ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1972/40 Karar Sayısı:1972/61 Karar günü:26/12/1972 Resmi Gazete tarih/sayı:28.3.1973/14490 İtiraz
yoluna başvuran : İstanbul 12. Asliye Hukuk Mahkemesi. İtirazın
konusu : 8/3/1950 günlü, 5590 sayılı ("Ticaret ve Sanayi Odaları",
"Ticaret Odaları", "Sanayi Odaları", "Ticaret
Borsaları" ve "Ticaret ve Sanayi Odaları", "Ticaret
Odaları", "Sanayi Odaları" ve Ticaret Borsaları" Birliği
Kanunu) nun 26. maddesinin Anayasanın 61. maddesine aykırı olduğu yolunda
davalılar vekilinin ileriye sürdüğü iddianın ciddî olduğu kanısına varan
mahkeme Anayasa'nın değişik 151. maddesi no dayanarak Anayasa Mahkemesine
başvurmuştur. I-
OLAY : İstanbul
Ticaret Odasınca 5590 sayılı Kanunim 26, maddesine dayanılarak tahakkuk
ettirilen munzam aidat dolayısiyle açılan icra takibine itiraz etmeleri üzerine
dâvâlılar aleyhine itirazın iptali ve alacağın inkâr tazminatı ve temerrüt
faizi ile birlikte tahsili için açılan ve İstanbul 12. Asliye Hukuk
Mahkemesinin 1971/865, 866, 868 esas sayılarını aldıktan sonra birleştirilen üç
davada davalılar vekilince 26. maddenin Anayasanın 61. maddesine aykırı olduğu
yolunda ileri sürülen iddianın ciddî olduğu kanısına varan mahkeme Anayasa
Mahkemesine başvurulmasına 16/6/1972 gününde karar verilmiştir. II-
MAHKEMEYİ ANAYASA'YA AYKIRILIK İDDİASININ CİDDİ OLDUĞU KANISINA GÖTÜREN GÖRÜŞÜN
ÖZETİ : Ticaret
Odaları Anayasa'nın 122. maddesi kapsamına girerler. 559C say ıh Yasanın, 26
maddesinde sözü geçen munzam aidat Anayasa'nın 61. maddesindeki
"..........benzeri malî yükümler" niteliğindedir. Bu maddeye göre
vergi, resim,harç ve benzeri malî yükümler ancak kanımla konulur. İtiraz konusu
26. maddede munzam aidatın matrahı ve oranı belli edilmiş ise de tarh, tahakkuk
ve tahsil usulleri gösterilmemiştir. Oysa
Anayasa Mahkemesinin, benzeri bir konuda Ziraat Odalarına iîişkin olarak
verdiği 24/3/1970 günlü, 65 - 16 sayılı kararda "Yasa koyucunun yalnızca
konusunu belli ederek bir malî yüküme izin vermesinin bunun yasa ile konulmuş
sayılmasına yetmiyeceği; yükümlerin yükümlüleri, matrah ve oranları, tarh,
tahakkuk ve tahsil usulleri, yaptırımları, zamanaşımı gibi belli başlı öğeleri
de açıklanarak ve çerçeveleri kesin çizgilerle belirtilerek yasalarla
düzenlenmesi gerektiği" belirlenmiştir. Şu
duruma göre 5590 sayılı Yasanın 26. maddesinin Anayasa'nın 61. maddesine aykırı
olduğu yolundaki iddia ciddî görülmüştür. III-
YASA METİNLERİ: l-
İtiraz konusu kanun maddesi : 8/3/1950
günlü, 5590 sayılı Kanunun Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülen 26. maddesi
(Üçüncü Tertip Düstur - Cilt 31 - Sayfa 1714 ve 1715 deki metne göre) şöyledir
: "Madde
26- Munzam aidat, sanayici veya tacirin o yıl zarfında elde ettiği ticarî veya
sınaî kazançtan gelir vergisine matrah teşkil eden miktarın binde beşidir. Hem
ticaret ve hem sanayi odasına kayıtlı bulunanların munzam aidatları, galip
vasfı ile mukayyet bulunduğu meslek kazancına göre o oda tararından tahsil
olunur. Ancak kayıtlı bulunduğu odalar arasında her odaya ödedikleri aidatla
mütenasip olarak paylaşılır. Zarar
eden tacirler ve sanayiciler o yıl için munzam aidat ödemezler. Esnaf vergisine
tabi tutulan tacirlerin ödeyecekleri munzam aidat ödedikleri esnaf vergisinin
yüzde beşidir. Bir
şehirde müteaddit şubeleri bulunan tacirler yalnız birisi için munzam aidat
verirler. Bunlarda munzam aidat bütün şubelerinden elde ettikleri ticari
kazancın gelir vergisine matrah teşkil eden miktarının binde beşidir. 5422
sayılı Kurumlar Vergisi Kanununun birinci maddesinin (A) ve (C) fıkralarındaki
kurumların munzam aidatı ödedikleri kurumlar vergisinin yüzde beşidir. Müstâkil
bilançosu yapılan şubelerin munzam aidatı, o şubelerden elde edilen kazançların
binde beşidir ve şubenin bulunduğu mahallin odalarına ödenir. Bilançoları
bir merkezde yapılan kurum ve müesseselerin munzam aidatı merkezin bulunduğu
yerin ticaret odasına ödenir. Ancak bu munzam aidat her şubenin elde ettiği
kazanç ile mütenasip olarak şubelerin bulunduğu yerler ticaret odaları veya
sanayi odaları arasında paylaşılır. Bütün bu hallerde bir müessesenin
şubeleriyle beraber ödeyeceği munzam aidat tutarı 5.000 lirayı geçemez." 2-
Dayanak olarak ileri sürülen Anayasa maddesi: 5590
sayılı Kanunun 26. maddesinin Anayasa'ya aykırı olduğu yolundaki iddiayı ve
mahkemeyi bu iddianın ciddî olduğu kanısına götüren görüşü desteklemek üzere
ileri sürülen Anayasa'nın 1488 sayılı Yasa ile değişik 61. maddesi aşağıda
yazılı olduğu gibidir : "Madde
61- Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere, malî gücüne göre, vergi ödemekle
yükümlüdür. Vergi,
resim ve harçlar ve benzeri malî yükümler ancak kanunla konulur. Kanunun
belli ettiği yukarı ve aşağı haller içinde kalmak, ölçü ve esaslara uygun olmak
şartiyle, vergi, resim ve harçların muafiyet ve istisnalariyle nispet ve
hadlerine ilişkin hükümlerde değişiklik yapmaya, Bakanlar Kurulu yetkili
kılınabilir." IV-
İLK İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 3/7/1972 gününde Muhittin Taylan,
Avni Givda, Fazıl Uluocak, Sait Koçak Nuri Ülgenalp, Şahap Arıç, İhsan Ecemiş,
Ahmet Akar, Halit Zarbun, Ziya Önel, Kani Vrana, Mustafa Karaoğlu, Lûtfi
Ömerbaş, Şevket Müftügil ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun katılmalariylE yapılan ilk
inceleme toplantısında işin çözülebilmesi için İstanbul Ticaret Odasınca dâvâlılara
karşı yapılan ve dâva ile ilgili olan icra kovuşturmasına ilişi in dosya
örneğinin incelenmesi gerekli görülmüş ve bu eksik tamamlanmak üzere dosyanın
mahkemeye geri çevrilmesine oybirliğiyle ve 1972/33-40 sayı ile karar
verilmiştir. İncelenmesi
gerekli görülen icra dosyalan örneklerinin istanbul 12 nci Asliye Hukuk
Mahkemesinin 18/7/1972 günlü, 1971/865 sayılı yazısı ile gönderilmesi üzerine
3/10/1972 gününde Muhittin Taylan, Avni Givda, Fazıl Uluocak, Sait Koçak, Nuri
Ülgenalp, Şahap Arıç, İhsan Ecerniş, Recai Seçkin, Ahmet Akar, Halit Zarbun,
Ziya Önel, Kani Vrana, Muhittin Gürün, Şevket Müftügil ve Ahmet H.
Boyacıoğlu'nun katılmalariyle yapılan toplantıda dosyanın eksiği kalmadığı
anlaşıldığından Anayasa'nın değişik 151. ve 22/4/1962 günlü, 44 sayılı Kanunun
27. maddelerine uygun olduğu görülen işin esasının incelenmesi oybirliğiyle
kararlaştırılmıştır. V-
ESASIN İNCELENMESİ: İtirazın
esasına ilişkin rapor, İstanbul 12 nci Asliye Hukuk Mahkemesinin 18/7/1972
günlü, 1971/865 sayılı yazısına bağlı olarak gelen gerekçeli karar ve ekleri;
iptali istenen kanun maddesi; Anayasa'ya aykırılık iddiasına dayanaklık eden
Anayasa kuraları; bunlarla ilgili gerekçeler ve başka yasama belgeleri, konu
ile ilişkisi bulunan öteki metinler okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü
: Ticaret
ve Sanayi Odaları, görev ve yetkileri kanunla belirlenmiş, tüzel kişiliği olan,
meslekî nitelikte kamu kurumlandır. (5590 sayılı Kanun : madde 1). Böylece
Anayasa'nın kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarına ilişkin 122. maddesi
kapsamına girmekledirler. 5590 sayılı Kanunun 1. ve 5. maddeleri kurallarına
bir göre atılırsa bu odaların hizmet ve görevlerinden hemen hemen hepsinin
kamuyu ilgilendiren alana girdiği görülür. Ticaret ve sanayiin genel
menfaatlere uygun biçimde gelişmesine çalışmak, başlıca maddelerin piyasa
fiyatlarını imlemek, kaydetmek ve yaymak, tüzükte gösterilecek ticaret ve
sanayie ilişkin belgeleri düzenlemek ve onamak, Ticaret Bakanlığınca verilecek
görevleri yapmak; bu Bakanlığa mevzuatla verilmiş işlerden odalara
aktarılanları görmek, ticaret ve sanayi erbabınca uyulması gereken meslekî
kararlar almak, ticaret mallarının niteliklerini saptayacak laboratuvarlar
kurmak, ticaret ve sanat kursları, sergiler, panayırlar, müzeler, kütüphaneler
açmak oda görev ve hizmetlerinin belli başlılarındandır. Kayıt
ücreti, yıllık aidat, munzam aidat, misil zamları ve para cezaları (Madde 24)
oda gelirlerinin en önemlilerini oluşturur. Bunlardan kayıt ücreti, yıllık
aidat ve kesinleşmiş zamlara para cezalarının tahsiline ilişkin oda kararları
ilâm hükmündedir ve icra dairelerince yerine getirilir. (Değişik madde 78). Ticaret
ve Sanayi Odalarının yukarıda özet olarak açıklananlarla beliren niteliğinin
Kanunun 24. maddesinde oda gelirleri arasında sayılan, itiraz ve inceleme konusu
26. maddede ise ayrıntılariyle tanımlanan ve koşullara bağlanan "munzam
aidat"ı Anayasa'nın değişik 61. maddesinin ikinci fıkrası çerçevesi içine
giren bir çeşit akçalı yüküm durumuna getirdiği ortadadır. Anayasa'nın
61. maddesinin ikinci fıkrası kuralına göre vergi, resim ve harçlar ve benzeri
malî yükümler ancak kanunla konulur. Anayasa Mahkemesinin bu konuya ilişkin
kararlarında belirtildiği üzere : (Sözgelimi 1969/65 - 1970/16 sayılı,
24/3/1970 günlü karar - 21/7/1970 günlü, 13555 sayılı Resmî Gazete; Anayasa
Mahkemesi Kararlar Dergisi; Sayı 8, Sayfa 220-225) Anayasa Koyucunun, her türlü
akçalı yükümün kanunla konulmasını buyururken keyfi ve takdirî uygulamaları
önleyecek ilkelerin kanunda yer alması ereğini güttüğünde kuşku yoktur. Kanun
Koyucunun yalnızca konusunu belli ederek bir akçalı yükümün ilgililere
yükletilmesine izin vermesi bunun kanunla konulmuş sayılabilmesi için yeterli
değildir. Yükümler, ancak yasa! düzenlemelerde belli başlı öğeleri açıklanmış
ve çerçeveleri kesin çizgilerle belirtilmişse, Anayasa'nın değişik 61.
maddesine uygun bir nitelik kazanırlar. 5590
sayılı Kanunun munzam aidata ilişkin 26. maddesi, öteki tamamlayıcı yasal
kurallarla birlikte ele alınınca görülecek olan şudur : Yükümlü, matrah, oran,
tavan 26. maddede açıkça gösterilmektedir. Zamanaşımı kanunun 89. maddesinde
yer almıştır. Geçici 4. maddede gelir vergisi esasına göre vergi tahsil
edileceği yıla kadar geçen süre içinde aidat ve munzam aidatta kazanç vergisi,
daha sonraki dönemde ilişkin bulunduğu yılın vergi esaslarının uygulanmasını
öngören bir düzenleme vardır. Tahsil
usulüne gelince; önce şöyle bir açıklamanın yapılması yerinde olacaktır. Akçalı
bir yükümün mutlaka özel bir tahsil usulüne bağlanması ve usulün yükümü
getireni yasada belirlenmesi zorunluluğu yoktur. O yükümden doğan alacağın
tahsilinde uygulanmağa hukukça elverişli bir genel yasal düzenleme varsa
yükümün tahsil usulünün de yasa ile belirtilmiş sayılması gerekir. Borçların
yerine getirilmesi konusunda yasal düzenleme ile saptanan iki yol vardır. Bu
yollardan birincisi genellikle Devlete il özel idarelerine ve belediyelere ait
kamu alacaklarına ilişkindir; 21//1953 günlü 6183 sayılı "Amme
Alacaklarının Tahsili Usulü" hakkındaki Kanunla düzenlenmiştir. Bu kanun
başka yasaların gönderme yaptığı her çeşit alacaklar hakkında da uygulanır.
(6183 sayılı Kanun madde l, 2). 6183 sayılı Kanun kapsamına girmeyen, girmemesi
nedeniyle de alelade bir alacaktan doğmuş gibi olan ya da doğrudan doğruya özel
hukuk alanı sınırlan içinde kalan borçların ödetilmesi için de 9/6/1932 günlü,
2004 sayılı İcra ve İflâs Kanununun düzenlediği yol bulunmaktadır. 5590
sayılı Kanunun itiraz konusu edilen 26. maddesinin tanımladığı ve koşula
bağladığı "munzam aidat" hakkında 6183 sayılı Kanunun uygulanmasını
sağlayacak bir kurala 5590 sayılı Kanunda yer verilmemiştir. Buna karşılık 78.
maddede kayıt ücretinin, yıllık aidatın kesinleşmiş zamların ve para
cezalarının tahsiline ilişkin oda kararlarının ilâm hükmünde olduğu ve icra
dairelerince yerine getirileceği açıklanmıştır. Kural, aynı zamanda odaların bu
nitelikte alacaklarının tahsili için 6183 sayılı Kanununun değil 2004 sayılı
Kanunun düzenlediği yolun uygun görü 1 düğünün açık işaretidir.
Munzam aidat n belirli bir tahsil usulü bulunduğu ve onun da 2004 sayılı
Kanunla belirlenmiş ilâmsız takip usulü olduğu bu yönden de açıklığa kavuşmuş
olmaktadır. Yukarıdan
beri açıklananlarla anlaşıldığı üzere 5590 sayılı Kanunun 26. maddesinin
Anayasa'nın değişik 61. maddesine veya başka bir kuralına aykırılığı yoktur.
İtirazın reddi gerekir. VI-
SONUÇ: 5590
sayılı Kanunun 26. maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın reddine
26/12/1972 gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkan Muhittin
  Taylan Başkanvekili Avni
  Givda Üye Fazıl
  Uluocak Üye Nuri
  Ülgenalp Üye Saat
  Koçak Üye Şahap
  Arıç Üye İhsan
  Ecemiş Üye Ahmet
  Akar Üye Halit
  Zarbun Üye Ziya
  Önel Üye Kâni
  Vrana Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Şevket
  Müftügil Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu