ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2003/84 Karar Sayısı : 2003/89 Karar Günü : 15.10.2003 Resmi Gazete tarih/sayı: 17.12.2003/25319 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Söke Asliye Ceza
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 21.5.2002 günlü, 4758
sayılı 23 Nisan 1999 Tarihine Kadar İşlenen Suçlardan Dolayı Şartla
Salıverilmeye, Dava ve Cezaların Ertelenmesine Dair Kanunda Değişiklik
Yapılmasına İlişkin Kanun'un 1. maddesiyle yeniden düzenlenen 4616 sayılı
Yasa'nın 1. maddesinin 4. bendinin, Anayasa'nın 10. maddesine aykırılığı
savıyla iptali istemidir. I- OLAY Sanıkların, hırsızlık ve hırsızlık malını saklamak ve tavassut
etmek suçlarını işledikleri ileri sürülerek cezalandırılmaları için açılan kamu
davasında, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan
Mahkeme, iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 4616 sayılı Yasa'nın 1. maddesinin 4. bendini yeniden düzenleyen,
21.5.2002 günlü, 4758 sayılı "23 Nisan 1999 Tarihine Kadar İşlenen
Suçlardan Dolayı Şartla Salıverilmeye, Dava ve Cezaların Ertelenmesine Dair
Kanunda Değişiklik Yapılmasına İlişkin Kanun"un itiraz konusu 1. maddesi
şöyledir: "23 Nisan 1999 tarihine kadar işlenmiş ve ilgili kanun
maddesinde öngörülen şahsi hürriyeti bağlayıcı cezanın üst sınırı on yılı
geçmeyen suçlardan dolayı haklarında henüz takibata geçilmemiş veya hazırlık
soruşturmasına girişilmiş olmakla beraber dava açılmamış veya son soruşturma
aşamasına geçilmiş olmakla beraber henüz hüküm verilmemiş veya verilen hüküm
kesinleşmemiş ise, davanın açılması veya kesin hükme bağlanması ertelenir;
varsa tutukluluk halinin kaldırılmasına karar verilir. Bu suçlarla ilgili dosya
ve deliller, her bir suçun dava zamanaşımı süresinin sonuna kadar muhafaza
edilir. Erteleme konusu suçun dava zamanaşımı süresi içinde bu suç ile
aynı cins veya daha ağır şahsi hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektiren bir suç işlendiğinde,
erteleme konusu suçtan dolayı da dava açılır veya daha önce açılmış bulunan
davaya devam edilerek hüküm verilir. Bu süre, erteleme konusu suç ile aynı cins
veya daha ağır şahsi hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektiren bir suç
işlenmeksizin geçirildiğinde, ertelemeden yararlanan hakkında kamu davası
açılmaz; açılmış olan davanın ortadan kaldırılmasına karar verilir. Bu bentle ilgili olarak bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten
itibaren üç ay içinde dosyanın bulunduğu yargı merciine başvurmak suretiyle
soruşturmaya veya davaya devam edilmesini istediklerini bildirenler hakkında
soruşturma veya davaya devam olunur. Mahkumiyet halinde verilen ceza, dava
zamanaşımı süresince ertelenir. Bu süre içinde erteleme konusu suç ile aynı
cins veya daha ağır şahsi hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektiren bir suç
işlendiğinde ertelenen ceza da infaz edilir. Aynı süre, erteleme konusu suç ile
aynı cins veya daha ağır şahsi hürriyeti bağlayıcı cezayı gerektiren bir suç
işlenmeksizin geçirildiğinde, mahkumiyet vaki olmamış sayılır" B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralı Başvuru kararında Anayasa'nın 10. maddesine dayanılmış, 2. maddesi
ise mahkememizce ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU,
Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN ve Fazıl SAĞLAM'ın
katılmalarıyla 15.10.2003 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında, öncelikle
davada uygulanacak kural ve sınırlama sorunu görüşülmüştür. A- Davada Uygulanacak Kural Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmakta
oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararname
kurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık savının ciddî olduğu kanısına varırlarsa o hükmün iptali için Anayasa
Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidir. Ancak, Anayasa'ya aykırı bulduğu kurallar uyarınca
bir mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince
açılmış ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen
kuralın da o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa
kuralları, davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya
davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte
kurallardır. İtiraz yoluna başvuran mahkemenin bakmakta olduğu dava son
soruşturma aşamasında olup henüz sonuçlandırılmamıştır. Bu durumda, davada
uygulanacak kural, 4616 sayılı Yasa'nın 1. maddesinin 4. bendini yeniden
düzenleyen, 4758 sayılı Yasa'nın 1. maddesinin 4. bendinin birinci
paragrafıdır. Dava zamanaşımı süresi içinde şahsi hürriyeti bağlayıcı cezayı
gerektiren bir suç işlenmesi ve davaya devam edilmesinin istenilmesi hallerinde
yapılacak işlemleri düzenleyen ikinci ve üçüncü paragraflar mahkemenin davada
uygulayacağı kurallar değildir. Bu nedenle, ikinci ve üçüncü paragrafların
iptaline ilişkin başvurunun mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine
15.10.2003 gününde oybirliğiyle karar verilmiştir. B- Sınırlama Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi'ne
itiraz yoluyla yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin
bakmakta olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır. İtiraza konu 4. bentte, 23 Nisan 1999 tarihine kadar işlenmiş ve
ilgili kanun maddesinde öngörülen şahsi hürriyeti bağlayıcı cezanın üst sınırı
on yılı geçmeyen suçlardan dolayı haklarında henüz takibata geçilmemiş veya
hazırlık soruşturmasına girişilmiş olmakla beraber dava açılmamış veya son
soruşturma aşamasına geçilmiş olmakla beraber henüz hüküm verilmemiş veya
verilen hüküm kesinleşmemiş kimselerle ilgili yapılacak işlemler
düzenlenmiştir. Başvuru kararında, 4616 sayılı Yasa'nın 1. maddesinin 4. bendini
yeniden düzenleyen 4758 sayılı Yasa'nın 1. maddesinin 4. bendinin tamamının
iptali istenilmiş ise de, sanıklar hakkında verilen mahkûmiyet kararının,
yeniden düzenlenen 4. bent uyarınca davanın ertelenmesine yer olup olmadığının
değerlendirilmesi gerekçesiyle Yargıtay 6. Ceza Dairesi'nce bozulması üzerine
mahkemede yeniden yürütülen davanın son soruşturma aşamasında olması ve henüz
hüküm verilmemesi nedeniyle kurala ilişkin esas incelemenin davada uygulanacak
kural olan 4. bendin birinci paragrafının "haklarında ... son soruşturma
aşamasına geçilmiş olmakla beraber henüz hüküm verilmemiş ..."ler yönünden
sınırlı olarak yapılmasına 15.10.2003 gününde oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenen yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralı ve bunların gerekçeleri ile diğer
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında, 4758 sayılı Yasa ile değişik 4616 sayılı
Yasa'nın 1. maddesinin dördüncü bendinde, 23 Nisan 1999 tarihine kadar işlenen
suçlardan dolayı davaların ertelenmesinin düzenlendiği, bununla davaları henüz
sonuçlanmamış olanlara ayrıcalık tanındığı, uygulamayla dürüst davranmayan,
yargılamadan kaçan, davanın sonuçlanmasını engelleyen kişilerin ödüllendirilmiş
olacağı ve yasanın uygulanması bakımından aynı suçu işleyenler arasında farklı
sonuçlar doğacağı nedenleriyle kuralın, Anayasa'nın 10. maddesine aykırı olduğu
ileri sürülmüştür. İtiraz konusu 4. bendin birinci paragrafında, 23 Nisan 1999
tarihine kadar işlenmiş ve ilgili yasa kuralında öngörülen şahsi hürriyeti
bağlayıcı cezanın üst sınırı on yılı geçmeyen suçlardan dolayı takibata
geçilmemiş veya dava açılmamış, hüküm verilmemiş veya verilen hüküm kesinleşmemiş
ise davanın açılması veya kesin hükme bağlanmasının erteleneceği, varsa
tutukluluk halinin kaldırılmasına karar verileceği, bu suçlarla ilgili dosya ve
delillerin her bir suçun dava zamanaşımı süresinin sonuna kadar saklanacağı
belirtilmiştir. 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesine göre Anayasa Mahkemesi kanunların, kanun
hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya
aykırılığı hususunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmaya
mecbur değildir. Anayasa Mahkemesi taleple bağlı kalmak kaydıyla başka gerekçe
ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir. Bu nedenle, itiraz konusu kural
Anayasa'nın yalnız 10. maddesi yönünden değil, ilgisi nedeniyle 2. maddesi
yönünden de incelenmiştir. Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti eylem ve
işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup
güçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek
sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukukun üstün
kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık, yasaların üstünde
yasakoyucunun da uyması gereken temel hukuk ilkeleri ve Anayasa'nın bulunduğu
bilincinde olan devlettir. Bu bağlamda hukuk devletinde yasakoyucu yalnız
yasaların Anayasa'ya değil, Anayasa'nın da hukukun evrensel temel ilkelerine
uygun olmasını sağlamakla yükümlüdür. Hukukun temel ilkeleri arasında yer alan eşitlik ilkesine
Anayasa'nın 10. maddesinde yer verilmiştir. Buna göre, yasa önünde eşitlik
ilkesi hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile eylemi
değil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı durumda
bulunan kişilerin yasalar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak,
ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda
bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa karşısında
eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Yasa'da, birden fazla suç işlenmesi halinde, Yasa'nın yürürlük
tarihinden önce cezası kesinleşenlerin toplam hükümlülüklerinden Yasa'nın 2.
bendi uyarınca bir kez on yıllık indirim yapılmasına karşın, yargılamaları
sürenler bakımından ise her davanın açılması veya kesin hükme bağlanmasının
ertelenmesi öngörülmüştür. Aynı tarihte suç işleyen iki kişiden biri hakkındaki yargılamanın
soruşturmayı yapan organlar tarafından kısa sürede sonuçlandırılarak kesin
hükümle bitirilmesi ve sanığın hükümlü statüsüne geçmesi halinde indirimin bir
kez yapılması, ikinci kişinin kaçması ya da kimi nedenlerle yargılamayı
güçleştirecek gayretler içerisinde olması veya yargılayanların çeşitli
nedenlerle yargılamayı sonuçlandıramaması durumunda ise her dava için ayrı
erteleme imkanı getirilmesi, Yasa'nın uygulanmasında adîl olmayan farklı
sonuçlar oluşturabilecektir. Öte yandan, 2. bentte infaz yasasına göre çekmeleri gereken toplam
cezaları on yıldan az olan hükümlülerin cezaları infaz edilmeden şartla
salıverilip ceza süresi kadar deneme süresine tabi tutulacakları belirtilirken,
itiraz konusu kuralla, davanın açılması veya kesin hükme bağlanması
ertelenenlerin, suçun istilzam ettiği cezanın veya aşağı ve yukarı sınırları
içeren cezalarda ise cezanın üst sınırı esas alınarak suç için Türk Ceza
Kanunu'nda belirlenen dava zamanaşımı süresi kadar deneme süresine bağlı olacaklarının
öngörülmesi, infazda adalet anlayışı ile bağdaşmayan farklılıklar
yaratabilecektir. Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kural, Anayasa'nın 2.
maddesindeki "hukuk devleti" ilkesi ile 10. maddesindeki eşitlik
ilkesine aykırıdır. İptali gerekir. Mehmet ERTEN bu görüşe katılmamıştır. VI- SONUÇ 21.12.2000 günlü, 4616 sayılı "23 Nisan 1999 Tarihine Kadar
İşlenen Suçlardan Dolayı Şartla Salıverilmeye, Dava ve Cezaların Ertelenmesine
Dair Kanun"un 1. maddesinin 21.5.2002 günlü, 4758 sayılı Yasa ile yeniden
düzenlenen 4. bendinin birinci paragrafının, "... haklarında ... son
soruşturma aşamasına geçilmiş olmakla beraber henüz hüküm verilmemiş
..."ler yönünden Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Mehmet ERTEN'in
karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, 15.10.2003 gününde karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Samia AKBULUT Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Mehmet ERTEN Üye Fazıl SAĞLAM KARŞIOY
YAZISI Somut olayda, son soruşturmaya geçilmiş, henüz hüküm verilmemiş ve
kesin hükme bağlanmasının ertelenmesine karar verilmesi gereken bir davanın
bulunduğu, 4758 sayılı Yasa'nın 1. maddesiyle yeniden düzenlenen 4616 sayılı
Yasa'nın 1. maddesinin 4. bendinin birinci paragrafının da sözkonusu olayda
uygulanacak kural olduğu anlaşılmaktadır. İtiraz konusu 4. bendin birinci paragrafında "23 Nisan 1999
tarihine kadar işlenmiş ve ilgili kanun maddesinde öngörülen şahsî hürriyeti
bağlayıcı cezanın üst sınırı on yılı geçmeyen suçlardan dolayı haklarında henüz
takibata geçilmemiş veya hazırlık soruşturmasına girişilmiş olmakla beraber
dava açılmamış veya son soruşturma aşamasına geçilmiş olmakla beraber henüz
hüküm verilmemiş veya verilen hüküm kesinleşmemiş ise, davanın açılması veya
kesin hükme bağlanması ertelenir; ..." denilmektedir. Başvuru kararında, itiraz konusu Yasa'nın 1. maddesinin 4. bent
hükmünün uygulanmasının davaları henüz sonuçlanmamış kişilerin hiçbir haklı
neden yokken davalarının ertelenmesini sağlayarak onlara ayrıcalık tanınmasına,
kimi nedenlerle davaları sonuçlandırılamayan kişilerin ödüllendirilmesine, aynı
tarihte aynı suçu işleyen iki kişiden biri hakkındaki davanın süratle
sonuçlandırılarak hükümlü statüsüne geçmesi diğerinin kaçması veya başka
nedenlerle sonuçlandırılamayan dava nedeniyle sanık statüsünde kalması
durumunda aynı suçu işleyenler arasında farklı sonuçların doğmasına neden
olacağı belirtilerek, kuralın, Anayasa'nın 10. maddesine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. Anayasa'nın 10. maddesinde yer alan, "yasa önünde eşitlik
ilkesi" hukuksal durumları aynı olanlar için sözkonusudur. Bu ilke ile
eylemli değil, hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı
durumda bulunan kişilerin yasalar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını
sağlamak, ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle,
aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa
karşısında eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Yasa önünde eşitlik, herkesin
her yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki
özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve
uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal
durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa'da öngörülen eşitlik ilkesi
zedelenmez. 23 Nisan 1999 tarihinden önce işlenmiş kimi suçlar için şartla
salıverilme ile dava ve cezaların ertelenmesini hükme bağlayan 4758 sayılı
Yasa'nın 1. maddesiyle yeniden yasalaştırılan 4616 sayılı Yasa'nın 1.
maddesinin 2. bendi, kesinleşmiş hürriyeti bağlayıcı cezalar toplamından
indirilecek süreyi, itiraz konusu 4. bendin birinci paragrafı ise, üst sınırı
on yılı geçmeyen suçlarda dava açılmasının veya kesin hükme bağlanmasının
erteleneceğini öngörmektedir. Yasakoyucu, bu düzenlemeyle Anayasa'nın 38.
maddesini ve ceza hukukunun genel ilkelerini gözetmiş, 23 Nisan 1999 tarihinden
önce işlenen suçlarda suçluluğu hükmen sabit olanlarla (hükümlülerle)
olmayanları (sanıkları) ayırmış, durumlarındaki özellikler nedeniyle de her birini
kendi içinde aynı hukuksal kurallara bağlı tutmuştur. Haklarında açılmış veya
açılacak davadan mahkûm edilip edilmeyecekleri belirsiz olan sanıkların,
hükümlülerden (mahkûm edilenlerden) ayrı hukuksal durumda olduklarının kabul
edilmesi ve buna göre sanıklar için ayrı hükümlüler için ayrı kurallar
konulması yasa önünde eşitlik ilkesinin gereğidir. Kaldı ki, hükümlü ve
sanıkların ayrı hukuksal kurallara bağlı tutulmaları ceza hukukunun genel
esaslarına da uygundur. Öte yandan, suçu aynı tarihte işlediği iddia edilenlerden
kimilerinin süratle sonuçlanan yargılamada hükümlü konumuna geçmeleri,
kimilerinin ise maksatlı davranış veya hukukî sebeplerle sonuçlanmayan
yargılamada sanık sıfatında kalmaları, bunun da uygulamada farklı sonuçların
doğmasına neden olduğu iddiası, ceza yargılaması hukukunun konusunu teşkil
eden, kısmen de yargılama hukukunun doğasından kaynaklanan bir husus olup, bu
husus, sanıklar yönünden lehe getirilen kuralı tek başına Anayasa'ya aykırı
hale getirmez. Yasakoyucunun, Anayasa ve ceza hukukunun genel ilkelerine aykırı
olmamak kaydıyla suç işlenmesinin önlenmesini ve suçluların ıslahını temin için
kanun yapması Anayasa'dan kaynaklanan görevidir. Bu görevi yerine getirirken de
bazı ölçütlere yer vermek ve adaletli olmak koşulu ile hükümlü ve sanıklarla
ilgili bazı kurallar koyması, yasadan istifade edecek suçların türlerini
belirlemesi, mahkûmiyet sürelerinden indirilecek ceza miktarını saptaması, gibi
takdir hakkına ilişkin yetkileri kullanması hukuk devleti olmanın gereğidir.
İtiraz edilen kuralın birinci paragrafının, uygulamayı sanıklara hasretmek, suç
tarihini ve cezanın üst sınırını belirlemek, ikinci paragrafının ise, deneme
süresi içinde bir başka suç işlenmesi halinde erteleme konusu suçtan dolayı tekrar
dava açılabileceğine veya daha önce açılmış olan davaya devam edilebileceğine
işaret edilmek suretiyle tüm sanıklar yönünden ayrımsız uygulanacak biçimdeki
ölçütlere yer verilerek düzenlendiği gözetildiğinde, söz konusu kuralın adaleti
zedeleyen, hukuk devleti ilkesiyle çelişen bir yönü bulunmamaktadır. Diğer taraftan, bir suçun faili olduğu yargı kararı ile kesinlik
kazanan hükümlü ile suçluluğu hükmen sabit olmayan sanığı aynı hukuksal konumda
görüp, bunlara ilişkin düzenlemeler karşılaştırılıp yerindelik incelemesi
yapılmak suretiyle kuralın sanıklar lehine hükümler içerdiğinden bahisle
eşitlik ve adalet ilkelerinin çiğnendiği sonucuna ulaşan düşünceye, gerek
değerlendirmede izlenen yol ve gerekse yukarda açıklanan nedenlerle katılmak
mümkün değildir. Kuralın, Anayasa'nın 2. ve 10. maddelerine aykırı olduğuna ve
iptaline ilişkin çoğunluk görüşüne katılmıyorum. Üye Mehmet ERTEN