ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı: 2000/85 Karar Sayısı : 2004/61 Karar Günü : 13.5.2004 Resmi Gazete tarih/sayı: 21.07.2004/25529 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İskenderun 1. Asliye
Hukuk (İş) Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 17.7.1964 günlü, 506
sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu'nun Ek 24. maddesinin 3995 sayılı Yasa ile
değiştirilen (L) bendinin, Anayasa'nın 10. maddesine aykırılığı savıyla iptali
istemidir. I- OLAY Ödenen sosyal yardım zammının tahsili için tebliğ edilen ödeme
emrine karşı, açılan davada davacının itiraz konusu kuralın, Anayasa'ya
aykırılığı iddiasını ciddi bulan Mahkeme, iptali istemiyle başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 506 sayılı Yasa'nın 1.6.1994 gün ve 3995 sayılı Yasa ile değişik
Ek 24. maddesinin itiraz konusu (L) bendi şöyledir: "Genel ve katma bütçeli idareler, mahalli idareler, döner
sermayeli kuruluşlar gibi kamu kuruluşları ile kanunla ve kanunların verdiği
yetkiye istinaden kurulan diğer kuruşlar ve 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararname
kapsamına giren teşekkül ve kuruluşlarla bunların müessese, bağlı ortaklık ve
iştiraklerinden aylık bağlanmasına hak kazandıktan sonra ayrılanlardan; 506
sayılı Kanun hükümlerine göre malullük, yaşlılık ve ölüm aylığı bağlananların
ilk sosyal yardım zammı ödemeleri, söz konusu kuruluşlar adına Kurumca yapılır.
Yukarıda belirtilen kuruluşlar adına, kurumca yapılan ilk sosyal yardım zammı
ödemeleri ile bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihe kadar ilgili kuruluşlarca
kuruma ödenmemiş sosyal yardım zammı tutarları bu kuruluşlara yapılacak yazılı
bildirim tarihinden itibaren en geç bir ay içinde defaten kuruma ödenir. Kurumun yazılı bildiriminde isimleri belirtilenlere sonraki
aylarda ödenmesi gereken sosyal yardım zammı tutarları, yeni bir bildirim
beklenmeksizin ilgili kuruluşlarca, her ay emekli aylığı ödeme tarihlerinden
önce Kurumun ilgili hesabına yatırılır. Kurumlar vergisi mükellefi olan kurum ve kuruluşlarca bu madde
gereğince yapılan ödemeler, Kurumlar Vergisi uygulamasında gider
yazılabilir". B- Dayanılan Anayasa Kuralı Başvuru kararında Anayasa'nın 10. maddesine dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Mustafa
BUMİN, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU,
Mahir Can ILICAK, Rüştü SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU ve Ahmet
AKYALÇIN'ın katılımlarıyla 19.12.2000 günü yapılan ilk inceleme toplantısında;
öncelikle davada uygulanacak kural ve sınırlama sorunu görüşülmüştür. A- Davada Uygulanacak Kural Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmakta
oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararname
kurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık savının ciddî olduğu kanısına varırlarsa o hükmün iptali için Anayasa
Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca bir
mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış
ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kuralın da
o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları, davanın
değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı
sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikteki
kurallardır. Başvuran Mahkeme'nin bakmakta olduğu davanın konusu sosyal yardım
zammı ödemesine ilişkin olduğundan, 506 sayılı Yasa'nın Ek 24. maddesinin 3995
sayılı Yasa ile değiştirilen (L) bendinin son paragrafı itiraz başvurusunda
bulunan Mahkeme'nin davada uygulayacağı kural değildir. Buna ilişkin itirazın
başvuran Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle reddine, B- Sınırlama Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi'ne
itiraz yoluyla yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran mahkemenin bakmakta
olduğu davada uygulanacağı yasa kuralı ile sınırlı olduğundan 506 sayılı Sosyal
Sigortalar Kanunu'nun 3995 sayılı Yasa ile değiştirilen (L) bendinin son
paragrafı dışında kalan bölümüne ilişkin esas incelemenin, "kanunla
kurulan diğer kuruluşlar" arasında yer alan "barolar" yönünden
yapılmasına, oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralı ve bunların gerekçeleri ile diğer
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : Başvuran Mahkeme, 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu'nun 24.
maddesinin (L) bendi gereğince sigortalıya yapılan sosyal yardım zammı
ödemelerinin bu maddede sayılan kamu sektörü işverenlerinden rücuan tahsiline
olanak veren düzenlemenin özel sektör işverenleri lehine imtiyaz oluşturduğunu,
bu nedenle de kuralın Anayasa'nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesine aykırı
olduğunu ileri sürmektedir. İtiraz konusu (L) bendinde, "Genel ve katma bütçeli
idareler, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar gibi kamu kuruluşları
ile kanunla ve kanunların verdiği yetkiye istinaden kurulan diğer kuruluşlar ve
233 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamına giren teşekkül ve kuruluşlarla
bunların müessese, bağlı ortaklık ve iştiraklerinden aylık bağlanmasına hak
kazandıktan sonra ayrılanlardan; 506 sayılı Kanun hükümlerine göre malullük,
yaşlılık ve ölüm aylığı bağlananların ilk sosyal yardım zammı ödemeleri, söz konusu
kuruluşlar adına Kurumca yapılır. Yukarıda belirtilen kuruluşlar adına, Kurumca yapılan ilk sosyal
yardım zammı ödemeleri ile bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihe kadar ilgili
kuruluşlarca kuruma ödenmemiş sosyal yardım zammı tutarları bu kuruluşlara
yapılacak yazılı bildirim tarihinden itibaren en geç bir ay içinde defaten
kuruma ödenir. Kurumun yazılı bildiriminde isimleri belirtilenlere sonraki
aylarda ödenmesi gereken sosyal yardım zammı tutarları, yeni bir bildirim
beklenmeksizin ilgili kuruluşlarca, her ay emekli aylığı ödeme tarihlerinden
önce Kurumun ilgili hesabına yatırılır." denilmektedir. Hukukun temel ilkeleri arasında yer alan eşitlik ilkesine,
Anayasa'nın 10. maddesinde yer verilmiştir. Buna göre herkes, dil, ırk, renk,
cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle
ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye
veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün
işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek
zorundadırlar. Yasa önünde eşitlik ilkesi, hukuksal durumları aynı olanlar için
söz konusudur. Bu ilke ile eylemli değil hukuksal eşitlik öngörülmüştür.
Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda bulunan kişilerin yasalar karşısında aynı
işleme bağlı tutulmalarını sağlamak, ayırım yapılmasını ve ayrıcalık
tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve
topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa karşısında eşitliğin çiğnenmesi
yasaklanmıştır. Yasa önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı
tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da
topluluklar için değişik kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı
hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa
Anayasa'da öngörülen eşitlik ilkesi zedelenmez. 1136 sayılı Avukatlık Kanunu'nun 76. maddesi hükmüne göre barolar,
avukatlık mesleğinin geliştirilmesi, meslek mensuplarının birbirleri ve iş
sahipleri ile olan ilişkilerinde dürüstlüğün ve güvenin sağlanması, meslek
düzeninin, ahlakının ve saygınlığının korunması, avukatların ortak
ihtiyaçlarının karşılanması amacıyla çalışmalar yürüten tüzel kişiliği bulunan
meslek kuruluşlarıdır. Kanunla kurulan, kamu tüzel kişiliği olan ve bu
nitelikleri nedeniyle kamu gücü kullanabilen baroların kuruluş amaçları,
hukuksal durumları, gördükleri hizmetler açısından özel hukuk tüzel kişileri
ile aynı hukuksal durumda oldukları söylenemez. Nitelikleri ve hukuksal
durumları farklı olan özel hukuk tüzel kişileri ile baroları belirtilen
yönlerden eşit görmek olanaksızdır. Değişik hukuksal durumda olanların farklı
kurallara bağlı tutulmasının yasa önünde eşitlik ilkesine aykırılık
oluşturmayacağı açıktır. Açıklanan nedenlerle iptali istenilen kural Anayasa'nın 10.
maddesine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU ve Fazıl SAĞLAM bu görüşlere
katılmamışlardır. VI- SONUÇ 17.7.1964 günlü, 506 sayılı "Sosyal Sigortalar
Kanunu"nun Ek 24. maddesinin 3995 sayılı Yasa ile değiştirilen (L)
bendinin, son paragrafı dışında kalan bölümünün "kanunla kurulan diğer
kuruluşlar" arasında yer alan "barolar" yönünden Anayasa'ya
aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, Sacit ADALI, Fulya
KANTARCIOĞLU ile Fazıl SAĞLAM'ın karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, 13.5.2004 gününde
karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Mehmet ERTEN Üye Fazıl SAĞLAM Üye A. Necmi ÖZLER KARŞIOY
YAZISI İtiraz konusu kural, öğreti ve uygulamada tartışmalara yol
açan sosyal yardım zammının " Genel ve katma bütçeli idareler,
mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar gibi kamu kuruluşları " yanında " kanunla
ve kanunların verdiği yetkiye istinaden kurulan diğer kuruluşlar " tarafından
da ödenmesini öngörmektedir. Mahkemeyi anayasaya aykırılık itirazına yönelten
dava Hatay Barosu ile SSK arasındaki bir uyuşmazlıkla ilgilidir. Baronun
uyuşmazlığa taraf olması, itiraz konusu kuralda sosyal yardım ödemekle
yükümlü kılınan"kanunla kurulan diğer kuruluşlar" kapsamında yer
almasından kaynaklanmaktadır. Yukarda özetlenen uyuşmazlıktan bağımsız olarak sosyal yardım
zammının Anayasa'ya uygun olup olmadığı kavramsal boyutu ile
de tartışmalıdır. Her ne kadar Anayasa Mahkemesi'nin 18.11.1993 tarih ve
E.93/17, K.93/41 sayılı kararı ile 506 sayılı Sosyal Sigortala Kanunu'nun Ek
24. maddesinin sosyal yardım konusunu düzenleyen " 506 sayılı Kanun
ile ek ve değişikliklerine göre iş kazaları ile meslek hastalıkları, malullük,
yaşlılık ve ölüm sigortalarından gelir veya aylık alanlar ile 991 sayılı
Kanunla Kuruma devredilen sandıklar mevzuatına göre aylık alanlara her ay
sosyal yardım zammı olarak 12.919 lira ödenir. " şeklindeki (a)
bendinin iptal istemi reddolunmuşsa da bu karar dört üyenin (Güven Dinçer -
Sacit Adalı ve Mustafa Gönül - İhsan Pekel'in) karşı oyları ile
alınmıştır. Karşı oy yazılarında: " Sosyal yardım zammının kurumun gelir
ve gider dengesini bozduğu, sosyal güvenliğin geleceğini tehlikeye düşürdüğü,
Kurumun, Anayasa'nın 60. maddesiyle kendisine verilen işlevleri zamanında,
gerektiği ölçüde ve yeterince yerine getirememesine neden olduğu, kendi
emeklilerine aylık ödeyemeyecek konuma getirdiği, sosyal güvenlik kurumlarını,
Anayasa'nın öngördüğü "sosyal ve ekonomik haklar ve ödevler"
bağlamında üretmeleri gereken hizmetlerin kapasitelerini tümüyle güçsüz ve
etkisiz duruma getirerek çökerten ve onları göstermelik bir sosyal sigorta
kuruluşuna dönüştürdüğü, böyle bir yasal düzenlemenin, Anayasa'nın 60.
maddesine aykırı olduğu " belirtilmiştir. Bu gerekçeler anayasal
sorunun boyutunu ortaya koymaktadır. Öğretide bu alanda çalışan uzman
hukukçular da paralel görüşler savunmuşlardır. Bu davadaki sorun, yukarda açıklanan ana sorunun bir parçasıdır.
Dava konusu kurallar, Kurumun kaynaklarının sosyal yardım zammı ile
tükenmesinin kısmen önüne geçmek amacıyla " Genel ve katma bütçeli
idareler, mahalli idareler, döner sermayeli kuruluşlar gibi kamu kuruluşları
ile kanunla ve kanunların verdiği yetkiye istinaden kurulan diğer kuruluşlar ve
233 sayılı Kanun Hükmünde Kararname kapsamına giren teşekkül ve kuruluşlarla
bunların müessese, bağlı ortaklık ve iştirakleri " ni, adı geçen
kurum ya da kuruluşlardan aylık bağlanmasına hak kazandıktan sonra
ayrılanlardan; kendilerine 506 sayılı Kanun hükümlerine göre
malûllük, yaşlılık ve ölüm aylığı bağlananların sosyal yardım zammını
ödemekle yükümlü kılmaktadır. Burada üzerinde durulması gereken ilk konu, özel kesime böyle bir
yükümlülük öngörülmemiş olmasının eşitlik yönünden bir sorun oluşturup
oluşturmadığıdır. Devletin Anayasa ile kendisine verilen bir ödevi özel
sektöre ilke olarak aktaramayacağı ve itiraz konusu kuralda yer alan kurum ve
kuruluşların tümünün devletin bütünlüğü ilkesi içinde yer aldığı gözönünde
tutulursa, burada farklı konumdaki her iki grup arasında eşitlik ilkesi
açısından bir sorun bulunmadığı sonucuna varmak gerekir. İtiraz konusu kuralın sosyal yardım zammını ödeme yükümlülüğü
getirdiği kurum ve kuruluşlar yönünden bir eşitsizliğin söz konusu olup
olmadığı ise ayrı bir sorun oluşturmaktadır. Bu konu benzer bir olayda Nazilli
Ziraat Odası tarafından gündeme getirilmiş ve bu konuda Anayasaya
aykırılık iddiası ciddi görülerek konu Anayasa Mahkemesine sunulmuştur. Anayasa
Mahkemesi, 7.12.1995 gün ve E. 95/ 52 ve K. 95/62 sayılı kararında Anayasaya
aykırılık iddiasını reddetmişse de bu kararda da üç üye (Güven Dinçer,
Ahmet Necdet Sezer ve Yalçın Acargün) karşı oy kullanmıştır. Karşı oy
yazılarında : Kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları için
Anayasa'nın 135. maddesi ile verilen "yasa ile düzenlenmeleri"
yolundaki sınırlı yetki dışında herhangi bir yasal veya idarî karışmanın söz
konusu olamayacağı, ... bunların yönetiminde, gelirlerinin toplanmasında ve
giderlerinin yapılmasında Devletin sınırlı denetim yetkisi dışında herhangi bir
yetkisi bulunmadığı, iş hukuku ve sosyal güvenlik hukuku yönünden herhangi
bir özel gerçek kişi ve özel tüzel kişiden farklı olmadıkları, ... Devletin
ancak, düzenleme, yönetim ve denetim yetkisi kendisine ait olan ve kendi
hiyerarşisinde olan devlet organlarına ve kurumlarına munzam mali külfet
yükleyebileceği, sosyal sigorta hukuku alanında meslek odalarına ancak,
herhangi bir işveren gibi genel nitelikte sigorta hukukunun getirdiği külfetler
yüklenebileceği, ... dava konusu düzenlemeye esas olan "sosyal yardım
zammı"nın aslında enflasyon nedeniyle aşınan emekli aylıklarına
yapılmış parasal bir zam olduğu. bu zammın sigortanın kendi kaynaklarından ve
bu da yetmiyorsa tüm toplumca karşılanması gerektiği, toplumun sosyal güvenlik
masraflarına katılmasının ise vergi yoluyla ve genel bütçe içinde olabileceği,
(itiraz konusu kural) tarzındaki çözümlerin yasalarla düzenlenen ve prim
esasına dayanan sosyal sigorta sisteminin Anayasal temellerini oluşturan
Anayasa'nın 60. maddesine aykırılık oluşturacağı " belirtilmiştir. Bu gerekçeler gerçeğin önemli bir boyutunu yansıtmakla birlikte,
bunların bazı noktalarda tamamlanması gerekir. Her şeyden önce kamu
kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarının ve özellikle Baroların kâr
amacı gütmediği, dolayısıyla yasa ile öngörülen gelir kaynakları dışında
ek gelir sağlamalarının söz konusu olmadığı, bu kuruluşlara devlet bütçesinden
kaynak aktarılmadığı, en önemli gelir kaynağı olan Baro aidatlarının bile
sınırlı olduğu, bu gelirlerin kamu geliri sayılamayacağı anayasal ve yasal
amaçları arasında çalıştırdığı personele yönelik sosyal yardım ya da
sosyal güvenlik sorumluluğunun bulunmadığı gibi özelliklerin altını çizmek
gerekir. Gerçekten de Avukatlık Kanunu'nun Baroların Kuruluş ve Nitelikleri
başlıklı 76. maddesine göre, " Barolar; avukatlık mesleğini geliştirmek,
meslek mensuplarının birbirleri ve iş sahipleri ile olan ilişkilerinde
dürüstlüğü ve güveni sağlamak; meslek düzenini, ahlakını, saygınlığını, hukukun
üstünlüğünü, insan haklarını savunmak ve korumak, avukatların ortak
ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla tüm çalışmaları yürüten, tüzel kişiliği
bulunan, çalışmalarını demokratik ilkelere göre sürdüren kamu kurumu
niteliğinde meslek kuruluşlarıdır. " Burada Baronun kuruluş amaçlarının ana unsurları şu şekilde
belirlenmiş olmaktadır: -avukatlık mesleğinin geliştirilmesi, -meslek mensuplarının birbirleriyle ve iş sahipleriyle olan
ilişkilerinde dürüstlüğü ve güveni sağlamak, -meslek düzenini, ahlakını, saygınlığını; hukukun üstünlüğünü,
insan haklarını savunmak ve korumak, -avukatların ortak ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla tüm
çalışmaları yürütmek. Üstelik aynı maddenin 2. fıkrasında da " Barolar, kuruluş
amaçları dışında faaliyette bulunamazlar. " kuralı yer almıştır.
Yukarda anılan kuruluş amaçları arasında baro organları bünyesinde İş Kanunu'na
tabi olarak hizmet akti ile çalıştırılan personelin sosyal güvenliğini
sağlama gibi bir amaç ve sorumluluk yer almış değildir. Bu sorumluluk
Sosyal Sigortalar Kurumuna aittir. Serbest meslek ifa den Baro üyesi
avukatların sosyal güvenlikleri de aynı kurum tarafından Avukatlık Kanunu'nun
186 - 191 arasındaki maddeler uyarınca 506 sayılı Yasa'nın 86. maddesinde
gösterilen "topluluk sigortası" ile sağlanır. Çoğunluk kararında da belirtildiği üzere, Baronun hukuki durumu
özel hukuk gerçek ya da tüzelkişilerinden farklıdır. Ancak bu farklılık,
çoğunluk kararındakinin tam tersi bir sonuca götürür. Bir an için sosyal
yardım zammının özel hukuk gerçek ya da tüzelkişilerine yüklenebileceği
varsayılsa bile, onların bunu maliyete yüklemeleri, vergiden indirmeleri
mümkünken, Baroların böyle bir olanağı da yoktur. Kaldı ki, Baroların kurum
olarak kendi bünyesinde çalıştırdığı personel ile ilişkisi gerçek
anlamıyla bir özel hukuk ilişkisidir. Sosyal yardım zammı ise bu kişilerin
emekliliği ile ilgili olup, bu açıdan Baronun özel hukuk tüzelkişilerinden
farklı bir konumu olduğu da söylenemez. Emeklilere ödenecek sosyal yardım, Anayasa'nın 61. maddesinin
üçüncü fıkrası uyarınca Devlete yüklenen bir görevdir. Devlet, ana kaynağı
üyelerinin aidatı olan Baro bütçesinden sosyal yardım yapamaz. Devlet
ancak bütçesini kendisinin oluşturduğu, ya da bütçesine önemli katkıda
bulunduğu kamu kuruluşlarına sosyal yardım konusunda ek yükümlülük getirebilir.
Aksi düzenleme Anayasa'nın 60., 61. ve 135. maddelerine aykırı olur. Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kuralın barolar yönünden iptali
gerektiğinden, aksi yöndeki çoğunluk görüşüne katılmıyoruz. Üye Sacit ADALI Üye Fulya KANTARCIOĞLU Üye Fazıl SAĞLAM