ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2010/6 Karar Sayısı : 2011/54 Karar Günü : 17.3.2011 R.G. Tarih-Sayı :
06.07.2011-27986 İPTAL DAVASINI AÇAN : Anamuhalefet (Cumhuriyet
Halk) Partisi TBMM Grubu adına Grup Başkanvekilleri Hakkı Suha OKAY ile Kemal
KILIÇDAROĞLU (Esas Sayısı: 2010/6) İTİRAZ YOLUNA BAŞVURANLAR: 1- Küçükçekmece 2. Sulh Ceza Mahkemesi (Esas Sayısı: 2010/14) 2- İzmir 26. Asliye Ceza Mahkemesi (Esas Sayısı: 2010/15) 3- Küçükçekmece 1. Sulh Ceza Mahkemesi (Esas Sayısı: 2010/16) DAVA ve İTİRAZLARIN KONUSU : 14.12.2009 günlü,
5941 sayılı Çek Kanunu'nun: 1- 5. maddesinin; a- (1) numaralı fıkrasının birinci ve ikinci cümlelerinin, b- (2) numaralı fıkrasının ikinci cümlesinin, c- (3) numaralı fıkrasının ikinci cümlesinin, d- (4) numaralı fıkrasında yer alan '' gerçek ve '' ibaresinin, 2- 7. maddesinin, 3- Geçici 1. maddesinin; a- (3) numaralı fıkrasının, b- (4) numaralı fıkrasında yer alan 'Bu Kanunun yürürlüğe girdiği
tarihe kadar'' ibaresinin, Anayasa'nın 2., 10., 36., 38. ve 90. maddelerine aykırılığı
savıyla iptalleri ve yürürlüklerinin durdurulması istemidir. II- YASA METİNLERİ A- Dava ve İtiraz Konusu Yasa Kuralları 1- Yasa'nın dava konusu kuralların da yer aldığı 5. maddesi
şöyledir: ' Ceza sorumluluğu, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı MADDE 5- (1) Üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre
kanunî ibraz süresi içinde ibrazında, çekle ilgili olarak karşılıksızdır işlemi
yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, her bir
çekle ilgili olarak, binbeşyüz güne kadar adlî para cezasına hükmolunur. Ancak,
hükmedilecek adlî para cezası, çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az
olamaz. Mahkeme ayrıca, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına; bu
yasağın bulunması hâlinde, çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının devamına hükmeder.
Bu davalar, çekin tahsil için bankaya ibraz edildiği veya çek hesabının
açıldığı banka şubesinin bulunduğu yer ya da hesap sahibinin yahut şikâyetçinin
yerleşim yeri mahkemesinde görülür. (2) Birinci fıkra hükmüne göre çek karşılığını ilgili banka
hesabında bulundurmakla yükümlü olan kişi, çek hesabı sahibidir. Çek
hesabı sahibinin tüzel kişi olması hâlinde, bu tüzel kişinin malî işlerini
yürütmekle görevlendirilen yönetim organının üyesi, böyle bir belirleme
yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler, çek
karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlüdür. (3) Çek hesabı sahibi gerçek kişi, kendisi adına çek düzenlemek
üzere bir başkasını temsilci veya vekil olarak tayin edemez. Gerçek
kişinin temsilcisi veya vekili olarak çek düzenlenmesi hâlinde, bu çekten
dolayı hukukî ve cezaî sorumluluk çek hesabı sahibine aittir. (4) Karşılıksız çek düzenleyen, adına karşılıksız çek düzenlenen
ve ileri düzenleme tarihli çek üzerinde yazılı tarihe göre kanunî ibraz süresi
içinde ibrazında, karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmayan gerçek
ve tüzel kişi hakkında, soruşturma evresinde Cumhuriyet savcısının
talebi üzerine, sulh ceza hâkimi tarafından, kovuşturma evresinde resen mahkeme
tarafından, karşılıksız çıkan her bir çekle ilgili olarak, çek düzenleme ve çek
hesabı açma yasağı kararı verilir. (5) Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı ile ilgili
olarak, herhangi bir adres değişikliği bildiriminde bulunulmadığı sürece
ilgilinin çek hesabı açtırırken bildirdiği adrese 11/2/1959 tarihli ve 7201
sayılı Tebligat Kanununun 35 inci maddesine göre derhal tebligat çıkarılır.
Adresin bankaya yanlış bildirilmesi veya fiilen terkedilmiş olması hâlinde de,
tebligat yapılmış sayılır. (6) Hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı
verilmiş olan kişi, elindeki bütün çek yapraklarını ait olduğu bankalara iade
etmekle yükümlüdür. Bu kişi adına yeni bir çek hesabı açılamaz. (7) Hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı
verilmiş olan kişi, kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren on gün
içinde, düzenlemiş bulunduğu ve henüz karşılığı tahsil edilmemiş olan çekleri,
düzenleme tarihlerini, miktarlarını ve varsa lehtarlarını da göstermek
suretiyle, muhatap bankaya liste hâlinde vermekle yükümlüdür. (8) Çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararına ilişkin
bilgiler, güvenli elektronik imza ile imzalandıktan sonra, Adalet Bakanlığı
Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi (UYAP) aracılığıyla Türkiye Cumhuriyet Merkez
Bankasına elektronik ortamda bildirilir. Bu bildirimler ile bankalara yapılacak
duyurulara ilişkin esas ve usuller, Adalet Bakanlığının uygun görüşü alınarak
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası tarafından belirlenir. (9) Karşılıksız kalan bir çekle ilgili olarak yapılan soruşturma
veya kovuşturma neticesinde; a) Cumhuriyet savcısı tarafından kovuşturmaya yer olmadığına, b) Mahkeme tarafından, beraat, ceza verilmesine yer olmadığı,
davanın düşmesi veya davanın reddine, karar verilmesi hâlinde, aynı kararda, çek düzenleme ve çek hesabı
açma yasağının kaldırılmasına da karar verilir. Bu karar, kesinleşmesi hâlinde,
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasına sekizinci fıkradaki usullere göre
bildirilir ve ilân olunur. (10) Koruma tedbiri olarak verilen çek düzenleme ve çek hesabı
açma yasağı kararına yapılan itirazın kabulü hâlinde, bu kararla ilgili olarak
da sekizinci fıkradaki bildirim ve yayımlanma usulü izlenir. (11) Birinci fıkrada tanımlanan suç nedeniyle kamu davasının
açılmasının ertelenmesine, hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına, ön ödemeye
ve 4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 297 nci maddesinin
üçüncü fıkrasındaki tebliğnamenin tebliğine ilişkin hükümler uygulanmaz. ' 2- Yasa'nın dava konusu 7. maddesi şöyledir: ' Diğer ceza hükümleri MADDE 7- (1) Tacirin ticarî işletmesiyle
ilgili iş ve işlemlerinde, tacir olmayan kişinin çek defterini kullanarak çek
düzenleyen ve düzenleten kişi altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile
cezalandırılır. (2) Tacir olmayan kişiye tacir kişiye verilmesi gereken
çek defteri veren banka görevlisi hakkında elli günden yüzelli güne kadar adlî
para cezasına hükmolunur. (3) 2 nci maddenin üçüncü fıkrasındaki yükümlülüğe aykırı
olarak bankaya gerçek dışı beyanda bulunan kişi, üç aydan iki yıla kadar hapis
cezası ile cezalandırılır. Beyanname almadan veya beyannameye rağmen, hakkında
çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı bulunan kişiye veya bu kişinin yönetim
organında görev yaptığı veya temsilcisi ya da imza yetkilisi olduğu tüzel
kişiye çek defteri veren banka görevlileri elli günden yüzelli güne kadar adlî
para cezası ile cezalandırılır. (4) Kısmen veya tamamen karşılığı bulunmayan çekle ilgili
olarak, talebe rağmen, karşılıksızdır işlemi yapmayan banka görevlisi, şikâyet
üzerine bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (5) Karşılığı tahsil edilmek üzere bankaya ibraz edilen
çekin karşılığının hesapta mevcut olmasına rağmen, hamile ödemede bulunmayan ya
da bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu miktarı hamile ödemeyen banka
görevlisi, şikâyet üzerine bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (6) Hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı
kararı verilmiş olan kişi, buna rağmen çek düzenlerse, fiil daha ağır cezayı
gerektiren başka bir suç oluşturmadığı takdirde, bir yıldan üç yıla kadar hapis
cezası ile cezalandırılır. (7) Hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı
kararı verilmiş olan kişi adına çek hesabı açan banka görevlisi, üç aydan bir
yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (8) Çek defteri basmaya veya bastırmaya kanunen yetkili
kılınanlar dışında çek defteri basanlar ve bastıranlar iki yıldan beş yıla
kadar hapis ve binbeşyüz güne kadar adlî para cezasıyla cezalandırılır. (9) Hamiline çek defteri yaprağını kullanmadan hamiline
çek düzenleyen kişi, bu aykırılığı içeren her bir çekle ilgili olarak, bir yıla
kadar hapis cezası ile cezalandırılır. (10) 2 nci maddenin, sağlanması ve saklanması gereken
bilgi ve belgelere ilişkin hükmüne aykırı hareket edilmesi veya çekin
karşılıksız çıkması dolayısıyla hamili tarafından talep edilmesi üzerine
düzenleyicinin banka kayıtlarındaki adreslerinin kendisine verilmemesi hâlinde,
ilgili bankaya Cumhuriyet savcısı tarafından beşyüz Türk Lirasından beşbin Türk
Lirasına kadar idarî para cezası verilir.' 3- Yasa'nın dava konusu kuralların da yer aldığı Geçici 1. maddesi
şöyledir: ' Geçiş hükümleri GEÇİCİ MADDE 1- (1) Bankalar, Türkiye
Cumhuriyet Merkez Bankasınca bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren bir
ay içinde, 2 nci maddeye göre yayımlanacak tebliğde belirlenen esaslara uygun
olarak yeni çek defterleri bastırırlar. (2) Bankalar, 1/7/2010 tarihine kadar müşterilerine yeni çek
defterlerini verir ve ellerindeki eski çek defterlerini imha ederler. (3) Bankaların müşterilerine verdikleri eski çek
defterleriyle ilgili olarak, 3167 sayılı Kanun hükümlerinin uygulanmasına devam
olunur. 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 7 nci maddesi
hükmü saklıdır. (4) Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihe kadar 3167
sayılı Kanunun 16 ncı maddesinde tanımlanan suçtan dolayı açılmış olan davalar
bakımından asliye ceza mahkemesinin görevi devam eder. (5) 31/12/2011 tarihine kadar, üzerinde yazılı düzenleme
tarihinden önce çekin ödenmek için muhatap bankaya ibrazı geçersizdir. (6) Bu Kanunun 5 inci maddesinin sekizinci fıkrası uyarınca
yapılacak bildirimler, 1/7/2010 tarihine kadar yazılı ortamda yapılabilir. (7) Bu Kanunla yürürlükten kaldırılan 3167 sayılı Kanunun 6 ncı
maddesi uyarınca kurulmuş olan Bankalararası Takas Odaları Merkezi, bu Kanunun
8 inci maddesinde öngörülen tüzel kişiliği haiz sistem kuruluncaya kadar
faaliyetlerine devam eder ve yeni kurulacak tüzel kişiliğe herhangi bir işleme
gerek kalmaksızın devrolunur. Yeni kurulacak tüzel kişilik bu devir nedeniyle
doğacak her türlü vergi, resim, harç ve fondan muaftır.' B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde ve başvuru kararlarında Anayasa'nın 2., 10.,
36., 38. ve 90. maddelerine dayanılmış; 142. maddesi ise ilgili görülmüştür. III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Haşim KILIÇ,
Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet
ERTEN, Fettah OTO, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve Zehra Ayla
PERKTAŞ'ın katılımlarıyla 25.2.2010 günü yapılan ilk inceleme toplantılarında,
dosyalarda eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine ve yürürlüğü
durdurma isteminin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE
karar verilmiştir. IV- BİRLEŞTİRME KARARLARI A- 14.12.2009 günlü, 5941 sayılı Çek Kanunu'nun geçici 1. maddesinin
(4) numaralı fıkrasında yer alan 'Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihe kadar''
ibaresinin iptaline karar verilmesi istemiyle yapılan 2010/14 ve 2010/16 esas
sayılı itiraz başvurularına ilişkin davaların; B- 14.12.2009 günlü, 5941 sayılı Çek Kanunu'nun 5. maddesinin (3)
numaralı fıkrasının ikinci tümcesinin 'Gerçek kişinin'vekili olarak çek
düzenlenmesi hâlinde, bu çekten dolayı ' cezaî sorumluluk çek hesabı sahibine
aittir.' bölümünün iptaline karar verilmesi istemiyle yapılan 2010/15 esas
sayılı itiraz başvurusuna ilişkin davanın; Aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle 2010/6 esas sayılı dava ile
BİRLEŞTİRİLMESİNE, esaslarının kapatılmasına, esas incelemenin 2010/6 esas
sayılı dosya üzerinden yürütülmesine, 25.2.2010 gününde OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenilen Yasa kuralları, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve
bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü: A- Yasa'nın 5. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının Birinci ve
İkinci Cümlelerinin İncelenmesi Dava dilekçesinde, dava konusu kuralla, yalnızca sözleşmeden doğan
yükümlülüklere aykırılık nedeniyle özgürlüğün kısıtlanması yasağı getiren
Anayasanın 38. maddesine aykırı bir düzenlemenin yapıldığı, Avrupa İnsan
Hakları Sözleşmesine Ek 4 No'lu Protokolün 1. maddesinden aynen alınmış olan bu
Anayasa kuralına göre, bir kimsenin yalnızca sözleşmeden doğan bir
yükümlülüğünü yerine getirmediği için özgürlüğünden yoksun bırakılamayacağı,
bunun insan onuruna aykırı olacağı, çekin, borç sebebini ihtiva etmemiş olsa
bile geçerli borç ikrarını içeren bir havale ve sözleşme senedi olduğu, hukuk
devletinde, devlet erki kullanılarak yapılan tüm işlemlerin nihai amacının
'kamu yararı' olması gerektiği, kamu yararının, yasama organının takdir yetkisi
içinde de bir sınırının olduğu, oluşturulan yapay güven ortamı ile hamilin,
kendisine yapılacak ödemelerde çeki daha kolay kabul etmesi nedeniyle kötü
niyetli keşideciler tarafından aldatılabilir hale geldiği, bu durumun da kamu
yararına dayandığını söylemenin mümkün olamayacağı belirtilerek kuralların
Anayasa'nın 2., 38. ve 90. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Yasa'nın 1. maddesinde, Yasa'nın amacının, çek defterlerinin
içeriklerine, çek düzenlenmesine, kullanımına, çek hamillerinin korunmalarına
ve kayıt dışı ekonominin denetim altına alınması önlemlerine katkıda bulunmaya
ilişkin esaslar ile çekin karşılıksız çıkması ve belirlenen diğer
yükümlülüklere aykırılık hallerinde ilgililer hakkında uygulanacak yaptırımları
belirlemek olduğu ifade edilmiştir. Yasa'nın 5. maddesinin (1) numaralı fıkrasının dava konusu birinci
ve ikinci cümlelerinde, üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihine göre kanunî
ibraz süresi içinde ibrazında, hamilin şikâyeti üzerine her bir çekle ilgili
olarak karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında
binbeşyüz güne kadar adlî para cezasına hükmolunacağı ancak, hükmedilecek adlî
para cezasının çek bedelinin karşılıksız kalan miktarından az olamayacağı
öngörülmüştür. Madde gerekçesinde konuyla ilgili olarak, Anayasa'nın 38.
maddesinin yedinci fıkrasında düzenlenen ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesi
bağlamında güvence altına aldığı kusursuz ceza olmaz kuralının gereği olarak
çekte karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet verme suçunun, en azından
taksire dayalı kusurluluğu gerektiren bir suç olarak tanımlandığı ve objektif
(kusursuz) sorumluluğu gerektiren bir suç olmadığı, kişinin elinde olmayan
sebeplerle ortaya çıkan zorunluluk hali dolayısıyla doğal afet, savaş, kaza
geçirmesi gibi sebeplerle çekin karşılığını ilgili hesapta zamanında
bulunduramamış olması halinde ceza ile sorumlu tutulamayacağı belirtilmiştir. Anayasa'nın 38. maddesinin sekizinci fıkrasında ' Hiç kimse,
yalnızca sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine getirmemesinden dolayı
özgürlüğünden alıkonulamaz.' denilmiştir. Anayasa Mahkemesi'nin daha önceki kararlarında da belirtildiği
gibi, 6762 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nda kambiyo senetleri arasında düzenlenen
çek, temel ilişkide bir sözleşmenin bulunup bulunmamasından bağımsız olarak,
kambiyo hukukuna özgü borç doğuran özel bir havaledir. Hatır senetlerinde
olduğu gibi taraflar arasında herhangi bir sözleşme ilişkisinin bulunmadığı
veya temelde yer alan sözleşmenin geçersiz olduğu durumlarda bile çek, başlı
başına borç kaynağı biçiminde ortaya çıkabilmektedir. Ayrıca, haksız fiil veya
sebepsiz zenginleşmeden kaynaklanan bir borç için dahi çek keşide
edilebilmektedir. Çeki elinde bulunduran hamil, keşideci ile lehdar arasındaki
temel ilişkiden kaynaklanan bir alacağı değil, doğrudan doğruya çekten doğan bir
hakkı iktisap etmektedir. O halde, çek ilişkisi bizzat sözleşme olmadığı gibi,
çekin temelinde her zaman bir sözleşme bulunması da zorunlu değildir. Temelde
bir sözleşme ilişkisinin bulunduğu durumlarda ise çekte, bu ilişkiden bağımsız
ve sözleşme olarak nitelendirilemeyecek bir kambiyo taahhüdü söz konusudur.
Borçlu, temel ilişki ne olursa olsun borcunu ödemek için çek kullandığında,
asıl borç ilişkisi dışında kambiyo ilişkisi doğmaktadır. Bu nedenle çekle
ilgili olarak karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişinin
cezalandırılmasında Anayasa'nın 38. maddesine aykırı bir yön bulunmamaktadır. Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti, insan
haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve
işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu
geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku
tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve yasalarla kendini bağlı sayan,
yargı denetimine açık olan devlettir. Hukuk devletinde ceza hukukuna ilişkin düzenlemelerde Anayasa'ya
ve ceza hukukunun temel ilkelerine bağlı kalmak koşuluyla hangi eylemlerin suç
sayılacağı, bunlara uygulanacak yaptırımın türü ve ölçüsü, cezayı ağırlaştırıcı
ve hafifleştirici nedenlerin belirlenmesi gibi konularda yasakoyucunun takdir
yetkisi bulunmaktadır. Bu nedenle çekle ilgili olarak karşılıksızdır işlemi
yapılmasına sebebiyet veren kişinin ne şekilde cezalandırılacağı hususu
yasakoyucunun takdir yetkisi içinde kalmaktadır. Açıklanan nedenlerle dava konusu kurallar, Anayasa'nın 2. ve 38.
maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Dava konusu kuralların Anayasa'nın 90. maddesiyle ilgisi
görülmemiştir. B- Yasa'nın 5. Maddesinin (2) Numaralı Fıkrasının İkinci
Cümlesinin İncelenmesi Dava dilekçesinde, çek hesap sahibinin tüzel kişi olması durumunda
ve eğer yönetim kurulu tarafından bir kişi bu konuda görevlendirilmişse o
kişinin, eğer görevlendirme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan kişi veya
kişilerin tamamının ceza hukuku açısından sorumlu tutulduğu, tüzel kişilerde
yönetim organı üyesi olan kişilerin, suça konu eylemi işlememeleri ve hatta
suça konu eylemden haberlerinin olmaması halinde bile cezai yaptırımla
karşılaşmalarının mümkün olacağı, bu durumun cezaların şahsiliği ilkesi ile
bağdaştırılamayacağı, kişinin yalnızca kendi fiilinden sorumlu olabileceği ve
işlemediği bir fiilden sorumlu tutulamayacağı belirtilerek kuralın Anayasa'nın
38. maddesinin yedinci fıkrasına aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi yasaların, kanun
hükmünde kararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı konusunda
ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak zorunda değildir.
İstemle bağlı kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de karar verebileceğinden,
iptali istenen kuralla ilgisi nedeniyle Anayasa'nın 167. maddesi yönünden de
inceleme yapılmıştır. Yasa'nın 5. maddesinin (1) numaralı fıkrasında çekle ilgili olarak
'karşılıksızdır' işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişi hakkında adli para
cezasının hükmolunacağı; (2) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde ise çek
karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla yükümlü olan kişinin çek
hesabı sahibi olduğu belirtilerek suçun ancak gerçek kişilerce işlenebileceği
öngörülmüştür. Dava konusu kuralda ise çek hesabı sahibinin tüzel kişi olması
hâlinde, bu tüzel kişinin malî işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim
organının üyesinin, böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan
gerçek kişi veya kişilerin çek karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla
yükümlü oldukları belirtilmiştir. Anayasa'nın 38. maddesinin yedinci fıkrasında, ceza sorumluluğunun
şahsi olduğu ifade edilmiştir. Cezaların şahsiliğinden amaç, bir kimsenin
işlemediği bir fiilden dolayı cezalandırılmamasıdır. Başka bir anlatımla
kimsenin başkasının fiilinden sorumlu tutulmamasıdır. Tüzel kişiler, kendilerini oluşturan kişi veya mal
topluluklarından bağımsız ve ayrı kişilerdir. Bu nedenle kendilerini oluşturan
üyelerden bağımsız olarak yetkili yönetim organları aracılığıyla hak edinip
borç altına girebilirler. Tüzel kişilerin kendilerini oluşturan üyelerinden bağımsız
olmaları sebebiyle de üyelerinin veya yetkili yönetim organlarının değişmesiyle
girdikleri borçlardan dolayı sorumluluklarında herhangi bir değişiklik meydana
gelmez. Başka bir ifade ile yetkili yönetim organlarının işlemlerinden doğan
borçlardan dolayı anılan organ ya da bu organı oluşturan üyelerinin bir kısmı
değişse bile tüzel kişinin bu borcu ödeme yükümlülüğü devam eder. Bu yükümlülük
ise borcun ödenmesi gereken tarihteki mali işleri yürüten yönetim organı veya
bu konuda görevlendirilen kişi tarafından yerine getirilecektir. Zira anılan
organ veya kişi, tüzel kişiye ait mali işleri yürütmektedir. Dolayısıyla tüzel
kişinin mali işlerini yürütmekle görevlendirilen yönetim organı üyesi, böyle
bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler,
tüzel kişinin hesapları üzerinde tasarruf yetkisine sahip olacaklarından ibraz
süresi içinde her bir çekin karşılığını ilgili banka hesabında bulundurmakla
yükümlüdürler. Buna göre, tüzel kişinin mali işlerini yürütmekle ilgili bir üyenin
görevlendirilmemesi halinde çekle ilgili olarak karşılıksızdır işlemi
yapılmasına sebebiyet vermeleri nedeniyle yönetim organının sorumlu
tutulmalarında cezaların şahsiliği ilkesiyle çelişen bir yön bulunmamaktadır. Nitekim, 6762 sayılı Yasa'nın 20. maddesinde her tacirin, ticari
defterler tutmaya mecbur olduğu ve bütün ticari faaliyetlerinde basiretli bir
iş adamı gibi hareket etmesi gerektiği kurala bağlanmış; 66. maddesinde ise her
tacirin, ticari işletmesinin iktisadi ve mali durumunu, borç ve alacak
münasebetlerini ve her iş yılı içinde elde edilen neticeleri tespit etmek
maksadıyla, işletmenin mahiyet ve öneminin gerektirdiği bütün defterleri ve
eğer tacir tüzel kişilik ise yevmiye defteri, defteri kebir, envanter defteri
ve karar defteri tutmaya; yine anılan maddede tacirin işletmesi ile ilgili
işler dolayısıyla aldıkları mektup, yazı, telgraf, fatura, cetvel, senet gibi
vesika ve kağıtlarla ödemelerini gösteren vesikaları ve yazdığı mektup, yazı ve
telgrafnamelerin kopyalarını ve mukaveleleri, taahhüt ve kefalet ve sair
teminat senetleri ve mahkeme ilamları gibi belgeleri muntazam bir tarzda dosya
halinde saklamaya mecbur olduğu belirtilmiştir. Buna göre tüzel kişilerin yukarıda anılan defter ve belgeleri yasa
gereği tutmaları ve tüzel kişinin malî işlerini yürütmekle görevlendirilen
yönetim organının üyesinin, böyle bir belirleme yapılmamışsa yönetim organını
oluşturan gerçek kişi veya kişilerin ticari işletmeleriyle ilgili olarak
basiretli bir iş adamı gibi hareket etmelerinin gerektiği gözönüne alındığında
tüzel kişi adına keşide edilen çeklerin karşılıklarını ilgili hesapta
bulundurmakla yükümlü oldukları açıktır. Bu yükümlülük tüzel kişi adına çekin
keşide edilmesinden sonra belirlenen yönetim organı üyesi veya böyle bir
belirleme yapılmamışsa yönetim organını oluşturan gerçek kişi veya kişiler için
de geçerlidir. Öte yandan, Anayasa'nın 167. maddesinin birinci fıkrasında,
'Devlet, para, kredi, sermaye, mal ve hizmet piyasalarının sağlıklı ve düzenli
işlemelerini sağlayıcı ve geliştirici tedbirleri alır.' kuralına yer
verilmiştir. Para, kredi ve sermaye politikalarının oluşmasında ve saptanmış
politikaların uygulanmasında Devletin önemli görevleri bulunmaktadır. Buna göre
Devlet, piyasayı ve ticaret hayatını korumak amacıyla çekin, güvenli bir ödeme
aracı olarak kullanılmasını sağlamakla yükümlüdür. Açıklanan nedenlerle dava konusu kural, Anayasa'nın 38. ve 167.
maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. C- Yasa'nın 5. Maddesinin (3) Numaralı Fıkrasının İkinci Cümlesinin
İncelenmesi Dava dilekçesinde ve başvuru kararında (2010/15), vekaleten
çek keşidesi yasaklanmış olmasına rağmen vekaleten çek keşide edenin değil çek
hesabı sahibinin hukuki ve cezai sorumluluğuna gidildiği, hukukun temel
ilkelerine ve ceza kurallarına aykırılık oluşturulduğu, temsilci veya
vekilin eyleminin cezasının olmaması nedeniyle kişilerin suç işlemeye teşvik
edildiği belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2. maddesine aykırı olduğu
ileri sürülmüştür. Yasa'nın 5. maddesinin (3) numaralı fıkrasının birinci cümlesinde
çek hesabı sahibi gerçek kişinin, kendisi adına çek düzenlemek üzere bir
başkasını temsilci veya vekil olarak tayin edemeyeceği; ikinci cümlesinde ise
gerçek kişinin temsilcisi veya vekili olarak çek düzenlenmesi hâlinde, bu
çekten dolayı hukukî ve cezaî sorumluluğun çek hesabı sahibine ait olduğu
kurala bağlanmıştır. Böylece gerçek kişilerin kendileri adına çek düzenlemek
üzere bir başkasını temsilci veya vekil olarak tayin etmeleri yasaklanmıştır. Kuralda yasağa aykırı hareket eden çek hesabı sahibi gerçek
kişinin, bu çekten dolayı hukukî ve cezaî yönden sorumlu olduğu belirtilmesine
rağmen, bu yasağa aykırı hareket eden temsilci veya vekilin cezai ve hukuki
sorumluluğundan bahsedilmemiştir. Ancak bu durum, vekil veya temsilcinin hiçbir
surette hukuki ve cezai olarak sorumlu tutulamayacağı anlamına gelmemektedir.
Temsilci veya vekilin de genel hükümler çerçevesinde karşılıksız kalan çekle
ilgili olarak sorumlu tutulabilecekleri doğal olup, bu sorumluluğu engelleyen
bir kural da bulunmamaktadır. Buna göre kuralın, hukuk devleti ile çelişen bir
yönü bulunmamaktadır. Açıklanan nedenlerle dava konusu kural, Anayasa'nın 2. maddesine
aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. D- Yasa'nın 5. Maddesinin (4) Numaralı Fıkrasında Yer Alan
''gerçek ve'' İbaresinin İncelenmesi Dava dilekçesinde, Yasa'nın 5. maddenin (3) numaralı
fıkrasının ikinci cümlesine ilişkin başvuruda belirtilen gerekçelerle kuralın,
Anayasa'nın 2. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Yasa'nın 5. maddesinin dava konusu ibarenin de yer aldığı (4)
numaralı fıkrasında, karşılıksız çıkan her bir çekle ilgili olarak, karşılıksız
çek düzenleyen, adına karşılıksız çek düzenlenen ve ileri düzenleme tarihli çek
üzerinde yazılı tarihe göre kanunî ibraz süresi içinde ibrazında, karşılığını
ilgili banka hesabında bulundurmayan gerçek ve tüzel kişi hakkında, soruşturma
evresinde Cumhuriyet savcısının talebi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından,
kovuşturma evresinde resen mahkeme tarafından çek düzenleme ve çek hesabı açma
yasağı kararı verileceği kurala bağlanmıştır. Yasa'nın 5. maddesinin (3) numaralı fıkrasına ilişkin gerekçe bu
kural için de geçerlidir. Bu sebeple yasağa aykırı hareket eden temsilci veya
vekil, karşılıksız çıkan her bir çekle ilgili olarak genel hükümler
çerçevesinde sorumlu tutulabileceğinden, temsilci veya vekil hakkında da 'karşılıksız
çeki düzenleyen' sıfatıyla çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı
kararı verilebilecektir. Nitekim madde gerekçesinde de güvenlik tedbiri olarak
çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağının, karşılıksız çeki düzenleyen gerçek
kişi hakkında verileceği belirtilmiştir. Buna göre kuralın, hukuk devleti ile
çelişen bir yönü bulunmamaktadır. Açıklanan nedenlerle dava konusu kural, Anayasa'nın 2.
maddesindeki hukuk devleti ilkesine aykırı değildir. İptal isteminin reddi
gerekir. E- Yasa'nın 7. Maddesinin İncelenmesi Dava dilekçesinde, Yasa'nın 5. maddesinin (1) numaralı
fıkrasına ilişkin başvuruda belirtilen gerekçelerle kuralın, Anayasa'nın
2., 38. ve 90. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Dava konusu maddenin (1) numaralı fıkrasında tacirin ticarî
işletmesiyle ilgili iş ve işlemlerinde, tacir olmayan kişinin çek defterini
kullanarak çek düzenleyen ve düzenleten kişinin; (2) numaralı fıkrasında tacir
olmayan kişiye tacir kişiye verilmesi gereken çek defteri veren banka
görevlisinin; (3) numaralı fıkrasında Yasa'nın 2. maddesinin üçüncü
fıkrasındaki yükümlülüğe aykırı olarak bankaya gerçek dışı beyanda bulunan kişi
ile beyanname almadan veya beyannameye rağmen, hakkında çek düzenleme ve çek
hesabı açma yasağı bulunan kişiye veya bu kişinin yönetim organında görev
yaptığı veya temsilcisi ya da imza yetkilisi olduğu tüzel kişiye çek defteri
veren banka görevlilerinin; (4) numaralı fıkrasında kısmen veya tamamen
karşılığı bulunmayan çekle ilgili olarak, talebe rağmen, karşılıksızdır işlemi
yapmayan banka görevlisinin; (5) numaralı fıkrasında karşılığı tahsil edilmek
üzere bankaya ibraz edilen çekin karşılığının hesapta mevcut olmasına rağmen,
hamile ödemede bulunmayan ya da bankanın kanunen ödemekle yükümlü olduğu
miktarı hamile ödemeyen banka görevlisinin; (6) numaralı fıkrasında hakkında
çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı kararı verilmiş olan kişinin, buna rağmen
çek düzenlemesi; (7) numaralı fıkrasında hakkında çek düzenleme ve çek hesabı
açma yasağı kararı verilmiş olan kişi adına çek hesabı açan banka görevlisinin;
(8) numaralı fıkrasında çek defteri basmaya veya bastırmaya kanunen yetkili
kılınanlar dışında çek defteri basanlar ve bastıranların; (9) numaralı fıkrada
hamiline çek defteri yaprağını kullanmadan hamiline çek düzenleyen kişinin
eylemleri suç olarak kabul edilmiştir. Maddenin (10) numaralı fıkrasında ise
Yasa'nın 2. maddesinin, sağlanması ve saklanması gereken bilgi ve belgelere
ilişkin hükmüne aykırı hareket edilmesi veya çekin karşılıksız çıkması
dolayısıyla hamili tarafından talep edilmesi üzerine düzenleyicinin banka
kayıtlarındaki adreslerinin verilmemesi halinde ilgili bankanın idari para cezası
ile cezalandırılacağı kurala bağlanmıştır. Maddenin (10) numaralı fıkrası dışındaki diğer fıkralarında
belirtilen kişilere, borçlu ile alacaklı arasında önceden var olan sözleşme
ilişkisinden doğan yükümlülüğün yerine getirilmemesinden dolayı ceza verilmesi
söz konusu olmayıp belirtilen yükümlülüklere aykırı davranılması nedeniyle ceza
verilmektedir. Bu nedenle sözleşme ilişkisinden kaynaklanmayan yükümlülüklere
aykırı davranışların cezalandırılmasında Anayasa'nın 38. maddesine aykırı bir
yön bulunmamaktadır. Maddenin (10) numaralı fıkrasında ise ilgili bankanın fıkrada
belirtilen yükümlülüklere aykırı davranması halinde idari para cezası ile
cezalandırılacağı belirtilmiştir. İdari para cezaları ödenmediği durumlarda
özgürlüğü bağlayıcı bir cezaya çevrilemeyen cezalardan olması nedeniyle bu
fıkra açısından da Anayasa'nın 38. maddesine aykırı bir yön bulunmamaktadır. Öte yandan, Hukuk devletinde ceza hukukuna ilişkin düzenlemelerde
Anayasa'ya ve ceza hukukunun temel ilkelerine bağlı kalmak koşuluyla hangi
eylemlerin suç sayılacağı, bunlara uygulanacak yaptırımın türü ve ölçüsü,
cezayı ağırlaştırıcı ve hafifleştirici nedenlerin belirlenmesi gibi konularda
yasakoyucunun takdir yetkisi bulunmaktadır. Bu nedenle kuraldaki yükümlülüklere
aykırı hareket edenlerin ne şekilde cezalandırılacağı hususu yasakoyucunun
takdir yetkisi içinde kalmaktadır. Açıklanan nedenlerle dava konusu kural, Anayasa'nın 2. ve 38.
maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Dava konusu kuralın Anayasa'nın 90. maddesiyle ilgisi
görülmemiştir. F- Yasa'nın Geçici 1. Maddesinin (3) Numaralı Fıkrasının
İncelenmesi Dava dilekçesinde, bankaların müşterilerine verdikleri eski çek
defterleriyle ilgili olarak 3167 sayılı Yasa hükümlerinin uygulanmasına devam
edilmesinin Anayasa'nın 38. maddesi ve AİHS'nin Ek 4 No'lu Protokolü'nün 1.
maddesi ile çeliştiği belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 38. ve 90.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Dava konusu kuralda, bankaların müşterilerine verdikleri eski çek
defterleriyle ilgili olarak, 3167 sayılı Yasa hükümlerinin uygulanmasına devam
olunacağı ancak, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu'nun 7. maddesi hükmünün
saklı olduğu belirtilmiştir. Fıkra gerekçesinde konuyla ilgili olarak ' Bu kanunun yürürlüğe
girdiği tarihten önce düzenlenmiş çeklerle ilgili olarak 3167 sayılı Kanun
hükümlerinin uygulanmasına devam olunacağı hükme bağlanmıştır.' denilmektedir.
Buna göre 5941 sayılı Yasa'nın yürürlüğe girdiği 20.12.2009 tarihine kadar
düzenlenmiş çeklerle ilgili olarak zaman bakımından uygulama ilkelerine de
riayet edilerek 3167 sayılı Yasa hükümlerinin uygulanmasına devam edilecektir. Kural, 3167 sayılı Yasa hükümlerine göre bastırılan ve bu Yasa'nın
yürürlük tarihinde keşide edilmiş çeklerle ilgili olarak uygulamada çıkabilecek
tereddütleri gidermekte ve lehe olması durumunda 3167 sayılı Yasa hükümlerine
göre sanığın cezalandırılabilmesine imkan vermektedir. Yasa'nın 5. maddesinin (1) numaralı fıkrasının birinci ve ikinci
cümlelerine ilişkin gerekçede belirtilen nedenlerle çekle ilgili olarak
karşılıksızdır işlemi yapılmasına sebebiyet veren kişinin cezalandırılmasında
Anayasa'nın 38. maddesine aykırı bir yön bulunmadığı gibi bu kişinin ne şekilde
cezalandırılacağının belirlenmesi hususu yasakoyucunun takdir yetkisi
içindedir. Açıklanan nedenlerle dava konusu kural, Anayasa'nın 2. ve 38.
maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Dava konusu kuralın Anayasa'nın 90. maddesiyle ilgisi
görülmemiştir. G- Yasa'nın Geçici 1. Maddesinin (4) Numaralı Fıkrasında Yer
Alan 'Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihe kadar '' İbaresinin İncelenmesi Başvuru kararlarında (2010/14 ve 2010/16), 3167 sayılı Yasa'nın
yürürlük tarihinde işlenmiş karşılıksız çek keşide etme suçundan dolayı 5941
sayılı Yasa'nın yürürlük tarihine kadar açılmış olan kamu davalarının sulh ceza
mahkemelerinden daha güvenli olan asliye ceza mahkemelerinde görülmesine rağmen
5941 sayılı Yasa'nın yürürlük tarihinden sonra açılmış olan kamu davalarının
alt dereceli mahkeme olan sulh ceza mahkemelerinde görülmesinin eşitlik ve adil
yargılanma hakkıyla çeliştiği belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 10. ve 36.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi yasaların, kanun
hükmünde kararnamelerin ve TBMM İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı konusunda
ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak zorunda değildir.
İstemle bağlı kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de karar verebileceğinden,
iptali istenen kuralla ilgisi nedeniyle Anayasa'nın 142. maddesi yönünden de
inceleme yapılmıştır. İtiraz konusu kuralla, 5941 sayılı Yasa'nın yürürlüğe girdiği
tarihe kadar 3167 sayılı Yasa'nın 16. maddesinde tanımlanan suçtan dolayı
açılmış olan davalar bakımından asliye ceza mahkemesinin görevinin devam
edeceği kurala bağlanmıştır. Buna göre 5941 sayılı Yasa'nın yürürlüğe girdiği
20.12.2009 tarihine kadar 3167 sayılı Yasa'nın 16. maddesinde tanımlanan suçtan
dolayı açılmış olan davalarda asliye ceza mahkemeleri, anılan tarihten sonra
açılan davalarda ise sulh ceza mahkemeleri görevlidir. Fıkra gerekçesinde konuyla ilgili olarak ' 3167 sayılı Kanunun
hükümlerine istinaden karşılıksız çek keşidesi suçundan açılmış olan davalarla
ilgili olarak Tasarı hükümlerinden hareketle görevsizlik kararı verilmesinin
önüne geçilecek düzenleme yapılmıştır.' denilmektedir . Anayasa'nın 142. maddesinde ' Mahkemelerin kuruluşu, görev ve
yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir.' denilmiştir.
Buna göre hangi mahkemelere hangi görev ve yetkilerin verileceği, yargılama
usullerinin saptanması yasakoyucunun takdir alanı içindedir. Mahkemelere
verilen görev ve yetkileri kullanan hakimlerin tarafsızlığı, bağımsızlığı,
Anayasa ve yasalara bağlılıkları açısından asliye ceza mahkemeleri ile sulh
ceza mahkemeleri arasında güven yönünden bir farklılık olduğu kabul edilemez. Açıklanan nedenlerle dava konusu kural, Anayasa'nın 142. maddesine
aykırı değildir. İtiraz isteminin reddi gerekir. Dava konusu kuralın Anayasa'nın 10. ve 36. maddeleri ile ilgisi
görülmemiştir. VI- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ 14.12.2009 günlü, 5941 sayılı Çek Kanunu'nun: 1- 5. maddesinin; a- (1) numaralı fıkrasının birinci ve ikinci cümlelerine, b- (2) numaralı fıkrasının ikinci cümlesine, c- (3) numaralı fıkrasının ikinci cümlesine, d- (4) numaralı fıkrasında yer alan '' gerçek ve '' ibaresine, 2- 7. maddesine, 3- Geçici 1. maddesinin (3) numaralı fıkrasına, yönelik iptal istemleri, 17.3.2011 günlü, E. 2010/6, K. 2011/54
sayılı kararla reddedildiğinden, bu madde, fıkra, cümle ve ibarelere ilişkin
YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİNİN REDDİNE, 17.3.2011 gününde OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. VII- SONUÇ A- 7.5.2010 günlü, 5982 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının
Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun uyarınca, 2949 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile ilgili
gerekli düzenlemeler yapılmadan, Mahkeme'nin çalışıp çalışamayacağına ilişkin
ön meselenin incelenmesi sonucunda; Mahkeme'nin çalışmasına bir engel
bulunmadığına, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Fettah OTO, Zehra Ayla PERKTAŞ
ile Celal Mümtaz AKINCI'nın, gerekçesi 2010/68 esas sayılı dosyada belirtilen
karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, B- 14.12.2009 günlü, 5941 sayılı Çek Kanunu'nun: 1- 5. maddesinin; a- (1) numaralı fıkrasının birinci ve ikinci cümlelerinin, b- (2) numaralı fıkrasının ikinci cümlesinin, c- (3) numaralı fıkrasının ikinci cümlesinin, d- (4) numaralı fıkrasında yer alan '' gerçek ve '' ibaresinin, 2- 7. maddesinin, 3- Geçici 1. maddesinin; a- (3) numaralı fıkrasının, b- (4) numaralı fıkrasında yer alan 'Bu Kanunun yürürlüğe girdiği
tarihe kadar '' ibaresinin, Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,
OYBİRLİĞİYLE, 17.3.2011 gününde karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Fettah
  OTO Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Serruh
  KALELİ Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Alparslan
  ALTAN Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Erdal
  TERCAN