ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1999/1 Karar Sayısı : 1999/33 Karar Günü : 20.7.1999 R.G. Tarih-Sayı :04.11.2000-24220 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Vezirköprü Kadastro Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 18.6.1927 günlü, 1086 sayılı "Hukuk Usûlü
Muhakemeleri Kanunu"nun 87. maddesinin son tümcesinin, Anayasa'nın 2.,
13., 36. ve 141. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Bir orman kadastrosu tespitine ilişkin dâvâda İdare'nin
"ıslah" istemini sınırlayan HUMK'nun 87. maddesinin son tümcesinin
Anayasa'ya aykırılığı savını ciddî bulan Mahkeme iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun itiraz konusu
tümceyi de içeren 87. maddesi şöyledir : "Madde 87- Islah, bunu yapan tarafın teşmil edeceği noktadan
itibaren usule mütaallik bilcümle muamelelerin yapılmamış addolunmasını
müstelzimdir. Ancak hâkim huzurunda sebkeden ikrarlarla bir mahallin keşif ve
muayenesi üzerine tesbit olunan halî mübeyyin her nevi zabıt varakalarının ve
ehli hibre raporlarının münderecatı ve şahitlerin şahadetleri mahfuzdur. Şu
kadar ki ıslahtan sonra cerayan edecek tahkikak neticesinde tebeyyün edecek
hal, mezkûr reylerin nazara alınmasını icap etmezse bunlara da olmamış
nazariyle bakılır. Müddei ıslah suretiyle müddeabihi tezyit edemez. " B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî
dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2- "MADDE 13.- Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve
milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin, Cumhuriyetin, millî
güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının, genel ahlâkın ve
genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili maddelerinde
öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunla
sınırlanabilir. Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalar
demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaç
dışında kullanılamaz. Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak ve
hürriyetlerin tümü için geçerlidir." 3-"MADDE 36.- Herkes, meşrû vasıta ve yollardan faydalanmak
suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddia ve savunma
hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan
kaçınamaz." 4- "MADDE 141.- Mahkemelerde duruşmalar herkese açıktır.
Duruşmaların bir kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına ancak genel ahlâkın
veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde karar verilebilir. Küçüklerin yargılanması hakkında kanunla özel hükümler konulur. Bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır. Davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması,
yargının görevidir." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, Ahmet Necdet
SEZER, Güven DİNÇER, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI,
Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL, Fulya KANTARCIOĞLU, Mahir Can ILICAK ve Rüştü
SÖNMEZ'in katılımlarıyla 12.1.1999 günü yapılan ilk inceleme toplantısında,
dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, Anayasa'ya
aykırılığı ileri sürülen Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların
gerekçeleri ile öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü : A- Anayasa'nın 141. Maddesi Yönünden İnceleme Mahkeme, itiraz konusu kuralın dâvâcıyı ikinci bir dâvâ açmaya
zorlayarak mahkemelerin iş yükünü gereksiz şekilde artırdığını, bu nedenle de
Anayasa'nın 141. maddesine aykırı olduğunu ileri sürmüştür. Anayasa'nın 141. maddesinin usûl ekonomisini düzenleyen son
fıkrasında, "dâvâların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması
yargının görevidir" denilmektedir. Taraflardan birinin yapmış olduğu bir usûl işleminin tamamen veya
kısmen düzeltilmesi "ıslah" olarak tanımlanmaktadır. HUMK'nun 84.
maddesine göre ıslah, tahkîkata tâbi olan dâvâlarda tahkîkat bitinceye kadar ve
tâbi olmayanlarla mahkemenin sonuna kadar yapılabilir. İtiraz konusu kuralla müddeabihin ıslah suretiyle artırılmasına
olanak tanınmaması dâvâların en az giderle ve olabildiğince hızlı biçimde
sonuçlandırılmasına engel olacağından, Anayasa'nın 141. maddesine aykırıdır.
Kuralın iptali gerekir. B- Anayasa'nın 2., 13. ve 36. Maddeleri Yönünden İnceleme Mahkeme, itiraz konusu kuralla dâvâcıların ikinci kez dâvâ açmak
zorunda bırakılmalarının Anayasa'nın 2., 13. ve 36. maddelerine aykırılık
oluşturduğunu ileri sürmüştür. Çağdaş demokratik rejimlerin temel ilkelerinden biri olan
"hukuk devleti" Anayasa'nın 2. maddesinde "Cumhuriyetin
nitelikleri" arasında sayılmıştır. Kişilerin devlete güven duymaları, maddî ve manevî varlıklarını
geliştirebilmeleri, temel hak ve özgürlüklerden yararlanabilmeleri ancak hukuk
güvenliği ve üstünlüğünün sağlandığı bir hukuk devletinde gerçekleşebilir. Bu
nedenle, hukuk devleti temel hak ve özgürlüklere saygı gösteren, onların
korunup güçlenmelerine olanak sağlayan, adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu
geliştirerek sürdüren, hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve
hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, eylem ve işlemlerine karşı
yargı yolu açık olan devlettir. Hukuk devletinin sağlamakla yükümlü olduğu
hukuk güvenliği, kişilerin, hukuk düzeninin koruması altındaki haklarını elde
edilebilmeleri için her türlü önlemin alınmasını zorunlu kılar. Dava açıldıktan sonra davacının müddeabihi "ıslah"
yoluyla artırmasını önleyen itiraz konusu kural, bir hakkın elde edilmesini
zorlaştırdığından, "hukuk devleti" ilkesine aykırıdır. Ayrıca, Anayasa'nın "hak arama hürriyeti" başlıklı 36.
maddesinde, herkesin gerekli araç ve yollardan yararlanarak yargı organları
önünde davacı ya da davalı olarak sav ve savunma hakkına sahip olduğu
belirtilmektedir. Buna göre, hak arama özgürlüğünün en önemli iki ögesini
oluşturan sav ve savunma haklarının kısıtlanması, bu hakların noksansız
kullanımının ve âdil yargılanmanın engellenmesi Anayasa'nın 36. maddesine
aykırılık oluşturur. İtiraz konusu kural, dâvâcıyı ikinci kez dava açmaya zorlaması
nedeniyle hak arama özgürlüğünü sınırlamaktadır. Anayasa'nın 13. maddesinde, "Temel hak ve hürriyetler,
Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin,
Cumhuriyetin, millî güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının,
genel ahlâkın ve genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili
maddelerinde öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun
olarak, kanunla sınırlanabilir" denilmekte, ancak bu sınırlamanın
demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamayacağı gibi öngörüldükleri
amaç dışında da kullanılamayacağı belirtilmektedir. Buna göre, bir sınırlamanın demokratik toplum düzeninin
gereklerine uygun olduğundan söz edilebilmesi için hakkın özüne dokunmaması,
makûl ve kabul edilebilir ölçüyü aşmaması gerekir. Başka bir anlatımla, temel
hak ve hürriyetler sınırlanırken sınırlama ile öngörülen amaç arasında makûl ve
adaletli bir denge kurulmalıdır. İtiraz konusu kural, davacıların haklarını en kısa sürede ve en az
giderle almalarını engelleyerek hak arama özgürlüğünü önemli ölçüde
zorlaştırması nedeniyle demokratik toplum düzeninin gerekleriyle
bağdaşmadığından Anayasa'nın 13. maddesine uygun bir sınırlama olarak kabul
edilemez. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa'nın 2., 13. ve 36. maddelerine
aykırıdır. İptali gerekir. Samia AKBULUT, Lütfi F. TUNCEL, Fulya KANTARCIOĞLU, Mahir Can
ILICAK ile Rüştü SÖNMEZ bu görüşlere katılmamışlardır. VI- SONUÇ 18.6.1927 günlü, 1086 sayılı "Hukuk Usulü Muhakemeleri
Kanunu"nun 87. maddesinin son tümcesinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve
İPTALİNE, Samia AKBULUT, Lütfi F. TUNCEL, Fulya KANTARCIOĞLU, Mahir Can ILICAK
ile Rüştü SÖNMEZ'in karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 20.7.1999 gününde karar
verildi. Başkan Ahmet Necdet
  SEZER Üye Samia AKBULUT Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mahir Can
  ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ KARŞIOY
YAZISI Mahkeme, 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun 87.
maddesinin "Müddei ıslah suretiyle müddeabihi tezyit edemez"
biçimindeki son tümcesinin iptali için başvurmuştur. İki taraftan her birinin usule ilişkin olarak yaptığı işlemleri tamamen
veya kısmen ıslâh edebileceğini öngören 83. maddede taraflara ancak bir kez
ıslâh hakkını kullanma olanağı tanınmıştır. 84., 85. ve 86. maddelerde de
"ıslâh"ın koşulları ile ne zaman ve nasıl yapılacağı kurala
bağlanmıştır. 87. maddede ise ıslâhın, bunu yapan tarafın belirleyeceği noktaya
kadar usule ilişkin tüm işlemlerin yapılmamış sayılacağı sonucunu doğuracağı
ancak maddede sayılan kimi işlemlerin ise bu kuralın dışında tutulduğu itiraz
konusu son tümcede de davacının ıslâh yoluyla dava konusunu artıramayacağı
belirtilmiştir. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, davacıya istediği miktardan fazla
olan hakkı için ıslâh olanağı verilmemesinin ikinci bir dava açılmasına neden
olacağı bunun da iş yükünü artırarak gereksiz yere emek, zaman ve para
harcanmasına yol açacağı gibi hak arama özgürlüğünü de daraltacağı, bu durumun
ise Anayasa'nın 2., 13., 36. ve 141. maddelerine aykırı olduğunu ileri
sürmüştür. Anayasa'nın 141. maddesinin son fıkrasında "Davaların en az
giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması, yargının görevidir"
denilmektedir. Bu kural açılmış olan davaların sağlıklı bir biçimde ve kısa
sürede sonuçlandırılması amacına yöneliktir. Tarafların dava açarken usul
kuralları uyarınca gereken özeni göstermemelerinden kaynaklanan gereksiz harcama
ve zaman kaybı bu kural içinde değerlendirilemez. Usul kuralları, bir çok konuda sınırlayıcı, uyulmaması durumunda
da hakkın kaybolmasına yol açan düzenlemeler içermektedir. Ancak kamu düzeninin
sağlanması için gerekli olan bu düzenlemelerin, hak arama özgürlüğünü ve hukuk
devleti ilkesini zedelediği düşünülemez. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural, Anayasa'ya aykırı
olmadığından istemin reddi gerekeceği kanısıyla çoğunluk görüşüne katılmıyoruz. Üye Samia AKBULUT Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mahir Can
  ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ