ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2010/113 Karar Sayısı : 2011/164 Karar Günü : 8.12.2011 R.G. Tarih-Sayı :
07.02.2012-28197 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Mardin İdare
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 7.5.1987 günlü, 3359
sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu'na 21.6.2005 günlü, 5371 sayılı Kanun'un
1. maddesiyle eklenen Ek Madde 4'ün ikinci fıkrasının dördüncü ve beşinci
cümlelerinin Anayasa'nın 13. ve 48. maddelerine aykırılığı savıyla iptali
istemidir. I- OLAY Devlet hizmeti yükümlülüğünü yerine getirmek üzere ataması yapılan
ve görevine başladıktan sonra yükümlülük süresini tamamlamadan istifa ederek
ayrılan davacı uzman tabibin görev yapmadığı gün sayısının, daha sonra atandığı
yeni görev yerinin Devlet hizmeti yükümlülük süresine eklenmesine ilişkin
işlemin iptali istemiyle açılan davada, itiraz konusu kuralların Anayasa'ya
aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı İtiraz konusu kuralların yer aldığı 5371 sayılı Yasa ile 7.5.1987
günlü, 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu'na eklenen Ek Madde 4
şöyledir: ' EK MADDE 4 - Tıp fakülteleri dekanlıkları ve
eğitim hastaneleri baştabiplikleri mezun olan veya uzmanlık ve yan dal uzmanlık
öğrenimini tamamlayan tabip ve uzman tabiplerin isim ve adreslerini onbeş gün
içinde Sağlık Bakanlığına bildirmekle yükümlüdürler. Diploma ve uzmanlık
belgelerinin Sağlık Bakanlığınca tescil işlemlerini müteakip en geç iki ay
içerisinde, Devlet hizmeti yükümlülüğü olan personel, atama yerleri ve atama
işlemine ilişkin süreç internet sayfasında ilân edilir. Bu ilân tebligat yerine
geçer. Eş durumu ve sağlık mazereti nedeniyle yapılacak atamalar hariç
personelin görev yerleri, tercih hakkı verilmek sureti ile kurayla belirlenir.
Atama sonuçlarının internet sayfasında ilânını müteakip, gerekli hallerde
belgelerini tamamlamak üzere ilgili personele yirmi gün süre verilir. Devlet
hizmeti yükümlülük süresi, personelin atandığı yerde göreve katılması ile
başlar. Belge ile ispatı mümkün zorunlu sebepler olmaksızın süresi
içinde göreve başlamayanlar ile başladıktan sonra ayrılanların görev
yapmadıkları gün sayısı Devlet hizmeti yükümlülük süresine ilave edilir. Ancak
ilave edilen süre, atama yerine göre belirlenen asıl süreden fazla olamaz. Devlet hizmeti yükümlülüğü kapsamındaki personel, bu görevlerini
tamamlamadan mesleklerini icra edemezler.' B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararında Anayasa'nın 13. ve 48. maddelerine dayanılmış,
18. maddesi ise ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Haşim KILIÇ,
Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN,
Fettah OTO, Serdar ÖZGÜLDÜR, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Alparslan
ALTAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN ve Celal
Mümtaz AKINCI'nın katılımlarıyla 6.1.2011 tarihinde yapılan ilk inceleme
toplantısında; 1- 7.5.2010 günlü, 5982 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının
Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun uyarınca, 2949 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile ilgili
gerekli düzenlemeler yapılmadan, Mahkeme'nin çalışıp çalışamayacağına ilişkin
ön meselenin incelenmesi sonucunda; Mahkeme'nin çalışmasına bir engel
bulunmadığına Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Fettah OTO, Zehra Ayla PERKTAŞ
ile Celal Mümtaz AKINCI'nın, gerekçesi 2010/68 esas sayılı dosyada belirtilen
karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 2- Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
OYBİRLİĞİYLE, karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralları, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve
bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü: İtiraz konusu kurallarla, Devlet hizmeti yükümlülüğünü yerine
getirmek üzere ataması yapılan tabipler ve uzman tabiplerden, belge ile ispatı
mümkün zorunlu sebepler olmaksızın süresi içinde göreve başlamayanlar ile
başladıktan sonra ayrılanların görev yapmadıkları gün sayısının Devlet hizmeti
yükümlülük süresine ilave edileceği, ancak ilave edilen sürenin atama yerine
göre belirlenen asıl süreden fazla olamayacağı öngörülmüştür. Başvuru kararında, Anayasa'nın 13.
maddesinde, temel hak ve hürriyetlerin, özlerine dokunulmaksızın yalnızca
Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak
kanunla sınırlanabileceği ve bu sınırlamaların, Anayasa'nın sözüne ve ruhuna,
demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük
ilkesine aykırı olamayacağı kuralına yer verildiği, Anayasa'nın 48. maddesinde
çalışma ve sözleşme hürriyeti için herhangi bir sınırlama sebebi öngörülmemiş
ise de Anayasa'nın 18. maddesinde ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda
vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir çalışmalarının zorla çalıştırma
sayılamayacağı yolundaki hükmün çalışma ve sözleşme hürriyetinin
belirlenmesinde gözetilmesi gerektiği, 300 ila 600 gün arasında değişen
sürelerle Devlet hizmeti yükümlülüğüne tabi tutulan tabiplerin belge ile ispatı
mümkün zorunlu sebepler olmaksızın süresi içinde göreve başlamamaları veya
başladıktan sonra ayrılmaları halinde görev yapmadıkları gün sayısının Devlet
hizmeti yükümlülük süresine ilave edilmesinin ve ilave edilecek sürenin üst
sınırı olarak da yalnızca atama yerine göre belirlenen asıl sürenin esas
alınmasının çalışma özgürlüğünün ölçüsüz bir şekilde sınırlandırılmasına yol
açabilecek nitelikte olduğu ve söz konusu yükümlülük ile ulaşılmak istenen amaç
arasında orantısızlık bulunduğu belirtilerek itiraz
konusu kuralın Anayasa'nın 13. ve 48. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 43. maddesine göre, ilgisi nedeniyle iptali istenen kural
Anayasa'nın 18. maddesi yönünden de incelenmiştir. 'Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması' başlıklı Anayasa'nın 13.
maddesinde, temel hak ve hürriyetlerin, özlerine dokunulmaksızın yalnızca
Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak
kanunla sınırlanabileceği ve bu sınırlamaların, Anayasa'nın sözüne ve ruhuna,
demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük
ilkesine aykırı olamayacağı belirtilmiştir. Temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması durumunda bu hak ve
hürriyetlerden sınırlı olarak da olsa yararlanılması mümkün olmakla birlikte,
temel hak ve özgürlüklerin özlerine dokunulması ve durdurulması durumunda,
bunlardan yararlanılabilmesine veya kullanılabilmelerine olanak
bulunmamaktadır. 'Çalışma ve sözleşme hürriyeti' Anayasa'nın 48. maddesinde
düzenlenmiş ve 'Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine
sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak serbesttir. Devlet, özel teşebbüslerin milli
ekonominin gereklerine ve sosyal amaçlara uygun yürümesini, güvenlik ve
kararlılık içinde çalışmasını sağlayacak tedbirleri alır.' denilmiştir. Anayasa'nın 'Zorla çalıştırma yasağı' başlıklı 18. maddesinde de
'Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya yasaktır. Şekil ve şartları kanunla
düzenlenmek üzere hükümlülük veya tutukluluk süreleri içindeki çalıştırmalar;
olağanüstü hallerde vatandaşlardan istenecek hizmetler; ülke ihtiyaçlarının
zorunlu kıldığı alanlarda öngörülen vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve
fikir çalışmaları, zorla çalıştırma sayılmaz.' hükmüne yer verilmiştir. 5371 sayılı Kanun ile 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel
Kanunu'na eklenen Ek 3. maddeyle, tabiplere Devlet hizmeti
yükümlülüğü getirilmiş ve yurt içinde veya yurt dışında öğrenimlerini
tamamlayarak tabip, uzman tabip ve yan dal uzmanlık eğitimini tamamlayarak
uzman tabip unvanını kazananlar, her bir eğitimleri için ayrı ayrı olmak kaydı
ile görev yapacakları ilçelerin sosyo-ekonomik gelişmişlik düzeyine göre 300
ila 600 gün arasında değişen sürelerle Devlet hizmeti yapmakla yükümlü
kılınmışlardır. Anayasa Mahkemesi'nin 13.3.2006 günlü, E:2006/21, K:2006/38 sayılı
kararıyla, 'Devlet hizmeti yükümlülüğünün getirilmesinin gerekçeleri
gözetildiğinde Anayasa'nın 18. maddesinde yer alan 'ülke ihtiyaçlarının zorunlu
kıldığı alanlarda öngörülen vatandaşlık ödevi niteliğindeki beden ve fikir
çalışmaları, zorla çalıştırma sayılmaz.' hükmü gereğince bu yükümlülüğün yerine
getirilmesinin zorla çalıştırma olarak nitelenemeyeceği' ve'herkesin sağlıklı
ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahip olması karşısında, Ülkenin her
yöresinde sağlık hizmetlerinden yararlanılabilmesini sağlamak amacıyla
tabiplerin Devlet hizmeti ile yükümlü kılındığı ve niteliği gereği sağlık
hizmetlerinin yerine getirilmesinde ortaya çıkacak eksiklik ve gecikmelerin
telafisi olanaksız sonuçlara yol açacağı hususları dikkate alındığında, ülke
ihtiyaçlarının söz konusu Devlet hizmeti yükümlülüğünü zorunlu kıldığı'' kabul
edilmiş ve tabipler ile uzman tabiplere her eğitimleri için getirilen
vatandaşlık ödevi kapsamındaki Devlet hizmeti yükümlülüğünün, tabiplerin
çalışma özgürlüğünün ölçülülük ilkesine aykırı bir sınırlandırılması olarak
nitelendirilemeyeceği belirtilmiştir. Tabipler ve uzman tabipler için getirilen ve vatandaşlık ödevi
niteliğinde bulunan Devlet hizmeti yükümlülüğünün süreleri, Devlet Planlama
Teşkilatı Müsteşarlığı tarafından hazırlanan ilçelerin sosyo-ekonomik
gelişmişlik sıralaması ve tabibin o bölgede hizmetine ihtiyaç duyulan süre
gözetilerek belirlenmiştir. İtiraz konusu kurallarda, 3359 sayılı Kanun'un Ek 3. maddesinde
öngörülen Devlet hizmeti yükümlülüğü sürelerine ilave edilecek süreler
düzenlenmektedir. Öngörülen sürelerin eklenme nedenini, yükümlünün belge ile
ispatı mümkün zorunlu sebepler olmaksızın süresi içinde göreve başlamaması veya
başladıktan sonra yükümlülüğünü tamamlamadan ayrılması oluşturmaktadır. Bu
durumda, göreve başlamayan veya yükümlülüğünü tamamlamadan ayrılan tabiplerin
görev yapmadıkları gün sayısı, Devlet hizmeti yükümlülük süresine eklenecektir.
Kuralın, Devlet hizmeti yükümlülüğüne süresinde başlamayan veya başladıktan
sonra yükümlülüğünü tamamlamadan ayrılan tabiplere bir yaptırım niteliği
taşıdığı görülmektedir. Devlet hizmeti yükümlülüğünün amacı gözetildiğinde, yasa koyucu
tarafından bu yükümlülüğün yerine getirilmesini sağlayıcı önlemler alınması
doğaldır. Bu çerçevede, tabip ve uzman tabiplerin Devlet hizmeti yükümlülüğünü
tamamlamadan mesleklerini icra edemeyeceklerine ilişkin bir düzenlemeye
Kanun'un Ek 4. maddesinin üçüncü fıkrasında yer verilmiş ve bu kuralın iptali
istemiyle yapılan itiraz başvurusu Anayasa Mahkemesinin 16.12.2010 günlü,
E:2007/24, K:2010/113 sayılı kararıyla reddedilmiştir. Devlet hizmeti yükümlülüğünün süresinde yapılmasını sağlamak
amacıyla getirilen bu kuralın varlığına rağmen aynı amaç doğrultusunda itiraz
konusu kurallarla, tabiplerin ve uzman tabiplerin Kanun'un Ek 3. maddesinde
öngörülen Devlet hizmeti yükümlülük sürelerinin iki katına ulaşacak sürelerle
zorunlu hizmete tâbi tutulabilmeleri mümkün kılınmıştır. B elge ile ispatı mümkün zorunlu sebepler olmaksızın süresi içinde
göreve başlamayan veya başladıktan sonra yükümlülüğünü tamamlamadan ayrılan
tabip ve uzman tabiplerin Devlet hizmeti yükümlülüğüne bu kişilere yaptırım
uygulanması amacıyla eklenen sürelerin, tabip ve uzman tabiplerin o bölgede
hizmetlerine duyulan ihtiyaçtan ve Devlet hizmeti yükümlülüğünü zorunlu kılan
ülke koşullarından kaynaklanmaması nedeniyle, Anayasa'nın 18. maddesinde yer
alan 'ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda öngörülen vatandaşlık ödevi
niteliğindeki beden ve fikir çalışmaları' kapsamında değerlendirilebilmesine
olanak bulunmamaktadır. Bu durumda, itiraz konusu kurallar kapsamında Devlet
hizmeti yükümlülüğüne ilave edilen süreler, tabiplerin hizmetine duyulan
ihtiyaçtan değil, tabiplere yaptırım uygulanması amacıyla getirildiğinden söz
konusu ilave edilen süreler zarfında tabiplerin ve uzman tabiplerin zorunlu
hizmet ile yükümlü kılınmaları, Anayasa'nın 18. maddesinde öngörülen zorla
çalıştırma yasağı kapsamına girmektedir. Zorla çalıştırma yasağının ihlal edilmesi ise Anayasa'nın 48.
maddesinin güvence altına aldığı çalışma ve sözleşme hürriyetinin özüne açık
bir müdahale niteliği taşımakta ve bu hürriyetin ortadan kaldırılması sonucunu
doğurmaktadır. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kurallar Anayasa'nın 18. ve
48. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. VI- SONUÇ 7.5.1987 günlü, 3359 sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu'na
21.6.2005 günlü, 5371 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle eklenen Ek Madde 4'ün ikinci
fıkrasının dördüncü ve beşinci cümlelerinin, Anayasa'ya aykırı olduğuna ve
İPTALİNE, 8.12.2011 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkanvekili Serruh
  KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Erdal
  TERCAN