ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas No.:1963/166 Karar No.:1964/76 Karar tarihi:22/12/1964 Resmi Gazete tarih/sayı:28.4.1965/11985 Davacı
: Cumhuriyet Halk Partisi Türkiye Büyük Millet Meclisi Grupu Dâvanın
konusu : (1932 senesinden itibaren tıp fakültesinden neşet edecek tabiplerin
mecburi hizmetlerinin lağvı ve Leylî Tıp Talebe Yurduna alınan tıp talebesinin
tabi olacağı mecburiyetler) hakkındaki 2000 sayılı Kanunun 3 üncü maddesinin
ikinci fıkrasında yer alan ve Anayasa'ya aykırı bulunan hükmün iptali
isteğinden ibarettir. İNCELEME
: Anayasa
Mahkemesi içtüzüğünün 15 inci maddesi gereğince yapılan ilk incelemede görülen
eksikliğin, davacıya tamamlattırılmasından, esasa dair hazırlanan rapor, ilgili
kanun ve Anayasa hükümleriyle gerekçeleri ve görüşme tutanakları okunduktan
sonra gereği görüşülüp düşünüldü : l-
2000 sayılı Kanunun dâva ile ilgili hükümleri şöyledir : "Madde
2- mecburi hizmeti taahhütle masarifi Devletçe deruhte edilerek Leylî Tıp
Talebe Yurduna kabul edilmiş olan talebeler, herhangi bir tıp fakültesinden
tabip olarak neş'etlerinde talebe yurdunda geçirmiş bulundukları zamanın (Tatil
zamanları dahi dâhil) iki sülüsü kadar bir müddetle Sıhhat ve İçtimai Muavenet
Vekâletinin lüzum göreceği mahallerde hizmet ifasına mecburdurlar. Ancak bu
kabil talebenin yurtta geçirmiş bulundukları zaman ne olursa olsun mecburi
hizmet müddeti bir seneden az olamaz ..." "Madde
3- İkinci maddedeki hizmetleri kabul etmiyenler veya kabul edip de muayyen
müddeti bitirmeden terkedenler yurtta kendileri için sarfedilen paranın iki
mislini ödemeye mecburdur. Bu
parayı tamamen vermekten imtina eyliyenler üç aydan bir seneye kadar hapis
cezasiyle mahkûm edilir ve para ayrıca alınır. Birinci
fıkradaki mecburiyeti ifa etmiyen tabipler mezkûr fıkrada yazılı parayı
tamamiyle ödemedikçe resmî ve hususî hiç bir daire ve müessesede istihdam
olunamıyacakları gibi serbest tababet icrasından da memnudurlar. Yukarıki
fıkrada yazılı suretle menedilen tabipleri bu memnuiyeti bilerek gerek tabip
sıfatiyle ve gerekse başka bir unvan altında sıhhi işlerde istihdam eden hakiki
veya hükmi şahıslar bin liradan aşağı olmamak üzere ağır para cezasiyle
cezalandırılırlar. Leylî
Tıp Talebe Yurdunda bir seneden az bir müddet kalmış olan talebeden Yurdu
terkedenler Yurtta kaldıkları müddet için kendilerine sarf edilen parayı
ödemeye mecburdurlar." Bu
hükümlerden anlaşılmaktadır ki kanunun amacı, önce Tıp Fakültesini bitirenlerin
hepsine uygulanan karşılıksız (Mecburi hizmet) i kaldırıp, ancak Leylî Tıp
Talebe Yurdunda barınarak öğrenimlerini bitirenleri yapılan giderlere karşılık
belli bir süreyle lüzum görülecek yerlerde çalıştırmaktadır. Bu hizmetin
yapılması da, Leylî Tıp Talebe Yurdunda kalmak isteyenlerden bir yüklenme
senedi almak suretiyle sağlanacaktır. Bu yüklenmeye karşılık, verilen hizmet
kabul edilmez veya kabul edilip te süre bitmeden önce bırakılırsa yapılan
giderler iki kat alınacak, bu giderleri vermiyenler üç aydan bir yıla kadar
hapis cezasiyle cezalandırılacakdır. Davacının Anayasa'y a aykırı gördüğü,
kanunun 3 üncü maddesinin ikinci fıkrasında yer alan bu hapis hükmüdür. 2-
Yurdun bir çok yerlerinde hekim olmadığı, yalnız isteme bırakılırsa-özellikle
mahrumiyet bölgelerinde - hekim İhtiyacının kolay kolay sağlanamıyacağı
düşünülünce kanunun, kamu yararına olduğundan şüphe edilemez. Anayasa'nın
11 inci maddesindeki genel hükme göre, kişinin hakları ve hürriyetleri kamu
yararına sınırlanabilir. Gene
Anayasa'nın 33 üncü maddesine göre bir eylem, ancak kanunla, suç sayılabilir.
Cezalar da ancak kanunla konulur. Konu,
yalnız bu hükümler açısından incelenirse, 2000 sayılı kanunun 3 üncü
maddesindeki hapis hükmünün Anayasa'ya aykırı olmadığı sonucuna varılabilir.
Zira, kamu yararına kabul edilen bir kanun, belli bir eylemi suç saymış ve
cezasını da göstermiştir. Fakat,
aşağıda açıklanacak nedenlerden Ötürü çoğunluk, bu düşünüşün, Anayasa'nın genel
esaslarına ve Özüne uygun düşmiyeceği kanısına varmıştır. 3-
2000 sayılı kanunun 3 üncü maddesindeki hapis hükmü, Tıp Talebe Yurdunda
okuyanları, lüzum görülecek yerlerde belli süreyle hizmet görmeye zorlamak için
kabul edilmiş değildir. Hizmete zorluyan müeyyide, bu maddenin baş tarafındaki
(Tazminat) dır. Tıp Talebe Yurdunda barınıp öğrenimini bitirenler, yüklendikleri
hizmetten kaçınırlarsa kendilerine yapılan giderlerin iki katı tutarında bir
tazminat ödemek zorundadırlar. Yani yüklenilen hizmetin yerine getirilmesi
(Ceza şartı) gibi hukukî bir müeyyideyle sağlanmak istenmiştir. Kişilerin
biribirleriyle ve Devletle olan özel hukuk ilişkilerinde uygulanan bu ceza
şartına ek olarak maddede bir de hapis müeyyidesine yer verilseydi yani hüküm
(Zorunlu hizmeti kabul etmiyenler veya kabul edip de süresinden önce
bırakanlar, kendilerine yapılan giderleri iki kat ödemekle beraber üç aydan bir
seneye kadar hapis cezasına mahkûm edilirler) şeklinde olsaydı, Kanun Koyucunun
böyle bir ceza tedbiri almasına Anayasa'ya uygunluk bulunup bulunmadığı
inceleme konusu yapılabilirdi. İşaret edildiği gibi, ceza müeyyidesi zorunlu hizmeti
sağlamak için konulmadığından, ortada böyle bir incelemeyi gerektirir durum
yoktur. 4-
Maddeden açıkça anlaşıldığı gibi; öğrenimlerini bitirenler, zorunlu hizmeti
kabul edip bitirmezlerse, kendilerine yapılan gideri, iki kat ödeyeceklerdir.
Bu para ödenirse zorunlu hizmet yükümü düşmektedir. Hapis
cezası, parayı ödemiyenlere verilecek ve bu ceza çekilmekle de borç düşmüş
olmıyacaktır. O
halde hapis cezası, zorunlu hizmeti değil, paranın ödenmesini sağlamak için
konulmuştur. Hal böyle olunca, kanunun kamu yararı amacı bakımından
incelenmesine lüzum kalmamakta, sadece kanun koyucunun, Devlet alacağının
alınmasını sağlamak gibi bir nedene dayanarak böyle bir tedbiri alıp
alamıyacağının araştırılması gerekmektedir. Kural
olarak Devlet, özel hukuk ilişkilerinde özel hukuk hükümlerine bağlıdır. Bu
hükümler de, Devlete, kişilerden ayrı bir üstünlük tanımaz. 2000
sayılı kanun tasarısında da bu kurala uyulmuş; hizmet yükümü, ceza şartı
müeyyidesiyle sağlanmak istenmişken, önce Bütçe Komisyonunca tasarıya (Mecburi
hizmet yapmayanları ve giderleri de ödemiyenleri istihdam edenler) hakkında
bazı hükümler eklenmiş; görüşme sırasında madde bir milletvekilinin teklifi
üzerine - Adalet Komisyonuna gönderilmiş ve bu Komisyonca da maddeye iptali
istenen hapis hükmü konulmuştur. Komisyonun
gerekçesinde "mecburi hizmeti kabul etmekle beraber parayı da vermiyenler
hakkında yalnız icrayı sanat edememek ve resmî ve hususî müesseselerde istihdam
olunmamak keyfiyetinin kâfi bir müeyyide olmadığı kanaatinde bulunan Encümen,
yurda girerken taahhüt ettiği hizmeti ifa etmiyen ve parasını da ödemiyenlerin
bu hareketinin üç aydan bir seneye kadar hapsi müstelzim bir suç sayılması
ciddi ve tahziri bir tedbir olacağını mülahaza ederek, maddeye bu husus ikinci
bir fıkra olarak ilâve edilmiştir. Bu
suretle bir ceza konmasının diğer bir sebebi de Hükümet hesabına yurtta kendisi
için çok masraf ihtiyar edilmiş olan bir talebenin mektepten çıktıktan sonra
taahhüdünü ifa etmemek vaziyeti daha ağır bir müeyyidenin konmasını istilzam
edeceği pek tabiidir." denilmektedir. 5-
Ceza tedbirleri, kamunun huzur ve sükûnunu, güvenini, düzenini bozan
eylemlerin, savsaklamaların müeyyideleridir. Yapılan giderlerin ödenmemesi gibi
bir hareket, borç ne kadar büyük olursa olsun, toplumu rahatsız etmez; kamu düzenini
bozmaz, o kadar ki, Devletin kamu kanunlarından doğan ve kamu hizmetlerinin
karşılığı olan vergi, resim, harç gibi alacaklarının alınmasında bile hapis
hükmünün uygulanması düşünülmemiştir. Hal böyle olunca, özel hukuk
ilişkilerinden doğan bir alacak hakkında borçlunun hapis ile cezalandırılmasına
nasıl yer verilebilir' Devletimiz,
Anayasa'nın 2 nci maddesinde ifade edildiği gibi, bir hukuk Devletidir.
Kanunlarımızın, Anayasa'nın açık hükümlerinden önce hukukun, bilinen ve bütün
uygar memleketlerde kabul edilen, prensiplerine uygun olması şarttır. Özel
hukuk ilişkilerinde uygulanacak hükümleri bir yana bırakarak Devletin özel
hukuk alanına giren alacağına üstünlük tanıyan bu kanun hükmü, hukuk
prensiplerine aykırı düştüğü gibi Devletin, diğer bütün borçları ile, Leylî Tıp
Talebe Yurdunda kendilerine yapılan giderlerden ötürü borçlu olanlar arasında
açık eşitsizlik doğurmakta ve Borçlar Kanunu, İcra ve iflâs Kanunu, Ceza Kanunu
Âmme Alacaklarının Tahsili hakkındaki Kanun gibi ana kuralları kapsayan hükümleri
ile de bağdaşmamaktadır. Bu
nedenlerle çoğunluk 2000 sayılı kanunun 3 üncü maddesinde yer alan (Bu parayı
tamamen vermekten imtina eyleyenler üç aydan bir seneye kadar hapis cezasiyle
mahkûm edilir) hükmünü Anayasa'nın ruhuna ve amacına ve 2., 10 ve 12 nci
maddelerine aykırı bulunmaktadır. 6-
Bu hükmü takip eden" ve para ayrıca alınır" hükmüne gelince: Davacının,
iptalini istemediği bu hüküm, 3 üncü maddenin, yine dâva dışında kalan, birinci
fıkrası hükmü ile aynı niteliktedir. Bu bakımdan, yani uygulanmasına devam
olunacak bir hükme paralel olması yönünden "ve para ayrıca alınır"
şeklindeki hükmün de 44 sayılı kanunun 28 inci maddesi yoluyla iptal edilmesi
gerekeceğini savunan düşünce çoğunluk tarafından kabul edilmemiştir. SONUÇ
: l- 2000 sayılı kanunun 3 üncü maddesinin ikinci fıkrasında yer alan ve parayı
ödemiyenlerin hapis cezasiyle mahkûmiyetlerine ilişkin bulunan hükmün,
Anayasa'ya aykırı bulunduğundan, iptaline Başkan Lûtfi Akadlı ve üyelerden
Rifat Göksu, İbrahim Senil, Celâlettin Kuralmen, Hakkı Ketenoğlu ve Ahmet
Akarın muhalefetleriyle ve oyçokluğuyla; 2-
Aynı fıkradaki "ve para ayrıca alınır." hükmü hakkında 44 sayılı
kanunun 28 inci maddesinin ikinci fıkrasının uygulanmasına yer olmadığına
Üyelerden Şemsettin Akçoğlu, Şeref Hocaoğlu ve Fazıl Uluocak'ın
muhalefetleriyle ve oyçokluğuyla; 22/12/1964
gününde karar verildi. Başkan Lütfi
  Akadlı Üye Cemalettin
  Köseoğlu Üye Asım
  Erkan Üye Rifat
  Göksu Üye İ.
  Hakkı Ülkmen Üye Şemssettin
  Akçoğlu Üye İbrahim
  Senil Üye İhsan
  Keçecioğlu Üye A.
  Şeref Hocaoğlu Üye Celâlettin
  Kuralmen Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Fazıl
  Uluocak Üye Ahmet
  Akar Üye Lûtfi
  Ömerbaş Üye Ekrem
  Tüzemen MUHALEFET
ŞERHİ Sağlık
hizmeti, Devletin en önemli sosyal hizmetlerinden biridir. Anayasa'nın 49 uncu
maddesinde, Devletin, herkesin beden ve ruh sağlığı içinde yaşayabilmesini ve
tıbbi bakım görmesini sağlamakla ödevli olduğu yazılıdır. Bu hüküm uyarınca,
kanun koyucu, sağlık hizmeti konusunda tedbirler almak yükümündedir. 2000
sayılı kanun, daha önce kabul edilmiş olmakla birlikte, Anayasa karsısında,
sağlık konusunda alınmış tedbirlerden sayılmalıdır. Devlet,
bu kanunla, sağlık hizmetini yürütebilmek için, masraflarım deruhte ederek tıp
doktoru yetiştirmeyi ve buna karşılık kendilerini belli sürelerle mecburi
hizmete tabi tutmayı uygun görmüştür. Kanun koyucu, ilgililerin, mecburi
hizmeti yapmamaları halinde gözetilen amacın gerçekleşemiyeceğini de düşünmüş
ve kanunun 3 üncü maddesinin birinci ve ikinci fıkralarındaki müeyyideleri
koymuştur. Bu
fıkralar hükümlerine göre, mecburi hizmetten kaçınanlar, kendileri için
sarfedilen paranın iki mislini ödeyecekler, bu parayı tamamen vermeyenler hapis
cezası ile mahkûm edilecekler ve para kendilerinden ayrıca alınacaktır.
Çoğunluk, parayı vermeyenlerin hapis cezası ile mahkûm edilmelerinin Anayasa'ya
aykırı olduğu kanısına varmış ve buna ilişkin hükmün iptaline karar vermiştir. Anayasa'nın
33 üncü maddesi gereğince suçları ve cezaları kanun belli eder. Sağlık
hizmetini yürütmekle görevli olan kanun koyucu, bu konuda aldığı tedbiri
aksatacak davranışlarda bulunanlar hakkında ceza müeyyidesi koymayı lüzumlu ve
kamu yararına uygun görmüş bulunmaktadır. Bu ceza belli durumda bulunanlara
uygulanacağına göre Devletin diğer borçluları ile eşitliği bozan bir yönü
olmadığı gibi hukuk devleti ilkesine de aykırı düşmemektedir. Bu
sebeplerle kanunun 3 üncü maddesinde yer alan, hapis cezasına ilişkin hükmün
Anayasa'ya aykırı olmadığı kanısı ile bu hükmün iptali hakkındaki çoğunluk
kararına muhalifiz. Başkan Lûtfi
  Akadlı Üye Rifat
  Göksu Üye İbrahim
  Senil Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Celalettin
  Kuralmen Üye Ahmet
  Akar MUHALEFET
ŞERHİ 2000
sayılı kanunun 3 üncü maddesindeki, asıl hüküm birinci fıkrada yer almış;
(Hizmet kabul etmiyenlerin veya edip de muayyen müddeti bitirmeden
terkedenlerin yurtta kendileri için sarfedilen paranın iki mislini ödemeye
mecbur oldukları) bu fıkrada gösterilmiştir. Maddenin
ikinci fıkrası bu hükmün cezai müeyyidesinden ibaret olup kararımızla iptal
edilmiştir. Bu
fıkranın devamındaki (ve para ayrıca alınır) hükmü (Hapisle mahkûmiyetin
alacağı düşürmeyeceğini) belirtmek kasdiyle sevkedilıniştir ki hapis hükmü
iptal edilince bu da tatbiksiz kalacaktır. 44
sayılı kanunun 28 inci maddesi gereğince, tatbik kabiliyeti kalmayan bu hükmün
de iptali gerekir. Kararın
2 nci bendine bu sebeple muhalifiz. Üye Fazıl
  Uluocak Üye A.
  Şeref Hocaoğlu Üye Şemsettin
  Akçoğlu