ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2004/46 Karar Sayısı : 2007/60 Karar Günü : 17.5.2007 Resmi Gazete Tarih-Sayısı : 21.11.2007-26707 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Konya 1. İdare
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 8.5.1991 günlü, 3717 sayılı
Adli Personel ile Devlet Davalarını Takip Edenlere Yol Gideri ve Tazminat
Verilmesi ile 492 sayılı Harçlar Kanununun Bir Maddesinin Yürürlükten
Kaldırılması Hakkında Kanun'un 2. maddesinin 449 sayılı Kanun Hükmünde
Kararname ile değiştirilen altıncı fıkrasının Anayasa'nın 2., 10. ve 55.
maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Mahkemelerde keşiflerden elde edilen gelirler nedeniyle adli ve
idari yargı için ayrı ayrı hesaplar oluşturulmasını öngören Adalet Bakanlığı
işlemine karşı açılan davada itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırılık savını
ciddi bulan Mahkeme iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Kural 3717 sayılı Yasa'nın 2. maddesinin 449 sayılı Kanun Hükmünde
Kararname ile değiştirilen altıncı fıkrası şöyledir: “Birinci fıkrada sayılanlardan adli yargı hakim ve savcıları ile
adli yargıda görevli yazı işleri müdürü, zabıt katibi, mübaşir, icra müdürü,
icra müdür yardımcısı ile diğer personele tahakkuku müteakip yol tazminatının
1/2'si ödenir. Yol tazminatının kesilen 1/2'si o yerdeki bir kamu
bankasında açılan bir hesaba yatırılır. Bu hesaba yatırılan paraların % 10'u
her ayın ilk haftası içinde Ankara'da bir kamu bankasında açtırılan Adalet
Bakanlığı merkez hesabına gönderilir. Mahalli hesapta toplanan paraların arta
kalanı, o yargı çevresinde görevli adli yargı hakim ve savcıları ile adli
yargıda görevli yazı işleri müdürü, zabıt katibi, mübaşir, icra müdürü, icra
müdür yardımcısı ile diğer personeline (ceza infaz kurumu personeli hariç) ayda
bir, eşit miktarda ödenir; ancak, bu ödemenin yıllık tutarı en yüksek Devlet
memuru aylığının (ek gösterge dahil) yıllık tutarının yarısını geçemez.” B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında Anayasa'nın 2., 10. ve 55. maddelerine
dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU,
Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Mustafa YILDIRIM, Fazıl SAĞLAM ve A. Necmi
ÖZLER'in katılımlarıyla 23.6.2004 günü yapılan ilk inceleme toplantısında
öncelikle uygulanacak kural sorunu üzerinde durulmuştur: Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmakta
oldukları davalarda uygulayacakları kanun ya da kanun hükmünde kararname
kurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırlarsa, o hükmün iptali için
Anayasa Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca bir
mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış
ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kuralların
da o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralları,
davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı
sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunan
kurallardır. Yasa'nın 2. maddesinin 449 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile
değiştirilen 6. fıkrasının birinci tümcesinde, maddenin birinci fıkrasında
sayılanlardan adli yargı hakim ve savcıları ile adli yargıda görevli yazı
işleri müdürü, zabıt katibi, mübaşir, icra müdürü, icra müdür yardımcısı ile
diğer personele tahakkuku müteakip yol tazminatının 1/2'sinin ödeneceği kurala
bağlanmıştır. İtiraz başvurusunda bulunan mahkemenin bakmakta olduğu dava konusu
işlem, keşiflerden elde edilen paraların ne şekilde dağıtılacağı ile ilgilidir.
Altıncı fıkranın 1. tümcesi ise, bu konuda hesap oluşturulmadan önce bizzat
keşfe katılan adli yargı hakimi ve savcıları ile adli yargıda görevli yazı
işleri müdürü, zabıt katibi, mübaşir, icra müdürü, icra müdür yardımcısı ile
diğer personele verilecek yol tazminatını ilgilendirmektedir. Bu durumda,
itiraz isteminde bulunan Mahkemenin önündeki dava, makamından uzaklaşma
durumunda olanlara doğrudan verilecek ½ oranındaki yol tazminatı ile ilgili
değil, bu tazminatın kalan yarısının dağıtılmak üzere oluşturulacak hesap ile
ilgili olduğundan itiraza konu fıkranın birinci tümcesi davada uygulanacak
kural değildir. Bu nedenle, 23.6.2004 gününde yapılan toplantıda, 3717 sayılı
Yasa'nın 2. maddesinin 449 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirilen 6.
fıkrasının birinci tümcesine ilişkin başvurunun mahkemenin yetkisizliği nedeniyle
reddine, kalan bölümünün esasının incelenmesine oybirliği ile karar
verilmiştir. VI- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenilen Kanun Hükmünde Kararname kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ile
bunların gerekçeleri ve diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü: A- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 1- Kanun Hükmünde Kararnamelerin Yargısal Denetimi Hakkında Genel
Açıklama Anayasa'da, Kanun Hükmünde Kararnamelerin siyasal denetimi yanında
yargısal denetimi de öngörülmüştür. KHK'ler, işlevsel yönden yasama işlemi
niteliğinde olduklarından bunların yargısal denetimlerinin yapılması görev ve
yetkisi de Anayasa Mahkemesi'ne verilmiştir. Yargısal denetimde KHK'nin,
öncelikle yetki yasasına sonra da Anayasa'ya uygunluğu sorunlarının
çözümlenmesi gerekir. Her ne kadar, Anayasa'nın 148. maddesinde KHK'lerin yetki
yasalarına uygunluğunun denetlemesinden değil, yalnızca Anayasa'ya biçim ve
esas bakımlarından uygunluğunun denetlenmesinden söz edilmekte ise de,
Anayasa'ya uygunluk denetiminin içerisine öncelikle KHK'nin yetki yasasına
uygunluğunun denetimi girer. Çünkü, Anayasa'da, Bakanlar Kurulu'na ancak yetki
yasasında belirtilen sınırlar içerisinde KHK çıkarma yetkisi verilmesi öngörülmüştür.
Yetkinin dışına çıkılması, KHK'yi Anayasa'ya aykırı duruma getirir. Böylece,
KHK'nin yetki yasasına aykırı olması Anayasa'ya aykırı olması ile özdeşleşir. Olağanüstü Hal KHK'leri dayanaklarını doğrudan doğruya Anayasa'dan
(mad. 121) alırlar. Bu tür KHK'lerin bir yetki yasasına dayanması gerekli
değildir. Buna karşılık olağan dönemlerdeki KHK'lerin bir yetki yasasına
dayanması zorunludur. Bu nedenle, KHK'ler ile dayandıkları yetki yasası
arasında çok sıkı bir bağ vardır. KHK'nin yetki yasası ile olan bağı, KHK'yi aynı ya da değiştirerek
kabul eden yasa ile kesilir. KHK'nin Anayasa'ya uygun bir yetki yasasına
dayanması, geçerliliğinin ön koşuludur. Bir yetki yasasına dayanmadan
çıkartılan veya dayandığı yetki yasası iptal edilen bir KHK'nin kuralları,
içerikleri yönünden Anayasa'ya aykırılık oluşturmasalar bile Anayasa'ya
uygunluğundan söz edilemez. KHK'lerin Anayasa'ya uygunluk denetimleri, yasaların
denetimlerinden farklıdır. Anayasa'nın 11. maddesinde, “kanunlar Anayasaya
aykırı olamaz” denilmektedir. Bu nedenle, yasaların denetiminde, onların
yalnızca Anayasa kurallarına uygun olup olmadıkları saptanır. KHK'ler ise konu,
amaç, kapsam ve ilkeleri yönünden hem dayandıkları yetki yasasına hem de
Anayasa'ya uygun olmak zorundadırlar. Bir yetki yasasına dayanmadan çıkartılan veya yetki yasasının
kapsamı dışında kalan ya da dayandığı yetki yasası iptal edilen KHK'lerin
anayasal konumları birbirlerinden farksızdır. Böyle durumlarda, KHK'ler
anayasal dayanaktan yoksun bulunduklarından içerikleri Anayasa'ya aykırı
bulunmasa bile dava açıldığında iptalleri gerekir. Bu nedenlerle, iptaline karar verilen bir yetki yasasına
dayanılarak çıkarılan KHK'lerin, Anayasa'nın, 2. maddesindeki “Hukuk devleti”
ilkeleriyle 6. maddesindeki “Hiç kimse veya organ kaynağını Anayasadan almayan
bir devlet yetkisi kullanamaz.” kuralı ve KHK çıkarma yetkisine ilişkin 91.
maddesiyle bağdaştırılmaları olanaksızdır. 2- İtiraz Konusu Kuralın Anayasa'ya Aykırılığı Sorunu Başvuru kararında, itiraz konusu kuralın Anayasanın 2.
maddesindeki hukuk devleti ilkesine, 10. maddesindeki eşitlik ilkesine ve
ücrette adalet sağlanmasına ilişkin 55. maddesine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında 2949
sayılı Kanun'un 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi, yasaların Anayasa'ya
aykırılığı konusunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak
zorunda değildir. Taleple bağlı kalmak kaydıyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya
aykırılık kararı verebilir. Bu nedenle, konu Anayasa'nın 6. ve 91. maddeleri
yönünden de incelenmiştir. İtiraz konusu kuralı içeren 449 sayılı Kanun Hükmünde Kararname,
6.6.1991 günlü, 3755 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Görev ve Yetkileri ile
Bunların Personelinin Mali ve Soysal Haklarında Düzenlemeler Yapılmasına Dair
Yetki Kanunu'na dayanılarak çıkartılmıştır. KHK'nin dayandığı 3755 sayılı Yetki
Yasası, Anayasa Mahkemesi'nin 12.12.1991 günlü, E.1991/27, K.1991/50 sayılı
kararı ile iptal edilmiştir. Böylece, 449 sayılı KHK anayasal dayanaktan yoksun
kalmıştır. Bu nedenle, Anayasa'ya aykırı görülerek iptal edilen 3755 sayılı
Yetki Yasası'na dayanılarak çıkarılmış bulunan 3717 sayılı Yasa'nın 2.
maddesinin 449 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirilen 6. fıkrasının
birinci tümcesi dışında kalan bölümü Anayasa'nın 2., 6. ve 91. maddelerine
aykırıdır. İptali gerekir. Kuralın, Anayasa'nın 10. ve 55. maddeleri bakımından incelenmesine
gerek görülmemiştir. B- İptal Kararının Yürürlüğe Gireceği Gün Sorunu Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, “Kanun, kanun
hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların
hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten
kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği
tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı
günden başlayarak bir yılı geçemez” denilmekte, Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu
ve Yargılama Usulleri Hakkında Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü fıkrasında da
bu kural tekrarlanarak, beşinci fıkrasında Anayasa Mahkemesi'nin, iptal halinde
meydana gelecek hukuksal boşluğu kamu düzenini tehdit veya kamu yararını ihlâl
edici mahiyette görürse yukarıdaki fıkra hükmünü uygulayacağı belirtilmektedir. 8.5.1991 günlü, 3717 sayılı Yasanın 2. maddesinin 449 sayılı Kanun
Hükmünde Kararname ile değiştirilen 6. fıkrasının birinci tümcesi dışında kalan
bölümünün iptaline karar verilmesinin doğuracağı hukuksal boşluk, kamu yararını
bozucu nitelikte olduğundan gerekli düzenlemelerin yapılması amacıyla iptal
kararının Resmî Gazete'de yayımlanmasından başlayarak bir yıl sonra yürürlüğe
girmesi uygun görülmüştür. VII- SONUÇ A- 8.5.1991 günlü, 3717 sayılı Adli Personel ile Devlet Davalarını
Takip Edenlere Yol Gideri ve Tazminat Verilmesi ile 492 Sayılı Harçlar
Kanununun Bir Maddesinin Yürürlükten Kaldırılması Hakkında Kanun'un 2.
maddesinin 449 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile değiştirilen altıncı
fıkrasının birinci tümcesi dışında kalan bölümünün Anayasa'ya aykırı olduğuna
ve İPTALİNE, B- İptal edilen kuralın doğuracağı hukuksal boşluk kamu yararını
ihlal edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla
2949 sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları gereğince
iptal hükmünün, KARARIN RESMÎ GAZETEDE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK BİR YIL
SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, 17.5.2007 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Tülay
  TUĞCU Başkanvekili Haşim
  KILIÇ Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Mustafa
  YILDIRIM Üye A.
  Necmi ÖZLER Üye Şevket
  APALAK Üye Serruh
  KALELİ Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT