ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2012/96 Karar Sayısı : 2012/206 Karar Günü : 27.12.2012 R.G. Tarih-Sayı : 25.05.2013-28657 İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye Büyük
Millet Meclisi üyeleri Emine Ülker TARHAN ve Levent GÖK ile birlikte 116
milletvekili İPTAL
DAVASININ KONUSU : 14.6.2012 günlü, 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu
Kanunu'nun; 1- 3. maddesinin
(1) numaralı fıkrasının (f) bendinin, 2- 4., 5. ve 6.
maddelerinin, 3- 8.
maddesinin (4) numaralı fıkrasının, 4- 10. maddesinin
(1) numaralı fıkrasının (c) bendinin, 5- 11. maddesinin
(5) ve (6) numaralı fıkralarının, 6- 13. ve 15.
maddelerinin, 7- 17. maddesinin
(4) numaralı fıkrasının ilk cümlesinin, 8- 18. maddesinin, 9- 20. maddesinin
(1) ve (3) numaralı fıkralarının, 10- 22. maddesinin, 11- 24. maddesinin
(2) numaralı fıkrasının, 12- Geçici 1.
maddesinin (4) numaralı fıkrasının, Anayasa'nın
Başlangıç'ı ile 2., 5., 6., 7., 8., 9., 10., 11., 17., 19., 36., 38., 74., 81.,
103., 123., 125. ve 128. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine ve
yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi istemidir. II-
YASA METİNLERİ A-
İptali İstenilen Yasa Kuralları 14.6.2012
günlü, 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu'nun dava konusu kuralları da
içeren maddeleri şöyledir: 'MADDE 3- (1) Bu Kanunun
uygulanmasında; a) Başdenetçi: Kamu Başdenetçisini, b) Başdenetçilik: Kamu Denetçiliği Kurumu Başdenetçiliğini, c) Başkanlık: Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığını, ç) Denetçi: Kamu denetçisini, d) Genel Kurul: Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunu, e) İdare: Merkezî yönetim kapsamındaki kamu idareleri ile sosyal
güvenlik kurumlarını, mahallî idareleri, mahallî idarelerin bağlı idarelerini,
mahallî idare birliklerini, döner sermayeli kuruluşları, kanunlarla kurulan
fonları, kamu tüzel kişiliğini haiz kuruluşları, kamu iktisadi teşebbüslerini,
sermayesinin yüzde ellisinden fazlası kamuya ait kuruluşlar ile bunlara bağlı
ortaklıklar ve müesseseleri, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarını,
kamu hizmeti yürüten özel hukuk tüzel kişilerini, f) Komisyon: Türkiye Büyük Millet Meclisi Dilekçe Komisyonu ile
İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu üyelerinden oluşan Karma Komisyonu , g) Kurum: Kamu Denetçiliği Kurumunu, ifade eder. (2) Komisyonun Başkanı, Başkanvekili, Sözcüsü ve Kâtibi; Dilekçe Komisyonunun
Başkanı, Başkanvekili, Sözcüsü ve Kâtibidir. MADDE 4- (1) Bu Kanunda belirtilen görevleri yerine getirmek
amacıyla, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı, kamu tüzel
kişiliğini haiz, özel bütçeli ve merkezi Ankara'da bulunan Kamu Denetçiliği
Kurumu kurulmuştur. (2) Kurum, Başdenetçilik ve Genel Sekreterlikten oluşur. (3) Kurumda, bir Başdenetçi ve beş denetçi ile Genel Sekreter ve
diğer personel görev yapar. (4) Kurum, gerekli gördüğü yerlerde büro açabilir. Kurumun görevi MADDE 5- (1) Kurum, idarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine,
idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan
haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk
yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde bulunmakla görevlidir. (2) Ancak; a) Cumhurbaşkanının tek başına yaptığı işlemler ile resen
imzaladığı kararlar ve emirler, b) Yasama yetkisinin kullanılmasına ilişkin işlemler, c) Yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin kararlar, ç) Türk Silahlı Kuvvetlerinin sırf askerî nitelikteki
faaliyetleri, Kurumun görev alanı dışındadır. Başdenetçilik MADDE 6- (1) Başdenetçilik; Başdenetçi ve denetçilerden oluşur. (2) Kurum, Başdenetçi tarafından yönetilir ve temsil edilir. MADDE 8- (1) Başdenetçi,
denetçiler arasında iş birliğini sağlar ve bunların uyumlu çalışmasını gözetir. (2) Denetçiler, Başdenetçi tarafından görevlendirildikleri konu
veya alanlarda tek başlarına çalışır ve önerilerini Başdenetçiye sunarlar. (3) Kurum, faaliyetlerinde elektronik ortam ve iletişim
araçlarının kullanılmasını gözetir. (4) Denetçilerin Başdenetçi tarafından görevlendirilecekleri konu
veya alanlara ve aralarındaki iş bölümüne ilişkin ilkeler yönetmelikle
belirlenir. Başdenetçi ve denetçilerin nitelikleri MADDE 10- (1) Başdenetçi veya
denetçi seçilebilmek için aşağıdaki şartlar aranır: a) Türk vatandaşı olmak. b) Seçimin yapıldığı tarihte Başdenetçi için elli, denetçi için
kırk yaşını doldurmuş olmak. c) Tercihen hukuk, siyasal bilgiler, iktisadi ve idarî bilimler,
iktisat ve işletme fakültelerinden olmak üzere dört yıllık eğitim veren
fakültelerden veya bunlara denkliği kabul edilmiş yurt içi veya yurt dışındaki
yükseköğretim kurumlarından mezun olmak. ç) Kamu kurum ve kuruluşlarında, uluslararası kuruluşlarda, sivil
toplum kuruluşlarında veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşlarında ya
da özel sektörde toplamda en az on yıl çalışmış olmak. d) Kamu haklarından yasaklı olmamak. e) Başvuru sırasında herhangi bir siyasi partiye üye olmamak. f) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 53 üncü
maddesinde belirtilen süreler geçmiş olsa bile kasten işlenen bir suçtan dolayı
hapis cezasına ya da affa uğramış olsa veya hükmün açıklanmasının geri
bırakılması kararı verilmiş olsa bile Türk Ceza Kanununun ikinci kitabının
birinci kısmının bir ve ikinci bölümündeki suçlar, Devletin güvenliğine karşı
suçlar, anayasal düzene ve bu düzenin işleyişine karşı suçlar, millî savunmaya
karşı suçlar, Devlet sırlarına karşı suçlar ve casusluk suçları ile yabancı
devletlerle olan ilişkilere karşı suçlardan veya zimmet, irtikap, rüşvet,
hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, hileli iflas,
ihaleye fesat karıştırma, edimin ifasına fesat karıştırma, suçtan kaynaklanan
malvarlığı değerlerini aklama veya kaçakçılık suçlarından mahkûm olmamak. Adaylık ve seçim MADDE 11- (1) Başdenetçi veya
denetçilerden birinin görev süresinin bitmesinden doksan gün önce, bu
görevlerin herhangi bir sebeple sona ermesi hâlinde ise sona erme tarihinden
itibaren onbeş gün içinde durum, Kurum tarafından Başkanlığa bildirilir. (2) Başkanlık tarafından ilân edilen başvuru süresi içinde, 10
uncu maddede yazılı nitelikleri taşıyanlardan, Başdenetçi veya denetçi aday
adayı olmak isteyenler Başkanlığa başvuruda bulunurlar. (3) Komisyon, Başdenetçi seçiminde başvuruda bulunan aday adayları
arasından üç adayı, başvuru süresinin bittiği tarihten itibaren onbeş gün
içinde belirleyerek Genel Kurula sunulmak üzere Başkanlığa bildirir. (4) Genel Kurul, bildirim tarihinden itibaren onbeş gün içinde,
Başdenetçi seçimlerine başlar. Başdenetçi gizli oyla seçilir. (5) Başdenetçi, üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile seçilir.
Birinci oylamada bu çoğunluk sağlanamadığı takdirde ikinci oylamaya geçilir.
İkinci oylamada da üye tamsayısının üçte iki çoğunluğunun oyu aranır. Bu
oylamada üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu sağlanamadığı takdirde üçüncü
oylamaya geçilir ve üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyunu alan aday seçilmiş
sayılır. Üçüncü oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğu sağlanamazsa, bu
oylamada en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yapılır. Dördüncü
oylamada karar yeter sayısı olmak şartıyla en fazla oy alan aday seçilmiş olur. (6) Komisyon tarafından oluşturulacak alt komisyon, başvuruda
bulunan aday adayları arasından, seçilecek denetçi sayısının üç katı kadar
adayı, başvuru süresinin bittiği tarihten itibaren onbeş gün içinde belirler ve
Komisyona sunar. Komisyon sonraki onbeş gün içinde denetçi seçimlerini yapar.
Denetçiler, üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile seçilir. Birinci oylamada
bu çoğunluk sağlanamadığı takdirde ikinci oylamaya geçilir. İkinci oylamada da
üye tamsayısının üçte iki çoğunluğunun oyu aranır. Bu oylamada üye tamsayısının
üçte iki çoğunluğu sağlanamadığı takdirde üçüncü oylamaya geçilir ve üye
tamsayısının salt çoğunluğunun oyunu alan aday seçilmiş olur. Üçüncü oylamada
üye tamsayısının salt çoğunluğu sağlanamadığı takdirde en çok oy alan
adaylardan, seçilecek aday sayısının iki katı kadar aday ile seçime gidilir.
Dördüncü oylamada karar yeter sayısı olmak şartıyla en fazla oy alan aday
seçilmiş olur. Birden fazla denetçi seçimi yapılacağı durumlarda adaylar için
birleşik oy pusulası düzenlenir. Adayların adlarının karşısındaki özel yer
işaretlenmek suretiyle oy kullanılır. Seçilecek denetçilerin sayısından fazla
verilen oylar geçersiz sayılır. (7) Seçimler, Kurumun Başkanlığa başvuruda bulunduğu tarihten
itibaren en geç doksan gün içinde sonuçlandırılır. (8) Bu maddede yer alan süreler, Türkiye Büyük Millet Meclisinin
tatilde olması veya araverme sırasında işlemez. Andiçme MADDE 13- (1) Görevlerine başlarken Başdenetçi Genel Kurulda,
denetçiler ise Komisyonda aşağıdaki şekilde andiçerler: 'Görevimi tam bir tarafsızlık, dürüstlük, hakkaniyet ve adalet
anlayışı içinde yerine getireceğime, namusum ve şerefim üzerine andiçerim.' Görevden alınma ve görevin sona ermesi MADDE 15- (1) Başdenetçinin veya denetçilerin 10 uncu maddede
sayılan nitelikleri taşımadıklarının sonradan anlaşılması veya bu nitelikleri
seçildikten sonra kaybetmeleri hâlinde, durumun Komisyon tarafından tespit
edilmesini takiben Başdenetçinin görevinin sona ermesine Genel Kurul tarafından
görüşmesiz olarak; denetçilerin görevinin sona ermesine ise Komisyon tarafından
karar verilir. (2) Seçilmeye engel bir suçtan dolayı kesin hüküm giyen veya
kısıtlanan Başdenetçi hakkındaki kesinleşmiş mahkeme kararının Genel Kurulun;
denetçi hakkındaki kesinleşmiş mahkeme kararının Komisyonun bilgisine
sunulmasıyla Başdenetçi veya denetçi sıfatı sona erer. Başvuru ve usulü MADDE 17- (1) Kuruma, gerçek ve
tüzel kişiler başvurabilirler. Başvuru sahibinin talebi üzerine başvuru gizli
tutulur. (2) Başvuru; başvuru sahibinin adı ve soyadı, imzası, yerleşim
yeri veya iş adresini ve Türkiye Cumhuriyeti vatandaşları için vatandaşlık
kimlik numarasını, yabancılar için pasaport numarasını, başvuru sahibi tüzel
kişi ise tüzel kişinin unvanı ve yerleşim yeri ile yetkili kişinin imzasını,
varsa, merkezi tüzel kişilik numarasını ve yetki belgesini içeren Türkçe
dilekçe ile yapılır. Bu başvuru, yönetmelikte belirlenen şartlara uyulmak
kaydıyla elektronik ortamda veya diğer iletişim araçlarıyla da yapılabilir. (3) Yapılan başvurulardan; a) Belli bir konuyu içermeyenler, b) Yargı organlarında görülmekte olan veya yargı organlarınca
karara bağlanmış uyuşmazlıklara ilişkin olanlar, c) İkinci fıkrada belirtilen şartları taşımayanlar, ç) Sebepleri, konusu ve tarafları aynı olanlar ile daha önce
sonuçlandırılanlar, incelenmez. (4) Kuruma başvuruda bulunulabilmesi için, 6/1/1982
tarihli ve 2577 sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununda öngörülen idari başvuru
yolları ile özel kanunlarda yer alan zorunlu idari başvuru yollarının
tüketilmesi gereklidir. İdari başvuru yolları tüketilmeden yapılan
başvurular ilgili kuruma gönderilir. Ancak Kurum, telafisi güç veya imkânsız
zararların doğması ihtimali bulunan hâllerde, idari başvuru yolları tüketilmese
dahi başvuruları kabul edebilir. (5) Kuruma, illerde valilikler, ilçelerde kaymakamlıklar
aracılığıyla da başvurulabilir. (6) Başvurulardan herhangi bir ücret alınmaz. (7) Kuruma, dördüncü fıkra uyarınca yapılacak başvuruya idare
tarafından verilecek cevabın tebliği tarihinden, idare başvuruya altmış gün
içinde cevap vermediği takdirde bu sürenin bitmesinden itibaren altı ay içinde
başvurulabilir. Başvuru tarihi, dilekçenin Kuruma, valilik veya kaymakamlıklara
verildiği, diğer hâllerde başvurunun Kuruma ulaştığı tarihtir. (8) Dava açma süresi içinde yapılan başvuru, işlemeye başlamış
olan dava açma süresini durdurur. Bilgi ve belge istenmesi MADDE 18- (1) Kurumun inceleme ve araştırma konusu ile ilgili
olarak istediği bilgi ve belgelerin, bu isteğin tebliğ edildiği tarihten
itibaren otuz gün içinde verilmesi zorunludur. Bu süre içinde istenen bilgi ve
belgeleri haklı bir neden olmaksızın vermeyenler hakkında Başdenetçi veya
denetçinin başvurusu üzerine ilgili merci soruşturma açar. (2) Devlet sırrı veya ticari sır niteliğindeki bilgi ve belgeler,
yetkili mercilerin en üst makam veya kurulunca gerekçesi belirtilmek suretiyle
verilmeyebilir. Ancak, Devlet sırrı niteliğindeki bilgi ve belgeler Başdenetçi
veya görevlendireceği denetçi tarafından yerinde incelenebilir. İnceleme ve araştırma MADDE 20- (1) Kurum, inceleme ve araştırmasını başvuru tarihinden
itibaren en geç altı ay içinde sonuçlandırır. (2) Kurum, inceleme ve araştırma sonucunu ve varsa önerilerini
ilgili mercie ve başvurana bildirir. Kurum, başvurana, işleme karşı başvuru
yollarını, başvuru süresini ve başvurulacak makamı da gösterir. (3) İlgili merci, Kurumun önerileri doğrultusunda tesis ettiği
işlemi veya Kurumun önerdiği çözümü uygulanabilir nitelikte görmediği takdirde
bunun gerekçesini otuz gün içinde Kuruma bildirir. Raporlar MADDE 22- (1) Kurum, her takvim yılı sonunda yürütülen
faaliyetleri ve önerileri kapsayan bir rapor hazırlayarak Komisyona sunar.
Komisyon, bu raporu araverme ve tatil dönemleri hariç olmak üzere iki ay içinde
görüşüp kendi kanaat ve görüşlerini de içerecek şekilde özetleyerek Genel
Kurula sunulmak üzere hazırladığı raporu Başkanlığa gönderir. Komisyonun raporu
Genel Kurulda ivedilikle görüşülür. (2) Kurumun yıllık raporu, ayrıca Resmî Gazetede yayımlanmak
suretiyle kamuoyuna duyurulur. (3) Kurum; açıklanmasında fayda gördüğü hususları yıllık raporu beklemeksizin
her zaman kamuoyuna duyurabilir. Personelin atanması MADDE 24- (1) Genel Sekreter, en
az dört yıllık yükseköğretim kurumu mezunu, Devlet Memurları Kanununa tabi
görevlerde on yıl hizmeti bulunan ve aynı Kanunun 48 inci maddesinde yazılı şartlara
sahip olanlar arasından Başdenetçi tarafından atanır. (2) Diğer personel Başdenetçi tarafından atanır. GEÇİCİ MADDE 1- (1) Başdenetçi ve
denetçilerin seçimi ile Kamu Denetçiliği Kurumu kurulur. (2) Bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten onbeş gün sonra
Başkanlık tarafından Başdenetçi ve denetçi seçimi için aday adaylığı başvuru
süreci başlatılır ve 11 inci maddede öngörülen usule uyularak seçim
sonuçlandırılır. (3) Bu Kanunun uygulanmasına ilişkin yönetmelikler, bu maddenin
yürürlüğe girdiği tarihten itibaren dokuz ay içinde yürürlüğe konulur. (4) Başdenetçi ve denetçilerin seçimi tamamlandıktan sonra
Başdenetçi tarafından doksan gün içinde; bir defaya mahsus olmak ve ekli
listede yer alan Kamu Denetçiliği Uzmanı unvanlı serbest kadro adedinin yüzde
ellisini geçmemek üzere, 25 inci ve 26 ncı maddelerdeki şartlar aranmaksızın,
doktora yapmış üniversite öğretim elemanları veya kamu kurum ve kuruluşlarında
görevli olup, mesleğe özel yarışma sınavı ile girilen ve belirli süreli meslek
içi eğitimden sonra özel bir yeterlik sınavı sonunda atanmış olanlardan kamu
denetçiliği uzmanı olarak atama yapılabilir. Kamu denetçiliği uzmanı olarak
atanacakların mesleklerinde en az beş yıllık deneyime sahip olmaları gerekir. (5) Bu Kanun hükümleri, mahallî idarelerin eylem ve işlemleri ile
tutum ve davranışları hakkında, bu Kanunun bütün hükümlerinin yürürlüğe girdiği
tarihten bir yıl sonra uygulanmaya başlanır.' B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 5., 6., 7., 8., 9., 10.,
11., 17., 19., 36., 38., 74., 81., 103., 123., 125. ve 128. maddelerine
dayanılmış; 41., 105. ve 124. maddeleri ise ilgili görülmüştür. III- İLK İNCELEME Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ, Serruh KALELİ, Alparslan
ALTAN, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz
PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri
NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN ve Muammer TOPAL'ın
katılımlarıyla yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada eksiklik
bulunmadığından işin esasının incelenmesine ve yürürlüğü durdurma isteminin
esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına 8.11.2012 gününde OYBİRLİĞİYLE
karar verilmiştir. IV-
ESASIN İNCELENMESİ Davave
ek dava dilekçesi ile ekleri, Raportör Erhan TUTAL tarafından hazırlanan işin
esasına ilişkin rapor, iptali istenilen Yasa kuralları, dayanılan ve ilgili
görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri
okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Kanun'un 3. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının (f) Bendi ile 4. ve 6.
Maddelerinin İncelenmesi Dava
dilekçesinde, K amu Denetçiliği Kurumu'nun etkin bir
şekilde çalışabilmesi açısından Meclis'de bu işe özgü bir komisyonun
kurulmasının Kurum'un bağımsızlığı için gerekli olduğu, kurulması öngörülen
Kurumun yapılandırılması itibariyle ülkemizin ihtiyaçlarını karşılamaktan uzak
olduğu, Kurumun Anayasa'nın Başlangıç metninde yer alan ilkelere aykırı bir
şekilde kurulduğu ve yapılandırıldığı, görev alanının ve etkisinin
sınırlandığı, Kanun'da tanımlanan tüm yetki ve görevlerin Başdenetçi ile
denetçilere verilmiş olmasının, Kurumun kuruluş biçimi ve TBMM'ye bağlı
olmasının hukuk devleti ilkesine aykırı bulunduğu, şikâyetleri incelemekle
görevli bir idari kurumun TBMM Başkanlığına bağlanmasının, yasamanın bu
Kurum'un işlevleri bakımından yürütme üzerinde üstünlük kazanması anlamına
geleceği ve Anayasa'nın Başlangıç'ında belirtilen kuvvetler ayrılığı ilkesi ile
bağdaşmayacağı, anılan maddelerle getirilen düzenlemelerin Anayasa'nın 5.
maddesinde Devlet'e verilen görevlerin ifasını imkansız hale getirdiği, hak
arama hürriyetini kısıtladığı, Kurum'un yapısı itibariyle idari yargının yükünü
artıracağı belirtilerek kuralların, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 5., 6., 7.,
8., 9., 11. ve 36. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Kanun'un ' Tanımlar ' başlıklı 3. maddesinde, Kanun'da geçen
kavramlar tanımlanmaktadır. Maddenin (1) numaralı fıkrasının dava konusu olan
(f) bendinde, ' Komisyon 'un tarifi yapılmıştır. Kanun'un 4. ve 6.
maddelerinde ise Kamu Denetçiliği Kurumunun kuruluş biçimini düzenleyen
hükümlere yer verilmiş olup, 4. maddenin (1) numaralı fıkrasında, Kanun'da
belirtilen görevleri yerine getirmek amacıyla, Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanlığına bağlı, kamu tüzel kişiliğini haiz, özel bütçeli ve merkezi
Ankara'da bulunan Kamu Denetçiliği Kurumu kurulduğu; (2) numaralı fıkrasında,
Kurumun, Başdenetçilik ve Genel Sekreterlikten oluştuğu; (3) numaralı
fıkrasında, Kurumda, bir Başdenetçi ve beş denetçi ile Genel Sekreter ve diğer
personelin görev yapacağı; (4) numaralı fıkrasında ise Kurumun, gerekli gördüğü
yerlerde büro açabileceği belirtilmiştir. Kanun'un 6. maddesinin (1)
numaralı fıkrasında, Başdenetçiliğin, Başdenetçi ve denetçilerden
oluşacağı; (2) numaralı fıkrasında, Kurumun, Başdenetçi tarafından yönetileceği
ve temsil edileceği kurala bağlanmıştır. Anayasa'nın 6. maddesinde, ' Egemenlik, kayıtsız şartsız
Milletindir. Türk Milleti, egemenliğini, Anayasanın koyduğu esaslara göre,
yetkili organları eliyle kullanır. Egemenliğin kullanılması, hiçbir surette
hiçbir kişiye, zümreye veya sınıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya organ
kaynağını Anayasadan almayan bir Devlet yetkisi kullanamaz. '; 7.
maddesinde, ' Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük Millet
Meclisinindir. Bu yetki devredilemez. '; 8. maddesinde, ' Yürütme yetkisi
ve görevi, Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu tarafından, Anayasaya ve kanunlara
uygun olarak kullanılır ve yerine getirilir. '; 9. maddesinde, ' Yargı
yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılır. Herkes, meşrû
vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya
davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir. Hiçbir
mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz. '; 36.
maddesinde ise ' Herkes, meşrû vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle
yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma ile adil
yargılanma hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya
bakmaktan kaçınamaz .' hükümlerine yer verilmiştir. Kuvvetler ayrılığı ilkesi genellikle hukuk devleti ilkesi ile
ilişkilendirilmektedir. Günümüzde kuvvetler ayrılığı bir taraftan hükümet
sistemlerinin tanımlanmasının bir aracı olarak kullanılmakta, diğer taraftan
ise farklı devlet organları arasında bir kontrol ve denge sistemi olarak
görülmektedir. Bu ilkenin tek bir anlamı ve uygulama biçimi olmadığından her
ülkenin özgün tarihsel ve siyasal koşullarına bağlı olarak farklı uygulamaların
ortaya çıkması doğaldır. Bu farklı tercihlerden birisinin, diğerlerine göre
üstün tutulması söz konusu değildir. Anayasa'nın Başlangıç'ının dördüncü paragrafında kuvvetler
ayrılığının, '' Devlet organları arasında üstünlük sıralaması anlamına
gelmeyip, belli Devlet yetki ve görevlerinin kullanılmasından ibaret ve bununla
sınırlı medeni bir işbölümü ve işbirliği olduğu ' ifade edilmektedir. Kuvvetler
ayrılığı sadece yasama, yürütme ve yargı işlevlerinin ayrı organlara
verilmesini değil, bazen tek bir kuvvetin çeşitli organlar arasında
bölüşülebilmesini de içerebileceğinden, demokratik
sistemi ortadan kaldıran ve bütün yetkileri tek elde toplayan veya diğer
organları bir organın kontrolü altına alan bir sistem öngörülmedikçe kuvvetler
ayrılığı ilkesinin anlamsız hale getirildiği ya da ortadan kaldırıldığı
söylenemez. Hukuk devleti ilkesi, özünde yönetimin hukukla bağlılığı,
yöneticilerin şahsi ve keyfi iradesinin değil, hukukun hâkim olması anlamına
gelmektedir. Hukuk devletinden söz edebilmek için genel, soyut, önceden
bilinebilir, anlaşılabilir ve istikrarlı kurallardan oluşan bir hukuk düzeni
mevcut olmalı ve hukuk kuralları, yönetilenler kadar siyasi iktidarı kullanan
devlet organlarını ve yöneticilerini de bağlamalıdır. Hukuk devleti, eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına
saygılı, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adaletli bir
hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve
tutumlardan kaçınan, Anayasa ve hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlı sayan,
yargı denetimine açık devlettir. Hukuk devletinin somut uygulamasında farklı hukuk devleti
anlayışları ve farklı devlet uygulamalarının ortaya çıkması kaçınılmazdır.
Bundan dolayı anayasa koyucunun hukuk devleti ilkesinin nasıl hayata
geçirileceğini belirleme konusunda geniş bir takdir yetkisine sahip olması doğaldır.
Bu nedenle hukuk devleti ilkesinin ortadan kaldırılmasından ya da anlamsız hale
getirilmesinden söz edebilmek için, devlet organlarının hukuka bağlılığı
ilkesini veya bunun kurumsal güvencelerini ortadan kaldıran bir değişikliğin
yapılmış olması gerekir. Yoksa anayasa koyucunun farklı hukuk devleti uygulama
modellerinden herhangi birisine yönelik tercihinin yerindeliğine ilişkin
yargısal denetim yetkisi bulunduğu söylenemez. Bu çerçevede ülkemizde Kamu
Denetçiliği Kurumu adıyla oluşturulan ombudsmanlık kurumunun temel işlevi kamu
yönetiminin şeffaflaşması ve bireylerin temel haklarına saygı göstermesine
katkıda bulunmak suretiyle hukuk devletinin güçlenmesini sağlamaktır. Kamu gücünü kullanan makamların işlemleriyle ilgili olarak
vatandaşların şikâyetlerini incelemekle görevli bağımsız bir kurum olan Kamu
Denetçiliği Kurumunun, kendine ulaşan şikâyetlerle ilgili olarak hukuka ve
hakkaniyete uygunluk açısından inceleme yaparak ulaştığı sonuçları ilgili
yerlere bildirmesi ve gerekli tedbirlerin alınmasını amaçladığı
anlaşılmaktadır. Böyle bir Kurumun oluşturulmasının hukuk devletini ortadan
kaldırdığı ya da içini boşaltarak anlamsızlaştırdığı söylenemez ve Anayasa­'nın
74. maddesinde yapılan düzenlemeyle Kamu Denetçiliği Ku­rumunun TBMM'ye
bağlanması ise anayasa koyucunun tercihidir. Kuvvetler ayrılığı ilkesi, Anayasa'nın Başlangıç kısmında da
belirtildiği gibi, devlet organları arasında medeni bir işbölümü ve işbirliği
anlamına gelip organların karşılıklı olarak birbirlerini dengelemeleri esasına
dayanır. Yürütmenin yasama organına bağlı bir kurum tarafından denetlenmesi de
bu ilkenin somutlaştırılması anlamına gelir. Bu nedenle Kamu Denetçiliği
Kurumu'nun kurulması kuvvetler ayrılığı ilkesine aykırı değildir. Dava dilekçesinde, Kurumun sadece Kamu Başdenetçisi ve
denetçilerden oluşmasının yeterli olmadığı, uzmanlaşmaya yer verilmediği,
Kurumun oluşum ve yapılanma itibariyle ihtiyacı karşılamaktan uzak olduğu
belirtilerek yapılanmanın hukuk devleti ve kuvvetler ayrılığı ilkelerine aykırı
olduğu ileri sürülmüşse de, Anayasa'ya aykırı olmamak koşuluyla kamu tüzel
kişiliğini haiz bir kurumun kurulması ve yapılandırılması kanun koyucunun
takdir yetkisi içinde olduğundan, bu hükümlerle somutlaşan tercihin kuvvetler
ayrılığı ilkesini ortadan kaldırdığı ve hukuk devleti ilkesine aykırı olduğu
söylenemez. TBMM, çalışmalarını öncelikle Genel Kurul adına niyabeten görev
yapan Komisyonları aracılığıyla olgunlaştırmaktadır. TBMM komisyonlarının görev
alanları ise en başta yasama ve denetim işlevine göre belirlenmekte; denetim ve
yasama komisyonları arasın­daki görev dağılımı da ihtisaslaşmaya göre
belirlenmektedir. Kamu Denetçiliği Kurumunun, bu alanda ihtisas sahibi Dilekçe ve
İnsan Hakları İncele­me Komisyonu ile ilişkilendiril­mesi çerçevesinde adı
geçen Komisyonlarca oluşturulan Karma bir Komisyon kurulmasında Anayasa'ya
aykırı bir yön bulunmamaktadır. Kurumun
yapısı, özerkliğinin ne şekilde daha güçlü olacağı, kurumun yapısı itibariyle
iş yüküyle başa çıkıp çıkamayacağı, Kuruma hazırlık işlemlerinde yardımcı olmak
amacıyla Komisyon kurulması ve bu komisyonun oluşumu, görev alanının ve
etkinliğinin sınırı, Başdenetçi ile denetçilere verilen yetkiler gibi konular
kanun koyucunun takdir yetkisi alanında olan hususlar olup, bizzat anayasa
koyucu tarafından bu hususlarla ilgili düzenleme yapma yetkisi kanun koyucuya
bırakılmıştır. Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kurallar Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 6., 7., 8., 9.
ve 36. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralların,
Anayasa'nın 5. ve 11. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. B-
Kanun'un 5. Maddesinin İncelenmesi Dava
dilekçesinde, denetçiye idari yargı yoluna başvurma yolunun tanınmamış
olmasının vatandaşın mağduriyetlerini giderme imkânını ortadan kaldırdığı,
Anayasa değişikliklerinden sonra Cumhurbaşkanı halk tarafından seçileceği için
Kurum tarafından denetlenmesi gerektiği, ' askeri nitelikteki faaliyet '
kavramının muğlak olduğu, Kurumun görev alanı dışında bırakılan işlem ve
kararlarla insan hakları ihlallerine göz yumulduğu belirtilerek kuralın,
Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 6., 8., 9., 11., 17., 19., 36., 38. ve 125.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Kanun'un
5. maddesinde, Kurumun görevi ile görev alanı dışında kalan durumlar
belirtilmiştir. Maddenin (1) numaralı fıkrasında, Kurumun, idarenin
işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile
tutum ve davranışlarını, insan haklarına dayalı adalet anlayışı içinde, hukuka
ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek, araştırmak ve idareye önerilerde
bulunmakla görevli olduğu; (2) numaralı fıkrasında ise Cumhurbaşkanı'nın tek
başına yaptığı işlemler ile resen imzaladığı kararlar ve emirlerin, yasama
yetkisinin kullanılmasına ilişkin işlemlerin, yargı yetkisinin kullanılmasına
ilişkin kararların ve Türk Silahlı Kuvvetlerinin sırf askerî nitelikteki
faaliyetlerinin Kurumun görev alanı dışında kaldığı belirtilmiştir. Anayasa'nın 74. maddesinde, Kurumun görevi ve bu görevin kapsamı
ile istisnaların kanunla düzenleneceği belirtilmiştir. Dolayısıyla, Başdenetçi
veya denetçiye idari yargıda dava açma yetki ve görevi verilip verilmeyeceği
hususu kanun koyucunun takdir yetkisi içinde yer almaktadır. Buna göre,
Kurumun, şikâyet halinde idarenin her türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve
davranışlarını, insan haklarına dayanan adalet anlayışı içinde, hukuka ve
hakkaniyete uygunluk yönlerinden inceleme, araştırma ve idareye önerilerde
bulunmakla görevli kılınmasında Anayasa'ya aykırı bir yön bulunmamaktadır. Öte
yandan, dava dilekçesinde, Cumhurbaşkanı'nın Anayasa değişikliği sonrasında
artık halk tarafından seçileceği, bu nedenle tek başına yaptığı işlemler ile
resen imzaladığı kararlar ve emirler nedeniyle denetlenmesi gerektiği ileri
sürülmektedir. Anayasa'nın
105. maddesinde, ' Cumhurbaşkanının, Anayasa ve diğer kanunlarda Başbakan ve
ilgili bakanın imzalarına gerek olmaksızın tek başına yapabileceği belirtilen
işlemleri dışındaki bütün kararları, Başbakan ve ilgili bakanlarca imzalanır;
bu kararlardan Başbakan ve ilgili bakan sorumludur. Cumhurbaşkanının
resen imzaladığı kararlar ve emirler aleyhine Anayasa Mahkemesi dâhil, yargı
mercilerine başvurulamaz. Cumhurbaşkanı,
vatana ihanetten dolayı, Türkiye Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az
üçte birinin teklifi üzerine, üye tamsayısının en az dörtte üçünün vereceği
kararla suçlandırılır.' denilmiştir. Yargı
denetimi, hukuka uygunluk denetimini kapsar. Anayasa ile belirli işlem ve
eylemlere karşı yargı yolunun kapatılması ile bu işlem ve eylemlerin hukuka
uygunluk denetimi kapsamı dışında tutulması amaçlanmaktadır. Kanun koyucunun bu
alandaki takdir yetkisini kullanarak iptali istenen kural ile Anayasa'daki bu
hükümlere paralel olarak belirtilen nitelikteki işlem ve eylemlere ilişkin
denetim yapılmamasını öngördüğü anlaşılmıştır. Bu nedenle, Cumhurbaşkanı'nın
tek başına yaptığı işlemler ile resen imzaladığı kararlar ve emirlerin Kurumun
görev alanı dışında bırakılmasında Anayasa'ya aykırı bir yön bulunmamaktadır. İptali
istenen kuralla, ' Yargı yetkisinin kullanılmasına ilişkin kararlar ' da
Kurumun görev alanı dışında tutulmuştur. Yapılan düzenlemeyle, yargı
mensuplarının, yargısal görevlerini yerine getirirken verdikleri kararların,
Kurumun görev alanı kapsamı dışına çıkarılmasının, Anayasa'nın 138. ila 140.
maddelerinde yer alan ' mahkemelerin bağımsızlığı ' ve ' hâkimlik-savcılık
teminatı 'na ilişkin hükümlerle uyum içerisinde olduğu ve TBMM ile ilişkili
bir kurumun yargı kararlarını denetlemesinin mahkemelerin bağımsızlığı ve
kuvvetler ayrılığı ilkesini ihlal edeceği açıktır. Dava
dilekçesinde, Kurumun görev alanı dışında tutulan ' Türk Silahlı
Kuvvetlerinin sırf askerî nitelikteki faaliyetleri ' ibaresinin belirsiz
olduğu ileri sürülmektedir. Askeri
kuruluşlar da idari yapı içinde yer almaktadır. Bu nedenle bu kuruluşların da
idari işlem tesis ettikleri ve idari eylemlerde bulundukları göz önüne
alındığında bunların da Kurumun denetim yetkisi kapsamında bulunması doğaldır.
Ancak, söz konusu kuruluşların bazı faaliyetleri niteliklerinden ötürü kanun
koyucunun bu konudaki takdir yetkisi çerçevesinde Kurumun görev alanı dışına
çıkarılmıştır. ' Türk Silahlı Kuvvetlerinin sırf askerî nitelikteki
faaliyetleri ' ibaresinin belirsiz olduğu ileri sürülmekte ise de bu ibare
ile Türk Silahlı Kuvvetlerinin eğitim, talim, tatbikat gibi sadece askeri
nitelikteki faaliyetleri kastedilmekte olduğundan kuralda Anayasa'ya aykırı bir
yön bulunmamaktadır. Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 6., 8. ve 9.
maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın,
Anayasa'nın 11., 17., 19., 36., 38. ve 125. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. Fulya
KANTARCIOĞLU, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ve Engin YILDIRIM ' Türk Silahlı
Kuvvetlerinin sırf askerî nitelikteki faaliyetleri ' ibaresi yönünden bu
görüşe katılmamışlardır. C-
Kanun'un 8. Maddesinin (4) Numaralı Fıkrasının İncelenmesi Dava dilekçesinde, yürütme organına düzenleme yetkisi veren bir
konu hakkında yasa kuralının temel ilkeleri belirlemesi, çerçeveyi çizmesi daha
sonra ayrıntılı düzenlemeleri yürütme organına bırakması gerekirken dava konusu
kuralda yasama yetkisinin devredildiği, memurların atanmaları, görev ve
yetkilerinin kanunla düzenlenmediği gerekçesiyle kuralın, Anayasa'nın
Başlangıç'ı ile 2., 5., 6., 7., 8., 11. ve 128. maddelerine aykırı olduğu
belirtilmiştir. Kanun'un Kurumun çalışma ilkelerinin belirtildiği 8. maddesinin
(4) numaralı fıkrasında, denetçilerin Başdenetçi tarafından
görevlendirilecekleri konu veya alanlara ve aralarındaki iş bölümüne ilişkin
ilkelerin yönetmelikle belirlenmesi öngörülmüştür. Anayasa'nın 7. maddesine göre yasama yetkisi, Türk Milleti adına
Türkiye Büyük Millet Meclisi'nindir. Bu yetki devredilemez. Anayasa'nın
124. maddesine göre, Başbakanlık, bakanlıklar ve kamu tüzelkişileri, kendi
görev alanlarını ilgilendiren kanunların ve tüzüklerin uygulanmasını sağlamak
üzere ve bunlara aykırı olmamak koşuluyla yönetmelik çıkarabilirler. Anayasa'da
kanunla düzenlenmesi öngörülen konularda yürütme organına genel ve sınırları
belirsiz bir düzenleme yetkisinin verilmesi olanaklı değildir. Yürütmenin
düzenleme yetkisi, sınırlı, tamamlayıcı ve bağımlı bir yetkidir. Bu nedenle,
Anayasa'da öngörülen ayrık durumlar dışında, kanunlarla düzenlenmemiş bir
alanda, kanun ile yürütmeye genel nitelikte kural koyma yetkisi verilemez. Bu
bağlamda, yürütme organına düzenleme yetkisi veren bir yasa kuralının
Anayasa'nın 7. maddesine uygun olabilmesi için temel ilkeleri koyması,
çerçeveyi çizmesi, sınırsız, belirsiz, geniş bir alanı yürütmenin
düzenlenmesine bırakmaması gerekir. Kurumun ve Başdenetçi ile denetçilerin görevlerinin Kanun ile
belirlenmek suretiyle genel çerçevenin çizildiği, dava konusu kuralda ise Kanun
tarafından belirlenmiş görevlerin konu ve alan itibariyle denetçiler arasında
nasıl paylaştırılacağının ve denetçiler arasındaki iş bölümünün nasıl
düzenleneceğine ilişkin ilkelerin yönetmelikle belirleneceği öngörüldüğü
anlaşıldığından Kurumun iç işleyişine ilişkin ilkelerin yönetmelikle
düzenlenmesi asli düzenleme yetkisinin devri olarak nitelendirilemez. Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 2., 7. ve 128. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Dava
konusu kuralın, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 5., 6., 8. ve 11. maddeleriyle
ilgisi görülmemiştir. D-
Kanun'un 10. Maddesinin (1) Numaralı Fıkrasının (c) Bendinin İncelenmesi Dava
dilekçesinde, Başdenetçi veya denetçi olabilmek için hukuk fakültelerinden ya
da yeteri kadar hukuk eğitimi veren siyasal bilgiler fakültelerinden mezun olma
şartı getirilmesi gerekirken diğer fakülte mezunlarından da görevlendirme
yapılacak olmasının Kurum'un görevlerini aksatacağı belirtilerek düzenlemenin
Anayasa'nın 2., 5., 6., 11. ve 74. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. Kanun'un
Başdenetçi ve denetçilerin niteliklerinin belirlendiği 10. maddesinin (1)
numaralı fıkrasının (c) bendinde, Başdenetçi veya denetçi seçilebilmek
için tercihen hukuk, siyasal bilgiler, iktisadi ve idari bilimler, iktisat
ve işletme fakültelerinden olmak üzere dört yıllık eğitim veren fakültelerden
veya bunlara denkliği kabul edilmiş yurt içi veya yurt dışındaki yükseköğretim
kurumlarından mezun olmak şartı getirilmiştir. Kanun'un
10. maddesinin gerekçesinde konuyla ilgili olarak '' Başvuru konularının
çeşitliliği dikkate alınarak, Başdenetçi ve Denetçilerin dört yıllık eğitim
veren fakültelerden veya bunlara denkliği kabul edilmiş yurtiçi veya
yurtdışındaki yüksek öğretim kurumlarından mezun olanlar arasından seçilmesi
öngörülmektedir...' denilmiştir. Kanun'un madde gerekçesinden de anlaşılacağı üzere Başdenetçi veya
denetçi olabilmek için aranacak mezuniyet şartının belirlenmesinde anılan
kadrolarda görev yapacak olan kişilerin yapacakları işin niteliği dikkate
alınmıştır. Söz konusu belirleme mesleğe alınma ile ilgili olup Anayasa'nın 74.
maddesinin de verdiği yetki çerçevesinde Kanunla Başdenetçi ve denetçilerin
nitelikleri ve seçimine ilişkin şartlar belirlenmiştir. Bu nedenle Kuruma
yapılacak başvuruların konu ve alan itibariyle çeşitliliği de göz önüne alınmak
suretiyle yapılacak işin niteliğine uygun mezuniyet şartının aranmasında Anayasa'nın 2.
ve 74. maddelerine aykırılık bulunmamaktadır. İptal isteminin reddi gerekir. Dava
konusu kuralın, Anayasa'nın 5., 6. ve 11. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. E-
Kanun'un 11. Maddesinin (5) ve (6) Numaralı Fıkralarının İncelenmesi Dava
dilekçesinde, Kurum'un bağımsız ve tarafsız olabilmesi için Başdenetçi ve
denetçi seçiminin nitelikli çoğunlukla yapılması gerektiği, nitelikli
çoğunluğun öngörülmemiş olmasının iktidar partisini Başdenetçi ve denetçi
seçimlerinde tek söz sahibi konumuna getireceği belirtilerek
kuralların, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 6., 7., 8. ve 9. maddelerinde
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Kanun'un
11. maddesinin (5) numaralı fıkrasında, Başdenetçinin, (6) numaralı fıkrasında
ise denetçilerin seçimine ilişkin hususlar düzenlenmiştir. Buna göre,
Başdenetçi, TBMM üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile seçilecektir. İlk iki
oylamada üye tamsayısının üçte iki çoğunluğunun oyu aranır. Bu oylamalarda üye
tamsayısının üçte iki çoğunluğu sağlanamadığı takdirde üçüncü oylamaya geçilir
ve üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyunu alan aday seçilmiş sayılır. Üçüncü
oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğu sağlanamazsa, bu oylamada en çok oy
alan iki aday için dördüncü oylama yapılır. Dördüncü oylamada karar yeter
sayısı olmak şartıyla en fazla oy alan aday Başdenetçi seçilmiş olur.
Denetçiler ise benzer usulle Komisyon tarafından seçilecektir. Buna göre,
Komisyon tarafından oluşturulacak alt komisyon aday adayları arasından
seçilecek denetçi sayısının üç katı kadar adayı belirleyerek Komisyon'a
sunacaktır. Komisyon, denetçileri üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu ile
seçer. İlk iki oylamada üye tamsayısının üçte iki çoğunluğunun oyu aranır. Bu
oylamalarda üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu sağlanamadığı takdirde üçüncü
oylamaya geçilir ve üye tamsayısının salt çoğunluğunun oyunu alan aday seçilmiş
sayılır. Üçüncü oylamada üye tamsayısının salt çoğunluğu sağlanamazsa, en çok
oy alan adaylardan, seçilecek aday sayısının iki katı kadar aday ile seçime
gidilir. Dördüncü oylamada karar yeter sayısı olmak şartıyla en fazla oy alan
aday seçilmiş olur. Anayasa'nın 74. maddesinde, ' Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanlığına bağlı olarak kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle
ilgili şikâyetleri inceler'.. Kamu
Başdenetçisi Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından gizli oyla dört yıl için
seçilir. İlk iki oylamada üye tamsayısının üçte iki ve üçüncü oylamada üye
tamsayısının salt çoğunluğu aranır. Üçüncü oylamada salt çoğunluk sağlanamazsa,
bu oylamada en çok oy alan iki aday için dördüncü oylama yapılır; dördüncü
oylamada en fazla oy alan aday seçilmiş olur. Bu maddede sayılan hakların
kullanılma biçimi, Kamu Denetçiliği Kurumunun kuruluşu, görevi, çalışması,
inceleme sonucunda yapacağı işlemler ile Kamu Başdenetçisi ve kamu
denetçilerinin nitelikleri, seçimi ve özlük haklarına ilişkin usul ve esaslar
kanunla düzenlenir. ' denilmiştir. Görüldüğü
üzere, Başdenetçinin seçimine ilişkin usul, Anayasa'nın 74. maddesinde
düzenlenmiş, denetçilerin seçimine ilişkin usul Anayasa'da düzenlenmemekle
birlikte bunların seçimine ilişkin usul ve esasların kanunla düzenleneceği
belirtilmiştir. Başdenetçinin seçim usulü Anayasa'da düzenlendiğinden ve
denetçilerin seçimine ilişkin usulü belirleme yetkisi kanun koyucunun takdir
yetkisi kapsamında olduğundan dava konusu kurallarda Anayasa'ya aykırı bir yön
bulunmamaktadır. Öte
yandan, kuralların kuvvetler ayrılığı ilkesine aykırı olduğu ileri sürülmekte
ise de, Kanun'un 3. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (f)
bendi ile 4. ve 6. maddelerinin incelendiği bölümde belirtilen gerekçeler ,
dava konusu kurallar yönünden de geçerlidir Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kurallar Anayasa'nın 2., 6. ve 7. maddelerine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Dava konusu kuralların Anayasa'nın 8. ve 9. maddeleri ile ilgisi
görülmemiştir. F- Kanun'un 13. Maddesinin İncelenmesi Dava
dilekçesinde, Anayasa'nın 81. maddesinde milletvekillerinin, 103.
maddesinde de Cumhurbaşkanı'nın andiçmesinden bahsedildiği, sayılanlar dışında
herhangi birinin TBMM Genel Kurulu'nda andiçmesinin Anayasa'nın 81. ve 103.
maddelerine, Anayasa'nın anılan maddelerinde yer alan ant metninin kısaltılarak
' Cumhuriyetin temel niteliklerine bağlı kalma ' ibaresinin metinden
çıkarılmasının da Anayasa'nın 2. ve 11. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. Kanun'un
13. maddesinde Başdenetçinin TBMM Genel Kurulu'nda, denetçilerin ise
Komisyon'da andiçmeleri hususu düzenlenmiş ve ant metnine yer verilmiştir. Buna
göre, Başdenetçi ve denetçiler ' Görevimi tam bir tarafsızlık,
dürüstlük, hakkaniyet ve adalet anlayışı içinde yerine getireceğime, namusum ve
şerefim üzerine andiçerim. ' şeklinde andiçeceklerdir. Kanun'un
başdenetçi ve denetçilerin andiçmelerine ilişkin 13. maddesinin gerekçesinde ' Maddeyle,
Başdenetçi ve Denetçilerin, bağımsızlıklarını ve tarafsızlıklarını kendilerine
hatırlatmak, vatandaşların da Kuruma olan güven ve saygılarını kuvvetlendirmek
üzere, Başdenetçinin Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunda, Denetçilerin
ise Komisyonda andiçerek görevlerine başlamaları öngörülmektedir .'
denilmiştir. Yasama
yetkisinin genelliği, kanunla düzenleme alanının konu itibariyle
sınırlandırılmamış olduğunu, Anayasa'ya aykırı olmamak şartıyla her konunun
kanunla düzenlenebileceğini ifade eder. Anayasa'da belirtilen istisnalar
dışında yasama organı istediği alanda ve istediği içerikte kanun çıkarabilir.
Bu konuda geniş bir takdir alanına sahiptir. Ancak, çıkarılan kanunların
içeriğinin Anayasa'ya aykırı olmaması gerekir. Her
ne kadar Anayasa'nın 81. maddesinde milletvekillerinin, 103. maddesinde
Cumhurbaşkanının, 112. maddesinde de milletvekili olmayan Bakanlar Kurulu
üyelerinin TBMM önünde andiçmeleri öngörülmüş ise de, diğer görevlilerin TBMM
önünde andiçmelerini yasaklayan herhangi bir hüküm Anayasa'da bulunmamaktadır.
Bu nedenle yasama yetkisinin genelliği ilkesi gereğince kanun koyucu
tarafından Başdenetçinin TBMM Genel Kurulunda, denetçilerin ise
Komisyonda andiçmesinin ve ant metninin düzenlenmesinde Anayasa'nın 81. ve 103.
maddelerine aykırı bir yön bulunmamaktadır. Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 2., 11., 81. ve 103. maddelerine
aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. G-
Kanun'un 15. Maddesinin İncelenmesi Dava
dilekçesinde, maddede getirilen düzenlemenin net olmadığı, görevden almaya
ilişkin düzenlemenin usul ve biçimde paralellik ilkesine aykırı olduğu, savunma
hakkının kısıtlandığı belirtilerek kuralın Anayasa'nın 2., 6., 9., 10. ve 36.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmektedir. Dava
konusu kuralda, Başdenetçi ve denetçilerin görevden alınması ve görevlerinin
sona ermesi düzenlenmektedir. Buna göre, Başdenetçinin veya denetçilerin
10. maddede sayılan nitelikleri taşımadıklarının sonradan anlaşılması veya bu
nitelikleri seçildikten sonra kaybetmeleri hâlinde, durumun Komisyon tarafından
tespit edilmesini takiben Başdenetçinin görevinin sona ermesine Genel Kurul
tarafından görüşmesiz olarak; denetçilerin görevinin sona ermesine ise Komisyon
tarafından karar verileceği, seçilmeye engel bir suçtan dolayı kesin hüküm
giyen veya kısıtlanan Başdenetçi hakkındaki kesinleşmiş mahkeme kararının Genel
Kurul'un denetçi hakkındaki kesinleşmiş mahkeme kararının ise Komisyonun
bilgisine sunulmasıyla Başdenetçi veya denetçi sıfatları sona erecektir. İdare hukukunda geçerli olan ' usulde paralellik ilkesi ',
bir idari işlemin o işlemin tesisinde izlenen usule göre geri alınması,
kaldırılması ya da değiştirilmesi gerektiğini ifade eden bir ilkedir. Bu ilke
uyarınca, bir göreve getirilmede uygulanan usulün, o görevden alınmada da
uygulanması gerekmektedir. Buna göre, Başdenetçi ve denetçi seçiminde yetkili
olan TBMM ve Komisyon, bu kişilerin görevlerinin sona erdirilmesinde de yetkili
bulunmaktadır. Her ne kadar dava dilekçesinde iptali istenilen kuralla getirilen
düzenlemenin net olmadığı, görevden almaya ilişkin düzenlemenin usul ve biçimde
paralellik ilkesine aykırı olduğu ileri sürülmekte ise de, kuralla getirilen
düzenleme yeterli açıklıkta olup usulde paralellik ilkesi gereğince Başdenetçiyi
seçmeye yetkili olan TBMM Genel Kurulu yine aynı usulle Başdenetçiyi maddede
sayılan hallerde görevden alabilecektir. Öte yandan, dava dilekçesinde, kuralla getirilen düzenlemenin
savunma hakkını engellediği ileri sürülmekte ise de, maddenin (1) numaralı fıkrasında
Başdenetçi ve denetçilerin Kanun'da sayılan niteliklerinin bulunmadığının
sonradan tespit edilmesi hâlinde ilgili organlarca görevin sona ermesine karar
verileceği düzenlenmiş olup, Kanun'da sayılan niteliklerin bulunmadığının
tespiti ve nitelik kaybı değerlendirmesinde ilgilinin konu hakkında beyanının
alınacağında kuşku yoktur. Maddenin (2) numaralı fıkrasında ise, seçilmeye
engel bir suçtan dolayı kesin hüküm giyen veya kısıtlanan Başdenetçi hakkındaki
mahkeme kararının TBMM Genel Kurulu'nun, denetçi hakkındaki mahkeme kararının
ise Komisyon'un bilgisine sunulmasıyla anılan sıfatların herhangi bir işleme
gerek olmaksızın kendiliğinden sona ereceği düzenlenmiş olup savunma hakkının
mahkeme aşamasında kullanılacağı açıktır. Açıklanan nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 2. maddesine
aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın,
Anayasa'nın 6., 9., 10. ve 36. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. H-
Kanun'un 17. Maddesinin (4) Numaralı Fıkrasının İlk Cümlesinin İncelenmesi Dava
dilekçesinde, Kurum'a başvurunun sıkı şekil şartlarına bağlandığı ileri
sürülerek idari başvuru yollarının tüketilmesi şartının getirilmesinin Kurum'un
etkinliğini azaltacağı, Kurum'un olaylara müdahalesinin gecikeceği, zaten idari
başvuru yollarından da bir sonuç alınamadığı belirtilerek kuralın, Anayasa'nın
36., 74. ve 125. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmektedir. Kanun'da
Kuruma yapılacak başvuru ve usulün düzenlendiği 17. maddesinin (4) numaralı
fıkrasının ilk cümlesinde, Kuruma başvuruda bulunulabilmesi için 2577 sayılı
İdari Yargılama Usulü Kanunu'nda yer alan idari başvuru yolları ile özel
kanunlarda yer alan zorunlu idari başvuru yollarının tüketilmesi gerektiği
belirtilmiştir. Kanun'un
17. maddesinin gerekçesinde konuyla ilgili olarak, ' Dördüncü fıkrada, Kuruma
başvuru yapılabilmesi için, İdari Yargılama Usulü Kanununda öngörülen idarî
başvuru yollarının tüketilmesi zorunluluğu getirilmektedir. Böylelikle,
idarenin işlemlerini gözden geçirmesi ve düzeltmesi imkânı sağlanmakta,
dolayısıyla ilgililerin Kuruma veya mahkemeye başvurmadan sorunlarının
giderilmesi amaçlanmaktadır.' denilmiştir. Dava
konusu kural ile bir kısım uyuşmazlıkların yargı mercilerinin önüne gelmeden,
vatandaş ve devlet açısından olumlu şekilde sonuçlandırılması amaçlanmaktadır.
Kanun'un madde gerekçesinde de belirtildiği gibi idari başvuru yollarının
tüketilmesi gerekliliğinin getirilmesindeki amaç idarenin işlemlerini gözden
geçirmesi ve gerekirse düzeltmesine olanak sağlanması olup, dava dilekçesinde
ileri sürüldüğü gibi genel olarak idari başvuru yollarından sonuç alınamadığı
gerekçesiyle dava konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu söylenemez. Kaldı
ki dava konusu kuralın devamında, Kurumun telafisi güç veya
imkânsız zararların doğması ihtimali bulunan hallerde, idari başvuru yollarının
tüketilmemiş olması halinde dahi başvuruları kabul edeceği hükmüne yer verilmek
suretiyle Kuruma gerekli hallerde etkili müdahalede bulunabilme imkânı da
sağlanmıştır. Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 74. maddesine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın,
Anayasa'nın 36. ve 125. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. I-
Kanun'un 18. Maddesinin İncelenmesi Dava
dilekçesinde, devlet sırrı niteliğindeki belgelerin Cumhuriyet savcısı veya
milletvekillerince bile görülebilmesi mümkün değilken Başdenetçi veya
görevlendireceği denetçiye bu tür belgeleri inceleme yetkisinin verilemeyeceği,
bu yetkinin anılan kişilere verilmesinin yasama ve yargı yetkisinin devri
anlamına geldiği belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 6., 7., 8., 9., 11. ve
36. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Kanun'un
' Bilgi ve belge istenmesi ' başlıklı 18. maddesinde, Kurumun
inceleme ve araştırma konusu ile ilgili olarak istediği bilgi ve belgelerin, bu
isteğin tebliğ edildiği tarihten itibaren otuz gün içinde verilmesinin zorunlu
olduğu, süresi içinde istenen bilgi ve belgeleri haklı bir neden olmaksızın
vermeyenler hakkında Başdenetçi veya denetçinin başvurusu üzerine ilgili
merciin soruşturma açacağı, devlet sırrı veya ticari sır niteliğindeki bilgi ve
belgelerin, yetkili mercilerin en üst makam veya kurulunca gerekçesi
belirtilmek suretiyle verilmeyebileceği ancak devlet sırrı niteliğindeki bilgi
ve belgelerin Başdenetçi veya görevlendireceği denetçi tarafından yerinde
incelenebileceği belirtilmiştir. Dava
dilekçesindeki Anayasa'ya aykırılık iddiaları ' devlet sırrı ' sayılan
bilgi ve belgelere ulaşılması ile ilgilidir. Yaptığı inceleme ve araştırma neticesinde verdiği kararların
herhangi bir hukuki bağlayıcılığı bulunmayan Kurumun, başvurular hakkındaki
incelemelerini daha sağlıklı yapabilmesi ve doğru sonuca ulaşabilmesi için,
maddenin (2) numaralı fıkrasında belirtilen devlet sırrı veya ticari sır
niteliğindeki bilgi ve belgeler, Başdenetçi veya denetçiler tarafından sadece
başvuruların hukuka ve hakkaniyete uygun olarak sonuçlandırılması amacıyla
karar vermeye yardımcı olması için incelenebilecek olup, şeffaflığın sağlanması
yolunda getirilen düzenlemede Anayasa'ya aykırı bir yön bulunmamaktadır. Öte yandan, dava dilekçesinde devlet sırrı niteliğindeki
belgelerin Cumhuriyet savcısı veya milletvekillerince bile görülebilmesi mümkün
değilken Başdenetçi veya görevlendireceği denetçiye bu tür belgeleri inceleme
yetkisinin verilmesinin Anayasa'ya aykırı olduğu belirtilmekte ise de
Cumhuriyet savcısı veya milletvekillerine tanınmayan bir yetkinin yaptığı
görevin niteliğinin farklılığı nedeniyle Başdenetçi veya denetçilere tanınması
düzenlemeyi Anayasa'ya aykırı hale getirmez. Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kural Anayasa'nın 2. maddesine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın,
Anayasa'nın 6., 7., 8., 9., 11. ve 36. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. K-
Kanun'un 20. Maddesinin (1) ve (3) Numaralı Fıkralarının İncelenmesi Dava
dilekçesinde, ülkemiz koşulları itibariyle başvuruların altı aylık sürede
bitirilemeyeceği, ilgili merciin tesis edeceği işlem hakkında Kuruma geri
bildirimde bulunmaması halinde ne yapılacağına ilişkin herhangi bir hükmün
bulunmadığı, iş yükü nedeniyle maddedeki sürelere uyulamayacağı ileri sürülerek
kuralların, Anayasa'nın 74. maddesine aykırı olduğu belirtilmiştir. Kanun'un
' İnceleme ve araştırma ' başlıklı 20. maddesinin (1) numaralı fıkrasında,
Kurumun inceleme ve araştırmasını başvuru tarihinden itibaren en geç altı ay
içinde sonuçlandıracağı; (3) numaralı fıkrasında ise ilgili merciin, Kurum'un
önerileri doğrultusunda tesis ettiği işlemi veya Kurum'un önerdiği çözümü
uygulanabilir nitelikte görmediği takdirde bunun gerekçesini otuz gün içinde
Kurum'a bildireceği belirtilmiştir. Kanun'un
madde gerekçesinde konuyla ilgili olarak, ' Maddeyle, kişilerin hak arama
talebinin sağlıklı yürütülebilmesini ve kısa sürede sonuçlandırılmasını
sağlamak amacıyla; Kurumun, kendisine yapılan başvuruları en geç altı ay içinde
sonuçlandırması gerektiği; yapılan inceleme ve araştırma sonucunun ve varsa
önerilerinin Kurum tarafından ilgili mercie ve başvurana bildirileceği, şayet
ilgili merci bu öneriler doğrultusunda yeni bir işlem tesis etmiş ise bu
işlemi; önerilen çözümü uygulanabilir nitelikte görmediği takdirde ise bunun
gerekçesini en geç otuz gün içinde Kuruma bildirmesi gerektiği düzenlenmektedir.' denilmiştir. Anayasa'nın
74. maddesine göre, '' Kamu Denetçiliği Kurumunun kuruluşu, görevi,
çalışması, inceleme sonucunda yapacağı işlemler ile Kamu Başdenetçisi ve kamu
denetçilerinin nitelikleri, seçimi ve özlük haklarına ilişkin usul ve esaslar
kanunla düzenlenir. ' Kurumun verdiği kararların niteliği de göz önünde
bulundurulduğunda, başvuruların kısa süre içinde sonuçlandırılması ve
uyuşmazlıkların sağlıklı bir şekilde neticelendirilmesi ve kamu yararı amacıyla
getirilen kurallarda Anayasa'ya aykırı bir yön bulunmamaktadır. Öte yandan, Kurumun yapısı, oluşumu, görev alanının ve
etkinliğinin sınırı, Başdenetçi ile denetçilere verilen yetkiler, Kurum'un iç
işleyişine ilişkin süreler gibi konular kanun koyucunun takdir yetkisi
kapsamındadır. Açıklanan
nedenlerle, dava konusu kurallar Anayasa'nın 74. maddesine aykırı
değildir. İptal isteminin reddi gerekir. L-
Kanun'un 22. Maddesinin İncelenmesi Dava
dilekçesinde, Kurum tarafından hazırlanarak Komisyona sunulacak rapora
Başdenetçinin görüş ve düşüncelerinin de eklenmesi gerektiği, Kurum'un
hazırladığı raporun Komisyon'da değiştirilerek TBMM'ye sunulabileceği
gerekçesiyle rapordan beklenen faydanın gerçekleşmeyeceği belirtilerek kuralın,
Anayasa'nın 74. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Kanun'un
22. maddesinde, Kurum'un, her takvim yılı sonunda yürütülen faaliyetleri
ve önerileri kapsayan bir rapor hazırlayarak Komisyon'a sunacağı, Komisyon'un,
bu raporu iki ay içinde görüşüp kendi kanaat ve görüşlerini de içerecek şekilde
özetleyerek Genel Kurul'a sunulmak üzere TBMM Başkanlığına göndereceği,
Komisyon'un raporunun Genel Kurul'da ivedilikle görüşüleceği, Kurum'un yıllık
raporunun ayrıca Resmi Gazete'de yayımlanmak suretiyle kamuoyuna duyurulacağı
ve Kurumun, açıklanmasında fayda gördüğü hususları yıllık raporu beklemeksizin
her zaman kamuoyuna duyurabileceği belirtilmiştir. Genel
olarak ; kamu denetçileri çalışmalarını bir rapor
halinde yasama organına sunmakta ve kamuoyuna açıklamalarda bulunmaktadır. Böylece,
Kurum'un tavsi­ye niteliğinde olan kararlarına güç kazandırdığı görülmektedir. Kamu
Denetçiliği Kurumunca hazırlanan yıllık raporun Karma Komisyona sunulması ve bu
Komisyonca özetlenen Kurul raporunun Genel Kurulda görüşülmesi, Kamu
Denetçiliği Kurumu ile TBMM arasındaki hukuksal ilişkiye dayanmaktadır. Kurum
tarafından hazırlanarak Komisyona sunulan raporun doğal olarak denetçilerle
birlikte Başdenetçinin de görüş ve düşüncelerini yansıttığı açıktır. Ayrıca,
Komisyon'a sunulan rapora Komisyon tarafından kendi görüş ve kanaatleri
eklenecek ve sunulan rapor özetlenerek TBMM Başkanlığı'na gönderilecektir.
Burada Kurum tarafından sunulan raporun değiştirilmesi değil özetlenmesi söz
konusudur. Kaldı ki, Kurum tarafından hazırlanan rapor Kanun'un 22. maddesinin
(2) numaralı fıkrası uyarınca Resmi Gazete'de de yayımlanacaktır. Açıklanan
nedenlerle dava konusu kuralda Anayasa'nın 74. maddesine aykırı bir yön
bulunmamaktadır. İptal isteminin reddi gerekir. M-
Kanun'un 24. Maddesinin (2) Numaralı Fıkrası ile Geçici 1. Maddesinin (4)
Numaralı Fıkrasının İncelenmesi Dava
dilekçesinde, Genel Sekreter haricindeki diğer personelin niteliğine ilişkin
herhangi bir belirleme yapılmadığı, Başdenetçiye atama yapma konusunda sınırsız
yetki tanındığı, kamu denetçiliği uzmanı unvanlı kadrolara atama yetkisinin
Başdenetçiye verilmesinin Kurumun kuruluş amacıyla bağdaşmadığı, kadroların
siyasi saiklerle doldurulacağı belirtilerek kuralların, Anayasa'nın 74.
maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Kanun'un
' Personelin atanması ' başlıklı 24. maddesinin (2) numaralı fıkrasında,
Kurum'un diğer personelinin (Genel sekreter haricindeki personel) Başdenetçi
tarafından atanacağı kurala bağlanmış; geçici 1. maddesinin (4) numaralı
fıkrasında ise Başdenetçi tarafından, bir defaya mahsus olmak ve kamu
denetçiliği uzmanı unvanlı serbest kadro adedinin yüzde ellisini geçmemek
üzere, 25. ve 26. maddelerdeki şartlar aranmaksızın, doktora yapmış üniversite
öğretim elemanları veya kamu kurum ve kuruluşlarında görevli olup, mesleğe özel
yarışma sınavı ile girilen ve belirli süreli meslek içi eğitimden sonra özel
bir yeterlik sınavı sonunda atanmış olanlardan kamu denetçiliği uzmanı olarak
atama yapılabileceği ve kamu denetçiliği uzmanı olarak atanacakların
mesleklerinde en az beş yıllık deneyime sahip olmaları gerektiği
belirtilmiştir. Dava dilekçesinde, başdenetçiye sınırsız yetki tanındığı ve
Başdenetçiye verilen yetkinin Kurum'un kuruluş amacıyla bağdaşmadığı ileri
sürülmekte ise de, atanması öngörülen ' diğer personel 'in özellikleri
itibariyle 657 sayılı Kanun'a tabi olduğu, kamu denetçiliği uzmanı kadrolarına
atanacakların ise nitelik ve özelliklerinin geçici 1. maddenin (4) numaralı
fıkrasında belirtildiği görülmektedir. Bu nitelikleri taşıyanların Başdenetçi
tarafından atanmalarını engelleyen bir hüküm bulunmadığı, Başdenetçiye verilen
bu yetkinin sınırsız olmadığı, bu tercihin yasa koyucunun takdir hakkı
kapsamında kaldığı anlaşıldığından, iptali istenilen kuralın Kanun'un 1.
maddesinde yer verilen Kurum'un amaçlarına ve Anayasa'nın 74. maddesine aykırı
olduğu söylenemez. Açıklanan nedenlerle, dava konusu kurallar Anayasa'nın 74.
maddesine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. V-
YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ 14.6.2012 günlü, 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu
Kanunu'nun; 1-
3. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (f) bendine, 2- 4.,
5. ve 6. maddelerine, 3-
8. maddesinin (4) numaralı fıkrasına, 4-
10. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (c) bendine, 5-
11. maddesinin (5) ve (6) numaralı fıkralarına, 6- 13.
ve 15. maddelerine, 7-
17. maddesinin (4) numaralı fıkrasının ilk cümlesine, 8- 18.
maddesine, 9-
20. maddesinin (1) ve (3) numaralı fıkralarına, 10- 22.
maddesine, 11-
24. maddesinin (2) numaralı fıkrasına, 12-
Geçici 1. maddesinin (4) numaralı fıkrasına, yönelik
iptal istemleri, 27.12.2012 günlü, E.2012/96, K.2012/206 sayılı kararla
reddedildiğinden, bu maddelere, fıkralara, bentlere ve cümleye ilişkin
yürürlüğün durdurulması isteminin REDDİNE, 27.12.2012 gününde OYBİRLİĞİYLE
karar verilmiştir. VI-
SONUÇ 14.6.2012 günlü, 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu
Kanunu'nun: A-
3. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (f) bendinin Anayasa'ya aykırı olmadığına
ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE, B- 4.
maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,
OYBİRLİĞİYLE, C- 5.
maddesinin; a- (2)
numaralı fıkrasının (ç) bendinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal
isteminin REDDİNE, Fulya KANTARCIOĞLU, Osman Alifeyyaz PAKSÜT ile Engin
YILDIRIM'ın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, b-
Kalan bölümünün Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,
OYBİRLİĞİYLE, D- 6.
maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,
OYBİRLİĞİYLE, E-
8. maddesinin (4) numaralı fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal
isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE, F-
10. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (c) bendinin Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE, G-
11. maddesinin (5) ve (6) numaralı fıkralarının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve
iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE, H- 13.
maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,
OYBİRLİĞİYLE, I- 15.
maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,
OYBİRLİĞİYLE, J-
17. maddesinin (4) numaralı fıkrasının ilk cümlesinin Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE, K- 18.
maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,
OYBİRLİĞİYLE, L-
20. maddesinin (1) ve (3) numaralı fıkralarının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve
iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE, M- 22.
maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE,
OYBİRLİĞİYLE, N-
24. maddesinin (2) numaralı fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal
isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE, O-
Geçici 1. maddesinin (4) numaralı fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve
iptal isteminin REDDİNE, OYBİRLİĞİYLE, 27.12.2012
gününde karar verildi. Başkan Haşim KILIÇ Başkanvekili Serruh KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mehmet ERTEN Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra Ayla
  PERKTAŞ Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Burhan ÜSTÜN Üye Engin YILDIRIM Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Erdal TERCAN Üye Muammer TOPAL KARŞIOY
GEREKÇESİ 14.6.2012
günlü, 6328 sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu'nun 5. maddesinin (2)
numaralı fıkrasının (ç) bendi ile Türk Silâhlı Kuvvetlerinin sırf askeri
nitelikteki faaliyetleri Kurum'un görev alanı dışında tutulmuştur. Anayasa'nın
10. maddesinde, 'Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz'
denilmektedir. Dava
konusu 5. maddenin ikinci fıkrası ile yürütme içinde yer alan Cumhurbaşkanının
tek başına yaptığı tasarrufların Kurum'un denetimi dışında bırakılmasının,
kaynağını Anayasa'nın 105. maddesinden aldığı anlaşılmakta ise de Türk Silâhlı
Kuvvetlerine tanınan ayrıcalığın hangi hukuki nedene dayandığı saptanamamış,
Yasa'nın gerekçesinde de bu konuda bir açıklamaya yer verilmemiştir.
Cumhurbaşkanlığı dışında, yürütme içinde yer alan kurum ve kuruluşların tümü
denetim kapsamına alındığı halde, Türk Silâhlı Kuvvetlerinin kapsam dışında
tutulması imtiyaz oluşturduğundan Anayasa'nın 10. maddesi ile bağdaşmamaktadır.
Ayrıca, nitelikleri Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devletinde idarenin,
hukuka bağlılığı ve denetlenebilirliği esas olduğundan, bazı eylem ve
işlemlerinin yasalarla belirlenmiş denetim türlerinin dışında bırakılması kabul
edilemez. Açıklanan
nedenlerle Kural'ın, Anayasa'nın 2. ve 10. maddelerine aykırı olduğu ve iptali
gerektiği düşüncesiyle çoğunluk görüşüne katılmıyorum. Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU KARŞIOY
YAZISI 6328
sayılı Kamu Denetçiliği Kurumu Kanunu'nun 5. maddesinin (2) numaralı fıkrasında
Kurumun görev alanı dışında kalan iş ve işlemler belirtilmiş; bu kapsamda
fıkranın (ç) bendinde Türk Silahlı Kuvvetlerinin sırf askeri nitelikteki
faaliyetleri de zikredilmek suretiyle Kurumun görev alanı dışına
çıkartılmıştır. Anayasa'nın
74. maddesinde dilekçe, bilgi edinme ve kamu denetçisine başvurma hakkı
düzenlenmiş olup, maddenin 5928 sayılı kanunla eklenen dördüncü
fıkrasında 'Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı olarak
kurulan Kamu Denetçiliği Kurumu idarenin işleyişiyle ilgili şikayetleri
inceler' denilmiş, son fıkrasında Kamu Denetçiliği Kurumunun kuruluşu,
görevi, çalışması, inceleme sonucunda yapacağı işlemler ile Kamu Başdenetçisi
ve kamu denetçilerinin nitelikleri, seçimi ve özlük haklarına ilişkin usul ve
esasların kanunla düzenleneceği belirtilmiştir. İptali
istenen kural, Türk Silahlı Kuvvetlerinin 'sırf askeri' faaliyetlerini Kamu
Denetçiliği Kurumunun görev alanı dışına çıkarmış ancak, 'sırf askeri olmayan'
faaliyetleri kapsam içinde bırakmış görünmekte ise de: İdarenin
bir parçası olduğunda kuşku bulunmayan silahlı kuvvetlerin hangi
faaliyetlerinin sırf askeri, hangi faaliyetlerinin ise karma veya sivil
faaliyetler olduğunun belirlenmesinin idari işlemle gerçekleşeceği, bu nedenle
'sırf askerilik' niteliğinin her somut olayda mevcudiyetinin yargı denetimine
tabi olduğu gözetildiğinde, askeri konularla ilgili bir sınırlama getirmeyen ve
Kamu Denetçiliğine, bir bütün olarak 'idareyle ilgili şikayetleri inceleme'
görevi veren Anayasa'nın amacına aykırı olarak Kurumun görevini sınırlayan
kuralın iptali gerekeceği sonucuna varmak gerekir. Öte
yandan Anayasa'nın 117. maddesinde Başkomutanlığın, Türkiye Büyük Millet
Meclisinin manevi varlığından ayrılmayacağı, milli güvenliğin sağlanmasından ve
silahlı kuvvetlerin yurt savunmasına hazırlanmasından Türkiye Büyük Millet
Meclisine karşı Bakanlar Kurulu'nun sorumlu olacağı belirtilmiştir. Kamu
Denetçisi, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına bağlı ve Meclis tarafından
seçilen bir denetçi sıfatıyla görev yapacak olup, Anayasa tarafından açık bir
şekilde kendisine genel görev ve yetki verilmiştir. Bu yetkinin daraltılması
sonucunu doğuracak şekilde yasa kuralı konulması, yasa koyucunun takdir alanı içerisinde
değildir. Bu
nedenlerle kural Anayasa'nın 74. maddesine aykırıdır. Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT KARŞIOY
GEREKÇESİ 6328
sayılı Kanun'un 'Kurumun Görevleri' baslıklı 5. maddesinde kamu denetçiliği
kurumunun görevi, 'İdarenin işleyişi ile ilgili şikâyet üzerine, İdarenin her
türlü eylem ve işlemleri ile tutum ve davranışlarını; insan haklarına dayalı
adalet anlayışı içinde, hukuka ve hakkaniyete uygunluk yönlerinden incelemek,
araştırmak ve İdareye önerilerde bulunmak' şeklinde ifade edilmiştir. Ancak;
'Cumhurbaşkanının tek basına yaptığı işlemler ile resen imzaladığı kararlar ve
emirler, yasanın yetkisinin kullanılmasına ilişkin işlemler, yargı yetkisinin
kullanılmasına ilişkin kararlar ve Türk Silahlı Kuvvetlerinin sırf askeri
nitelikteki faaliyetleri' kurumun görev alanı dışında bırakılmıştır. Maddenin
tümünün iptali istenmekle beraber, sadece 'sırf askeri nitelikteki
faaliyetleri' ibaresi yönünden iptali gerektiği düşüncesiyle çoğunluk görüşüne
muhalif kalınmıştır. İlgili yasanın görüşülmesi sırasında Anayasa Komisyonunun
oluşturduğu Alt Komisyon, Türk Silahlı Kuvvetlerinin sırf askeri nitelikteki
faaliyetlerinin hangi iş, eylem ve işlemlerden oluştuğu konusunda Milli Savunma
Bakanlığı ve Genelkurmay Başkanlığı yetkililerinin görüşüne başvurmuştur. Bu
yetkililer, sırf askeri nitelikteki faaliyetlerden anlaşılması gerekenin;
'askeriyenin işleyişinden kaynaklanan, atış, manevra, tatbikat, eğitim, nöbet
gibi disiplini tesis etmede yararlanılan ve diğer idari kurumlarda
benzerlerinin olmadığı faaliyetler' olduğu tespitinde bulunmuştur. Bu husus Alt
Komisyonun 1.6.2012 tarihli ve Anayasa Komisyonunun 11.6.2012 tarihli raporlarında
yer almıştır. Sırf
askeri nitelikteki faaliyetlerin nelerden oluştuğu konusunda net bir tanım
yapılmamıştır ve herkes tarafından kabul görecek bir tanımının yapılması da pek
mümkün gözükmemektedir. Dolayısıyla ortada bir belirsizlik bulunmaktadır.
Ayrıca, 'diğer idari kurumlarda benzeri olmayan faaliyetler' görüşü de sırf
askeri nitelikteki faaliyetlerin tespitinde kullanılabilecek somut bir kıstas
değildir. Her idari birimin kendine has bir uzmanlık ve faaliyet alanının
bulunması denetim dışı tutulmalarının haklı bir gerekçesi olamaz. Mevcut
düzenleme sayesinde ortaya çıkabilecek her türlü olumsuzluk ve hak ihlali sırf
askeri nitelikteki faaliyetler olarak kabul edildiğinde, İdarenin bir parçası
olan TSK'nın bu tür faaliyetleri kamu denetçiliği kurumunun denetiminden muaf
tutulmuş olacaktır. Sırf askeri nitelikteki bir faaliyet hem silahlı kuvvetler
personeli, hem de sivil şahıslar açısından ciddi bir hak ihlaline neden
olabilir. İptali istenen düzenleme ordunun sırf askeri nitelikteki faaliyetlerinin
ciddi insan hakları ihlallerine yol açabileceği durumların denetlenememesi
anlamına gelmektedir. Yukarıda
değindiğimiz askeri yetkililerin görüşünde disiplin endişesi ön plana çıkmış
gözükmektedir. Disiplini tesis etme adına hakaret, fiziki şiddet, zor kullanma
ve psikolojik baskı yapma gibi hak ihlallerini sırf askeri faaliyet olarak
görüp, Meclis adına yapılan bir denetimin dışında tutmak insan hakları
düşüncesinin günümüzde ulaştığı seviyeyle uyuşmamaktadır. Belirtilen
gerekçelerle 'sırf askeri nitelikteki faaliyetler' ibaresinin Anayasa'nın 2.
maddesinde belirtilen hukuk devleti ilkesine aykırı olduğu düşüncesiyle,
çoğunluk görüşüne muhalefet edilmiştir. Üye Engin YILDIRIM