinin sabit olması halinde,
davanın ve hükmedilmişse cezanın bütün sonuçları ile düşmesi öngörüldüğü halde,
ikinci fıkrasında, kendi temyizi sonucunda haksız çıkan borçlunun birinci
fıkrada yazılı haller için, yalnızca cezanın yarısının düşmesi öngörülmüştür. Anayasa'nın 2. maddesinde kurala bağlanan hukuk devleti ilkesi,
Devletin bütün organlarının üzerinde hukukun mutlak bir egemenliğinin olması,
yasakoyucunun Anayasa ve hukukun üstün kurallar ile bağlı olması anlamına
gelmektedir. Hukuk devleti, genel anlatımı ile, insan haklarına saygı gösteren,
bu hakları koruyucu adîl bir hukuk düzenini kuran ve bu düzeni sürdürmekle
kendisiniyükümlü sayan, tüm eylem ve işlemlerinde hukukun evrensel kurallarına
uyan ve yargı denetimine bağlı olan devlettir. Hak arama başlıklı Anayasa'nın 36. maddesinde, herkesin, meşru
vasıta ve yollardan faydalanarak yargı mercileri önünde davacı veya davalı
olarak sav ve savunma hakkına sahip olduğu belirtilmiştir. İcra İflas Yasası'nın birinci fıkrasında, borcun ödenmesinin veya
müştekinin feragatının davayı, cezaya hükmedilmişse cezayı düşüreceğinin
belirtilmiş olmasına karşın, itiraz konusu ikinci fıkrasında, kendi temyizi
neticesinde haksız çıkan borçlunun birinci fıkrada belirlenen durumlar
gerçekleşse bile yalnızca cezasının yarısının düşürüleceği kurala bağlanmıştır.
Böylece temyiz yoluna başvurulmuş olması, adeta bir cezalandırma nedeni olarak
kabuledilmiştir. Böyle bir düzenleme, Anayasa'nın hukuk devleti ilkesinin kurala
bağlandığı 2. ve Hak arama özgürlüğünün kurala bağlandığı 36. maddesine açıkça
aykırılık oluşturur ve demokratik toplum düzeninin gerekleriyle de bağdaşmaz. İtiraz konusu düzenlemeyi, Anayasa'nın 13. maddesindeki "kamu
yararı" ve "kamu düzeni" sınırlamaları ile uyumlu bulmak da
olanaklı değildir. Bu nedenlerle, çoğunluğun red kararına katılmıyoruz. Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Lütfi F.
  TUNCEL