ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1979/4 Karar sayısı:1979/16 Karar günü:30/3/1979 Resmi Gazete tarih/sayı:10.6.1979/16662 İtiraz
yoluna başvuran : İstanbul İkinci Ağır Ceza Mahkemesi İTİRAZIN
KONUSU : 1/3/1926 günlü, 765 sayılı Türk Ceza Kanununun değişik 142. maddesinin
1-3. bentlerinin Anayasaya aykırı oldukları ileri sürülerek iptallerine karar
verilmesi istenmiştir. I -
OLAY: Sanığın,
"Türkiye Komünist Partisi - Program" adlı kitabı hazırlamak ve
bastırıp yayımlamak suretile komünizm propagandası yaptığı, cumhuriyetçiliğe
aykırı olarak Devletin bir zümre tarafından idare edilmesi ve milli duyguları
yok etmek veya zayıflatmak için propaganda yapma suçlarını işlediği ve
"hükümetin manevi şahsiyetini tahkir ve tezyif" ettiği ileri
sürülerek, hakkında T.C.K. nun 142/1-6. 159/1-6. ve 173/Son. maddelerinin
uygulanması isteğile kamu davası açılmıştır. Duruşmada sanıkla vekilleri,
uygulanması istenen, Türk Ceza Yasasının 142. maddesinin 1-3. bendleri
hükümlerinin Anayasa'ya aykırı olduğunu ileri sürmüşlerdir. Davaya bakan
İstanbul 2. Ağır Ceza Mahkemesi Anayasa'ya aykırılık savının ciddi olduğu kanısına
vararak 26/1/1979 günlü, 1978/236 esas sayılı kararla sözü geçen hükümlerin
iptali için Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. III
- İTİRAZ KONUSU YASA KURALLARI: 1/3/1926
günlü, 765 sayılı Türk Ceza Kanununun 3/12/1951 günlü, 5844 sayılı Yasa ile
değişik 142. maddesinin 1-3. bentleri hükümleri şöyledir: "Madde
142 - 1. Sosyal bir sınıfın diğer sosyal sınıflar üzerinde tahakkümünü tesis
etmek veya sosyal bir sınıfı ortadan kaldırmak yahut memleket içinde müesses
iktisadi veya sosyal temel nizamlarından herhangi birini devirmek veya Devletin
siyasî ve hukukî nizamlarını topyekün yoketmek için her ne surette olursa olsun
propaganda yapan kimse beş yıldan on yıla kadar ağır hapis cezası ile
cezalandırılır. 2.
Cumhuriyetçiliğe aykırı veya demokrasi prensiplerine - aykırı olarak Devletin
tek bir fert veyahut bir zümre tarafından idare edilmesi için her ne suretle
olursa olsun propaganda yapan kimse aynı ceza ile cezalandırılır. 3.
Anayasa'nın tanıdığı kamu haklarını ırk mülâhazasiyle kısmen veya tamamen
kaldırmayı hedef tutan veya millî duyguları yoketmek veya zayıflatmak için her
ne suretle olursa olsun propaganda yapan kimse bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasiyle
cezalandırılırlar." IV -
İLK İNCELEME : Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca. Şevket Müftügil, Ahmet H.
Boyacıoğlu, Lütfi Ömerbaş, Ahmet Erdoğdu, Osman Tokcan, Rüştü Aral, Ahmet Salih
Cebi, Muammer Yazar, Adil Esmer, Nihat O. Akçakayalıoğlu, Hüseyin
Karamüstantikoğlu, Kenan Terzioğlu, Necdet Darıcıoğlu, Yılmaz Aliefendioğlu ve
Yekta Güngör Özden'in katılmalariyle yapılan ilk inceleme toplantısında
aşağıdaki sorunlar üzerinde durulmuştur : l -
Başvuran Mahkemenin duruşma tutanaklarına göre, Anayasa'ya aykırılık savının
ileri sürülmesinden sonra sıkıyönetim ilân olunmuş, ilâna ilişkin Bakanlar
Kurulu Kararının, 28/12/1978 günlü oturumda Mahkemeye gelmediği gerekçesi ile
davaya bakmak görevinin genel mahkeme ile askeri mahkemeden hangisine ait
olduğunun "açıklığa kavuşması" için duruşmanın 26/1/1979 gününe
bırakılmasına karar verilmiştir. O gün açıklanan kısa kararda görev konusu
kesin bir çözüme bağlanmamış olmakla beraber, başvurma kararında "A -
İptali istenen maddenin mahkememiz elile uygulanacak bir yasa maddesi olması
gerekmekte olup sanık hakkında T.C.Y. 142. maddesine aykırı davranışta
bulunarak cezalandırılması istemile dava açılmış olmasına göre suçun
doğrulanması halinde mahkememizin itiraz konusu maddeyi uygulaması gerekeceğinden
bu yöne ilişkin herhangi bir şüphenin varlığı söz konusu olmadığından bu koşul
gerçekleşmiş bulunmaktadır." denilmek ve dava eylemli olarak yürütülüp
8/6/1979 gününe bırakılmak suretile mahkeme, davanın görülmesinin görevi içinde
olduğunu kabul etmiştir. Bu durumda, mahkemenin görev konusunda bir karar
vermemesi nedenine dayanılarak dosyanın geri çevrilmesine gerek görülmemiştir. 2 -
Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesine göre, itiraz yoluna başvuran
mahkemenin başvurma yetkisi bulunup bulunmadığının öncelikle aranması
gerekmektedir. Anayasa
Mahkemesinin 2/3/1976 günlü, Esas: 1976/9, Karar : 1976/10 sayılı kararında
belirtildiği gibi, "Anayasanın değişik 151. ve 22/4/1962 günlü, 44 sayılı
Yasanın 27. maddelerine göre, mahkemeler herhangi bir kanun hükmünü Anayasa'ya
aykırı görürler veya böyle bir iddianın ciddî olduğu kanısına varırlarsa, söz
konusu yasa hükmünün Anayasa'ya uygunluk denetiminden geçirilmesi için Anayasa
Mahkemesine başvurabilirler. Bu yetkinin kullanılabilmesi için herşeyden Önce
mahkemenin elinde bakmakta olduğu bir davanın varlığı gerekmektedir. Ayrıca
Anayasaya uygunluk denetiminden geçirilmesi istenen Yasa hükmünün de bu davada
uygulama alanı bulunmalıdır. Anayasa'nın "bir davaya bakmakta olan
mahkeme" diye nitelediği mahkeme, her halde o davaya bakmaya, yani
uyuşmazlık konusu işi çözemeye veya suç sayılan eylemi işleyeni kanun hükümleri
çerçevesinde, yargılamaya görevli mahkeme olmak gerekir. Çünkü mahkemelerin
görevleri, Anayasa'nın 136. maddesi uyarınca ancak kanunla düzenlenir. Bu
açıdan bakıldığında görev sorununun kamu düzeni ile ilgili olduğunu, bireylerin
iradeleriyle bu sorunun çözülemeyeceğini kabul etmek gerekir. Böyle olunca;
Anayasa Mahkemesi de kendisine Anayasa denetimi için itiraz yolu ile getirilen
bir davada, itiraz eden mahkemenin, kanun hükümlerine uygun olarak, o davaya
bakmaya görevli olup olmadığını saptamak zorunluğundadır. Şu halde mahkemenin
elindeki davanın, Anayasa'nın 151. maddesi yönünden var sayılabilmesi için
yöntemince açılmış, mahkemenin görevine giren, geçerli bir dava olması Anayasa
denetimi için öngörülen koşullardan biridir. Bu
koşulun gerçekleşip gerçekleşmediği konusunda doğrudan doğruya inceleme yaparak
karar vermek, Anayasa Mahkemesinin salt yetkisi içindedir. Bu yetkinin
kullanılmasını; Anayasa Mahkemesinin, sanki o davada, mahkemenin görev sorununu
çözen bir üst merci olması gibi, Anayasa dışı bir sıfat ve nedene bağlama
olanağı yoktur. Mahkemeler, kendi zincirleme bütünlükleri içinde yargısal
denetime bağlıdırlar. Anayasa Mahkemesi ise, sadece kendisine özgü anayasal
denetim yetkisini kullanabilme açısından ve ancak bu amaçla itirazcı mahkemenin
görevini saptamak ve ondan sonra kendi görevini yerine getirmek zorundadır. Bu
nedenle kendi görevini yerine getirirken yaptığı bir inceleme dolayısiyle,
Anayasa Mahkemesinin öteki mahkemeler karşısında bir üst inceleme görevi
yaptığı anlamını çıkarmaya Anayasa'nın 151. maddesi elverişli değildir."
(Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, Sayı : 14, sayfa : 56). Başvuran
mahkemenin bakmakta olduğu davada sanığa atılan suçlar arasında, Türk Ceza
Yasasının 142. maddesinin 1-3. bendlerinde gösterilenler de vardır. Bu
bakımdan, itiraz konusu hükümlerin davada uygulanma niteliğinin bulunduğunda
kuşku yoktur. Ancak,
26/12/1978 günlü, mükerrer 16501 sayılı Resmi Gazete'de yayımlanan Bakanlar
Kurulu kararile 13 ilde sıkıyönetim ilân edilmiş olup, bu iller arasında, suçun
işlendiği İstanbul da bulunmaktadır. Bakanlar Kurulu kararında sıkıyönetimin,
"hür demokratik düzeni, temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik
yaygın şiddet hareketlerinin kesin belirtilerinin ortaya çıkması"
nedenlerile ilân olunduğu açıklanmıştır. Bu nedenler, sıkıyönetimin ilân
edilebileceği durumları saptayan Anayasanın 124. maddesinde de yer almıştır.
Sanığa atılan suç sıkıyönetimin ilânından önce işlenmiş olduğu için, görevli
mahkemeyi belli ederken, 1402 sayılı Sıkıyönetim Yasasının 1728 sayılı Yasa ile
değişik 13. maddesi hükümlerinin gözönüne alınması gerekir. Bu maddeye göre: 1 -
Sıkıyönetim ilânından önce işlenen suç sıkıyönetimin ilânına neden olan
suçlardan ise, 2 -
Bir suçun "Sıkıyönetim Askerî Mahkemelerinin el koyduğu herhangi bir suçla
umumî ve müşterek gaye içerisinde irtibatı" bulunuyorsa, bu
suçlara ilişkin davalara sıkıyönetim askeri mahkemesinde bakılır. Sanığa
atılan ve Türk Ceza Yasasının 142. maddesinin 1-3. bentlerinde yazılı bulunan
suçlar hür demokratik düzeni, temel hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmağa
yönelik propaganda suçlarıdır. Sıkıyönetim ilânının nedeni de, aynı amaca
yönelik eylemlerin yaygın şiddet hareketleri biçiminde belirmesidir. Sanığın,
kendisine atılan suçu gerçekten işleyip işlemediğinin veya işlediği eylemin suç
olup olmadığının, suç oluyorsa Türk Ceza Yasasının 142. maddesinin 1-3.
bentlerinde gösterilen nitelikleri ve öğeleri kapsayıp kapsamadığının aranması
ve saptanması davaya bakmakla görevli mahkemeye aittir. Anayasa Mahkemesince
burada aranacak yön, sanık hakkında uygulanması istenen Türk Ceza Yasasının
142/1-3, maddesinde gösterilen suçların, sıkıyönetim ilânına neden olan suçlardan
sayılıp sayılamıyacağıdır. İptali
istenen hükümlerin kapsadığı suçların hür demokratik düzeni, temel hakları ve
hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik bulunmaları karşısında aynı amaçlı
şiddet hareketlerine neden olmaları durumunda bu suçların, sıkıyönetimin ilânı
nedenleri arasında bulunduklarını kabul etmekte zorunluk vardır. Ayrıca,
1402 sayılı Sıkıyönetim Yasası, sıkıyönetim askeri mahkemesinin bakmakla
görevli olduğu suçta belli bir nitelik de aramamış, 13. maddesinde, davaya
sıkıyönetim askeri mahkemesinde bakılması için "... sıkıyönetim askeri
mahkemelerinin el koyduğu herhangi bir suçla umumî ve müşterek gaye içerisinde
irtibatlı..." bulunmasını yeterli görmüştür. Anayasa Mahkemesine başvuran
mahkemenin elindeki davanın konusu olan suçların, hür demokratik düzeni, temel
hak ve hürriyetleri ortadan kaldırmağa yönelik bulunmaları karşısında,
"umumî ve müşterek gaye içerisinde" işlenmiş olduklarını da kabul
etmek gerekmektedir. Bu
durumda, davaya bakmakla görevli olmayan İstanbul 2. Ağır Ceza Mahkemesinin
itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesine başvurma yetkisi bulunmadığından, itiraz
reddedilmelidir. Şevket
Müftügil, Ahmet H. Boyacıoğlu, Lütfi Ömerbaş, Osman Tokcan ve Ahmet Salih Cebi,
mahkemenin düştüğü duraksamaya karşın görevli olup olmadığı konusunda bir karar
vermeksizin Anayasa Mahkemesine başvurmasının eksiklik sayılarak dosyanın geri
çevirilmesi, Yılmaz Aliefendioğlu ise, dosyada eksik bulunmadığından özün
incelenmesine karar verilmesi gerektiği düşüncesi ile bu görüşlere
katılmamışlardır. Muammer
Yazar ek gerekçe yazma hakkını saklı tutmuştur. V -
SONUÇ: Sıkıyönetim
ilânına ilişkin Bakanlar Kurulu kararı karşısında davaya konu edilen eylem
hakkında yargılama yapma yetkisi mahkemenin görevi dışında kaldığı için
başvuran mahkemenin elinde bakmakta olduğu bir dava var sayılamayacağından
Anayasa'nın değişik 151. maddesine uymayan itirazın, itirazda bulunan
mahkemenin yetkisizliği yönünden reddine, Şevket Müftügil, Ahmet H. Boyacıoğlu,
Lütfi Ömerbaş, Osman Tokcan ve Ahmet Salih Çebi'nin "mahkeme, 28/12/1978
günlü oturumda, ilân edilmiş bulunan sıkıyönetime ilişkin hükümet
kararnamesinin itiraz yoluna başvuran mahkemenin eline geçmediği, bu itibarla
1402 sayılı Yasanın 13. ve 15. maddeleri karşısında davanın Sıkıyönetim
Mahkemesine gönderilip gönderilmiyeceğinin anlaşılamadığını neden göstererek,
bu yönün açıklığa kavuşturulması için duruşmayı 26/1/1979 gününe bırakmış ve bu
sorunu çözmeden aynı gün Anayasa'ya aykırılık savını ciddî bularak Anayasa
Mahkemesine başvurmuştur. Mahkemece bu konu bir sonuca bağlanmadan yapılan
başvurma noksan bir başvuru olduğundan dosyanın geri çevrilmesine", Yılmaz
Aliefendioğlu'nun da işin esasının incelenmesi gerektiği yolundaki
karşıoylariyle ve oyçokluğuyla, 20/3/1979
gününde karar verildi. Başkan Şevket
  Müftügil Başkanvekili Ahmet
  H. Boyacıoğlu Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Ahmet
  Erdoğdu Üye Osman
  Tokcan Üye Rüştü
  Aral Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Muammer
  Yazar Üye Adil
  Esmer Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Kenan
  Terzioğlu Üye Hüseyin
  Karamüstantikoğlu Üye Necdet
  Darıcıoğlu Üye Yılmaz
  Aliefendioğlu Üye Yekta
  Güngör Özden EK
GEREKÇE Kararın
gerekçesinden çıkan anlama göre, bir davaya bakmakta olan mahkeme itiraz yolile
Anayasa Mahkemesine başvurduğunda, Anayasa Mahkemesi başvuran mahkemenin söz
konusu davaya bakmakla görevli olup olmadığını, hiçbir ayırım yapmaksızın, salt
bir biçimde (mutlak surette) arayıp inceliyebilecektir. Kanımca,
başvuran mahkemenin başvuruya neden olan davaya bakmakla görevli olup
olmadığının Anayasa Mahkemesince aranabilmesi, görev sorununun daha önce kesin
olarak çözümlenmemiş bulunmasına bağlıdır. Bu nedenle sorun 2 ayrı açıdan
incelenmelidir. 1 -
Görev konusunun daha önce kesin biçimde çözümlenmiş olması : Ceza Yargılamaları
Usulü Yasasının 7. maddesine göre "davaya bakan mahkeme, muhakemenin her
hal ve derecesinde davayı görmek vazifesi olup olmadığına resen karar
verebilir". Bu hükmün uygulanması sonucu, iki mahkeme arasında görev
uyuşmazlığı çıkmış ve yargı yerini belli eden merci görevli mahkemeyi belirtmiş
olabilir. Bu suretle verilen karara karşı mahkemelerin direnme yetkisi yoktur,
uymak zorundadırlar. Yargıtay İçtihatları Birleştirme Genel Kurulunun 16/6/1942
günlü, Esas 26. Karar 6 sayılı karar ile açıklığa kavuşturulan bu kural o
gündenberi uygulana gelmiş ve yerleşmiştir. Bundan
başka, örneğin, Ceza Yargılamaları Usulü Yasası'nın 263. maddesindeki koşullar
dışında bir görevsizlik kararı verilmiş ve bu karar Yargıtay'ca kaldırılmış,
direnme kararı da bozulmuş olabilir. Bu durumda Mahkemece bu karara uymak
zorunludur. Görev hususu artık kesinleşmiştir. Bu
ve bu gibi hallerde Anayasa Mahkemesi başvuran mahkemenin o davaya bakmakla
görevli olup olmadığını arıyamaz. 2 -
Görev sorununun çözümlenmiş olmaması: Mahkemelerin verdikleri olumlu görev
kararları kesin değildir. Son hükümle birlikte temyiz olunabilirler. Böyle
kesin olmayan bir karar verilmiş olsun veya olmasın görev sorunu kesin biçimde
çözümlenmemiş bulunduğu takdirde Anayasa Mahkemesi, başvuran mahkemenin,
Anayasa'nın 151. maddesindeki "davaya bakmakta olan mahkeme" deyimile
tarif olunan mahkeme niteliğinde olup olmadığını saptamak için görev yönünü
aramağa yetkilidir. Bu arama ve saptama yerel mahkemenin Anayasa Mahkemesine
başvurabilme yetkisi olup olmadığını belli etmekten başka bir sonuç da
doğurmaz. İstanbul
2. Ağır Ceza Mahkemesinin Anayasa Mahkemesine başvurusuna neden olan davaya
bakmağa görevli olduğu kesin bir kararla belirtilmiş bulunmadığından Anayasa
Mahkemesi bu konu üzerinde durabilir. Bir örnek, düşünceyi daha iyi açıklar :
Zina nedenine dayalı boşanma davasına bakan Hukuk Hâkiminden davalının ayrıca
Türk Ceza Yasasının 440. maddesine göre cezalandırılmasının istendiğini ve
hâkimin bu yasa hükmünün iptali için Anayasa Mahkemesine başvurduğunu
varsayalım; burada Anayasa Mahkemesinin, ceza davasına bakmakla görevli olmıyan
hukuk hâkiminin başvurusunu başvurma yetkisi bulunmaması nedenile reddetmesi
gerektiğinde kuşku ve yadırgama duyulmaz. Çünkü bu pek açık ve belirgin bir
örnektir. Ancak (bu davada görev hususu belirgindir, şu davada değildir)
diyecek bir başka mercii bulunmadığına göre bu alandaki takdir yetkisinin
Anayasa Mahkemesine bırakılması doğal ve teknik bir zorunluk olarak ortaya
çıkar ki kullanılan yetki de bundan İbarettir. Üye Muammer Yazar KARŞIOY
YAZISI Anayasa'nın
151. ve 44 Sayılı Anayasa Mahkemesi'nin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında
Kanun'un 27. maddesine göre, bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir
yasanın hükümlerini Anayasa'ya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri
sürdüğü aykırılık savının ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa'ya aykırılık
itirazıyla Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilir. Bu durumda Anayasa Mahkemesi'nin
yetkisi, öncelikle, bu itirazın "Bir davaya bakmakta olan mahkemece"
yapılmış olup olmadığını saptamaktır. Mahkemenin bir davaya bakmakta olması o
davada kendisini görevli görmesi anlamına gelir. Anayasa Mahkemesi'nin, itiraz
yoluyla kendisine yapılan başvurularda, Mahkemenin görevli olup olmadığını
değil, bakmakta olduğu bir davada uygulanacağı yasa hükmünü Anayasa'ya aykırı
görüp görmediğini veya aykırılık savını ciddî bulup bulmadığını incelemesi
gerekir. Mahkemenin görevli olup olmadığını saptamak yetkisi, mahkemenin
kararını temyizen inceleyecek Yargıtay'a aittir. Bu konuda Anayasa
Mahkemesi'nce karar verilmesi, kanımca, Yargıtay'ın yerine geçmek olur. Kaldı
ki, Anayasa sözüyle ve Özüyle; 8. maddesinde, yasaların Anayasa'ya aykırı
olamıyacağı ilkesini benimsemekle; 147. maddesinde de, Anayasa Mahkemesi'ne,
kanunların ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüklerinin Anayasa'ya, Anayasa
değişikliklerinin de Anayasa'da gösterilen biçim koşullarına uygunluğunu
denetlemek görevini vermekle, yasaların Anayasa'ya uygunluklarının sağlanmasını
amaçladığı kuşkusuzdur. Bu nedenle, Anayasa'nın 151. maddesinde öngörülen itiraz
yolunun işletilmesinde, başvuran mahkemenin Anayasa Mahkemesi'nce de görevli
görülmesi gibi daraltıcı bir yorum yerine, mahkemenin kendisini görevli
görmesinin yeterli bulunması gibi Anayasa'nın özü doğrultusunda genişletici bir
yoruma gidilmesinin daha uygun olacağı görüşündeyim. Mahkemenin
görevli olduğuna ilişkin bir karar alması gerekip gerekmediği konusuna gelince
: Olayda,
Mahkeme 28/12/1978 tarihli oturumda "halen ilân edilmiş bulunan
Sıkıyönetime ilişkin Hükümet kararnamesinin Mahkememiz eline geçmemiş
bulunması, bu itibarla 1402 sayılı Yasanın 13 ve 15. maddeleri karşısında
davanın Sıkıyönetim Mahkemesine gönderilmeyeceğinin anlaşılmamış bulunmasına
binaen, bu yönün açıklığa kavuşması için yargılamamızın 26/1/1979 gününe
bırakılmasına..." biçiminde karar vermiş, 26/1/1979 günlü oturumunda ise,
sanık vekilleri tarafından mahkemeye verilen Anayasa'ya aykırılık savını
inceleyerek ve ciddî bularak uygulanacak yasa hükümlerinin iptali için dosyanın
Anayasa Mahkemesi'ne gönderilmesini hükme bağlamıştır. Mahkemenin
28/12/1978 gününde, Sıkıyönetim ilânına ilişkin kararnamenin henüz eline
geçmemesi nedeniyle görevi konusunda kuşku duyduğu, 26/1/1979 günlü oturumunda
ise bu kuşkunun kaybolduğu ve işin esasına geçmekle kendini görevli kabul
ettiği anlaşılmaktadır. Mahkemelerin bir görevsizlik itirazı olmadıkça
kendilerinin görevli olduklarına ilişkin karar vermeleri olağan bir durum
değildir. Mahkeme
elinde bulunan bir davayı görmeye devam ettikçe, o davada kendisini görevli
görüyor demektir. Bu nedenle Savcı veya sanık veya sanık vekilince bir
görevsizlik itirazı ileri sürülmediğine göre mahkemenin 26/1/1979 tarihinde
kendisinin görevli bulunduğunu açıkça belirtmesinde bir zorunluluk, dolayısıyla
mahkemenin başvurusunda bu yöne ilişkin bir noksanlık bulunmamaktadır. Yukarıda
belirtilen nedenlerle işin esasına girilmesi oyu ile verilen karara karşıyım. Üye Yılmaz Aliefendioğlu