ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2010/31 Karar Sayısı : 2011/167 Karar Günü : 22.12.2011 R.G. Tarih-Sayı :
19.05.2012-28297 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara 2. Vergi
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 24.6.1995 günlü, 552
sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında
Kanun Hükmünde Kararname'nin 17. maddesinin Anayasa'nın 73. ve 91. maddelerine
aykırılığı savıyla iptali ve yürürlüğün durdurulması istemidir. I- OLAY Adana ilinden aldığı yaş sebze ve meyvenin pazarlamasını yapan
şirketin satışını yaptığı meyveleri, alıcıya teslim amacıyla Ankara iline
getirdiği sırada belediye zabıta ekiplerince satışın toptancı hali dışında
yapıldığı gerekçesiyle belediye payı tahsilatı işleminin iptali istemiyle
açılan davada, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırılık iddiasını ciddi bulan
Mahkeme, iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İptali İstenilen Yasa Kuralı 552 sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin Düzenlenmesi ve Toptancı
Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin 17. maddesi şöyledir: ' Belediye ve İşletme Payı Madde 17- (Değişik birinci
fıkra: 11/6/1998 - 4367/4 md.) Toptancı hallerde satılan malların toptan satış
bedelinin % 2'sini geçmemek şartıyla belediye meclislerince düzenlenecek
tarifeye göre belediye payı tahsil edilir. Bu şekilde tahsil edilen paylardan
en az % 10'u, izleyen yıl belediye bütçesine toptancı hal ihtiyaçları için
harcanmak üzere ödenek olarak konur ve yalnız bu amaçla harcanır. Gerçek ve tüzel kişilerce kurulacak özel toptancı hallerde
malların satış bedelinin % 2'sini geçmemek üzere birinci fıkrada belirtilen
esaslar çerçevesinde belirlenen belediye payı, işletme payı olarak hal
işletmecisi tarafından tahsil olunur ve bunun yarısı belediye payı olarak
ilgili belediyeye ödenir. (Değişik üçüncü fıkra: 5/5/2007-5652/2 md.) Üretildiği il veya
ilçe dışına sevk edilen mallar satışa sunulacağı yer haline girer ve bunlardan
alınacak belediye payı, malın satışa sunulduğu yer belediyesince tahsil edilir.
Malın sevkiyatında, sevk veya taşıma irsaliyesi veya ziraat odası kaydı
belgelerinden birinin bulunması ve kontroller sırasında ibrazı zorunludur.
Belediye sınırları ve mücavir alanlar içinde toptancı hal dışında malların
toptan veya her ne şekilde olursa olsun toptancı halden satın alınmadan
perakende satışa sunulduğunun tespiti halinde, malların toptancı hale girişi
sağlanarak hal müdürlüğünce açık artırma ile satışı yapılır veya yaptırılır. Bu
durumda belediye veya işletme payı yüzde yirmibeş olarak uygulanır. (Değişik : 11/6/1998 - 4367/4 md.) Üçüncü fıkra çerçevesinde
görevlilerce yakalanan malların hal müdürlüğünce satılarak elde edilen
hasılatından alınacak belediye payının yarısı malları yakalayan görevliler
arasında eşit oranda ödül olarak dağıtılır. (Değişik : 11/6/1998 - 4367/4 md.) Hal müdürlüğü, üçüncü fıkraya
göre malın hale girişi ve satışı ile ilgili olarak yapılacak işlemleri hakem
kurulunun belirlediği esaslar çerçevesinde düzenlemeye yetkili ve görevlidir.
Belediye sınırları ve mücavir alanlar içerisinde toptan veya perakende mal
satmak üzere münhasıran fatura veya müstahsil makbuzu ile üreticilerden mal
satın alanlar satış işlemine başlamadan önce bunları fatura veya müstahsil
makbuzu örnekleriyle toptancı hal müdürlüklerine bildirmek zorundadırlar. Bu
durumda malların toptancı hale girişi yapılmaz ve fatura veya müstahsil
makbuzunda gösterilen bedel üzerinden % 15 oranında belediye payı tahsil
olunur. Bildirim yükümlülüğünün ilgililerce yerine getirilmemesi veya miktar ve
değer yönünden gerçeğe aykırı bildirimde bulunulması hallerinde, belediye payı
malların hakem kurullarınca tespit edilecek gerçek değer ve miktarları
üzerinden % 30 oranında uygulanır.' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında Anayasa'nın 73. ve 91. maddelerine dayanılmıştır IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi hükmü uyarınca Haşim
KILIÇ, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet
ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ, Zehra Ayla PERKTAŞ, Engin
YILDIRIM ve Nuri NECİPOĞLU'nun katılımlarıyla 13.5.2010 gününde yapılan
ilk inceleme toplantısında; öncelikle uygulanacak kural sorunu üzerinde
durulmuştur. Anayasa'nın 152. maddesi ile 2949 sayılı Yasa'nın
28. maddesine göre, bir davaya bakmakta olan mahkeme, bu davada
uygulanacak bir kanun veya kanun hükmünde kararnamenin hükümlerini Anayasa'ya
aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının
ciddi olduğu kanısına varırsa, ilgili kural ya da kuralların iptali için
Anayasa Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidir. Ancak bu hükümler uyarınca, bir
mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için, yöntemince açılmış,
mahkemenin görevine giren bakmakta olduğu bir davanın bulunması ve iptali
istenen kuralın da bu davada uygulanacak olması gerekir. Uygulanacak kural ise,
bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde
veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikteki
kanun veya kanun hükmünde kararnamelerdir. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme'nin bakmakta olduğu davada, 552
sayılı KHK'nin 17. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca satışın toptancı hali
dışında yapıldığı gerekçesiyle zabıta ekiplerince yapılan % 25 oranında
belediye payı tahsilatı işleminin iptali talep edilmiştir. Başvuru kararında 552
sayılı KHK'nin 17. maddesinin davada uygulanacak bölümlerine dair bir
değerlendirme yapılmadan tümünün iptali talep edilmiştir. 17. maddenin birinci
fıkrası satılan mallardan tahsil edilecek belediye payı ve bunun harcama
usulüne, ikinci fıkrası özel hallerce tahsil edilecek belediye payına, dördüncü
fıkrası hal dışındaki satışları yakalayan görevlilerin ödüllendirilmesine ve
beşinci fıkrası ise toptancı hallerine girmeden müstahsil ve üretici faturası
ya da müstahsil makbuzu ile bildirim yoluyla satış yönteminde belediye payının
tahsili usulünü düzenlemekte olup davada uygulanacak kural değildir. Bu nedenlerle, 1- 24.6.1995
günlü, 552 sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin Düzenlenmesi ve Toptancı
Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin 17. maddesinin, 5.5.2007 günlü,
5652 sayılı Kanun'un 2. maddesiyle değiştirilen üçüncü fıkrası dışında
kalan fıkralarının , itiraz başvurusunda bulunan mahkemenin bakmakta olduğu
davada uygulanma olanağı bulunmadığından, bu fıkralara ilişkin başvurunun
Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE, Şevket APALAK ve Serruh KALELİ'nin
karşı oyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 2- 24.6.1995 günlü, 552
sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında
Kanun Hükmünde Kararname'nin 17. maddesinin, 5.5.2007 günlü 5652 sayılı
Kanun'un 2. maddesiyle değiştirilen üçüncü fıkrasının esasının incelenmesine
OYBİRLİĞİYLE, 13.5.2010 gününde karar
verilmiştir. V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ 24.6.1995 günlü, 552 sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin
Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin 17.
maddesinin, 5.5.2007 günlü, 5652 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle değiştirilen üçüncü
fıkrasına ilişkin yürürlüğün durdurulması isteminin, koşulları oluşmadığından
REDDİNE, 13.5.2010 OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. VI- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri,
işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu yasa kuralı, dayanılan Anayasa
kuralları, bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten
sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Maddenin Üçüncü Fıkrasının 1. Cümlesinin İncelenmesi Anayasa'nın 'Anayasaya
aykırılığın diğer mahkemelerde ileri sürülmesi' başlığını taşıyan 152.
maddesinin son fıkrasında ' Anayasa Mahkemesinin işin
esasına girerek verdiği red kararının Resmî Gazetede yayımlanmasından sonra on
yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla tekrar
başvuruda bulunulamaz.' ; 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 'Başvuruya engel durumlar ' başlığını
taşıyan 41. maddesinin (1) numaralı fıkrasında 'Mahkemenin işin esasına
girerek verdiği ret kararının Resmî Gazetede yayımlanmasından itibaren on yıl
geçmedikçe aynı kanun hükmünün Anayasaya aykırılığı iddiasıyla itiraz başvurusu
yapılamaz.' denilmiştir. 5652 sayılı Kanun'un 2.
maddesiyle değiştirilen 552 sayılı KHK.'nin 17. maddesinin üçüncü
fıkrasının 'Üretildiği il veya ilçe dışına sevk edilen mallar satışa
sunulacağı yer haline girer ve bunlardan alınacak belediye payı, malın satışa
sunulduğu yer belediyesince tahsil edilir .' şeklindeki ilk cümlesine
yönelik iptal başvurusu, Anayasa Mahkemesi'nin 25.2.2010 günlü, E. 2007/65, K.
2010/43 sayılı kararıyla Anayasa'ya aykırı olmadığı gerekçesi ile esastan
reddedilmiş ve bu karar 21.6.2010 günlü, 27619 sayılı Resmî Gazete'de
yayımlanmıştır . Anayasa Mahkemesi'nce işin esasına girilerek reddedilen kural
hakkında yeni bir başvurunun yapılabilmesi için, önceki kararın Resmî Gazete'de
yayımlandığı 21.6.2010 gününden başlayarak geçmesi gereken on yıllık süre henüz
dolmamıştır. Açıklanan nedenlerle, 5652 sayılı Kanun'un 2. maddesiyle
değiştirilen 552 sayılı KHK'nin 17. maddesinin üçüncü fıkrasının 1. cümlesi
yönünden itiraz başvurusunun, Anayasa'nın 152. ve 6216 sayılı
Kanun'un 41. maddesinin (1) numaralı fıkrası gereğince reddi gerekir. B- Maddenin Üçüncü Fıkrasının Kalan Bölümünün İncelenmesi Başvuru kararında, 552
sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında
Kanun Hükmünde Kararname'nin Belediye ve İşletme Payı başlıklı 17. maddesinde
yer alan belediye payının; vergi, resim ve harç adı altında tahsil edilmemekle
birlikte ilgililere mali külfetler getiren bir yükümlülük olduğu, bu bakımdan
belediye payı adı altında tahsil edilen tutarların vergi, resim ve harç benzeri
mali yükümlüklerden olduğu halde, olağan dönem kanun hükmünde kararnameye konu
edildiği bunun da Anayasa'nın 73. ve 91. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. 552 sayılı KHK'nin 17.
maddesinin üçüncü fıkrasında, üretildiği il veya ilçe dışına sevk edilen
malların satışa sunulacağı yer haline yani tüketim yeri haline girmesi
zorunluluğu getirilmiş olup, bunlardan alınacak belediye payının da malın
satışa sunulduğu yer belediyesince tahsil edileceği düzenlenmiştir. Buna göre
belediye sınırları ve mücavir alanlar içinde toptancı hal dışında malların
toptan veya her ne şekilde olursa olsun toptancı halden satın alınmadan
perakende satışa sunulduğunun tespiti halinde, malların toptancı hale girişi
sağlanarak hal müdürlüğünce açık artırma ile satışı yapılacak ve bu durumda
yüzde iki olan belediye payı yüzde yirmibeş olarak uygulanacaktır. Anayasanın 'Vergi ödevi'
başlıklı 73. maddenin üçüncü fıkrasında 'Vergi, resim, harç ve benzeri
mali yükümlülük kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır' denilmiştir.
Öğreti ve uygulamada verginin yasallığı ilkesi olarak adlandırılan bu ilke
vergi, resim, harç ve benzeri bütün yükümlülüklerin kanunla düzenlenmesi
zorunluluğunu öngörmektedir. KHK çıkarılması yetkisini
düzenleyen Anayasa'nın 91. maddesinde 'Türkiye Büyük Millet Meclisi,
Bakanlar Kurulu'na kanun hükmünde kararname çıkarma yetkisi verebilir. Ancak
sıkıyönetim ve olağanüstü haller saklı kalmak üzere, Anayasa'nın İkinci
Kısmı'nın birinci ve ikinci bölümlerinde yer alan temel haklar, kişi hakları ve
ödevleri ile dördüncü bölümünde yer alan siyasî haklar ve ödevler kanun
hükmünde kararnamelerle düzenlenemez. ' denilerek Anayasa'nın bu yasak alan
içerisinde kalan 73. maddesinde belirtilen vergi, resim, harç ve benzeri malî
yükümlülüklerin KHK'lerle düzenlenemeyeceği öngörülmüştür. 552 sayılı KHK'nin 17. maddesinin itiraz konusu üçüncü fıkrası,
KHK'ye 5.5.2007 günlü, 5652 sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin Düzenlenmesi
ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin Bazı Maddelerinin
Değiştirilerek Kabulüne İlişkin Kanun'un 2. maddesiyle eklenmiştir. Dolayısıyla
kural, KHK ile değil kanunla getirilmiştir. Kanunla getirilen itiraz konusu kural
Anayasa'nın 73. maddesine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın Anayasa'nın 91. maddesi ile ilgisi görülmemiştir. VII- SONUÇ 24.6.1995 günlü, 552 sayılı Yaş Sebze ve Meyve Ticaretinin
Düzenlenmesi ve Toptancı Halleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname'nin 17.
maddesinin, 5.5.2007 günlü, 5652 sayılı Kanun'un 2. maddesiyle değiştirilen
üçüncü fıkrasının; 1- Birinci tümcesinin iptali istemine ilişkin itiraz başvurusunun,
Anayasa'nın 152. maddesinin son fıkrası ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 41. maddesinin (1) numaralı
fıkrası gereğince REDDİNE, 2- Kalan bölümünün Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın
REDDİNE, 22.12.2011 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Erdal
  TERCAN YÖNTEMDE AYRIŞIK OY Esasının incelenmesine geçilen 552 sayılı
K.H.K.'nin 17. maddesinin 5652 sayılı
Yasayla değişik üçüncü fıkrasında sözü edilen ve maddenin esasını oluşturan
'belediye payı'nın itiraza etken olduğu kuşkusuzdur. Üçüncü fıkraya dayanılarak
alınan belediye payına maddenin birinci fıkrasında öngörülen ölçütlerle
belirlenen belediye payı esas alınmakta ve itiraz belediye payının
belirlenmesine ilişkin işlem olgusunda
toplanmaktadır. Bu nedenlerle belediye payının belirlenmesine
ilişkin birinci fıkranın, itiraz nedeni
ve üçüncü fıkrayla ilintisi karşısında uygulanacak kural olma özelliğinde duraksama yoktur. Aynı yaklaşım ışığında belediye payını
konu alan maddenin tümüyle esas incelenmesine alınması gerektiği
de ayrı bir gerçektir. Bu nedenle ilk incelemeye ilişkin evrede
alınan 13.5.2007 günlü kararın yetkisizlikten
retle ilgili kısmına karşıyım. Üye Şevket APALAK KARŞIOY İtirazen iptal başvurusunda bulunan mahkemenin, başvuru kararında
552 sayılı Kanun Hükmündeki Kararname'nin 'Belediye ve İşletme Payı' başlığı
altında yer alan 17. maddesinin 5652 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle 17. maddeye
eklenen değişik üçüncü fıkrası dahil tamamının iptalini istediği görülmüştür. Davada uygulanacak yasa kuralı davayı yürütmede ki uyuşmazlığı
sonuçlandırmada etki yapacak nitelikte bulunan, kararın dayanağını oluşturmaya
yarayan iddia ve savunma çerçevesinde karar vermek için göz önünde tutulması
gereken kural olması gerekir. Mahkeme somut olayda satılmak üzere alıcısına teslim edilmek amacı
ile Ankara'ya getirilen yaş sebze ve meyvenin toptancı hal dışında satışa
sunulduğu tespiti üzerine, belediye meclisince oluşturulmuş tarifeye göre belirlenen
belediye payı olan, malın satış bedeli üzerinden % 25'lik tutarının, davacıdan
tahsil isteminin Anayasa'nın 73. ve 91. maddelerine aykırı olduğunu ve bu
nedenle iptal konusu 17. maddenin tüm fıkraları ile birlikte tamamının
uyuşmazlıkta uygulanacak kural olduğu kanaatine vardığı görülmektedir. Beş fıkradan oluşan kuralın ilk fıkrasında; Haller'de satılacak
mallardan tahsil edilecek belediye payı ve bunun harcama usulü, ikinci
fıkrasında özel toptancı hallerinde belediye payı tahsil usulü, dördüncü
fıkrasında hal dışında satışa hazır yakalanan maldan görevli ödül payı, beşinci
fıkrasında toptancı haline girmeden müstahsil ve üretici faturası ya da
müstahsil makbuzu ile bildirim yoluyla satış yönteminde belediye payının
tahsili usulünün, 5652 sayılı Yasa ile değişik üçüncü fıkrasında ise,
üretildiği il dışına çıkarılan malın hangi yer 'belediye payı' tahsil yetki
alanına gireceği, sevkiyatta ibrazı zorunlu belgeler, toptancı hal dışında
satın alınan malın satışa sunulduğunun tespiti halinde malın satış usulü ve
belediyece alınacak pay oranı ifade edilmektedir. Görüleceği üzere, farklı
konuların düzenlendiği normu, hiçbir fıkrası yönünden somut olaya tatbik
etmeyen mahkeme toptancı hal dışında satış nedeniyle düzenlenen belediye payı
tahsiline ilişkin davada farklı fıkralardaki belediye pay tahsil usulüne de,
yakalayanların ödül payına da, ibrazında istenen belgelerin varlığına da hiçbir
ayrım yapmadan Anayasa'nın 73. maddesi kapsamında Anayasa'ya aykırı bulduğu
sonucu doğuran sav ile Anayasa Mahkemesi önüne taşımıştır. 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddesi gereği, somut olay nedeniyle
davada uygulanacak ve Anayasa'ya aykırılığı iddiasının ciddiyetine kanaat
getirilen kural bu yoldaki gerekçeli kararı ile birlikte Anayasa Mahkemesine
getirilmek zorundadır. Mefhumu muhalifinden'de kuralın somut olayla bağdaşmayan
ve ilgisiz olan kısımlarının ise ayıklanarak, ayırt edilmek zorunda olduğu
anlaşılacaktır. Başvuran mahkemenin davada uygulanacak kuralı somut bir olayda
bazen çok hassas biçimde ayırt edememesi olasılığı bulunsa bile beş fıkradan
oluşan, ancak bir fıkrasının uygulanacak kural niteliğinde kabul edildiği 552
sayılı K.H.K. 17. maddesinin ilgili fıkralarının hangi nedenlerle davada
uygulanacağını ve Anayasa'nın 73. maddesi yönünden aykırı olduğunu genel ifade
ile değil özelde normun her fıkrası ve gerektiğinde denetlenmesini istediği her
cümlesi ile ilgisini kurarak gerekçelendirmesi zorunludur. Yasanın aradığı bu
hükmün göz ardı edilerek, soyut kural bütününün, olaya somutlaştırmadan ve de
makul ve kabul edilebilir nitelikte gerekçe olmaksızın başvuruya konu edilmesi
hali karşısında, başvuru usulüne ilişkin görevini eksik yerine getiren mahkeme
başvurusunun eksikliklerin giderilmesi amacı ile geri çevrilerek mahkemesine
iadesi gerekirken, işin esasına geçilmesi kararına katılınmamıştır. Üye Serruh KALELİ