ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas sayısı:1976/9 Karar sayısı:1976/10 Karar günü:2/3/1976 Resmi Gazete tarih/sayı:15.7.1976/15647 İtiraz
eden : İstanbul 10. Asliye Hukuk Mahkemesi. İtirazın
konusu : 9 Temmuz 1953 günlü, 6126 sayılı "Memur Meskenleri İnşası
Hakkında 4626 sayılı Kanuna Ek Kanun" un 1. maddesinin birinci fıkrasının
son tümcesinde yer alan "Bu kararlara karşı idari ve kazai merciler
nezdinde itiraz, bu kararların icra ve infazını durduramaz." hükmünün
Anayasa'ya aykırılığı öne sürülerek iptali istenmiştir. I-
OLAY: Davacı,
İstanbul 10. Asliye Hukuk Mahkemesinde açtığı davada, İstanbul Vakıflar
İdaresinde görev yaparken re'sen emekliye sevkedildiğini, kendisine 6760 sayılı
Teşkilât Kanunu uyarınca oturması için tahsis edilen dairenin boşaltılması
gerektiği tebliğ edildiğini, oysa emeklilik işleminin iptali ve yürütmenin
durdurulması dileğiyle Danıştaya başvurduğunu açıklayarak davalı Vakıflar
İdaresinin haksız muaraza ve müdahalesinin önlenmesinin ve ihtiyati tedbir
olarak icranın ertelenmesine karar verilmesini istemiştir. Mahkemece önce altı
ay süre için icranın ertelenmesine karar verilmiş, davalı İdare 6126 sayılı
Yasanın 1. maddesinde yer alan "Bu kararlara karşı idari ve kazai merciler
nezdinde itiraz, bu kararların icra ve infazını durduramaz." hükmüne
dayanarak itirazda bulunmuş, Mahkemece itirazın reddine, tedbirin
kaldırılmasına yer olmadığına, daha sonra da, davacının başvurması üzerine,
tedbirin dava sonuna kadar sürdürülmesine karar verilmiştir. Davacı
bu arada 6126 sayılı Yasanın 1. maddesinde yazılı "Bu kararlara karşı
idari ve kazai merciler nezdinde itiraz, bu kararların icra ve infazını
durduramaz" hükmünün Anayasaya aykırı olduğunu öne sürerek iptali için
Anayasa Mahkemesine başvurulmasını istemiştir. Mahkeme, Anayasaya aykırılık
savının ciddi olduğu kanısına varmış ve itiraz konusu Yasa hükmünün iptali
dileğiyle Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. III-
METİNLER: A-
İtiraz konusu Yasa hükmü : 9/7/1953
günlü, 6126 sayılı "Memur Meskenleri inşası Hakkında 4626 saydı Kanuna Ek
Kanun" un 1. maddesi şöyledir: "Madde
l- Genel bütçeye dahil dairelerde çalışan ve münhasıran bu sıfatlarından dolayı
kendilerine bedelli veya bedelsiz mesken olarak tahsis edilmiş binalarda oturan
memur ve müstahdemlerden emekliye ayrılanlar, istifaen çekilenler, başka bir
yere nakil ve tayin olunanlar, vekâlet emrine alınanlar, işten menedilenler,
kadro dolayısiyle açıkta kalanlar ve her ne suretle olursa olsun bu sıfatları
zail olanlar, tahsis yapıldıktan sonra aynı mahalde kendisine, karısına veya
evli bulunmayan çocuğuna ait evi bulunduğu anlaşılanlar ve bunların ölümü
halinde bu binalarda birlikte oturmakta bulunan aileleri, yönetmelikte tayin
edilen süreler içinde bu evleri boşaltmaya mecburdurlar. Bu süre içinde
boşaltılmadığı takdirde, başkaca tebligata lüzum kalmadan bu evler vilâyetlerde
valilerin, kazalarda kaymakamların, nahiyelerde nahiye müdürlerinin kararı ile
bir hafta içinde zorla boşalttırılır. Bu kararlara karşı idari ve kazai
merciler nezdinde itiraz, bu kararların icra ve infazını durduramaz. Yetkili
merciler tarafından kendisine tahsis yapılmadan bu evleri işgal edenler
hakkında da yukarıki hükümler uygulanır." İtiraz
yoluna başvuran Mahkeme, bu maddenin birinci fıkrasının son tümcesi olan
"Bu kararlara karşı idari ve kazai merciler nezdindc itiraz, bu kararların
icra ve infazını durduramaz." hükmünün iptalini istemektedir. B-
İlgili Yasa hükümleri : l-
27/6/1956 günlü, 6760 sayılı "Vakıflar Umum Müdürlüğü Vazife ve Teşkilâtı
Hakkında Kanun" un 16. maddesi şöyledir : "Madde
16- Merkez ve vilâyetlerde bulunan vakfa ait mesken vasfını haiz
gayrımenkullerden bir kısmı Başvekâletin tensibiyle idare memurlarının
ikametlerine tahsis edilebilir. 4626
sayılı Kanunun 5 nci maddesinin 2 ve 3 ncü fıkraları ile 6126 sayılı Kanun
hükümleri ve bu gayrımenkuller hakkında da tatbik olunur. Bu
tahsislerin kimlere ve ne suretle yapılacağı bir talimatname ile tayin
edilir." 2-
18/7/1944 günlü, 4626 sayılı "Memur Meskenleri inşası Hakkında Kanun"
un 5. maddesi şöyledir : "Madde
5- Bu Kanun mucibince inşa ettirilecek evlere ait tahsi satın sarf şekli ve
inşası biten evlerin idare, kira ve tamir tarzları icra Vekilleri Heyetince
tesbit edilir. Bu
inşaatın yapıldığı şehir ve kasabalarda mesken veya akarı olan memurlar inşa
edilen evlerden istifade edemezler. Devlete
ait meskenlerde oturacak memurlardan alınacak kira, aylıklarından kesilmek
suretiyle istifa olunur. Hazine
uhdesindeki binalardan Maliye Vekilliğince bu maksada tahsisine lüzum
görülenler hakkında dahi yukarıdaki fıkralar hükmü tatbik edilir." C-
Dayanılan Anayasa hükümleri ; "Madde
8- Kanunlar Anayasa'ya aykırı olamaz. Anayasa
hükümleri, yasama, yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve kişileri
bağlayan temel hukuk kurallarıdır." "Madde
114- (20/9/1971 günlü, 1488 sayılı Kanunla değişik) İdarenin her türlü eylem ve
işlemine karşı yargı yolu açıktır. Yargı
yetkisi, yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil ve esaslara uygun olarak
yerine getirilmesini sınırlayacak tarzda kullanılamaz. İdari eylem ve işlem
niteliğinde yargı kararı verilemez. İdarenin
işlemlerinden dolayı açılacak davalarda süre aşımı, yazılı bildirim tarihinden
başlar. İdare,
kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür." "Madde
132- Hâkimler görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasa'ya, kanuna, hukuka ve
vicdani kanaatlarına göre hüküm verirler. Hiçbir
organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve
hâkimlere emir ve talimat veremez; genelge gönderemez; tavsiye ve telkinde
bulunamaz. Görülmekte
olan bir dava hakkında Yasama Meclislerinde yargı yetkisinin kullanılması ile
ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz.
Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır; bu
organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların
yerine getirilmesini geciktiremez." IV.
İLK İNCELEME:: Anayasa
Mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi uyarınca yapılan ilk inceleme toplantısında;
itiraz yoluna başvuran Mahkemenin Anayasaya aykırılığını ileri sürdüğü Yasa
metni ile ilgili öteki metinler, itiraza ilişkin Mahkemenin gerekçeli kararı ve
ekleri okunup incelendikten sonra işin esasına geçilmeden aşağıdaki sorunlar
üzerinde durulmuştur ; A- Davanın,
itiraz yoluna başvuran Mahkemenin görevine girip girmediği sorunu : Anayasanın
değişik 151. ve 22/4/1962 günlü, 44 sayılı Yasanın 27. maddelerine göre,
mahkemeler herhangi bir kanun hükmünü Anayasa'ya aykırı görürler veya böyle bir
iddianın ciddi olduğu kanısına varırlarsa, söz konusu yasa hükmünün Anayasa'ya
uygunluk denetiminden geçirilmesi için Anayasa Mahkemesine başvurabilirler. Bu
yetkinin kullanılabilmesi için herşeyden önce mahkemenin elinde bakmakta olduğu
bir davanın varlığı gerekmektedir. Ayrıca Anayasa'ya uygunluk denetiminden
geçirilmesi istenen Yasa hükmünün de bu davada uygulama alanı bulunmalıdır.
Anayasa'nın "bir davaya bakmakta olan mahkeme" diye nitelediği
mahkeme, her halde o davaya bakmaya, yani uyuşmazlık konusu işi çözmeye veya
suç sayılan eylemi işleyeni kanun hükümleri çerçevesinde, yargılamaya görevli
mahkeme olmak gerekir. Çünkü mahkemelerin görevleri, Anayasa'nın 136. maddesi
uyarınca ancak kanunla düzenlenir. Bu açıdan bakıldığında görev sorununun kamu
düzeni ile ilgili olduğunu, bireylerin iradeleriyle bu sorunun çözülemeyeceğini
kabul etmek gerekir. Böyle olunca; Anayasa Mahkemesi de kendisine Anayasa
denetimi için itiraz yolu ile getirilen bir davada, itiraz eden mahkemenin,
kanun hükümlerine uygun olarak, o davaya bakmaya görevli olup olmadığını
saptamak zorunluğundadır. Şu halde mahkemenin elindeki davanın, Anayasa'nın
151. maddesi yönünden var sayılabilmesi için yöntemince açılmış, mahkemenin
görevine giren, geçerli bir dava olması Anayasa denetimi için öngörülen koşullardan
biridir. Bu
koşulun gerçekleşip gerçekleşmediği konusunda doğrudan doğruya inceleme yaparak
karar vermek, Anayasa Mahkemesinin salt yetkisi içindedir. Bu yetkinin
kullanılmasını; Anayasa Mahkemesinin, sanki o davada, mahkemenin görev sorununu
çözen bir üst merci olması gibi, Anayasa dışı bir sıfat ve nedene bağlama
olanağı yoktur. Mahkemeler kendi zincirleme bütünlükleri içinde yargısal
denetime bağlıdırlar. Anayasa Mahkemesi ise, sadece kendisine özgü anayasal
denetim yetkisini kullanabilme açısından ve ancak bu amaçla itirazcı mahkemenin
görevini saptamak ve ondan sonra kendi görevini yerine getirmek zorundadır. Bu
nedenle kendi görevini yerine getirirken yaptığı bir inceleme dolayısiyle,
Anayasa Mahkemesinin öteki mahkemeler karşısında bir üst inceleme görevi
yaptığı anlamım çıkarmaya Anayasa'nın 151. maddesi elverişli değildir. İtiraz
yoluna başvuran İstanbul 10. Asliye Hukuk Mahkemesinin elindeki davanın konusu
özetle şöyledir: Vakıflar Genel Müdürlüğü İstanbul Başmüdürlüğünde görevli iken
emekliye sevkedilen davacıya, 6760 sayılı Yasanın 16. maddesi ve bu husustaki
yönetmelik uyarınca tahsis edilen idareye ait dairenin boşaltılması tebliğ
edilmiştir. Davacı boşaltma isteğine karşı çıkmakta ve kimi nedenler ileri
sürerek çekişmenin önlenmesini mahkemeden istemektedir, İddia ve savunmanın
dayanağını 6760, 4626 ve 6126 sayılı Kanun hükümleri oluşturmaktadır. 27/6/1956
günlü, 6760 sayılı "Vakıflar Umum Müdürlüğü Vazife ve Teşkilâtı Hakkında
Kanun"un 16. maddesinde; merkez ve vilâyetlerde bulunan vakfa ait mesken
vasfını haiz taşınmazlardan bir kısmının Başbakanlığın onayiyle idare
memurlarının oturmasına tahsis edilebileceği, bu gibi taşınmazlar için 4626
sayılı Yasanın 5. maddesinin ikinci ve üçüncü fıkralarıyle 6126 sayılı Yasa
hükümlerinin uygulanacağı, tahsislerin kimlere ve nasıl yapılacağının bir
yönetmelikle saptanacağı açıklanmaktadır. 18/7/1944 günlü, 4626 sayılı Memur
Meskenleri İnşaası Hakkında Kanunun 5. maddesinin ikinci ve üçüncü
fıkralarında, kendilerine konut tahsis edilenlerde aranacak koşullar ve kira
bedelinin tahsili yöntemi belirtilmektedir. Aynı Kanuna ek 9/7/1953 günlü, 6126
sayılı Yasanın birinci maddesinde ise, hangi hallerde konutların boşaltılması
gerektiği, yönetmelikte belirlenen sürede boşaltılmayan konutlardan
ilgililerin, ayrıca tebligata hacet kalmadan, illerde valinin, ilçelerde
kaymakamın, bucaklarda bucak müdürünün karariyle bir hafta içinde zorla
çıkartılmaları hükme bağlanmakta ve bu kararlara karşı idari ve kazai merciler
nezdinde yapılacak itirazların, kararın icra ve infazını durduramıyacağı
açıklanmaktadır. Kanun
hükümlerinin incelenmesinden, açıkça görülmektedir ki, gerek konut tahsis
işlemi, gerek konutun boşaltılması işlemi yönetim tasarrufları niteliğindedir.
Her ne kadar oturma karşılığında idarece tahsil olunan paraya kanunda kira
parası adı verilmişse de, idare ile ilgililer arasındaki ilişki bir özel hukuk
ilişkisi olmayıp, kamu hukukuna dayanan bir ilişkidir ve uyuşmazlık bu
ilişkiden doğmaktadır. Böyle olunca, niteliği bakımından bu davaya bakmak
adalet yargı yerlerinin değil, idare yargı yerlerinin görev alanına girer. Anayasal
denetim açısından görev sorunu böylece çözüldükten sonra, İstanbul Asliye 10.
Hukuk Mahkemesinin dava konusu Yasa kuralının iptali için Anayasa Mahkemesine
başvurmaya yetkili olmadığı kendiliğinden ortaya çıkmaktadır, itirazın,
başvuran Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekmektedir. Nihat
O. Akçakayalıoğlu ek gerekçe yazma hakkını saklı tutmuş, Halit Zarbun, Ziya
önel, Sekip Çopuroğlu, Ahmet Salih Çebi, Âdil Esmer, Ahmet H. Boyacıoğlu
yukarıda açıklanan görüşe katılmamışlardır. B-
Bu sonuca göre; başvuran Mahkemenin, dava dosyasının İlgili bölümlerini
göndermeyip aslım göndermesinin 22/4/1962 günlü, 44 sayılı Yasanın 27.
maddesine aykırılığı ve davada uygulanacak kanun hükmünün niteliği üzerinde
durmaya gerek kalmamıştır. V-
SONUÇ : İtirazın,
Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine Nihat O. Akçakayalıoğlu'nun ek
gerekçesi ve Halit Zarbun, Ziya Önel, Sekip Çopuroğlu, Ahmet Salih Çebi, Adil
Esmer, Ahmet H. Boyacıoğlu'nun karşıoylariyle ve oyçokluğu ile; 2/3/
1976 gününde karar verildi. Başkan Kâni
  Vrana Başkanvekili Şevket
  Müftügil Üye Ahmet
  Akar Üye Halit
  Zarbun Üye Ziya
  Önel Üye Abdullah
  Önel Üye Ahmet
  Koçak Üye Şekip
  Çopuroğlu Üye Fahrettin
  Uluç Üye Muhittin
  Gürün Üye Hasan
  Gürsel Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Adil
  Esmer Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu KARŞIOY
YAZISI Çoğunluk,
itirazın başvuran mahkemenin yetkisizliği yönünden reddine karar vermiştir. Bu
sonucun yerinde olup olmadığını ortaya koyabilmek için olayın, dava safahatının
ve uygulanan usuli hükümlerin gözden geçirilmesi gerekmektedir. İtiraz
yoluna başvuran mahkeme, elindeki dava dosyasını olduğu gibi Anayasa
Mahkemesine göndermiş bulunduğundan bu konuların geniş bir biçimde incelenmesi
olanak içine girmiştir. Dosyadaki
belgelere göre, davacıya davalı idare lojman tahsis etmiş ve davacı bu meskende
otururken idaresi kendisini re'sen emekliye sevkederek bu meskeni başlatmasını
istemiştir. Davacı emeklilik işleminin iptali ve yürütmenin durdurulması
istemiyle Danıştaya başvurmuş, davalı idarenin haksız muaraza ve müdahalesinin
önlenmesini ve ihtiyati tedbir yoluyla da icranın ertelenmesini ayrıca
mahkemeden istemiştir. Davalı
idare vekili tarafından mahkemeye verilen 12/5/1975 günlü cevap lâyihasında
görev itirazında bulunulmuş ve görevin idari yargıya taallûk ettiği ve adli
yargı ile bir ilgisi olmadığı öne sürülmüştür. Mahkeme bu konuyu karara
bağlamamış, davacının öne sürdüğü Anayasa'ya aykırılık savını ciddi bularak
dosyayı Anayasa Mahkemesine göndermiştir. Mahkemelerin
görevi kamu düzenini ilgilendirdiğinden davanın her evresinde hukuk
mahkemelerinin görevine itiraz edilebilir ve böyle bir itiraz üzerine de derhal
bir karar verilerek o davanın mahkemenin görevi içinde olup olmadığının
belirtilmesi gerekmektedir. 4788 sayılı Uyuşmazlık Mahkemesinin Kuruluşu
hakkındaki yasa hükümlerinde öngörülen yönteme uyduğu takdirde görev itirazının
reddi üzerine, davalı idarenin, Başkan veya Vali aracılığı ile Danıştay Başkanun
sözcüsüne başvurmak ve uyuşmazlık çıkarmak yetkisinin bulunduğu açıktır. Oysa
itiraz yoluna başvuran mahkemece bu defa görevli olup olmadığı tartışılmış ve
karara bağlanmış değildir ve böylece bu mahkemenin, Anayasanın 151. ve 44
sayılı Yasanın 27. maddeleri uyarınca davaya bakmakta olan mahkeme niteliğini
kazanıp kazanmadığı belli olmamıştır. Öte yandan görev itirazının mahkemece
kabulü halinde işin mahkemenin elinden çıkacağı ve böylece başvurma yolunun
kapanacağı açıktır. Bundan başka mahkemenin görevine yönelen böyle bir itirazı
susmakla geçiştirmeye ve bu susuşu itirazın reddi anlamında saymaya da olanak
yoktur. Mahkemenin görevine giren ve çözülmemiş olan bir sorun hakkında Anayasa
Mahkemesinin onun yerine geçerek işi incelemesi ve karara bağlaması
olanaksızdır. Bu
itibarla itirazın noksan olarak geldiği açıkça belli olduğu için görev
konusunda karar verilmek üzere dosyanın geri çevrilmesi gerekirken, üst mahkeme
hatta itiraz yoluna başvuran mahkeme yerine geçerek yetkisizlik yönünden
itirazı reddeden çokluk görüşüne karşıyız. Üye Ahmet
  Salih Cebi Üye Adil
  Esmer Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu Yukarıdaki
gerekçeye aynen katılıyoruz. Üye Halit
  Zarbun Üye Ziya
  Önel Üye Şekip
  Çopuroğlu EK
GEREKÇE 5/5/1975
ve 12/5/1975 günlü, dilekçeleri ile, yani 16/6/1975 günlü ilk oturumdan önce,
davalı vekili, davayı görmenin idari yargı işi olduğunu açıklıkla ileri sürmüş
fakat mahkeme, bunu yanıtlayıcı "görev kararı" vermemiştir. İşe
el koyusuna karşı çıkılan yerel mahkemenin, bu konuyu bir karara bağlayıp 4788
sayılı Uyuşmazlık Mahkemesi Kurulması Hakkında Kanun'un 8. maddesini işleterek,
davayı esastan çözümleyebilme yetkisini kazanmadan anayasal denetim isteğinde
bulunması, Anayasa'nın bu yolu düzenleyen 151. maddesi ile ortaya konmuş
"bir davaya bakmakta olan mahkeme" olabilme koşulu ile bağdaşamaz. Mahkemenin
anayasal itirazının öncelikle bu nedenle reddi gerekir. Üye Nihat O. Akçakayalıoğlu