ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas sayısı:1975/30 Karar sayısı:1975/39 Karar günü:11/3/1975 Resmi Gazete tarih/sayı:2.8.1975/15314 İtiraz
yoluna başvuran Mahkeme: Sakarya İş Mahkemesi. İtirazın
konusu: 29/7/1970 günlü 1317 sayılı "274 sayılı sendikalar Kanununun bazı
maddelerinin değiştirilmesi ve 31. maddesine bir bent ile bu kanuna üç geçici
madde eklenmesi hakkında Kanun" un 9. maddesinin 4. bendinin 3. fıkrasını
Anayasa'ya aykırı gören mahkeme, Anayasa'nın değişik 151 ve 22/4/1962 günlü ve
44 sayılı kanunun 27. maddeleri uyarınca Anayasa Mahkemesine başvurup bu konuda
bir karar verilmesini istemiştir. I -
OLAY: Bir
kollektif şirketi, iş alanının kara taşımacılığı iş koluna girmediği halde,
Türkiye Motorlu Taşıt İşçileri Sendikasınca toplu iş sözleşmesine
çağrıldığından söz ederek bu sendika aleyhine, 7/7/1972 günlü dilekçeyle
Sakarya îş Mahkemesinde açtığı 1972/298 esas sayılı dava sonunda, davalı
sendikanın söz konusu işyerinde toplu iş sözleşmesi yapamayacağının
saptanmasına ilişkin olarak verilen 2/9/1972 günlü 1972/265 sayılı kararın,
Yargıtay 9. Hukuk Dairesinin 9/4/1973 günlü 1972/38247. 1973/9810 sayılı ilâmı
ile: "...İşkolları yönetmeliğinin 8. maddesiyle, 1317 sayılı kanunun 9.
maddesinin 4. bendi hükümlerine göre; bu yönetmeliğin uygulanmasına ait her
çeşit işlemler aleyhine Danıştayda dava açılacağı belirtilmiştir. Bu sebeple
dava. İdari Yargı organının görevi içinde bulunduğu cihetle hüküm bu yönden
usule ve yasaya aykırıdır..." gerekçesiyle bozulması üzerine esas
defterinin 1973/219 sayısına geçirilen işin, bozmadan sonra sürdürülen
duruşması sırasında, davacı avukatı 25/10/1973 gününde verdiği dilekçeyle, 274
sayılı 'kanunun 1317 sayılı kanunla değişik 9. maddesinin 4. bendindeki
"İşkolları yönetmeliği veya yönetmeliğin uygulanması ile ilgili işlemler
aleyhinde Danıştay'da açılacak iptal davalarının iki ay içinde karara bağlanacağına
ilişkin kuralın Anayasa'nın 32, 46/2, 114/2, 132/2, 140. maddeleri yönünden
Anayasa'ya aykırı olduğunu ileri sürmüş, mahkeme bozma ilâmına uymuş,
Anayasa'ya aykırılık iddiasının da Anayasa'nın 140. maddesi bakımından ciddî
bularak, Anayasa Mahkemesine başvurulmasına karar vermiştir. III
- YASA METİNLERİ: l -
İtiraz konusu kural: 274
sayılı Sendikalar Kanununun 1317 sayılı Kanunla değişik 9 ncu maddesinin itiraz
konusu kuralı kapsayan 4 sayılı bendi, Beşinci Tertip Düstur - Cilt: 9 - ikinci
kitap - sfh: 2856, metne göre şöyledir: "Madde
9 - ............ 4.
İşkolları Çalışma Bakanlığınca yapılacak bir yönetmelikle tesbit edilir. Bu
yönetmelik uluslararası normlar ve işçilerin Türkiye'de mevcut sendikalaşma
durumları gözönüne alınarak hazırlanır. Çalışma Bakanlığı yönetmeliği
hazırlarken Yüksek Hakem Kurulunun en çok işçiyi temsil eden işçi
konfederasyonu ile en çok işvereni temsil eden İşveren Konfederasyonunun
istişarî düşüncelerini alır. Bu düşüncelerin talep tarihinden itibaren en geç
on gün içinde verilmesi gereklidir. İşkolları
Yönetmeliğinde yer almamış olupta, bu kanuna göre Sendika kurmak ve kurulan bu
sendikalara üye olmak hakkına sahip olanlar, genel Hizmet işkoluna dahil
sayılırlar. Ayrıca Belediye Hizmetlerinden hangilerinin bu İşkoluna gireceği,
İşkolları Yönetmeliği ile tesbit edilir. Bu
yönetmelik veya yönetmeliğin uygulanması ile ilgili işlemler aleyhinde
Danıştayda açılacak iptal davaları iki ay içinde karara bağlanır." 2 -
Mahkemenin dayanak olarak ileri sürdüğü Anayasa. Kuralı: Mahkemece
Anayasa'ya aykırılık iddiasının ciddî olduğu yolunda varılan kanıyı desteklemek
üzere ileri sürülen Anayasa'nın 1488 sayılı kanunla değişik 140 ncı maddesinin
birinci ve ikinci fıkraları aşağıda gösterilmiştir. "Madde
140/1, 2 - Danıştay, kanunların başka idarî yargı mercilerine bırakmadığı
konularda, ilk derece ve genel olarak, üst derece idare mahkemesidir. Danıştay,
idarî uyuşmazlıkları ve davaları görmek ve çözümlemek, Bakanlar Kurulunca
gönderilen kanun tasarıları hakkında düşüncesini bildirmek, Tüzük tasarılarını
ve imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerini incelemek ve kanunla gösterilen diğer
işleri yapmakla görevlidir." IV-
İLK İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğün 15 nci maddesi uyarınca 11/3/1975 gününde Muhittin Taylan,
Kani Vrana, Şahap Arıç, İhsan Ecemiş, Ahmet Akar, Ziya Önel, Abdullah Üner,
Ahmet Koçak, Lütfi Ömerbaş, Hasan Gürsel, Ahmet Salih Çebi, Şevket Müftügil,
Adil Esmer, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Ahmet H, Boyacıoğlu'nun katılmalarıyla
yapılan ilk inceleme toplantısında aşağıdaki sorunlar üzerinde durulmuştur. l -
İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin elinde bakmakta olduğu bir dava bulunup
bulunmadığı sorunu; Anayasa'nın
değişik 151 ve 44 sayılı Kanunun 27 nci maddelerine göre, bir mahkemenin yasa
kurallarını Anayasa'ya uygunluk denetiminden geçirilmek üzere Anayasa
Mahkemesine getirebilmesi için elinde bakmakta olduğu bir davanın bulunması ve
itiraz konusu kuralları o davada uygulamak durumunda olması gerekir. Yukarda,
(I. Olay) bölümünde değinildiği üzere, Mahkeme, bakmakta olduğu 1972/298 esas
sayılı davayı, 7/9/1972 günlü 1972/265 sayılı kararla bitirmiş, karar Yargıtay
9 ncu Hukuk Dairesinin 9/4/1973 günlü ve 1972/38247-1973/9810 sayılı ilâmı ile
bozularak dosya Sakarya îş Mahkemesine geri çevrilince, işi 1973/219 esas
sayısına yazdırmış, yeniden duruşma açarak Yargılayın bozma kararına uymuş
olduğuna göre, itiraz yoluna başvuran Mahkemenin elinde bakılmakta olduğu bir
davanın bulunduğu açıktır. Ahmet
Salih Çebi bu görüşe katılmamıştır. 2 -
İtiraz konusu kuralın davada uygulanacak hüküm niteliğinde olup olmadığı
sorunu: Kara
taşımacılığı işkolunda kurulu bir sendika, kendi çalışma alanıyla ilgisi
olmayan bir işyerinin işvereni ile. işyeri seviyesinde toplu işsözleşmesi
yapmak istemiş ve çağında bulunmuştur. İşveren,
Sakarya İş Mahkemesine başvurarak, işyerinde görülen işin çağında bulunan
sendikanın uğraştığı kara taşımacılığı işkolundan sayılamıyacağının ve
sendikanın çağında bulunmak, toplu işsözleşmesi yapmak ehliyetine sahip
olmadığının saptanmasını ve sataşmanın önlenmesini istemiştir. Sendikalar,
kurulu bulundukları işkolu kapsamı dışına çıkarak toplu iş sözleşmesi yapamaz
ve başka bir işkoluna giren işyerinde çoğunluğa sahip olsalar bile toplu iş
sözleşmesine taraf olamazlar. Anacak, kurulmuş oldukları işkolu için
ehliyetleri vardır. Bu tür bir davada önsorun olarak, gerek sendikanın gerekse
işyerinin, hangi işkolunda kurulduğu, 274 sayılı Sendikalar Kanununun 9/4.
maddesi uyarınca Çalışma Bakanlığınca yapılmış işkolları Yönetmeliği
uygulanarak saptanacak ve aynı işkolunda kurulmuşlarsa ehliyetin, değişik
işkolunda kurulmuşlarsa ehliyetsizliğin varlığı belirlenecektir. Burada,
işkolları Yönetmeliğinin Adlî Yargıda uygulanması yani, hukuksal bir sorunun
çözümü söz konusudur. Anılan
davaya bakmağa, 5521 sayılı kanunun birinci maddesinin (A) ve 5018 sayılı
Kanunun. 4/E maddesi yerine geçen 274 sayılı Kanunun 14. maddesinin birinci
fıkrasının (e) bendi uyarınca iş Mahkemesi görevlidir. 275 sayılı kanunun iş
Yasasının özellik taşıyan bir parçası olması, toplu iş sözleşmesinde kimin
ehliyeti olduğunu belirlemek konusunda, idarî Yargı yerinin görevli bulunmaması
da bu tür davaların, İş Mahkemesinin görevine girdiğini ayrıca kanıtlamaktadır. Öteyandan,
iptali istenilen fıkra, toplu iş sözleşmesi yapmak ehliyetinin saptanması
davalarının Danıştay'a açılacağı yolunda bir kuralı içermemekte, sadece
yönetmeliğin kendisine veya idarenin yönetmeliği uygulamasıyla oluşan idarî
işlemlere karşı, Danıştay'da açılacak iptal davalarının çabuk sonuçlandırılması
için, yasal bir önelden söz etmektedir. Davada,
İş Mahkemesinin görevi, itiraz konusu kuralla değil de öteki kanunlarla
belirlendiğine göre, iptali istenilen kural, uygulanacak hüküm niteliğini
taşımamaktadır. Yargıtay
Özel Dairesinin, itiraz konusu kuralı, toplu iş sözleşmesinde ehliyetin
saptanması davalarında, hangi mahkemenin görevli olduğunu belirleyen bir kural
olarak görmesi ve Mahkemenin bu nitelikteki bozma ilâmına uyması da, söz konusu
kurala, davada uygulanacak hüküm niteliğini kazandırmaz. Anayasa Mahkemesi,
itiraz yoluyla yapılan başvurmalarda, Anayasaya uygunluk denetiminden
geçirilmesi istenilen kanunun, mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanacak
hüküm niteliğinde olup olmadığını, öteki yargı organlarından bağımsız olarak,
kendi görüşüne göre saptar. Yukardaki
nedenlerle, mahkemenin davada uygulanacak kanun hükmü niteliğini taşımayan
kuralın iptali için Anayasa Mahkemesine başvurma yetkisi oluşmadığından,
istemin reddine karar verilmesi gerekir. Kani
Vrana, İhsan Ecemiş, Lütfi Ömerbaş, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Ahmet H.
Boyacıoğlu bu görüşe katılmamışlardır. V -
SONUÇ: 1 -
İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin elinde bakılmakta olduğu bir davanın var
olduğuna, Ahmet Salih Çebi'nin karşıoyu ile ve oyçokluğu ile 2 -
İtiraz konusu kuralın davada uygulayacağı hüküm olmaması nedeniyle işin,
Mahkemenin yetkisizliği yönünden reddine, Kani Vrana, İhsan Ecemiş, Lütfi
Ömerbaş, Nihat O. Akçakayalıoğlu ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun itiraz konusu
kuralın davada uygulanacak hüküm niteliğinde olduğuna ilişkin karşı oylarıyla
ve oyçokluğu ile; 11/3/1975
gününde karar verildi. Başkan Muhittin
  Taylan Başkanvekili Kâni
  Vrana Üye Şahap
  Arıç Üye İhsan
  Ecemiş Üye Ahmet
  Akar Üye Ziya
  Önel Üye Abdullah
  Üner Üye Ahmet
  Koçak Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Hasan
  Gürsel Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Şevket
  Müftügil Üye Adil
  Esmer Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu KARŞIOY
YAZISI İtiraz
yoluna başvuran Mahkeme, olayımızda Yargıtay'ın bozma ilâmına uymuş olması
sonucu vereceği görevsizlik kararını, 274 sayılı Sendikalar Kanunun 1317 sayılı
Kanunla değişik 9. maddesinin 4 Sayılı bendinin iptalini istediği "Bu
yönetmelik veya yönetmeliğin uygulanması ile ilgili işlemler aleyhinde Danıştay
da açılmış iptal davaları iki ay içinde karara bağlanır." Biçimindeki
üçüncü fıkrasına dayandırmak zorunluğunda, diğer bir deyimle, bu hükmü uygulama
durumunda bulunduğuna göre, bu kural, Mahkemenin elindeki davada uygulanacak
bir kural niteliğini almıştır. Bu
nedenle, işin, esasının incelenmesine karar verilmesi yerine Mahkemenin
yetkisizliği yönünden reddine ilişkin olarak verilen karara karşıyım. Başkanvekili Kani Vrana Sayın
Kani Vrana'nın karşı oy yazısına katılıyorum. Üye İhsan Ecemiş KARŞIOY
YAZISI Yargıtay
9 ncu Hukuk Dairesinin, görevle ilgili bozma kararına uyan Sakarya İş
Mahkemesi, bozma kararının gereği olarak görevsizlik kararı yermek ve böylece
iptal edilmesi için Anayasa Mahkemesine başvurduğu yasa hükmünü uygulamak
durumundadır.. Yargıtay
özel dairesinin kararına uyan mahkeme, bir görev sorunu ile karşılaşmış ve
bozma ilâmı doğrultusunda kendisini görevsiz kılan yasa hükmünün iptal edilmesi
için Anayasa Mahkemesi'ne başvurma gereğini duymuştur. İptali
istenen yasa hükmünün niteliğinin, daha açık bir deyimle, bu yasa hükmünün,
mahkemenin görevi ile ilgili bir konuyu kapsayıp kapsamadığı sorununun, işin
esasının incelenmesi evresinde ele alınması ve varılacak sonuca göre itirazın
reddine veya yasa hükmünün iptaline karar verilmesi gerekir. Üye Lütfü Ömerbaş KARŞIOY
YAZISI Mahallî
mahkemece, davalı sendikanın davacı şirketle toplu işsözleşmesi yapamıyacağına
ve durumun bu yolda tesbitine dair verilmiş olan 7/9/1972 gün ve 298/265 sayılı
Karar, Yargıtay 9, Hukuk Dairesince, davaya bakmak idarî yargının görevi içinde
bulunduğundan bahisle görev yönünden bozulmuştur. Bozmadan
sonra yapılan duruşmada, henüz bozmaya uyulup uyulmadığı hakkında bir karar
verilmeden davacı tarafından ileri sürülen Anayasa'ya aykırılık iddiası kabul
olunarak, Anayasa Mahkemesine başvurulmuştur. Anayasa
Mahkemesi ilk inceleme sonunda verdiği 25/12/1973 gün 47/38 sayılı kararında
"İtiraz yoluna başvuran mahkeme Yargıtay'ın bozma ilâmına uyup uymadığını
karara bağlamadığı için, Anayasa'nın değişik 151. maddesi yönünden elinde
bakmakta olduğu bir dava var sayılamayacağından itirazın reddine" karar
verildiğini belirterek itirazı reddetmiştir. Bunun üzerine mahallî mahkeme
bozmaya uyulmasına karar vermiştir. 25/12/1973
günlü kararda da belirtildiği üzere Yargıtay bozmasından sonra Yargıtay bozma
ilâmına açıkça uyma kararı verilmemiş veya eylemli olarak uyulmamış ise, bu
yolda bir karar verilinceye kadar mahkemenin elinde görmekte olduğu bir davanın
varlığından söz edilemez. Gerçekten, her dava nihaî kararla sona ermiş ve artık
mahkemenin dava üzerinde bir tasarruf yetkisi kalmamıştır. Bozma karan ise
mahallî mahkemesince uyuluncaya kadar kesin nitelikte bir karar değildir.
Mahkemenin kendi kararında direnmesi halinde işin Genel Kurulca sonuca
bağlanması gerekir. Bu itibarla 25/12/1973 günlü kararda da belirtildiği üzere
bozmaya uyulmasına karar verilmedikçe, mahkemenin elinde görmekte olduğu bir
davanın varlığından söz edilemez. Olayımızda,
mahallî mahkeme sonradan yazdığı tezkerede bozmaya uyulduğunu bildirmiştir.
Ancak, Yargıtay'ın bozması mahkemenin görevsizliğine ilişkindir. Bozmaya
uymakla mahallî mahkeme de davaya bakmanın görevi dışında olduğunu
kabullenmiştir. Uyma kararı ile davadan elini çekmesi ve davayı görevli
mahkemeye tevdi etmesi gerekir. Görevsiz olduğu bir hususta karar vermesi ve
Anayasa'ya aykırık itirazını incelemesi, ciddi görerek Anayasa Mahkemesine
başvurması mümkün değildir. Görevsizliği belirmiş Mahkemenin elinde bakmakta
olduğu davanın varlığından ise söz edilemiyeccği açıktır. Bu itibarla çoğunluk
görüşüne karşıyım. Üye Ahmet Salih Çebi KARŞIOY
YAZISI Taraflar
arasındaki uyuşmazlığı bir çözüme bağlamak için verdiği karar, davanın idari
yargı yerinde görülebileceği belirtilerek, Yargıtayca bozulduktan sonra
itirazcı Mahkeme uyduğu bozma hükmünün dayandığı 1317 sayılı Kanunun 9. madde
4. bendi 3. fıkrasının iptalini istemiş bulunmaktadır. Ona
uymakla itirazcı Mahkemenin Yargıtay bozma ilâmının dayanağı olan ve iptalini
istediği Kanun hükmünü uygulama durumuna girmesine rağmen, Sayın çoğunluğumuzca
"İtiraz konusu kuralın davada uygulanacak hüküm olmadığı" nedeniyle
reddine karşıyım. Üye Nihat O. Akçakayalıoğlu KARŞIOY
YAZISI I -
Kararın olay bölümünde de açıklandığı üzere kara taşımacılığı iş kolunda kurulu
bir sendika, kendi çalışma alanı ile ilgisi olmayan bir iş yerinin işvereni
ile, iş yeri seviyesinde toplu iş sözleşmesi yapmak istemiş ve çağrıda
bulunmuştur. İşveren,
Sakarya İş Mahkemesine başvurarak, işyerinde görülen işin çağrıda bulunan
sendikanın uğraştığı kara taşımacılığı işkolundan sayılamıyacağının ve
sendikanın çağrıda bulunmak, toplu iş sözleşmesi yapmak ehliyetine sahip
olmadığının saptanmasını ve sataşmasının önlenmesini istemiştir. Sakarya
İş Mahkemesi, açılan ve esasın 1972/298 sırasına kaydı yapılan bu davada davalı
sendikanın söz konusu iş yerinde toplu iş sözleşmesi yapamıyacağının
saptanmasına 7/9/1972 gününde karar vermiş ve Yargıtay 9. Hukuk Dairesi 9/4/1973
günlü, 1972/38247-1973/9810 sayılı ilâmla 1317 sayılı Kanunun 9. maddesinin 4
sayılı bendinde işkolları Yönetmeliğinin uygulanmasına ilişkin her çeşit
işlemler aleyhine Danıştay'da davaya açılacağı belirtildiğine göre davanın
idari yargı organının görevi içinde bulunduğu gerekçesi ile bu kararı
bozmuştur. Bozma
üzerine esas defterinin 1973/219 sayısına kaydı yapılan bu davanın 11/10/1973
günündeki ilk duruşmasında davacı vekili 274 sayılı Sendikalar Kanununun 1317
sayılı Kanunla değişik 9. maddesinin 4 sayılı bendindeki hükmün Anayasaya
aykırı olduğu savında bulunmuştur. Mahkeme
bu savı ciddi bulmuş ve Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. Anayasa
Mahkemesi 20/2/1974 gün ve 14805 sayılı Resmî Gazete de yayımlanan 25/12/1973
günlü ve 1973/47-38 sayılı kararla "İtiraz yoluna başvuran Mahkeme
Yargıtay'ın bozma ilâmına uyup uymamayı karara bağlamadığı için Anayasa'nın
değişik 151. maddesi yönünden elinde bakmakta olduğu bir dava var
sayılamıyacağından itirazın reddine" oyçokluğu ile 'karar vermiştir. II -
İtiraz eden Sakarya İş Mahkemesi, Anayasa Mahkemesi'nin bu kararı uyarınca
bozmaya uymuş ve aynı yasa kuralının Anayasa denetiminden geçirilmesi için
Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. Bu
karşıoy yazısının 1. bölümünde de açıklandığı üzere Mahkemenin davayı kabul
eden karan Yargıtay'ca 1317 sayılı Kanunla değişik 9. maddenin 4. bendindeki
hükme dayanılarak görev yönünden bozulmuş ve mahkeme de bozma kararına uymak
suretiyle bu yasa kuralı davada uygulanacak kural niteliğini kazanmıştır. Yeri
.gelmişken şu yönüde açıklamak gerekir ki, Anayasa Mahkemesi bir derece
mahkemesi değildir ve önüne gelen işde, yüksek Mahkemelerce ittihaz edilmiş ve
alt mahkemelerce uyulmak suretiyle kesinleşmiş durumları berteraf edecek başka
bir deyimle mahkemenin görevli olduğunu açıklayan ve bir bakıma Yargıtay
kararını berteraf eden Uyuşmazlık Mahkemesi gibi kararlar almaya yetkisi
yoktur. İşin
bu evresinde itiraz konusu edilen yasa kuralı görülmekte olan davada uygulanma
durumuna girdiği için Anayasa Mahkemesince yapılacak tek iş bu kuralı Anayasaya
uygunluk denetiminden geçirmek yanı işin esasını incelemektir. Bu
görüşe ve Anayasa Mahkemesi'nin oturmuş uygulamalarına aykırı olarak başvurmayı
mahkemenin yetkisizliği yönünden reddeden karara, işin esasının incelenmesi
gerektiği kanısıyla karşıyım. Üye Ahmet H. Boyacıoğlu