Düzeltme: R.G.
Tarih-Sayı : 28.10.2010-27743 ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2008/102 Karar Sayısı : 2010/14 Karar Günü : 21.1.2010 R.G. Tarih-Sayı :
22.10.2010-27737 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Manavgat 1. Asliye Hukuk
(Aile Mahkemesi Sıfatıyla) Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 22.11.2001 günlü, 4721
sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 181. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan
''davacının'' ve ''davalının'' sözcüklerinin Anayasa'nın 10. ve 36. maddelerine
aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Bakılmakta olan boşanma davasında itiraz konusu kuralın Anayasa'ya
aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun itiraz konusu
sözcükleri de içeren 181. maddesi şöyledir: 'Madde 181- Boşanan eşler, bu sıfatla birbirlerinin yasal
mirasçısı olamazlar ve boşanmadan önce yapılmış olan ölüme bağlı tasarruflarla
kendilerine sağlanan hakları, aksi tasarruftan anlaşılmadıkça, kaybederler. Boşanma davası devam ederken, ölen davacının mirasçılarından
birisinin davaya devam etmesi ve davalının kusurunun ispatlanması hâlinde
de yukarıdaki fıkra hükmü uygulanır.' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında Anayasa'nın 10. ve 36. maddelerine
dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Haşim KILIÇ,
Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU Ahmet AKYALÇIN, Mehmet
ERTEN, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve Zehra
Ayla PERKTAŞ'ın katılımlarıyla yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, 27.11.2008 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı İtiraz konusu kural ile boşanma davası devam ederken davacının
ölmesi üzerine, ölen davacının mirasçılarından birisinin davaya devam etmesi ve
davalının kusurunun ispatlanması halinde davalı eşin, ölen davacı eşin
mirasçısı olamayacağı ve aksi ölüme bağlı tasarruftan anlaşılmadıkça, ölüme
bağlı tasarrufla kendisine sağlanan hakları kaybedeceği hükme bağlanmıştır.
Davacı eşin ölümü halinde evlilik kendiliğinden son bulur. Bu nedenle davacının
ölümüne rağmen, davacının mirasçılarından birinin devam ettirdiği bu davada,
eşlerin boşanması değil, boşanmada davalının kusurlu olup olmadığı karara
bağlanacaktır. Madde gerekçesinde özellikle zina, hayata kast, pek kötü davranış,
haysiyetsiz hayat sürme gibi sebeplerle açılan boşanma davalarında, davacının
ölümü halinde, bu eylemlerde bulunan kusurlu davalı eşin buna rağmen mirasçı
olabilmesinin haksız ve adaletsiz sonuçların doğmasına neden olduğu
belirtilerek, itiraz konusu kuralın bu haksız durumların önlenmesi amacıyla
kabul edildiği ifade edilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Başvuru kararında, boşanma davası devam ederken davacının ölmesi
üzerine, ölen davacının mirasçılarına, davalının kusurunu ispatlayarak ölen
eşin mirasçısı olmasını önlemek amacıyla tanınan davaya devam etme hakkının,
boşanma davasının devamı sırasında ölen davalının mirasçılarına tanınmamasının
Anayasa'nın 10. ve 36. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 10. maddesinde, herkesin, dil, ırk, renk, cinsiyet,
siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşit olduğu, hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya
sınıfa imtiyaz tanınamayacağı, Devlet organları ve idare makamlarının bütün
işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorunda
olduğu belirtilmiştir. Bu ilke, birbirinin aynı durumunda olanlara ayrı
kuralların uygulanmasını, ayrıcalıklı kişi ve toplulukların yaratılmasını
engellemektedir. Aynı durumda olanlar için farklı düzenleme eşitliğe aykırılık
oluşturur. Anayasa'nın amaçladığı eşitlik, mutlak ve eylemli eşitlik değil
hukuksal eşitliktir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar ayrı
kurallara bağlı tutulursa Anayasa'nın öngördüğü eşitlik ilkesi ihlal edilmiş
olmaz. Kişisel nitelikleri ve durumları özdeş olanlar arasında, yasalara
konulan kurallarla değişik uygulamalar yapılamaz. İtiraz konusu kuralla devam eden boşanma davası sırasında ölen
davacının mirasçılarına davaya devam edebilme hakkı tanınmasına rağmen, bu hak,
davalının ölmesi halinde davalının mirasçılarına tanınmamıştır. Madde
gerekçesinde özellikle zina, hayata kast, pek kötü davranış, haysiyetsiz hayat
sürme gibi sebeplerle açılan boşanma davalarında, davacının ölümü halinde
doğabileceği belirtilen haksız ve adaletsiz sonuçların, bu eylemlere maruz
kalan davalının ölümü halinde de ortaya çıkabileceği kuşkusuzdur. Davacı eşin
zina, hayata kast, pek kötü davranış, haysiyetsiz hayat sürme gibi fiillerde
bulunması karşısında davalı eşin de ayrı bir boşanma davası ya da karşılık dava
açabileceğinde tereddüt bulunmamakla birlikte, Yasa'nın davacının mirasçılarına
tanıdığı bu haktan davalının mirasçılarının da yararlanabilmeleri için
davalıdan boşanma davası açması beklenemez. Hukuk davalarında, 'taraf' olma
itibariyle davacı ya da davalının hukuki durumları aynıdır. İtiraz konusu
düzenleme ile hukuki konumları aynı olan davacı ile davalının mirasçıları
arasında farklı kurallar getirilerek bir taraf lehine ayrıcalık tanınmaktadır. Anayasa'nın hak arama hürriyetini düzenleyen 36. maddesinin
birinci fıkrasında 'Herkes, meşru vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle
yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil
yargılanma hakkına sahiptir.' denilerek yargı mercilerine davacı ve davalı
olarak başvurabilme ve bunun doğal sonucu olarak da iddia, savunma ve adil
yargılanma hakkı güvence altına alınmıştır. Kişinin uğradığı bir haksızlığa
veya zarara karşı kendisini savunabilmesinin ya da maruz kaldığı haksız bir
uygulama veya işleme karşı haklılığını ileri sürüp kanıtlayabilmesinin,
zararını giderebilmesinin en etkili ve güvenceli yolu, yargı mercileri önünde
dava hakkını kullanabilmesidir. Kişilere yargı mercileri önünde dava hakkı
tanınması adil yargılamanın ön koşulunu oluşturur. 'Adil yargılanma hakkı'nın ulusalüstü düzeyde genel kabul görmüş
ölçütleri arasında önemli bir yer tutan 'silahların eşitliği' ilkesi, davanın
tarafları arasında yargılama sırasında usul hükümleri yönünden eşit konumda
bulunma, taraflardan birine dezavantaj diğerine avantaj sağlayacak kurallara
yer vermeme esasını içermekte, diğer bir deyişle davanın tarafları arasında
hakkaniyete uygun bir dengenin varlığını gerekli kılmaktadır. Bir hukuk davasında taraf olma durumu nedeniyle hukuki durumları
itibariyle eşit oldukları açık olan davacı ve davalının mirasçıları arasında,
boşanma davasına devam edebilme bakımından farklı düzenlemeler öngörülmesi,
davada hakkaniyete uygun bir dengenin kurulmasına engel teşkil ederek,
silahların eşitliği ilkesinin ihlâline neden olur. İtiraz konusu kuralla, boşanma davası sırasında ölen davalının
mirasçılarına davacının mirasçılarına tanınan davaya devam etme hakkı
tanınmamaktadır. Davalının mirasçılarının yargı mercileri önünde dava haklarını
kullanmalarının bu şekilde engellenmesi Anayasa'nın 36. maddesinde güvence
altına alınan hak arama özgürlüğü alanına yapılmış açık bir müdahale
niteliğinde olup, hak arama özgürlüğüyle bağdaşmaz. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 10. ve 36.
maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. Serdar ÖZGÜLDÜR bu sonuca farklı gerekçeyle katılmıştır. VI- İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, 'Kanun, kanun
hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların
hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten
kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği
tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı
günden başlayarak bir yılı geçemez' denilmekte, Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu
ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesinin dördüncü fıkrasında da
bu kural tekrarlanmaktadır. Maddenin beşinci fıkrasında ise, Anayasa
Mahkemesi'nin, iptal halinde meydana gelecek hukuksal boşluğu kamu düzenini
tehdit veya kamu yararını ihlâl edici mahiyette görmesi halinde yukarıdaki
fıkra hükmünü uygulayacağı belirtilmiştir. '22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 181.
maddesinin ikinci fıkrasında yer alan ''davacının'', ''davalının'' sözcüklerinin iptal
edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edici nitelikte
görüldüğünden, yeni yasal düzenleme yapılması amacıyla, Anayasa'nın 153.
maddesinin üçüncü fıkrasıyla 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları gereğince
iptal hükmünün, kararın Resmi Gazete'de yayımlanmasından başlayarak altı ay
sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür. VII- SONUÇ A-22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 181.
maddesinin ikinci fıkrasında yer alan '' davacının '', '' davalının ''
sözcüklerinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, B-İptal edilen sözcüklerin doğuracağı hukuksal boşluk kamu
yararını ihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin
üçüncü fıkrasıyla 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama
Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları
gereğince İPTAL HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMÎ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK
ALTI AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, 21.1.2010 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye A.
  Necmi ÖZLER Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Şevket
  APALAK Üye Serruh
  KALELİ Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ FARKLI GEREKÇE 1-İtiraz konusu 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medeni
Kanunu'nun 181. maddesi; boşanma davası devam ederken, ölen davacının
mirasçılarından birisinin davaya devam etmesi ve davalının kusurunun
ispatlanması halinde, davalının (sağ kalan eşin) ölen eşin (davacının)
mirasından mahrum kalacağını hüküm altına almaktadır. 2- Ölüm ile boşanma nedenine konu ailevi sorunlar fiilen son
bulur. Davaya devam iradesi ancak sağlar arasında söz konusu olabilir. Boşanma
davasının kesin hüküm haline gelmesi aşamasına kadar, davacının her an
davasından feragat etmesi mümkün olduğu gibi, davayı sürdürmemek suretiyle
boşanma davasının sonuçsuz kalması da imkân dahilindedir. Ölen davacının bu
iradesinin sonuna kadar değişmeyeceği varsayımından hareketle onun
mirasçılarına davaya devam hakkı verilmesinin hukuki temeli olamayacağı izahtan
varestedir. Sağlararası geçerliliği olabilecek bir davanın taraflardan birinin
(davacının) ölümü sonrasında da devam ettirilmesi Medeni Kanun'un bu konuda
öngördüğü sistematiğe tamamen aykırıdır. Aile hukuku konusu olan 'boşanma'nın
bu kuralla 'miras hukuku' alanına taşınması 'sosyal fayda' ile telif edilmeye
çalışılmaktaysa da; Anayasa'nın 41. ve 2. maddelerinin hükümleri dikkate
alındığında, bu düzenlemenin Anayasal kabul görmesi mümkün değildir. 3- Belirtilen nedenle, Anayasa'ya aykırı düşen 4721 sayılı Medeni
Kanun'un 181. maddesinin ikinci fıkrasının tamamen iptal edilerek açılmış olan
bir boşanma davasının bilahare ölen 'davacısının' mirasçılarına tanınan davayı
devam ettirme imkânına son verilmesi gerekirken; bu imkânın 'davalı'ya da
tanınması gerektiği gerekçesiyle iptali gerektiği yolundaki çoğunluk kararına
bu farklı gerekçeyle katılıyorum. Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR