ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2001/487 Karar Sayısı : 2005/2 Karar Günü : 6.1.2005 Resmi Gazete Tarih-Sayısı : 27.10.2005 - 25979 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İstanbul 5. Vergi
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 4.1.1961
günlü, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 353. maddesinin, 22.7.1998 günlü, 4369
sayılı Yasa'nın 12. maddesiyle eklenen 10 numaralı bendinin, Anayasa'nın 73.
maddesine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY 213 sayılı Yasa'nın 353. maddesinin 10 numaralı bendine
dayanılarak kesilen özel usulsüzlük cezasının kaldırılması istemiyle açılan
davada, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme
iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 213 sayılı Yasa'nın 4369 sayılı Yasa ile değiştirilen 353.
maddesinin, itiraz konusu 10 numaralı bendi şöyledir: “10. Bu Kanunun 127 nci maddesinin (d) bendi uyarınca Maliye
Bakanlığının özel işaretli görevlisinin ikazına rağmen durmayan aracın sahibi
adına 75.000.000 lira özel usulsüzlük cezası kesilir.” B- İlgili Yasa Kuralı 213 sayılı Yasa'nın 127. maddesinin ilgili görülen bölümü
şöyledir: “Madde 127.- Yoklamadan maksat, mükellefleri ve mükellefiyetle
ilgili maddi olayları, kayıtları ve mevzuları araştırmak ve tespit etmektir.
Yoklamaya yetkili memurlar, ayrıca vergi kanunlarının uygulanması ile ilgili
olarak: ... d) Nakil vasıtalarını, Maliye ve Gümrük Bakanlığının belirleyeceği
özel işaretle durdurmak ve taşıtta bulundurulması icap eden taşıt pulu, yolcu
listesi, fatura veya sevk irsaliyesi, yolcu bileti ile taşıma irsaliyelerinin
muhtevası ile taşınan yolcu ve malların miktar ve mahiyetlerini ölçmek,
tartmak, saymak suretiyle tespit etmek, ... Yetkisini haizdirler.” C- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararında Anayasa'nın, 73. maddesine dayanılmış, 38.
maddesinin ise ilgisi nedeniyle inceleme kapsamına alınması uygun görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, Rüştü
SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Enis TUNGA'nın
katılmalarıyla 3.1.2002 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu ve ilgili Yasa kuralları, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları
ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra
gereği görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında, vergi ve benzeri mali yükümlülüklerin
konusunun, gelir getirici her türlü faaliyet olması nedeniyle, uyarıya karşın
durmamanın saptanması halinde vergi cezası kesilemeyeceği, bu tür bir eylemin
cezasının ancak trafik cezası olabileceği, cezayı gerektiren eylemin
unsurlarının, 213 sayılı Yasa'nın 127. maddesinde belirtilen şekilde tespit
edilmediği, bu nedenle kesilen özel usulsüzlük cezasının vergi hukukunun özüne,
ruhuna ve Anayasa'nın 73. maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 2949 sayılı Yasa'nın 29. maddesine göre, Anayasa Mahkemesi,
yasaların Anayasa'ya aykırılığı konusunda ilgililer tarafından ileri sürülen
gerekçelere dayanmaya mecbur değildir. Taleple bağlı kalmak koşuluyla başka
gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir. Bu nedenle, kuralın
Anayasa'nın 38. maddesi yönünden de incelemesi uygun görülmüştür. 213 sayılı Yasa'nın 127. maddesinin ilk fıkrasında, yoklamadan
amacın, mükellefleri ve mükellefiyetle ilgili maddi olayları, kayıtları ve
mevzuları araştırmak ve tespit etmek olduğu, yoklamaya yetkili memurların,
ayrıca vergi yasalarının uygulanması ile ilgili olarak (d) bendi uyarınca,
nakil vasıtalarını; Maliye Bakanlığı'nın belirleyeceği özel işaretle durdurmak
ve taşıtta bulundurulması gereken taşıt pulu, yolcu listesi, fatura veya sevk
irsaliyesi, yolcu bileti ile taşıma irsaliyelerinin muhtevası ile taşınan yolcu
ve malların miktar ve mahiyetlerini ölçmek, tartmak, saymak suretiyle tespit
etmek yetkisine sahip bulundukları belirtilmiştir. 213 sayılı Yasa'nın 353.
maddesinin itiraz konusu 10 numaralı bendinde de, bu Yasa'nın 127. maddesinin
(d) bendi uyarınca Maliye Bakanlığı'nın özel işaretli görevlisinin ikazına
rağmen durmayan aracın sahibi adına 75.000.000 lira özel usulsüzlük cezası
kesileceği öngörülmüştür. Anayasa'nın, 38. maddesinin ilk fıkrasında, “kimse kanunun suç
saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz”, üçüncü fıkrasında da, “ceza ve
ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur” denilerek suçun ve
cezanın yasallığı esası benimsenmiş, yedinci fıkrasında ise ceza sorumluluğunun
şahsi olduğu belirtilerek, herkesin kendi eyleminden sorumlu tutulacağı,
başkalarının suç oluşturan eylemlerinden dolayı cezalandırılamayacağı kabul
edilmiştir. İdarenin kişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran bir
müeyyide uygulayamayacağına ilişkin onbirinci fıkra ile idarenin, hürriyeti
bağlayıcı ceza uygulamasına olanak tanınmamış ise de, para cezası vermesi
engellenmemiştir. Yasa koyucu, suçların niteliği, işlenme biçimi, içerik ve
yoğunluğu, kamu düzenini ihlal derecesi ve cezaların caydırıcılığı gibi
nedenleri gözeterek, Anayasa ve ceza hukukunun temel ilkeleri çerçevesinde,
hangi eylemlerin suç sayılacağını ve bunlara verilecek cezaların tür ve
miktarını saptayabileceği gibi toplumsal sonuçları bakımından doğurduğu
tehlikenin ağırlığına göre, kimi eylemlere hürriyeti bağlayıcı cezalar dışında,
idari yaptırımlar uygulanmasını da öngörebilir. Anayasa'nın 73. maddesinde düzenlenen vergi ödevinin, zamanında,
eksiksiz ve usulüne uygun olarak yerine getirilmesinin sağlanması için ilgili
yasalarda hürriyeti bağlayıcı cezaların yanısıra, adli veya idari nitelikte
para cezalarına da yer verilmiştir. Bu bağlamda, itiraz konusu kuralla,
yoklamaya yetkili memurlarca usulsüzlüğün saptanması halinde idari para cezası
niteliğindeki özel usulsüzlük cezasının uygulanması öngörülmüştür. Vergilendirme, ağırlıklı olarak yükümlünün beyanına dayalı
olduğundan, beyan ödevinin yerine getirilmemesini, eksik yerine getirilmesini
veya gizlenmesini önlemek, vergi sisteminin verimli, etkin ve adaletli bir
şekilde işlemesini sağlamaya yönelik olarak, 213 sayılı Yasa ile vergiyi
doğuran olayı ve buna bağlı olarak yükümlülüğü saptamak için kimi yöntemler
benimsenmiştir. Bunlardan biri de yoklama amacıyla araçların durdurulmasıdır.
Bu amaçla durdurulmak istenen aracın, sürücüsünün dur ikazına uymaması halinde
görevli yoklama memurları tarafından saptanabilecek plâkasından başka
ayırdedici bir özelliğinin bulunmadığı ve plâkası ile ancak, araç sahibine
ulaşılabileceği açıktır. Öte yandan aracın, çalınması, zor kullanılarak ele
geçirilmesi gibi durumlar dışında, durmayan aracın sürücüsü ile sahibi arasında
hiç bir bağlantının bulunmadığı da söylenemez. Kaldı ki, araç sahibi olmayan
sürücünün, dur ikazına uymayarak suç işlemesi halinde, adına ceza kesilen araç
sahibinin sürücüye rücû etme olanağının bulunduğu da gözardı edilemez. Başvuru kararında, durmama eyleminin cezasının, ancak trafik
cezası olabileceği ileri sürülmüş ise de, dava konusu kuralla güdülen amaç,
trafik kurallarına uyulmasının değil, vergi ödevinin yerine getirilmesinin
sağlanmasıdır. Açıklanan nedenlerle, vergi kayıp ve kaçağına yol açabilecek
eylemleri önlemek, verginin zamanında ve eksiksiz ödenmesini sağlamak için
Maliye Bakanlığı'nın özel işaretli görevlisinin ikazına karşın, durmayan aracın
sahibi adına ceza kesilmesini öngören itiraz konusu kural, Anayasa'nın 38. ve
73. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Bu görüşlere Mehmet ERTEN katılmamıştır. VI- SONUÇ 4.1.1961 günlü, 213 sayılı “Vergi Usul Kanunu”nun 353. maddesinin
4369 sayılı Yasa ile eklenen 10 numaralı bendinin Anayasa'ya aykırı olmadığına
ve itirazın REDDİNE, Mehmet ERTEN'in karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA,
6.1.2005 gününde karar verildi. Başkan Mustafa
  BUMİN Başkanvekili Haşim
  KILIÇ Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Tülay
  TUĞCU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Mustafa
  YILDIRIM Üye Fazıl
  SAĞLAM Üye A.
  Necmi ÖZLER Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR KARŞIOY 4.1.1961 günlü, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun 353. maddesine
4369 sayılı Kanun'nun 12. maddesiyle eklenen itiraz konusu (10) sayılı bent “ Bu
Kanunun 127 nci maddesinin (d) bendi uyarınca Maliye Bakanlığı'nın özel
işaretli görevlisinin ikazına rağmen durmayan aracın sahibi adına 75.000.000
lira özel usulsüzlük cezası kesilir.” hükmünü içermektedir. Bu hükümle nakil vasıtalarını, Maliye Bakanlığının belirleyeceği
özel işaretle durdurmak ve taşıtta bulundurulması icap eden taşıt pulu, yolcu
listesi, fatura veya sevk irsaliyesi, yolcu bileti ile taşıma irsaliyelerinin
muhtevası ile taşınan yolcu ve malların miktar ve mahiyetlerini ölçmek,
tartmak, saymak suretiyle tespit ederek vergi ziyaının önlenmesi
amaçlanmaktadır. 213 sayılı Kanun'da vergi cezaları “idari” ve “adli” nitelikli
olmak üzere iki türdür. İtiraz konusu kuralda yer alan özel usulsüzlük cezası
“idari” nitelikli bir vergi cezasıdır. Bu durumda, uygunluk denetiminin
Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan hukuk devleti, 17.ve 38. maddelerinde yer
alan suç ve cezaya ilişkin temel ilkeler esas alınarak yapılması gerekmektedir. Anayasa'nın 2. maddesinde sözü geçen hukuk devleti, bir çok
kararımızda ayrıntılı biçimde açıklandığı üzere, eylem ve işlemleri hukuka
uygun, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren,
Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, yasaların üstünde yasakoyucunun
da bozamayacağı temel hukuk ilkeleri bulunduğunun bilincinde olan devlettir. Diğer taraftan, cezalandırma Devlete özgü bir hak ve yetkidir. Bu
hak ve yetkinin sınırları Anayasa'nın 17. ve 38. maddelerinde gösterilmiştir.
Bunların bir kısmı "Kimse insan haysiyeti ile bağdaşmayan bir cezaya veya
muameleye tabi tutulamaz.", "Cezalar ve ceza yerine geçen güvenlik
tedbirleri ancak kanunla konulur.", "Ceza sorumluluğu şahsidir."
biçiminde belirtilmiştir. Bu ilkeler korunmak şartıyla, suç ve cezaları
saptamak yasakoyucunun taktirine bırakılmıştır. İtiraz konusu kural, ikaza rağmen durmayan aracın sahibi adına
özel usulsüzlük cezası kesileceğini öngörmekle, araç sürücüsünü cezasız
bırakmakta ve onun eyleminden araç sahibini sorumlu tutmaktadır. Genelde, araç sürücüsü ile araç sahibi arasında bir ilişki olmak
la beraber, bu ilişkinin her zaman aralarında vergi kaçırmak için yapılmış bir
anlaşma gibi görülmesi, buna göre de, eyleme iştirak etmemiş olsa bile asıl
suçlunun araç sahibi olduğu sonucuna varılması ve özellikle de eylemi
gerçekleştiren sürücünün cezasız kalmasını sağlayacak tarzda ve suç işlemesini
teşvik eder biçimde düzenleme yapılması öncelikle adalet anlayışına,
dolayısıyla da Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan hukuk devleti ilkesine ve
ceza hukukunun genel kurallarına aykırılık oluşturur. Yine kuralda, araç sürücüsünün gerçekleştirdiği eylemden dolayı
araç sahibi sorumlu tutularak, adına özel usulsüzlük cezası kesileceği ifade
edilmektedir. Böylece, araç sahibi, eyleme katılmasa bile, aracın sahibi olması
illiyet rabıtasının varlığı için yeterli görülerek suçu işlediği kabul
edilmektedir. Sürücü ile araç sahibinin her zaman aynı kişi olmayabileceği de
gözetilerek, araç sahibi yönünden illiyet rabıtasının ne suretle gerçekleştiği hüküm
fıkrasında açıkça gösterilmeden, sürücünün eyleminden araç sahibinin sorumlu
tutulmasını sağlayacak biçimde düzenleme yapılması, Anayasa'nın 38. maddesinde
belirtilen ceza sorumluluğunun şahsiliği ilkesine aykırılık oluşturur. Yasakoyucu cezalandırmaya ilişkin yasama görevini yaparken,
Anayasa ve ceza hukukunda sınırları belirtilen ilke ve kurallara uymak
zorundadır. Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kuralın iptali gerektiğinden,
aksi yöndeki çoğunluk kararına katılmadım. Üye Mehmet
  ERTEN