ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas
Sayısı     :  2018/2 Karar Sayısı 
:  2018/43 Karar Tarihi
:  2/5/2018 R.G. Tarih –
Sayı :  30/5/2018 – 30436 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Yozgat İdare Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 11/6/2010
tarihli ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki Sağlığı, Gıda ve Yem
Kanunu’nun 26. maddesinin (5) numaralı fıkrasının üçüncü cümlesinin Anayasa’nın
2. ve 125. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi
talebidir. OLAY : Bir
işyerinde satılan hazır gıdanın zehirlenmeye sebep olduğu şikâyeti üzerine
yapılan denetimde analiz için alınan numunenin tahlil sonuçları çıkana kadar
tedbir amaçlı olarak işyerinin sekiz saat süreyle kapatılması ve yediemine
teslim edilen gıdanın tüketim tarihinin geçmesi nedeniyle imhası sonucu
uğranılan zararın tazmini talebiyle açılan tam yargı davasında itiraz konusu
kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için
başvurmuştur. I.    İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 26. maddesi şöyledir: “MADDE 26- (1) Gıda, yem ve bitki sağlığı ile ilgili işlemlerde,
insan sağlığı ve yaşamının azamî düzeyde korunmasının sağlanabilmesi için, risk
analizine dayanılması zorunludur. Risk analizi yapılmasına uygun olmayan ya da
tedbirin niteliğine göre risk analizi uygulanamayan durumlarda bu hüküm
uygulanmaz. (2) Bağımsız, tarafsız, şeffaf ve bilimsel esaslara göre risk
değerlendirmesi yapmak üzere; araştırma   kurumları,  araştırma
  enstitüleri,   üniversitelerin   konu ile
ilgili fakültelerinin temsilcileri ile gerektiğinde diğer uzman kişilerin
katılabileceği, konularına göre risk değerlendirme komisyonları oluşturulur.
Komisyonların yapacağı risk değerlendirme sonuçları tavsiye niteliğindedir. Bu
komisyonların sekretaryasını yürütmek üzere Bakanlıkça risk değerlendirme
birimi kurulur. Risk değerlendirme birimi ulusal ve uluslararası benzeri
kuruluşlarla işbirliği yapabilir. (3) Risk yönetimi ve risk iletişimi, risk değerlendirme sonuçları
ve bilimsel veriler, tartışılan konu ile ilgili diğer faktörler ve ihtiyatlılık
ilkesi dikkate alınarak Bakanlık tarafından yapılır. (4) Bakanlık, belgelere erişim konusundaki hükümler saklı kalmak
kaydıyla, bir gıda ve yemin insan ve hayvan sağlığı açısından risk oluşturabileceğinden
şüphe duyulması üzerine, riskin mahiyeti, ciddiyeti ve büyüklüğüne göre, riski
önlemek, azaltmak veya yok etmek için alınan ya da alınması öngörülen önlemleri
belirler; riskin mahiyeti ve alınan tedbirler hakkında kamuoyunu bilgilendirir. (5) Elde edilen bilgilerin değerlendirilmesi sonucunda, herhangi
bir gıda veya yemin insan ve hayvan sağlığı üzerinde zararlı bir etkisinin
olması ihtimali belirmesine rağmen, bilimsel belirsizliklerin devam etmesi
durumunda, kapsamlı bir risk değerlendirmesine imkân sağlayacak daha fazla
bilimsel veri elde edilinceye kadar, Bakanlık geçici olarak üretimin
durdurulması, piyasaya arz, tüketimi engelleme, toplatma ve benzeri ihtiyati
tedbirlere başvurabilir. İlgililerin, Bakanlığın belirlediği ihtiyati tedbirlere
uyması zorunludur . Bu ihtiyati tedbirlerin uygulanması sonucu Bakanlığa
herhangi bir sorumluluk yüklenemez, Bakanlıktan herhangi bir tazminat talep
edilemez. (6) Bakanlık, bitki, bitkisel ürün, gıda, yem ve canlı hayvanlarda
pestisit, farmakolojik etkili maddeler, ağır metaller, mikotoksinler ve
mikroorganizmalar gibi istenmeyen maddelerin kontrolü amacıyla, numune almak,
gözlem, ölçüm ve değerlendirme yapmak suretiyle izleme yapar. Elde edilen
veriler risk değerlendirmesi ve risk iletişiminde kullanılır. (7) Bu maddenin uygulanması ile ilgili usul ve esaslar Bakanlıkça
çıkarılacak yönetmelik ile belirlenir.” II.  İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri
uyarınca Zühtü ARSLAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Serdar ÖZGÜLDÜR, Serruh
KALELİ, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Recep KÖMÜRCÜ, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz
AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Rıdvan
GÜLEÇ, Recai AKYEL ve Yusuf Şevki HAKYEMEZ’in katılımlarıyla 18/1/2018
tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından
işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2.  Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Elif
KARAKAŞ tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun
hükmü, dayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer yasama
belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A.  İtirazın Gerekçesi 3.  Başvuru kararında özetle Anayasa’da
idarenin hizmet kusuruna dayanan tazmin sorumluluğuna işaret edildiği, idari
yargıda ilgililerin kişisel hukuki durumlarında ortaya çıkan hak ihlallerinin
giderilmesini amaçlayan tam yargı davalarının kamu hizmetlerinin idarece
gereklerine uygun olarak yerine getirilmesini sağlayan etkin bir denetim aracı
olduğu, bu tür uyuşmazlıklarda kanun hükmü ile idarenin sorumlu
tutulamayacağının düzenlenmesinin hukuk devletinin gereği olan adalet ve
hakkaniyet ilkeleriyle bağdaşmadığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2. ve 125.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. B.  Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 4.  Kanun’un 26. maddesinin (5) numaralı
fıkrasının birinci ve ikinci cümlelerinde; elde edilen bilgilerin
değerlendirilmesi sonucunda herhangi bir gıda veya yemin
insan ve hayvan sağlığı üzerinde zararlı bir etkisinin olması ihtimalinin
belirmesine rağmen bilimsel belirsizliklerin devam etmesi durumunda, kapsamlı
bir risk değerlendirmesine imkân sağlayacak daha fazla bilimsel veri elde
edilinceye kadar Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığının geçici olarak üretimin
durdurulması, piyasaya arz, tüketimi engelleme, toplama ve benzeri ihtiyati
tedbirlere başvurabileceği, ilgililerin Bakanlığın belirlediği ihtiyati
tedbirlere uymasının zorunlu olduğu öngörülmektedir. İtiraz konusu üçüncü
cümlede ise bu ihtiyati tedbirlerin
uygulanması sonucu Bakanlığa herhangi bir sorumluluk yüklenemeyeceği ve
Bakanlıktan herhangi bir tazminat talep edilemeyeceği hüküm altına
alınmaktadır. 5. Anayasa’nın 125. maddesinin
birinci fıkrasında, idarenin her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolunun
açık olduğu; yedinci fıkrasında da idarenin kendi eylem ve işlemlerinden doğan
zararı ödemekle yükümlü bulunduğu belirtilmektedir. 6.  Anayasa’nın 125. maddesinin birinci fıkrasında “İdarenin
her türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır.” denilerek
idarenin hukuka bağlılığı, yargı denetimi sayesinde etkili biçimde sağlanmış ve
idare edilenler, idarenin kanunsuz ve keyfî davranışlarına karşı korunmuştur.
Anayasa’da sayılan istisnai hâller dışında idari eylem ve işlemlere karşı yargı
yolunun kapatılabilmesi olanaklı değildir. 7.  Anayasa’nın anılan hükmü, yetkili idare organlarının kamu
hizmetlerini yürütmek üzere idari eylem ve işlem şeklinde ortaya koydukları
tasarrufların kanunun koyduğu esas ve şekillere ve kanunun amacına uygun olarak
yapılmış olup olmadığının yargı mercilerince incelenip değerlendirilmesini
gerektirmektedir. 8. İtiraz konusu kural uyarınca uygulanması hâlinde sonuçlarından
Bakanlığa herhangi bir sorumluluk yüklenemeyeceği ve Bakanlıktan herhangi bir
tazminat talep edilemeyeceği belirtilen “geçici olarak üretimin
durdurulması, piyasaya arz, tüketimi engelleme, toplatma ve benzeri ihtiyati
tedbirler” şeklindeki işlemler idari işlem niteliğindedir. 9.  İtiraz konusu kuralda Bakanlıkça uygulanacak ihtiyati
tedbirlere karşı yargı yoluna başvurulamayacağı yolunda bir ifadeye yer
verilmemekle birlikte ihtiyati tedbirlerin uygulanması nedeniyle Bakanlığa
herhangi bir sorumluluk yüklenemeyeceğinin ve Bakanlıktan herhangi bir tazminat
talep edilemeyeceğinin öngörülmesi suretiyle söz konusu ihtiyati tedbirler
nedeniyle açılacak davalarda idarenin işlemlerinin hukuka uygunluğunun
denetlenmesi engellenmekte, bu işlemlere karşı yargı yolu dolaylı olarak
kapatılmaktadır. 10.  Öte yandan Anayasa’da idarenin kendi eylem ve
işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlü olduğu belirtilmesine rağmen yargı
yolunu kapatan itiraz konusu kural aynı zamanda idarenin uyguladığı ihtiyati
tedbirlerden dolayı zarara uğrayan ilgililerin söz konusu zararlarının
tazminini de olanaksız kılmaktadır. 11.  Gıda ve yemlerin üretiminin, dağıtımının, satışının ve
tüketiminin durdurulması gibi ihtiyati tedbir uygulamaları sonucunda aleyhine
tedbir uygulanan kişilerin maddi ve/veya manevi zarara uğrayabileceği tabiidir.
Buna karşılık tedbir uygulanmasına yol açan genel sağlığa yönelik risk
şüphesinin oluşmasına tedbire maruz kalan kişinin kendisi sebep olmuş ise
meydana gelen zarara bu kişinin katlanması gerektiğinde kuşku bulunmamaktadır.
Ancak Bakanlıkça haksız ya da kusurlu şekilde uygulanan veya herhangi bir
hukuka aykırılık bulunmasa dahi sonuçları itibarıyla ilgilisine hakkaniyete
aykırı biçimde külfet yükleyen zararlara yol açan ihtiyati tedbir uygulamaları
söz konusu olabilir. Bu tür ihtiyati tedbirler nedeniyle meydana gelen
zararların idari işlemden doğan zarar niteliğinde olduğu ve Anayasa’nın 125.
maddesinin yedinci fıkrası uyarınca idarenin mali sorumluluğunu gerektirdiği
tartışmasızdır. 12.  Bu bağlamda itiraz konusu kural uyarınca Bakanlığın
idari tedbir niteliğinde tesis ettiği söz konusu işlemler, Anayasa’da yer alan
ve yargı yolu kapalı olan işlemler arasında yer almadığından bu işlemlerden
dolayı Bakanlığa bir sorumluluk yüklenemeyeceği ve Bakanlıktan herhangi bir
tazminat talep edilemeyeceğini öngören itiraz konusu kural, kapsamı ve
sonuçları itibarıyla Anayasa’nın 125. maddesine aykırılık oluşturmaktadır. 13. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 125. maddesine aykırıdır. İptali gerekir. Kural, Anayasa’nın 125. maddesine aykırı bulunarak iptal
edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 2. maddesi yönünden incelenmesine gerek
görülmemiştir. IV. HÜKÜM 11/6/2010 tarihli ve 5996 sayılı Veteriner Hizmetleri, Bitki
Sağlığı, Gıda ve Yem Kanunu’nun 26. maddesinin (5) numaralı fıkrasının üçüncü
cümlesinin Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 2/5/2018
tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Burhan ÜSTÜN Başkanvekili Engin YILDIRIM Üye Serdar ÖZGÜLDÜR Üye Serruh KALELİ Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Hasan Tahsin
  GÖKCAN Üye Kadir ÖZKAYA Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki
  HAKYEMEZ