ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1976/31 Karar Sayısı:1976/30 Karar Günü:3/6/1976 Resmi Gazete tarih/sayı:13.1.1977/15818 İtiraz
yoluna başvuran Mahkeme : Çubuk Sulh Ceza Mahkemesi. İtirazın
konusu : 6 Haziran 1317 tarihli Taş Ocakları Nizamnamesinin tümünün Anayasa'nın
33., 107. maddeleri ile Türk Ceza Kanununun l. maddesine aykırılığı gerekçesiyle
iptali istemidir. I.
OLAY : Sanığın
tapulu arazide kaçak tuğla ocağı açıp çalıştırdığı yapılan kontrol sırasında
görevlilerce saptanmış, Taş Ocakları Nizamnamesine aykırı bu eylemi nedeniyle
hakkında kanuni kovuşturma yapılması için, düzenlenen 13/8/1975 günlü tutanak
gerekli işlem yapılmak üzere Çubuk Cumhuriyet Savcılığına iletilmiştir. Çubuk
Cumhuriyet Savcılığınca yapılan soruşturma sonunda, eylemi Taş Ocakları
Nizamnamesine aykırı bulunduğu kanısına varılan sanığın, Nizamnamenin 30.
maddesi uyarınca cezalandırılması için Çubuk Sulh Ceza Mahkemesinde 24/12/1975
günlü, 1975/474 sayılı iddianame ile kamu davası açılmıştır. Mahkeme,
sanığa uygulanması istenen 30. maddeyi içeren Taş Ocakları Nizamnamesinin
tümünün Anayasa'nın 33., 107. maddeleri ile Türk Ceza Kanununun 1. maddesine
aykırı bulunduğu kanısına varmış ve itiraz konusu Nizamnamenin iptali için
Anayasa Mahkemesi'ne kendiliğinden başvurmuştur. III.
İLGİLİ YASA KURALLARI : A.
İptali istenilen yasa kuralları : Taş
Ocakları Nizamnamesinin tümünün iptali istenmiş ise de olayla ilgili kurallar
29. ve 30. maddelerinde yer almıştır. "Madde
29- Bir kimse mutasarrıf olduğu veya sahibini İrza eylediği arazide mevaddı
sabıkada muharrer şeraite tevfikan ilmühaber ahzetmeksizin lieclitticare ocak
kuşat ve imâl eylediği halde ilmühaber harcının dört misli cezayi nakdi olarak
kendisinden ahzolunduktan sonra çıkarılan mal mevcut ise zaptedilir." "Madde
30.- Her kim arazii haliyede ve kura ve kasabatta ve sair umuma ait arazide
mevaddı sabıkada muharrer şeraite tevfikan ruhsatname istihsal etmeksizin ocak
kuşat ve imal eder ise kendisinden beş Osmanlı Lirasından yirmibeş Osmanlı
Lirasına kadar cezayi nakdi alındıktan başka küşat eylediği ocak zapt ve yirmi
sekizinci maddede gösterilen şeraite tevfikan bilmüzayede ihale kılınır." B.
Dayanılan Anayasa Kuralları : "Madde
33- Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan Kanunun suç saymadığı bir
fiilinden dolayı cezalandırılamaz. Cezalar
ve ceza tedbirleri ancak kanunla konulur. Kimseye,
suçu işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza
verilemez. Kimse,
kendisini veya kanunun gösterdiği yakınlarını suçlandırma sonucu doğuracak
beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz. Ceza
sorumluluğu şahsidir. Genel
Müsadere cezası konulamaz." "Madde
107- Bakanlar Kurulu, kanunun uygulanmasını göstermek veya kanunun emrettiği
işleri belirtmek üzere, kanunlara aykırı olmamak şartiyle ve Danıştayın
incelemesinden geçirilerek, tüzükler çıkarabilir. Tüzükler,
Cumhurbaşkanınca imzalanır ve kanunlar gibi yayınlanır. " C.
İlgili Yasa Kuralı : Türk
Ceza Kanununun olayla ilgili 1. maddesi şöyledir: "Madde
l- Kanunun sarih olarak suç saymadığı bir ful için kimseye ceza verilemez.
Kanunda yazılı cezalardan başka bir ceza ile de kimse cezalandırılamaz. Suçlar,
cürüm veya kabahattir." IV.
İLK İNCELEME : Anayasa
Mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi uyarınca yapılan ilk inceleme toplantısında;
itiraz yoluna başvuran mahkemece tümünün Anayasa'ya aykırı olduğu ileri sürülen
Taş Ocakları Nizamnamesi ile, ilgili öteki metinler, itirazın gerekçesini
kapsayan duruşma tutanağı ve ekleri okunup incelendikten sonra, aşağıdaki
sorunlar üzerinde durulmuştur. a)
Görev ve yetki sorunu : Anayasa'nın
değişik 151. maddesiyle 22/4/1962 günlü, 44 sayılı "Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 20. maddesinin ikinci
fıkrasının ilk tümcesi kuralları, Anayasa Mahkemesini, mahkemelerin gördükleri
davalarda uygulamakla yükümlü oldukları herhangi bir kanun hükmünün Anayasa'ya
aykırılığı savı ile kendisine intikâl ettirdikleri işleri karara bağlamakla
görevli ve yetkili kılınmıştır. Ancak,
olayda, Anayasa'ya aykırılığı gerekçesiyle yerel mahkemece iptali istenilen
"Taş Ocakları Nizamnamesi" Yasa adını taşımadığından, ilk önce bu
Nizamnamenin yasa niteliğinde olup olmadığının çözümlenmesi gerekmektedir. Taş
Ocakları Nizamnamesi, 6 Haziran 1317 tarihinde zamanın padişahı tarafından
çıkartılmıştır . O dönemdeki kurallara göre, padişah yasama ve yürütme
görevlerini elinde tuttuğundan, bu Nizamnamenin yetkili makamca yasama
yetkisine dayanılarak çıkartılmış sayılması gerekir. İçerik yönünden de
kapsamına giren Yurttaki tüm ocaklar için geçerli ve uygulanması zorunlu,
genel, soyut, sürekli kurallar getirmektedir. Öte yandan konuyu doğrudan
doğruya düzenleyici nitelikte kurallar koyması nedeniyle, Anayasa'nın 107.
maddesinde Öngörülen "....... Kanunun uygulanmasını göstermek veya Kanunun
emrettiği işleri belirtmek üzere..." çıkartılan "tüzüklerden"
(Nizamnamelerden) de ayrı bir nitelik göstermektedir. Böylece bu Nizamname öğretinin
ve yürürlükteki yasaların, bir metnin yasa sayılması için aradığı tüm koşulları
içermekte ve bu haliyle Yasa değer ve gücünde bulunmaktadır. Kaldı
ki Taş Ocakları Nizamnamesi yürürlüğe girdiği tarihten başlayarak her zaman
Yasa niteliği ile uygulana gelmiş, yeni kurallar eklenmesi ya da kimi
kurallarının değiştirilmesi hep Yasa çıkartılması yolu ile yapılmıştır. Örneğin
21 Şaban 1332-2 Temmuz 1330 günlü, "Taş Ocakları Nizamnamesine müzeyyel
Kanun" adı ile bir Kanun zamanın yasama organınca kabul edilerek
Nizamnameye yeni kurallar getirildiği gibi, Nizamnamenin 13. maddesi de 6
Haziran 1934 günlü, 2492 sayılı Yasa ile T. B. M. M. ce değiştirilmiştir. Yine
T. B. M. M. ce yasalar için uygulanan yöntemle Nizamnamenin 30. maddesi hükmü
yoruma tabi tutulmuş ve "Taş Ocakları Nizamnamesinin 30. maddesinin
tefsirine mahal olmadığı hakkında heyeti umumiye kararı" ile zamanın
yasama meclisince karar verilmiştir. (8 Mayıs 1929 günlü, 1187 sayılı Resmi
Gazete) Ayrıca
44 sayılı Yasanın "Eski kanunlar hakkında dava açılması" başlığını
taşıyan Geçici 5. maddesinin üçüncü fıkrasındaki "yukarıdaki fıkralar,
Kanun adını taşımamakla beraber Kanun mahiyetindeki sair metinler için de
geçerlidir." kuralı da bu düşünceyi doğrulamakta olduğu gibi, Anayasa Mahkemesi'nin
benzeri nizamnamelerle ilgili olarak verdiği kararlar da bu doğrultuda oluşmuş
bulunmaktadır. (Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, Sayı: 3, Sayfa; 173 - 174
Aynı dergi Sayı : 4, Sayfa : 168 - 171). Bu
nedenlerle itiraz konusu Nizamnamenin Yasa niteliğinde bulunduğu ve bu sonuç
dolayısiyle de konuyu incelemenin Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkisi içinde
kaldığı kabul edilmelidir. b)
İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin görev ve yetki sorunu : Anayasa'nın
değişik 151. ve 44 sayılı Yasanın 27. maddeleri kuralları gereğince bir
Mahkemenin, herhangi bir yasa kuralının Anayasa'ya aykırılığı savı ile Anayasa
Mahkemesine başvurabilmesi; ya o mahkemenin kendiliğinden bu kanıya varması, ya
da dava taraflarından birinin bu yolda ileri sürdüğü savı ciddi görmesi ve bu
hususu gerekçeli bir kararla belirtmesi, ayrıca elinde usulünce açılmış ve
bakılmakta olan bir dava bulunması ve Anayasa'ya aykırılığı söz konusu edilen
Yasa kuralının o davada uygulama yeri bulunması koşullarının varlığına bağlı
tutulmuştur. Olayda,
Taş Ocakları Nizamnamesinin iptali için Anayasa Mahkemesine kendiliğinden
başvuran Çubuk Sulh Ceza Mahkemesinde, bu yer Cumhuriyet Savcılığınca anılan
nizamnameye aykırı eylemi dolayısiyle, sanığın. Nizamnamenin 30. maddesi
uyarınca cezalandırılması için kamu davası açıldığı ve 825 sayılı Türk Ceza
Kanununun Mevkii Meriyete Vaz'ına dair Kanunun 29. maddesine 5/3/1973 günlü,
1696 sayılı Yasa ile eklenen fıkra hükmü uyarınca davaya bakmakla görevli ve
yetkili kılınan bu mahkemenin davayı yürüttüğü görülmektedir. O halde itiraz
yoluna başvuran mahkemenin elinde bakılmakta olan bir dava var demektir. Her
ne kadar Mahkeme, sözü geçen 27. madde hükmü gereği Anayasaya aykırı gördüğü
Yasa kuralı hakkındaki gerekçeli başvurma kararını ayrıca düzenleyip öteki
belgelerle birlikte yollamamışsa da, başvurmaya dayanak yapılan gerekçeler
duruşma tutanağında ayrıntılı biçimde belirlenmiş ve bu tutanağın onanlı bir
örneği Anayasa Mahkemesine yollanmış bulunduğundan bu husus, başvurma isteğinin
incelenmesine engel bir eksiklik sayılmamıştır. Mahkemenin
bakmakta olduğu bu davada, Nizamnamenin iddianamede belirtilen 30. maddesinin
uygulama yeri bulunup bulunmadığı konusuna gelince: Bir
Mahkemenin Anayasaya aykırılık savı ile Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için
yukarıda değinilen ve olayda var olduğu saptanan koşullardan başka, Anayasaya
aykırılığı ileri sürülen Yasa kurallarının elindeki davada, uygulama yerinin
bulunması koşulunun da varolması gerekir, Bu
açıdan bakılınca olayın aşağıda belirtilen biçimde oluştuğu görülmektedir : İlgililerin
yerinde yaptığı kontrolde, sanığın tapulu arazide kaçak tuğla ocağı açıp
çalıştırdığı bir tutanakla saptandığından Taş Ocakları Nizamnamesine aykırı bu
eyleminden dolayı ceza kovuşturması yapılması için, durum ilgili Cumhuriyet
Savcılığına bildirilmiştir. Cumhuriyet Savcılığı da yaptığı soruşturma sonunda
sanığın eylemini Taş Ocakları Nizamnamesine aykırı nitelikte bulduğundan
eylemine uyduğu kanısiyle bu Nizamnamenin 30. maddesi gereğince
cezalandırılması istemiyle itiraz yoluna başvuran Mahkemede kamu davası
açmıştır. 30. madde "arazii haliyede ve kura ve kasabattâ vesair umuma ait
arazide...", bugünkü deyimi ile Devletin hüküm ve tasarrufu altında
bulunan yerlerde ruhsatsız ocak açıp işletenlere uygulanacak ceza
yaptırımlarını kapsamaktadır. Yani bu madde, Taş Ocakları Nizamnamesinin 12 -
16. ncı maddelerinde belirtilen kurallara uymayanlar hakkında verilecek
cezaları öngörmektedir. Oysa ilgililerce düzenlenen tutanakta ve Mahkemece
yapılan duruşmada belirtildiği üzere, sanığın 30 madde kapsamına giren yerlerde
değil, nizamnamenin 29. maddesi içeriğinde bulunan tapulu arazide ve
Nizamnamenin 9. maddesindeki kurallar gereği ilmühaber almaksızın kaçak ocak
açıp çalıştırması söz konusudur. Şu halde bu eylem dolayısıyla sanık hakkında
uygulanacak olan yaptırım 29. madde içeriğini oluşturmaktadır. Gerçekten 29. ve
30. maddeler ayrı ayrı eylemleri öngörmekte ve dolayısiyle birbirinden ayrı
yaptırımlar getirmektedir. Örneğin 30. maddedeki cezalar, 29. maddedekinden
daha ağır nitelik taşımaktadır. Öte
yandan, "Tahkikat ve hüküm yalnız iddianamede olan beyan olunan suçlar ve
zan altında bulunan şahıslara hasredilir." hükmünü öngören Ceza
Muhakemeleri Usulü Kanununun 150. maddesinin birinci fıkrası ve bunu pekiştiren
aynı Kanunun 257. maddesinin birinci fıkrasını oluşturan "hükmün mevzuu,
duruşmanın neticesine göre iddianamede gösterilen fiilden ibarettir."
kuralları gereğince Ceza Mahkemesi vereceği hükümde, kişi ve maddi olay
yönlerinden iddianame veya son tahkikatın açılması kararında belirlenen kişi ve
olayla bağlı tutulmuştur. Hemen
eklemek gerekir ki bu durum Mahkemenin vereceği hükümde bu kurallara uymak
kaydiyle eylemin niteliğini, sübut derecesini ve uygulayacağı ceza yaptırımını
saptamada yasalarca kendisine verilmiş plan takdir yetkisini serbestçe kullanmasına
engel olmayacaktır. Gerçekten yukarıda sözü geçen 150. ve 257. maddelerin
ikinci fıkraları hükümleriyle, duruşma sonucuna göre eylemi nitelendirmede ve
uygulayacağı Kanun maddesini belirlemede hâkime, iddia ve savunmalarla bağlı
kalmaksızın serbestçe hareket etme yetkisi verilmiş, ancak bu yetki, suçun
hukuksal niteliğinin değişmesinin, ya da cezanın ağırlaştırılmasının söz konusu
olması hallerinde Ceza Muhakemeleri Usulü Kanununun 258. maddesinde öngörülen
sanığa önceden haber verilmesi ve savunmasını yapabilecek bir duruma
getirilmesi, başka bir deyimle ek savunma yapabilmesine olanak sağlanması
koşullariyle sınırlandırılmıştır. İtiraz
yoluna başvuran mahkemenin Taş Ocakları Nizamnamesinin tümünün Anayasaya
aykırılığı gerekçesine dayanması nedeniyle bu konular üzerinde durmadığı
görülmektedir. Mahkemenin
elindeki dava, Nizamnamenin 30. maddesine aykırılık savı ile açılmış ve yerel
mahkeme bu evrede Anayasaya aykırılık nedeniyle Anayasa Mahkemesine
başvurmuştur. Başka bir deyimle dava, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanununun 150. ve
257. maddelerinin birinci fıkraları kapsamı içinde bulunduğu bir dönemde
Anayasa Mahkemesine getirilmiştir. Oysa
sanığın, yasa niteliğinde bulunduğu yukarıda saptanan Nizamname hükümlerine
aykırılık eylemini belirten suç tutanağına, bu eylemin oluş niteliğine ve
duruşmada sanığın ve tanıkların açıklamalarına göre, eylem, Nizamnamenin 29.
maddesi kapsamına girmekte bu nedenle de bakılmakta olan davada 30. maddenin
uygulama yeri bulunmamaktadır. Böylece yürütülen davada uygulama olanağı
bulunmayan bir hükmün Anayasaya aykırılığı savıyla iptali için yerel mahkemece
Anayasa Mahkemesine başvurulmuş olmaktadır. Bu hal ise; Anayasanın değişik 151.
ve 22/4/1962 günlü 44 sayılı Yasanın 27. maddelerinde mahkemelerin Anayasa
Mahkemesine itiraz yoluyla başvurmaları için öngörülen koşullardan, bakılan
davada uygulanacak yasa hükmünün de var olması kuralına aykırı düşmektedir. Bu
nedenle başvurmanın Mahkemenin yetkisizliği yönünden reddi gerekmektedir. Ahmet
Salih Cebi ve Nihat O. Akçakayalıoğlu eksiklik nedeniyle başvurmanın geri
çevrilmesi gerektiği oyu ile bu görüşe katılmamışlardır. SONUÇ: Taş
ocakları Nizamnamesinin tümünün Anayasaya aykırılığı öne sürülmüştür. Oysa
Mahkemeler, görülmekte olan bir davada uygulanacak Kanun hükümleri hakkında
itiraz yoluna başvurabilirler. İddianamede sanığın Taşocakları Nizamnamesinin
30. maddesi uyarınca cezalandırılması istenilmiş ve Kamu davası bu madde
gereğince açılmıştır. Olayın oluşuna göre sözü edilen madde hükmünün ise bu
davada uygulanma olanağı bulunmadığından başvurmanın Mahkemenin yetkisizliği
nedeniyle reddine, Ahmet Salih Çebi ve Nihat O. Akçakayalıoğlu'nun eksiklik
nedeniyle başvurmanın geri çevrilmesi yolundaki karşıoylariyle ve oyçokluğu
ile, 3/6/1976 gününde karar verildi. Başkanvekili Şevket
  Müftügil Üye İhsan
  Ecemiş Üye Ahmet
  Akar Üye Ziya
  Önel Üye Abdullah
  Üner Üye Ahmet
  Koçak Üye Şekip
  Çopuroğlu Üye Fahrettin
  Uluç Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Hasan
  Gürsel Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Adil
  Esmer Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu KARŞIOY
YAZISI Her
ne kadar yerel mahkeme "Taşocakları Nizamnamesi" nin tümünün iptalini
istemişsede, Cumhuriyet Savcılığınca sanık hakkında "Taşocakları
Nizamnamesi" nin 30. maddesine göre dava açılmıştır. 30. madde,
"arazi haliyede ve kura ve kasabatta ve sair umuma ait arazi" de taş
ocağı açıp işletenler hakkında olup sahipli yerler hakkında uygulanacak hüküm
aynı nizamnamenin 29.maddesidir dosyada ki belgelerden, dava konusu yerin
sahipli olup olmadığı kesinlikle anlaşılamamaktadır. Bu noksanlığın ikmâl
edilmesi gerekir bu nedenle esasın incelenmesi hakkındaki çoğunluk kararına,
karşıyız. Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu