ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:2022/33 Karar Sayısı:2022/67 Karar Tarihi:1/6/2022 R.G. Tarih - Sayı:22/7/2022 -
31900 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Mardin 1. İdare Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 10/3/2011 tarihli ve 6191 sayılı Sözleşmeli Erbaş ve Er
Kanunu’nun 6. maddesinin (4) numaralı fıkrasına 1/2/2018 tarihli ve 7078 sayılı
Kanun’un 160. maddesiyle eklenen (h) bendinin “ mülga 26/10/1994 tarihli ve
4045 sayılı Kanun uyarınca yapılan güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması ” yönünden Anayasa’nın 13., 20. ve 128. maddelerine aykırılığı ileri
sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Hakkında yapılan güvenlik soruşturmasının olumlu
bulunmadığı gerekçesiyle sözleşmeli er sözleşmesinin feshedilmesine ilişkin
işlemin iptali talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa’ya aykırı
olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 6. maddesi
şöyledir: “ Sözleşmenin
idarece feshi MADDE 6- (1) Sözleşmeli er adaylarının ön sözleşmeleri,
aşağıdaki nedenlerle süresinin bitiminden önce feshedilir: a) Yönetmelikte belirtilen yetkili kurullarca, askerî
eğitim esnasında başarısız veya disiplinsiz olduğuna karar verilmek. b) Yetkili sağlık kurullarınca askerî eğitime ve/veya
göreve devam edemez kararı verilmiş olmak. c) Sözleşmeli er adayı olma şartlarından herhangi birini
taşımadığı sonradan anlaşılmak veya sözleşme süresi içinde bu şartlardan
herhangi birini kaybetmek. ç) Askerî eğitimin üçte birine katılmamak. d) (Ek: 15/8/2017-KHK-694/165 md.; Aynen kabul:
1/2/2018-7078/160 md.) Güvenlik soruşturması olumsuz sonuçlanmak. (2) Ön sözleşme döneminde görevlerini icra ederken veya
görevleri dolayısıyla bir saldırıya veya kazaya uğrayan ya da bir meslek
hastalığına yakalanma neticesinde askerî eğitimin üçte birine devam etmeyerek
başarısız kabul edilenler, bir kez olmak üzere sonraki dönemde açılacak askerî
eğitime planlanırlar. İstekli olmaları, aranan sağlık ve diğer niteliklerini
korumaları hâlinde yeniden ön sözleşme yapılarak eğitime alınırlar. (3) Ön sözleşme döneminde Türk Silahlı Kuvvetleri ile
ilişikleri kesilen personelden, peşin olarak ödenen ücret ve ücretle birlikte
ödenen diğer tüm özlük haklarının, çalışılmayan günlere ait kısmı geri alınır. (4) Sözleşmeli erbaş ve erlerin sözleşmeleri, aşağıdaki
nedenlerle sözleşme süresinin bitiminden önce feshedilir: a) Disiplinsizlik ve ahlâki durum nedeniyle Türk Silahlı
Kuvvetlerinde görev yapamayacağı, sıralı amirlerinin her türlü bilgi ve belgeye
dayanarak düzenleyeceği nitelik belgesi ile anlaşılmak. b) Yetersizlik ve görevde başarısız olma nedeniyle
kendisinden istifade edilemeyeceği, sıralı amirlerinin her türlü bilgi ve
belgeye dayanarak düzenleyeceği nitelik belgesi ile anlaşılmak. c) (Değişik: 22/1/2015-6586/96 md.) Son olarak verilen de
dâhil olmak üzere, kararın kesinleştiği tarihten itibaren geriye doğru son bir
yıl içinde toplamda otuz gün ve daha fazla oda hapsi veya hizmet yerini terk
etmeme cezasına mahkum olmak veya en son aldığı disiplin cezasından geriye
doğru son bir yıl içinde en az iki disiplin amirinden toplam sekiz defa veya
daha fazla disiplin cezası almak. ç) Yasa dışı siyasi, yıkıcı ve bölücü faaliyetlerde
bulunmak, tutum ve davranışlarıyla bu görüşleri benimsediği tespit edilmek. d) Sözleşmeli er olmak için gerekli nitelik ve şartlardan
herhangi birini taşımadığı sonradan anlaşılmak veya sözleşme süresi içinde bu
niteliklerinden herhangi birini kaybetmek. e) Yabancı uyruklu kişilerle yapılan evliliklerde,
evlilikleri ilgili mevzuatta belirtilen esaslar dâhilinde Millî Savunma
Bakanlığınca uygun görülmemek veya çeşitli nedenlerle Türk vatandaşlığını
kaybetmek. f) Yetkili sağlık kurullarınca ilgili yönetmelik
doğrultusunda verilen kararlara göre sözleşmeli erbaş ve er olarak göreve
devamı mümkün olmamak. g) İstihdam edildikleri sınıf ve branşlarda görev
yapamayacaklarına dair yetkili sağlık kurullarınca karar verilenlerden, idarece
başka bir sınıfta istihdamına gerek duyulmamak. ğ) Herhangi bir suç sebebiyle doksan günden fazla tutuklu
kalmak ve göreve başlama tarihinden önce işlediği 3 üncü maddede belirtilen bir
suç nedeniyle soruşturması devam edenlerden, haklarında verilecek olan
mahkûmiyet hükmü göreve başladıktan sonra kesinleşmiş olmak. h) (Ek: 15/8/2017-KHK-694/165 md.; Aynen kabul:
1/2/2018-7078/160 md.) Güvenlik soruşturması olumsuz sonuçlanmak. (5) (Değişik: 10/12/2014-6582/3 md.) Askerlik hizmetini
tamamlayanlar ile tamamlamış sayılanlardan sözleşmesi feshedilerek ilişiği
kesilenler, yedekte erbaş ve er kaynağına alınırlar. (6) Dördüncü fıkranın (f) ve (g) bentleri gereğince
sözleşmeleri idarece feshedilenler 7 nci maddenin beşinci ve altıncı
fıkralarında belirtilen haklardan istifade ederler. (7) Görevde başarısız olma ve kendilerinden istifade
edilememe hâlleri ile bunlara yapılacak işlemler yönetmelikle düzenlenir. (8) (Değişik: 31/1/2013-6413/45 md.) Sözleşmenin
yapılmasını müteakip; a) Barışta ve savaşta, görevini icra ederken veya görevi
dolayısıyla bir saldırıya, kazaya uğrayan ya da bir meslek hastalığına
yakalananlar, b) Kanser, tüberküloz, kronik böbrek yetmezliği ile ruh
ve sinir hastalıkları gibi sağlık kurulları raporlarında uzun süreli bir
tedaviye ihtiyaç gösterdiği belirtilen bir hastalığa yakalananlardan, toplam olarak
ve fiilen üç yılı geçmemek şartıyla tedavi, istirahat veya hava değişimine tabi
tutulanlar, hariç olmak üzere, sözleşmeli erbaş ve erlerin hava
değişimi ve istirahat süresinin toplamı, istirahat ve hava değişiminin
başladığı tarihten geriye doğru son bir yıl içerisinde (yatarak tedavi olma
süreci hariç) üç ayı geçemez. Sürenin hesaplanmasına en son alınan hava
değişimi ve istirahat süresi dahil edilir. Hava değişimi ve istirahat süresi üç
ayı geçenlerin sözleşmeleri feshedilerek Türk Silahlı Kuvvetleri ile ilişikleri
kesilir. ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN,
Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız
SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN ve Kenan YAŞAR’ın
katılımlarıyla 21/4/2022 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2.
Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Aydın AYGÜN tarafından hazırlanan işin
esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan Anayasa kuralları
ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü: A. İtirazın Gerekçesi 3. Başvuru
kararında özetle; itiraz konusu kuralın güvenlik soruşturmasının olumsuz
sonuçlanması hâlinde sözleşmeli erbaş ve erlerin sözleşmelerinin sözleşme
süresinin bitiminden önce feshedilmesini düzenlediği, ancak güvenlik
soruşturmasına konu edilecek kişisel veri niteliğindeki bilgi ve belgelerin ne
şekilde kullanılacağına, hangi mercilerin soruşturma ve araştırma yapacağına,
bu bilgi ve belgelerin ne suretle ve ne kadar süreyle saklanacağına,
ilgililerin söz konusu bilgilere itiraz etme imkânının bulunup bulunmadığına,
bilgilerin bir müddet sonra silinip silinmeyeceğine, silinecekse bu sırada
izlenecek usulün ne olduğuna, yetkinin kötüye kullanılmasını önlemeye yönelik
nasıl bir denetim yapılacağına ilişkin konuların kanunda düzenlenmediği,
güvenlik soruşturmasının yapılmasında elde edilecek verilerin kullanılmasına
ilişkin temel ilkelerin kanunla belirlenmediği, Anayasa Mahkemesinin yakın
tarihte itiraz konusu kuralla benzer düzenlemelerin iptallerine karar verdiği
belirtilerek kuralın Anayasa’nın 13., 20. ve 128. maddelerine aykırı olduğu
ileri sürülmüştür. B.
Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 4. İtiraz
konusu kuralla sözleşmeli erbaş ve erlerin sözleşmelerinin güvenlik
soruşturmasının olumsuz sonuçlanması hâlinde süresinin bitiminden önce idarece
feshedileceği öngörülmekte olup kural “ mülga 26/10/1994 tarihli ve 4045
sayılı Kanun uyarınca yapılan güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması ” yönünden incelenmiştir. 5.
Anayasa’nın 20. maddesinin birinci fıkrasında herkesin özel hayatına ve aile
hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahip olduğu, özel hayatın ve aile
hayatının gizliliğine dokunulamayacağı belirtilmiş; üçüncü fıkrasında da “ Herkes,
kendisiyle ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir. Bu
hak; kişinin kendisiyle ilgili kişisel veriler hakkında bilgilendirilme, bu
verilere erişme, bunların düzeltilmesini veya silinmesini talep etme ve
amaçları doğrultusunda kullanılıp kullanılmadığını öğrenmeyi de kapsar. Kişisel
veriler, ancak kanunda öngörülen hallerde veya kişinin açık rızasıyla
işlenebilir. Kişisel verilerin korunmasına ilişkin esas ve usuller kanunla
düzenlenir. ” denilerek kişisel verilerin korunması özel hayatın
gizliliğinin korunması kapsamında güvenceye kavuşturulmuştur. 6. Kişisel
verilerin korunmasını isteme hakkı, insan onurunun korunması ve bireyin
kişiliğini serbestçe geliştirebilmesi hakkının özel bir biçimi olarak bireyin
hak ve özgürlüklerini kişisel verilerin işlenmesi sırasında korumayı
amaçlamaktadır. 7. Anayasa
Mahkemesinin yerleşik kararlarında belirtildiği üzere “... adı, soyadı, doğum
tarihi ve doğum yeri gibi bireyin sadece kimliğini ortaya koyan bilgiler değil;
telefon numarası, motorlu taşıt plakası, sosyal güvenlik numarası, pasaport
numarası, özgeçmiş, resim, görüntü ve ses kayıtları, parmak izleri, IP adresi,
e-posta adresi, hobiler, tercihler, etkileşimde bulunulan kişiler, grup
üyelikleri, aile bilgileri, sağlık bilgileri gibi kişiyi doğrudan veya dolaylı
olarak belirlenebilir kılan tüm veriler …” kişisel veri olarak kabul
edilmektedir (AYM, E.2013/122, K.2014/74, 9/4/2014; E.2014/149, K.2014/151,
2/10/2014; E.2014/74, K.2014/201, 25/12/2014; E.2014/180, K.2015/30, 19/3/2015;
E.2015/32, K.2015/102, 12/11/2015). 8. Bu
bağlamda güvenlik soruşturmasıyla elde edilen veriler kişisel veri
niteliğindedir. İtiraz konusu kural, güvenlik soruşturması yapmakla görevli
birimler tarafından güvenlik soruşturması kapsamında kişilerin kişisel veri
niteliğindeki özel hayatı, iş ve sosyal yaşamıyla ilgili bilgilerinin
alınmasına ve bu kayıtların kullanılmasına imkân tanıması nedeniyle kişisel
verilerin korunmasını isteme hakkına sınırlama getirmektedir. 9. Anayasa’nın
20. maddesi uyarınca kişisel veriler ancak kanunda öngörülen hâllerde veya
kişinin açık rızasıyla işlenebilir. Anayasa’nın 13. maddesinde de “ Temel hak
ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili
maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir.
Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve
lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz .” hükmüne
yer verilerek temel hak ve özgürlüklerin ancak kanunla sınırlanabileceği ifade
edilmiştir. Anayasa’nın 13. ve 20. maddeleri uyarınca kişisel verilerin
korunmasını isteme hakkını sınırlamaya yönelik kanuni bir düzenlemenin şeklen
var olması yeterli olmayıp yasal kuralların keyfîliğe izin vermeyecek şekilde
belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir düzenlemeler niteliğinde olması gerekir. 10. Esasen
temel hakları sınırlayan kanunun bu niteliklere sahip olması, Anayasa’nın 2.
maddesinde güvenceye bağlanan hukuk devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk
devletinde, kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de idare yönünden herhangi
bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır,
uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına
karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması gereken bu nitelikler
hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur. Zira bu ilke hukuk
normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde
devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu güven
duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM, E.2015/41,
K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. ve 20.
maddelerinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2.
maddesinde güvenceye bağlanan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır. 11. Anayasa’nın
129. maddesinin birinci fıkrasında memurlar ve kamu görevlilerinin Anayasa ve
kanunlara sadık kalarak faaliyette bulunma yükümlülükleri düzenlenmiştir.
Belirtilen husus gözetilerek kamu görevinde çalıştırılacak kişiler bakımından
güvenlik soruşturması ve arşiv araştırması yapılması yönünde düzenlemeler
getirilmesi kanun koyucunun takdir yetkisindedir. Ancak bu alanda düzenleme
öngören kuralların kamu makamlarına hangi koşullarda ve hangi sınırlar içinde
tedbirler uygulama ve özel hayata saygı gösterilmesini isteme hakkına yönelik
müdahalelerde bulunma yetkisi verildiğini yeterince açık olarak göstermesi ve
muhtemel kötüye kullanmalara karşı yeterli güvenceleri sağlaması gerekir. 12.
Anayasa Mahkemesi 24/7/2019 tarihli ve E.2018/73, K.2019/65 sayılı, 19/2/2020
tarihli ve E.2018/91, K.2020/10 sayılı, 19/2/2020 tarihli ve E.2018/163,
K.2020/13 sayılı, 3/6/2021 tarihli ve E.2020/24, K.2021/39 sayılı ile
16/12/2021 tarihli ve E.2020/41, K.2021/91 sayılı kararlarında güvenlik soruşturması
ve arşiv araştırması yapılmasını öngören kuralları incelemiştir. Bu kararlarda
Anayasa ve kanunlara sadık kalarak faaliyette bulunma yükümlülükleri olan
memurların ve kamu görevlilerinin kamu görevlerine atanmalarında birtakım
şartların aranmasının doğal olduğu, bu kapsamda kamu görevine atanmadan önce
kişilerin güvenlik soruşturmasının ve arşiv araştırmasının yapılmasını öngören
kuralların kanun koyucunun takdir yetkisinde bulunduğu belirtilmiştir. Bununla
birlikte anılan kararlarda güvenlik soruşturması ve arşiv araştırmasının
yapılmasına ve elde edilecek verilerin kullanılmasına ilişkin temel ilkelerin
kanunda düzenlenmesi gerektiği ifade edilmiştir (bkz. sırasıyla §§ 170, 171; §§
132, 134; §§15, 17; §§ 47, 49; §§ 17,19). 13.
Kuralla güvenlik soruşturmasının olumsuz sonuçlanmış olması sözleşmeli erbaş ve
erlerin sözleşmelerinin süresinin bitiminden önce idarece feshedilmesinin
düzenlenmesine karşın 17/4/2021 tarihinden önceki süreç yönünden kanunda
güvenlik soruşturmasına konu edilecek kişisel veri niteliğindeki bilgi ve
belgelerin ne şekilde kullanılacağına, hangi mercilerin soruşturma ve
araştırmayı yapacağına, bu bilgilerin ne suretle ve ne kadar süre ile
saklanacağına, ilgililerin söz konusu bilgilere itiraz etme imkânının olup
olmadığına, bilgilerin bir müddet sonra silinip silinmeyeceğine, silinecekse bu
sırada izlenecek usulün ne olduğuna, yetkinin kötüye kullanımını önlemeye
yönelik nasıl bir denetim yapılacağına ilişkin herhangi bir düzenlemeye yer
verilmemiştir. Diğer bir ifadeyle güvenlik soruşturmasının yapılmasına, elde
edilecek verilerin kullanılmasına ilişkin temel ilkeler belirlenmeksizin
kuralla sadece güvenlik soruşturmasının olumsuz olması, sözleşmeli erbaş ve
erlerin sözleşmelerinin feshedilme nedenleri arasında sayılmıştır. 14. Güvenlik
soruşturması sonucunda kişisel veri niteliğindeki bilgilerin alınmasına,
kullanılmasına, işlenmesine yönelik güvenceler ve temel ilkeler kanunla
belirlenmeksizin bunların alınmasına ve kullanılmasına izin verilmesi
Anayasa’nın 13. ve 20. maddeleriyle bağdaşmamaktadır (benzer yöndeki kararlar
için bkz. AYM; E.2018/73, K.2019/65, 24/7/2019, §§ 171, 172; E.2018/163,
K.2020/13, 19/2/2020, §§ 16, 17; E.2018/91, K.2020/10, 19/2/2020, §§ 133, 134;
E.2020/24, K.2021/39, 3/6/2021, §§ 48, 49; E.2020/41, K.2021/91, 16/12/2021, §§
18, 19; Fatih Saraman [GK], B. No: 2014/7256, 27/2/2019, §§ 89, 90; Turgut
Duman, B. No: 2014/15365, 29/5/2019, § 88). 15.
Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 13. ve 20. maddelerine aykırıdır. İptali
gerekir. Kural
Anayasa’nın 13. ve 20. maddelerine aykırı görülerek iptal edildiğinden
Anayasa’nın 128. maddesi yönünden ayrıca incelenmemiştir. IV. HÜKÜM 10/3/2011 tarihli ve 6191 sayılı Sözleşmeli Erbaş ve Er
Kanunu’nun 6. maddesinin (4) numaralı fıkrasına 1/2/2018 tarihli ve 7078 sayılı
Kanun’un 160. maddesiyle eklenen (h) bendinin “ mülga
26/10/1994 tarihli ve 4045 sayılı Kanun uyarınca yapılan güvenlik soruşturması ve
arşiv araştırması” yönünden A nayasa’ya
aykırı olduğuna ve İPTALİNE 1/6/2022
tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Üye Engin YILDIRIM Üye Hicabi DURSUN Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Basri BAĞCI Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR