ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1972/51 Karar Sayısı:1973/4 Karar Günü:25/1/1973 Resmi Gazete tarih/sayı:21.5.1973/14541 İtiraz
yoluna başvuran : Boyabat Asliye Hukuk Mahkemesi İtirazın
konusu : Davalının iddiasını ciddi görerek 9 Mayıs 1960 günlü 7478 sayık Köy
İçme Suları hakkındaki Kanunun 11. ve 14. maddelerinin Anayasa'nın 36., 38., 114.
ve 132 maddelerine aykırı olduğu kanısına varan mahkeme konunun Anayasa
Mahkemesince incelenmesini istemiştir. I -
OLAY : Bir
köy tüzelkişiliğince, başka bir koy tüzelkişiliği aleyhine içme suyuna yapılan
elatmanın önlenmesi istemiyle açılan davada davalı köy, olayla ilgili 7478
sayılı Kanunun 11. ve 14. maddelerinin Anayasa'ya aykırı olduğunu ileri
sürmüştür. Mahkemece sözü edilen maddelerin Anayasa'ya aykırı olduğu yolundaki
iddia ciddi görülmüş, bu nedenle Anayasa Mahkemesine başvurulmasına ve duruşmanın
geriye bırakılmasına 3/10/1972 gününde karar verilmiştir. III
- YASA METiNLERl : A-7478
sayılı Köy İçme Suları hakkındaki Kanunun iptali istenen 11. ve 14. maddeleri : "Madde
II - Bu Kanunun tatbikini temin için umuma ait sular ile hususi Kanunlarla köye
veya köylere devir ve tahsis edilmiş veya köyün veya köylerin ötedenberi
intifamda bulunmuş olan Suları köyün veya köylerin veya meskûn mahallerin içme
suyu ihtiyacına göre tevzie, kıs men veya tamamen başka köyün, köylerin veya
meskûn mahallerin ihtiyacına tahsis etmeye veya tahsis şeklini değiştirmeye DSİ
Genel Müdürlüğü selâhiyetlidir. Suyun
bir veya birkaç köye aidiyetinin evvelce ferman ve mahkeme ilâmı gibi
vesikalara bağlanmış olması bu madde hükmünün tatbikine mani olamaz. Bu
hususta istimlâk yoluna gidilemez ve istimlâk kanunu hükümleri tatbik olunamaz. Su
tesislerinin vücuda getirilmesine ve su yollarının geçirilmesine lüzumlu olan
arazi Devletin hüküm ve tasarrufu altında veya köyün veya köylerin umumi
yerleri içinde bulunuyorsa o araziler hakkında dahi bu madde hükmü tatbik
olunur." "Madde
14 - 11. ve 13 üncü maddelerin tatbiki bakımından DSİ Umum Müdürlüğü ile
vilâyet idare heyetlerinin kararları kesindir. Bu
kararlar aleyhine adli ve idari kaza mercilerine müracaat edilemez." B-
Anayasa'nın itiraza dayanak tutulan maddeleri : "Made
36 - Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı
amacı ile, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet
hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz" "Madde
38 - (1488 sayılı Yasa ile değişik) Devlet ve kamu tüzel kişileri kamu
yararının gerektirdiği hallerde, karşılıklarını peşin ödemek şartiyle, özel
mülkiyette bulunan taşınmaz malları, kanunla gösterilen esas ve usullere göre,
tamamını veya bir kısmını kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idari irtifaklar
kurmaya yetkilidir. Ödenecek
karşılık, taşınmaz malın tamamının kamulaştırılması halinde, o malın malikinin
kanunda gösterilecek usûl ve sekile uygun olarak bildireceği vergi değerini;
kısmen kamulaştırmalarda da vergi değerinin kamulaştırılan kısma düsen
miktarını aşamaz. Kamulaştırılan
taşınmaz mal karşılığının vergi değerinden az takdir edilmesi halinde malikin
itiraz ve dava hakkı saklıdır. Çiftçinin
topraklandırılması, ormanların devletleştirilmesi, yeni orman yetiştirilmesi ve
iskân projelerinin gerçekleştirilmesi amaçlariyle kamulaştırılan taşınmaz mal
ve kıyıların korunması ve turizm amaciyle kamulaştırılan toprak bedellerinin
ödeme şekli kanunla gösterilir. Kanunun
taksitle ödemeyi öngördüğü hallerde çiftçinin topraklandırılması, ormanların
devletleştirilmesi, yeni orman yetiştirilmesi ve iskân projelerinin
gerçekleştirilmesi için konulacak süre yirmi yılı; ki yıların korunması ve
turizm amacıyla yapılacak kamulaştırmalarda ise bu süre on yılı aşamaz. Bu
takdirde taksitler eşit olarak ödenir ve kanunla gösterilen faiz haddine
bağlanır. Kamulaştırılan
topraktan o toprağı doğrudan doğruya işleten çiftçinin hakkaniyet ölçüleri
içinde geçinebilmesi için zaruri olan ve kanunla gösterilen kısmının ve küçük
çiftçinin kamulaştırılan toprağının bedeli herhalde peşin ödenir." "Madde
114 - (1488 sayılı Yasa ile değişik) idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı
yargı yolu açıktır. Yargı
yetkisi, yürütme görevinin kanunlarda gösterilen şekil ve esaslara uygun olarak
yerine getirilmesini sınırlayacak tarzda kullanılamaz. İdari eylem ve işlem
niteliğinde yargı kararı verilemez. İdarenin
işlemlerinden dolayı açılacak davalarda süre aşımı, yazılı bildirim tarihinden
başlar. idare
kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür. "Made
132 - Hâkimler, görevlerinde bağımsızdırlar; Anayasa'ya, kanuna, hukuka ve
vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir
organ, makam merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve
hâkimlere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde
bulunamaz. Görülmekte
olan bir dava hakkında Yasama Meclislerinde yargı yetkisinin kulanılması ile
ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz.
Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadır. Bu
organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların
yerine getirilmesini geciktiremez." IV -
İLK İNCELEME : Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 21/11/1972 gününde Muhittin Taylan,
Avni Givda, Fazıl Uluocak, Sait Koçak, Nuri Ülgenalp, Şahap Araç, İhsan Ecemiş,
Ahmet Akar, Halit, Zarbım, Ziya Önel, Kâni Vrana, Muhittin Gürün, Lûtfi
Ömerbaş, Şevket Müftügil ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun katılmalariyle yapılan ilk
incelemede; dosyada eksik bulunmadığı anlaşılarak işin esasının 7478 sayılı
Kanunun 11. maddesinin birinci fıkrası ile sınırlı olarak incelenmesine
oyçokluğu ile karar verilmiştir. Gerçekten
tümünün iptali istenen 11. maddenin ikinci fıkrasında, "Suyun bir veya
birkaç köye aidiyetinin evvelce ferman ve mahkeme ilâmı gibi vesikalara
bağlanmış olması bu madde hükmünün tatbikine mani olamaz" denilmektedir.
Yani böyle bir durumda dahi, DSİ Genel Müdürlüğüne tanınan yetkinin
engellenemeyeceği hükme bağlanmıştır. Mahkeme bu hükmü uygulama durumunda
değildir. Çünkü davada iki taraftan herhangi biri ferman veya mahkeme ilâmı
yahut bunlara benzer bir belgeye dayandığını ileri sürmemiştir. Maddenin
üçüncü ve dördüncü fıkralarında; kamulaştırma yoluna gidilemeyeceği ve
kamulaştırma hükümlerinin uygulanamayacağı açıklanmıştır. Davayı gören mahkeme
uyuşmazlığı çözmek için bu hükümleri de uygulama durumunda değildir. Çünkü
ortada kamulaştırma ile ilgili bir tek istek yoktur; kamulaştırma parası da
istenilmiş değildir. Davanın konusu sadece içme suyuna el atmanın önlenmesine
ilişkindir. Anayasa'nın
1488 sayılı Yasa ile değişik 151. maddesi hükmüne göre mahkeme, ancak baktığa
davada uygulayabileceği hükümlerin iptali için Anayasa Mahkemesine
başvurabilir. Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkındaki
22/4/1962 günlü, 44 sayılı Kanunun 27. maddesinde dahi bu kural öngörülmüştür.
Şu halde görülen davada uygulama olanağı bulunmadığı yukarıda açıklanan
hükümlerin esas inceleme dışı bırakılması gerekir. Öte
yandan 7478 sayılı Kanunun 14. maddesinde yazılı DSi Genel Müdürlüğü
kararlarına karşı kaza mercilerine başvurulamıyacağına ilişkin hüküm 18/7/1963
günlü, 293 sayılı Kanunla kaldırılmış olduğundan yürürlükte değildir.
Yürürlükte olmayan ve daha önce kazanılmış bir hakkın konusunu dahi oluşturacak
nitelikte bulunmayan hükmün, mahkemece davada uygulama olanağı yoktur. Bu
kurala yönelen itiraz yersizdir ve bu nedenle inceleme dışı bırakılmıştır. 7478
sayılı Kanunun 11. maddesinin birinci fıkrasına gelince; bu fıkrada içme
suyunun ihtiyaca göre tevzie, kısmen veya tamamen başka köyün, köylerin veya
meskûn mahallerin ihtiyacına tahsis etmeye veya tahsis şeklini değiştirmeye DSİ
Genel Müdürlüğünün yetkili olacağı belirtilmiştir. Davacı
köy tahsis kararına dayanmakta ve karşı tarafın öteden beri birlikte
kullanıldığı gerekçesiyle yaptığı müdahalenin menini istemektedir. Mahkeme
önce, suyun öteden beri birlikte kullanıldığını gözönüne alarak bu durumun dava
sonuna değin sürdürülmesine tedbir niteliğinde karar vermiş; ancak davacı köyün
tahsis kararına dayanarak yaptığı itiraz üzerine önceki tedbir kararını
kaldırarak dava sonuçlanıncaya değin suyun davacıya teslimini
kararlaştırmıştır. Bu
da bir ara kararı niteliğindedir. Mahkeme işi bitirici kararım vereceği zaman
sözkonusu tahsis işlemini gözönüne alarak, başka deyimle 7478 sayılı Yasa'nın
11. maddesinin birinci fıkrası kuralını uygulayarak uyuşmazlığı çözecektir. Şu
duruma göre itirazın bu kuralla sınırlı olarak incelenmesi gereklidir. Fazıl
Uluocak, Halit Zarbun, Kâni Vrana, Şevket Müftügil, Ahmet H. Boyacıoğlu
mahkemenin 11. maddenin birinci fıkrasındaki kuralı da uygulayamayacağını ileri
sürerek bu görüşe katılmamışlardır. V -
ESASIN İNCELENMESİ : İtirazın
esasına ilişkin rapor, mahkemenin gerekçeli kararı ve ekleri, iptali istenen
kanun hükmü ile dayanılan Anayasa hükümleri, bunlara ilişkin yasama hazırlık
belgeleri, dosyada bulunan bütün yazılar ve konu ile ilgili öteki metinler
okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü : İtiraz
yoluna başvuran mahkeme Anayasa'ya aykırılık görüşünü özellikle Anayasa'nın
mülkiyet hakkına ilişkin 36. ve kamulaştırmayı düzenliyen değişik 38.
maddesindeki ilkelerle desteklemektedir. Önceden
şurasını belirtmek yerinde olacaklar : incelenmekte olan iş bir mülkiyet
konusunu içermekte değildir. Onun için de Anayasa'ya uygunluk denetiminde
Anayasa'nın 36. ve değişik 38. maddelerinin ölçü olarak ele alınması
düşünülemez. Sözkonusu olan 7478 sayılı Kanun kapsamına giren bir sudur. 7478
sayılı Kanunun 11. maddesinin birinci fıkrasında sözü edilen sular ise özel
mülkiyet kavramı içinde olan sular değildir. Bu sular maddede açıkça
belirtildiği ve itiraz yoluna başvuran mahkemece de kabul edildiği üzere kamuya
ait veya özel kanunlarla köye veya köylere devir ve tahsis edilmiş yahut köyün
yahut köylerin ötedenberi intifaında bulunmuş sulardır. Bu tür suların hepsi
esasında Devletin hüküm ve tasarrufundaki kamu suları niteliğini taşınmaktadır.
Ancak bu suların kullanılması belirli bir köye veya köylere usulünce tahsis
edilmiş olabilir. Devlet bu tahsis biçimini, kamu yararı olduğundan, daima
değiştirmeğe yetkilidir. Yine Devletin hüküm ve tasarrufundaki bir suyun öteden
beri bir köyce kullanılagelmiş olması halinde, o yörede sonradan oluşan
gereksinmeler dolayısiyle köyün intifaının sınırlarıdırılması, hatta bu köy
için başka olanakların ortaya çıkması halinde intifa hakkının Devletçe geri
alınması mümkündür. Şu duruma göre bütün bu işlemleri düzenleyen yasama
tasarruflarının Anayasa'ya aykırılığını düşünmek yersiz ve dayanaksız kalır. Köylere,
tahsis veya intifa yoluyla bırakılmış kamu sularını, kazanılmış hak kuraliyle
ilişki kurmak suretiyle özel mülkiyet hakkı sınırları içine alma düşüncesi de
Anayasa'nın 2. maddesinde sözüedilen demokratik hukuk devleti ilkesiyle
bağdaşamaz. Gerçekten kazanılmış hak kavramı, daha çok özel mülkiyet hakkı
alanı içinde etki yapan bir hukuk kuralıdır. Yukarıda
açıkça belirtildiği üzere, iptali istenen kanun hükmünde sözü edilen sular ise
özel mülkiyet konusu olmadığından, üzerlerinde kazanılmış bir hakkın varlığı da
kabul edilemez. Devletin hüküm ve Tasarrufu altındaki suların intifa ve tahsis
biçimi Devletçe toplum yararı gereklerine göre yasama yoliyle ve idari
işlemlerle değiştirilebilir. Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen demokratik
hukuk devleti ilkesinin bu tür yasama tasarruflarını engellediği ileri
sürülemez. Bu yöne ilişkin itiraz kösterilen nedenlerle reddedilmelidir. Burada
Anayasa'nın 49. maddesinin de gözönünde bulundurulması gerektir. Sözüedilen
maddede "Devlet, herkesin beden ve ruh sağlığı içinde yaşayabilmesini ve
tıbbî bakım görmesini sağlamakla ödevlidir" denilmektedir. Kuralın
taşıdığı anlam geniştir ve belirli bireyleri veya toplulukları değil, Türkiye
sınırları içinde yaşayan Türk yurttaşlarının tümünü kapsamaktadır. Devletin
sağlık tedbirlerini alırken içme Suları konusunu da bu yöndeki çalışmalarının
en önemlilerinden biri olarak görmesi ve düzenlemesi gerekecektir, içme
sularının, özellikle kırsal bölgelerde, halka ucuz ve en adaletli bir biçimde
sağlanmasını ve dağıtılmasını öngören bir düzenin ortaya konulması sosyal
devlet ilkesinin zorunlu bir sonucudur. Anayasa bunu bir ödev olarak Devlete
yüklemiştir. Temiz içme suyundan yoksun halk toplulukları arasında ne gibi
hastalıkların türeyeceği ve bu hastalıkların giderek ülke düzeyine nasıl
yayılacağı tıp bilimi ve özellikle halk sağlığı alanında önemli bir sorun
yaratmaktadır. Bu sorun üzerinde yurt çapında düşünülmesi ve köy içme
sularından bütün köylerin adaletli bir biçimde yararlanmasını sağlamak üzere
teknik bir örgütün görevlendirilmesi, bu görev yapılırken eski yararlanma
geleneklerini ve olanaklarını korumakla değil, duyulan yeni değişik ihtiyaçlara
ve karşılaşılan sosyal zorunluklara uygun tedbirleri almakla bir çare bulunması
gerekmektedir. Görülüyor ki Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğünün Anayasa'nın
buyruğuna uygun düşen böyle bir görevle yükümlü tutulmasında ve bu konuda
gerekli kanunî yetkilerle donatılmasında Anayasa'ya aykırılık bir yana 49.
madde yönünden zorunluk bile vardır. Özetlemek
gerekirse itiraz ve inceleme konusu kural Anayasa'ya aykırı değildir; itiraz
reddedilmelidir. SONUÇ
: 9
Mayıs 1960 günlü, 7478 sayılı Köy içme Suları hakkındaki Kanunun sınırlama
kararı uyarınca incelenen 11.. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve itirazın reddine 25/1/1973 gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkan Muhittin
  Taylan Başkanvekili Avni
  Givda Üye Fazıl
  Uluocak Üye Sait
  Koçak Üye Nuri
  Ülgenalp Üye Şahap
  Arıç Üye İhsan
  Ecemiş Üye Ahmet
  Akar Üye Halit
  Zarbun Üye Abdullah
  Üner Üye Kâni
  Vrana Üye Muhittin
  Gürün Üye Lûtfi
  Ömerbaş Üye Şevket
  Müftügil Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu KARŞIOY
YAZISI 7478
sayılı Köy içme Suları Hakkındaki Kanunun 11. maddesinin birinci fıkrasında;
içme suyunu ihtiyaca göre tevzie, kısmen veya tamamen başka köyün, köylerin
veya mezkûr mahallerin ihtiyacına tahsis etmeye veya tahsis şeklini
değiştirmeye DSİ Genel Müdürlüğünün yetkili olacağı açıklanmıştır. Bu fıkrada
belirlenen yetkiye dayanılarak DSİ Genel Müdürlüğünce alınan karar, idari bir
işlem tesisi niteliğindeki kararlardandır. Diğer idarî kararlar gibi bu
konudaki kararlar da yargı denetimine tâbidir. Ancak bu yargı denetimi
yetkisinin genel mahkemelerce değil, idarî yargı mercilerince kullanılması
Anavasa'nın 140. ve 521 sayılı Danıştay Kanununun 30. maddeleri gereğidir. Hal
böyle olunca DSİ Genel Müdürlüğünce alınan kararlardan haklarının bozulduğunu
ileri sürenler her şeyden önce Danıştay'a başvurup iptal kararı almaları
gereklidir. Böyle bir iptal kararı getirilmedikçe idarî tasarrufun, yani köy
içme suyu tahsis kararının kanunî dayanağının bulunmamasından söz edilemez.
Genel mahkemede açılan elatmanın önlenmesi davasında, taraflardan biri bu idarî
tasarrufun haksızlığını ileri süremez. Kanunda
kesin delil olarak gösterilen tahsis belgesinin dosyada var olup olmadığının
genel mahkemece elbette araştırılması gerekir. Fakat bu araştırma işi, belgenin
dayandığı kanun hükmünü uygulama anlamında değildir. Davada Anayasa'ya
aykırılık iddiasının özü, doğrudan doğruya belgenin hukuki varlığına, başka bir
deyişle belgenin dayandığı idari tasarrufa müteveccihtir. Bir idari tasarrufun
yürürlük koşullarını ve hukuki varlığına etki yapan unsurların kanun
hükümlerine uygunluğunu tartışma ve inceleme mercii Danıştaydın Şu halde
açılacak böyle bir idari dava sırasında 11. maddede yazılı tahsis yetkisi
hükmünün Anayasaya aykırı olduğu kanısına varıldığı veya taraflarca ileri sürüldüğü
takdirde, konunun Danıştay'ca Anayasa mahkemesine getirilmesi mümkündür. Genel
mahkeme böyle bir davaya bakmaya yetkili olmadığı ve sadece elatma davasındaki
tarafların hareketlerinde kanuni bir dayanak olup olmadığını incelemekle
yetindiği için tahsis yetkisine ilişkin fıkrayı uygulama durumunda değildir,
böyle olunca itirazın, itiraz eden mahkemenin yetkisizliği yönünden reddi
gerekir. İlk
inceleme sonunda, davanın esasının incelenmesine ilişkin çoğunluk kararına
yukarıda açıklanan nedenlerle karşıyız. Üye Fazıl
  Uluocak Üye Halit
  Zarbun üye Kâni
  Vrana Üye Şvket
  Müftügil Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu