ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı: 1989/ 3 Karar Sayısı: 1989/5 Karar Günü: 26.1.1989 R.G. Tarih-Sayı :05.02.1989-20071 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İzmir 2. İdare Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 12.9.1960 günlü,, 80 sayılı, "1580 sayılı
Belediye Kanununun 15 inci maddesinin 58 inci bendine tevfikan belediyelerce
kurulan toptancı hal'lerinin sureti idaresi hakkında Kanun"un 4.
maddesinin son fıkrasının Anayasa'nın 2. ve 125. Maddelerine aykırılığı nedeniyle
iptali istemidir. I- OLAY : İzmir Büyükşehir Belediyesi'ne bağlı Meyve ve Sebze Hal'inin 51
no.lu parselinde komisyonculuk yapan davacının, Hal Yönetmeliği'nin 30/j
maddesine aykırı davrandığı ileri sürülerek Belediye Başkanlığının 27.3.1987
günlü oluruyla 80 sayılı Yasa'nın 4. maddesinin altıncı fıkrası gereğince 3.750
TL. para cezası ile 15 gün kapatma cezası verilmesi üzerine, açtığı iptal
davasına bakan yerel mahkeme, yönetsel işleme dayanak olan hükmün Anayasa'nın
2. ve 125. maddelerine aykırı olduğu kanısıyla iptali istemiyle doğrudan
Anayasa Mahkemesi'ne başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ: A. iptali İstenilen Yasa Kuralı: 12.9.1960 günlü, 80 sayılı Yasa'nın, iptali istenilen fıkrayı da
içeren 4. maddesi şudur: "Madde 4- Bu kanun ile, bu kanuna istinaden konulacak
yönetmelik esaslarına aykırı hareket edenler hakkında belediye encümenlerince: a) (100) liradan (5.000) liraya kadar para cezası alınmasına; b) 3 seneye kadar hal dahilinden faaliyetten men'e; karar verilir. Hal dahilinde bir aydan fazla faaliyetten men edilenlerin hal'deki
yerleri geri alınarak başkalarına tahsis edilebilir. Satış mevzuu malların ne
suretle tasfiye edileceği yönetmeliklerde gösterilir. Para cezaları, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü
hakkındaki Kanun hükümlerine göre tahsil olunur. İlgililerin yazılı savunmaları alınarak verilecek (1.000) liraya
kadar paracezalan ile bir aya kadar hal dahilinde faaliyetten men'e ait
kararlar kesin olup, aleyhine adli ve idari mercilere müracaat olunamaz. Bu hadler üstünde verilecek cezalar için 1608 sayılı kanun
hükümlerine göre itiraz olunabilir. Ancak, bu itiraz, icrayı durduramaz ve
icranın geri bırakılması yoluna gidilemez. (250) liraya kadar para cezaları ile on beş güne kadar faaliyetten
men'i cezasını vermeye belediye başkanları ve teşkilatı bulunan yerlerde,
belediye başkan muavinleri ve belediye şube müdürleri yetkilidir. Bu suretle verilecek cezalar kesin olup aleyhine adli ve idari
kaza mercilerine müracaat olunamaz." B. ilgili Yasa Kuralları: 15.5.1930 günlü, 1608 sayılı "Umuru belediyeye müteallik
ahkamı cezaiye hakkında 16 nisan 1340 tarih ve 486 numaralı kanunun bazı
maddelerini muaddil kanun"un belediye suçları nedeniyle verilen, cezalara
karşı itirazlara ilişkin maddeleri de şunlardır: 1- "Madde 4- Belediye suçlarına ait zabıt varakalarının bir
aynı alakadara tebliğ olunduktan sonra öbürü Belediye Encümenlerine (şubelere
ayrılan yerlerde şube müdürlerine) verilir. Suçlu tebliğden itibaren iki gün içinde belediye idarelerine veya
encümene müracaat hakkını haizdir. Bu müracaat haklı görülürse ceza tayinine
mahal olmadığına karar verilir. Aksi halde lazım gelen ceza tayin ve tebliğ
edilir. Bu kararın nihayet beş gün zarfında verilmesi mecburidir." 2- "Madde 5- Ceza kararlarının tebliği tarihinden itibaren
beş gün içinde mahsus hakimlere ve olmayan yerlerde sulh hakimine müracaatla
şifahen veya tahriren itiraz olunabilir, itiraz şifahi ise bir zabıt tutulur,
ve muterize imza ettirilir. Ticaret ve san'attan men kararlarıyla para cezasını vermediğinden
dolayı hapse tahvil hükmünün infazı itirazın neticesine kadar tehir
olunur." 3- "Madde 6- İtirazen icra edilecek, tetkik, evrak üzerinde
cereyan eder. Hakim, itiraz edeni ve lüzumu halinde zabıt varakasını tanzim veya
tasdik edenleri veya vekillerini celp ve davet eder. İtirazın nihayet otuz gün
içinde intacı mecburidir. İtiraz, cezanın salahiyetli olmayanlar tarafından tayin olunduğu
ve cezanın kanuna mugayir olduğu ve tutulan zabıt varakalarının sahteliği ve
hükme müessir olacak fahiş maddi hataya müstenit bulunduğu hususlarına münhasır
olarak dermeyan edilebilir. Hakim itirazı varit görürse ceza kararını iptal vepara
cezası istifa edilmiş ise belediyenin iadesine de hükmeder. İtirazı varit
görmezse kararı aynen tasdik eder." C. Dayanılan Anayasa Kuralları: 1- "Madde 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, milli
dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, laik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2- "Madde 125.- İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı
yargı yolu açıktır. Cumhurbaşkanının tek başına yapılacağı işlemler-ile Yüksek Askeri
Ş'ranın kararları yargı denetimi dışındadır. İdari işlemlere karşı açılacak davalarda süre, yazılı bildirim
tarihinden başlar. Yargı yetkisi, idari eylem ve işlemlerin hukuka uygunluğunun
denetimi ile sınırlıdır. Yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil ve
esaslara uygun, olarak yerine getirilmesini kısıtlayacak, idari eylem ve işlem
niteliğinde veya takdir yetkisini kaldıracak biçimde yargı kararı verilemez. İdari işlemin uygulanması halinde telafisi güç veya imkansız
zararların doğması ve idari işlemin açıkça hukuka aykırı olması şartlarının
birlikte gerçekleşmesi durumunda gerekçe gösterilerek yürütmenin durdurulmasına
karar verilebilir. Kanun, olağanüstü hallere, sıkıyönetim, seferberlik ve savaş
halinde ayrıca milli güvenlik, kamu düzeni, genel sağlık nedenleri ile
yürütmenin durdurulması kararı verilmesini sınırlayabilir. idare, kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle
yükümlüdür." IV- İLK İNCELEME: Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca yapılan ilk
inceleme toplantısında, itirazda bulunan mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne
başvurmaya yetkili olup olmadığı sorunu üzerinde duruldu. Anayasa'nın 152. maddesi gereğince, bir davaya bakmakta olan
mahkeme, uygulanacak bir yasa ya da KHK. hükümlerini Anayasa'ya aykırı görürse
veya taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık savının ciddi olduğu kanısına
varırsa, o hükmün iptali için Anayasa Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidir. Bu nedenle, Anayasa Mahkemesi, Anayasa'ya uygunluk denetimini
yapmak için ele aldığı bir konuyu incelemenin görevinde olup olmadığını
saptarken, iptal istemiyle başvuran mahkemenin, kuralın uygulanacağı davaya
bakıp bakamayacağını belirlemek zorundadır. İtiraz yoluna başvuran mahkemenin elindeki davanın konusu, Hal
Yönetmeliği'ne aykırı davranmak nedeniyle 80 sayılı Yasa gereğince verilen para
cezası ile kapatma cezasının kaldırılması istemli itirazdır. Savın ve
savunmanın dayanağını yukarda metinler bölümünde yer alan 80 ve 1608 sayılı
Yasalar oluşturmaktadır. 80 sayılı Yasa'nın ilgili4. maddesi bu Yasa ile, bu
Yasa'ya dayanılarak yürürlüğe konulacak yönetmeliklere aykırı davrananlara,
eylemlerinin türüne göre, Belediye Encümenleri tarafından verilecek cezalan,
para cezalarının alınma yöntemini, hangi cezaların kesin olup hangilerine karşı
itiraz edileceğini ve bu cezalan vermek yetkisinin kimlere tanındığını
belirtmektedir. 1608 sayılı Yasa, belediye meclis ve encümenlerinin
kendilerine, yasa, tüzük ve yönetmeliklerle verilen görev ve yetkiler
kapsamında aldıkları kararlara aykırı davrananlarla ilgili kuralların
yasakladığı eylemleri işleyenlere, gerekenleri yapmayanlara ceza
verebileceklerini öngörmektedir. Cezaların yerine getirilmesini de içeren bu
yasanın, dava konusu olayla ilgili olup metinler bölümüne alınan maddeleri,
belediye cezasının verilmesini, bildirilmesini ve bildirinin süresini, itiraz
yerini ve süresini, yöntemini, hangi cezalarda uygulamanın erteleneceğini,
itirazın nasıl inceleneceğini ve kaç günde sonuçlandırılacağını, itirazın
dayanaklarını, ceza kararının hangi durumda iptal edilip hangi durumda
onanacağını belirlemektedir. Yasa kurallarının incelenmesinden açıkça görülmektedir ki, ceza
belirleme ve cezayı uygulama işlemi birer yönetim işlemi niteliğindeyse de,
itiraz ancak görevli kılınmış hakimlere, bu itirazların çözümü için hakimler
görevlendirilmemiş ise Sulh hakimine yapılacaktır. 1412 sayılı Ceza
Muhakemeleri Usulü Kanununun ceza kararnamelerine ilişkin 386-391. maddeleri bu
durumu doğruladığı gibi kökleşen yargı kararlarıyla uygulama da bu
doğrultudadır. Bu nitelikteki anlaşmazlığın çözüm yeri adalet yargı yerleri
olunca, idari yargı yerlerinin görev alanına giren bir durum yoktur ve bu tür
davaya idare mahkemeleri bakamaz. İdare mahkemesinin görev alanına girmeyen bir
konuya bakması onu Anayasa'-nın öngördüğü"bir davaya bakmakta olan
mahkeme" saymayı gerektirmez. Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Yasa'nın 28.
maddelerinde geçen "bir davaya bakmakta olan mahkeme" her durumda o
davaya bakmaya, uyuşmazlık konusu sorunu çözmeye, suç sayılan eylemi işleyeni
yargılamaya görevli mahkeme olmak gerekir. Bu yetkiye taşımayan, bu görev
kendisine verilmeyen mahkeme, davaya bakacak mahkeme olarak nitelendirilemez.
Mahkemelerin görevleri, Anayasa'nın 142. maddesi gereğince ancak yasayla
düzenlendiğinden, görev sorunu kamu düzeniyle ilgilidir. Böyle olunca, Anayasa
Mahkemesi, uygunluk denetimi için kendisine itiraz yoluyla getirilen bir işte,
itiraz eden mahkemenin yasa kurallarına uygun biçimde o davaya bakmakla,
görevli olup olmadığını saptamak zorundadır. Anayasa'nın 152. maddesi yönünden
mahkemenin elindeki dava sayılabilmesi için yöntemince açılmış, mahkemenin
görevine giren geçerli bir dava olması gerekir ve bu durum Anayasa denetimi
için öngörülen koşullardan biridir. Bu koşulun gerçekleşip gerçekleşmediği
konusunda doğrudan inceleme yaparak karar vermek yetkisi de ancak Anayasa
Mahkemesi'nindir. Bu yetkinin kullanılması, Anayasa Mahkemesi'ni o davada yerel
mahkemenin görev sorununu çözen bir üst mahkeme olarak düşünmek gibi Anayasa
dışı bir sıfat ve gereğe bağlanamaz. Mahkemeler kendi yasal konumları, yapılan
ve zincirleme bütünlükleri içinde yargısal denetime bağlıdırlar. Bu tür denetim
kararla ilgili olağan yasa yolu olup Anayasa'ya uygunluk denetiminden ayrıdır.
Anayasa Mahkemesi, salt kendine özgü uygunluk denetimi yetkisi yönünden ve
ancak bu amaçla itiraz yoluna başvuran yerel mahkemenin görevini saptamak ve
ondan sonra kendi görevini yerine getirmek zorundadır. 1608 sayılı Yasa'nın açıkça görevli kıldığı hakim, sulh hakimi
olduğundan idare mahkemesi uyuşmazlık konusuna bakmakla görevli mahkeme
değildir, ilgili kuralın iptali için Anayasa Mahkemesi'ne başvuramaz.
Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddeleri gereğince, görevli
olmayan mahkeme, Anayasa Mahkemesi'ne başvuramayacağından yetkisizliği
nedeniyle yerel mahkemenin itirazı reddedilmelidir. Muammer TURAN bu görüşe katılmamıştır. V- SONUÇ: 12.9.1960 günlü, 80 sayılı "1580 Sayılı Belediye Kanununun 15
inci Maddesinin 58 inci Bendine Tevfikan Belediyelerce Kurulan Toptancı
Hal'lerinin Sureti İdaresi Hakkında Kanun"un 4. maddesinin son fıkrasının
iptaline ilişkin itirazın başvuran Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle REDDİNE,
Muammer TURAN'ın "işin esasının incelenmesi gerektiği" yolundaki
karşıoyu ve oyçokluğuyla, 26.1.1989 gününde karar verildi. Başkan Mahmut
  C. CUHRUK Başkanvekili Yekta
  Güngör ÖZDEN Üye Necdet
  DARICIOĞLU Üye Muammer
  TURAN Üye Mehmet
  ÇINARLI Üye Servet
  TÜZÜN Üye Mustafa
  ŞAHİN Üye İhsan
  PEKEL Üye Selçuk
  TÜZÜN Üye Ahmet
  N. SEZER Üye Erol
  CANSEL KARŞIOY
YAZISI Esas Sayısı: 1989/3 Karar Sayısı: 1989/5 I. OLAY: 12.9.1960 günlü, 8,0 sayılı Kanunun 3 üncü maddesine
göre, Belediye Meclisince kabul edilen yönetmeliğe aykırı hareket ettiğinden
dolayı, Belediye Başkanlığınca 25.3.1987günlü, 390 sayılı idari işlemle verilen
cezaya, ayni Kanunun 4 üncü maddesinin son fıkrasındaki: "Bu suretle
verilecek cezalar kesin olup aleyhine adli ve idari kaza mercilerine müracaat
olunamaz" hükmüne rağmen, cezaya maruz kalanın avukatları tarafından
30.3.1987 günlü dilekçe ile İzmiridare Mahkemesine "hatalı idari işlemin
iptali" için dava açılmıştır. Davalı idare, 6.5.1987 günlü cevap
layihasında "görev" itirazında bulunmadığı gibi o tarihten sonra da
12.6.1979 günlü, 2247 sayılı Uyuşmazlık Mahkemesinin Kuruluş ve İşleyişi
HakkındaKanunun 10 uncu maddesinde yer alan: "İdari yargı yerlerinde görev
itirazının, dilekçe ve savunma evresi tamamlanmadan yapılmış olması
şarttır" hükmü uyarınca, taraflar görev itirazında bulunmamışlar; Mahkeme
de işi görevinde görmüş, görevsizlik kararı vermemiştir. Mahkeme, davada,
dilekçe ve savunma evrelerinin tamamlanmasından bir buçuk sene geçtikten sonra
"Bu suretle verilecek cezalar kesin olup aleyhine adli ve idari kaza
mercilerine müracaat olunamaz" hükmünün iptali için 17.1.1989 tarihinde
Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. II. BAŞVURAN MAHKEMENİN GÖREV VE YETKİSİ SORUNU: Anayasanın 152nci
maddesindeki: "Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir kanun
veya kanun hükmünde kararnamenin hükümlerini Anayasaya aykırı görürse veya
taraflardan birinin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına
varırsa Anayasa Malike meşinin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri
bırakır" hükmü uyarınca, 10.11.1983 günlü, 2949 sayılı Kanunun 28 inci
maddesinde de: Evrakın kayda girişinden itibaren ongün içinde noksanlıkları
olup olmadığı incelenir. Anayasa Mahkemesince yapılan bu incelemede eksiklerin
olduğu anlaşılan işlerin geri çevrilmesine, mahkemenin yetkisiz olduğu tespit
edilen başvurmaların da reddine karar verilir" hükümleri yer almıştır. A)Anayasa ve yasa ile öngörülen bu şartlar, başvurunun esasına,
maddi hukuka taall'k etmez; esasın dışında kalan, başvurunun kabulü ve
dinlenmesi için iptidaen gözönünde tutulacak, usule, şekle, yani şekli hukuka
ait şartlardır. Bu şartlar, başvuruda ciddiyeti temin etmek, alakasız
kimselerin (mahkemelerin) lüzumsuz müracaatlarla Anayasa Mahkemesini işgal
etmelerine mani olmak için konulmuştur. Mahkemenin elindeki davanın ciddi ve
makul bir ilgisi varsa ve başvurunun samimiyeti anlaşıldığında kabulü gerekir.
Çünkü, esas hakkındaki incelemede ve verilecek kararda başvurunun hemen hiçbir
önemli ve etkisi olmayacaktır. B) Esas itibariyle, mahkemenin görev ve yetkisini ve elindeki
davada uygulanacak kanun hükümlerini, kendisi ve taraflar tesbit edip
belirtirler. Bu hususlar, açık ve özel hükümler gereğince temyiz mercilerince
de incelenir. Anayasanın 158 inci maddesine göre de; "Uyuşmazlık Mahkemesi
adli, idari ve askeri yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm
uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümlemiye yetkilidir". Anayasa
Mahkemesinin, başvuran mahkemenin görev ve yetkilerine ve uygulayacağı kanun
hükümlerine, esas itibariyle, karışmaması gerekir. Uygulanacak kanun hükümleri
ve mahkemenin görev ve yetkisi, Anayasa Mahkemesi bakımından, başvurunun esası
ile ilgilideğildir. C) 1- Davaya konu olan, bir idari işlemdir. 6.1.1982 günlü, 2577
sayılı İdari Yargılama Usulü Kanununun 2 nci maddesine göre; "idari
işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile
hukuka aykırı olduklarından dolayı iptalleri için, menfaati ihlal edilenler
tarafından açılan iptal davaları"na bakmaya idari yargı mercileri yetkili
ve görevlidir. Bunun için, mahkeme kendisini görevli görmüştür. 2- Kanuna göre, tarafların da bir görevsizlik itirazını ancak
"dilekçe ve savunma evresi tamamlanmadan yapmış olması şarttır." 3- Uyuşmazlık Mahkemesinin bile olumlu görev uyuşmazlığına
bakabilmesi için dilekçe ve savunma evresi tamamlanmadan yapılmış olması ve
yargı yerlerinin de kendilerinin görevli olduklarına karar vermiş bulunması
şarttır. Tarafların, artık görevsizlik itirazında bulunamayacağı,
Uyuşmazlık Mahkemesinin dahi görevsizlik itirazına bakmak için süreç ve şartın
geçtiği bir davada, kendisini görevli gören bir mahkemenin, uygulayacağı kanun
hükmünü Anayasaya aykırı görerek, usulüne uygun olarak yaptığı başvurunun,
Anayasa Mahkemesince, mahkemenin görevsizliğinden söz edilerek reddedilmesi
isabetli sayılamaz. D) İdare Mahkemesince iptali istenen: "Bu suretle verilecek
cezalar kesin olup aleyhine adli ve idari kaza mercilerine müracaat
olunmaz" hükmü Anayasaya aykırı değilse, adliye mahkemeleri de davaya
bakmaya yetkili ve görevli değildir. E) İdare Mahkemesine açılan davanın, 15.5.1930 günlü ve 1608
sayılı Kanunun 5 inci maddesiyle ilgisi yoktur. İlgili olduğu kabul edilse
dahi, bu konuda adli ve idari yargı mercileri arasında 1945 yılından beri görev
uyuşmazlıkları sürüp gelmektedir. En son Uyuşmazlık Mahkemesinin 12.7.1988
günlü, E. 1987/33, K. 1988/24 sayılı ve 5.12.1988 günlü E. 1988/24, K. 1988/33
sayılı kararları örnek olarak gösterilebilir. III. SONUÇ: Anayasa ve yasalarla görevli ve yetkili yargı
mercilerinin arasındaki uyuşmazlıkların çözümünde hiçbir görevi ve yetkisi
olmayan Anayasa Mahkemesinin, ortada görev uyuşmazlığı yok iken, varmışçasına
ve kendisini adeta uyuşmazlığı çözmeye yetkili sayarcasına, davada uygulanacağı
kuşkusuz olan bir kanun hükmünün iptali için yapılan başvurunun, esastan
incelenmeksizin, mahkemenin görevsizliğinden söz edilerek reddetmesini uygun
görmediğimden, çoğunluk kararma karşıyım. Üye Muammer
  TURAN