ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2011/47 Karar Sayısı : 2012/87 Karar Günü  : 31.5.2012 R.G. Tarih-Sayı :
22.11.2013-28829 İPTAL DAVASINI AÇANLAR : Anamuhalefet Partisi
(Cumhuriyet Halk Partisi) TBMM Grubu adına Grup Başkanvekilleri Kemal ANADOL
ile M. Akif HAMZAÇEBİ İPTAL DAVASININ KONUSU : 22.2.2011 günlü, 6118
sayılı Uluslararası Ticaret Finansmanı İslami Kurumu Kurucu Antlaşmanın
Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun'un 1. maddesinin Anayasa'nın
Başlangıç'ı ile 2., 4., 7. ve 174. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek
iptaline ve yürürlüğünün durdurulmasına karar verilmesi istemidir. II- YASA METİNLERİ A- İptali İstenilen Yasa Kuralı 6118 sayılı Kanun'un dava konusu 1. maddesi şöyledir: ' MADDE 1- (1) Türkiye Cumhuriyeti adına 30 Mayıs 2006
tarihinde Kuveyt şehrinde imzalanan 'Uluslararası Ticaret Finansmanı İslami
Kurumu Kurucu Anlaşma'nın onaylanması; Anlaşma'nın giriş bölümünün birinci ve
üçüncü paragrafları ile 8 inci maddesinin (2) numaralı fıkrasının (b) bendi ve
18 inci maddesine 'Anayasamız, kanunlarımız ve bağlı olduğumuz anlaşmalar
hükümlerinin saklı olduğu' şeklinde ihtirazi kayıt derpiş olunmak üzere uygun
bulunmuştur. ' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 4., 7. ve 174.
maddelerine dayanılmıştır. III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Haşim KILIÇ,
Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Serruh KALELİ, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN,
Fettah OTO, Serdar ÖZGÜLDÜR, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Alparslan
ALTAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal
Mümtaz AKINCI ve Erdal TERCAN'ın katılımlarıyla 2.6.2011 gününde yapılan ilk
inceleme toplantısında; 1- Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine, Haşim KILIÇ, Serdar ÖZGÜLDÜR, Alparslan ALTAN, Engin YILDIRIM,
Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN ile Celal Mümtaz AKINCI'nın karşıoyları ve
OYÇOKLUĞUYLA, 2- Yürürlüğü durdurma isteminin esas inceleme aşamasında karara
bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE, karar verilmiştir. IV- ESASIN İNCELENMESİ Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Musa SAĞLAM tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, iptali istenilen yasa kuralı, dayanılan
Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Dava konusu kuralı da içeren Kanun'un milletlerarası andlaşmanın
onaylanmasını uygun bulma kanunu olması, Kanun'un iptali istenen 1. maddesinin
söz konusu Anlaşma maddelerini tekrar etmeksizin sadece ihtirazi kayıt derpiş
olunan maddelerin başlıklarını vermekle yetinmesi ve Anayasa'nın 90. maddesiyle
milletlerarası andlaşmaların Anayasa'ya aykırılığı iddiası ile Anayasa
Mahkemesine başvurulmasının yasaklanması karşısında; Anayasa'ya aykırılık
sorununu incelemeden önce milletlerarası andlaşmaların ve onların
onaylanmasının uygun bulunduğuna dair kanunların yargısal denetimi konusunun
açıklığa kavuşturulması gerekmektedir. A- Milletlerarası Andlaşmaların Yargısal Denetimi Milletlerarası andlaşmaların Türk hukuk düzenindeki yeri ve
Anayasal denetimi, Anayasa'nın 90. maddesinin son fıkrasında ' Usulüne göre
yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar
hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz '
biçiminde düzenlenmiştir. Bu hükümde yer alan ' başvurulamaz ' ibaresi,
kesin bir önerme olup andlaşmalara karşı Anayasa Mahkemesine başvuru yolunu
kapatmaktadır. Anayasa, andlaşmaların denetimine ilişkin istisnai düzenlemelere
de yer vermemiş olduğundan bu hükmün aksine bir uygulamanın da yorum yoluyla
yapılabilmesi mümkün değildir. Ayrıca, anayasanın bütünlüğü ilkesi açısından
bakıldığında, milletlerarası ilişkilerin niteliği gereği andlaşmalar üzerindeki
tek denetimin onların onaylanmasını uygun bulmaya dair kanunun görüşülmesi
sırasında TBMM'nin yapabileceği siyasal denetim olduğu açıktır. Anayasa'nın 90. maddesinin gerekçesinde, ' uygulamada iyi
işlediği ve ihtiyaca cevap verdiği için ' 1961 Anayasası'nda yer alan
andlaşmaların denetimine ilişkin kuralın aynen alındığı belirtilmiştir. Bu
nedenle, 1961 Anayasası'nın kabulü süreci incelenerek 1982 Anayasası'nın 90.
maddesinin kabulünü gerektiren gerekçeleri saptamak gerekmektedir. 1961 Anayasası'nın hazırlık sürecinde Kurucu Meclis tarafından
oluşturulan Anayasa Komisyonunca hazırlanan metinde andlaşmaların Anayasa'ya
aykırılığının bunların onaylanması öncesinde ileri sürülebilmesi ve
incelenmesi  öngörülmüş (önleyici denetim); bunun gerekçesi olarak
da '... Milletlerarası andlaşmaların Anayasaya uygunluğunun murakabesi
konusunda, kanunlarla ilgili murakabeye nazaran farklı bir usul
getirilmektedir. Gerçekten bir anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonra Anayasaya
aykırılığı dolayısıyla iptalinin Devletin milletlerarası sorumluluğunu
doğurmaması için, bu murakabenin teşri organın tasvibinden geçmeden önce tahkik
edilmesi ve sonuçlandırılması zaruridir. ' denilmiştir. Ancak Millî Birlik
Komitesi tarafından, önleyici denetime ilişkin hüküm maddeden çıkarılmış ve
maddenin son fıkrası, ' usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası
andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar hakkında 149 uncu ve 151 inci maddeler
gereğince Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. ' biçiminde düzenlenmiştir. Buna
göre, milletlerarası ilişkilerin siyasî yönünün ağır basması nedeniyle dış
ilişkilerin sürekliliği bakımından doğabilecek sakıncaların önlenmesi amacıyla
milletlerarası andlaşmaların iptali için Anayasa Mahkemesine başvurulmasının engellendiği
anlaşılmaktadır. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş bir milletlerarası andlaşmanın,
Anayasa'ya aykırı bulunarak iptal edilmesi, Devletin o andlaşmayla kabul ettiği
yükümlülüklerini yerine getirememesi neticesini ortaya çıkaracaktır. Bu hâl
tartışmasız Devleti, uluslararası hukuk karşısında zor durumda bırakacak,
Devlet andlaşmanın niteliğine ve kapsamına göre birtakım yaptırımlara maruz
kalabilecek ve uluslararası alandaki saygınlığının zarar görmesi söz konusu olabilecektir.
Bu nedenle, anayasa koyucu, milletlerarası andlaşmaların onaylanmalarının
ardından iptale konu olabilmesinin uluslararası hukuk açısından Devleti bir
takım ciddi sorumluluklar altına sokabileceğini düşünmüş ve onları Anayasal
denetimin dışında tutmuştur. B- Milletlerarası Andlaşmayı Onaylamayı Uygun Bulma Kanununun
Yargısal Denetimi Anayasa'nın 104. maddesine göre milletlerarası andlaşmaları
onaylama ve yayımlama yetkisi Cumhurbaşkanı'na aittir. Anayasa'nın 90. maddesi
ise Cumhurbaşkanı'nın milletlerarası andlaşmayı onaylanmasını, TBMM'nin
onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlamıştır. Uygun bulma kanunları,
diğer kanunlardan temelde farklı olmayıp onlarla aynı süreci izleyerek kabul
edilirler, tarih ve numara alırlar, Resmî Gazete'de yayımlanırlar. Ancak, bu
kanunlar ilke olarak üç maddeliktir. İlk madde ilgili andlaşmanın çekince
konularak veya çekincesiz uygun bulunduğunu, ikinci madde, kanunun yürürlüğe
giriş tarihini, üçüncü madde ise kanunun yürütülmesini düzenler. Anayasa'nın 148. maddesinde ' Anayasa Mahkemesi, kanunların, '
Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler ' denilmektedir.
Anayasa, kanunların anayasaya uygunluk denetimine getirdiği istisnalara da aynı
maddede ya da farklı maddelerde yer vermiştir. Kanunların şekil bakımından
denetiminin son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı ile sınırlı
olması ve Anayasa'nın 174. maddesindeki Türkiye Cumhuriyeti'nin laik niteliğini
koruma amacını güden inkılâp kanunlarının  Anayasa'ya aykırı olduğu
şeklinde anlaşılamayacağına dair hükümleri bunun istisnalarıdır. Ancak
Anayasa'da uygun bulma kanunun denetimini yasaklayan bir kural bulunmamaktadır.
Ayrıca, ne 1982 Anayasası'nın gerekçesinde ne de onun göndermede bulunduğu 1961
Anayasası'nın gerekçesinde bunun aksini belirten bir ifadeye de yer
verilmemektedir. Öte yandan, belirtilen anayasal düzenlemeler karşısında bu
denetimin yapılması, devletin bütün etkinliklerinde hukuka ve Anayasa'ya
uyması, işlem ve eylemlerinin bağımsız yargı denetimine tabi olması anlamına
gelen hukuk devleti ilkesinin bir gereğidir. Bu nedenle, andlaşmalardan
bağımsız olarak uygun bulma kanunlarına karşı Anayasa Mahkemesine başvurulabileceği
kabul edilmelidir. C- Uygun Bulma Kanununun Denetiminin Kapsamı Bir milletlerarası andlaşma, doğrudan denetime tabi tutulamamasına
rağmen onaylanmasını uygun bulan kanunun anayasallık denetimi mümkündür. Ancak
Anayasa'nın 90. maddesindeki emredici hüküm gereği, uygun bulma kanunu
denetlenirken, andlaşmanın denetiminin yapılmasına izin verilmemiştir. Anayasa
koyucunun milletlerarası andlaşmaların Anayasal denetimini açık bir irade ile
dışarıda bırakmasına rağmen, uygun bulma kanununun denetimi yoluyla anlaşmalar
hakkında değerlendirme yapmak Anayasa'nın 90. maddesindeki yasaklayıcı
düzenlemeyi işlevsiz hale getirecektir. Uygun bulma kanununun şekil bakımından denetimi, kanunun son
oylamasında öngörülen çoğunlukla kabul edilip edilmediği ile sınırlıdır. Şekil
denetimi kapsamında Anayasa'nın 90. maddesiyle getirilen yasağı bertaraf edici
nitelikte denetim yapılması da söz konusu olamaz. Uygun buldukları andlaşmayı tekrar etmeyen ve ilke olarak üç
maddeden oluşan uygun bulma kanunlarının esas yönünden denetimini yapmayı kabul
etmek, andlaşmanın içeriğine ilişkin çeşitli değerlendirmelerde bulunmayı
gerektirir. Uygun bulma kanununun andlaşma kuralları gözetilerek yapılacak bir
incelemesi, andlaşma kurallarının dolaylı olarak denetlenmesi anlamına gelir.
Oysa, Anayasa'nın 90. maddesi böyle bir incelemeye engeldir. Bununla beraber, uygun bulma kanununun bazı hükümleri,
onaylanmasını uygun bulduğu andlaşmadan ayrılabiliyor, bağımsız olarak kendi
başına hüküm ifade edebiliyor ve ondan ayrı olarak hukuk düzeninde etki
yapabiliyorsa, anılan hükümlerin Anayasa'ya aykırılığı iddiasının esas bakımından
incelenmesi mümkündür. Buna karşılık uygun bulma kanununun ancak andlaşma ile
birlikte anlam ve etki taşıyan nitelikteki hükümlerinin esas bakımından
denetlenebilmesi söz konusu değildir. D- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Dava dilekçesinde; Anlaşma'nın kimi hükümlerine çekince
konulmasına karşın, lâik hukuk devleti ilkesinin ihlalinin engellenemediği,
lâik hukuk devletini ihlal eden bir Anlaşma'nın TBMM tarafından uygun
bulunmasının Anayasa'nın Türkiye Cumhuriyetinin lâik bir hukuk devleti olduğunu
ifade eden 2. ve yasama yetkisini belirleyen 7. maddeleri ile bağdaşmaz olduğu,
lâik hukuk devleti yasal güvence altına alınmayarak Anayasa'nın Başlangıç'ı,
laiklik ilkesinin değiştirilmesi teklifini yasaklayan 4. maddesi ve Türk
toplumunu çağdaş uygarlık seviyesinin üstüne çıkarma ve Türkiye Cumhuriyetinin
lâiklik niteliğini koruma amacını güden 174. maddesinin de ihlal edildiği
belirtilerek kuralın, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 4., 7. ve 174. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Kanun, 30.5.2006 tarihinde imzalanan Uluslararası Ticaret
Finansmanı İslami Kurumu Kurucu Anlaşma'nın onaylanmasının uygun bulunduğuna
dairdir. Dört maddeden oluşan anılan Kanun'un iptali istenen 1. maddesi,
Anlaşma'nın giriş bölümünün birinci ve üçüncü paragrafları ile 8. maddesinin
(2) numaralı fıkrasının (b) bendi ve 18. maddesinin ' Anayasamız,
kanunlarımız ve bağlı olduğumuz anlaşmalar hükümlerinin saklı olduğu '
şeklinde ihtirazi kayıt derpiş olunmak şartıyla onaylanmasının uygun
bulunduğunu belirtmektedir. Kanun'un 2. maddesi Türkiye'nin Kuruma katılım
payını düzenlemekte, 3. maddesi Kanun'un yayımı tarihinde yürürlüğe gireceğini
son maddesi ise Kanun'un yürütülmesi görevinin Bakanlar Kuruluna ait olduğunu
hükme bağlanmaktadır. Kanun'un dava konusu kural olan 1. maddesi, uygun bulduğu Anlaşma
ile birlikte anlam taşımaktadır ve ancak onunla birlikte ele alındığında hukuk
düzenimizde etki yapabilir niteliktedir. Bu nedenle söz konusu kuralın
denetiminin ancak Anlaşma kuralları gözetilerek yapılabileceği, bunun da
Anayasa'nın 90. maddesinde yasaklanan uluslararası andlaşma kurallarının
denetlenmesi anlamına geleceği açıktır. Açıklanan nedenlerle, Kanun'un 1. maddesine yönelik Anayasa'ya
aykırılık iddiası yerinde görülmediğinden bu konudaki iptal isteminin reddi
gerekir. V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ 22.2.2011 günlü, 6118 sayılı Uluslararası Ticaret Finansmanı
İslami Kurumu Kurucu Antlaşmanın Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun'un
1. maddesine yönelik iptal istemi, 31.5.2012 günlü, E.2011/47, K.2012/87 sayılı
kararla reddedildiğinden, bu maddeye ilişkin yürürlüğün durdurulması isteminin
REDDİNE, 31.5.2012 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. VI- SONUÇ 22.2.2011 günlü, 6118 sayılı Uluslararası Ticaret Finansmanı
İslami Kurumu Kurucu Anlaşmanın Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun'un
1. maddesi ile ilgili iptal isteminin REDDİNE, 31.5.2012 gününde OYBİRLİĞİYLE
karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Serruh
  KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Erdal
  TERCAN Üye Muammer
  TOPAL Üye Zühtü
  ARSLAN KARŞIOY YAZISI 2.6.2011 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında
22.2.2011 günlü, 6118 sayılı Uluslararası Ticaret Finansmanı İslami Kurumu
Kurucu Antlaşmanın Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun'un 1. maddesinin
iptali istemi ile ilgili olarak çoğunluk kararıyla işin esasının
incelenmesine karar verilmiştir . Milletlerarası andlaşmaların Türk hukuk düzenindeki yeri ve
yargısal denetimi, Anayasa'nın 90. maddesinin son fıkrasında düzenlenmiştir.
Buna göre, ' Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun
hükmündedir. Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine
başvurulamaz '. Bu kuralda yer alan ' başvurulamaz ' ibaresi, kesin bir
şekilde andlaşmalara karşı Anayasa Mahkemesine başvuru yolunu kapatmakta ve bu
konuda bir istisnaya da yer vermemektedir. Bir milletlerarası andlaşma, belirtilen düzenlemeler nedeniyle
doğrudan denetime tabi tutulamamasına rağmen onun onaylanmasını uygun bulan
kanunun anayasallık denetiminin yapılmasını engelleyen bir kural
bulunmamaktadır. Ancak Anayasa Mahkemesinin uygun bulma kanunu üzerinde denetim
yaparken, onun uygun bulduğu andlaşmayı denetlemesi de Anayasa'nın 90. maddesi
ile bağdaşmaz. İptali istenen Kanun, Türkiye Cumhuriyeti adına 30.5.2006
tarihinde imzalanan Uluslararası Ticaret Finansmanı İslami Kurumu Kurucu
Anlaşmanın onaylanmasının uygun bulunduğuna dairdir. Dört maddeden oluşan
anılan Kanun'un iptali istenen 1. maddesinde, Anlaşmanın giriş bölümünün
birinci ve üçüncü paragrafları ile 8. maddesinin (2) numaralı fıkrasının (b)
bendi ve 18. maddesinin ' Anayasamız, kanunlarımız ve bağlı olduğumuz
anlaşmalar hükümlerinin saklı olduğu ' şeklinde ihtirazi kayıt derpiş
olunmak şartıyla onaylanmasının uygun bulunduğu belirtilmektedir. Kanun'un 2.
maddesi Türkiye'nin Kuruma katılım payını düzenlemekte, 3. maddesi Kanun'un
yayımı tarihinde yürürlüğe gireceğini son maddesi ise Kanun'un yürütülmesi
görevinin Bakanlar Kuruluna ait olduğunu hükme bağlanmaktadır. Kanun'un dava konusu olan 1. maddesi, uygun bulduğu uluslararası
andlaşma ile birlikte anlam taşımaktadır ve ancak onunla birlikte ele
alındığında hukuk düzenimizde etki yapabilir niteliktedir. Bu nedenle söz
konusu kuralın iptal istemindeki gerekçelere göre denetimi ancak andlaşma
kuralları gözetilerek yapılabilir. Böyle bir uygulama ise andlaşma kurallarının
denetlenmesini yasaklayan Anayasa'nın 90. maddesine aykırı olacaktır. Belirtilen nedenlerle, itiraz konusu kurallara yönelik iptal
isteminin esas inceleme aşamasında Anayasa Mahkemesince denetlenebilecek bir
husus bulunmadığından ilk inceleme aşamasında istemin Anayasa
Mahkemesinin yetkisizliği nedeniyle reddine karar verilmesi gerektiği düşüncesiyle
kuralın esasının incelenmesine yönelik çoğunluk görüşüne katılmadık. Başkan Haşim KILIÇ Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Alparslan
  ALTAN Üye Engin YILDIRIM Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI