ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı       :  2016/37 Karar Sayısı    :  2016/135 Karar Tarihi   :  14.7.2016 R.G. Tarih – Sayı : 
23.9.2016 – 29836 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara 1.
İdare Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 4.4.2013
tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu’nun 53.
maddesinin (3) numaralı fıkrasının birinci ve üçüncü cümlelerinde yer
alan “…on beş gün…” ibarelerinin, Anayasa’nın 2., 10., 36. ve
142. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine karar verilmesi
talebidir. OLAY: İçişleri Bakanlığı Göç İdaresi Genel Müdürlüğünce ilgili hakkında
verilen sınır dışı etme kararının iptali talebiyle açılan davada, itiraz konusu
kuralların Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri için
başvurmuştur. I- İPTALİ İSTENİLEN KANUN HÜKÜMLERİ Kanun’un itiraz konusu ibarelerin de yer aldığı 53. maddesi
şöyledir: “MADDE 53 - (1) Sınır dışı etme kararı, Genel Müdürlüğün talimatı
üzerine veya resen valiliklerce alınır. (2) Karar, gerekçeleriyle birlikte hakkında sınır dışı etme kararı
alınan yabancıya veya yasal temsilcisine ya da avukatına tebliğ edilir.
Hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancı, bir avukat tarafından temsil
edilmiyorsa kendisi veya yasal temsilcisi, kararın sonucu, itiraz usulleri ve
süreleri hakkında bilgilendirilir. (3) Yabancı veya yasal temsilcisi ya da avukatı, sınır dışı etme
kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde
idare mahkemesine başvurabilir. Mahkemeye başvuran kişi, sınır dışı etme
kararını veren makama da başvurusunu bildirir. Mahkemeye yapılan
başvurular on beş gün içinde sonuçlandırılır. Mahkemenin bu
konuda vermiş olduğu karar kesindir. Yabancının rızası saklı kalmak kaydıyla,
dava açma süresi içinde veya yargı yoluna başvurulması hâlinde yargılama
sonuçlanıncaya kadar yabancı sınır dışı edilmez.” II- İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca, Zühtü ARSLAN,
Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh KALELİ, Osman Alifeyyaz
PAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ, Alparslan ALTAN, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal
Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA ve
Rıdvan GÜLEÇ’in katılımlarıyla 5.5.2016 tarihinde yapılan ilk inceleme
toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine,
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III- ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararları ve ekleri, Raportör Mustafa ÇAĞATAY
tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun
hükümleri, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların
gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: A- Kanun’un 53. Maddesinin (3) Numaralı Fıkrasının Birinci
Cümlesinde Yer Alan “…on beş gün…” İbaresinin İncelenmesi 1- İtirazın Gerekçesi 3. Başvuru kararında özetle, itiraz konusu kuralla sınır dışı etme
kararlarına karşı kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde dava
açılabileceğinin hüküm altına alındığı, söz konusu sürenin  vatandaşlara
tanınan dava açma süresine göre çok kısa olduğu, yabancıların vatandaşlara göre
hukuki vasıtalara erişim noktasında dezavantajlı konumda bulundukları, bu
durumun Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama özgürlüğünün
temel unsurlarından biri olan mahkemeye erişim hakkı yanında Avrupa İnsan
Hakları Sözleşmesi’nin 6. maddesinde öngörülen adil yargılanma hakkı ile 13.
maddesinde düzenlenen etkili başvuru hakkıyla da bağdaşmadığı belirtilerek
kuralın, Anayasa’nın 2., 36. ve 142. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. 2- Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 4. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca, kural ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13.
maddesi yönünden de incelenmiştir. 5. İptali istenen ibarenin de içinde bulunduğu Kanun’un 53.
maddesinde, yabancıların sınır dışı edilmelerine ilişkin verilen kararın hangi
makam tarafından verileceğine, bu kararın tebliğine, karara karşı itiraz
edilmesine ve itirazın sonuçlarına ilişkin düzenlemeler yer almaktadır.
Maddenin (3) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde ise yabancı veya yasal
temsilcisi ya da avukatının, sınır dışı etme kararına karşı, kararın
tebliğinden itibaren on beş gün içinde idare mahkemesine başvurabileceği
belirtilmekte olup cümlede yer alan “…on beş gün…” ibaresi,
itiraz konusu kuralı oluşturmaktadır. 6. Anayasa’nın 2. maddesinde yer alan hukuk devleti, insan
haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve
işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek
sürdüren ve hak arama özgürlüğünün önündeki engelleri kaldıran devlettir. 7. Anayasa’nın "Hak arama hürriyeti" başlıklı
36. maddesinin birinci fıkrasında, "Herkes, meşrû vasıta ve
yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı
olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir." denilerek
yargı organlarına davacı ve davalı olarak başvurabilme ve bunun doğal sonucu
olarak da iddia, savunma ve adil yargılanma hakkı güvence altına alınmıştır.
Anayasa’nın 125. maddesinde ise "İdarenin her türlü eylem ve
işlemlerine karşı yargı yolu açıktır..." denilmektedir. Her iki
maddeyle güvence altına alınan dava yoluyla hak arama özgürlüğü, kendisi bir
temel hak niteliği taşımasının ötesinde diğer temel hak ve özgürlüklerden
gereken şekilde yararlanılmasını ve bunların korunmasını sağlayan en etkili
güvencelerden biridir. Kişilere yargı mercileri önünde dava hakkı tanınması
adil bir yargılamanın ön koşulunu oluşturur. 8. Anayasa’nın 125. maddesinde idarenin eylem ve işlemlerine karşı
hangi süre içinde dava açılabileceğine ilişkin bir belirlemede bulunulmamış, bu
konu yasama organının takdirine bırakılmıştır. Nitekim Anayasa’nın 142.
maddesinde de mahkemelerin kuruluşu, görev ve yetkileri, işleyişi ile “yargılama
usullerinin” kanunla düzenleneceği kurala bağlanmış, yargılama
usullerini belirleme konusunda kanun koyucuya takdir yetkisi tanınmıştır. Dava
açma süresini belirleyen kurallar da yargılama usulüne ilişkindir. Bununla
birlikte kanun koyucunun takdir yetkisini kullanırken Anayasa’da belirtilen
ilkelere uygun davranması gerekir. Bunlardan biri de adil yargılanma hakkı
kapsamında korunan “mahkemeye erişim” hakkıdır. 9. Anayasa’nın 36. maddesinde, hak arama özgürlüğü için herhangi
bir sınırlama nedeni öngörülmemiş olmakla birlikte, özel sınırlama nedeni
öngörülmemiş hakların da hakkın doğasından kaynaklanan bazı sınırlarının
bulunduğu kabul edilmektedir. Ayrıca, Anayasa’nın başka maddelerinde yer alan
kurallara dayanarak bu hakların sınırlandırılması da mümkündür. Nitekim
Anayasa’nın 16. maddesinde temel hak ve hürriyetlerin, yabancılar için,
milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabileceği hüküm altına
alınmıştır. Ancak, bu sınırlamalar Anayasa’nın 13. maddesinde yer alan güvencelere
aykırı olamaz. Anayasa’nın 13. maddesine göre temel hak ve özgürlüklere yönelik
sınırlamalar, hak ve özgürlüklerin özlerine dokunamayacağı gibi demokratik
toplum düzeninin gereklerine ve ölçülülük ilkesine de aykırı olamaz. 10. Anayasal açıdan dokunulamayacak öz, her temel hak ve özgürlük
açısından farklılık göstermekle birlikte sınırlamanın hakkın özüne
dokunmadığının kabulü için temel hakların kullanılmasını ciddi surette
güçleştirip, amacına ulaşmasına engel olmaması ve etkisini ortadan kaldırıcı
bir nitelik taşımaması gerekir. 11. Demokratik toplum düzeninin gerekleri ve ölçülülük ilkeleri
ise iki ayrı kriter olarak düzenlenmiş olmakla birlikte bu iki kriter arasında
sıkı bir ilişki vardır. Temel hak ve özgürlüklere yönelik herhangi bir
sınırlamanın, demokratik toplum düzeni için gerekli nitelikte, başka bir
ifadeyle öngörülen kamu yararı amacını gerçekleştirmekle birlikte, temel
haklara en az müdahaleye olanak veren ölçülü bir sınırlama niteliğinde olup
olmadığının incelenmesi gerekir. 12. Ölçülülük, temel hak ve özgürlüklerin sınırlanma amaçları ile
sınırlama araçları arasındaki ilişkiyi yansıtır. Ölçülülük denetimi, ulaşılmak
istenen amaçtan yola çıkılarak bu amaca ulaşılmak için seçilen aracın
denetlenmesidir. Bu sebeple, kuralın hedeflenen amaca ulaşabilmek için
elverişli, gerekli ve orantılı olup olmadığı değerlendirilmelidir. 13. Belirtilen nitelikleri gereği, Anayasa’nın 13. maddesinde yer
alan ve aralarında sıkı bir ilişki bulunan, "temel hak ve
hürriyetlerin özü", "demokratik toplum düzeninin
gerekleri" ve "ölçülülük ilkesi" kavramları,
bir bütünün parçaları olup, demokratik bir hukuk devletinin özgürlükler
rejiminde gözetilmesi gereken temel ölçütleri oluşturmaktadır. 14. Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama
özgürlüğünün temel unsurlarından biri mahkemeye erişim hakkıdır. Kişinin
uğradığı bir haksızlığa veya zarara karşı kendisini savunabilmesi ya da maruz
kaldığı haksız bir uygulama veya işleme karşı haklılığını ileri sürüp
kanıtlayabilmesi ve zararını giderebilmesinin en etkili yolu, yargı mercileri
önünde dava hakkını kullanabilmesidir. Mahkemeye erişim hakkı, bireylerin iddia
ve savunmalarını bir yargı mercii önünde ileri sürebilmelerine imkân sağlayan
ve adil yargılanma hakkının bir unsuru olarak kabul edilen bir haktır. 15. İtiraz konusu kural ile idarenin vermiş olduğu sınır dışı etme
kararına karşı, kararın tebliğinden itibaren on beş gün içinde idare
mahkemesine başvurulabileceği öngörülmektedir. 16. Dava açma sürelerine ilişkin kurallar, mahkemeye erişim
hakkını sınırlandıran kurallardır. İtiraz konusu ibareyle getirilen
düzenlemenin "mahkemeye erişim hakkı" na ve dolayısıyla da
adil yargılanma hakkına yönelik bir müdahale olduğu açıktır. Doktrinde ve yargı
kararlarında, idari işlemlerin belirli bir süre sınırlaması olmaksızın,
süreklilik arz edecek şekilde veya makul olmayacak ölçüde uzun bir süre dava
konusu edilebilme olasılığının bulunmasının, kamu hizmetlerinin işleyişini
aksatacağı ve idarede bulunması gereken istikrarı bozacağı ifade edilerek,
idari dava açma sürelerinin sınırlanabileceği kabul edilmektedir. İtiraz konusu
kuralla, idarenin vermiş olduğu sınır dışı etme kararına karşı idare
mahkemelerine dava açma süresinin, 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanunu’nda
öngörülen altmış günlük genel dava açma süresine oranla daha kısa (on beş gün)
olarak belirlenmesinin; yabancı konumunda Türkiye’ye giriş yapan ve haklarında
sınır dışı etme kararı verilenlerin durumlarının bir an önce açıklığa
kavuşturulması ve böylece bu konuda gerek yabancı yönünden gerekse idari
makamlar yönünden var olan belirsizliklerin Anayasa’nın 141. maddesinde
öngörülen davaların mümkün olan süratle sonuçlandırılmasını amacıyla yapıldığı
ve dolayısıyla düzenlemenin demokratik bir toplum düzeninin gerekleriyle uyumlu
meşru bir amaca dayandığı görülmektedir. Bu durumda, getirilen düzenleme ile
ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin bulunup bulunmadığına
bakılmalıdır. 17. Sınır dışı etme kararına ilişkin yasal mevzuat karmaşık bir
nitelikte bulunmadığından, hakkında sınır dışı etme kararı verilen kişi, itiraz
konusu kuralla öngörülen on beş günlük dava açma süresi içinde kendisi veya
tutacağı bir vekili aracılığıyla dava açma işlemlerini rahatlıkla tamamlama
imkânına sahiptir. Kuralda öngörülen dava açma süresi, dava dilekçesinin
hazırlanmasını imkânsız kılacak veya büyük ölçüde güçleştirecek kadar kısa
değildir. Dolayısıyla da hak arama özgürlüğünün temel unsurlarından olan
mahkemeye erişim hakkının kullanılmasını önemli ölçüde güçleştiren ya da hakkı
kullanılamaz hale getiren bir sınırlamadan söz edilemez. Ayrıca, Kanun’un 53.
maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca, kararın gerekçeleriyle birlikte
hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancıya veya yasal temsilcisine ya da
avukatına tebliğ edileceği, hakkında sınır dışı etme kararı alınan yabancının
bir avukat tarafından temsil edilmiyorsa kendisi veya yasal temsilcisinin
kararın sonucu, itiraz usulleri ve süreleri hakkında bilgilendirilmesi de söz
konusudur. Tüm bu hususlar birlikte değerlendirildiğinde, yabancının
hukuksal durumunun bir an önce netleştirilmesi amacıyla getirilen on beş günlük
dava açma süresinin hakkın özüne dokunmadığı gibi ölçülülük ilkesine de aykırı
olmadığı açıktır. 18. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 2., 13., 36. ve 142.
maddelerine aykırı değildir. İptal talebinin reddi gerekir . B- Kanun’un 53. Maddesinin (3) Numaralı Fıkrasının Üçüncü
Cümlesinde Yer Alan “…on beş gün …” İbaresinin İncelenmesi 1- İtirazın Gerekçesi 19. Başvuru kararında özetle, itiraz konusu kuralla davanın on beş
gün gibi kısa bir zaman içerisinde sonuçlandırılması zorunluluğunun
getirildiği, bu sürenin hangi tarihten itibaren başlayacağına ilişkin kuralda
bir açıklık bulunmadığı gibi sürenin dosyayı sonuçlandırmak için yeterli bir
süre niteliğinde bulunmadığı, oysa gerek davanın özelliği gerekse 2577 sayılı
İdari Yargılama Usulü Kanunu uyarınca dosyanın tekemmül ettirilebilmesi
bakımından bazı işlemlerin yapılması için belli bir zaman dilimine ihtiyaç
bulunduğu belirtilerek kuralın, Anayasa’nın 2., 10., 36. ve 142. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 2- Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 20. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca, kural ilgisi
nedeniyle Anayasa’nın 13. ve 141. maddeleri yönünden de incelenmiştir. 21. İtiraz konusu ibarede, idarece verilen sınır dışı etme
kararına karşı idare mahkemesine dava açılması durumunda, mahkemenin yapılan
başvuruyu on beş gün içinde sonuçlandıracağı hükmü yer almaktadır. 22. Anayasa’nın 2. maddesinde düzenlenen hukuk devletinin temel
ilkelerinden birisi de “belirlilik” tir. Belirlilik ilkesi, yalnızca
yasal belirliliği değil, daha geniş anlamda hukuki belirliliği ifade
etmektedir. Yasal düzenlemeye dayanarak erişilebilir, bilinebilir ve
öngörülebilir olma gibi niteliksel gereklilikleri karşılaması koşuluyla mahkeme
içtihatları ve yürütmenin düzenleyici işlemleri ile de hukuki belirlilik
sağlanabilir. Hukuki belirlilik ilkesinde asıl olan, bir hukuk normunun
uygulanmasıyla ortaya çıkacak sonuçların o hukuk düzeninde öngörülebilir
olmasıdır. 23. İtiraz konusu kuralda öngörülen on beş günlük sürenin hangi tarihten
itibaren başlayacağına ilişkin özel bir hüküm bulunmamakla birlikte, tüm idari
davaların karara bağlanmasında dikkate alınması gereken genel bir kural
niteliğindeki 2577 sayılı Kanun’un 20. maddesinin beşinci fıkrasında yer
alan “Danıştay, bölge idare, idare ve vergi mahkemelerinde dosyalar, bu
Kanun ve diğer kanunlarda belirtilen öncelik veya ivedilik durumları ile
Danıştay için Başkanlar Kurulunca; diğer mahkemeler için Hakimler ve Savcılar
Yüksek Kurulunca konu itibariyle tespit edilip Resmi Gazete’de ilan edilecek
öncelikli işler göz önünde bulundurulmak suretiyle geliş tarihlerine göre
incelenir ve tekemmül ettikleri sıra dahilinde bir karara bağlanır. Bunların
dışında kalan dosyalar ise tekemmül ettikleri sıraya göre ve tekemmül
tarihinden itibaren en geç altı ay içinde sonuçlandırılır.” biçimindeki
kural uyarınca, itiraz konusu kuralda öngörülen sürenin dosyanın tekemmül
ettiği tarihten itibaren hesaplanacağı ve bu anlamda kuralın belirsiz olmadığı
açıktır. 24. Anayasa’nın 141. maddesinde, "Davaların en az
giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması yargının görevidir." denilmek
suretiyle davaların makul bir süre içinde bitirilmesi gerekliliği açıkça ifade
edilmiştir. Bu ilke gereğince Devlet, yargılamaların gereksiz yere uzamasını
engelleyecek etkin tedbirler almak zorundadır. Bu bağlamda, hukuk sisteminin ve
özellikle yargılama usulünün, yargılamaların makul süre içerisinde
bitirilmesini olanaklı kılacak şekilde düzenlenmesi ve davaların nedensiz
olarak uzamasına yol açacak usul kurallarına yer verilmemesi makul sürede
yargılanma ilkesinin bir gereğidir. Ancak bu amaçla alınacak kanuni tedbirlerin
yargılama sonucunda işin esasına yönelik adil ve hakkaniyete uygun bir karar
verilmesine engel oluşturmaması gerektiği de tartışmasızdır. Bu ilkelere uygun
olmak kaydıyla yargılama yöntemini belirlemek ise Anayasa’nın 142. maddesi
gereğince kanun koyucunun takdir yetkisindedir. 25. İtiraz konusu ibarede yer alan süre, düzenleyici nitelikte
olup yabancıların haklarında verilen sınır dışı etme kararlarına karşı idare
mahkemelerine yaptıkları başvuruların yargı mercilerince hızlı bir şekilde
sonuçlandırılması amacına yöneliktir. Bu itibarla düzenlemenin demokratik bir
toplum düzeninin gerekleriyle uyumlu meşru bir amaca dayandığı görülmektedir.
Yargı mercilerinin belirtilen süreler içerisinde yargısal işlemleri yerine
getirmemesi ise taraflar açısından herhangi bir hak kaybına neden olmadığından
kuralın, hakkın özüne dokunmadığı gibi ölçülülük ilkesine de aykırı olmadığı
açıktır. 26. Sınır dışı etme kararlarına ilişkin dava sürecinin hızlı ve
etkin bir biçimde sonuçlandırılması amacıyla ve kamu yararı gözetilerek ihdas
edilen itiraz konusu kuralla öngörülen düzenleme, adil yargılanma hakkını
zedelemediği gibi davaların en az giderle ve mümkün olan süratle
sonuçlandırılmasını öngören Anayasa’nın 141. maddesiyle de uyumludur. 27. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 2., 13., 36., 141. ve
142. maddelerine aykırı değildir. İptal talebinin reddi gerekir. 28. Kuralın Anayasa’nın 10. maddesiyle ilgisi görülmemiştir. IV- HÜKÜM 4.4.2013 tarihli ve 6458 sayılı Yabancılar ve Uluslararası Koruma
Kanunu’nun 53. maddesinin (3) numaralı fıkrasının birinci ve üçüncü
cümlelerinde yer alan “…on beş gün…” ibarelerinin Anayasa’ya
aykırı olmadıklarına ve itirazın REDDİNE, 14.7.2016 tarihinde OYBİRLİĞİYLE
karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Engin YILDIRIM Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Serruh KALELİ Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Alparslan
  ALTAN Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Erdal TERCAN Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Hasan Tahsin
  GÖKCAN Üye Kadir ÖZKAYA Üye Rıdvan GÜLEÇ