ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı
: 2021/62 Karar sayısı : 2023/89 Karar Tarihi : 4/5/2023 R.G.Tarih-Sayı :
14/6/2023-32221 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Ankara 21. İş Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 13/6/1952 tarihli ve 5953 sayılı Basın Mesleğinde Çalışanlarla
Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun’un 4/1/1961
tarihli ve 212 sayılı Kanun’un 1. maddesiyle değiştirilen 6. maddesinin; A. Birinci fıkrasının, B. Yedinci fıkrasının ikinci cümlesinin, Anayasa’nın 2., 5., 10., 11., 13.
ve 48. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine karar verilmesi talebidir. OLAY: İşçilik alacaklarının ödenmesi talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralların Anayasa’ya aykırı olduğu
kanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur. I. İPTALİ
İSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ Kanun’un itiraz konusu kuralların da yer aldığı 6.
maddesi şöyledir: “ Akdin işveren tarafından feshi ve kıdem tazminatı: Madde 6 – (Değişik: 4/1/1961 - 212/1 md.) Meslekte en az beş yıl çalışmış olan gazetecilere kıdem
hakkı tanınır. Kıdem hakkı gazetecinin mesleke ilk giriş tarihinden
itibaren hesaplanır. Akdin feshi halinde gazeteci, bu süreye göre hesaplanacak
tazminatı almaya hak kazanır. Birinci maddenin şümulüne giren bir işyerinde işverenle
arasındaki hizmet münasebeti bir veya müteaddit mukaveleye istinaden fasılasız
olarak en az beş yıl sürmüş olan gazetecinin işine son verilmesi yapılacak
yazılı ihbardan itibaren üç ay geçtikten sonra muteber olur. Beş seneden az
hizmeti olanlar için bu ihbar müddeti bir aydır. İhbar müddetinin son günü olan tarih tazminata esas
tutulur ve yıllık izinden sayılmaz. Gazeteci yıllık iznini kullanmamışsa, işine son verilmesi
halinde, izin müddetine ait ücreti kendisine peşin olarak verilir. Hizmetine bu madde hükümlerine göre son verilen
gazeteciye feshi ihbar edilen mukavelenin taallük ettiği her hizmet yılı veya
küsuru için, son aylığı esas ittihaz olunmak suretiyle her yıl için bir aylık
ücreti miktarında tazminat verilir. Ancak, yıllık hizmetin altı aydan az
kısmı nazara alınmaz. İlk mukavele yılında bu miktar hesaplanmaz. Bir defa kıdem tazminatı alan gazetecinin kıdemi, yeni
işine girişinden itibaren hesaplanır. Ancak, buna aykırı olarak işverenle
gazeteci arasında yapılacak mukavele muteberdir. İşverenin maddi imkansızlık sebebiyle gazetecinin
tazminatını bir defada ödeyememesi halinde, tediye en çok dört taksitte yapılır
ve bu taksitlerin tamamının süresi bir yılı geçemez. Ancak, bu bölünme o iş
yerinin mali vergisini tahakkuk ettiren maliye şubesinin, müessesenin zarar
etmekte olduğu kararı üzerine yapılabilir. (Ek: 9/8/2002-4773/12 md.; Değişik: 22/5/2003-4857/116
md.) İş Kanununun 18, 19, 20, 21 ve 29 uncu maddesi hükümleri kıyas yoluyla
uygulanır.” II. İLK
İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi
İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA,
Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ,
Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin
MENTEŞ, Basri BAĞCI ve İrfan FİDAN’ın katılmalarıyla 14/7/2021 günü yapılan ilk
inceleme toplantısında dosyada eksik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2.
Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Alparslan KOÇAK tarafından hazırlanan işin
esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükümleri, dayanılan ve ilgili
görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri
okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Kanun’un 6. Maddesinin Birinci Fıkrasının İncelenmesi 1. Anlam ve Kapsam 3. 5953
sayılı Kanun’un 1. maddesinin birinci fıkrasında “ Bu Kanun hükümleri Türkiye'de yayınlanan gazete, internet
haber siteleri ve mevkutelerle haber ve fotoğraf ajanslarında her türlü fikir
ve sanat işlerinde çalışan ve İş Kanunundaki ‘işçi’ tarifi şümulü haricinde
kalan kimselerle bunların işverenleri hakkında uygulanır. ” denilmek suretiyle anılan Kanun’un kapsamı
açıklanmıştır. Söz konusu maddenin ikinci fıkrasında da bu Kanun kapsamına
giren fikir ve sanat işlerinde ücret karşılığı çalışanlar gazeteci olarak
tanımlanmıştır. 4. Öte
yandan 15/2/2011 tarihli ve 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve
Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun’un 23. maddesi uyarınca medya hizmet
sağlayıcılarının haber birimlerinde çalıştırılacak basın kartlı personel 5953
sayılı Kanun hükümlerine tabidir. 5. Kanun’da belirtilen asgari bir çalışma süresini dolduran
işçinin Kanun’da sayılan nedenlerden biriyle iş sözleşmesinin son bulması
durumunda işçiye veya hak sahiplerine işçinin kıdem ve ücreti dikkate alınarak
işveren tarafından ödenen para, kıdem tazminatı olarak adlandırılmaktadır.
Kıdem tazminatında işçinin bir işveren için çalıştığı süre içinde işyerine
yapmış olduğu katkı, söz konusu çalışma nedeniyle yıpranması, yeni bir iş
edinmede karşılaşacağı güçlükler gibi nedenler gözönüne alınarak geçmiş
hizmetlerine karşılık bir ödeme yapılmaktadır. 6.
Gazetecilere ödenecek kıdem tazminatı için geçirilmesi gerekli olan hizmet
süresi şartı anılan Kanun’un 6. maddesinde düzenlenmiştir. Söz konusu maddenin
itiraz konusu birinci fıkrasına göre gazeteciye kıdem tazminatı ödenebilmesi
için gazetecilik mesleğinde en az beş yıl çalışmış olması gerekmektedir. Bu
süre aynı veya farklı gazete, radyo, televizyon veya internet sitesi
işverenleriyle çalışıp çalışmadığına bakılmaksızın gazeteci işçinin gazetecilik
mesleğine ilk giriş tarihinden itibaren başlar. Ancak aksi kararlaştırılmadıkça
gazetecinin kıdem tazminatı alması durumunda bir sonraki kıdem tazminatına esas
olacak kıdemi yeni işe giriş tarihinden itibaren başlatılmaktadır. 2. İtirazın Gerekçesi 7. Başvuru
kararında özetle; basın işçilerinin kıdem tazminatı hakkının güvence altına
alınması gerektiği, ülkemizde uygulanan diğer iş kanunlarıyla
karşılaştırıldığında itiraz konusu kuralın bu güvenceyi sağlamakta yetersiz
olduğu belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 5., 10., 11., 13. ve 48.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 3.
Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 8. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi
uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 35. maddesi yönünden de
incelenmiştir. 9. Anayasa’nın 35. maddesinde “ Herkes, mülkiyet ve miras haklarına
sahiptir./Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir./
Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz. ”
denilmektedir. Anayasa’nın anılan maddesiyle güvenceye bağlanan mülkiyet hakkı,
ekonomik değer ifade eden ve parayla değerlendirilebilen her türlü mal varlığı
hakkını kapsamaktadır. 10. Mülkiyet hakkı; kişiye başkasının hakkına zarar vermemek ve
kanunların koyduğu sınırlamalara uymak şartıyla sahibi olduğu şeyi dilediği
gibi kullanma, semerelerinden yararlanma ve üzerinde tasarruf etme imkânı veren
bir haktır. Bu bağlamda malikin mülkünü kullanma, semerelerinden yararlanma ve
mülkü üzerinde tasarruf etme yetkilerinden herhangi birinin kısıtlanması veya
mülkünden yoksun bırakılması mülkiyet hakkına getirilmiş bir sınırlama
niteliğindedir (AYM, E.2017/21, K.2020/77, 24/12/2020, § 137). Bu bağlamda,
mülk olarak değerlendirilmesi gerektiğinde kuşku bulunmayan menkul ve gayrimenkul
mallar ile bunların üzerinde tesis edilen sınırlı ayni haklar ve fikrî hakların
yanı sıra icrası kabil olan her türlü alacak da mülkiyet hakkının kapsamına
dâhildir ( Mahmut Duran ve diğerleri , B. No: 2014/11441, 1/2/2017, § 60).
Bu çerçevede kıdem tazminatı da mülkiyet hakkı kapsamında yer almaktadır ( Adnan
Alver , B. No: 2014/5800, 9/11/2017, § 38). 11. İtiraz konusu kuralla 5953 sayılı
Kanun kapsamında çalışan gazetecilerin kıdem tazminatına hak kazanabilmesi için
gerekli şartlar düzenlenmektedir. Dolayısıyla kural mülkiyet hakkı kapsamındadır.
Kural, anılan Kanun kapsamında çalışan gazetecinin kıdem tazminatına hak
kazanabilmesi için gazetecilik mesleğinde en az beş yıl çalışmış olma şartını
aramaktadır. 12. Anayasa’nın 10. maddesinde “ Herkes, dil, ırk,
renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri
sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde eşittir./Kadınlar ve erkekler
eşit haklara sahiptir. Devlet, bu eşitliğin yaşama geçmesini sağlamakla
yükümlüdür. Bu maksatla alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı olarak
yorumlanamaz./Çocuklar, yaşlılar, özürlüler, harp ve vazife şehitlerinin dul ve
yetimleri ile malul ve gaziler için alınacak tedbirler eşitlik ilkesine aykırı
sayılmaz./ Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz./
Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik
ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar ” denilmek suretiyle kanun
önünde eşitlik ilkesine yer verilmiştir. 13. Anayasa’nın anılan maddesinde belirtilen kanun önünde
eşitlik ilkesi hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile
eylemli değil hukuksal eşitlik öngörülmüştür. Eşitlik ilkesinin amacı aynı
durumda bulunan kişilerin kanunlar karşısında aynı işleme bağlı tutulmalarını
sağlamak, ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle
aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak kanun
karşısında eşitliğin ihlali yasaklanmıştır. Kanun önünde eşitlik, herkesin her
yönden aynı kurallara bağlı tutulacağı anlamına gelmez. Durumlarındaki
özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik kuralları ve
uygulamaları gerektirebilir. Aynı hukuksal durumlar aynı, ayrı hukuksal
durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa’da öngörülen eşitlik ilkesi
zedelenmez. 14. Eşitlik ilkesi yönünden yapılacak
anayasallık denetiminde öncelikle Anayasa’nın söz konusu maddesi çerçevesinde
aynı ya da benzer durumda bulunan kişilere farklı muamele yapılıp yapılmadığı
tespit edilmeli, bu bağlamda aynı ya da benzer durumdaki kişiler arasında
farklılık gözetilip gözetilmediği belirlenmelidir. Yapılacak bu belirlemenin
ardından ise farklı muamelenin nesnel ve makul bir temele dayanıp dayanmadığı
ve ölçülü olup olmadığı hususları irdelenmelidir. Ölçülülük ilkesi, amaç ve
araç arasında hakkaniyete uygun bir dengenin bulunması gereğini ifade eder.
Diğer bir ifadeyle bu ilke, farklı muamelenin öngörülen objektif amaç ile
orantılı olmasını gerektirmektedir (AYM, E.2016/205, K.2019/63, 24/7/2019, §
65; E.2021/1, K.2021/32, 29/4/2021, § 32). 15. İş sözleşmesi; bir çalışan ile işveren arasında
kurulan iş ilişkisine dayalı, işçinin iş görmeyi işverenin de bu işe karşılık
ücret ödemeyi taahhüt ettiği sözleşmedir. İş sözleşmesi ile işçi statüsünde
çalışanların büyük bölümü 22/5/2003 tarihli ve 4857 sayılı İş Kanunu’na tabi
olarak çalışmakla birlikte basın sektöründe çalışan gazetecilerin tabi olduğu
5953 sayılı Kanun gibi özel iş kanunları da bulunmaktadır. Bu itibarla kıdem
tazminatına esas kıdem süresi bakımından farklı kanun hükümlerine tabi olmakla
birlikte iş sözleşmesiyle işçi statüsünde çalışan kişilerin karşılaştırma
yapmaya müsait olacak şekilde benzer durumda oldukları açıktır (AYM,
E.2019/108, K.2019/101, 25/12/2019, § 29 ; E.2019/48,
K.2019/74, 19/9/2019, § 34 ). 16. Eşitlik
ilkesinin gereği olarak karşılaştırma yapmaya müsait olacak şekilde benzer
durumda olanlar arasından bir kısmı lehine getirilen farklı düzenlemenin bir
ayrıcalık tanınması niteliğinde olmaması için nesnel ve makul bir temele
dayanması ve ölçülü olması gerekir. 17.
İşçilerin istihdam güvencelerinin sağlanması, çalışma hayatının risklerine
karşı korunmaları ve işverene sağladıkları katkının bir karşılığı olarak
öngörülen kıdem tazminatı doğası ve tanımı gereği kanunlarda belirtilen asgari
bir çalışma süresini dolduran işçiye ödenmektedir. 18. Kıdem tazminatına esas kıdem süresine ilişkin olarak
4857 sayılı Kanun’a tabi olarak çalışan işçiler bakımından anılan Kanun’un 120.
maddesi uyarınca hâlen yürürlükte bulunan 25/8/1971 tarihli ve 1475 sayılı İş
Kanunu’nun 14. maddesi uyarınca bir yıl yeterli görülmüştür. Dolayısıyla basın
sektöründe çalışan gazetecilerin kıdem süresinin beş yıl olarak düzenlendiği gözetildiğinde
kuralla 5953 sayılı Kanun’a tabi çalışan gazeteciler ile diğer kanunlara tabi
çalışan işçiler arasında bir farklılığın yaratıldığı anlaşılmıştır. 19. Demokratik toplumun varlığında ve devam
ettirilmesinde önemli bir rol oynayan gazetecilerin görevlerini yerine
getirirken ücret ve diğer alacaklarının birtakım özel düzenlemeler ile teminat
altına alınması için gazeteciler lehine düzenlemeler yapılabilir. Bu bağlamda 4857 sayılı Kanun’da işçilerin kıdemleri -devir veya
intikal ya da başka bir yere intikal gibi hâller aynı işveren kabul edilmekle
birlikte- aynı işverene ait işyerlerinde geçen süreler gözetilerek
belirlenmektedir. 5953 sayılı Kanun’da basın işçileri yönünden kıdem süresinin
aynı işveren nezdindeki kıdem süresi yerine gazetecilik meslek kıdemi olarak
belirlenerek birden çok işveren nezdinde geçen çalışmaların birleştirilmesi ve
herhangi bir tavan söz konusu olmaksızın ödenmesi öngörülmüştür. Ne var ki
anılan avantajlara rağmen itiraz konusu kuralla gazeteciler aleyhine kıdem
süresinin beş yıl olarak belirlenmesi suretiyle genel olarak işçiler için
öngörülen süreden daha uzun bir süre belirlenmesinin nesnel ve makul bir temele dayandığı
söylenemez. 20. Öte yandan basın mesleğine ilk
girdiği tarihten itibaren kuralla öngörülen beş yılın dolmasıyla kıdem
tazminatına hak kazanan ve söz konusu tazminatı alarak önceki dönemi tasfiye
eden basın işçisi yönünden çalışacağı anılan Kanun kapsamındaki işyerlerinde
geçen süreler için alacağı kıdem tazminatı yeniden beş yıl üzerinden
hesaplanacaktır. Bu durumda ise kuralın basın işçileri aleyhine açık bir
dengesizlik oluşturarak aşırı
bir külfete neden olduğu ve dolayısıyla farklı muamelenin ölçüsüz olduğu da
anlaşılmıştır. Bu itibarla kuralın mülkiyet hakkı bağlamında eşitlik ilkesine
aykırı olduğu sonucuna ulaşılmıştır. 21.
Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 10. ve 35. maddelerine aykırıdır. İptali
gerekir. Kural, Anayasa’nın 10. ve 35. maddelerine aykırı görülerek iptal
edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 2., 5., 11., 13., ve 48. maddeleri yönünden
incelenmemiştir. B. Kanun’un 6. Maddesinin Yedinci Fıkrasının İkinci
Cümlesinin İncelenmesi 1. Anlam ve Kapsam 22. Kıdem
tazminatı, gazetecinin aldığı son ücret dikkate alınarak toplam kıdeminin her
bir yılı için bir aylık ücret şeklinde ödenir. Ayrıca yıldan artan süreler için
orantılı ödeme yapılır ise de 5953 sayılı Kanun’un 6. maddesinin y edinci fıkrasının itiraz konusu ikinci cümlesiyle artık sürenin altı aydan az olması durumunda bu süre
için ödeme yapılmaması öngörülmüştür. 2. İtirazın Gerekçesi 23. Başvuru
kararında özetle; 5953 sayılı Kanun’un 6. maddesinin birinci fıkrasına yönelik
gerekçelerle kuralın Anayasa’nın 2., 5., 10., 11., 13. ve 48. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 3.
Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 24. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi
uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 35. maddesi yönünden de
incelenmiştir. 25. 5953
sayılı Kanun’un 6. maddesinin yedinci fıkrasında anılan Kanun kapsamında
çalışan gazetecilerin mülkiyet hakkı kapsamındaki kıdem tazminatının hesaplama
biçimi düzenlenmektedir. Söz konusu fıkra uyarınca kıdem tazminatı işçinin toplam kıdeminin her bir yılı için bir aylık ücret şeklinde ödenmektedir. 26. Bu
bağlamda itiraz konusu kural basın işçileri yönünden kıdem tazminatının altı
aydan az artık sürenin dikkate alınmadan hesaplanacağını öngörmektedir. Ancak
karşılaştırma yapılmaya uygun 4857 sayılı Kanun kapsamında çalışan ve kıdem
tazminatını 1475 sayılı Kanun’un 14. maddesi uyarınca alan işçiler yönünden bu
tür bir düzenleme bulunmamaktadır. Başka bir deyişle söz konusu Kanun
kapsamındaki işçilerin kıdem tazminatı hesaplanırken kıdeme dahil tüm süreler
hesaplamaya dahil edilmektedir. 27. Bu
itibarla kuralla 5953 sayılı Kanun’a tabi
çalışan basın işçileri ile diğer kanunlara tabi çalışan işçiler arasında basın
işçileri aleyhine bir farklılığın yaratıldığı anlaşılmaktadır. Basın işçilerinin belirli bir süreden az
hizmet sürelerinin kıdem tazminatı hesabında gözetilmemesinin nesnel ve makul
bir nedene dayandığı söylenemez. Dolayısıyla kural mülkiyet hakkı yönünden
eşitlik ilkesine aykırıdır. 28. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 10. ve 35. maddelerine
aykırıdır. İptali gerekir. Kural, Anayasa’nın 10. ve 35. maddelerine aykırı görülerek iptal
edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 2., 5., 11., 13. ve 48. maddeleri yönünden
incelenmemiştir. IV. HÜKÜM 13/6/1952 tarihli ve 5953 sayılı Basın Mesleğinde
Çalışanlarla Çalıştıranlar Arasındaki Münasebetlerin Tanzimi Hakkında Kanun’un
4/1/1961 tarihli ve 212 sayılı Kanun’un 1. maddesiyle değiştirilen 6.
maddesinin; A. Birinci
fıkrasının, B. Yedinci
fıkrasının ikinci cümlesinin, Anayasa’ya aykırı olduklarına ve İPTALLERİNE 4/5/2023
tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Üye Engin YILDIRIM Üye M. Emin KUZ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Basri BAĞCI Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE