ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas No.:1963/86 Karar No.:1965/63 Karar tarihi:21/12/1965 Resmi Gazete tarih/sayı:9.4.1966/12270 Davacı
: Adalet Partisi Cumhuriyet Senatosu ve Millet Meclisi Grupları Dâvanın
konusu : 1632 sayılı Askerî Ceza Kanununun 17 nci maddesine eklenen ve adlî
âmirlerin bedeli 25 lirayı geçmeyen şeyler için istirdat ve tazminata karar
vereceğine dair olan hüküm ile; Aynı
Kanunun kolordu kumandanlarının emriyle şartla tahliye kararının geri alınacağı
hakkındaki 53/3 ve yine aynı kanunun okulların selâhiyetlileri tarafından
verilen kararlar aleyhine vâkı itiraz üzerine adlî âmirin tasdik kararının kati
olduğuna dair olan 154/2 nci maddelerinin; Anayasa'ya
aykırı olduğu ileri sürülerek iptali istenmiştir. İNCELEME
: Anayasa
Mahkemesi içtüzüğünün 15 inci maddesi uyarınca 4/3/19-63 gününde yapılan ilk
incelemede : 1 -
Dilekçede, Büyük Millet Meclisi grupları adına imzası bulunan Ali Naili Erdem
ve Cahit Okurer'in grup Başkanı veya Başkan vekili olduklarına dair onanlı
belgenin iki ay içinde gönderilmesi için tebligat yapılmasına oybirliğiyle; 2 -
Dilekçede, gerekçe açıklanmamış olduğundan bu eksikliğin iki ay içinde tamamlanması
için tebligat yapılmasına, üyelerden İhsan Keçecioğlu, Celâlettin
Kuralmen,Yekta Aytan, Hakkı Ketenoğlu ve Muhittin Gürün'ün dilekçedeki
açıklamanın yeterli olduğu yolundaki muhalefetleriyle ve oyçokluğuyla; Karar
verildikten sonra yapılan tebligat üzerine gerekçe gösterilmiş ve Cahit
Okurer'in Adalet Partisi Cumhuriyet Senatosu Grup Başkanvekili ve Ali
Naili Erdem'in Adalet Partisi Millet Meclisi Grup Başkanvekili olduklarına dair
belgeler eklenmiş ve şu suretle eksiklikler süresi içinde tamamlanmış
olduğundan işin esasının incelenmesine 24/5/1963 gününde karar verilmiştir. Dâva
dilekçesi ve gerekçesi, bu konuda düzenlenen rapor, iptali istenen kanun
maddeleriyle Anayasa'nin ilgili hükümleri okunduktan sonra gereği görüşülüp
düşünüldü : GEREKÇE
: Dâva
konusu hükümler, iki bölümde ele alınmıştır : l -
1632 sayılı Askerî Ceza Kanununun 17 nci madesine 11/12/19-35 günlü ve 2862
sayılı kanunun l inci maddesiyle eklenen ve "adlî âmirin, disiplin
cezasiyle birlikte değeri 25 lirayı geçmeyen şeyler için isdirdat ve tazminata
karar vereceğine" dair olan ve yine 1632 sayılı Askeri Ceza Kanununun 2034
ve 3514 sayılı kanunlarla değişik 154 üncü maddesinin 2 numaralı bendinin B
paragrafının ikinci fıkrasında yer alan "bu karar aleyhine en büyük adlî
âmir nezdinde 15 gün içinde itiraz olunabilir. Âmiri adlî kararı tasdik veya
askerî mahkemeye tevdi eder. Tasdik kararı katidir." hükümleriyle adlî
âmire tanınan yetkilerin Anayasa'ya aykırılığı ileri sürülmektedir. 26/10/1963
gününde Resmî Gazete ile yayımlanan Askeri Mahkemelerin Kuruluşu ve Yargılama
Usulleri Hakkındaki 25/10/1963 günlü ve 353 sayılı Kanunun geçici 1 inci
maddesinde "Bu mahkemelerin kurulmasıyle mevcut adlî amirliklerin ve
askerî mahkemelerin görev ve yetkilerinin kendiliğinden sonra ereceği" ve aynı
kanunun 260 ıncı maddesinde de "Bu kanunun kuruluşuna dair hükümleriyle
geçici l inci maddesinin yayımı tarihinde yürürlüğe gireceği"
belirtilmiştir. Buna göre, adlî âmirlerin görev ve yetkileri kendiliğinden sona
erdiği cihetle adlî âmire yetki tanıyan dâva konusu bu hükümler yürürlükten
kalkmıştır. Bu
sebeple; bu konuların incelenerek karara bağlanmasına yer olmadığı
kararlaştırılmıştır. 2 -
1632 sayılı Askerî Ceza Kanununun 53 üncü madesinin 3 numaralı bendi
şöyledir. "Şartla
tahliye kararı alanlar askerî mükellefiyetlerini ifa ederken sureti mahsusada
takayyüt altında bulundurulur. Mahkûm kati surette tahliyeye kadar şahsi
hürriyeti tahdit eden mücazatı mucip bir cürüm işlerse veya mecbir olduğu
şartları ifa etmezse kolordu kumandanının emriyle şartla tahliye kararı geri
alınır. Bu halde mahkûm gerek birinci mahkûmiyetinin ve gerekse yeni cürüm icap
ettiği bütün cezaları çekmek üzere hemen hapishaneye gönderilir. Şu kadar ki
şartla tahliye kararı geri alınıncaya kadar vâki olan hizmeti askerlik hizmetinden
sayılır." Davacı,
bu bentte yer alan "kolordu kumandanının emriyle şartla tahliye kararı
geri alınır." hükmünün (Askerî yargı) başlığını taşıyan ve askerî yargının
askerî mahkemeler ve disiplin mahkemeleri tarafından yürütüleceğini öngören
Anayasa'nın 138 inci maddesine aykırı olduğunu ileri sürmektedir. Bu
konunun görüşülmesi sırasında, Üyelerden Cemalettin Köseoğlu, Asım Erkan, Salim
Başol, Avni Givda, Ahmet Akar ve Lûtfi Ömerbaş : Bu maddede kolordu kumandanına
şartla salıverme kararını geri almayetkisi verilmiş olması, onun adlî âmir
sıfatını taşımakta bulunmasındandır. Yukarıda sözü edilen 353 sayılı kanunla
adlî âmirlerin görev ve yetkileri kaldırılmış olduğundan konusu kalmayan
dâvanın incelenmesine yer olmadığına karar verilmesi gerektiği görüşünde
bulunmuşlardır. Gerçi,
353 sayılı kanunla yürürlükten kaldıran 1631 sayılı Askerî Muhakeme Usulü
Kanununun 13 üncü maddesinde, refakatlerinde askerî mahkemeler teşkili kanunen
caiz olan kumandan ve muadili makamlarla bunların mafevklerinin, adlî âmir
oldukları belli edilmekte ve kolordu kumandanını refakatine askerî mahkeme
kurulacağı da aynı kanunun 30. maddesi hükmü gereği bulunmaktadır. Alay tümen
adlî âmirlerine nazaran üst adlî âmir olan kolordu kumandanına bu sıfatından
dolayı böyle bir yetki tanındığı düşünülebilirse de; iptali istenen metinde
adlî âmirlik sıfatından söz edilmiyerek (Kolordu Kumandanı) denmiş olmasına
göre başka suretle bir yoruma gidilmesi olumlu karşılanmamış ve metinden bu
yetkinin mutlak olarak kolordu kumandanına tanınmış olduğu gözönünde tutularak
hükmün yürürlükte bulunduğu ve esasın incelenmesi gerektiği çoğunlukla kabul
edilmiştir. Şartlasalıverme
kararının Türk Ceza Kanununun 16. ve 17 nci maddeleri hükümleri uyarınca Askerî
Mahkemelerce verileceği 1632 sayılı Askerî Ceza Kanununun 53 üncü maddesinin l
numaralı bendinde belirtilmektedir. Aynı madenin 3 üncü numaralı bendi hükmünce
de; hükümlü mecbur tutulduğu şartları yerine getirmez veya kesin surette
tahliye ye kadar geçecek zaman içinde şahsi hürriyeti tahdit eden cezayı
gerektirir bir cürüm işlerse kolordu kumandanlığının emriyle şartla salıverme
kararı geri alınacak ve hükümlü geri kalan cezasını çekmek üzere hemen
cezaevine konulacaktır. Şartla
salıverme kararı ile cezanın infazı tamamlanmış sayılmaz. Şartla salıverme,
ansak, kesin salıverme gününe kadar geçecek süre içinde bazı kayıt ve şartlarla
hükümlünün serbest bırakılmasını sağlar. Burada
üzerinde durulması gereken husus, mahkeme karariyle tesis edilen böyle bir
durumun kanunda bazı hallerde kolordu kumandanının emriyle ortadan kaldırılmasının
Anayasa'ya uygun olup olmayacağının belli edilmesidir. Şarla
salıverme kararının Askerî Mahkeme tarafından verileceği, maddenin birinci
fıkrasında açıklandığına göre, bunu kazai tasarruf niteliğinde görmek yerinde
olur ve geri alınması işlemi de aynı nitelikte olmak gerekir. Böyle olunca da
Anayasa'nın 138 inci maddesinin öngördüğü Askerî Yargı kapsamına girer ve bu
madde hükmünce Askerî Yargının, Askerî Mahkemeler ve disiplin mahkemeleri
tarafından yürütüleceği gözönünde tutulduğu, takdirde şartla salıverme
kararının geri alınması işleminin de Askerî Mahkemece yapılması Anayasa'nın
güttüğü amaca uygun olur. İptali istenen hüküm ile bu yetkinin kolordu
kumandanına tanınmış olması Anayasa'nın 138 inci maddesinin birinci fıkrasına
aykırıdır. Öte
yandan yukarıda açıklandığı üzere şartla salıverme kararıyle ceza tamamen
çekilmiş sayılmamakla beraber bu karar hükümlünün bazı kayıt ve şartlarla
serbestisini sağlamakta olduğundan bunun geri alınması hali, kişi
dokunulmazlığı ile de ilgilidir. Anayasa'nın 14 üncü maddesinde "Kişi
dokunulmazlığının ve hürriyetinin, kanunun açıkça gösterdiği hallerde usulüne
göre verilmiş hâkim kararı olmadıkça kayıtlanamıyacağı" gösterilmiş
bulunmaktadır. Şu kaide hükümlünün geri kılan cezasını çekmek üzere tekrar ceza
evine konulması sonucunu doğuracak olan ve bu suretle kişi dokunulmazlığını
kayıtlayan şartla salıverme kararının geri alınması işleminin de hâkim kararına
dayanması gerekir. İptali
istenen hüküm bu bakımdan da Anayasa'ya aykırı görülmüştür. SONUÇ
: 1 -
1632 sayılı Askerî Ceza Kanununun 17 nci maddesinin ikinci fıkrası ile aynı
kanunun 154 üncü maddesinin 2 numaralı bendinin (b) paragrafının ikinci
fıkrasında yer alan (bu karar aleyhine en büyük adlî âmir nezdinde 15 gün
içinde itiraz olunabilir) cümlesi ve aynı paragrafın son fıkrası, dâvanın
açılmasından sonra yürürlüğe giren 25/10/1963 günlü ve 353 sayılı kanunun 260
inci ve geçici l inci maddesi ile yürürlükten kaldırılmış olduğundan konusu
kalmayan dâva hakkında bir karar verilmesine yer olmadığına oybirliği ile; 2 -
Aynı kanunun 53 üncü maddesinin 3 numaralı bendindeki şartla salıverme
kararının Kolordu Komutanı tarafından geri alınması emri adlî âmir sıfatı ile
ilgili olmaksızın Kolordu Komutanı sıfatiyle verileceğinden 353 sayılı kanunun
260 ve geçici birinci maddesinin bu hükmün yürürlüğüne etkisi bulunmadığına
üyelerden Cemalettin Köseoğlu, Asım Erkan, Salim Başol, Avni Givda, Ahmet Akar
ve Lûtfi Ömerbaş'ın muhalefetleriyle ve aynı kanunun 53 üncü madesinin 3
numaralı bendinde yer alan ve mahkemece verilmiş şartla salıverme kararının
geri alınması için Kolordu Komutanına emir verme yetkisi tanıyan hükmün
Anayasa'ya aykırı olduğundan iptaline üyelerden Asım Erkan'ın muhalefetiyle ve
oyçokluğu ile; 21/12/1965
gününde karar verildi. Başkan Lûtfi
  Akadlı Başkanvekili Rifat
  Göksu Üye Cemalettin
  Köseoğlu Üye Asım
  Erkan Üye İbrahim
  Senil Üye İhsan
  Keçecioğlu Üye A.
  Şeref Hocaoğlu Üye Salim
  Başol Üye Celâlettin
  Kuralmen Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Fazıl
  Uluocak Üye Sait
  Koçak Üye Ahmet
  Akar Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş MUHALEFET
ŞERHİ 1632
sayılı Askerî Ceza Kanununun, 2862 sayılı Kanunla değiştirilen 17 nci ve 3514
sayılı Kanunla değiştirilen 154 üncü maddelerinde adlî âmirin görev ve
yetkileri gösterilmiş ve adlî âmir deyimi açıkça kullanılmış olduğuNdan Askerî
Mahkemeler Kuruluşu ve Yargılama Usulü hakkındaki 353 sayılı Kanunun geçici l
inci maddesi uyarınca, bu mahkemelerin kurulup fiilen işe başladıkları
16/12/1963 gününde Askerî Ceza Kanununda ve Askerî Ceza Mehkemeleri Kanununda
velhasıl bütün mevzuatımızda mevcut olan adlî âmir müessesesi kaldırıldığı
cihetle sözli geçen 17. ve 154 üncü maddelere bu sebeple yöneltilen dâvanın
konusu kalmadığı hususunda bir uyuşmazlık bulunmamaktadır. 53
üncü madde de aynı sebeple dâvaya katılmıştır. Bu
maddede adlî âmir deyimi kullanılmayıp kolordu kumandanı denmiş olmasından
dolayı ihtilâf doğmuştur. Silâhlı
Kuvvetlerdeki Birlik Komutanları, askerî işlere teallûk eden hususlarda o
birliğin komutanı sıfatiyle hareket ederler. Nezdinde
askerî mahkeme kurulan birliklerin komutanları askerî adlî işlerde adlî sıfatı
ile hareket ederler idi. 53
üncü maddenin 3 üncü fıkrasında aynen (Şartla tahliye kararı alanlar, askerî
mükellefiyetlerini ifa ederken sureti mahsusada tekayyüL altında bulundurulur.
Mahkûm kati surette tahliyeye kadar şahsi hürriyeti tahdit eden mücazati mucip
bir cürüm işlerse veya mecbur olduğu şartları ifa etmezse kolordu kumandanının
emri ile şartla tahliye kararı geri alınır. Bu halde mahkûm gerek birinci
mahkûmiyetin ve gerek yeni cürmün icabettiği bütün cezaları çekmek üzere hemen
hapishaneye gönderilir. Şu kadar ki şartla tahliye kararı geri alınıncaya kadar
vâki olan hizmeti askerlik hizmetinden sayılır) denmiştir. Şahsi
hürriyeti tahdit eden bir ceza ile hükümlü olan askerin kesinleşen cezasının
infazı adlî âmirin görevlerindendir. Şartla
salıverilen hükümlü, ceza süresini tamamlayıp kesin salıvermeye kadar
hakkındaki ceza ilâmı infaz halindedir. Adlî âmirin infaz görevi devam eder. Şartla
salıverilen hükümlünün, sureti mahsusada tekayyüt altında "bulundurulması
için kararda belirtilen hususlara riayet etmezse yahut hürriyeti tahdit eden
mücazati mucip bir cürüm işlerse salıverme şartını ihlâl etmiş olacağından
dolayı cezayı infaz ile yükümlü olan adlî âmirin, bu hükümlünün hapishaneye konmasını
emretmesi tabiîdir. Bu hal kanun hükmünü, mahkemenin ilâmını ve şartla
salıverme kararını icradan ibarettir. Mahkemenin
kararına bir taaruz teşkil etmez. Mahkemenin
şartla salıverme kararında belirtilen ve kanunda yazılı olan şartlara riayet
edilmediği takdirde bu kararın müşterek yüksek dereceli âmiri adlî tarafından
geri alınacağı hatta geri alınması lüzumu kararın niteliğinde mündemiçtir. Adlî
âmirin, cezaların infazına taallûk eden görevi idari mahiyette olup bu işe
yargı organının müdahalesini istemeğe ihtiyaç bulunmamaktadır. Bu
maddede adlî âmir deyiminin kullanılmayıp da kolordu kumandanı denmesinin
sebebi şudur : 1632
sayılı Askerî Ceza Kanununun yürürlüğe girdiği 1930 yılında Türk Ordusunun
Alay, Tümen ve Kolordu Birliklerinde askerî mahkemeler kurulmakta idi. Bu
sebeple alay, ve kolordu komutanları adlî âmir idiler. Kanun
koyucu şartla salıverme kararının geri alınmasını nazik bir iş telâkki etmiş de
bu işte hissi ve keyfi davranışlara meydan vermemek maksadiyle alay ve tümen
mahkemelerinden verilen şartla salıverme kararlarının geri alınması işini de
müşterek yüksek dereceli adlî âmir olan kolordu kumandanına emanet etmiştir. Alay
mahkemesinden verilen şartla salıverme kararının geri alınmasını alay komutanı
ve tümen mahkemesinden verilen şartla salıverme kararının geri alınmasını Tümen
Komutanı emredemiyecek de Alay, Tümen ve kolordu mahkemelerinden verilen şartla
salıverme kararının geri alınmasını müşterek yüksek dereceli adlî âmir olan
kolordu komutanı emredecek. İşte
bu sebeple bu maddede adlî âmir deyimi kullanılmayıp kolordu kumandanı tabiri
kullanılmıştır. 53
üncü maddedeki kolordu kumandanının görevi adlî âmir sıfatıyle olduğuna ve adlî
amirlik müessesesi kaldırılmış bulunduğuna göre bundan sonra şartla salıverilen
bir hükümlü, kararda belirtilen şartlara riayet etmez veya hürriyeti tahdit
eden cezayı mucip bir suç işlerse şartla salıverme kararı ne suretle geri
alınacak; 1631
sayılı Askerî Ceza Muhakemeleri Kanununun 273 üncü maddesiyle adlî âmirlere
verilen cezaları infazı görevi, 353 sayılı Askerî Mahkemeler Kuruluşu ve
Yargılama Usulü Kanununun 244 üncü maddesiyle askeri savcılara geçmiştir.
Bundan sonra cezaların infazı askerî savcılar tarafından yapılacaktır. Hazırlanan
Askerî Ceza Kanunu tasarısı kanunlaştığı zaman, sözü geçen 53 üncü maddenin
yeni kanunda mukabil olan hükmün uygulanacağı tabiîdir. Bu
sebeplerden dolayı çoğunluğun kararına muhalifim. Üye Asım Erkan MUHALEFET
ŞERHİ Eski
1631 sayılı Askerî Muhakeme Usulü Kanununun 13 üncü maddesine göre
"refakatlarında askerî mahkemeler teşkili kanunca caiz olan kumandan ve
muadilleri makamlarla bunların mavefkleri" aynı zamanda adlî
âmirlerdirler. Adlî amirlik görev ve yetkisi alay kumandanında başlar; her
aşamada daha genişleyerek en üst kumanda makamına ulaşır. Kolordu kumandanları
da askerî ve adlî olmak üzere iki çeşit görev ve yetkiyi elde bulunduran
makamlardandır. Kolordu
kumandanının böylece iki sıfatı olunca bir emri verir veya bir işlemi yaparken
hangi sıfatının yetkisini kullandığını anlamak için verdiği emrin yahut yaptığı
işlemin niteliğine bakmak gerekir. Emir ve işlem askerlik hizmetlerine ilişkin
ise sırf kolordu kumandanı olarak, adlî işler söz konusu ise adlî âmir kimliği
ile davranıldığına şüphe yoktur. Tıpkı bunun gibi, yasanın verdiği bir görev ve
yetkinin kumandanın hangi sıfatına yöneldiği, başka bir deyimle yasa yapıcının
hizmet makamının iki kimliğinden hangisini görevlendirdiği de yine o görev ve
yetkinin niteliği ile ortaya çıkar. "Şartla tahliye kararının geri
alınması" emrinin askerlik hizmetlerine değil adlî işlere ilişkin
bulunduğunda şüphe yoktur. O halde yasa yapıcı, 1632 sayılı Askerî Ceza
Kanununun dâva konusu 53 üncü maddenin 3 sayılı bendinde kolordu kumandanı
deyimini "Kolordu Kumandanı aşamasında adlî âmir" deyimi yerine
kullanmıştır. Bu da böyle bir yetkiyi kolordu kumandanından daha küçük
aşamalardaki adlî âmirlere verilmiyecek kadar önemli bulduğundan ileri
gelmektedir. 1631 sayılı kanunda da, bir takım adlî amirlik yetkilerinin
kumanda makamlarına göre derecelendirilmesinin öngörülmesi hallerinde bazen
adlî âmir deyimi kullanılmayarak yalnızca kumanda makamının adı belirtilmekle
yetinildiği görülür. Hükmün infazının gerektiğine işaret yetkisine ilişkin 149
uncu madde, kısa hapis cezasının infazının tehiri yetkisine ilişkin 276 ncı
madde bu hükümler arasındadır. Şu
duruma göre dâva konusu 53 üncü maddenin 3 sayılı bendindeki kolordu kumandanı
deyiminden ancak adlî âmir kavramını anlamak gerekir. Tersine bir tutum
kelimeyi sadece sözlük içinde rastlanmışcasına ele almak ve oradaki anlamına
saplanmak olur ki böylesine dar bir görüş İncelemeyi kısır ve yanıltıcı bir
sonuca ulaştırır, özetlenecek olursa : Dâva konusu hükümdeki kolordu kumandanı,
kolordu kumandanı aşamasındaki adlî âmir demektir. Adlî amirlik görev ve
yetkileri, dâvanın açılmasından sonra yürürlüğe giren 25/10/1963 günlü ve 353
sayılı kanun hükümleri uyarınca, kendiliğinden sona ermiştir. Böylece dâvanın
bu bölümünün de konusu kalmadığından işin karar verilmesine yer olmadığı
yolunda kararı bağlanması gerekir. Oysa hüküm yürürlükte sayılmış ve Anayasa'ya
aykırılık bakımından incelenmesine geçilmiştir. Karara
bu nedenlerle ve bu kapsam içinde karşıyız. Üye Salim
  Başol Üye Avni
  Givda Üye Ahmet
  Akar Üye Lûtfi
  Ömerbaş