ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:2019/91 Karar Sayısı:2019/70 Karar Tarihi:19/9/2019 R.G.Tarih - Sayısı:Tebliğ
edildi. İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Kocaali Asliye Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 4/11/1983
tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 24/4/2001 tarihli ve 4650 sayılı
Kanun’un; A. 5. maddesiyle
başlığıyla birlikte değiştirilen 10. maddesinin 19/4/2018 tarihli ve 7139
sayılı Kanun’un 26. maddesiyle değiştirilen sekizinci fıkrasının, B. 6. maddesiyle
başlığıyla birlikte değiştirilen 11. maddesinin birinci fıkrasının 7139 sayılı
Kanun’un 27. maddesiyle değiştirilen (ı) bendinin, C. 14. maddesiyle
değiştirilen 25. maddesine 12/7/2013 tarihli ve 6495 sayılı
Kanun’un 27. maddesiyle eklenen üçüncü fıkranın 7139 sayılı Kanun’un 28.
maddesiyle değiştirilen üçüncü cümlesinin Anayasa’nın 2., 10., l1., 13., 35., 46. ve 152.
maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine karar verilmesi talebidir. OLAY: Kamulaştırma bedelinin tespiti ve tescil talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralların Anayasa’ya aykırı olduğu
kanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN
KANUN HÜKÜMLERİ Kanun’un itiraz konusu kuralların da yer aldığı 4650
sayılı Kanun’un; A. 5. maddesiyle
başlığıyla birlikte değiştirilen 10. maddesi şöyledir: “Kamulaştırma bedelinin mahkemece tespiti ve taşınmaz
malın idare adına tescili Madde 10- (Değişik: 24/4/2001 - 4650/5 md.) Kamulaştırmanın satın alma usulü ile yapılamaması
halinde idare, 7 nci maddeye göre topladığı bilgi ve belgelerle 8 inci madde
uyarınca yaptırmış olduğu bedel tespiti ve bu husustaki diğer bilgi ve
belgeleri bir dilekçeye ekleyerek taşınmaz malın bulunduğu yer asliye hukuk
mahkemesine müracaat eder ve taşınmaz malın kamulaştırma bedelinin tespitiyle,
bu bedelin, peşin veya kamulaştırma 3 üncü maddenin ikinci fıkrasına göre
yapılmış ise taksitle ödenmesi karşılığında, idare adına tesciline karar
verilmesini ister. Mahkeme, idarenin başvuru tarihinden itibaren en geç otuz
gün sonrası için belirlediği duruşma gününü, dava dilekçesi ve idare tarafından
verilen belgelerin birer örneği de eklenerek taşınmaz malın malikine meşruhatlı
davetiye ile veya idarece yapılan araştırmalar sonucunda adresleri
bulunamayanlara, 11.2.1959 tarihli ve 7201 sayılı Tebligat Kanununun 28 inci
maddesi gereğince ilan yoluyla tebligat suretiyle bildirerek duruşmaya
katılmaya çağırır. Duruşma günü idareye de tebliğ olunur. Mahkemece malike doğrudan çıkarılacak meşruhatlı
davetiyede veya ilan yolu ile yapılacak tebligatta; a) Kamulaştırılacak taşınmaz malın tapuda kayıtlı
bulunduğu yer, mevkii, pafta, ada, parsel numarası, vasfı, yüzölçümü. b) Malik veya maliklerin ad ve soyadları, c) Kamulaştırmayı yapan idarenin adı, d) 14 üncü maddede öngörülen süre içerisinde, tebligat
veya ilan tarihinden itibaren kamulaştırma işlemine idari yargıda iptal veya
adli yargıda maddi hatalara karşı düzeltim davası açabilecekleri, e) Açılacak davalarda husumetin kime yöneltileceği, f) 14 üncü maddede öngörülen süre içerisinde,
kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda iptal davası açanların, dava
açtıklarını ve yürütmenin durdurulması kararı aldıklarını belgelendirmedikleri
takdirde, kamulaştırma işleminin kesinleşeceği ve mahkemece tespit edilen
kamulaştırma bedeli üzerinden taşınmaz malın kamulaştırma yapan idare adına
tescil edileceği, g) Mahkemece tespit edilen kamulaştırma bedelinin hak
sahibi adına hangi bankaya yatırılacağı, h) Konuya ve taşınmaz malın değerine ilişkin tüm savunma
ve delilleri, tebliğ tarihinden itibaren on gün içinde mahkemeye yazılı olarak
bildirmeleri gerektiği, Belirtilir. Mahkemece, kamulaştırılacak taşınmaz malın bulunduğu
yerde mahalli gazete çıkıyor ise, bu mahalli gazetelerden birisinde ve Türkiye
genelinde yayımlanan gazetelerin birisinde kamulaştırmanın ve belgelerin özeti
en az bir defa yayımlanır. Mahkemece belirlenen günde yapılacak duruşmada hakim,
taşınmaz malın bedeli konusunda tarafları anlaşmaya davet eder. Tarafların
bedelde anlaşması halinde hakim, taraflarca anlaşılan bu bedeli kamulaştırma
bedeli olarak kabul eder ve sekizinci fıkranın ikinci ve devamı cümleleri
uyarınca işlem yapar. Mahkemece yapılan duruşmada tarafların bedelde
anlaşamamaları halinde hakim, en geç on gün içinde keşif ve otuz gün sonrası
için de duruşma günü tayin ederek, 15 inci maddede sayılan bilirkişiler
marifetiyle ve tüm ilgililerin huzurunda taşınmaz malın değerini tespit için
mahallinde keşif yapar. Yapılacak keşifte, taşınmaz malın bulunduğu yerin bağlı
olduğu köy veya mahalle muhtarının da hazır bulunması amacıyla, muhtara da
davetiye çıkartılır ve keşifte hazır bulunması temin edilerek, muhtarın beyanı
da alınır. Bilirkişiler, taraflar ve diğer ilgililerin beyanını da
dikkate alarak, 11 inci maddedeki esaslar doğrultusunda taşınmaz malın değerini
belirten raporlarını onbeş gün içinde mahkemeye verirler. Mahkeme bu raporu,
duruşma günü beklenmeksizin taraflara tebliğ eder. Yapılacak duruşmaya hakim,
taraflar veya vekillerini ve bilirkişileri çağırır. Bu duruşmada tarafların
bilirkişi raporlarına varsa itirazları dinlenir ve bilirkişilerin bu itirazlara
karşı beyanları alınır. (Değişik sekizinci fıkra: 19/4/2018-7139/26 md.)
Tarafların bedelde anlaşamamaları halinde gerektiğinde hâkim tarafından onbeş
gün içinde sonuçlandırılmak üzere yeni bir bilirkişi kurulu tayin edilir ve
hâkim, tarafların ve bilirkişilerin rapor veya raporları ile beyanlarından
yararlanarak adil ve hakkaniyete uygun bir kamulaştırma bedeli tespit eder.
Mahkemece tespit edilen bu bedel, taşınmaz mal, kaynak veya irtifak hakkının
kamulaştırılma bedelidir. Tarafların anlaşması halinde kamulaştırma bedeli olarak
anlaşılan miktar peşin ve nakit olarak, hak sahibi adına bankaya yatırılır.
Tarafların anlaşamaması halinde hâkim tarafından kamulaştırma bedeli olarak
tespit edilen bedelin idarenin kıymet takdir komisyonunca tespit edilen
bedelden az olması durumunda hâkim tarafından tespit edilen bedel, fazla olması
durumunda idarenin kıymet takdir komisyonunca tespit ettiği bedel, peşin ve
nakit olarak hak sahibi adına, kalanı ise bedele ilişkin kararın kesinleşmesine
kadar üçer aylık vadeli hesapta nemalandırılmak ve kesinleşen karara göre hak
sahibine verilmek üzere mahkemece belirlenecek banka hesabına yatırılması ve
yatırıldığına dair makbuzun ibraz edilmesi için idareye onbeş gün süre verilir.
Kamulaştırma bu Kanunun 3 üncü maddesinin ikinci fıkrasına göre yapılmış ise
ilk taksitin yine peşin ve nakit olarak hak sahibi adına, hak sahibi tespit
edilememiş ise ileride ortaya çıkacak hak sahibine verilmek üzere 10 uncu
maddeye göre mahkemece yapılacak davetiye ve ilanda belirtilen bankaya
yatırılması ve yatırıldığına dair makbuzun ibraz edilmesi için idareye onbeş
gün süre verilir. Gereken hallerde bu süre bir defaya mahsus olmak üzere
mahkemece uzatılabilir. İdarece, kamulaştırma bedelinin hak sahibi adına
yatırıldığına, hâkim tarafından kamulaştırma bedeli olarak tespit edilen
bedelin idarenin kıymet takdir komisyonunca tespit ettiği bedelden fazla olması
halinde fazla olan tutarın bloke edildiğine veya hak sahibinin tespit
edilemediği durumlarda ise ileride ortaya çıkacak hak sahibine verilmek üzere
bloke edildiğine dair makbuzun ibrazı halinde mahkemece, taşınmaz malın idare
adına tesciline ve kamulaştırma bedelinin hak sahibine ödenmesine karar verilir
ve bu karar, tapu dairesine ve paranın yatırıldığı bankaya bildirilir. Tescil
hükmü kesin olup, tarafların bedele ilişkin istinaf veya temyiz hakları
saklıdır. İstinaf veya temyiz incelemesi sonucunda kesinleşen kamulaştırma
bedeli, hak sahibine peşin ve nakit olarak ödenen tutardan daha az olması
durumunda aradaki fark ilgilisinden talep edilir. İdare tarafından hak sahibi
adına yapılan ödeme tarihi ile geri ödemeye ilişkin yazının ilgilisine tebliğ
edildiği tarih arasındaki süre için faiz alınmaz. (Ek fıkra:
11/4/2013-6459/6 md.) Kamulaştırma bedelinin tespiti için açılan davanın
dört ay içinde sonuçlandırılamaması hâlinde, tespit edilen bedele bu sürenin
bitiminden itibaren kanuni faiz işletilir. Bu maddede öngörülen işlemler, mahkemenin davetine
uymayanlar olduğu takdirde ilgilinin yokluğunda yapılır. Hak sahibinin tespit edilemediği durumlarda mahkemece,
kamulaştırma bedelinin üçer aylık vadeli hesaba dönüştürülerek nemalandırılması
amacıyla gerekli tedbirler alınır. Kamulaştırılması yapılan taşınmaz mal, tahsis edildiği
kamu hizmeti itibariyle sicile kaydı gerekmeyen bir niteliğe dönüşmüş ise,
istek halinde mahkemece sicil kaydının terkinine karar verilir. Bu tescil ve terkin işlemi sırasında mal sahiplerinin bu
taşınmaz mal nedeniyle vergi ilişkisi aranmaz. Ancak, tapu dairesi durumu
ilgili vergi dairesine bildirir. 14 üncü maddede belirtilen süre içinde, kamulaştırma
işlemine karşı hak sahipleri tarafından idari yargıda iptal davası açılması ve
idari yargı mahkemelerince de yürütmenin durdurulması kararı verilmesi halinde
mahkemece, idari yargıda açılan dava bekletici mesele kabul edilerek bunun
sonucuna göre işlem yapılır. Kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda iptal veya
maddi hatalara karşı adli mahkemelerde açılacak düzeltim davalarında hangi
idareye husumet yöneltileceğinin davetiye ve ilanda açıkça belirtilmemiş veya
yanlış gösterilmiş olması nedeniyle davada husumet yanlış yöneltilmiş ise,
gerçek hasma tebligat yapılmak suretiyle davaya devam olunur.” B . 6.
maddesiyle başlığıyla birlikte değiştirilen 11. maddesi şöyledir: “Kamulaştırma
bedelinin tespiti esasları Madde 11- (Değişik: 24/4/2001 - 4650/6 md.) 15 inci
madde uyarınca oluşturulacak bilirkişi kurulu, kamulaştırılacak taşınmaz mal
veya kaynağın bulunduğu yere mahkeme heyeti ile birlikte giderek, hazır bulunan
ilgilileri de dinledikten sonra taşınmaz mal veya kaynağın; a) Cins ve
nevini, b) Yüzölçümünü. c) Kıymetini etkileyebilecek bütün nitelik ve
unsurlarını ve her unsurun ayrı ayrı değerini, d) Varsa vergi beyanını, e) Kamulaştırma tarihindeki resmi
makamlarca yapılmış kıymet takdirlerini, f) Arazilerde, taşınmaz mal veya
kaynağın (…) mevkii ve şartlarına göre ve olduğu gibi kullanılması halinde
getireceği net gelirini. g) Arsalarda, kamulaştırılma gününden
önceki özel amacı olmayan emsal satışlara göre satış değerini, h) Yapılarda, (…) resmi birim
fiyatları ve yapı maliyet hesaplarını ve yıpranma payını, ı) (Değişik: 19/4/2018-7139/27
md.) (İptal ibare: Anayasa Mahkemesinin 10/4/2019 tarihli ve
E.:2018/156; K.:2019/22 Sayılı kararı ile) (İptal ibare: Anayasa Mahkemesinin
10/4/2019 tarihli ve E.:2018/156; K.:2019/22 Sayılı kararı ile) her bir ölçünün
etkisi açıklanmak kaydıyla bedelin tespitinde etkili olacak diğer objektif
ölçüleri, Esas tutarak düzenleyecekleri raporda
bütün bu unsurların cevaplarını ayrı ayrı belirtmek suretiyle ve ilgililerin
beyanını da dikkate alarak Sermaye Piyasası Kurulu tarafından kabul edilen
değerleme standartlarına uygun, gerekçeli bir değerlendirme raporuna dayalı
olarak taşınmaz malın değerini tespit ederler. Taşınmaz malın değerinin tespitinde,
kamulaştırmayı gerektiren imar ve hizmet teşebbüsünün sebep olacağı değer
artışları ile ilerisi için düşünülen kullanma şekillerine göre getireceği kâr
dikkate alınmaz. Kamulaştırma
yoluyla irtifak hakkı tesisinde, bu kamulaştırma sebebiyle taşınmaz mal veya
kaynakta meydana gelecek kıymet düşüklüğü gerekçeleriyle belirtilir. Bu kıymet
düşüklüğü kamulaştırma bedelidir.” C. 14. maddesiyle değiştirilen 25. maddesi şöyledir: “Hakların sınırlandırılması ve mülkiyetin idareye geçmesi Madde 25- (Değişik: 24/4/2001 - 4650/14 md.) Hakların kullanılması ve borçların yerine getirilmesi
bakımından kamulaştırma işlemi, mal sahibi için 10 uncu madde uyarınca
mahkemece yapılan tebligatla başlar. Mülkiyetin idareye geçmesi, mahkemece
verilen tescil kararı ile olur. Mahkemece verilen tescil kararı tarihinden itibaren
taşınmaz mal sahibinin, kamulaştırılması kararlaştırılan taşınmaz malda yeni
inşaat veya ekim yapmak veya mevcut inşaatta esaslı değişiklikler meydana
getirmek gibi kullanma hakları kalkar. Bundan sonra yapılanların değeri dikkate
alınmaz. (Ek fıkra: 12/7/2013-6495/27 md.) Baraj, sulama
şebekeleri ve boru hatları, karayolu, demiryolu, liman ve havaalanı gibi
gelecek yıllara sari büyük projelerde kamu yararı kararı kamulaştırılacak
taşınmazların bulunduğu mahalle ve/veya köy muhtarlığında on beş gün süre ile
asılmak suretiyle ilan edilir. Kamu yararı kararının ilan süresinin bitiminden
itibaren, kamulaştırılacak taşınmazlar üzerine yapılan sabit tesisler ile
dikilen ağaçların bedeli, kamulaştırma bedelinin tespitinde dikkate alınmaz.
(Değişik üçüncü cümle: 19/4/2018-7139/28 md.) Taşınmazlardaki bu sınırlama ilan
tarihinin bitiminden itibaren beş yıl olup, bu süre Cumhurbaşkanı tarafından
bir defaya mahsus olmak üzere beş yıl süre ile uzatılabilir.” II. İLK
İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca yapılan
ilk inceleme toplantısında başvuru kararı ve ekleri, Raportör Fatma KARAMAN
ODABAŞI tarafından hazırlanan ilk inceleme raporu, itiraz konusu kanun
hükümleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: 2. Anayasa'nın 152. ve 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 40.
maddelerine göre, bir davaya bakmakta olan mahkeme bu davada uygulanacak kanun
ya da Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini Anayasa’ya
aykırı görmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık
iddiasının ciddi olduğu kanısına varması durumunda Anayasa Mahkemesine
başvurmaya yetkili olup Anayasa Mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar
davayı geri bırakır. Anayasa Mahkemesi beş ay içinde kararını vermezse itiraz
yoluna başvuran mahkeme yürürlükteki kanun hükümlerine göre davayı
sonuçlandırır. B u kurallar uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine
başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış, görevine giren ve bakmakta
olduğu bir davanın bulunması gerekmektedir. 3. İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin aynı kurallara
ilişkin olarak aynı dava dosyası kapsamında daha önce Anayasa Mahkemesine
yaptığı başvurular Anayasa Mahkemesinin 25/9/2018 tarihli ve E.2018/116,
K.2018/92 ile 14/3/2019 tarihli ve E.2019/25, K.2019/8 sayılı kararlarıyla 6216
sayılı Kanun’un 40. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince yöntemine uygun
olmadığından esas incelemeye geçilmeksizin reddedilmiştir. İçtüzük’ün 49.
maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca Mahkemenin eksiklikleri tamamlayarak
yeniden itiraz başvurusunda bulunması mümkün olup bu durumda yapılacak başvuru
önceki başvurunun devamı mahiyetinde olmayan yeni bir başvuru niteliği
taşımaktadır. Bu sebeple Anayasa Mahkemesine aynı kurallara ilişkin olarak
yeniden başvuru yapılması hâlinde başvurunun Anayasa, 6216 sayılı Kanun ile
İçtüzük’te belirtilen yönteme uygun olarak gerçekleştirilmesi gerekmektedir. 4. Başvurunun incelenmesinden itiraz yoluna başvuran
Mahkemenin 29/4/2019 tarihli duruşmada davalı vekilinin Anayasa’ya aykırılık
iddiasını ciddi bulduğunu belirterek Anayasa Mahkemesine başvurulmasına ve bu
kapsamda Anayasa Mahkemesinin 14/3/2019 tarihli ve E.2019/25, K.2019/8 sayılı
kararında belirtilen usulleri uygulayarak gerekli işlemlerin yapılmasına karar
verdiği, diğer yandan yargılamanın devamına yönelik ara kararlar aldığı
anlaşılmaktadır. Anılan duruşma tarihinden sonra Anayasa Mahkemesinin
Anayasa’ya aykırılık iddiası hususunda vereceği karara kadar davanın geri
bırakılması yönünde Mahkemece karar alındığına ilişkin bir bilgi veya belgeye
başvuru ekinde rastlanmadığı gibi Mahkeme yargılamaya devam ederek 27/5/2019
tarihinde davanın kabulüne karar vermiş ve bu suretle davayı sonuçlandırmıştır.
Mahkemenin gerekçeli kararının 25/6/2019 tarihinde yazılmasından sonra itiraz
konusu kuralların iptali talebiyle Anayasa Mahkemesine hitaben düzenlenen aynı
mahiyetteki 1/7/2019 ve 24/7/2019 tarihli gerekçeli başvuru kararlarıyla itiraz
yoluna başvurulduğu görülmüştür. 5. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme,
Anayasa Mahkemesine başvurmadan önce davayı esastan inceleyerek davanın
kabulüne karar vermek suretiyle davayı sonlandırmıştır. Bu itibarla Mahkemece
çözülmesi gereken bir uyuşmazlık kalmadığı gibi buna bağlı olarak Mahkemenin
elinde herhangi bir dosya da bulunmamaktadır. Bu durumda, itiraz yoluna
başvuran Mahkemede bakılmakta olan bir davanın varlığından söz edilemez. 6. Açıklanan nedenlerle Mahkemenin elinde başvuruya esas
görülmekte olan bir dava bulunmadığından itiraz başvurusunun Mahkemenin
yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir. III. HÜKÜM 4/11/1983 tarihli ve
2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 24/4/2001 tarihli ve 4650 sayılı Kanun’un; A. 5. maddesiyle başlığıyla birlikte değiştirilen 10.
maddesinin 19/4/2018 tarihli ve 7139 sayılı Kanun’un 26. maddesiyle
değiştirilen sekizinci fıkrasının, B. 6. maddesiyle başlığıyla birlikte değiştirilen 11.
maddesinin birinci fıkrasının 7139 sayılı Kanun’un 27. maddesiyle değiştirilen
(ı) bendinin, C. 14. maddesiyle değiştirilen 25. maddesine
12/7/2013 tarihli ve 6495 sayılı Kanun’un 27. maddesiyle eklenen üçüncü
fıkranın 7139 sayılı Kanun’un 28. maddesiyle değiştirilen üçüncü cümlesinin iptallerine karar
verilmesi talebiyle yapılan itiraz başvurusunun Mahkemenin yetkisizliği
nedeniyle REDDİNE 19/9/2019 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Engin YILDIRIM Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Üye Serdar ÖZGÜLDÜR Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Burhan ÜSTÜN Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz AKINCI Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Kadir ÖZKAYA Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ