ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2001/216 Karar Sayısı : 2004/120 Karar Günü : 2.12.2004 Resmi Gazete Tarih-Sayısı : 21.10.2005 - 25973 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Avanos Asliye Hukuk
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 18.6.1927 günlü, 1086 sayılı
“Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu”nun, 2494 sayılı Yasa ile değiştirilen 195.
maddesinin ikinci fıkrası ile, 432. maddesinin 3156 sayılı Yasa ile
değiştirilen birinci fıkrasının ikinci tümcesinin Anayasa'nın 10. maddesine
aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Görülmekte olan davada, 4353 sayılı Kanun kapsamındaki kamu kuruluşları
için daha uzun temyiz ve esas hakkında cevap verme süreleri öngören itiraz
konusu kuralların Anayasa'ya aykırı oldukları kanısına varan Mahkeme, iptalleri
için re'sen başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ 1. İtiraz Konusu Yasa Kuralları 1- Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun 195. maddesinin iptali
istenen ikinci fıkrasını da içeren hükmü şöyledir : “ MADDE 195 - (Değişik: 16.07.1981-2494/16 md.) Davalı, ilk
itirazları ile birlikte esas dava hakkındaki cevabını ve varsa karşı
delillerini, dava dilekçesinin kendisine tebliği tarihinden itibaren on gün
veya hâkim tarafından bir süre tayin edilmiş ise o süre içinde mahkeme kalemine
bildirmek ve bir örneğini de davacıya tebliğ ettirmek zorundadır. Yukarıda belirtilen on günlük süre, 8/1/1943 tarih ve 4353 sayılı
Kanuna tâbi kamu kuruluşları hakkında otuz gündür .” 2- HUMK'nun 432. maddesinin iptali istenen tümcesini de içeren
birinci fıkrası hükmü şöyledir : “MADDE 432- (Değişik : 16/7/1981 - 2494/25
md.) (Değişik : 26/2/1985 - 3156/20 md.) Temyiz süresi on beş
gündür. Bu süre 8/1/1943 tarih ve 4353 sayılı Kanuna tabi kamu
kuruluşları hakkında otuz gündür. Temyiz süreleri, ilâmın usulen
taraflardan her birine tebliği ile işlemeye başlar.” B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararında, itiraz konusu kuralların Anayasa'nın 10.
maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüş, 36. maddesi ise ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya
KANTARCIOĞLU, Rüştü SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU ve Ahmet AKYALÇIN'ın
katılımlarıyla, 1.5.2001 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında,
18.6.1927 günlü, 1086 sayılı “Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu”nun; a) Dosyada eksiklik bulunmadığından 432. maddesinin 3156 sayılı
Yasa ile değiştirilen birinci fıkrasının ikinci tümcesinin esasının
incelenmesine, b) 2494 sayılı Yasa ile değiştirilen 195. maddesinin ikinci
fıkrasının iptaline ilişkin istemle ilgili olarak ise; Anayasa'nın Geçici 15. maddesinde, “12 Eylül 1980 tarihinden, ilk
genel seçimler sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Başkanlık
Divanını oluşturuncaya kadar geçecek süre içinde, yasama ve yürütme yetkilerini
Türk Milleti adına kullanan, 2356 sayılı Kanunla kurulu Millî Güvenlik
Konseyinin, bu Konseyin yönetimi döneminde kurulmuş hükümetlerin, 2485 sayılı
Kurucu Meclis Hakkında Kanunla görev ifa eden Danışma Meclisinin her türlü
karar ve tasarruflarından dolayı haklarında cezaî, malî veya hukukî sorumluluk
iddiası ileri sürülemez ve bu maksatla herhangi bir yargı merciine
başvurulamaz. Bu karar ve tasarrufların idarece veya yetkili kılınmış organ,
merci ve görevlilerce uygulanmasından dolayı, karar alanlar, tasarrufta
bulunanlar ve uygulayanlar hakkında da yukarıdaki fıkra hükümleri uygulanır. Bu dönem içinde çıkarılan kanunlar, kanun hükmünde kararnameler
ile 2324 sayılı Anayasa Düzeni Hakkında Kanun uyarınca alınan karar ve
tasarrufların Anayasa'ya aykırılığı iddia edilemez” hükmüne yer verilerek, 12 Eylül 1980'den, ilk genel seçimler
sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Başkanlık Divanı
oluşturuluncaya kadar geçecek süre içinde, yasama ve yürütme yetkilerini Türk
Milleti adına kullanan Millî Güvenlik Konseyi'nin çıkardığı yasaların
Anayasa'ya aykırılığı savında bulunulamayacağı öngörülmüştür. 7.11.1982 günlü, 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın
halkoyu ile kabulünden sonra yapılan ilk seçimler sonucu oluşan Türkiye Büyük
Millet Meclisi'nin Başkanlık Divanı 6.12.1983'de toplanmıştır. 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun 195. maddesi
16.7.1981 tarihinde değiştirildiğine göre, Anayasa'nın Geçici 15. maddesinin
son fıkrası kapsamında bulunduğu açıktır. Bu nedenlerle, Anayasa'ya aykırılığı savında bulunulamayacak bu
kurala ilişkin başvurunun Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle reddine, OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların
gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında, itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 10. maddesine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Ancak, 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 29. maddesine göre Anayasa
Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet
Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı hususunda ilgililer tarafından ileri
sürülen gerekçelere dayanmaya mecbur değildir. Anayasa Mahkemesi taleple bağlı
kalmak kaydıyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir. Bu nedenle, kural Anayasa'nın 36. maddesi yönünden de
incelenmiştir. 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun 432. maddesinde
temyiz süresi on beş gün olarak öngörülmüş iken 16.7.1981 tarih ve 2494 sayılı
Kanun'la otuz güne çıkarılmıştır. 5.4.1985 tarih ve 3156 sayılı Kanun'un 20.
maddesi ile yapılan değişiklikle bu süre tekrar on beş güne indirilmiş, ancak
itiraz konusu tümce ile 8.1.1943 tarih ve 4353 sayılı Yasa'ya tâbi kamu
kuruluşları için otuz gün olduğu belirtilmiştir. Bu düzenlemenin gerekçesinde;
“otuz günlük sürenin, gelişmiş ulaşım kolaylıkları göz önüne alındığında
davaların gereksiz yere uzamasına neden olduğundan on beş güne indirildiği,
ancak, 8.1.1943 tarih, 4353 sayılı Kanun'a tâbi kamu kuruluşları hakkında söz konusu
Kanun'daki prosedür de dikkate alınarak, otuz gün olarak muhafaza edildiği”,
ifade edilmiştir. 4353 sayılı “Maliye Vekaleti Baş Hukuk Müşavirliği'nin ve
Muhakemat Umum Müdürlüğünün Vazifelerine ve Devlet Davalarının Takibi
Usullerine ve Merkez ve Vilayetler Kadrolarında Bazı Değişiklikler Yapılmasına
Dair Kanun”un 2. maddesinin (C) bendi ve 3. maddesinin (B) bendi gereğince,
bakanlıklarla genel bütçeye dahil dairelere ait hukuk ve ceza davaları ile her
türlü icra takiplerinde bu daireleri mahkemeler, hakemler, icra daireleri, dava
ve icra işleriyle alakalı diğer merciler önünde temsil yetkisi Maliye
Bakanlığı'na verilmiştir. Yasa'nın 18. maddesinin birinci fıkrasına göre bu
yetki Hazine avukatları vasıtasıyla kullanılmaktadır. Bu davaların asıl tarafı ilgili
daire olup, Hazine avukatı onun davadaki kanuni temsilcisidir. Ancak Hazine
avukatının bulunmadığı yerlerde temsil yetkisi ilgili idarelerin o yerdeki
daire amirlerine aittir. Yasa'nın ikinci kısmının ikinci ve üçüncü bölümlerinde idari
davalarla, hukuk ve ceza davalarının ve icra takiplerinin usulleri
belirtilmiştir. 32. maddede, 27., 28., 29. ve 30. maddeler hükümlerine uygun
bir karar alınmış olmadıkça, tamamen veya kısmen Devlet aleyhine neticelenen
davalarla icra takiplerinden, yüksek dereceli mercilerde tetkiki istenmesi
mümkün olanlar hakkında kanun yollarına gidilmesi mecburiyeti getirilmiştir. Yasa'nın 34. maddesinde, mevzuu kalmayan veya yanlışlıkla açıldığı
anlaşılan veya Hazine hak ve hukukuna müessir olmayan, kanun ve usule uygun
bulunan davalarda, İdare aleyhine sonuçlanan kararlara karşı yüksek dereceli
mahkemelere müracaattan vazgeçilmesi yetkisi Maliye Bakanlığına verilmiştir. 4353 sayılı Yasa'daki bu düzenleme biçimi nedeniyle, asliye hukuk
mahkemelerinde karara bağlanan davaların temyiz edilmesi konusunda hazine ile
davanın tarafı olan kamu idare veya kuruluşu arasında, ya da temyizinde fayda
umulmayan kararlar bakımından Maliye Bakanlığı'ndan izin alınması konusunda
sözü edilen usulün tamamlanabilmesi belli bir süreyi gerekli kılabilir. Bu
sürenin takdiri yasa koyucuya aittir. Ne var ki bu takdirin Anayasa'da
çerçevesi çizilen esaslara aykırı olmaması gerekir. Anayasa'nın 10. maddesinde “Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet,
siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya
sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün
işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek
zorundadırlar” denilmektedir. Bu ilke, birbirleriyle aynı durumda olanlara ayrı
kuralların uygulanmasını, ayrıcalıklı kişi ve toplulukların yaratılmasını
engellemektedir. Aynı durumda olanlar için farklı düzenleme, eşitliğe aykırılık
oluşturur. Anayasa'nın amaçladığı eşitlik mutlak ve eylemli eşitlik değil
hukuksal eşitliktir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar ayrı
kurallara bağlı tutulursa Anayasa'nın öngördüğü eşitlik ilkesi çiğnenmiş olmaz. Hukuk davalarında, davacı veya davalı ister gerçek, ister tüzel
kişi veya kamu tüzel kişisi ya da hazine olsun, netice itibariyle “taraf”
sıfatını alır. “Taraf” olma itibariyle davacı ya da davalının hukuki durumları
aynıdır. İtiraz konusu düzenleme ile, hukuki konumları aynı olduğu halde, 4353
sayılı Yasa kapsamındaki kamu idare ve kuruluşları ile davanın diğer tarafını
teşkil eden, fakat anılan Yasa kapsamı dışında kalan kuruluş ve kişiler
arasında farklı kurallar getirilerek bir taraf lehine ayrıcalık tanınmaktadır. Anayasa'nın 36. maddesi yönünden yapılan değerlendirmede de aynı
sonuca ulaşmak mümkündür. Anılan maddenin birinci fıkrasında 3.10.2001 günlü,
4709 sayılı Kanun'la yapılan değişiklikle, herkesin, “...adil yargılanma
hakkına” sahip olduğu esası öngörülmüştür. “Adil yargılanma hakkı”nın ulusalüstü düzeyde genel kabul görmüş
ölçütleri arasında önemli bir yer tutan “silahların eşitliği” ilkesi, davanın
tarafları arasında yargılama sırasında usul hükümleri yönünden eşit konumda
bulunma, taraflardan birine dezavantaj diğerine avantaj sağlayacak kurallara
yer vermeme esasını öngörmekte, diğer bir deyişle davanın tarafları arasında
hakkaniyete uygun bir dengenin varlığını gerekli kılmaktadır. İtiraz konusu kuralda, bir hukuk davasında taraf olma durumu
nedeniyle hukuki durumları itibariyle eşit oldukları açık olan 4353 sayılı Yasa
kapsamındaki kamu idare ve kuruluşları ile davanın diğer tarafını teşkil eden
diğer kişi ve kuruluşlar arasında, temyiz süresi bakımından farklı düzenlemeler
öngörüldüğü, bu durumun ise davada hakkaniyete uygun bir dengenin varlığına
engel teşkil ettiği, bu bakımdan silahların eşitliği ilkesinin ihlâl edildiği,
dolayısıyla kuralın Anayasa'nın 36. maddesinde ifadesini bulan adil yargılanma
ilkesine de aykırı düştüğü sonucuna varılmıştır. Bu nedenlerle, Anayasa'nın 10. ve 36. maddelerine aykırıdır,
iptali gerekir. Tülay TUĞCU bu görüşe katılmamıştır. VI- KARARIN YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU Anayasa'nın 153. maddesi ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesi uyarınca, kanun,
kanun hükmünde kararname veya TBMM İçtüzüğü ya da bunların belirli madde veya
hükümleri iptal kararının Resmî Gazete'de yayımlandığı gün yürürlükten kalkar.
Ancak, Anayasa Mahkemesi iptal kararı ile meydana gelecek hukuksal boşluğu kamu
düzenini tehdit veya kamu yararını ihlâl edici nitelikte görürse, boşluğun
doldurulması için iptal kararının yürürlüğe gireceği günü ayrıca
kararlaştırabilir. Bu çerçevede yapılan değerlendirmede, itiraz konusu kuralın
iptaline karar verilmesi ile meydana gelen hukuksal boşluk kamu yararını
olumsuz yönde etkileyecek nitelikte görüldüğünden, yeni düzenleme yapması için
yasama organına makul bir süre tanımak amacıyla iptal kararının Resmî Gazete'de
yayımlanmasından başlayarak altı ay sonra yürürlüğe girmesi uygun bulunmuştur. VII- SONUÇ A- 18.6.1927 günlü, 1086 sayılı “Hukuk Usulü Muhakemeleri
Kanunu”nun 432. maddesinin 3156 sayılı Yasa ile değiştirilen birinci fıkrasının
ikinci tümcesinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Tülay TUĞCU'nun
karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, B- İptal edilen tümcenin doğuracağı hukuksal boşluk kamu yararını
ihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü
fıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları
gereğince İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMİ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK
ALTI AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, OYBİRLİĞİYLE, 2.12.2004 gününde karar verildi. Başkan Mustafa
  BUMİN Başkanvekili Haşim
  KILIÇ Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul
  ERSOY Üye Tülay
  TUĞCU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Fazıl
  SAĞLAM Üye A.
  Necmi ÖZLER Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR KARŞIOY Davada, HUMK'nun 195. maddesinin birinci fıkrasında davalının
cevap süresinin on gün olmasına karşın ikinci fıkrasında 4353 sayılı Yasa'ya
tabi kuruluşlar için bu sürenin otuz gün olarak belirlenmesinin Anayasa'nın
eşitlik ilkesine aykırı olduğu ileri sürülerek 195. maddenin ikinci fıkrasının
iptali istenmektedir. Anayasa'nın 10. maddesinde amaçlanan eşitlik, mutlak eşitlik
olmayıp hukuksal durumlardaki eşitliktir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı
hukuksal durumlar ayrı kurallara bağlanırsa Anayasa'nın amaçladığı eşitlik
ilkesi bozulmuş olmaz. Ayrıca, durumlarındaki özellikler kimi kişi ya da
topluluklar için değişik kuralların konulmasını da gerektirebilir. Davaların mümkün olan en kısa zamanda sonuçlanmasını sağlayacak
hukuki düzenlemelerin yapılması zorunluluğu kuşkusuzdur. Ancak, bu amaç
sağlanırken savunma hakkının gereği gibi kullanılmasını engelleyici hükümlerden
kaçınılmalıdır. İtiraz konusu kural, kamu kurumları ile özel hukuk kişileri
arasında herhangi bir ayrıma gitmemiş davasını elindeki bilgi ve belgelerle
doğrudan savunabilecek her kişi için aynı süreyi getirmiştir. 4353 sayılı Yasa
kapsamında bulunan genel bütçeye dahil idareler ise anılan Yasa'nın getirdiği
zorunluluklar nedeniyle davalarını doğrudan takip edebilme olanağına sahip
değildirler. Bu idareler ellerindeki bilgi ve belgelerini kendilerini savunacak
olan hazine avukatlarına aktarmak durumunda kalmaktadırlar. Savunmayı yapacak
hazine avukatları da uyuşmazlığın maddi ve teknik özelliklerini öğrenmek
zorundadırlar. Bu süreç ise belli bir zamanı gerektirdiğinden 4353 sayılı Yasa
kapsamındaki idarelerin hukuksal durumlarını davalarını doğrudan takip
edebilen, elinde bilgi ve belgesi hazır bulunan diğer kamu kurumları ile özel
hukuk kişilerinden farklı kılmaktadır. 4353 sayılı Yasa kapsamında olmaları
nedeniyle davalarını doğrudan takip edemeyen idareler doğrudan takip
edebilenlerden farklı hukuksal durumda olduğundan onları farklı bir süreye tabi
kılan kural, Anayasa'nın eşitlik ilkesine aykırılık oluşturmamaktadır. İstemin
reddi gerektiği görüşüyle çoğunluk kararına katılmıyorum. Üye Tülay
  TUĞCU