ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1969/56 Karar Sayısı:1970/4 Karar günü:20/1/1971 Resmi Gazete tarih/sayı:21.7.1970/13555 İtiraz
yoluna baş vuran: Ankara 5. Asliye Hukuk Mahkemesi İtirazın
konusu : 17/7/1964 günlü, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununun 83. maddesinin
Anayasa'nın 11. ve 40. maddelerine aykırı olduğu yolundaki davacı iddiasının
ciddî olduğu kanısına mahkemece varılmış ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasa'sının
151. maddesine dayanılarak Anayasa Mahkemesine başvurulmuştur. I.
OLAY : Bir
müteahhit firmanın Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğüne verdiği teminat
mektuplarından. 198.100,- liralık bölümünün . kefili tarafından bu mektupların
serbest bırakılması istemiyle Sosyal Sigortalar Kurumu Genel Müdürlüğü aleyhine
açılan ve Ankara 5. Asliye Hukuk Mahkemesinin 1968/972 esas sayısını alan
dâvaya ilişkin 24/10/1968 günlü dilekçede davacı vekili; bir taahhüdün
sözleşmesi uyarınca yerine getirilmesini sağlamak üzere ihaleyi yapan idareye
verilen teminat mektuplarını kendiliğinden bir başka idarenin çıkarlarım ve
alacaklarını da karşılar duruma getiren 506 sayılı Kanunun 83. maddesinin
Anayasa'nın 40. ve 11. maddelerine aykırı olduğunu ileri sürmüş; mahkeme
19/6/1969 günlü 6. oturumda iddianın ciddî olduğu kanısına vararak Anayasa
Mahkemesine baş vurulmasına karar vermiştir. III.
YASA METİNLERİ : 1-
İtiraz konusu hüküm : İtiraz
konusu olan 17/7/1964 günlü, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanununun 83. maddesi
şöyledir : (Madde
83- Devlet il ve belediyeler ile sermayesinin en az yarısı Devlet, il ve
belediyelere ait her çeşit teşekkül ve müesseseler, kamu müesseseleri ve özel
kanunlarla kurulan teşekküllerce ihale yolu ile yaptırılan her türlü işleri
üzerine alanlarla bunların adresleri, ilgili makamlar tarafından kuruma
bildirilir. İş alanlar tarafından bu işlere karşılık gösterilen her türlü
teminat, prim ile gecikme zammı borçlan kalmadığına dair kurumdan alınan bir
belge gösterilmedikçe geri verilmez. Ödenmemiş sigorta primleri ile gecikme
zamları tutarı bu teminattan kesilerek veya teminat paraya çevrilerek Kuruma
yatırılır. Ancak, prim ile gecikme zammı borçlan için Kurumca kabul edilecek
bir banka teminat mektubu Kuruma tevdi olunduğu takdirde, iş alanların yukarıda
belirtilen teminatları Kurumun vereceği belgeye istinaden geri verilir.) 2-
Dayanak olarak ileri sürülen Anayasa hükümleri : 506
sayılı Kanunun 83. maddesinin Anayasa'ya aykırı bulunduğu yolundaki iddiayı ve
iddianın ciddî olduğu kanısını desteklemek üzere ileri sürülen Anayasa'nın 11.
ve 40. maddeleri aşağıdadır : (Madde
11- Temel hak ve hürriyetler, Anayasa'nın sözüne ve ruhuna uygun olarak ancak
kanunla sınırlanabilir. Kanun,
kamu yaran, genel ahlâk, kamu düzeni, sosyal adalet ve millî güvenlik gibi
sebeplerle de olsa bir hakkın ve hürriyetin özüne dokunamaz.) (Madde
40- Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine sahiptir. Özel
teşebbüsler kurmak serbesttir. Kanun,
bu hürriyetleri, ancak kamu yararı amacıyla sınırlayabilir. Devlet,
özel teşebbüslerin millî iktisadîn gereklerine ve sosyal amaçlara uygun
yürümesini, güvenlik ve kararlılık içinde çalışmasını sağlıyacak tedbirleri
alır.) IV.
İLK İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 7/8/1969 gününde Lûtfi Ömerbaş,
Feyzullah Uslu, Şeref Hocaoğlu, Fazlı Öztan, Celâlettin Kuralmen, Hakkı
Ketenoğlu, Fazıl Uluocak, Sait Koçak, Avni Givda, Muhittin Taylan, İhsan
Ecemiş, Recai Seçkin, Ahmet Akar, Halit Zarbun ve Muhittin Gürün'ün
katılmalarıyla yapılan ilk inceleme toplantısında dâva dilekçesinin tümünün
onanlı örneğinin mahkemece gönderilmemiş olduğu görülerek eksiklik giderilmek
üzere dosyanın geri çevrilmesine Hakkı Ketenoğlu, Fazıl Uluocak, Muhittin
Taylan ve Halit Zarbun'un karşı oylariyle ve oyçokluğu ile karar verilmiştir.
(E 1969/47-K. 1969/51 sayılı karar.) Mahkeme
bu kararın gereğini yerine getirmiş ve itirazın Anayasa'nın 151. ve 22/4/1962
günlü. 44 sayılı Kanunun 27. maddelerine genellikle uygun bulunduğu görülmüş
olduğundan işin esasının incelenmesi 6/11/1969 günlü ikinci ilk inceleme
toplantısında oybirliğiyle kararlaştırılmıştır. V.
ESASIN İNCELENMESİ : İtirazın
esasına ilişkin rapor, mahkemenin 17/10/1969 günlü 1968/972 sayılı yazısına
bağlı olarak gelen gerekçeli karar ve ekleri, Anayasa'ya aykırılığı ileri
sürülen hüküm, Anayasaya aykırılık iddiasına ve iddianın ciddi olduğu kanısına
dayanaklık eden Anayasa maddeleri; bunlarla ilgili gerekçeler ve Meclis görüşme
tutanakları; konu île ilişkisi bulunan öteki metinler okunduktan sonra gereği
görüşülüp düşünüldü : l-
İnceleme konusunun sınırlandırılması : Mahkeme,
506 sayılı Kanunun 83. maddesinin tümünün iptalini istemektedir. Bu maddenin
başlıca üç hükmü vardır : a)
Devlet, il ve belediyeler ile sermayesinin en az yansı Devlet, il ve
belediyelere ilişkin her çeşit kuruluş ve kurumlar, kamu kurumları ve özel
yasalarla oluşturulmuş kuruluşlarca ihale yolu ile yaptırılan her türlü işleri
üzerlerine alanların bu işlere karşılık gösterdikleri her türlü teminatın, prim
ile gecikme zammı borçlan kalmadığına dair Sosyal Sigortalar Kurumundan alınmış
bir belge gösterilmedikçe, geri verilmemesi; (Maddenin 2. cümlesi) b)
Ödenmemiş sigorta primleri ile gecikme zamları tutarının teminattan kesilerek
veya teminat paraya çevrilerek Kuruma yatırılması; (Maddenin 3. cümlesi). c)
Prim ile gecikme zammı borçları için Kurumca kabul edilecek bir banka teminat
mektubu Kuruma verilirse, Kurumdan alınacak belgeye dayanılarak iş alanların
işe ilişkin teminatlarının geri verilmesi (Maddenin son cümleleri). Bunlar
dışında, madde başında bir de maddenin kapsadığı kuruluş ve kurumların, ihale
yolu ile kendilerinden iş alanları ve adreslerini Sosyal Sigortalar Kurumuna
bildirecekleri yazılıdır. Kurumun, gerekli kovuşturmaları yapabilmesi ve 83.
maddenin ana hükümlerinin gereği gibi işleyebilmesi için ihale edilen işlerden
ve işleri alanlardan haberli bulunmasındaki zorunluk ortadadır. Davacı,
kefili bulunduğu 198. 100,- liralık üç teminat mektubunun mutlak olarak serbest
bırakılmasını dâva etmektedir. Bu mektupların prim ve gecikme zammı borçları
için Sosyal Sigortalar Kurumunca kabul edilecek başka bir teminat mektubu ile
değiştirilerek geri verilmesi söz konusu değildir. Şu duruma göre 506 sayılı
Kanunun 83. maddesinin son cümlesinin itiraz yoluna baş vuran mahkemece
uygulanması düşünülemez. Anayasanın
151. maddesine göre bir mahkeme bakmakta olduğu dâvada uygulayacağı kanun
hükmünü. Anayasaya aykırı görerek veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına vararak, Anayasa Mahkemesine
getirebilir. Bu koşul, 44 sayılı Kanunun 27. maddesinde de tekrar edilmektedir. Görüşmelerin
başında 506 sayılı Kanunun 83. maddesinin dâvada uygulama yeri bulunmadığı
yukarıda belirtilen son cümlesinin yine yukarıda açıklanan nedenle inceleme
dışında bırakılmasına oybirliğiyle karar verilmiş ve maddenin geriye kalan
hükümlerinin Anayasaya uygunluk denetimine geçilmiştir. 2-
506 sayılı Kanunun 83. maddesinin inceleme kapsamı içinde kalan bölümünün
Anayasaya aykırı olup olmadığı sorunu : Anayasa
(Madde 48), herkese sosyal güvenlik hakkı tanımış, bu hakkı sağlamak için
Sosyal Sigortalar ve sosyal yardım teşkilâtı kurmak, ve kurdurmakla Devleti
ödevlendirmiştir. 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu, Devletin bu Anayasa
ödevini belirli alanlarda, yerine getirmekte oluşunun bir ifadesidir. Kanunun
ereği (Madde 1) İş kazaları, meslek hastalıkları, hastalık, analık, malûllük,
yaşlılık ve ölüm hallerinde, Kanunda yazılı koşullar altında sosyal sigorta
yardımlarını sağlamaktır. Bir hizmet akdine dayanarak, bir veya birkaç işveren
tarafından çalıştırılanlar, bu Kanuna göre sigortalı sayılırlar. (Madde 2/1)
Kanunda belirtilen Sosyal Sigorta yardımlarından sigortalılar ile bunların eş
ve çocukları ve sigortalıların ölümlerinde kanuna göre hak sahibi kimseleri
yararlanırlar. (Madde 2/3). Sigortalı sayılmayanlar ise, Kanunun 3. maddesinin
gösterilmiştir. Sosyal
Sigortalar Kurumu elinde, bütün bu sosyal yardımları gerçekleştirebilmek için,
sağlam bir gelir kaynağının bulunması gerekir. Bu kaynağı, 506 sayılı Kanunun
VIII. Bölümüne (Madde 72-84) göre alınacak primler oluşturmaktadır. 72. madde
de iş kazalariyle meslek hastalıkları, hastalık, analık, malûllük, yaşlılık ve
ölüm sigortalarının gerektirdiği her türlü yardım ve ödemelerle her çeşit
yönetim giderlerini karşılamak üzere Kurumca bu Kanun hükümleri uyarınca prim
alınması ve genel yönetim giderlerinin Kurumun yıllık genel giderlerinin yüzde
onunu aşmaması hükme bağlanmıştır. Kanun, sosyal sigortanın çeşidine göre kimi
primlerin tümünün yalnız iş verenlerce ödenmesini, kimi primlerin ise belirli
oranlarda iş veren ve sigortalı arasında bölüşülmesini öngörmektedir. Sosyal
Sigortalar Kurumuna ilişkin 4792 sayılı Kanuna göre de (Madde 191) primler
Kurum gelirlerinin en başında yer almıştır. 506
sayılı Kanunla düzenlenen sosyal yardımların yapılabilmesi, sigorta primlerinin
yükümlülerce vaktinde ve aksamadan ödenmesine ve böylece başlıca gelir
kaynağının sürekli olarak beslenmesine ve güçlendirilmesine bağlıdır. Onun
içindir ki yasa koyucu bu konu üzerinde titizce durmuş ve bir takım tedbirleri
öngörmüştür. Belirli süre içinde ödenmeyen primlere gecikme zammı uygulanması
(Madde 80), işverenlerin ödenmeyen prim borçlarına ilişkin olarak Sosyal
Sigortalar Kurumunca düzenlenecek belgeleri, icra dairelerinin resmî
dairelerden usulünce verilmiş belgeler gibi İşleme koyması (Madde 81),
sigortalıların çalıştırıldığı işyerinin devredilmesi veya intikali halinde,
eski işverenin Kuruma olan sigorta primi ile gecikme zammı borçlarından yeni
işverenin de müteselsilen sorumlu tutulması ve bu hükme aykırı sözleşmelerin
tanınmaması (Madde 82) kanun koyucunun prim konusunda öngördüğü tedbirler
arasındadır. Anayasa'ya
aykırılığı ileri sürülen 83. madde de, Kurumun prim ve gecikme zammı alacaklarının
tahsilini, bir alanda güvence altına sokan bir başka tedbir hükmüdür. Bu hükme
göre Devlet, il ve belediyeler ile sermayesinin en az yarısı Devlet, il ve
belediyelere ait her çeşit kuruluş ve kurumlar, kamu kurumları ve özel kanunla
oluşturulmuş kuruluşların yani yuvarlak bir deyimle resmî kesime giren kuruluş
ve kurumların ihale yoliyle yaptırdıkları işler dolayısiyle müteahhitlerin
göstermekle yükümlü bulundukları teminat bunların yalnız o kurum veya kuruluşa
olan teahhütlerinin değil bir de bu işlerde çalıştırdıkları sigortalılar
dolayısiyle Sosyal Sigortalar Kurumuna ödeyecekleri primlerden ve gecikme
zamlarından doğan borçlarının da yerine getirilmesini güven altına almaktadır. İnceleme
konusu hükmün niteliğini böylece belirledikten sonra şimdi de bunun sözleşme
hürriyeti ilkesi ile olan ilişkisi üzerinde durulması gerekecektir. Bir
kimsenin bir sözleşmeyi yapmaya zorlanamaması sözleşme hürriyeti ilkesinin
başlıca gereklerinden biridir. Tarafların anlaşmaları, uyuşmaları, halinde
ancak sözleşme hürriyeti bir uygulanma alam bulmuş olabilir. İnceleme konusu
hükümde kişileri resmî kesime giren kurum ve kuruluşların işlerini üzerlerine
almaya, bankaları bu kişiler için yasaların koşullarına uygun teminat
mektupları vermeye zorlayıcı her hangi bir kural yer almış değildir. Öte yandan
resmî kesime giren kurum ve kuruluşlar, durumlarının özelliği dolayısiyle,
alım, satım, yaptırma ve benzeri işlerde diledikleri gibi davranamazlar.
İhaleye hazırlık işlemleri, ihale usulleri, teminatın çeşitleri, neleri kapsayacağı
ve ne oranlar üzerinden alınacağı; teahhüdün yerine getirilmemesi sonuçları ve
daha bunlar gibi birçok konular kanunla yahut kanuna dayanılarak yapılmış
yönetmeliklerle sıkı koşullara bağlanmıştır. Bütün bu koşullar, 506 sayılı
Kanunun 83. maddesinde olduğu gibi, açıktır, ortadadır. Resmî kesime giren
kurum ve kuruluşlarla iş ilişkisi Vuracak kişiler, o kişiler lehine teminat
mektubu verecek bankalar, mektuplara kefil olacak kimseler hepsini önceden
bilirler; bilmeleri gerekir ve biliyor sayılırlar. Bu ön koşulları uygun
bulanlar için ancak resmî kesimle iş ilişkisi kurmak söz konusu olabilir. Resmî
kesimden bir takım ihale koşullarından vazgeçmesini istemek veya bunlardan
kurtulma yollarını aramak resmî kesimi o koşullar dışında sözleşmelere zorlamak
demektir ve asıl sözleşme hürriyetine aykırı düşen budur. Görülüyor
ki 506 sayılı Kanunun 83. maddesinin inceleme kapsamı içinde kalan hükümlerinin
sözleşme hürriyetine ve dolayısiyle Anayasa'ya aykırı bir yönü, hatta sözleşme
hürriyeti ile doğrudan doğruya ilişkisi dahi yoktur. Ayrıca bunları, yukarıda
da belirtildiği üzere, Anayasa'nın 48. maddesinin kaynaklık ettiği bir sosyal
yardım düzeni için gerekli, hatta zorunlu hükümlerden saymak yerinde olur. Öyle
olmamakla birlikte bir an için inceleme konusu hükümler sözleşme hürriyetini
sınırlar gibi görülürse; bu Anayasa'nın 40. maddesinin ikinci fıkrasına tam
uygun, kamu yararı ereğî güdülerek kanunla yapılmış ve çok dar bir alanda
kalmış bir sınırlamadır ve hürriyetin özüne dokunacak kapsamı ve niteliği yoktur. Şu
duruma göre 506 sayılı Kanunun 83. maddesinin sınırlama kararı kapsamı içinde
kalan bölümünün Anayasa'ya aykırı olmadığı ortadadır. İtirazın reddi gerekir. VI.
Sonuç : 506
sayılı Sosyal Sigortalar Kanununun 83. maddesinin inceleme dışında bırakılması
kararlaştırılan son cümlesi hariç, geriye kalan hükümlerinin Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve itirazın reddine 20/1/1970 gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkanvekili Lütfü
  Ömerbaş Üye Salim
  Başol Üye A.
  Şeref Hocaoğlu Üye Fazlı
  Öztan Üye Celâlettin
  Kuralmen Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Fazıl
  Uluocak Üye Sait
  Koçak Üye Avni
  Givda Üye Muhittin
  Taylan Üye İhsan
  Ecemiş Üye Recai
  Seçkin Üye Ahmet
  Akar Üye Halit
  Zarbun Üye Muhittin
  Gürün