ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2020/14 Karar Sayısı : 2020/58 Karar Tarihi : 15/10/2020 R.G. Tarih – Sayısı :
3/12/2020 – 31323 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Gaziantep 2. İdare Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: Mülga 14/7/1966 tarihli ve 772 sayılı Çarşı ve Mahalle
Bekçileri Kanunu’nun 6. maddesinin (E) bendinde yer alan “ Ağır hapis veya 6
aydan fazla hapis… ” ibaresinin Anayasa’nın 2., 5., 49. ve 70. maddelerine
aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Dosyanın işlemden kaldırılması kararının iptali talebiyle
açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan
Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Mülga 772 sayılı Kanun’un iptali talep edilen kuralın da
yer aldığı 6. maddesi şöyledir: “ Madde 6-
Çarşı ve mahalle bekçisi olacaklarda aşağıdaki niteliklerin bulunması şarttır. A) Türk vatandaşı olmak, B) İlkokulu bitirmiş olmak, C) Askerlik ödevini bitirmiş olup 30 yaşından yukarı
olmamak, D) Görevini yapmaya engel olabilecek bir hastalık veya
engelliliği bulunmadığı sağlık kurulu tarafından verilmiş raporlarla tevsik
edilmiş olmak, E) Ağır hapis veya 6 aydan fazla hapis veyahut
affa uğramış olsalar bile zimmet, ihtilas, irtikap, rüşvet, hırsızlık,
dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanmak, dolanlı iflas veya yüz
kızartıcı başka bir fiilden dolayı hapis cezasından hükümlü bulunmamak, F) Türk toplum telakkilerine göre kötü şöhretli
tanınmamak, G) Kamu haklarından mahrum olmamak, kamu hizmetlerinden mahrumiyet
cezası ile mahkûm bulunmamak,” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Recep KÖMÜRCÜ, Serdar ÖZGÜLDÜR, Burhan ÜSTÜN,
Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ,
Kadir ÖZKAYA, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız
SEFERİNOĞLU ve Selahaddin MENTEŞ’in katılımlarıyla 19/2/2020 tarihinde yapılan
ilk inceleme toplantısında öncelikle uygulanacak kural sorunu görüşülmüştür. 2. Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40.
maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, bu dava sebebiyle
uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini
Anayasa’ya aykırı görmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varması durumunda bu hükümlerin
iptalleri için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancak anılan maddeler
uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde
yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması, iptali
talep edilen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekir. Uygulanacak kural
ise bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların
çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak
nitelikte bulunan kurallardır. 3. Başvuru kararında, mülga 772 sayılı Kanun’un 6.
maddesinin (E) bendinde yer alan “ Ağır hapis veya 6 aydan fazla
hapis…” ibaresinin iptali talep edilmiştir. Anılan bent, çarşı ve mahalle
bekçisi olmak için ağır hapis veya 6 aydan fazla hapis cezasından hükümlü
olmama şartını öngörmektedir. 4. Bakılmakta olan davanın konusunu ise davacının 6 aydan
fazla hapis cezası mahkûmiyetinin bulunması oluşturmaktadır. Bu itibarla anılan
bentte yer alan “ Ağır hapis veya… ” ibaresinin bakılmakta olan davada uygulanma imkânı bulunmamaktadır. 5. Açıklanan nedenle mülga 14/7/1966 tarihli ve 772
sayılı Çarşı ve Mahalle Bekçileri Kanunu’nun 6. maddesinin (E) bendinde yer
alan; A. “Ağır hapis
veya…” ibaresinin itiraz başvurusunda bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu
davada uygulanma imkânı bulunmadığından bu ibareye ilişkin başvurunun
Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, B. “…6 aydan
fazla hapis…” ibaresinin esasının
incelenmesine, OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 6. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Aydın AYGÜN
tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, dava konusu kanun hükmü,
dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü: A. Anlam ve
Kapsam 7. Mülga 772 sayılı Kanun’un 6. maddesinin (E) bendinde
affa uğramış olsalar bile zimmet, ihtilas, irtikap, rüşvet, hırsızlık,
dolandırıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kullanmak, dolanlı iflas veya yüz
kızartıcı başka bir fiilden dolayı hapis cezasına hükümlü olmamayı
öngörmektedir. Anılan bentte yer alan “… 6 aydan fazla hapis… ” ibaresi
itiraz konusu kuralı oluşturmaktadır. 8. Mülga 772 sayılı Kanun’un 3. maddesinde çarşı ve
mahalle bekçilerinin görevleri sayılmıştır. Söz konusu görevleri ifa etmek
üzere alınacak bekçilerde bulunması gereken koşullar ise mülga Kanun’un 6.
maddesinde sayılmıştır. 9. Bu bağlamda çarşı ve mahalle bekçilerinde aranacak
koşullar 14/7/1965 tarihli ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun devlet
memurluğuna alınacaklarda aranacak şartların belirtildiği 48. maddesinden
farklılık göstermektedir. 657 sayılı Kanun’un anılan maddesinde kasten işlenen
suçlardan mahkûm olmak devlet memurluğuna engel olarak belirtilmişken itiraz
konusu kuralda ise herhangi bir ayrım yapılmaksızın 6 aydan fazla hapis
cezasına konu tüm mahkûmiyetlerin çarşı ve mahalle bekçiliğine engel olduğu
hükme bağlanmıştır. B. İtirazın Gerekçesi 10.
Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralın mülga 1/3/1926 tarihli ve 765
saylı Türk Ceza Kanunu zamanında var olan yaptırım sistemine göre düzenlendiği,
657 sayılı Kanun’da yer alan benzer nitelikteki hükmün zaman içinde ceza
kanunlarındaki değişiklikler de dikkate alınarak yeniden düzenlendiği, anılan
hüküm uyarınca taksirli suçlar nedeniyle alınan mahkûmiyetin devlet memuru
olmaya engel teşkil etmediği, buna karşın taksirle işlediği suçtan ötürü 6
aydan fazla hapis cezası alanların çarşı ve mahalle bekçisi olamadığı, bu
durumun ise ölçülülük ve hukuki güvenlik ilkeleriyle bağdaşmadığı, işsizlerin
korunması ve insanların maddi ve manevi varlığının gelişmesi önünde engel
oluşturduğu belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 5., 49. ve 70. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. C.
Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 11. 6216
sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13.
maddesi yönünden de incelenmiştir. 12. Anayasa’nın
kamu hizmetine girme hakkını düzenleyen 70. maddesinin birinci fıkrasında “Her
Türk, kamu hizmetlerine girme hakkına sahiptir” denilmiş; ikinci fıkrasında
ise “Hizmete alınmada, görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir
ayırım gözetilemez” hükmüne yer verilmiştir. 13. İtiraz
konusu kural, çarşı ve mahalle bekçisi olmaya engel bir hususu düzenlemesi
nedeniyle kamu hizmetine girme hakkını sınırlamaktadır. 14.
Anayasa’nın 13. maddesinde “ Temel hak ve hürriyetler, özlerine
dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere
bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın
sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine
ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. ” denilmektedir. Buna göre kamu
hizmetine girme hakkına sınırlama getiren düzenlemelerin, kanunla yapılması ve
Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun olması gerekir. 15. Anayasa’nın 13. maddesi kapsamında kamu hizmetine giriş
hakkını sınırlamaya yönelik bir kanuni düzenlemenin şeklen var olması yeterli
olmayıp yasal kuralların keyfiliğe izin vermeyecek şekilde belirli,
ulaşılabilir ve öngörülebilir düzenlemeler niteliğinde olması gerekir. 16. Esasen temel hakları sınırlayan kanunun bu
niteliklere sahip olması, Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk
devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk devletinde, kanuni düzenlemelerin hem
kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer
vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca
kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir.
Kanunda bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından
da zorunludur. Zira bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını,
bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de
yasal düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını
gerekli kılar (AYM, E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla
Anayasa’nın 13. maddesinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik,
Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesi ışığında
yorumlanmalıdır. 17. İtiraz konusu kuralda çarşı ve mahalle bekçiliği
görevine hangi tür ve miktardaki cezanın engel olacağı herhangi bir tereddütte
mahal bırakmayacak biçimde açık ve net olarak düzenlendiği görüldüğünden
kuralın belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir nitelikte olduğu
anlaşılmaktadır. Bu yönüyle kuralın kanunilik şartını taşımadığı söylenemez. 18. Bununla birlikte temel hak ve özgürlüklere sınırlama
getiren kuralların Anayasa’nın 13. maddesine uygunluğu denetlenirken
sınırlamanın kanuna dayanması yeterli olmayıp aynı zamanda anayasal bağlamda
meşru bir nedene de dayanması gerekmektedir. 19. Anayasa’nın kamu
hizmetine girme hakkını düzenleyen 70. maddesinin ikinci fıkrasında hizmete
alınmada görevin gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir ayrım gözetilemeyeceği
öngörülerek bir yandan kamu hizmetine alınmada aranacak koşulların belirlenmesi
hususunda kanun koyucuya takdir yetkisi tanınmış, diğer yandan da söz konusu
koşullar belirlenirken bu hakka getirilecek sınırlamaların ancak görevin
gerektirdiği niteliklerle uyumlu olması hâlinde mümkün olabileceği ifade
edilmiştir. Buna göre kamu hizmetine girme hakkına şart belirlemek suretiyle
getirilecek sınırlama görevin gerektirdiği niteliklerden başka bir şarta
bağlanamaz. Aksi takdirde getirilen sınırlamanın anayasal bağlamda meşru bir
nedene dayandığı söylenemez. 20. İtiraz konusu kural, çarşı ve mahalle bekçisi
olabilmek için 6 aydan fazla hapis cezasından hükümlü olunmamasını
öngörmektedir. Kural, hapis cezası verilmesini gerektiren suçun niteliği
bakımından bir ayrım yapmamaktadır. Diğer bir ifade ile kuralda belirtilen süreyle
hapis cezasına mahkûmiyeti gerektiren suçun nasıl işlendiği hususunda ayrım
gözetilmeksizin kasten ya da taksirle işlenmiş her suçun çarşı ve mahalle
bekçisi olmaya engel oluşturacağı hüküm altına alınmıştır. 21. Suçun işleniş biçimleri olan kast veya taksir
kavramları 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nda açıklanmıştır.
Anılan Kanun’un 21. maddesine göre kast, “…suçun kanuni tanımındaki
unsurların bilerek ve istenerek gerçekleştirilmesidir . ” Taksir ise aynı Kanun’un 22. maddesinde “…dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık
dolayısıyla, bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesi
öngörülmeyerek gerçekleştirilmesi…” şeklinde tanımlamıştır . 22. Öte yandan 5237 sayılı Kanun’un 21. maddesinin
(1) numaralı fıkrasında “ Suçun oluşması kastın varlığına bağlıdır ”
denmek suretiyle suçların işlenmesinde asıl olanın kastın varlığı olduğu
belirtilmiştir. Nitekim anılan Kanun’un 22. maddesinin (1) numaralı fıkrasında
taksirle icra edilen fiillerin kanunda açıkça belirtildiği hâllerde
cezalandırılabileceği hükme bağlanmıştır. 23. Suçlar yönünden kast kavramının yukarıda değinilen
tanımı dikkate alındığında bilerek ve isteyerek suç işlediği kesin hüküm ile
tespit edilmek suretiyle belirli bir sürenin üzerinde hapis cezası ile mahkûm
edilen bireylerin çarşı ve mahalle bekçiliğine girmelerinin engellenmesi
anlaşılabilir bir durumdur. Kurala konu çarşı ve mahalle bekçiliğinin genel
kolluğa yardımcı silahlı kamu görevlileri olduğu dikkate alındığında kasten
işlenen suçlar yönünden böyle bir koşul öngörülmesi çarşı ve mahalle
bekçilerinin yapacağı kamu görevinin gereklerinden kabul edilebilir. Bununla
birlikte suçun taksirle işlenmesinde kasıt unsurunun bulunmadığı ve failin
suçun neticesini öngörmesinin veya istemesinin söz konusu olmadığı
gözetilmelidir. Bireylerin hayatın olağan akışı içinde bilmeden ve istemeden
gerçekleştirdikleri eylemlerden dolayı belirli bir kamu hizmetine girmelerinin
süresiz olarak engellenmesinin görevin niteliğinden kaynaklanan bir sınırlama
olduğunu söylemek güçtür. Buna rağmen kuralda, kasten işlenen suçlar ile
taksirle işlenen suçlar arasında hizmete giriş yönünden hiçbir ayrım veya
farklılık yapılmadan 6 aydan fazla hapis cezası gerektiren herhangi bir fiili
işleyenlerin söz konusu kamu görevine alınmayacağı hüküm altına alınmıştır. 24. Kaldı ki devlet memurluğuna alınmaya ilişkin genel
şartlar arasında yalnızca suçun kasten işlenmesi hâlinde mahkûmiyetin engel
teşkil edeceğinin düzenlendiği görülmektedir. Bu itibarla çarşı ve mahalle
bekçilerinin yardımcı olduğu genel kolluk veya diğer kamu düzeni ile ilgili
kamu görevlilerinin kamu hizmetlerine girişi bakımından da taksirle işlenen
suçlar engel teşkil etmemektedir. 25. Bu durumda itiraz konusu kuralla taksirle işlenen
suçlardan mahkûmiyet hâlinde dahi çarşı ve mahalle bekçiliğine girilmesinin
engellenmesinin anayasal bağlamda meşru bir amacının bulunduğu söylenemez. 26. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 13. ve 70.
maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. Kuralın Anayasa’nın 2. maddesine de
aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususlar Anayasa’nın
13. ve 70. maddeleri kapsamında yapılan incelemede ele alınmış olduğundan
Anayasa’nın 2. maddesi yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek
görülmemiştir. Kural, Anayasa’nın 13. ve 70. maddelerine aykırı
görülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 5. ve 49. maddeleri yönünden
incelenmemiştir. IV. HÜKÜM Mülga 14/7/1966 tarihli
ve 772 sayılı Çarşı ve Mahalle Bekçileri Kanunu’nun 6. maddesinin (E) bendinde
yer alan “…6 aydan fazla hapis…” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olduğuna
ve İPTALİNE 15/10/2020 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü
  ARSLAN Başkanvekili Hasan
  Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Kadir
  ÖZKAYA Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Muammer
  TOPAL Üye M.
  Emin KUZ Üye Rıdvan
  GÜLEÇ Üye Recai
  AKYEL Üye Yusuf
  Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız
  SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin
  MENTEŞ Üye Basri
  BAĞCI