ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı       : 
2016/166 Karar Sayısı    :  2016/159 Karar Tarihi   :  12.10.2016 R.G. Tarih – Sayısı   : 
4.11.2016 – 29878 İPTAL DAVASINI AÇAN: Türkiye
Büyük Millet Meclisi üyeleri Engin ALTAY, Levent GÖK, Özgür ÖZEL ile birlikte
129 milletvekili İPTAL DAVASININ KONUSU: 25.7.2016
tarihli ve 668 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınması Gereken Tedbirler ile
Bazı Kurum ve Kuruluşlara Dair Düzenleme Yapılması Hakkında Kanun Hükmünde
Kararname’nin; A- 1. maddesinde yer alan “…ve bazı kurum ve
kuruluşlara dair…” ibaresinin, B- 4. maddesinin (1), (2), (3), (4) ve (7) numaralı
fıkralarının, C- 5., 6., 7., 10., 11., 12., 13., 14., 15., 16.,
17., 18., 19., 20., 21., 22.,
23., 24., 25., 26., 27., 28., 29., 30., 31., 32., 33., 34., 35., 36. ve 38.
maddelerinin, Anayasa’nın Başlangıç’ı ile  2., 6., 7., 8., 11. ve 121.
maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine ve yürürlüklerinin
durdurulmasına karar verilmesi talebidir. I- İPTALİ İSTENİLEN KANUN
HÜKMÜNDE KARARNAME (KHK) KURALLARI 668 sayılı KHK’nın dava konusu kuralların yer aldığı maddeleri
şöyledir: “Amaç ve kapsam MADDE 1- (1) Bu Kanun Hükmünde Kararname ile 20/7/2016
tarihli ve 2016/9064 sayılı Bakanlar Kurulu Kararıyla ülke genelinde ilan
edilen olağanüstü hal kapsamında, darbe teşebbüsü ve terörle mücadele
çerçevesinde alınması gereken tedbirlere ilişkin usul ve esasların
belirlenmesi ve bazı kurum ve kuruluşlara dair düzenleme
yapılması amaçlanmaktadır. Değiştirilen ve yürürlükten kaldırılan hükümler MADDE 4- (1) 25/10/1963
tarihli ve 353 sayılı Askeri Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanununun 1
inci maddesinin birinci fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiş ve aynı
maddenin ikinci fıkrası yürürlükten kaldırılmıştır. “Türk Milleti adına yargı yetkisini kullanacak askeri mahkemeler,
askeri birliklerin teşkilat yapıları ve bulundukları yerlerin coğrafi durumu
ile mahkemelerin iş yoğunluğu gözönünde tutulmak suretiyle, Kuvvet
Komutanlıklarının görüşü alınarak Milli Savunma Bakanlığınca kurulur ve aynı
yolla kaldırılır.” (2) 26/10/1963 tarihli ve 357 sayılı Askeri Hakimler Kanununun 40
ıncı maddesine ikinci fıkrasından sonra gelmek üzere aşağıdaki fıkra
eklenmiştir. “Adli müşavirlik, disiplin subaylığı, hukuk müşavirliği, hukuk
işleri şube müdürlüğü, yüksek yargı organlarındaki raportör ve askeri savcı
kadroları ile askeri yargı ile ilgili diğer kadrolarda görevli askeri hakimlere
de birinci fıkra kapsamında geçici yetki verilebilir.” (3) 27/7/1967 tarihli ve 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri
Personel Kanununun 54 üncü maddesinin üçüncü fıkrasına aşağıdaki cümle
eklenmiş, aynı Kanunun geçici 39 uncu maddesi yürürlükten kaldırılmış ve aynı
Kanuna aşağıdaki geçici madde eklenmiştir. “Ancak, Yüksek Askerî Şûra Başkanı tarafından bir üst rütbede
hizmetine ihtiyaç duyulanlar da rütbe bekleme süresine bakılmaksızın ve 47 nci
maddenin birinci fıkrasındaki sicil şartı aranmaksızın Yüksek Askerî Şûra
değerlendirmesine alınırlar.” “GEÇİCİ MADDE 41- 2016 yılı Temmuz ayında yapılacak Yüksek Askerî
Şûrada alınacak kararlar ile bu Kanun uyarınca yapılacak olan terfi, atama,
nasıp, kadroların kullanılması, emekliye sevk ve ilişik kesme işlemleri 29
Temmuz 2016 tarihi itibarıyla uygulanır.” (4) 17/7/1972 tarihli ve 1612 sayılı Yüksek Askerî Şûranın Kuruluş
ve Görevleri Hakkında Kanunun 4 üncü maddesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiş ve
aynı Kanuna aşağıdaki geçici madde eklenmiştir. “MADDE 4- Yüksek Askerî Şûra, Başkanın çağrısı ile yılda en az bir
kez toplanır.” “GEÇİCİ MADDE 2- 2016 yılı Ağustos ayında yapılacak Yüksek Askerî
Şûra toplantısı, aynı yılın Temmuz ayı içinde yapılır.” … (7) 31/1/2013 tarihli ve 6413 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri
Disiplin Kanununun 29 uncu maddesinin ikinci fıkrasının son cümlesi aşağıdaki
şekilde değiştirilmiştir. “İhtiyaç duyulması halinde bu süre, bu fıkrada yazılı makamlarca
bir katına; ilgili bakanın onayı ile de bir yıla kadar artırılabilir.” … MADDE 5- 10/3/1983 tarihli ve 2803 sayılı Jandarma Teşkilat,
Görev ve Yetkileri Kanununun 3 üncü maddesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir. “MADDE 3- Türkiye Cumhuriyeti Jandarması, emniyet ve asayiş ile
kamu düzeninin korunmasını sağlayan ve diğer kanunların verdiği görevleri
yerine getiren silahlı genel kolluk kuvvetidir.” MADDE 6- 2803 sayılı Kanunun 4 üncü maddesi aşağıdaki şekilde
değiştirilmiştir. “MADDE 4- Jandarma Genel Komutanlığı İçişleri Bakanlığına
bağlıdır.” MADDE 7- 2803 sayılı Kanunun 5 inci maddesi başlığıyla
birlikte aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir. “Kuruluş ve Teşkilat: MADDE 5- Jandarma Genel Komutanlığının kuruluş ve kadrolarıyla
konuş yerleri, İçişleri Bakanlığınca düzenlenir. Ancak sıkıyönetim, seferberlik
ve savaşta Kuvvet Komutanlıkları emrine girecek birliklerin kuruluş ve
kadrolarıyla konuş yerlerinin düzenlenmesinde Genelkurmay Başkanlığının görüşü
alınır. Jandarma birliklerinin kuruluş ve konuşlarının düzenlenmesinde
mülki taksimat esas alınır. Ancak geçici olarak birden çok ili içine alan bölge
teşkilatı da kurulabilir. Bölge komutanı, bölge teşkilatının konuşlu bulunduğu
ilin valisine karşı sorumlu olarak görev yapar.” MADDE 10- 2803 sayılı Kanunun 8 inci maddesi aşağıdaki
şekilde değiştirilmiştir. “MADDE 8- Jandarma birlikleri; sıkıyönetim, seferberlik ve savaş
hallerinde, Bakanlar Kurulu kararıyla belirlenecek bölümleriyle Kuvvet
Komutanlıkları emrine girer, kalan bölümüyle normal görevlerine devam eder. Ayrıca, Jandarma birlikleri; Genelkurmay Başkanlığının talebi
üzerine İçişleri Bakanının, illerde ise garnizon komutanının talep etmesi
halinde valinin onayıyla kendilerine verilen askeri görevleri de yaparlar.” MADDE 11- 2803 sayılı Kanunun 10 uncu maddesinin birinci fıkrasına
aşağıdaki cümle eklenmiştir. “İçişleri Bakanının kararıyla bir il veya ilçenin tamamı polis ya
da jandarma görev ve sorumluluk alanı olarak belirlenebilir.” MADDE 12- 2803 sayılı Kanunun 12 nci maddesi aşağıdaki
şekilde değiştirilmiştir. “MADDE 12- Lüzum görüldüğü hallerde İçişleri Bakanı tarafından,
Emniyet Genel Müdürlüğü, Sahil Güvenlik Komutanlığı ve Jandarma Genel Komutanlığı
arasında her kademedeki personel, geçici olarak görevlendirilebilir. İçişleri
Bakanı bu yetkisini il valilerine devredebilir. Ayrıca, İçişleri Bakanının onayıyla; Emniyet Genel Müdürlüğü,
Sahil Güvenlik Komutanlığı ve Jandarma Genel Komutanlığı silah, mühimmat,
teçhizat, taşıt ve diğer taşınırları ile taşınmazlarını birbirlerine geçici
olarak tahsis edebilirler veya bedelsiz olarak devredebilirler. Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar İçişleri
Bakanlığınca yürürlüğe konulan yönetmelikle belirlenir." MADDE 13- 2803 sayılı Kanunun 13 üncü maddesi aşağıdaki şekilde
değiştirilmiştir. “MADDE 13- Jandarma Hizmetleri Sınıfı personelinin her türlü özlük
işlerinde, bu Kanunda hüküm bulunmayan hallerde, 14/7/1965 tarihli ve 657
sayılı Devlet Memurları Kanunu uygulanır. Ancak, nasıp ve terfi, aylık ve diğer
mali ve sosyal haklar bakımından statü ve rütbelerine göre 27/7/1967 tarihli ve
926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu, 28/5/1988 tarihli ve 3466
sayılı Uzman Jandarma Kanunu ile 18/3/1986 tarihli ve 3269 sayılı Uzman Erbaş
Kanununa tabi personel hakkındaki hükümler uygulanır. Subaylığa ve astsubaylığa nasıp ve terfi işlemleri, İçişleri
Bakanlığının onayıyla yapılır. Ancak, albaylıktan tuğgeneral rütbelerine
terfiler ile generallikte bir üst rütbeye terfiler müşterek kararname ile
yapılır. Rütbelerindeki bekleme süresinin dolması ya da kadrosuzluk nedenleri
ile emekliliğe sevk edilme durumunda olan, ancak hizmetlerine ihtiyaç duyulan
albaylar 60 yaşına, generaller ise 65 yaşına kadar İçişleri Bakanının onayıyla
görevde bırakılabilirler. Nasıp ve terfi yetkilerinin kullanılmasıyla ilgili
olan; 926 sayılı Kanun ve diğer kanunlarla, İçişleri Bakanlığı dışında, başka
mercilere verilmiş inha, seçim, görüş alma ve benzeri yetkilere dair hükümler
Jandarma Genel Komutanlığı personeli bakımından uygulanmaz. Uzman jandarma ve
uzman erbaşların nasıp ve terfileri Jandarma Genel Komutanlığınca özel
kanunlarına göre yapılır. Jandarma Genel Komutanlığı personeli hakkında, Türk Silahlı
Kuvvetlerinde karşılığı olan rütbe ve kıdem üzerinden aynı şartlarla, 3/1/1961
tarihli ve 205 sayılı Ordu Yardımlaşma Kurumu Kanunu uygulanır. İşçilerin işe alınma, işyeri değişikliği, yükselme, izin, sicil,
ödül ve hizmet akdinin feshi işlemleri 22/5/2003 tarihli ve 4857 sayılı İş
Kanunu ile varsa geçerli bulunan toplu iş sözleşmesi hükümlerine göre yapılır.” MADDE 14- 2803 sayılı Kanunun 14 üncü maddesi aşağıdaki şekilde
değiştirilmiştir. “MADDE 14- General, subay, astsubay ve uzman jandarmanın
atanmaları; a) Jandarma Genel Komutanının, Jandarma Genel Komutanı
Yardımcılarının, generallerin ve il jandarma komutanlarının atanmaları müşterek
kararnameyle, b) Diğer subaylar, astsubaylar ve uzman jandarmaların atanmaları
İçişleri Bakanlığınca, yapılır. İhtisaslaşma gereği olarak özel eğitim görmüş personel nokta
atamasına tabi tutulabilir. Nokta ataması yapılmayan subay, astsubay ve uzman
jandarmalar valilik emrine atanır ve bunların istihdam yerleri, il içi yer
değiştirmeleri vali tarafından yapılır. Hizmet gerekleri bakımından uygun görülmesi halinde il jandarma
komutanlıklarına general rütbesindeki subaylar da atanabilir.” MADDE 15- 2803 sayılı Kanunun 15 inci maddesi aşağıdaki
şekilde değiştirilmiştir. “MADDE 15- Jandarma personeli hakkında disiplin ve soruşturma
işlemleri aşağıdaki usullere göre yapılır. a) Disiplin işleri özel kanun hükümlerine göre yürütülür. b) Jandarma personelinin mülki görevlerinden doğan suçlarında;
özel kanunların hükümleri saklı kalmak şartıyla 2/12/1999 tarihli ve 4483
sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun
hükümlerine göre işlem yapılır. c) Adli görevlerinden doğan suçlarda; 4/12/2004 tarihli ve 5271
sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 161 inci maddesinin beşinci fıkrası hükmü
uygulanır. d) Jandarma personeline askeri görev verildiği takdirde bu
görevlerden doğan suçlarda 25/10/1963 tarihli ve 353 sayılı Askeri Mahkemeler
Kuruluşu ve Yargılama Usulü Kanunu hükümleri uygulanır. Bu suçların muhakemesi,
Jandarma personelinin emrine verildiği askeri birlik personelini muhakeme
etmekle görevli ve yetkili olan askeri mahkemede görülür. e) Jandarma personelinin kişisel suçlarında genel hükümlere göre
işlem yapılır.” MADDE 16- 2803 sayılı Kanunun 19 uncu maddesi aşağıdaki
şekilde değiştirilmiştir. “MADDE 19- Jandarma Genel Komutanlığı ikmal hizmetleriyle
faaliyetlerine ait her türlü ihtiyacını ve silah ve mühimmatını İçişleri
Bakanlığınca belirlenecek standartlara uygun olarak kendi bütçesinden karşılar.
Ancak Jandarma Genel Komutanlığı, Savunma Sanayi Destekleme Fonundan Türk
Silahlı Kuvvetlerinin tabi olduğu usul ve esaslar dahilinde yararlanır. Sıkıyönetim, seferberlik ve savaş hallerinde Kuvvet Komutanlıkları
emrine girecek veya İçişleri Bakanı ya da valilerce askeri görev verilen
jandarma birliklerinin her türlü ihtiyacı (sefer stokları dahil) emrine
gireceği Kuvvet Komutanlıklarının standartlarına uygun olarak Milli Savunma
Bakanlığınca sağlanır.” MADDE 17- 2803 sayılı Kanunun 24 üncü maddesi aşağıdaki
şekilde değiştirilmiştir. “MADDE 24- Bu Kanunla münhasıran yönetmelik çıkarılması öngörülen
hususların yanı sıra jandarmanın teşkilat, görev, yetki ve sorumlulukları,
diğer makamlarla ilişkileri, birlikte çalışma ve işbirliği esasları dahil
komuta ve kontrol ilişkileri ile Jandarma Hizmetleri Sınıfı personelinin terfi
işleri, değerlendirme, ödüllendirme, kılık ve kıyafet ve Kanunun uygulanmasına
ilişkin diğer hususlar; İçişleri Bakanlığı tarafından hazırlanarak Bakanlar
Kurulu kararıyla yürürlüğe konulan yönetmelikle düzenlenir.” MADDE 18- 2803 sayılı Kanunun ek 1 inci maddesinin birinci
fıkrasında yer alan “askeri görevleri haricindeki diğer görevleriyle ilgili”
ibaresi yürürlükten kaldırılmış ve aynı fıkradaki “valiler” ibaresi “mülki
idare amirleri” şeklinde değiştirilmiştir. MADDE 19- 2803 sayılı Kanunun ek 2 nci maddesinin birinci
fıkrasında yer alan “askerî görevleri haricindeki diğer” ibaresi ile aynı
maddenin üçüncü fıkrasında yer alan “Genelkurmay Başkanlığının görüşü alınarak”
ibaresi yürürlükten kaldırılmış ve aynı Kanuna aşağıdaki madde eklenmiştir. “Uygulanacak hükümler: EK MADDE 7- Diğer kanunlarda bu Kanuna aykırı hükümler bulunması
halinde bu Kanun hükümleri uygulanır. Bu Kanunun uygulanmasıyla ilgili tereddütleri gidermeye ve bu
yönde düzenleyici ve yönlendirici işlemler yapmaya İçişleri Bakanlığı
yetkilidir. Bu Kanunda bu maddeyi ihdas eden Kanun Hükmünde Kararname ile
yapılan düzenlemeler sebebiyle teşkilat, personel, eğitim ve diğer hususlarla
ilgili olarak yeni ihtiyaçların ortaya çıkması halinde, buna ilişkin düzenleme
yapmaya İçişleri Bakanlığının teklifi üzerine Bakanlar Kurulu yetkilidir.” MADDE 20- 2803 sayılı Kanunun 16 ncı, 17 nci ve 25 inci maddeleri
yürürlükten kaldırılmıştır. MADDE 21- 2803 sayılı Kanuna aşağıdaki geçici madde
eklenmiştir. “GEÇİCİ MADDE 4- a) Disiplin işlerine ilişkin özel kanun
çıkarılana kadar jandarma personelinin disiplin suç ve cezaları Emniyet
Teşkilatı disiplin mevzuatına göre belirlenir. Diğer hususlarda 657 sayılı
Devlet Memurları Kanunu hükümleri uygulanır. b) Jandarma Teşkilatının tüm personeli başka hiçbir işleme gerek
olmaksızın, yeni durumlarına göre görevlerine devam ederler. Mevcut fiili
kadrolardan öğretim elemanlarına ilişkin olanlar bu Kanuna, diğerleri 190
sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin eki (1) sayılı cetveline İçişleri Bakanlığı
bünyesinde Jandarma Genel Komutanlığı bölümü olarak eklenmiştir. Bu şekilde 190
sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye eklenmiş olan kadro cetvellerini anılan Kanun
Hükmünde Kararname esas ve usullerine uygun olarak yeniden düzenlemeye Devlet
Personel Başkanlığı ile Maliye Bakanlığının görüşü ve İçişleri Bakanlığının
teklifi üzerine Bakanlar Kurulu yetkilidir. Bu Kanuna eklenen öğretim elemanı
kadrolarında 190 sayılı Kanun Hükmünde Kararname hükümleri çerçevesinde
Bakanlar Kurulunca unvan ve derece değişikliği yapılabilir. Ayrıca Jandarma
Hizmetleri Sınıfından bir adet Orgeneral kadrosu ile dört adet Jandarma Genel
Komutan Yardımcısı kadrosu ihdas edilmiştir.” MADDE 22- 14/7/1965 tarihli ve 657 sayılı Devlet Memurları
Kanununun 36 ncı maddesine “VII- EMNİYET HİZMETLERİ SINIFI” başlıklı bendinden
sonra gelmek üzere aşağıdaki bent eklenmiş ve sonraki bentler buna göre
teselsül ettirilmiştir. “VIII- JANDARMA HİZMETLERİ SINIFI Bu sınıf Jandarma Genel Komutanlığı kadrolarında bulunan subay,
astsubay ve uzman jandarmaları kapsar.” MADDE 23- 9/7/1982 tarihli ve 2692 sayılı Sahil Güvenlik
Komutanlığı Kanununun 2 nci maddesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir. “MADDE 2- Bu Kanunda belirtilen görev ve hizmetleri yapmak üzere
silahlı bir genel kolluk kuvveti olan Sahil Güvenlik Komutanlığı kurulmuştur. Bu Komutanlık İçişleri Bakanlığına bağlıdır. Sıkıyönetim, seferberlik ve savaş hallerinde, Sahil Güvenlik
Komutanlığının Bakanlar Kurulu kararıyla belirlenecek bölümleri Deniz
Kuvvetleri Komutanlığı emrine girer, kalan bölümü normal görevlerine devam
eder.” MADDE 24- 2692 sayılı Kanunun 3 üncü maddesinin birinci
fıkrası aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir. “Sahil Güvenlik Komutanlığının görev alanları, üsleri,
kadrolarıyla yerleşme yerleri, İçişleri Bakanlığınca düzenlenir. Ancak
sıkıyönetim, seferberlik ve savaş hallerinde Deniz Kuvvetleri Komutanlığı
emrine girecek birliklerin kuruluş ve kadrolarıyla konuş yerlerinin
düzenlenmesinde Genelkurmay Başkanlığının görüşü alınır.” MADDE 25- 657 sayılı Kanunun 36 ncı maddesine “VIII- JANDARMA
HİZMETLERİ SINIFI” başlıklı bendinden sonra gelmek üzere aşağıdaki bent
eklenmiş ve sonraki bentler buna göre teselsül ettirilmiştir. “IX- SAHİL GÜVENLİK HİZMETLERİ SINIFI Bu sınıf Sahil Güvenlik Komutanlığı kadrolarında bulunan subay ve
astsubayları kapsar.” MADDE 26- 2692 sayılı Kanunun 7 nci maddesi aşağıdaki şekilde
değiştirilmiştir. “MADDE 7- Sahil Güvenlik Komutanlığı personeli; subay, astsubay,
uzman erbaş, sözleşmeli erbaş ve er, öğrenci, erbaş ve erler ile Devlet memuru
ve işçileri kapsar. Sahil Güvenlik Hizmetleri Sınıfı personelinin her türlü
özlük işlerinde, bu Kanunda hüküm bulunmayan hallerde, 14/7/1965 tarihli ve 657
sayılı Devlet Memurları Kanunu uygulanır. Ancak, nasıp ve terfi, aylık ve diğer
mali ve sosyal haklar bakımından statü ve rütbelerine göre 27/7/1967 tarihli ve
926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu, 28/5/1988 tarihli ve 3466
sayılı Uzman Jandarma Kanunu ile 18/3/1986 tarihli ve 3269 sayılı Uzman Erbaş
Kanununa tabi personel hakkındaki hükümler uygulanır. Subaylığa ve astsubaylığa nasıp ve terfi işlemleri, İçişleri
Bakanlığının onayıyla yapılır. Ancak, albaylıktan tuğamiral rütbelerine
terfiler ile amirallikte bir üst rütbeye terfiler müşterek kararname ile
yapılır. Sahil Güvenlik Komutanı amiraller arasından atanır. Rütbelerindeki
bekleme süresi dolması ya da kadrosuzluk nedenleri ile emekliliğe sevk edilme
durumunda olan, ancak hizmetlerine ihtiyaç duyulan albaylar 60 yaşına,
amiraller ise 65 yaşına kadar İçişleri Bakanının onayıyla görevde
bırakılabilirler. Nasıp ve terfi yetkilerinin kullanılmasıyla ilgili olan; 926
sayılı Kanun ve diğer kanunlarla, İçişleri Bakanlığı dışında, başka mercilere
verilmiş inha, seçim, görüş alma ve benzeri yetkilere dair hükümler Sahil
Güvenlik Komutanlığı personeli bakımından uygulanmaz. Uzman erbaşların nasıp ve
terfileri Sahil Güvenlik Komutanlığınca özel kanunlarına göre yapılır. Sahil Güvenlik Komutanlığı personeli hakkında, Türk Silahlı
Kuvvetlerinde karşılığı olan rütbe ve kıdem üzerinden aynı şartlarla, 3/1/1961
tarihli ve 205 sayılı Ordu Yardımlaşma Kurumu Kanunu uygulanır. İşçilerin işe alınma, işyeri değişikliği, yükselme, izin, sicil,
ödül ve hizmet akdinin feshi işlemleri 22/5/2003 tarihli ve 4857 sayılı İş
Kanunu ile varsa geçerli bulunan toplu iş sözleşmesi hükümlerine göre yapılır. Sahil Güvenlik Komutanlığında görevli sivil memurlar 22/6/1978
tarih ve 2155 sayılı Bazı Kamu Personeline Tayın Bedeli Verilmesi Hakkında
Kanun hükümlerinden yararlanırlar. 657 sayılı Devlet Memurları Kanununda belirtilen en yüksek Devlet
Memuru aylığının (ek gösterge dahil); a) Botlarda görevli subay, astsubay ve uzman erbaşlara %52, b) Diğer karargâh, birlik ve kurumlarda görevli subay, astsubay ve
uzman erbaşlara %40, tutarını geçmemek üzere İçişleri Bakanlığınca belirlenecek usul ve
esaslara göre fazla çalışma karşılığı asayiş tazminatı ödenir. Bu tazminattan
damga vergisi hariç herhangi bir vergi ve kesinti yapılmaz. Jandarma Genel Komutanlığı ve diğer kuruluşlardaki emsaline
yapılan nakdi ve ayni ödemeler aynı şartlar altında ve aynı hükümlere tabi
olarak, Sahil Güvenlik Komutanlığı personeline de verilir. Lüzum görüldüğü hallerde İçişleri Bakanı tarafından, Emniyet Genel
Müdürlüğü, Sahil Güvenlik Komutanlığı ve Jandarma Genel Komutanlığı arasında
her kademedeki personel, geçici olarak görevlendirilebilir. İçişleri Bakanı bu
yetkisini il valilerine devredebilir. Bu şekilde geçici görevlendirilen
personel görevlendirildiği teşkilattaki personele sağlanan ilave mali haklardan
görevlendirme süresince yararlandırılır. Ayrıca, İçişleri Bakanının onayıyla; Emniyet Genel Müdürlüğü,
Sahil Güvenlik Komutanlığı ve Jandarma Genel Komutanlığı silah, mühimmat,
teçhizat, taşıt ve diğer taşınırları ile taşınmazlarını birbirlerine geçici
olarak tahsis edebilirler veya bedelsiz olarak devredebilirler. Bu maddenin uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar İçişleri
Bakanlığınca yürürlüğe konulan yönetmelikle belirlenir.” MADDE 27- 2692 sayılı Kanunun 8 inci maddesi aşağıdaki şekilde
değiştirilmiştir. “MADDE 8- Sahil Güvenlik personelinin atanmaları; a) Sahil Güvenlik Komutanı, Sahil Güvenlik komutan yardımcıları,
Sahil Güvenlik bölge komutanları ve amirallerin atanmaları müşterek kararname
ile, b) Amiraller haricinde, Sahil Güvenlik Komutanlığı Kurmay Başkanı
ve Sahil Güvenlik Komutanlığı karargâhında görevli başkanların atanmaları
İçişleri Bakanınca, c) Diğer subayların ve astsubayların, Devlet memurlarının, uzman
erbaşların ve sözleşmeli erbaş ve erlerin atanmaları ile dağıtımları, İçişleri
Bakanlığınca, yapılır. Sahil Güvenlik Komutanlığında görevli Sahil Güvenlik mensubu
subay, astsubay, sivil personel, uzman erbaş, sözleşmeli erbaş ve erlerin
hizmet gerekleri veya sağlık yahut diğer nedenlerle görev ve hizmet yerlerinin
değiştirilmesi, bu maddedeki usul ve esaslara göre yapılır.” MADDE 28- 2692 sayılı Kanunun 13 üncü maddesine
“tatbikatlara” ibaresinden sonra gelmek üzere “İçişleri Bakanının izni ile”
ibaresi eklenmiştir. MADDE 29- 2692 sayılı Kanunun 15 inci maddesi aşağıdaki
şekilde değiştirilmiştir. “MADDE 15- Sahil Güvenlik Komutanlığı ikmal hizmetleriyle
faaliyetlerine ait her türlü ihtiyacını ve silah ve mühimmatını İçişleri
Bakanlığınca belirlenecek standartlara uygun olarak kendi bütçesinden karşılar.
Ancak Sahil Güvenlik Teşkilatı, Savunma Sanayi Destekleme Fonundan Türk Silahlı
Kuvvetlerinin tabi olduğu usul ve esaslar dahilinde yararlanır. Sahil Güvenlik Komutanlığının silah araç ve gereçlerinin kendi
imkanları dışında kalan bakım, onarım ve tadilat hizmetleri öncelikle Milli
Savunma Bakanlığının bakım ve onarım tesisleriyle yapılır. Bu hizmet bedelleri
Komutanlık bütçesinden karşılanır. Bütçe kanunları ve diğer kanunlarla Milli Savunma Bakanlığı ile
Jandarma Genel Komutanlığına tanınan gümrük, her türlü vergi, resim, harç ve
ardiye ücretlerine ilişkin muafiyet ve istisna hükümleri Sahil Güvenlik
Komutanlığı hakkında da uygulanır. Sıkıyönetim, seferberlik ve savaş hallerinde Kuvvet Komutanlıkları
emrine girecek sahil güvenlik birliklerinin her türlü ihtiyacı (sefer stokları
dahil) emrine gireceği Kuvvet Komutanlıklarının standartlarına uygun olarak
Milli Savunma Bakanlığınca sağlanır.” MADDE 30- 2692 sayılı Kanunun 18 inci maddesi başlığıyla
birlikte aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir. “Değerlendirme raporu MADDE 18- Sahil güvenlik bölge komutanları hakkında mülki
görevleri açısından konuşlu bulundukları yerin valisi tarafından her yıl
sonunda, görevleri ile ilgili olarak değerlendirme raporu düzenlenir.
Değerlendirme raporları personelin terfi, ödüllendirme, atama ve yer
değiştirmesinde dikkate alınır. Değerlendirme raporlarının içeriği ve
düzenlenme esasları, İçişleri Bakanlığı tarafından çıkarılan yönetmelikle
düzenlenir.” MADDE 31- 2692 sayılı Kanunun 21 inci maddesi başlığıyla
birlikte aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir. “Disiplin ve soruşturma usulleri MADDE 21- Sahil Güvenlik personeli hakkında disiplin ve soruşturma
işlemleri aşağıdaki usullere göre yapılır. a) Disiplin işleri özel kanun hükümlerine göre yürütülür. b) Sahil Güvenlik personelinin idari görevlerinden doğan
suçlarında; özel kanunların hükümleri saklı kalmak şartıyla 2/12/1999 tarihli
ve 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında
Kanun hükümlerine göre işlem yapılır. c) Sahil Güvenlik personelinin adli görevlerinden doğan suçlarda;
4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanununun 161 inci maddesinin
beşinci fıkrası hükmü uygulanır. d) Sahil Güvenlik personelinin kişisel suçlarında genel hükümlere
göre işlem yapılır. e) Sahil Güvenlik personeline askeri görev verildiği takdirde bu
görevlerden doğan suçlarda 353 sayılı Askeri Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama
Usulü Kanunu hükümleri uygulanır. Bu suçların muhakemesi, Sahil Güvenlik
personelinin emrine verildiği askeri birlik personelini muhakeme etmekle
görevli ve yetkili olan askeri mahkemede görülür.” MADDE 32- 2692 sayılı Kanunun 23 üncü maddesi aşağıdaki
şekilde değiştirilmiştir. “MADDE 23- Bu Kanunla münhasıran yönetmelik çıkarılması öngörülen
hususların yanısıra Sahil Güvenlik Komutanlığının görev, yetki ve
sorumlulukları, diğer makamlarla ilişkileri, birlikte çalışma ve işbirliği
esasları dahil komuta ve kontrol ilişkileri ile Sahil Güvenlik Hizmetleri
Sınıfı personelinin terfi işleri, disiplin amirleri ve kurulları, ödül,
değerlendirme, kılık ve kıyafet ve bu Kanunun uygulanmasına ilişkin diğer
hususlar, İçişleri Bakanlığı tarafından hazırlanarak Bakanlar Kurulu kararıyla
yürürlüğe konulan yönetmelikle düzenlenir.” MADDE 33- 2692 sayılı Kanunun ek 1 inci maddesinin birinci
fıkrasında yer alan “askerî görevleri haricindeki diğer görevleriyle ilgili”
ibaresi yürürlükten kaldırılmış ve aynı fıkrada yer alan “valiler” ibaresi “mülki
idare amirleri” şeklinde değiştirilmiştir . MADDE 34- 2692 sayılı Kanuna aşağıdaki ek madde eklenmiştir. “Düzenleme yetkisi EK MADDE 3- Bu Kanunun uygulanmasıyla ilgili tereddütleri
gidermeye ve bu yönde düzenleyici ve yönlendirici işlemler yapmaya İçişleri
Bakanlığı yetkilidir. Bu Kanunda bu maddeyi ihdas eden Kanun Hükmünde Kararname ile
yapılan düzenlemeler sebebiyle teşkilat, personel, eğitim ve diğer hususlarla
ilgili olarak yeni ihtiyaçların ortaya çıkması halinde, buna ilişkin düzenleme
yapmaya İçişleri Bakanlığının teklifi üzerine Bakanlar Kurulu yetkilidir.” MADDE 35- 2692 sayılı Kanunun 6 ncı, 9 uncu, 10 uncu, 11
inci, 16 ncı, 20 nci, 21/A, 21/B ve 22 nci maddeleri yürürlükten
kaldırılmıştır. MADDE 36- 2692 sayılı Kanuna aşağıdaki geçici maddeler
eklenmiştir. “Geçiş hükümleri GEÇİCİ MADDE 7- a) Disiplin işlerine ilişkin özel kanun çıkarılana
kadar Sahil Güvenlik personelinin disiplin suç ve cezaları Emniyet Teşkilatı
disiplin mevzuatına göre belirlenir. Diğer hususlarda 657 sayılı Devlet
Memurları Kanunu hükümleri uygulanır. Mülki idare amirleri ile sıralı amirler Sahil Güvenlik
personelinin disiplin amiridir. İçişleri Bakanı, Sahil Güvenlik Komutanlığının
her kademesindeki personeline resen disiplin cezası verebilir. İşçilerle sözleşmeli ve geçici personelin cezalandırılmaları ise
yürürlükte olan sözleşme hükümlerine göre yapılır. b) Mevcut fiili kadrolar 190 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin
eki (1) sayılı cetvelinde İçişleri Bakanlığı bünyesinde Sahil Güvenlik Komutanlığı
kadrolarına eklenmiştir. Ayrıca Sahil Güvenlik Hizmetleri Sınıfından iki adet
tuğamiral/Sahil Güvenlik Komutan Yardımcısı kadrosu ihdas edilmiştir. c) Sahil Güvenlik Teşkilatının tüm personeli başka hiçbir işleme
gerek olmaksızın, yeni durumlarına göre görevlerine devam ederler. Mevcut fiili
kadrolar, 190 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin eki (1) sayılı cetveline
İçişleri Bakanlığı bünyesinde Sahil Güvenlik Komutanlığı bölümü olarak
eklenmiştir. Bu şekilde 190 sayılı Kanun Hükmünde Kararnameye eklenmiş olan
kadro cetvellerinin anılan Kanun Hükmünde Kararname esas ve usullerine uygun
olarak yeniden düzenlemeye Devlet Personel Başkanlığı ile Maliye Bakanlığının
görüşü ve İçişleri Bakanlığının teklifi üzerine Bakanlar Kurulu yetkilidir. GEÇİCİ MADDE 8- Sahil Güvenlik Komutanlığı, personel temini ve
yetiştirilmesi konularında yeterli oluncaya kadar, komutanlık kadrolarında
görev yapacak olan amiral, subay, astsubay ihtiyacı İçişleri Bakanlığınca Milli
Savunma Bakanlığından talep edilebilir.” Yürütmenin durdurulması MADDE 38- (1) Olağanüstü hal süresince yayımlanan kanun
hükmünde kararnameler kapsamında alınan kararlar ve yapılan işlemler nedeniyle
açılan davalarda yürütmenin durdurulmasına karar verilemez.” II- İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca yapılan ilk
inceleme toplantısında, dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Volkan HAS
tarafından hazırlanan ilk inceleme raporu, dava konusu KHK kuralları okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: 2. Dava dilekçesinde özetle; olağanüstü hâl KHK’ları ile yapılması
öngörülen işlemlerin “tedbir” niteliğinde olması gerektiği,
tedbirin, mahiyeti gereği geçici bir nitelik taşıdığı, ilan edilen olağanüstü
hâlin sebep ve amacı, darbe girişimi nedeniyle bozulan kamu düzeninin etkili ve
süratli biçimde yeniden tesisi iken dava konusu kuralların bu amacın ötesine
geçerek bazı kurum ve kuruluşların teşkilatlanmasıyla ilgili düzenlemeler
öngördüğü, olağan kanunlarda olağanüstü hâl sona erdikten sonra da yürürlükte
kalmaya devam edecek değişiklikler yaptığı, bu nedenle dava konusu kuralların;
olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda çıkarılmış KHK olarak
nitelendirilemeyecekleri ve yargı denetimine tabi oldukları belirtilerek anılan
kuralların adil olması gereken hukuk düzenini zedelemeleri sebebiyle
Anayasa’nın 2. maddesine; yasama organının sahip olduğu yasama yetkisinin
yürütme organı tarafından kullanılmasına yol açtığından, kuvvetler ayrılığı
ilkesinin yer verildiği Anayasa’nın Başlangıç kısmına; yürütme organının,
kaynağını Anayasa’dan almayan bir yasama yetkisi kullanarak dava konusu
kuralları ihdas etmesi ve bu suretle yasama yetkisinin devredilmesi nedeniyle
Anayasa’nın 6., 7. ve 8. maddelerine; Anayasa’ya aykırı bir düzenleme yapılmış
olması sebebiyle Anayasa’nın bağlayıcılığını ve üstünlüğünü düzenleyen
Anayasa’nın 11. maddesine ve olağanüstü hâlin gerekli kılmadığı bir konuda
olağanüstü hâl KHK’sı çıkarılmış olması nedeniyle Anayasa’nın 121. maddesine
aykırı oldukları ileri sürülmüştür. A. Olağanüstü Hâl KHK’larının Anayasal Çerçevesi 3. Olağanüstü yönetim usullerine iç karışıklık, ayaklanma, savaş
tehlikesinin başgöstermesi, savaş hâli, doğal afet, ağır ekonomik bunalım ve
bunlara benzer nedenlerle devletin ve toplumun güvenliğini büyük ölçüde sarsan
durumlarla karşılaşıldığında başvurulur. Bu durumların, devletin ve toplumun
varlığı ve güvenliği bakımından büyük bir tehlike oluşturduğu kuşkusuzdur.
Olağan yönetimlerin ve olağan hukuk kurallarının bu tehlikelerin giderilmesinde
yetersiz kalması nedeniyle çağdaş hukuk sistemlerinde olağanüstü yönetim
biçimleri benimsenmiştir. Bir başka ifadeyle olağanüstü yönetim usulleri bir
zaruretten kaynaklanmakta olup demokratik anayasal düzenin korunması ve
sürdürülebilmesi için bu yönetim usullerine başvurulması zorunluluğu ortaya
çıkabilmektedir. Bu bağlamda olağanüstü yönetimlere neden olan tehlikelerin
bertaraf edilebilmesi, olaylar karşısında ivedi önlem ve karar alabilme
gereksinimi içerisinde bulunan yürütmenin yetkilerinin arttırılmasını
gerektirebilmektedir. 4. Bununla birlikte demokratik ülkelerde olağanüstü yönetim
usulleri, hukuku dışlayan keyfi yönetim anlamına gelmez. Olağanüstü yönetimler
kaynağını Anayasa’da bulan, anayasal kurallara göre yürürlüğe konulan, yasama
ve yargı organlarının denetiminde varlıklarını sürdüren rejimlerdir. Ayrıca
olağanüstü yönetimlerin amacı, anayasal düzeni korumak ve savunmak olmalıdır.
Bu nedenle olağanüstü hâl, yürütme organına önemli yetkiler vermesine, hak ve
özgürlükleri de önemli ölçüde sınırlandırmasına karşın sonuçta hukuki bir rejimdir. 5. Anayasa’da ilan sebebi dikkate alınarak iki tür olağanüstü hâl
yönetim usulü öngörülmüştür. Bu usullerden Anayasa’nın 119. maddesinde
düzenlenen olağanüstü hâle “Tabiî afet, tehlikeli salgın hastalıklar
veya ağır ekonomik bunalım hallerinde” ; 120. maddesinde düzenlenen
olağanüstü hâle ise, “ Anayasa ile kurulan hür demokrasi düzenini veya temel
hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketlerine ait
ciddî belirtilerin ortaya çıkması veya şiddet olayları sebebiyle kamu düzeninin
ciddî şekilde bozulması hallerinde ” başvurulabilir. Anayasa’nın 119.
maddesinde düzenlenen olağanüstü hâl, Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan
Bakanlar Kurulunca ilan edilebilirken, 120. maddesinde düzenlenen olağanüstü
hâl, Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulunca, Milli Güvenlik
Kurulunun da görüşü alındıktan sonra ilan edilebilir. 6. Anayasa’nın 121. maddesinin üçüncü fıkrasında “ Olağanüstü
hal süresince, Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kurulu,
olağanüstü halin gerekli kıldığı konularda, kanun hükmünde kararnameler
çıkarabilir. Bu kararnameler, Resmî Gazetede yayımlanır ve aynı gün Türkiye
Büyük Millet Meclisinin onayına sunulur; bunların Meclisce onaylanmasına
ilişkin süre ve usul, İçtüzükte belirlenir.” denilmektedir. Bu hükme
göre, olağanüstü hâllerde Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar
Kurulu, olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda KHK çıkarabilecektir. 7. Olağan dönemlerdeki KHK’lar
ile olağanüstü dönem KHK’ları arasında yetki, konu ve TBMM’de görüşülme
usulleri bakımından farklılıklar bulunmaktadır. Anayasa’nın 91. maddesine göre
olağan dönemlerdeki KHK’lar Bakanlar
Kurulu tarafından çıkarılırken olağanüstü dönem KHK’larında bu yetki,
Anayasa’nın 121. maddesinin üçüncü fıkrası ile 122. maddesinin ikinci fıkrasına
göre Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kuruluna aittir. O lağanüstü dönem KHK’ları, dayanaklarını doğrudan
doğruya Anayasa’dan alırlar ve bu nedenle yetki kanununun varlığına ihtiyaç
duymazlar. Buna karşılık olağan dönemlerdeki KHK’ların bir yetki kanununa
dayanmaları zorunludur. 8. Anayasa’nın 91. maddesinin birinci fıkrasına
göre, Anayasa’nın ikinci kısmının birinci ve ikinci bölümlerinde yer
alan temel haklar, kişi hakları ve ödevleri ile dördüncü bölümde yer alan
siyasi haklar ve ödevlerin olağan dönemlerdeki KHK’lar tarafından düzenlenmesi
mümkün olmadığı hâlde olağanüstü dönem KHK’ları açısından böyle bir konu kısıtlaması
bulunmamaktadır. 9. Öte yandan Anayasa’nın 121. ve 122. maddelerinin üçüncü
fıkralarında da olağanüstü dönem KHK’larının Resmî Gazete’de yayımlandıkları
gün TBMM’nin onayına sunulacakları, bunların TBMM’ce onaylanmasına ilişkin süre
ve usulün İçtüzük’te belirleneceği öngörülmüştür. TBMM İçtüzüğü’nün 128.
maddesine göre “Anayasanın 121 ve 122 nci maddeleri gereğince çıkarılan
ve Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulan kanun hükmünde kararnameler,
Anayasanın ve İçtüzüğün kanun tasarı ve tekliflerinin görüşülmesi için koyduğu
kurallara göre ancak, komisyonlarda ve Genel Kurulda diğer kanun hükmünde
kararnamelerle, kanun tasarı ve tekliflerinden önce, ivedilikle en geç otuz gün
içinde görüşülür ve karara bağlanır. / Komisyonlarda en geç yirmi gün içinde
görüşmeleri tamamlanmayan kanun hükmünde kararnameler Meclis Başkanlığınca
doğrudan doğruya Genel Kurul gündemine alınır.” Söz konusu maddede,
olağanüstü dönem KHK’larının da olağan dönem KHK’ları gibi komisyonlarda ve
Genel Kurulda öncelikle ve ivedilikle görüşüleceği hükme bağlanmakla birlikte
olağan dönem KHK’larından farklı olarak “öncelikle” ve “ivedilikle” görüşülme
hususu, birtakım sürelere bağlanarak somutlaştırılmıştır. 10. Temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması rejimi genel
olarak Anayasa’nın 13. maddesinde; savaş, seferberlik, sıkıyönetim ve
olağanüstü hâllerde hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması ise özel olarak
Anayasa’nın 15. maddesinde düzenlenmiştir. 15. maddede, “Savaş,
seferberlik, sıkıyönetim veya olağanüstü hallerde, milletlerarası hukuktan
doğan yükümlülükler ihlâl edilmemek kaydıyla, durumun gerektirdiği ölçüde temel
hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya tamamen durdurulabilir veya
bunlar için Anayasada öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabilir. /
Birinci fıkrada belirlenen durumlarda da, savaş hukukuna uygun fiiller sonucu
meydana gelen ölümler dışında, kişinin yaşama hakkına, maddî ve manevî
varlığının bütünlüğüne dokunulamaz; kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini
açıklamaya zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz; suç ve cezalar geçmişe
yürütülemez; suçluluğu mahkeme kararı ile saptanıncaya kadar kimse suçlu
sayılamaz.” hükümlerine yer verilmiştir. 11. Bu madde uyarınca olağanüstü hâllerde temel hak ve
özgürlüklerin kullanılmasının kısmen veya tamamen durdurulabilmesi veya bunlar
için Anayasa’da öngörülen güvencelere aykırı tedbirler alınabilmesi mümkündür.
Ancak 15. madde, bu konuda sınırsız bir yetki tanımamakta, temel hak ve
özgürlüklerin sınırlandırılmasına üç ölçüt getirmektedir. Buna göre sınırlandırma;
milletlerarası hukuktan doğan yükümlülüklere aykırı olmamalı, durumun
gerektirdiği ölçüde olmalı ve 15. maddenin ikinci fıkrasında belirtilen hak ve
özgürlüklere dokunmamalıdır. B. Olağanüstü Hâl KHK’larının Denetimi 12. İdarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun
açık olması, hukuk devleti ilkesinin gereğidir. Kanun hükmündeki düzenlemeler,
yargı denetimine konu yapılabildikleri ölçüde temel hak ve özgürlükler etkili
şekilde korunmuş ve güvence altına alınmış olur. Bu çerçevede, temel hak ve
özgürlüklerin olağan dönemlere göre daha fazla sınırlandırıldığı olağanüstü
dönem KHK’larının da bir hukuk devletinde Anayasa’ya uygunluk denetimine açık
olması gerektiği söylenebilir. Ancak bu durum, yargısal denetime istisna
getiren anayasal hükümlerin varlığını ve uygulanmasını etkilemez. Anayasa’da,
90. maddenin beşinci fıkrası, 125. maddenin ikinci fıkrası, 159. maddenin
onuncu fıkrası gibi yargı denetimini kısıtlayan kimi istisnai maddelere yer
verilmiştir. 13. Anayasa’nın 148. maddesinin birinci fıkrasının üçüncü cümlesi
de bu kapsamdadır. Nitekim anılan cümlede yer alan “… olağanüstü
hallerde, sıkıyönetim ve savaş hallerinde çıkarılan kanun hükmünde
kararnamelerin şekil ve esas bakımından Anayasaya aykırılığı iddiasıyla,
Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz.” hükmü ile olağanüstü dönem
KHK’ları, Anayasa Mahkemesinin yargısal denetiminin dışında bırakılmıştır. 14. Anayasa koyucunun olağanüstü dönem KHK’larının denetiminin
yasama organı tarafından yapılmasını istediği açıktır. Nitekim Anayasa’nın 121.
maddesinin gerekçesinin ilgili bölümü şu şekildedir: “ Olağanüstü haller
Anayasamızda yeni bir şekilde düzenlenmiştir. Tabiî afet ve ekonomik kriz
hallerinde ve diğer hallerde hükümete yasama meclisinin denetimi altında kanun
hükmünde kararname çıkartma yetkisi verilmiştir… Bütün tasarruflar yasama
meclisinin denetimi altında düzenlenecektir.” Bu gerekçe de denetim
yetkisinin parlamentoya bırakıldığını göstermektedir. 15. Anayasa’nın 148. maddesinde yer alan, olağanüstü hâl
KHK’larını şekil ve esas bakımından yargısal denetime kapatan hükmün Danışma
Meclisinde görüşülmesi sırasında yapılan açıklamalar da konuya ışık tutar
niteliktedir. Bu hükmün Anayasa’nın 148. maddesine eklenmesine ilişkin önergeyi
veren Danışma Meclisi Anayasa Komisyonu Başkanının “Olağanüstü hâllerde
çıkartılacak kanun hükmünde kararnameler, daha önce düzenlenen ve istisnaları
olan kanun hükmünde kararnamelerden farklı olarak, fert hak ve hürriyetlerini
ve diğer sosyal hakları da sınırlayabilecektir .... Onun içindir ki, bu
denetime tabi tutulmamalıdır… Biz diyoruz ki, bu tip kanun hükmündeki
kararnameler, Anayasa Mahkemesinin denetimine tabi değildir...” şeklindeki,
kuralın gerekçesi mahiyetindeki açıklamaları, Anayasa koyucunun olağanüstü
dönem KHK’larının yargı denetimi dışında bırakılmasını ve bu konuda sadece
yasama meclisinin denetiminin varlığını amaçladığını ortaya koymaktadır. 16. Bu amaç çerçevesinde Anayasa’nın 121. ve 122. maddelerinde
olağanüstü dönem KHK’larının Resmî Gazete’de yayımlandıkları gün TBMM’nin
onayına sunulması ve bunların TBMM’ce onaylanmasına ilişkin süre ve usulün TBMM
İçtüzüğü’nde belirlenmesi öngörülmüştür. Bu itibarla Anayasa, olağanüstü hâl
süresince olağanüstü hâlin gerekli kıldığı konularda olağanüstü hâl KHK’sı
çıkarma yetkisini, Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar Kuruluna,
bunları denetleme yetkisini ise yasama organına vermektedir. 17. Anayasa’nın 11. maddesinde Anayasa hükümlerinin yasama,
yürütme ve yargı organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri
bağlayan temel hukuk kuralları olduğu hükme bağlanmıştır. Anayasa’nın 6.
maddesinde de hiçbir kimse veya organın kaynağını Anayasa’dan almayan bir
Devlet yetkisi kullanamayacağı belirtilmiştir. Bu hükümler çerçevesinde Anayasa
hükümlerinin, Anayasa Mahkemesini de bağladığı ve yargı yetkisinin kaynağını ve
sınırlarını belirlediği hususunda kuşku bulunmamaktadır. 18. Anayasa Mahkemesinin görev ve yetkilerinin düzenlendiği
Anayasa’nın 148. maddesinde olağanüstü dönem KHK’larının şekil ve esas
bakımından Anayasa’ya aykırılığı iddiasıyla Anayasa Mahkemesinde dava
açılamayacağının açıkça belirtilmiş olması karşısında Anayasa’nın, anılan
düzenlemelerin herhangi bir ad altında yargısal denetime konu yapılması
bakımından Anayasa Mahkemesine bir yetki tanımadığı açıktır. 19. Anayasa Mahkemesinin önüne getirilen kuralın niteliğini
belirleme konusunda takdir yetkisine sahip olduğu kuşkusuzdur. Bu çerçevede bir
işlemin muhtevası esas alınarak maddi kritere veya işlemi tesis eden organ ve
başvurulan usuller esas alınarak şekli-organik kritere göre niteleme
yapılabilir. Hangi kriter esas alınırsa alınsın yapılan nitelemenin Anayasa’nın
çizdiği çerçevenin dışına çıkılması, başka bir ifadeyle olağanüstü hâl
KHK’larının şekil ve esas bakımından anayasaya uygunluk denetiminin yapılması
sonucunu doğurmaması gerekir. 20. Anayasa Mahkemesi bir konuda karar verirken, hiç kuşkusuz aynı
konuda daha önce verdiği kararları da değerlendirmekte ve bunu yaparken içtihat
istikrarı ile içtihadın değiştirilmesi ve geliştirilmesi ihtiyacı arasındaki
hassas dengeyi dikkate almaktadır. Bu bağlamda Mahkeme, içtihat değişikliğine
gittiğinde önceki kararlardan neden ayrıldığını açıklamalı ve yeni görüşünü
temellendirmelidir. 21. Anayasa Mahkemesi, konuya ilişkin olarak geliştirdiği
içtihadında maddi kriteri esas alarak, bir olağanüstü hâl KHK’sının gerçekten
Anayasa’nın 121. maddesinde öngörülen KHK olup olmadığını belirlemek için yer,
zaman ve konu bakımından inceleme yapmıştır. Mahkeme, 10.1.1991 tarihinde
oyçokluğuyla vermiş olduğu E.1990/25, K.1991/1 sayılı kararında belirttiği ve
E.1991/6, K.1991/20, E.1992/30, K.1992/36 ile E.2003/28, K.2003/42 sayılı
kararlarında sürdürdüğü içtihadında, “olağanüstü hâl KHK’sı” adı
altında yapılan düzenlemelerin Anayasa’nın öngördüğü ve Anayasa’ya uygunluk
denetimine bağlı tutmadığı olağanüstü hâl KHK’sı niteliğinde olup olmadıklarını
incelemek ve bu nitelikte görmediği düzenlemeler yönünden de Anayasa’ya
uygunluk denetimi yapmak zorunda olduğunu ifade ederek, olağanüstü hâl
KHK’sından söz edebilmek için yer, zaman ve konu ölçütlerini ortaya koymuştur.
Anayasa Mahkemesi bu ölçütler çerçevesinde olağanüstü hâl ilanının gerekli
kıldığı konuya ilişkin olmayan veya olağanüstü hâlin geçerli olduğu yer ya da
dönem hâricinde yürürlükte olacak düzenlemeleri, olağanüstü hâl KHK’sı
niteliğinde görmeyerek bunların olağan dönem KHK’sı olduğunu değerlendirip
yargı denetimine konu yapmış bulunmaktadır. 22. Anayasa Mahkemesinin, olağanüstü hâl KHK’sı şeklinde yapılan
düzenlemelerin gerçekten olağanüstü hâl KHK’sı niteliğinde olup olmadığını
belirlemek için yer, zaman ve konu ölçütlerini esas alarak yaptığı inceleme,
KHK kurallarının içeriğinin değerlendirilmesini gerektirmektedir. Böyle bir
değerlendirme de kuralların, esas bakımından Anayasa’ya uygunluk denetiminin
yapılması sonucunu doğuracaktır. Nitekim, 2003 yılında oyçokluğuyla verilen
kararda, 10.7.1987 tarihli ve 285 sayılı KHK’nın 425 sayılı KHK ile yeniden
düzenlenen 7. maddesinde yer alan “ Bu KHK ile Bölge Valisine tanınan
yetkilerin kullanılması ile ilgili idari işlemler hakkında iptal davası
açılamaz. ” biçimindeki hükmün Anayasa’nın 125. maddesiyle bağdaşmadığı
iddiası ele alınmıştır. Anayasa Mahkemesi K.1991/1 sayılı kararında söz konusu
kuralın olağanüstü hâl KHK’sı hükmü olduğunu, dolayısıyla yargı denetimine tabi
olmadığını belirterek iptal talebinin reddine karar vermesine rağmen 2003
yılında verilen K.2003/42 sayılı kararda, aynı hükmün Anayasa’nın 125.
maddesine aykırı olması nedeniyle olağanüstü hâl KHK’sı değil olağan KHK
olduğunu ifade ederek yargısal denetime tabi tutmuş ve yetki kanunu olmadığı
gerekçesiyle Anayasa’nın 91. maddesine aykırı bularak anılan hükmü iptal
etmiştir. Bu yaklaşım, Anayasa’nın 148. maddesindeki şekil ve esas bakımından
denetim yasağını tamamen anlamsız ve işlevsiz hâle getirmektedir. Zira
olağanüstü hâl KHK’larının yargısal denetimi mümkün olsaydı Anayasa Mahkemesi,
aynı incelemeyi yapacak ve kuralı Anayasa’nın 125. maddesine aykırı bularak
iptal edecekti. Bu tür bir yaklaşımla olağanüstü hâl KHK’sı niteliğinde olan
tüm kuralları bu kapsam dışına çıkarmak mümkündür. 23. Olağanüstü hâl KHK’larının Anayasa’ya aykırı düzenlemeler
içerdiğinin ileri sürülmesi, bunların anayasallık denetimine tabi tutulmaları
için yeterli değildir. Olağanüstü hâl KHK’larının Anayasa Mahkemesi tarafından
denetlenebilmesi için bu yöndeki bir anayasal yetkinin açıkça tanınması
gerekir. Anayasa’nın 148. maddesinin lafzı, Anayasa koyucunun amacı ve ilgili
yasama belgeleri göz önünde bulundurulduğunda, olağanüstü dönem KHK’larının
herhangi bir ad altında yargısal denetime tabi tutulamayacağı açıktır. Anılan
hükme rağmen yapılacak yargısal denetim, Anayasa’nın bağlayıcılığı ve
üstünlüğünü düzenleyen Anayasa’nın 11. maddesiyle ve hiçbir kimse veya organın
kaynağını Anayasa’dan almayan bir Devlet yetkisi kullanamayacağına ilişkin
Anayasa’nın 6. maddesiyle bağdaşmaz. C. İptali Talep Edilen KHK Kurallarının Değerlendirilmesi 24. İptali talep edilen 668 sayılı KHK, ülkemizde 15 Temmuz 2016
gecesi Türk Silahlı Kuvvetleri içerisinde örgütlenmiş olan bir cunta tarafından
demokratik anayasal düzeni cebir ve şiddet kullanarak ortadan kaldırma
teşebbüsü sonrasında ilan edilen olağanüstü hâl kapsamında çıkarılmıştır.
Cumhurbaşkanının başkanlığında 20.7.2016 tarihinde toplanan Bakanlar
Kurulu, Anayasa ile kurulan hür demokrasi düzenini veya temel hak ve
özgürlükleri ortadan kaldırmaya yönelik yaygın şiddet hareketlerine ait ciddi
belirtilerin ortaya çıkması ve şiddet olayları sebebiyle kamu düzeninin ciddi
şekilde bozulması nedeniyle Milli Güvenlik Kurulunun görüşünü de aldıktan sonra
yurt genelinde, 21.7.2016 tarihinden itibaren doksan gün süreyle olağanüstü hâl
ilan etmiş ve bu karar 21.7.2016 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.
Olağanüstü hâl ilan edilmesine yönelik söz konusu karar, TBMM’nin onayına
sunulmuş ve Genel Kurulun 21.7.2016 tarihli ve 1116 sayılı kararıyla da
onaylanmıştır. 25. Olağanüstü hâlin ilan edilmesi ve bu kararın TBMM tarafından
onaylanmasından sonra Cumhurbaşkanının başkanlığında toplanan Bakanlar
Kurulu tarafından, yurdun tamamında geçerli olmak üzere 25.7.2016 tarihinde 668
sayılı KHK çıkarılmış, 27.7.2016 tarihli ve 29783 (2. Mükerrer) sayılı Resmî
Gazete’de yayımlanmış ve aynı gün TBMM’nin onayına sunulmuştur. Dolayısıyla
dava konusu kuralları da içeren söz konusu KHK, Anayasa’nın 121. maddesine
dayanılarak olağanüstü hâlin geçerli olduğu dönem içerisinde çıkarılmış olan
bir olağanüstü hâl KHK’sıdır. 26. Anayasa’nın 121. maddesi uyarınca çıkarılan dava konusu KHK
hükümlerinin, Anayasa’nın 148. maddesinin birinci fıkrasının üçüncü
cümlesinde yer alan “… olağanüstü hallerde, sıkıyönetim ve savaş
hallerinde çıkarılan kanun hükmünde kararnamelerin şekil ve esas bakımından
Anayasaya aykırılığı iddiasıyla, Anayasa Mahkemesinde dava açılamaz.” hükmü
karşısında, esasa geçilerek yargısal denetiminin yapılması mümkün değildir. 27. Açıklanan nedenlerle, dava konusu kurallara yönelik iptal
taleplerinin yetkisizlik nedeniyle reddi gerekir. III- HÜKÜM 25.7.2016 tarihli ve 668 sayılı Olağanüstü Hal Kapsamında Alınması
Gereken Tedbirler ile Bazı Kurum ve Kuruluşlara Dair Düzenleme Yapılması
Hakkında Kanun Hükmünde Kararname’nin; A- 1. maddesinde yer alan “…ve bazı kurum ve
kuruluşlara dair…” ibaresinin, B- 4. maddesinin (1), (2), (3), (4) ve (7) numaralı
fıkralarının, C- 5., 6., 7., 10., 11., 12., 13., 14., 15., 16.,
17., 18., 19., 20., 21., 22.,
23., 24., 25., 26., 27., 28., 29., 30., 31., 32., 33., 34., 35., 36. ve 38.
maddelerinin, iptali taleplerinin yetkisizlik nedeniyle REDDİNE, 12.10.2016
tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Burhan ÜSTÜN Başkanvekili Engin YILDIRIM Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Serruh KALELİ Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Hasan Tahsin
  GÖKCAN Üye Kadir ÖZKAYA Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki
  HAKYEMEZ