ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2009/93 Karar Sayısı : 2011/73 Karar Günü : 28.4.2011 R.G. Tarih-Sayı :
15.10.2011-28085 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 9. İdare
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 8.6.1949 günlü, 5434
sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanunu'nun 71. maddesinin
birinci cümlesinde yer alan ''eşinden 30 yaş veya daha büyük ise
ölümünde eşine yarı nispetinde aylık bağlanır.' ibaresinin,
Anayasa'nın 2., 5. ve 10. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Davacının, hakkında verilen idari işlemin iptali için açtığı
davada, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme,
iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 8.6.1949 günlü, 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli
Sandığı Kanunu'nun itiraz konusu bölümü de içeren 71. maddesi şöyledir: ' İştirakçi karı veya koca eşinden 30 yaş veya daha
büyük ise ölümünde eşine yarı nispetinde aylık bağlanır . Ancak
evlenme akdi en az 10 yıl evvel yapılmış veya çocukları olmuş ise bu indirme
yapılmaz. (Ek fıkra: 6311 - 3.3.1954) Emekli olduktan sonra evlenenler
hakkında dahi aynı hükümler uygulanır. ' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında Anayasa'nın 2., 5. ve 10. maddelerine
dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Haşim KILIÇ,
Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet
ERTEN, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve Zehra
Ayla PERKTAŞ'ın katılımlarıyla 22.12.2009 günü yapılan ilk inceleme
toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları, bunların gerekçeleri ile diğer
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında, itiraz konusu kural ile eşler arasında 30 ve
üzeri yaş farkının olması halinde evlenme akdinin muvazaalı olduğunun
kabul edildiği, oysa muvazaanın ancak yargı yerlerince verilecek kararlarla
tespit edilebileceği, ölüm halinde eşe bağlanacak aylık tutarında yaş farkına
bağlı olarak farklı bir uygulama yapılmasının Anayasa'nın 2., 5. ve 10.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. İtiraz konusu kuralda, eşinden 30 yaş veya daha büyük
iştirakçinin ölümünde eşine yarı nispetinde aylık bağlanacağı belirtilmektedir. Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen sosyal hukuk devleti, insan
haklarına dayanan, kişilerin huzur, refah ve mutluluk içinde yaşamalarını
güvence altına alan, kişi hak ve özgürlükleriyle kamu yararı arasında adil bir
denge kurabilen, çalışma hayatını geliştirerek ve ekonomik önlemler alarak
çalışanlarını koruyan, onların insan onuruna uygun hayat sürdürmelerini
sağlayan, milli gelirin adalete uygun biçimde dağıtılması için gereken
önlemleri alan, sosyal güvenlik hakkını yaşama geçirebilen, güçsüzleri güçlüler
karşısında koruyarak sosyal adaleti ve toplumsal dengeleri gözeten devlettir. Anayasa'nın 5. maddesinde, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve
mutluluğunu sağlamak, kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti
ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak şekilde sınırlayan siyasal, ekonomik ve
sosyal engelleri kaldırmak, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için
gerekli şartları hazırlamaya çalışmak devletin temel amaç ve görevleri arasında
sayılmıştır. Anayasa'nın 60. maddesinde 'Herkes sosyal güvenlik hakkına
sahiptir' denilmekle bireylere gelecekte karşılaşacakları sosyal riskler
karşısında yoksulluğa düşmemeleri için asgari ölçüde bir yaşam düzeyinin
amaçlandığı belirtilmektedir. Bu amaç sosyal sigorta kuruluşlarınca kendi
kuralları çerçevesinde gerçekleştirilir ve yerine getirilir. Sosyal devlet, sosyal adaletin, refahın ve güvenliğin
gerçekleşmesini sağlayan devlettir. Sosyal güvenlik kuruluşları, çalışanların
geleceğine ilişkin güvenliklerini sağlamak durumundadır. Sosyal güvenlik her
şeyden önce, herhangi bir nedenle kısmen ya da tamamen çalışamayanlara ve bu
nedenle gelir kaybına uğrayarak muhtaç duruma düşenlere, insan onuruna yaraşır
asgarî bir hayat sürmeleri için gerekli gelirin sağlanmasını öngörür. Devletin
sosyal olması aktüeryal denge ile sosyal devlet ilkesi arasında uyum olmasını,
sosyal güvenlikten kaynaklanan yüklerin gerektiğinde Devlet tarafından
karşılanmasını zorunlu kılmaktadır. İtiraz konusu kuralın yer aldığı 5434 sayılı Emekli Sandığı Kanunu
ile kurulan Emekli Sandığı önceden alınan payın (primin) yeniden dağıtımına
dayanan bir sosyal güvenlik kurumudur. İştirakçi olan kişiler aktif çalışma
yaşamları boyunca miktarı ve süresi yasa tarafından belirlenen primleri
ödemekte, belli yaşa geldikten sonra da ya bizzat kendileri emekli statüsüne
geçerek bu statünün sağladığı yaşlılık aylığından yararlanmakta ya da
ölümlerinden sonra hak sahibi olan yakınları ölüm aylığına hak
kazanmaktadırlar. Ancak sosyal güvenlik sisteminin sağlıklı olarak
çalışması için aktüeryal dengelerin korunması zorunludur. İtiraz konusu kuralda
dul aylığının, sigorta sisteminin prensipleri ile aktüeryal dengeler
gözetilerek bilimsel verilere göre belirlendiği görülmektedir. Öte yandan kuralda, Türkiye'nin sosyal gerekleri de dikkate
alınarak iştirakçinin dul eşine sosyal güvenlik hakkından yoksun kalmaması için
yarı nispetinde aylık bağlanmıştır. Kamu yararı amacıyla kabul edilen bu
düzenlemede iştirakçinin dul eşine ekonomik bir güvence sağlanarak sosyal
devlet ilkesine de bağlı kalınmıştır. Kaldı ki, 5434 sayılı Yasa'nın 71.
maddesinin birinci fıkrasının ikinci cümlesine göre evlenme akdinin en az 10
yıl evvel yapılmış olması veya çiftin çocuklarının bulunması halinde bu indirim
yapılmayacaktır. Anayasa'nın 10. maddesinde yer verilen 'yasa önünde
eşitlik ilkesi' hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu
ilke ile eylemli değil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin
amacı, aynı durumda bulunan kişilerin yasalar karşısında aynı işleme bağlı
tutulmalarını sağlamak, ayırım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir.
Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar
uygulanarak yasa karşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Yasa önünde
eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez.
Durumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik
kuralları ve uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı
hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa'da öngörülen eşitlik
ilkesi zedelenmez. Yasa koyucunun aktüeryal dengeleri gözeterek takdir yetkisini
kullanmak suretiyle kuralda tespit etmiş olduğu yaş farkı eşitlik
karşılaştırılmasında esas alınamaz. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa'nın 2., 5. ve 10. maddelerine
aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. VI- SONUÇ 8.6.1949 günlü, 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı
Kanunu'nun 71. maddesinin birinci cümlesinde yer alan '' eşinden 30 yaş veya
daha büyük ise ölümünde eşine yarı nispetinde aylık bağlanır.' ibaresinin
Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, Serdar ÖZGÜLDÜR ile Engin
YILDIRIM'ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 28.4.2011 gününde karar verildi. Başkanvekili Serruh
  KALELİ Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Fettah
  OTO Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Alparslan
  ALTAN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Erdal
  TERCAN KARŞIOY GEREKÇESİ 1- 8.6.1949 günlü, 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı
Kanunu'nun 71. maddesinde 'İştirakçi karı veya koca eşinden 30 yaş veya daha
büyük ise ölümünde eşine yarı nispette aylık bağlanır. Ancak evlenme akdi en az
10 yıl evvel yapılmış veya çocukları olmuş ise bu indirme yapılmaz. Emekli
olduktan sonra evlenenler hakkında dahi aynı hükümler uygulanır.'
denilmektedir. İtiraz Mahkemesi'nce bu maddenin ''eşinden 30 yaş veya
daha büyük ise ölümünde eşine yarı nispetinde aylık bağlanır'' bölümünün
iptali istenmektedir. Hemen işaret etmek gerekir ki 506, 1479, 2925 ve 5434 sayılı
Kanunların yerini alan 31.5.2006 tarih ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve
Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nda iptali istenen kurala benzer bir düzenleme
bulunmamaktadır. (md.34) Diğer bir deyişle, 5510 sayılı Kanun kapsamında
bulunan sigortalıların eşleri kendilerinden ne kadar küçük olursa olsun, ölüm
halinde kalan eşin aylığından herhangi bir kesinti yapılmayacaktır. 5510 sayılı
Kanun'a tâbi olarak 1.10.2008 tarihinden itibaren kamu idarelerinde çalışmaya
başlayanlar (4/C'liler) bakımından 'eş'le ilgili herhangi bir yaş kısıtlaması
mevcut değilken; bu tarihten önce kamu görevlisi statüsünde olanlar ile bu
statüden emekli olanlar/olacaklar bakımından 5434 sayılı Kanun hükümleri yürürlüğünü
sürdürdüğünden, onlar yönünden 'eş'e ilişkin 30 yaşlık sınır kriteri
uygulanmaya devam edecektir. 2- Belirli evlenme yasakları halleri hariç olmak üzere, kimin
kiminle evleneceği/evlenmesi gerektiği konusu Medeni Kanun'un ve Anayasa'nın
ilgi alanı dışında olup; bu husus tamamen ilgili çiftlerin bireysel özgürlük
alanına dahil bulunmaktadır. Oysa dava konusu kural, Emekli Sandığı
iştirakçisinin ya da emeklisinin kendisinden 30 yaş veya daha küçük bir kişi
ile evlenmesi halinde, bu eşe bağlanacak aylığın, müstehak olduğu tutarın
yarısı kadar olacağını öngörmek suretiyle, evlenme iradesi ve serbestisi
üzerinde bir baskı oluşturmaktadır. Bu yönü itibariyle kural hukuk devleti
ilkesine aykırıdır. 3- 5510 sayılı Kanun kapsamında olan iştirakçiler yönünden
öngörülmeyen bu hak mahrumiyetinin, bu kanun öncesi 5434 sayılı Kanun'a tâbi
iştirakçiler ile emeklilerine uygulanması; tamamen aynı konum ve statüde
bulunan kişiler yönünden farklı aylık ödenmesi durumuna yol açtığından, kural
Anayasa'nın 10. maddesinde belirtilen eşitlik ilkesine de aykırıdır. 4- Anayasa'nın 60. maddesinin öngördüğü sosyal güvenlik hakkı,
5434 ve 5510 sayılı kanun kapsamında 'aynı' statü ve konumda bulunan 'eşler'
yönünden farklı biçimde sonuçlar doğurması itibariyle, Anayasa'nın 60.
maddesine de uyarlı düşmemektedir. 5- Açıklanan nedenlerle; itiraz istemine konu kural Anayasa'nın
2., 10. ve 60. maddelerine aykırı olmakla iptali gerektiği kanısına
varıldığından; çoğunluğun aksi yöndeki kararına katılmıyoruz. Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Engin
  YILDIRIM