ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2001/424 Karar Sayısı : 2001/354 Karar Günü : 22.11.2001 R.G. Tarih-Sayı :04.02.2003-25014 İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye Büyük Millet
Meclisi üyeleri Mehmet Recai KUTAN, Yasin HATİBOĞLU ve 111 milletvekili İPTAL DAVASININ KONUSU : Türkiye Büyük Millet
Meclisi Genel Kurulu'nun 12.10.2001 günlü, 24551 sayılı Resmî Gazete'de
yayımlanan 10.10.2001 günlü, 722 sayılı "Anayasanın 92 nci ve 117 nci
maddeleri uyarınca Hükümete İzin Verilmesine Dair Karar"ının son fıkrasının
bir İçtüzük değişikliği niteliğinde olduğu ileri sürülerek, Anayasa'nın 6.,
87., 92. ve 104. maddelerine aykırılığı savıyla iptali ve yürürlüğünün
durdurulması istemidir. II- METİNLER A- İptali İstenilen TBMM Kararı TBMM Genel Kurulu'nun iptali istenilen son fıkrasının da yar
aldığı 10.10.2001 günlü, 722 sayılı kararı şöyledir: "Dostumuz ve müttefikimiz Amerika Birleşik Devletleri'ne 11
Eylül günü yöneltilen ve büyük can ve mal kaybına neden olan terörist
saldırısı, dünyanın en güçlü devletinin bile terörizm tehdidi altında
bulunduğunu göstermiştir. Yıllardır terörizmin acısını duyan Türkiye Cumhuriyeti Devleti bu
tehdidi azımsa-yan hatta görmezden gelen ülkeleri terörizmin tehlikeleri
konusunda öteden beri uyarmakta idi. Amerika Birleşik Devletleri'nin uğradığı ağır saldırı karşısında,
şimdi, birçok ülke, terörizm afeti karşısında uluslararası dayanışmanın
gerekliliğini kavramaya başlamıştır. Bu bağlamda NATO Anlaşması'nın 5 inci maddesine işlerlik
kazandırılmıştır. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nce alınan 1368 ve 1373
sayılı kararlar da dünyada terörizme karşı yaygın bir bilinçlenme sürecinin başladığını
göstermiştir. Terörizm karşısında Türkiye'yi her zaman desteklemiş olan Amerika
Birleşik Devletleri'nin çağdışı terörist Taleban yönetimine karşı açtığı
savaşta, Türkiye'yi yanında bulması doğaldır. Amerika Birleşik Devletleri'nin terörizme karşı başlattığı
"Sürekli Özgürlük Harekâtı"nın başarıya ulaşması tüm insanlığın
yararınadır. Bu harekâtı İslama karşı bir eylem gibi göstermeye kalkışanlar,
barış dini olan İslâmın yüce değerleriyle çelişmektedirler. Türkiye Cumhuriyeti Devleti, başlatılan mücadelenin kısa sürede ve
yaygınlaşmadan başarıya ulaşması için, kendi olanaklarının elverdiği ölçü ve
biçimde, her katkıyı yapmalıdır. Bu nedenle ve bu bağlamda, Hükümet, Anayasanın 92 nci ve 117 nci
maddeleri uyarınca, gereği, kapsamı, sınırı, zamanı ve süresi Hükümetçe
belirlenmek üzere, terörizme karşı başlatılan sürekli özgürlük harekâtı ve
devamının icrası kapsamında Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere
gönderilmesi, yabancı silahlı kuvvetler unsurlarının Türkiye'de bulunması ve
Hükümetçe verilecek izin ve belirlenecek esaslar çerçevesinde bu kuvvetlerin
kullanılması için Hükümete izin verilmesi, Genel Kurulun 10/10/2001 tarihli 5
inci Birleşiminde kararlaştırılmıştır." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şöyledir: 1- "MADDE 6.- Egemenlik, kayıtsız şartsız
Milletindir. Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre,
yetkili organları eliyle kullanır. Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette hiçbir kişiye, zümreye
veya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan
bir Devlet yetkisi kullanamaz. " 2- "MADDE 87.- Türkiye Büyük Millet
Meclisinin görev ve yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; Bakanlar
Kurulunu ve bakanları denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli konularda kanun
hükmünde kararname çıkarma yetkisi vermek; bütçe ve kesinhesap kanun
tasarılarını görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilânına karar
vermek; milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, Türkiye Büyük
Millet Meclisi üye tamsayısının beşte üç çoğunluğunun kararı ile genel ve özel
af ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine
getirilmesine karar vermek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri
kullanmak ve görevleri yerine getirmektir." 3- "MADDE 92.- Milletlerarası
hukukun meşrû saydığı hallerde savaş hali ilânına ve Türkiye'nin taraf olduğu
milletlerarası andlaşmaların veya milletlerarası nezaket kurallarının
gerektirdiği haller dışında, Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere
gönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasına izin
verme yetkisi Türkiye Büyük Millet Meclisinindir . Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde veya ara vermede iken ülkenin
ani bir silahlı saldırıya uğraması ve bu sebeple silahlı kuvvet kullanılmasına
derhal karar verilmesinin kaçınılmaz olması halinde Cumhurbaşkanı da, Türk
Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar verebilir." 4- "MADDE 104.- Cumhurbaşkanı Devletin
başıdır. Bu sıfatla Türkiye Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birliğini temsil
eder; Anayasanın uygulanmasını, Devlet organlarının düzenli ve uyumlu
çalışmasını gözetir. Bu amaçlarla Anayasanın ilgili maddelerinde gösterilen şartlara
uyarak yapacağı görev ve kullanacağı yetkiler şunlardır : a) Yasama ile ilgili olanlar : ... b) Yürütme alanına ilişkin olanlar : ... Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar vermek, ..." C- İlgili İçtüzük Kuralları TBMM İçtüzüğü'nün dayanılan kuralları şöyledir: 1- "MADDE 129.- Anayasanın 92 nci
maddesinin birinci fıkrası gereğince, yabancı bir devlete karşı veyahut belli
bir devleti hedef tutmayıp Türkiye için savaş hukukunun yürürlüğe girmesini
gerektiren hallerde savaş hali ilanına, Bakanlar Kurulunun istemi üzerine,
Türkiye Büyük Millet Meclisince karar verilir. Bu kararı Cumhurbaşkanı uygular. Ancak, Anayasanın 92 nci maddesinin ikinci fıkrasında belirtilen
hallerde Cumhurbaşkanı da, Türk Silahlı Kuvvetlerinin kullanılmasına karar
verebilir ve derhal Türkiye Büyük Millet Meclisini toplantıya çağırır." 2- "MADDE 130.- Anayasanın
92 nci maddesinin birinci fıkrası gereğince Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı
ülkelere gönderilmesine veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye'de bulunmasına
belli bir süre için, Bakanlar Kurulunun istemi üzerine, Türkiye Büyük Millet
Meclisi'nce izin verilir. Bu kararı Cumhurbaşkanı uygular." III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, Rüştü
SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Enis TUNGA'nın
katılmalarıyla 22.11.2001 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında dava
dilekçesi ve ekleri, ilk incelemeye ilişkin rapor, iptali istenilen TBMM kararı
ile dayanılan Anayasa, yasa ve içtüzük kurallarıyla bunların gerekçeleri ve
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: TBMM'nin 10.10.2001 günlü, 722 sayılı kararına yönelik iptal
istemini içeren dilekçedeki Anayasa'ya aykırılık savlarının incelenmesine
geçmeden önce, bu konuda Anayasa Mahkemesi'nin görevli olup olmadığının bir
önsorun olarak çözülmesi gerekmektedir. Anayasa Mahkemesi'nin "Görev ve yetkileri" Anayasa'nın
148. maddesinin birinci fıkrasında belirtilmiştir. Buna göre, " Anayasa
Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet
Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler,
Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler.
Ancak, olağanüstü hallerde, sıkıyönetim ve savaş hallerinde çıkarılan kanun
hükmünde kararnamelerin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı
iddiasıyla, Anayasa Mahkemesinde dâva açılamaz." Yine Anayasa'nın 85. maddesinde, "Yasama
dokunulmazlığının kaldırılmasına veya üyeliğin düştüğüne Meclisçe karar
verilmesi hallerinde, karar tarihinden başlayarak bir hafta içinde, ilgili üye
veya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinden herhangi biri, bu kararın,
Anayasa veya İçtüzük hükümlerine aykırılığı iddiasıyla iptali için Anayasa
Mahkemesine başvurabilir. Anayasa Mahkemesi, iptal istemini onbeş gün içinde
karara bağlar." biçiminde ayrık bir hüküm öngörülmüştür. Anılan hükümlerden de anlaşılacağı gibi, Anayasa'nın 85.
maddesinde sözü edilen yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına veya üyeliğin
düşmesine ilişkin ayrık kural dışında, Anayasa'da, TBMM "kararlarını"
anayasal yargı denetimine tâbi tutan, dolayısıyla Anayasa Mahkemesi'ne bu
alanda görev veren açık bir düzenleme yoktur. Bir yasama metnine verilen ad, o metnin anayasal yargı denetimine
tâbi olup olamayacağı konusunda tek ve yeterli ölçüt değildir. Yasama metninin
içeriğinin ve özünün de gözönünde bulundurulması zorunludur. Anayasa
Mahkemesi'nin yerleşik kararlarında benimsendiği gibi, Yasama Meclisi'nce
Anayasa'da öngörülenler dışındaki adlar altında ve başka yöntemler uygulanarak
oluşturulan işlemlerin Anayasa Mahkemesi'nin denetimine bağlı olup olmadığı
saptanırken, uygulanan yöntem kadar o metin veya belgenin içeriğinin niteliği
üzerinde de durulup değer ve etkisinin belirlenmesi gerekir. Bu açıdan yapılan
değerlendirme, sözkonusu metin veya belgenin, Anayasa'ca denetime bağlı tutulan
işlemlerle eşdeğerde ve etkinlikte olduğunu ortaya koyuyorsa, onun da denetime
bağlı tutulması gerekir. Bu durumda, Anayasa Mahkemesi'nin bu davada görevli olup
olmadığının belirlenmesi için, Anayasa'ya uygunluk denetiminden geçirilmesi
istenen Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 722 sayılı kararının dava dilekçesinde
iddia edildiği gibi bir İçtüzük değişikliği niteliğinde olup olmadığının
saptanması gereklidir. Anayasa'nın 95. maddesinin birinci fıkrasında, "Türkiye
Büyük Millet Meclisi, çalışmalarını kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre
yürütür.", Geçici 6. maddesinde de, "Anayasaya göre
kurulan Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin toplantı ve çalışmaları için kendi
İçtüzükleri yapılıncaya kadar, Millet Meclisinin 12 Eylül 1980 tarihinden önce
yürürlükte olan İçtüzüğünün, Anayasaya aykırı olmayan hükümleri uygulanır." denilmektedir. TBMM çalışmalarıyla ilgili olarak Anayasa'nın 95. maddesinde
öngörülen İçtüzük düzenlemesi henüz yapılamamıştır. Bu nedenle, Anayasa'nın
Geçici 6. maddesi uyarınca 12 Eylül 1980'den önce yürürlükte olan Millet
Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırı olmayan hükümleri uygulanmaktadır. Başvuru dilekçesinde, TBMM'nin 10.10.2001 tarih ve 722 sayılı
kararının son fıkrasıyla, TBMM İçtüzüğü'nün 129. ve 130. maddelerinde öngörülen
kurallara aykırı biçimde, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin, zamanı ve süresi
Hükümet'çe belirlenmek üzere yabancı ülkelere gönderilmesi ve bu kuvvetlerin
kullanılması için Hükümet'e izin verildiği, böylece eylemli İçtüzük değişikliği
yapıldığı ileri sürülmektedir. Anayasa'nın 95. maddesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi
çalışmalarının, kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütüleceği
belirtilmiş, TBMM İçtüzüğü'nün 181. maddesinde de İçtüzük değişikliği
yapılmasında izlenecek yöntem gösterilmiştir. İptali istenilen TBMM kararında, İçtüzüğün değiştirilmesi yönünde
prosedürüne uygun bir teklif, istem veya irade bulunmadığı gibi, içeriği de
gözetildiğinde kararın, açık veya eylemli bir İçtüzük düzenlemesi veya
değişikliği olarak kabulü ile anayasal denetime tabi kılınması mümkün
görülmemiştir. Dava konusu kararın, İçtüzüğün 129. ve 130. maddelerinde öngörülen
kurallara aykırılığı nedeniyle, nitelik yönünden TBMM'nin anayasal denetimine
tabi olan kararları ile eşdeğerde olduğunun kabulü halinde, Anayasa'nın 85.
maddesinde belirtilenler dışında kalan kimi kararlar da Anayasa Mahkemesi'nin
denetim alanı içine alınmış olur. Oysa Anayasa'nın 85. maddesinde, Anayasa
Mahkemesi'nin yargısal denetimine tabi olan TBMM kararları sayılmış olup, bu
tür yorumla bu sayılanlara ilave yapılmasında Anayasa'ya uyarlık yoktur. İptal başvurusunun görevsizlik nedeniyle reddi gerekir. Bu görüşlere Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI ile Ali
HÜNER katılmamışlardır. IV- SONUÇ Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 10.10.2001 günlü, 722 sayılı
"Anayasanın 92 nci ve 117 nci Maddeleri Uyarınca Hükümete İzin Verilmesine
Dair Karar"ının son fıkrasına ilişkin iptal isteminin GÖREVSİZLİK
NEDENİYLE REDDİNE, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI ile Ali HÜNER'in
karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 22.11.2001 gününde karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Rüştü SÖNMEZ Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Enis TUNGA KARŞIOY
GEREKÇESİ Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu'nun 10.10.2001 günlü ve
722 sayılı Kararının Anayasa Mahkemesi'nin denetim alanına giren bir yasama
kararı olmadığına ilişkin çoğunluk görüşüne aşağıdaki nedenlerle katılmıyoruz. TBMM'nin Genel Kurul çalışmaları sırasında uygulanmakta olan
içtüzük hükümleri zaman zaman eylemli olarak ya değiştirilmiş ya da ihdasi
nitelikte yeni kural oluşturacak şekilde uygulamalara konu olmuştur. Anayasa
Mahkemesi böyle durumlarda içtüzüğün nasıl değiştirileceğine ilişkin kurallara
uygun davranılıp davranılmadığına bakmadan içtüzük hüküm ve etkisi doğuran bu
tür eylemli uygulamaları ya içtüzük değişikliği ya da yeni bir içtüzük kuralı
(ihdasi nitelikte) şeklinde kabul ederek anayasal denetimini yapmıştır. Anayasa Mahkemesi verdiği pek çok kararında; yasama metnine
verilen ismin anayasal denetimde tek ve yeterli ölçü olmadığı, yasama metninin
kapsam ve özünün de gözönünde bulundurulması gerektiği, ismi meclis kararı da
olsa içtüzük değerinde, niteliğinde ve etkisinde olan yasama metinlerinin de
denetim konusu olacağı aksi halde içtüzük etkisi doğuran meclis kararlarının
anayasal yargı denetiminden kaçırılması neticesinin doğacağını açıklıkla
belirtmiştir. Yasama organınca Anayasa'da öngörülenlerden başka isimler altında
ve başka yöntemler uygulanarak oluşturulan yasama işlemlerinin Anayasa
Mahkemesi'nin denetimine bağlı olup olmadığının saptanmasında bu işlemlerin
nitelik ve kapsamlarının gözetilmesi zorunludur. Bu nitelikteki bir işlemin
denetiminin Anayasa Mahkemesi'nin görev alanına girip girmediği belirlenirken,
meydana getirilen metnin oluşturulmasında uygulanacak yöntem kadar içeriğinin
niteliği üzerinde durulması, değer ve etkisinin ortaya konulması denetime bağlı
tutulan işlemlerle eşdeğerde ve etkinlikte ise denetiminin yapılması gerekir. TMBB'nin çalışmasını düzenleyen İçtüzüğü'nün 130. maddesinde
"...Türk Silahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere gönderilmesine veya
yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye de bulunmasına BELLİ BİR SÜRE için Bakanlar
Kurulu'nun istemi üzerine, TBMM'nce izin verilir..." denilmektedir. Görüldüğü gibi içtüzüğün bu maddesinde silahlı kuvvetlerin yabancı
ülkelere gönderilmesinde veya yabancı silahlı kuvvetlerin Türkiye'de
bulunmasına ancak TBMM'nce tespit edilecek BELLİ BİR SÜRE için izin
verilebilir. Süresi belli olmayan bir iznin ve yetkinin verilmesi söz konusu
olamaz. Verilen iznin kapsamının da somut bir şekilde kararda belirtilmesi
gerekir. TMBB'nin dava konusu 722 sayılı Kararı'na baktığımız zaman
"...gereği, kapsamı, sınırı, zamanı ve süresi hükümetçe belirlenmek
üzere..." denilerek hükümete süresi belirsiz bir yetki ve iznin verildiği
görülmektedir. İçtüzüğün 130. maddesine göre "belli bir süre için"
verilmesi gereken izin eylemli olarak değiştirilmek suretiyle "belirsiz
bir süre" biçimine dönüştürülmüştür. Böyle bir uygulamanın ise İçtüzüğün
130. maddesini değiştirdiği açık ve kesindir. Çoğunluk görüşünde, "Anayasa'nın 95. ve İçtüzüğün 181.
maddelerine göre belirlenen yöntemin uygulanarak değiştirilmiş bir içtüzük
kuralının bulunmadığını" belirterek kararın içtüzüğü değiştirmediği
sonucuna varmaktadır. İçtüzükte belirlenen yöntem uygulanmak suretiyle
herhangibir değişiklik yapılmış olsaydı Anayasa Mahkemesi'nin bunu inceleyip
incelemeyeceği konusunda bir tartışmanın olması zaten söz konusu olamazdı. Mahkemenin
bugüne kadar verdiği kararlarda oluşan içtihat da eylemli olarak yapılan bu tür
uygulamaların içtüzüğü değiştiren ya da yeni bir içtüzük ihdas eden kural
niteliğinde olup olmadığını tespit ettikten sonra anayasal denetimini yapmak
olmuştur. Çoğunluk, kararın içeriğine de bakıldığında içtüzük değişikliği ya da
yeni bir kural olmadığı sonucuna varmakta ancak nedenini ortaya koymamakta,
İçtüzüğün 130. maddesinde öngörülen "belli bir süre" ile izin verilip
verilmediği tartışması karşılanmamaktadır. Belirtilen nedenlerle, İçtüzüğün 130. maddesini değiştirir
nitelikteki 722 No'lu TBMM kararının anayasal denetiminin yapılması gerektiği
düşüncesiyle çoğunluk görüşüne katılmıyoruz. Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER