ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2004/18 Karar Sayısı : 2004/89 Karar Günü : 24.6.2004 Resmi Gazete tarih/sayı: 23.11.2004/25649 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Balıkesir İş Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 24.7.2003 günlü, 4956
sayılı Esnaf ve Sanatkârlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar
Kurumu Kanununun ve Tarımda Kendi Adına ve Hesabına Çalışanlar Sosyal
Sigortalar Kanununun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi, Yürürlükten Kaldırılması
ve Bu Kanunlara Geçici Maddeler Eklenmesi Hakkında Kanun'un 57. maddesinin (b)
bendinin Anayasa'nın 2., 5., 10., 38., 41. ve 60. maddelerine aykırılığı
savıyla iptali istemidir. I- OLAY 3 yıl 5 ay 25 gün Bağ-Kur tarım sigortalısı iken 26.3.2002
tarihinde ölenin mirasçıları tarafından ölüm aylığı talebiyle Bağ-Kur Genel
Müdürlüğü'ne vaki başvurunun 619 sayılı Kanun Hükmünde Kararname gereği “beş
tam yıl prim ödenmediği” gerekçesiyle reddi üzerine, “muarazanın men'i”
konusunda anılan Kurum aleyhine mirasçılar tarafından açılan davanın kabulüne
dair hükmün Yargıtay'ca bozulmasından sonra yapılan duruşmada, itiraz konusu
kuralın, Anayasa'ya aykırı olduğu savını ciddi bulan mahkeme, iptali için
başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 4956 sayılı Kanun'un itiraz konusu (b) bendini içeren 57. maddesi
şöyledir: “MADDE 57.- Bu Kanunun; a) 1 inci maddesi ile değiştirilen 1479 sayılı Kanunun 1 inci
maddesinin üçüncü fıkrası, 6 ncı maddesi ile değiştirilen 1479 sayılı Kanunun 7
nci maddesinin ikinci fıkrası, 19, 25, 27, 28, 29, 30, 31, 32 nci maddeleri, 33
üncü maddesi ile değiştirilen 1479 sayılı Kanunun 79 uncu maddesinin ikinci,
dördüncü ve beşinci fıkraları, 34 üncü maddesi, 36 ncı maddesi ile değiştirilen
1479 sayılı Kanunun ek 9 uncu maddesinin birinci fıkrasının birinci cümlesi, 39
uncu maddesi ile değiştirilen 1479 sayılı Kanunun ek 15 inci maddesinin (a)
bendi, 43, 44, 45, 46 ncı maddeleri, 47 nci maddesi ile 1479 sayılı Kanuna
eklenen geçici 13, 18, 19, 21, 22, 23 ve 24 üncü maddeleri, 48, 49 uncu
maddeleri, 51 inci maddesi ile değiştirilen 2926 sayılı Kanunun 8 inci
maddesinin ikinci fıkrası, 52, 53, 54, 56 ncı maddeleri, 55 inci maddesi ile
2926 sayılı Kanuna eklenen geçici 9 uncu maddesi, geçici 1, 2 ve 3 üncü
maddeleri yayımı tarihinde, b) Diğer hükümleri 8.8.2001 tarihinden geçerli olmak üzere yayımı
tarihinde, Yürürlüğe girer.” B- İlgili Yasa Maddeleri 1479 ve 2926 sayılı Yasaların ilgili görülen maddeleri şöyledir: 1- 1479 sayılı Kanun'un ikinci kısmının dördüncü bölümünde yer
alan “Ölüm Aylığından Yararlanma Koşulları” başlıklı 41. maddesinin birinci
fıkrasının, 4956 sayılı Yasa'nın 21. maddesi ile değiştirilen (a) bendi ile son
cümlesi: “Madde 41 - (Değişik: 19.4.1979 - 2229/18.md.) a) (Değişik:
24.7.2003- 4956/21.md.) Ölüm tarihinde en az beş tam yıl sigorta primi ödemiş
olan, ... Sigortalının hak sahibi kimselerine yazılı talepleri halinde aylık
bağlanır.” 2- 2926 sayılı Tarımda Kendi Adına ve Hesabına Çalışanlar Sosyal
Sigortalar Kanunu'na 4956 sayılı Kanun'un 54. maddesiyle eklenen 3. madde: “Ek Madde 3- (Ek: 24.7.2003 - 4956/54.md.) 1479 sayılı Kanunun
birinci kısmında yer alan 20 nci madde, ikinci kısım ikinci, üçüncü, dördüncü
ve beşinci bölümde yer alan maddelerin tamamı, altıncı bölümde yer alan 56 ncı
madde dahil 74 üncü maddeye kadar olan maddelerin tamamı ile 76, 78 ve 79 uncu
maddeleri, yedinci bölümde yer alan 80 inci maddesi, ek 9, ek 12, ek 13, ek 14,
ek 15, ek 16, ek 17, ek 18, ek 19 uncu maddeleri, geçici 10 ve 11 inci
maddeleri, 2926 sayılı Kanuna tabi sigortalılar hakkında da uygulanır.” C- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında kuralın Anayasa'nın 2., 5., 10., 38., 41. ve 60.
maddelerine aykırılığı ileri sürülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay
TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Fazıl SAĞLAM ve A. Necmi ÖZLER'in
katılımlarıyla 23.3.2004 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasına geçilmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Dava dosyası ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu
ve ilgili görülen yasa kuralları, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların
gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: 1- Sınırlama Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi'ne
itiraz yoluyla yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin
bakmakta olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır. 2.8.2003 tarihinde yayımlanan 4956 sayılı Kanun'un 57. maddesinin
itiraz konusu (b) bendi, (a) bendinde sayılanlar dışındaki hükümlerin ve bu
bağlamda ilgili 1479 sayılı Kanun'un 41. maddesinin birinci fıkrasının (a)
bendini değiştiren 21. maddesinin 8.8.2001 tarihinden geçerli olmak
üzere yayımı tarihinde yürürlüğe gireceğini âmir bulunmaktadır. Görülmekte olan davanın konusu, ölüm tarihi itibariyle 3 yıl 5 ay
25 gün sigortalı bulunan mirasçının eş ve çocuğu olan davacıların ölüm aylığına
hak kazanıp kazanmadıklarının tespitine ilişkindir. 2926 sayılı Kanun kapsamında tarım sigortalısı olan murisin
sigorta primi ödeme süresi anılan Kanun'un 23. maddesiyle üç tam yıl olarak
belirlenmiş iken, 4.10.2000 tarih ve 24190 sayılı (mükerrer) Resmî Gazete'de
yayımlanarak yürürlüğe giren 619 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 46.
maddesiyle 2926 sayılı Kanun'un bu maddesindeki süre “beş tam yıl”; keza 1479
sayılı Kanun'un 41. maddesinin birinci fıkrasının (a) bendindeki “üç tam yıl”
ibareside anılan Kanun Hükmünde Kararname'nin 19. maddesiyle “beş tam yıl”
olarak değiştirilmiş, ancak, sözü edilen Kanun Hükmünde Kararname, Anayasa
Mahkemesi'nin 8.11.2000 tarih ve 24224 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan
26.10.2000 günlü E.2000/61, K.2000/34 sayılı kararıyla, Kanun Hükmünde
Kararname'nin dayandığı yetki kanununun iptal edilmiş olması gerekçe gösterilerek
iptal edilmiş ve iptal hükmünün, kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı tarihten
dokuz ay sonra yürürlüğe gireceği karar altına alınmış olmasına karşın bu süre
içinde yeni bir düzenleme yapılmadığı cihetle, iptal kararının yürürlüğe
girdiği 8.8.2001 tarihinde beş tam yıl kuralı geçerliliğini kaybetmiştir. Daha sonra düzenlenen 4956 sayılı Kanun'un; - 56. maddesinin (d) bendiyle 2956 sayılı Kanun'un ölüm aylığını
da düzenleyen bazı maddeleri yürürlükten kaldırılmış; - 54. maddesiyle ölüm aylığı ve daha başka konularda 1479 sayılı
Kanun hükümlerinin 2926 sayılı Kanuna tabi sigortalılar hakkında da
uygulanacağına ilişkin hüküm 2926 sayılı Kanun'a “Ek Madde 3” olarak
getirilmiş; - 21. maddesiyle 1479 sayılı Kanun'un 41. maddesinin birinci
fıkrasının (a) bendinde sigortalılık süresi beş tam yıl olarak belirlenmiş; - 57. maddesinin itiraz konusu (b) bendiyle de 21. maddenin
8.8.2001 tarihinden geçerli olacağı hüküm altına alınmıştır. Bu durumda 24.07.2003 günlü, 4956 sayılı Kanun'un 57. maddesinin
(b) bendine ilişkin esas incelemenin, 1479 sayılı Yasa'nın 41. maddesinin
birinci fıkrasının 4956 sayılı Yasa'nın 21. maddesi ile değiştirilen (e) bendi
ile sınırlı olarak yapılmasına oybirliğiyle karar verilmiştir. 2- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Başvuru kararında itiraz konusu kuralın geçmişten geçerli olarak
yürürlüğe girmesinin hukukun genel ilkelerine aykırı olduğu, kişilerin sosyal
güvenlik hakkını ihlal ettiği, bu durumun sosyal hukuk devleti ilkesi ile
bağdaşmadığı belirtilerek Anayasa'nın 2., 5., 10., 38., 41. ve 60. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Anayasa Mahkemesi'nin konuya ilişkin 28.10.2000 günlü, Esas:
2000/61, K:2000/34 sayılı iptal kararının 8.8.2001 tarihinde yürürlüğe girmesi
ve bu kararla verilen dokuz aylık süre içinde yeni bir düzenleme yapılmaması
nedeniyle doğan yasal boşluk döneminde yargı içtihatları, 4721 sayılı Türk
Medeni Kanunu'nun 1. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “ Kanunda
uygulanabilir bir hüküm yoksa, hakim, örf ve âdet hukukuna göre, bu da yoksa kendisi
kanun koyucu olsaydı nasıl bir kural koyacak idiyse ona göre karar verir. ”
kuralı doğrultusunda sosyal güvenlik ve adalet ilkelerine uygun olacağı
gerekçesiyle, sigortalı hak sahipleri lehine yorumlarla sigorta primi ödeme
süresinin yasal değişikliklerden önceki gibi üç tam yıl olarak kabulü gerektiği
yönünde oluşmuştur. Anayasa'nın 2. maddesinde, Cumhuriyetin nitelikleri arasında
sayılan hukuk devleti, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup
güçlendiren, eylem ve işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir
hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, hukuk güvenliğini
gerçekleştiren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tüm
devlet organlarına egemen kılan, yargı denetimine açık, yasaların üstünde
Anayasa'nın ve yasa koyucunun da bozamayacağı temel hukuk ilkeleri bulunduğu
bilincinde olan devlettir. Bu bağlamda, hukuk devletinde yasa koyucu, yasaların
yalnız Anayasa'ya değil, evrensel hukuk ilkelerine de uygun olmasını sağlamakla
yükümlüdür. Anayasa'nın 5. maddesinde de, kişilerin ve toplumun refah, huzur
ve mutluluğunu sağlamak, kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk
devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak şekilde sınırlayan siyasal,
ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya, insanın maddî ve manevî varlığının
gelişmesi için gerekli şartları hazırlamaya çalışmak, devletin temel amaç ve
görevleri arasında sayılmıştır. Anayasa'nın “Sosyal Güvenlik Hakkı” başlıklı 60. maddesinde ise, “ Herkes,
sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli
tedbirleri alır ve teşkilâtı kurar ” denilmektedir. Hukuk güvenliğinin gereği, yasalar genellikle yayımlanmalarından
sonraki olay ve durumlara uygulanmakta olup, istisnaen kamu yararı ve düzeninin
gerektirdiği durumlarda geriye doğru yürütülebilmektedir. Hukuksal boşluk veya
düzenlemelerin yetersiz olduğu durumlarda, sosyal güvenlik hukukunun,
çalışanların hak ve güvencelerini ilerletme yönünde geliştiğini ve bunu
sağlamanın devletin amaç ve görevleri arasında yer aldığını göz önünde
bulundurarak sorunlara çözüm getirilmesi, sosyal hukuk devleti ilkesinin gereğidir. Yasakoyucunun, Anayasa Mahkemesi kararı ile verilen süre içinde
gerekli düzenlemeleri yapmayarak hukuksal boşluk doğmasına neden olduğu
tartışmasızdır. Bu boşluk ise yargısal içtihatlarla, önceki kurallar
gözetilerek hak sahiplerinin lehine sonuç doğuracak biçimde doldurulmuş ve söz
konusu sigorta primi ödeme süresi üç tam yıl olarak belirlenmiştir. İtiraz
konusu düzenleme ile bu sürenin geçmişten geçerli olarak beş yıla çıkarılması,
ölüm tarihleri aynı olan sigortalıların hak sahiplerinden yargıya başvurarak
davası sonuçlanmış olanlarla kendilerinden kaynaklanmayan nedenlerle davası
yasanın yürürlüğe girdiği tarihte sonuçlanmamış olanlar arasında adil olmayan
bir farklılık doğmasına yol açmıştır. Bu durumda, yasal düzenlemelerin zamanında yapılmaması sonucu
yargı kararlarıyla oluşan hukuksal durum gözetilmeksizin kişilerin hukuk
güvenliğini zedeleyecek biçimde geçmişten geçerli düzenleme yapılması
Anayasa'nın 2, 5 ve 60. maddelerine aykırıdır. Kuralın iptali gerekir. Sözü edilen maddelere aykırı görülerek iptal edilen kuralın,
Anayasa'nın dava dilekçesinde belirtilen diğer maddeleri yönünden incelenmesine
gerek görülmemiştir. 3- İptal Hükmünün Yürürlüğe Gireceği Gün Sorunu Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, “ Kanun, kanun
hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların
hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten
kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği
tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı
günden başlayarak bir yılı geçemez ” denilmekte, 2949 sayılı Yasa'nın 53.
maddesinin dördüncü fıkrasında da bu kural tekrarlanmaktadır. Maddenin beşinci
fıkrasında ise, Anayasa Mahkemesi'nin, iptal sonucunda meydana gelecek hukuksal
boşluğu kamu düzenini tehdit veya kamu yararını ihlal edici mahiyette görmesi
halinde yukarıdaki fıkra hükmünü uygulayacağı belirtilmektedir. 4956 sayılı Kanun'un, 57. maddesinin (b) bendinin, 1479 sayılı
Kanun'un 41. maddesinin birinci fıkrasının 4956 sayılı Yasa'nın 21. maddesi ile
değiştirilen (a) bendi yönünden iptali nedeniyle doğan hukuksal boşluk kamu
yararını ihlal edici nitelikte görüldüğünden iptal kararının Resmî Gazete'de
yayımlanmasından başlayarak altı ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür. VI- SONUÇ 24.7.2003 günlü, 4956 sayılı “Esnaf ve Sanatkârlar ve Diğer
Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Kanununun ve Tarımda Kendi Adına
ve Hesabına Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kanununun Bazı Maddelerinin
Değiştirilmesi, Yürürlükten Kaldırılması ve Bu Kanunlara Geçici Maddeler
Eklenmesi Hakkında Kanun”un; A- 57. maddesinin (b) bendinin, 1479 sayılı Yasa'nın 41.
maddesinin birinci fıkrasının 4956 sayılı Yasa'nın 21. maddesi ile değiştirilen
(a) bendi yönünden Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, B- İptal edilen hükmün doğuracağı hukuksal boşluk kamu yararını
ihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü
fıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları
gereğince İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMİ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK ALTI AY SONRA
YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, 24.6.2004 gününde OYBİRLİĞİYLE, karar verildi. Başkan Mustafa
  BUMİN Başkanvekili Haşim
  KILIÇ Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Tülay
  TUĞCU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Cafer
  ŞAT Üye Fazıl
  SAĞLAM Üye A.
  Necmi ÖZLER Üye Ali
  GÜZEL