ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2024/83 Karar Sayısı : 2024/227 Karar Tarihi : 25/12/2024 R.G.Tarih-Sayı : 18/3/2025-32845 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara 18. Aile Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 22/11/2001
tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 161. maddesinin ikinci fıkrasının
“ …her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer. ”
bölümünün Anayasa’nın 5., 10., 13., 20., 36. ve 40. maddelerine aykırılığı
ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Boşanma
davasında itiraz konusu kuralın Anayasa’ya
aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu
kuralın da yer aldığı 161. maddesi şöyledir: “ I. Zina Madde 161- Eşlerden biri zina ederse, diğer eş boşanma
davası açabilir. Davaya hakkı olan eşin boşanma sebebini öğrenmesinden
başlayarak altı ay ve her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl geçmekle
dava hakkı düşer. Affeden tarafın dava hakkı yoktur. ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Kadir
ÖZKAYA, Hasan Tahsin GÖKCAN, Basri BAĞCI, Engin YILDIRIM, Rıdvan GÜLEÇ, Recai
AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, İrfan
FİDAN, Kenan YAŞAR Yılmaz AKÇİL ve Ömer ÇINAR’ın katılımlarıyla 9/5/2024 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle
sınırlama sorunu görüşülmüştür. 2. Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011
tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında
Kanun’un 40. maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, o dava
sebebiyle uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin
hükümlerini Anayasa’ya aykırı görmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri
sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varması durumunda bu
hükümlerin iptalleri için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancak
anılan maddeler uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için
elinde yöntemince açılmış ve mahkemenin görev kapsamına giren bir davanın
bulunması, iptali talep edilen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekir.
Uygulanacak kural ise bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan
sorunların çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki
yapacak nitelikteki kurallardır. 3. 4721 sayılı Kanun’un 161. maddesinin
ikinci fıkrasında davaya hakkı olan eşin,
boşanma sebebini öğrenmesinden başlayarak altı ay ve her hâlde zina eyleminin
üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkının düşeceği öngörülmüştür. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, anılan fıkranın “ …her
hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer. ” bölümünün iptalini talep etmiştir. 4. İtiraz konusu kuralda yer alan “ …geçmekle dava
hakkı düşer. ” ibaresi “ …her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl... ”
ibaresinin yanı sıra itiraz konusu olmayan “ … boşanma sebebini öğrenmesinden başlayarak altı ay… ” ibaresi
bakımından da geçerli, ortak kural niteliğindedir. Bu itibarla kuralın esasına
ilişkin incelemenin kuralda yer alan “ …her hâlde zina eyleminin üzerinden
beş yıl… ” ibaresi ile sınırlı olarak yapılması gerekir. 5. Açıklanan nedenle 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı
Türk Medeni Kanunu’nun 161. maddesinin ikinci fıkrasının “ …her hâlde zina
eyleminin üzerinden beş yıl geçmekle dava hakkı düşer. ” bölümünün e sasının
incelenmesine, esasa ilişkin incelemenin anılan bölümde yer alan “ …her hâlde
zina eyleminin üzerinden beş yıl… ” ibaresi ile sınırlı olarak
yapılmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN
İNCELENMESİ 6. Başvuru
kararı ve ekleri, Raportör Elif ÇELİKDEMİR ANKITCI tarafından hazırlanan işin
esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kuralları
ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü: A. Anlam
ve Kapsam 7. Konusunu evlilik dışı cinsel ilişkinin
oluşturduğu zina, öğretide de kabul edildiği üzere evlilik bağının eşlere
yüklediği cinsel bağlılığın ihlali olarak tanımlanabilir (AYM, E.1996/15, K.1996/34,
23/9/1996). 4721 sayılı Kanun’un 161.
maddesinin birinci fıkrasında eşlerden
birinin zina etmesi durumunda diğer eşin boşanma davası açabileceği
belirtilmiştir. 8. Anılan Kanun’da boşanma nedenleri
mutlak ve nispi olarak düzenlenmiştir. Buna göre mutlak boşanma sebeplerinin
varlığının ortaya konulması hâlinde yargı makamlarınca boşanmaya hükmedilir.
Buna karşın nispi boşanma sebeplerinin varlığı tek başına evliliğin sona ermesi
için yeterli görülmemekte, ayrıca ortak hayatın çekilmez olduğunun taraflarca
ispatlanması gerekmektedir. Kanun’a göre mutlak boşanma nedenleri; zina, hayata
kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış, terk, anlaşmalı boşanma ve eylemli
ayrılıktır. 9. Zina eylemi, sadakat yükümlülüğünün
ihlal edilmesinin özel bir biçimi olarak mutlak boşanma nedenleri kapsamında
öngörülmüştür. Buna göre zina eyleminin ispatlanması hâlinde hâkim tarafından
başkaca bir araştırma yapılmaksızın boşanmaya karar verilecektir. Başka bir
ifadeyle zinanın varlığının ortaya konulması hâlinde hâkimin boşanma kararı
vermeme yönünde bir takdir yetkisi bulunmamaktadır. 10. Anılan maddenin
ikinci fıkrasında zina sebebine dayalı olarak boşanma davası açma süreleri
düzenlenmiştir. Söz konusu fıkrada zinanın öğrenilmesinden itibaren altı ay ve
her hâlde zina eyleminden itibaren beş yıl içinde boşanma davası açılmadığı
takdirde bu boşanma sebebine dayalı olarak dava açma hakkının düşeceği hükme
bağlanmıştır. Fıkrada yer alan “ …her hâlde zina eyleminin üzerinden beş yıl… ” ibaresi itiraz konusu kuralı oluşturmaktadır. Bu itibarla kurala göre zina
eyleminden itibaren beş yıl içinde dava açılmazsa bu sebebe dayanılarak dava
açılamayacaktır. 11. Anılan sürenin hak
düşürücü nitelikte olması sebebiyle taraflarca ileri sürülmese de bu süre hâkim
tarafından resen gözetilir. Tek eylemden ibaret olan zinada süre, eylemin
gerçekleşmesinden itibaren başlarken devam eden eylemlerden oluşan zinada bu süre
son eylem tarihinden itibaren işlemeye başlamaktadır. B. İtirazın
Gerekçesi 12. Başvuru kararında
özetle; itiraz konusu kuralın eşin zinayı bilebilecek durumda olmamasına rağmen
beş yıl geçtikten sonra öğrenmesi hâlinde zina nedeniyle boşanma davası açma
imkânını engellediği, kuralla eşler arasındaki eşitliğin zina yapan eş lehine
bozulduğu, zina eyleminin evliliğin ağır kusurlarından sayılması nedeniyle
diğer eşe daha yüksek tazminat hakkı tanınmasına rağmen bu tazminat hakkının
beş yılla sınırlandığı, kişinin beş yıl geçtikten sonra haberdar olduğu zinaya
dayanarak dava açma imkânının ortadan kaldırılmasının etkili başvuru hakkını
ihlal ettiği belirtilerek kuralın Anayasa’nın
5., 10., 13., 20., 36. ve 40. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. C. Anayasa’ya
Aykırılık Sorunu 13.
Anayasa’nın “ Özel hayatın gizliliği ” başlıklı 20. maddesinin birinci fıkrasında “ Herkes,
özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir.
Özel hayatın ve aile hayatının gizliliğine dokunulamaz. ” denilmiştir. 14.
Anılan maddenin gerekçesinde de belirtildiği üzere özel hayata ve aile hayatına
saygı gösterilmesini isteme hakkı bir yönüyle özel hayatın gizliliğinin
korunmasını, başkalarının gözleri önüne serilmemesini, bir başka ifadeyle
kişinin özel hayatında yaşananların yalnız kendisi veya kendisinin bilmesini
istediği kimseler tarafından bilinmesini isteme hakkını korurken diğer yönüyle
resmî makamların özel hayata müdahale edememesi yani kişinin ferdî ve aile
hayatını kendi anladığı gibi düzenleyip yaşayabilmesi hakkını güvence altına
almaktadır (AYM, E.2020/64, K.2020/70, 12/11/2020, § 10; E.2022/105, K.2023/54,
22/3/2023, § 16; E.2023/116, K.2024/56, 22/2/2024, § 14). 15 . Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru alanında verdiği
kararlarda sıkça vurgulandığı üzere ö zel hayat
kavramı eksiksiz bir tanımı bulunmayan geniş bir kavramdır. Bu kapsamda korunan
hukuki değer esasen kişisel bağımsızlıktır. Özel hayata saygı hakkının
kapsamının belirlenmesinde bireyin kişiliğini geliştirmesi ve
gerçekleştirmesi kavramı temel alınmaktadır. Anılan hak; herkesin
istenmeyen bütün müdahalelerden uzak, kendine özel bir ortamda yaşama hakkına
sahip olduğuna işaret etmekle birlikte kişiliğin serbestçe geliştirilmesiyle
uyumlu birçok hukuki menfaati de içermektedir ( Serap Tortuk [1. B.], B. No: 2013/9660, 21/1/2015, §§ 31-36; Bülent
Polat [G.K.], B. No: 2013/7666,10/12/2015, §§ 61-63; Tevfik
Türkmen [GK], B. No: 2013/9704, 3/3/2016, §§ 50-52; Ata Türkeri [1. B.],
B. No: 2013/6057, 16/12/2015, §§ 30-32). 16. Evlilik birliğinin
kurulmasının yanı sıra sona erdirilmesi de özel hayata saygı gösterilmesini
isteme hakkıyla doğrudan ilgilidir (AYM, E.2023/116, K.2024/56, 22/2/2024, § 17).
Evlilik birliği eşler arasında sadakat esasına dayanmakta olup bu yükümlülüğün
eşlerden biri tarafından ihlal edilmesi hâlinde diğer eşin bu birliği sona
erdirmek istemesi özel hayatın bir unsuru olan kişisel özerkliğin bir
gereğidir. Zinanın eşler arasındaki sadakat yükümlülüğünü ihlal eden bir
davranış olduğu açıktır. Dolayısıyla bir kimsenin zina eden eşle olan evlilik
birliğini ortadan kaldırma imkânına sahip olması özel hayata saygı hakkı
kapsamında ona sağlanması gereken güvenceler arasındadır. 17. Kural uyarınca zina sebebine dayanarak boşanma davası
açma hakkı olan eşin zina eyleminden itibaren beş yıl içinde dava açması
gerekmektedir. 18. Anayasa’nın 40. maddesinin
birinci fıkrasında “ Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri ihlâl edilen
herkes, yetkili makama geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını isteme
hakkına sahiptir. ” denilmiştir. Anılan hükme göre kişilerin yargı makamları
ile idari makamlar önünde haklarını arayabilmelerine kolaylık ve imkân
sağlanması anayasal bir zorunluluktur. Bu zorunluluk, temel hak ve özgürlüğü
ihlal edilen ya da ihlal edildiğini iddia eden kişilerin ilgili yargı veya
idari merciler nezdinde şikâyetlerini dile getirmesi hususunda devlete gerekli
ve yeterli mekanizmaları oluşturarak uygun koşulları sağlama yükümlülüğü
getirmektedir (AYM, E.2019/102, K.2019/99, 25/12/2019, § 16). 19. Bu çerçevede
Anayasa’nın anılan maddesinde güvence altına alınan etkili başvuru hakkı,
anayasal bir hakkının ihlal edildiğini ileri süren herkese hakkın niteliğine
uygun olarak iddialarını inceletebileceği makul, erişilebilir, etkili, ihlalin
gerçekleşmesini veya sürmesini engellemeye ya da sonuçlarını ortadan kaldırmaya
elverişli idari ve yargısal yollara başvuruda bulunabilme imkânının
sağlanmasını teminat altına almaktadır (AYM, E.2019/102, K.2019/99, 25/12/2019,
§ 17). 20. Boşanma davası
açmak isteyen eşinin zina eylemini öğrenip öğrenmemesinden bağımsız olarak beş
yıl içinde dava açmadığı takdirde bu sebebe dayalı olarak dava açma hakkının
düşeceğini öngören kural, kişinin özel hayatına saygı hakkı bağlamında boşanma
hakkıyla bağlantılı olarak etkili başvuru hakkıyla ilgilidir. 21. Temel haklarla ilgili bir başvuru yolu öngörülmüşse
etkili başvuru hakkı, bu yolun erişilebilirliğini de güvence altına
almaktadır. Bu itibarla dava açma koşullarından biri olan dava açma süresi
temel haklarla ilgili olarak öngörülen başvuru yolunun erişilebilirliği ile
ilgilidir. Zina yapan eşe karşı diğer eş, eylemi öğrendiği tarihten itibaren
altı ay ve itiraz konusu kural gereğince eylemin gerçekleşmesinden itibaren beş
yıl içinde dava açmalıdır. 22.
Eşlerin zina eylemini öğrendiği tarihten itibaren altı ay içinde dava açma
hakları bulunmaktadır. Evlilik birliğini temelden sarsıcı niteliği bulunan bu
ağır kusurun diğer eş tarafından affedilmesi hâlinde 4721 sayılı Kanun’un 161.
maddesinin üçüncü fıkrasına göre artık bunun boşanma sebebi olarak ileri
sürülmesi mümkün değildir. Dolayısıyla kanun koyucu bu kusurun evlilik
birliğinin ortadan kaldırılmasına dayanak alınmasını, aleyhine zina eylemi
gerçekleştirilen eşin iradesine bırakmış olup bu iradeyi eylemin
öğrenilmesinden itibaren altı ay içinde ortaya koymasını beklemektedir. 23. Zinanın gerçekleşme
tarihinden itibaren bu sebebe dayalı olarak boşanma davası açılabilmesi için
kuralla azami bir süre öngörülmüştür. Kurala göre eylemin gerçekleşmesinden
itibaren beş yıl geçmekle zina sebebine dayalı olarak boşanma davası
açılamamaktadır. Böylece eşe, diğer eşin zina eylemini öğrenmemesi veya
öğrenebilecek durumda olmaması hâlinde dahi beş yıl önceki eyleme dayalı olarak
dava açma hakkı tanınmamıştır. Bu itibarla kuralla, kanun koyucunun kusurlu
eşin evlilik hayatı boyunca süresiz biçimde mutlak bir boşanma tehdidiyle karşı
karşıya kalmasının önüne geçmeyi amaçladığı anlaşılmaktadır. 24. Bu bağlamda kuralla
dava açma süresinin zina eylemini gerçekleştiren eş lehine beş yılla
sınırlandırılmasının diğer eş bakımından boşanma hakkı bağlamında özel hayatıyla
bağlantılı olarak etkili başvuru hakkına etkisi değerlendirilmelidir. Aleyhine
zina eylemi gerçekleştirilen eşin bu eylemi beş yıl içinde öğrenmesiyle bu
sebebe dayalı olarak boşanma davası açabileceği açıktır. 25. Öte yandan beş yıl
içinde eylemin öğrenilmemesi hâlinde bu sebeple boşanma davası açılamaması,
kusuru olmayan eşin evliliğin sonlandırılması amacıyla yargı mercilerine
başvuru yapamaması sonucunu doğurmamaktadır. Başka bir ifadeyle zina eyleminin
üzerinden beş yıl geçtikten sonra zinayı öğrenen eşin anılan Kanun’da
düzenlenen diğer boşanma sebeplerine ve bu kapsamda evlilik birliğinin
temelinden sarsılması sebebine dayanarak boşanma davası açmasına, açtığı bu
davada eşinin beş yıl önceki zina eylemini güven sarsıcı davranış olarak ileri
sürmesine engel bir düzenleme bulunmamaktadır. 26. Nitekim Kanun’un
166. maddesinin birinci ve ikinci fıkralarında düzenlenen evlilik birliğinin
temelinden sarsılmasına dayalı boşanma davaları, daha az kusurlu olan eş
tarafından herhangi bir süreye tabi olmaksızın evlilik süresi boyunca
açılabilmektedir. Bu yargılamada mahkeme, tarafların kusurlarının ağırlığını
değerlendirerek bir sonuca varmaktadır. 27. Bir nispi boşanma
sebebi olan evlilik birliğinin temelden sarsılması sebebine dayalı olarak
açılacak boşanma davasında -bir mutlak boşanma sebebi olan zina sebebine dayalı
olarak açılan boşanma davasından farklı olarak- davacı ayrıca ortak hayatın
çekilmez hâle geldiğini ispatlama yükümlülüğü altında bulunsa da davacıya bu
şekilde bir ispat külfeti yüklenmesi boşanma davasının başarıya ulaşma şansını ortadan
kaldırmadığı gibi ciddi bir biçimde azalttığı da söylenemez. Dolayısıyla beş
yıldan önce gerçekleşen zina eylemlerinin bir nispi boşanma sebebi olarak kabul
edilmesi ve nispi boşanma sebebi olarak dava konusu edilebilmesi sadakatsizliğe
uğrayan eşin evlilik birliğini sonlandırılabilmesi hakkı bağlamında ona
sağlanan yargısal başvuru imkânını etkisiz kılmamaktadır. 28. Yine Kanun’un 174.
maddesinde boşanma nedeniyle manevi tazminat hakkı düzenlenmiştir. Anılan
maddeye göre boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı saldırıya
uğrayan taraf, kusurlu olan diğer taraftan manevi tazminat talep edebilir.
Zinayı beş yıl geçtikten sonra öğrenen eş, bu kusurlu davranışı nedeniyle eşi
aleyhine boşanma davası açabileceği gibi açılan davada bu sebeple tazminat
talebinde de bulunabilecektir. 29. Bu itibarla zina
mutlak boşanma sebebine dayalı boşanma davalarının azami süreyle
sınırlandırılmasını öngören kuralın, kusurlu olmayan eşin evliliğini
sonlandırabilmesine ilişkin başvuru yolunun erişilebilirliğini ve etkililiğini
zedelemediği sonucuna ulaşılmıştır. 30. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 20. ve 40.
maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. Kuralın
Anayasa’nın 5. ve 36. maddelerine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda
belirtilen hususların Anayasa’nın 20. ve 40. maddeleri kapsamında ele alınmış
olması nedeniyle Anayasa’nın 5. ve 36. maddeleri yönünden ayrıca bir inceleme
yapılmasına gerek görülmemiştir. Kuralın Anayasa’nın 10. ve 13. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. IV. HÜKÜM 22/11/2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun
161. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “ …her hâlde zina eyleminin
üzerinden beş yıl… ” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve
itirazın REDDİNE 25/12/2024 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Kadir ÖZKAYA Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Basri BAĞCI Üye Engin YILDIRIM Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE Üye Yılmaz AKÇİL Üye Ömer ÇINAR Üye Metin KIRATLI