ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2014/9 Karar Sayısı : 2014/121 Karar Günü : 3.7.2014 R.G. Tarih-Sayı :
12.12.2014-29203 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Pazarcık
Asliye Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 29.6.2001
günlü, 4706 sayılı Hazineye Ait Taşınmaz Malların Değerlendirilmesi ve Katma
Değer Vergisi Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun’un 5. maddesinin
onbirinci fıkrasının Anayasa’nın 2., 10., 13., 35. ve 40. maddelerine
aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi istemidir. I- OLAY Davacı Hazine vekilinin dava konusu taşınmazın tapusunun iptali
ile Hazine adına tescilini ve mahkeme kararı kesinleşinceye kadar taşınmaz
üzerine tedbir konulmasını talep ederek açtığı davada, davalı vekilinin itiraz
konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu iddiasını ciddi bulan Mahkeme, iptali
için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı Kanun’un itiraz konusu kuralı da içeren 5. maddesi şöyledir: “ Taksitle ödeme, satış bedelinden pay verilmesi, belediyelere
devir Madde 5- (Değişik:
3/7/2003-4916/4 md.) Hazineye ait taşınmazların satış bedeli taksitle de ödenebilir.
Taksitle ödeme halinde, satış bedelinin en az dörtte biri peşin, kalanı en
fazla iki yılda ve taksitlerle kanunî faizi ile birlikte ödenir. Taksitli satışlarda taksit tutarını ve kanunî faizlerini
karşılayacak miktarda kesin ve süresiz banka teminat mektubu verilmesi veya
satışı yapılan taşınmazın üzerinde 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu hükümleri
uyarınca Hazine lehine kanunî ipotek tesis edilmesi halinde, taşınmaz alıcısı
adına devredilir. (Ek cümle: 16/7/2004-5228/52 md.) Alıcısı adına mülkiyet
devri yapılmayan taşınmazlara ilişkin taksitli satışlarda, alıcı tarafından
yükümlülüklerin yerine getirilmemesi durumunda, tahsil edilen tutarlardan ihale
sırasında alınan geçici teminata isabet eden tutar Hazineye irat kaydedilerek
kalanı alıcıya aynen iade edilir. Taksitlendirme dışında bırakılacak bedel ile taksit süresi ve
sayısını köy sınırları veya belediye ve mücavir alan sınırları itibarıyla
belirlemeye Bakanlık yetkilidir. 16.2.1995 tarihli ve 4070 sayılı Kanuna göre yapılan satışlarda
bedelin taksitle ödenmesi halinde, taksitle ödenecek kısma faiz uygulanmaz. Belediye ve mücavir alan sınırları içindeki Hazineye ait
taşınmazların satış bedellerinin tahsil edilen kısmından öncelikle yerinde
muhafaza edilemeyen yapıların tasfiyesinde kullanılmak şartıyla % 10’u, ilgili
belediyelerin 20.7.1966 tarihli ve 775 sayılı Kanun hükümlerine göre
oluşturulan fon hesabına aktarılır. Kalan kısmından ise ilgili belediyeye % 30,
varsa büyükşehir belediyesine % 10 oranında pay verilir. Belediye mücavir alan
sınırları dışındaki köylerde bulunan Hazine taşınmazlarının satış bedellerinin
tahsil edilen kısmından, % 25 oranında; dörtte biri ilgili köy tüzel kişiliğine
ödenmek ve kalanı diğer köylere götürülecek hizmetlerde kullanılmak üzere, il
özel idarelerine pay verilir. Bu paylar tahsilini takip eden ayın yirmisine
kadar ilgili idarelerin hesaplarına aktarılır. Belediyelere veya köy tüzel
kişiliklerine yapılan satış ve devirlerden elde edilen gelirler ile özel ödenek
kaydedilen satış gelirlerinden pay verilmez.(Ek cümle: 23/7/2010-6009/33 md.)
Köy sınırları içerisinde yer alan Hazinenin özel mülkiyetinde veya Devletin
hüküm ve tasarrufu altında bulunan tarım arazilerinin kiracılarından tahsil
edilen kira gelirlerinin yüzde onu, 442 sayılı Köy Kanununda belirlenen
görevlerde kullanılmak kaydıyla, tahsilatı izleyen ay içinde bu gelirlerin elde
edildiği köy tüzelkişiliği hesabına aktarılmak üzere emanet nitelikli hesaplara
kaydedilir. Maliye Bakanlığı bu oranı iki katına kadar artırmaya yetkilidir. Belediye ve mücavir alan sınırları içinde olup, Bakanlıkça tespit
edilen, Hazineye ait taşınmazlardan, 31.12.2000 tarihinden önce üzerinde
yapılanma olanlar; Hazine adına tescil tarihine bakılmaksızın öncelikle yapı
sahipleri ile bunların kanunî veya akdi haleflerine satılmak ya da genel
hükümlere göre değerlendirilmek üzere ilgili belediyelere bedelsiz olarak
devredilir. Bu şekilde devredilen taşınmazlar, haczedilemez ve üzerinde üçüncü
kişiler lehine herhangi bir sınırlı ayni hak tesis edilemez. Bu taşınmazlar belediyelerce
öncelikle talepleri üzerine yapı sahipleri ile bunların kanunî veya akdi
haleflerine, rayiç bedel üzerinden doğrudan satılır. Bu suretle yapılacak
satışlarda satış bedeli, en az yüzde onu peşin ödenmek üzere beş yıla kadar
taksitlendirilebilir. Taksit tutarlarına kanunî faiz oranının yarısı uygulanır.
Taksitle satışa esas bedel ile taksit süresi ve sayısını belirlemeye
belediyeler yetkilidir. Bu taşınmazlardan gerekli olanlar için öncelikle imar planları
veya imar uygulaması yapılır. Belediyelerce imar planı ve/veya imar uygulaması
yapılmadan kadastral parsel üzerinden yapılan satışlarda, düzenleme ortaklık
paylarına ilave olarak, satışı yapılan arazinin düzenlemeden önceki
yüzölçümünün % 20’sinin, satış bedelinden aynı oranda düşülmek kaydıyla eğitim
ve sağlık tesisleri ile diğer resmî tesis alanları için ayrılabileceğine ve bu
amaçla ayrılan alanların bedelsiz ve müstakil parsel şeklinde Hazine adına
resen tescil edileceğine dair tapu kütüğüne şerh konulur. Yapılacak yazılı tebligat tarihinden itibaren bir yıl içinde satın
alınma talebinde bulunulmayan veya üzerinde yapılanma olmayan ve bu madde
kapsamında devredilen taşınmazlar genel hükümlere göre belediyece satılabilir.
Devir tarihinden itibaren üç yıl içinde belediyece satılamayan taşınmazlar,
belediyelerin muvafakatine ve hükme gerek olmaksızın Hazine adına resen tescil
edilir. (Ek cümle: 23/7/2010-6009/33 md.) Bu süre Bakanlık tarafından 5 yıla
kadar uzatılabilir. Belediyece satılan taşınmazların satış bedelleri, alıcıları
tarafından Bakanlıkça belirlenecek saymanlık hesabına yatırılır. Bu bedeller
hiçbir şekilde haczedilemez. Tahsil edilen bedellerden beşinci fıkraya göre pay
ayrılır. (Ek fıkra: 23/7/2010-6009/33 md.) Bu maddenin altıncı fıkrası
uyarınca ilgili belediyelere bedelsiz olarak devredilen taşınmazların yapı
sahipleri ile bunların kanuni veya akdi haleflerine doğrudan satılması halinde,
ilgili belediyelerin devre ilişkin taleplerinin defterdarlık veya malmüdürlüğüne
intikal tarihinden itibaren ecrimisil alınmaz. Ancak taşınmazların genel
hükümlere göre değerlendirilmesi halinde ecrimisil alınır. Bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten sonra Hazineye ait
taşınmazlar üzerinde yapılan her türlü yapı ve tesisler, başka bir işleme gerek
kalmaksızın Hazineye intikal eder. Yapı ve tesisleri yapanlar herhangi bir hak
ve tazminat talep edemezler. ” B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa’nın 2., 10. 13., 35. ve 40. maddelerine
dayanılmış, Anayasa’nın 36. maddesi ise ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, Serruh
KALELİ, Alparslan ALTAN, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep
KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Erdal
TERCAN, Muammer TOPAL, Zühtü ARSLAN ve M. Emin KUZ’un katılımlarıyla 29.1.2014
gününde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından
işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Hakan ATASOY tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralı, dayanılan ve
ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama
belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Kanun’un 5. Maddesinin Onbirinci Fıkrasının Birinci Cümlesinin
İncelenmesi Başvuru kararında, itiraz konusu kural nedeniyle Kanun’un
yürürlüğe girdiği tarihten sonra Hazineye ait taşınmazlar üzerinde yapılacak
her türlü yapının Hazineye intikal edecek olmasının ve kişilerin söz konusu
yapı ve tesisteki ekonomik değeri haiz parçaları dahi alma haklarının
engellenmesinin, Anayasa’nın 2. maddesinde düzenlenen hukuk devleti ilkesine,
35. maddesinde düzenlenen mülkiyet hakkına ve 13. maddesinde düzenlenen
ölçülülük ilkesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. İtiraz konusu kuralın birinci cümlesinde, Kanun’un 5. maddesinin
yürürlüğe girdiği 19.7.2003 tarihinden sonra Hazineye ait taşınmazlar üzerinde
yapılan her türlü yapı ve tesislerin, başka bir işleme gerek kalmaksızın
Hazineye intikal edeceği hükme bağlanmıştır. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, eylem ve
işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup
güçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek
sürdüren, hukuk güvenliğini sağlayan, bütün etkinliklerinde hukuka ve
Anayasa’ya uyan, işlem ve eylemleri bağımsız yargı denetimine bağlı olan
devlettir. Kanunların kamu yararının sağlanması amacına yönelik olması,
genel, objektif, adil kurallar içermesi ve hakkaniyet ölçütlerini gözetmesi
hukuk devleti olmanın gereğidir. Bu nedenle kanun koyucunun hukuki
düzenlemelerde kendisine tanınan takdir yetkisini anayasal sınırlar içinde
adalet, hakkaniyet ve kamu yararı ölçütlerini göz önünde tutarak kullanması
gerekir. Anayasa’nın 35. maddesinde, herkesin, mülkiyet ve miras haklarına
sahip olduğu; bu hakların ancak kamu yararı amacıyla, kanunla
sınırlanabileceği; mülkiyet hakkının kullanılmasının toplum yararına aykırı
olamayacağı ifade edilmiştir. Mülkiyet hakkı, kişiye başkasının hakkına zarar
vermemek ve kanunların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla, sahibi olduğu
şeyi dilediği gibi kullanma, ürünlerinden yararlanma ve tasarruf olanağı veren
bir haktır. Anayasa’nın 13. maddesinde, temel hak ve özgürlüklerin, özlerine
dokunulmaksızın yalnızca Anayasa’nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere
bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabileceği, bu sınırlamaların da
Anayasa’nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin
gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamayacağı ifade edilmiştir. İtiraz konusu kuralın birinci cümlesinin, 19.7.2003 tarihinden
sonra Hazineye ait taşınmazlar üzerinde her türlü yapı ve tesis yapanların
mülkiyet haklarının sınırlanması sonucunu doğurduğu açıktır. Bu sınırlamanın
Anayasa’ya uygun olabilmesi için Anayasa’nın 13. maddesinde öngörülen temel
hakların sınırlandırılmasına ilişkin ilkelere uygun olması ve bu bağlamda kamu
yararı ile malikin bireysel yararı arasında makul bir denge gözetmesi gerekir. Kanun gerekçesinde itiraz konusu kuralın, Kanun’un yürürlük
tarihinden sonra Hazine taşınmazları üzerinde kaçak yapılaşmanın önlenmesi
amacıyla kabul edildiği belirtilmiştir. Bu nedenle, kuralın mülkiyet hakkını
kamu yararı amacıyla sınırlandırdığında kuşku bulunmamaktadır. Hazineye ait taşınmazlar üzerinde yapı ve tesis yapılması, kamuya
ait mülkiyet hakkını ihlal etmektedir. Hazinenin söz konusu yapı ya da
tesislerin yapılmasına izni ya da muvafakati bulunmadığından, bu hakkından
vazgeçmesi ya da kişiler lehine fedakârlıkta bulunması beklenemez. Ayrıca,
itiraz konusu kuralda, söz konusu sınırlamanın kuralın yer aldığı 5. maddenin
yürürlüğe girdiği tarihten sonrası için geçerli olduğu belirtilerek, geçmişe
etkili uygulamanın yol açabileceği hak kayıplarının önüne geçildiği
görülmektedir. Bu yönüyle değerlendirildiğinde kuralın, birey hakları ile kamu
yararı arasında açık bir dengesizlik yarattığı söylenemez. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kuralın birinci cümlesi
Anayasa’nın 2., 13. ve 35. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi
gerekir. B- Kanun’un 5. Maddesinin Onbirinci Fıkrasının İkinci Cümlesinin
İncelenmesi Başvuru kararında, kişilerin Kanun’un yürürlüğe girdiği tarihten
sonra Hazineye ait taşınmazlar üzerinde yaptıkları yapıların, itiraz konusu
kural nedeniyle Hazineye intikal etmesi karşısında, taleplerinde haklı olup
olmadıklarının tespiti amacıyla mahkemelere ya da idari mercilere başvuru
imkânlarından yoksun bırakılmasının Anayasa’nın 2. maddesinde düzenlenen hukuk
devleti ilkesi ile Anayasa’nın 40. maddesine, ayrıca, 4721 sayılı Türk Medeni
Kanunu’nun 723. maddesine göre, başkasının taşınmazı üzerinde kendi
malzemesiyle yapı yapan kişinin taşınmaz sahibinden tazminat talep etme hakkı
bulunurken, aynı hakkın Hazineye ait taşınmazlar üzerinde yapı ya da tesis
yapan kişilere tanınmamasının ise Anayasa’nın 10. maddesinde düzenlenen eşitlik
ilkesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun’un 43. maddesine göre, itiraz konusu kural ilgisi nedeniyle
Anayasa’nın 36. maddesi yönünden de incelenmiştir. İtiraz konusu kuralın ikinci cümlesinde, birinci cümlede
belirtilen yapı ve tesisleri yapanların herhangi bir hak ve tazminat talep
edemeyecekleri hükme bağlanmıştır. Anayasa’nın 36. maddesinde “ Herkes, meşru vasıta ve yollardan
faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve
savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi
içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz .” denilmektedir. Maddeyle güvence
altına alınan dava yoluyla hak arama özgürlüğü, kendisi bir temel hak niteliği
taşımasının ötesinde diğer temel hak ve özgürlüklerden gereken şekilde
yararlanılmasını ve bunların korunmasını sağlayan en etkili güvencelerden
birini oluşturmaktadır. Kişinin uğradığı bir haksızlığa veya zarara karşı
kendisini savunabilmesinin ya da maruz kaldığı haksız bir uygulama veya işleme
karşı haklılığını ileri sürüp kanıtlayabilmesinin, zararını giderebilmesinin en
etkili ve güvenceli yolu, yargı mercileri önünde dava hakkını
kullanabilmesidir. Kişilere yargı mercileri önünde dava hakkı tanınması adil
yargılamanın ön koşulunu oluşturur. İtiraz konusu kuralın ikinci cümlesi ile maddenin yürürlüğe
girdiği 19.7.2003 tarihinden sonra Hazineye ait taşınmazlar üzerinde yapı ve
tesis yapanların, söz konusu yapı ve tesislerin başka bir işleme gerek
kalmaksızın Hazineye intikal etmesi nedeniyle herhangi bir hak ve tazminat
talep edemeyecekleri hüküm altına alınmıştır. Bu kural, Hazineye ait
taşınmazlar üzerinde yapı ya da tesis yapan kişilerin haklılıklarını ileri
sürüp kanıtlayabilmelerine ve zararlarını giderebilmelerine engel olmakta,
böylece hak arama özgürlüğünü ortadan kaldırmaktadır. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kuralın
ikinci cümlesi Anayasa’nın 36. maddesine aykırıdır. İptali gerekir. İtiraz konusu kuralın ikinci cümlesi,
Anayasa’nın 36. maddesine aykırı bulunarak iptal edildiğinden Anayasa’nın 2.,
10. ve 40. maddeleri yönünden ayrıca inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir. VI- SONUÇ 29.6.2001 günlü, 4706 sayılı Hazineye Ait Taşınmaz Malların
Değerlendirilmesi ve Katma Değer Vergisi Kanununda Değişiklik Yapılması
Hakkında Kanun’un 5. maddesinin onbirinci fıkrasının; A- Birinci cümlesinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve itirazın
REDDİNE, B- İkinci cümlesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 3.7.2014 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Serruh
  KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Erdal
  TERCAN Üye Muammer
  TOPAL Üye Zühtü
  ARSLAN Üye M.
  Emin KUZ Üye Hasan
  Tahsin GÖKCAN