ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2001/479 Karar Sayısı : 2005/1 Karar Günü : 6.1.2005 Resmi Gazete Tarih-Sayısı : 18.10.2005 - 25970 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 5. İş Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 17.7.1964 günlü, 506
sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu'nun 2422 sayılı Yasa ile değiştirilen 66.
maddesinin (c) bendinin, Anayasa'nın 2. ve 10. maddelerine aykırılığı savıyla
iptali istemidir. I- OLAY Davacının, vefat eden eşinin, 1.4.1977 ile 30.12.1992 tarihleri
arasında 462 gün zorunlu sigortalı hizmeti bulunduğu, 600 gün askerlik
süresinin de borçlanıldığı savıyla ölüm aylığı bağlanmasına hak kazandığının
tespiti istemiyle açtığı davada, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu'nun 2422
sayılı Yasa ile değişik 66. maddesinin (c) bendinin Anayasa'ya aykırılığı
savını ciddi bulan Mahkeme iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 506 sayılı Yasa'nın itiraz konusu (c) bendini de içeren “Ölüm
Sigortasından Aylık Bağlama Şartları” başlıklı 66. maddesi şöyledir: “a) Malullük veya yaşlılık aylığı almakta iken, yahut malullük
veya yaşlılık aylığı bağlanmasına hak kazanmış olup henüz işlemi tamamlanmamış
durumda veya, b) Bağlanmış bulunan malullük veya yaşlılık aylığı, sigortalı
olarak çalışmaya başlamaları sebebiyle kesilmiş durumda yahut, c) Toplam olarak 1800 gün veya en az 5 yıldan beri sigortalı
bulunup, sigortalılık süresinin her yılı için ortalama olarak 180 gün Malullük,
Yaşlılık ve Ölüm Sigortaları primi ödemiş durumda, Ölen sigortalının hak sahibi kimselerine aylık bağlanır.” B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 2. ve 10. maddelerine dayanılmış,
60. maddesi ise ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Mustafa
BUMİN, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, Aysel
PEKİNER, Rüştü SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Enis
TUNGA'nın katılmalarıyla 20.12.2001 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında
dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları, bunların
gerekçeleri ile öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: A- Sınırlama Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddesine göre,
Anayasa Mahkemesi'ne yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin
bakmakta olduğu davada uygulayacağı Yasa kuralları ile sınırlıdır. Başvuru kararında, 17.7.1964 günlü, 506 sayılı Sosyal Sigortalar
Kanunu'nun 2422 sayılı Yasa ile değişik 66. maddesinin (c) bendinin tamamının
iptali istenmiş ise de; davacının murisi olan sigortalının, sigortalılık süresi
boyunca toplam olarak 1800 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi
ödediğine dair bir iddia ve talepte bulunulmamış ve davacı, itiraz konusu
kuralın, en az 5 yıl sigortalı bulunup, sigortalılık süresinin her yılı için
ortalama olarak 180 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemiş
olma koşulunun, murisi olan sigortalı yönünden gerçekleştiği iddiasıyla,
kendisinin ölüm sigortasından aylık bağlanmasına hak kazandığının tespitini
istemiştir. Bu nedenle incelemenin, itiraz konusu kuralın “... veya en az 5
yıldan beri sigortalı bulunup, sigortalılık süresinin her yılı için ortalama
olarak 180 gün...” bölümüyle sınırlı olarak yapılmasına karar verilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Başvuran Mahkeme, davacının murisi olan sigortalının sigortalılık
süresinin 16 yıl, 8 ay, 8 gün ve zorunlu sigortalılık süresinin de 495 gün
olduğunu, 600 gün askerlik süresinin mirasçıları tarafından borçlanılıp
ödenmesi suretiyle toplam sigortalı gün sayısının 1095 güne ulaştığını, itiraz
konusu kurala göre, davacıya ölüm sigortasından aylık bağlanabilmesi için
murisi olan sigortalının 2880 gün veya en az 1800 gün prim ödemiş olması
gerektiğini, kuralda belirtilen her yıl 180 gün prim ödeme koşulunun,
sigortalının 10 yıldan az sigortalılığının olması halinde işleyeceğini,
örneğin, sigortalının en az 5 yıl sigortalı olması halinde 900 gün, 6 yıl
sigortalı olması halinde 1080 gün ve 9 yıl sigortalı olması halinde de 1620 gün
prim ödemiş olması durumunda hak sahibi kimselerine ölüm sigortasından aylık
bağlanabileceğini, buna göre, bir sigortalının tescil tarihinden itibaren tam 5
yıl sonra vefat etmesi halinde bu sigortalının hak sahibi kimselerine ölüm
sigortasından aylık bağlanabilmesi için 900 gün prim ödenmesinin yeterli
olacağı halde, sigortalının 8 yıllık süre sonunda vefat etmiş olması halinde
1440 gün prim ödenmiş olması koşulunun aranmasının Anayasa'nın eşitlik ilkesine
aykırı olduğunu, davacının murisinin de, en az 5 yıl sigortalı olma ve 900 gün
prim ödeme asgari koşulunu yerine getirdiği halde davacıya ölüm sigortasından
aylık bağlanmadığını, bunun da Anayasa'da yer alan sosyal devlet ve yasa önünde
eşitlik ilkesine aykırı olduğunu ileri sürmüştür. 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesinde, Anayasa Mahkemesi'nin, kanunların, kanun
hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya
aykırılığı hususunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmaya
mecbur olmadığı, taleple bağlı kalmak kaydıyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya
aykırılık kararı verebileceği hükme bağlanmıştır. İtiraz konusu kural, sosyal
güvenlik hakkı ile ilgili görülmesi nedeniyle, Anayasa'nın 2. maddesinde
belirtilen sosyal hukuk devleti ilkesini somutlaştıran 60. maddesi yönünden de
incelenmiştir. 1) Anayasa'nın 2. ve 60. Maddeleri Yönünden İnceleme Anayasa'nın 2. maddesinde, “Türkiye Cumhuriyeti, toplumun
huzuru, millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı,
Atatürk milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir.” denilmektedir. Bu kapsamda sosyal hukuk devleti, insan hak ve hürriyetlerine
saygı gösteren, kişilerin huzur, refah ve mutluluk içinde yaşamalarını güvence
altına alan, kişi ile toplum arasında denge kuran, güçsüzleri güçlüler
karşısında koruyarak gerçek eşitliği yani sosyal adaleti ve toplumsal dengeyi
sağlayan devlettir. Çağdaş devlet anlayışı, sosyal hukuk devletinin, tüm
kurumlarıyla Anayasa'nın özüne ve ruhuna uygun biçimde yaşama geçirilmesini
gerekli kılar. Sosyal hukuk devletinde kişinin korunması, sosyal güvenliğin ve
sosyal adaletin sağlanmasıyla olanaklıdır. Sosyal güvenlik, sosyal hukuk
devleti niteliğini oluşturan temel kavramlardan birisidir. Anayasa'nın 60. maddesinde, “Herkes, sosyal güvenlik
hakkına sahiptir” denilmektedir. Bu hüküm bireylere yaşlılık,
hastalık, kaza, ölüm ve malullük gibi sosyal riskler karşısında asgari ölçüde
bir yaşam düzeyi sağlamayı amaçlar. Aynı maddenin ikinci fıkrasında “Devlet,
bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar” denilerek
bu görevin, Devlet tarafından oluşturulacak kuruluşlar yoluyla yerine
getirilmesi öngörülmektedir. Sosyal Sigortalar Kurumu da, ülkemizde Devlet tarafından, sosyal
güvenliğin sağlanması amacıyla kurulan kurumlardan biri olup, yasaların
görevlendirdiği alanlarda iş kazaları, meslek hastalıkları, hastalık, analık,
malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları kollarında hizmet vermektedir. Kurumun
sistemi de, çalışanların ücretlerinden kesilen işçi payı ile işverence ödenen
paydan oluşan sigorta primi esasına dayanmaktadır. Bu kurum, görevlerini yerine
getirebilmek için önceden prim (gelir) elde etmek ve bu gelirleri finansman
yöntemlerine göre değerlendirerek 506 sayılı Yasa'ya göre, iş kazalarıyla
meslek hastalıkları, hastalık, analık, malullük, yaşlılık ve ölüm
sigortalarının gerektirdiği her türlü yardım ve ödemeleri karşılamakla
yükümlüdür. Sosyal Sigortalar Kurumu'nun bu yükümlülükleri arasında yer alan
“ölen sigortalının hak sahibi kimselerine aylık bağlanması”nın dayanağı olan
ölüm sigortası, uzun vadeli yardım yapan bir sigorta koludur. Ölen sigortalının
hak sahibi kimselerine ölüm sigortasından aylık bağlanabileceği durumlar, 506
sayılı Yasa'nın 66. maddesinde belirtilmiştir. Anılan maddenin (c) bendinde yer
alan ve sınırlama kararı uyarınca incelenen kuralda da, en az 5 yıl sigortalı
bulunup, sigortalılık süresinin her yılı için ortalama olarak 180 gün prim
ödemiş olması halinde, ölen sigortalının hak sahibi kimselerine ölüm aylığı
bağlanması öngörülmektedir. Bu kural gereğince, ölen sigortalının hak sahibi kimselerine ölüm
sigortasından aylık bağlanabilmesinin ilk koşulu, sigortalının en az 5 yıldan
beri sigortalı bulunması, diğer koşulu da, sigortalının sigortalılık süresinin
her yılı için ortalama olarak 180 gün malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları
primi ödemiş olmasıdır. Bu durumda, sigortalı, sigortalılık süresi 5 yıl iken
ölmüş ise 5 yıl x 180 gün= 900 gün, sigortalılık süresi 6 yıl iken ölmüş ise 6
yıl x 180 gün= 1080 gün, sigortalılık süresi 7 yıl iken ölmüş ise 7 yıl x 180
gün= 1260 gün, sigortalılık süresi 8 yıl iken ölmüş ise 8 yıl x 180 = 1440 gün
ve sigortalılık süresi 9 yıl iken ölmüş ise 9 yıl x 180 gün = 1620 gün
malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemiş olması halinde, hak sahibi
kimselerine ölüm sigortasından aylık bağlanabilecektir. Kurala göre,
sigortalılık süresi uzadıkça ödenmesi gereken prim gün sayısı da artacak
olduğundan belirli sigortalılık süreleri karşılığında yukarıda belirtildiği
oranda malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödeyemeden ölen
sigortalının hak sahibi kimselerine ölüm sigortasından hiç aylık
bağlanamayacaktır. Anayasa'nın 2. ve 60. maddeleri uyarınca, Devletçe, sosyal
güvenliğin ve sosyal adaletin sağlanmasına elverişli ortamın yaratılması ve bu
anlamda sosyal güvenlik alanında getirilecek bir haktan, aynı sosyal güvenlik
kurumu içinde yer alan ve temelde birbirine yakın konumda bulunan tüm
sigortalıların dengeli ve makul ölçüler içerisinde yararlanmasını öngören
düzenlemelerin gerçekleştirilmesi gerekir. Buna göre, itiraz konusu kuralda,
malullük ya da henüz yaşlılık aylığı almayan sigortalıların ölümü halinde,
geçimi bu sigortalılara bağlı olan ve ölüm nedeniyle bundan yoksun kalan
kimseler için, sigortalılık süresi 5 yıl olup, toplam 900 gün malullük,
yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemiş durumda ölen bir sigortalının hak
sahiplerine ölüm sigortasından aylık bağlanması suretiyle bu kişiler yönünden
sosyal güvenlik sağlanırken, prim ödeme gün sayısı bu sigortalıya eşit ya da
bundan daha fazla olan bir başka sigortalının ölümü halinde, sigortalılık
süresi 5 yıldan fazla olduğundan, prim ödeme gün sayısının eksik kaldığı
gerekçesiyle hak sahiplerine ölüm sigortasından aylık bağlanmaması ve
dolayısıyla bu kişilerin sosyal güvenlik hakkından mahrum bırakılmaları sosyal
hukuk devleti ve sosyal güvenlik kurumunun temel ilkesiyle bağdaşmaz. 2) Anayasa'nın 10. Maddesi Yönünden İnceleme Anayasa'nın 10. maddesinde, herkesin, dil, ırk, renk, cinsiyet,
siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğu ve hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya
sınıfa imtiyaz tanınamayacağı, Devlet organları ve idare makamlarının tüm
işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorunda
oldukları belirtilmiştir. Yasa önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı
olacağı anlamına gelmez. Yasaların uygulanmasında dil, ırk, renk, cinsiyet,
siyasi düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ayrılığı gözetilemez ve bu
nedenlerle eşitsizlik yaratılamaz. Bu ilke, birbiriyle aynı durumda olanlara
ayrı kuralların uygulanmasını ve ayrıcalıklı kişi ve toplulukların
yaratılmasını engellemektedir. Bir sosyal güvenlik kuruluşu olan Sosyal Sigortalar Kurumu kapsamı
içinde bulunan, aynı sosyal risklere karşı asgari ölçülerde güvence altına
alınan ve aynı kurallara bağlı olan sigortalılar, aynı hukuki statü içinde
özdeş durumda bulunan kişilerdir. Aynı durumda bulunan kişilerin yasanın
öngördüğü haklardan aynı esaslara göre yararlandırılmaları da eşitlik ilkesinin
gereğidir. Sosyal Sigortalar Kurumu'nun işleyiş sisteminde, ödenen prim
miktarı esastır. İtiraz konusu kuralda ise, ölen sigortalının hak sahibi
kimselerine ölüm sigortasından aylık bağlanabilmesi için sigortalının
sigortalılık süresi yönünden, en az 5 yıl sınırlaması yapılmıştır. Kurala göre,
sigortalılık süresi uzadıkça ödenmesi gereken prim gün sayısı da artacağından,
en az 5 yıldan beri sigortalı bulunup, bu sürenin her yılı için ortalama olarak
180 gün (toplam 900 gün) malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemiş
durumda ölen bir sigortalının hak sahibi kimselerine ölüm sigortasından aylık
bağlanabilecek, ancak, toplam olarak 900 gün malullük, yaşlılık ve ölüm
sigortaları primi ödemiş olsa dahi sigortalılık süresi 5 yıldan fazla olan bir
başka sigortalının ölümü halinde hak sahibi kimselerine bu aylık
bağlanmayacaktır. Daha az süreli sigortalı bulunup, daha az prim ödemişken ölen
bir sigortalının hak sahiplerinin bu güvenceden yararlandırılıp aynı oranda ya
da daha fazla prim ödemiş durumda ölen bir sigortalının, sigortalılık süresinin
daha uzun ve bu sürenin her yılı için ortalama olarak 180 gün prim ödenememiş
olması nedeniyle, hak sahiplerini sosyal güvenceden yoksun bırakmak,
hakkaniyete ve yasa önünde eşitlik ilkesine de aykırılık oluşturmaktadır. Yukarıda açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural, Anayasa'nın
2., 10. ve 60. maddelerine aykırıdır, iptali gerekir. A. Necmi ÖZLER bu görüşe katılmamıştır. VI- İPTAL HÜKMÜNÜN YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU Anayasa'nın 153. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesi uyarınca, kanun, kanun
hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü veya bunların
hükümleri, iptal kararının Resmî Gazete'de yayımlandığı gün yürürlükten kalkar.
Ancak Anayasa Mahkemesi, iptal kararı ile doğacak hukuksal boşluğu, kamu
düzenini tehdit veya kamu yararını ihlâl edici nitelikte görürse, boşluğun
doldurulması için iptal kararının yürürlüğe gireceği günü ayrıca
kararlaştırabilir. Bu tarih kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı günden
başlayarak bir yılı geçemez. 17.7.1964 günlü, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu'nun 2422
sayılı Yasa ile değişik 66. maddesinin (c) bendinin “... veya en az 5 yıldan
beri sigortalı bulunup, sigortalılık süresinin her yılı için ortalama olarak
180 gün...” bölümünün iptali sonucunda meydana gelen hukuksal boşluk, kamu
yararını ihlâl edici nitelikte olduğundan, bu kurala ilişkin iptal hükmünün,
kararın Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak bir yıl sonra yürürlüğe
girmesi uygun görülmüştür. VII- SONUÇ A- 17.7.1964 günlü, 506 sayılı “Sosyal Sigortalar Kanunu”nun 2422
sayılı Yasa ile değiştirilen 66. maddesinin (c) bendinin, “... veya en az 5
yıldan beri sigortalı bulunup, sigortalılık süresinin her yılı için ortalama
olarak 180 gün ...” bölümünün, Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, A. Necmi
ÖZLER'in karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, B- İptal hükmünün doğuracağı hukuksal boşluk kamu yararını ihlal
edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla
2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları gereğince
İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMİ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK BİR YIL
SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, OYBİRLİĞİYLE, 6.1.2005 gününde karar verildi. Başkan Mustafa
  BUMİN Başkanvekili Haşim
  KILIÇ Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Tülay
  TUĞCU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Mustafa
  YILDIRIM Üye Fazıl
  SAĞLAM Üye A.
  Necmi ÖZLER Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR KARŞIOY Sosyal Sigortalar Kanunu'nun iptali istenilen 2422 sayılı Kanunla
değişik 66. maddesinin (c) fıkrasında “Toplam olarak 1800 gün veya en az 5
yıldan beri sigortalı bulunup, sigortalılık süresinin her yılı için ortalama
olarak 180 gün Malullük, Yaşlılık ve Ölüm Sigortaları primi ödemiş durumda”
Ölen sigortalının hak sahibi kimselerine aylık bağlanacağı öngörülmüştür. Yasakoyucu bu düzenleme ile ölüm aylığı bağlanmasının temel ölçütü
olarak toplam 1800 gün prim ödenmesini kabul etmiştir. Ancak, bu koşulun gerçekleşmemiş
olduğu durumlarda, sigortalılar lehine bir yandan sosyal devlet olmanın gereği
olarak ölenin geride kalanlarını korumak amacıyla, diğer yandan da Sosyal
Sigortalar Kurumu'nun sigortacılık faaliyetini sürdürebilmesi olanağını
gözetmek suretiyle en az beş yıldan beri sigortalı bulunup, sigortalılık
süresinin her yılı için ortalama olarak 180 gün malullük, yaşlılık ve ölüm
sigortaları primi ödemiş durumda ölen sigortalının hak sahiplerine aylık
bağlanmasına da olanak sağlamıştır. Bu duruma göre, sigortalılardan ölüm
tarihine kadar; 5 yıldan beri sigortalı olanlar 900, 6 yıldan beri sigortalı
olanlar 1080, 7 yıldan beri sigortalı olanlar 1260, 8 yıldan beri sigortalı
olanlar 1440, 9 yıldan beri sigortalı olanlar 1620 gün ortalama prim ödemişler
ise bunların hak sahiplerine ölüm aylığı bağlanacak demektir. Sosyal Sigortalar Kurumu'nun amacına uygun olarak hizmet
verebilmesi sahip olduğu parasal kaynaklara bağlı olduğundan, temel kaynağı
prim olan bu Kurumda sigortalıların kuralda belirtilen asgari süre kadar prim
ödemek suretiyle Kurum ile ilişkilerini devam ettirmelerini ve Kurumun
sağlayacağı haklardan bu suretle yaralanmalarını öngören böyle bir düzenleme
sistemin gereğidir. Devletin iktisadi ve sosyal ödevlerinin sınırları ise
Anayasa'nın 65. maddesinde gösterilmiştir. Bu nedenle itiraz konusu kural,
Anayasa'nın 2. ve 60. maddelerine aykırı değildir. Öte yandan, en az beş yıldan beri sigortalı bulunup 900 gün
malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi ödemiş durumda iken ölen
sigortalılarla, bu şartı gerçekleştirdikten sonra sigortalılık süreleri de
devam ettiği halde bu süre içerisinde kuralda öngörülen gün kadar ortalama prim
ödememiş olan ve daha sonra ölen sigortalılar aynı konumda olmadıklarından,
bunlar arasında eşitlik karşılaştırması yapılamayacağı cihetle, kuralın
Anayasa'nın 10. maddesine de aykırı olmadığı düşüncesinde olduğumdan çoğunluk görüşüne
katılmadım. Üye A.
  Necmi ÖZLER