ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2022/83 Karar Sayısı : 2023/69 Karar Tarihi : 5/4/2023 R.G.Tarih-Sayı :
1/8/2023-32266 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Küçükçekmece 5. Asliye Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun
24/4/2001 tarihli ve 4650 sayılı Kanun’un 5. maddesiyle değiştirilen 10.
maddesine 11/4/2013 tarihli ve 6459 sayılı Kanun’un 6. maddesiyle eklenen
dokuzuncu fıkranın Anayasa’nın 2., 5., 35. ve 46. maddelerine aykırılığının
ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Kamulaştırma bedelinin tespiti ve taşınmazın davacı adına
tescili talebiyle açılan davada itiraz konusu
kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için
başvurmuştur. I. İPTALİ
İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un 10. maddesinin itiraz konusu dokuzuncu fıkrası
şöyledir: “(Ek fıkra: 11/4/2013-6459/6 md.) Kamulaştırma
bedelinin tespiti için açılan davanın dört ay içinde sonuçlandırılamaması
hâlinde, tespit edilen bedele bu sürenin bitiminden itibaren kanuni faiz
işletilir ” II. İLK
İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi
İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA,
Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai
AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI,
İrfan FİDAN ve Kenan YAŞAR’ın katılmalarıyla 21/6/2022 tarihinde yapılan ilk
inceleme toplantısında dosyada eksik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2.
Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Alparslan KOÇAK tarafından hazırlanan işin
esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa
kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Anlam ve Kapsam 3. Anayasa’nın
46. maddesi uyarınca devlet ve kamu tüzel kişileri, kamu yararının gerektirdiği
hâllerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan
taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunla gösterilen esas ve
usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idari irtifaklar kurmaya
yetkilidir. Kamulaştırmaya ilişkin usul ve esaslar 2942 sayılı Kanun’da
düzenlenmiştir. 4. Taşınmazı
kamulaştırılan kişilerin dava süresince geçen süre nedeniyle hak kaybına
uğramaması ve taşınmazın bedelinin ilgilisine kısa sürede ödenmesini sağlamak
için kamulaştırma davalarının diğer davalara oranla daha hızlı bir şekilde
karara bağlanması amacıyla söz konusu Kanun’un 10. maddesinde özel hükümlere
yer verilmiştir. 5. Bu
bağlamda anılan maddeye göre tarafların kamulaştırma bedeli konusunda
anlaşamamaları ve idarenin bedel tespit ve tescil davası açması hâlinde
mahkemenin en geç otuz gün sonrası için duruşma günü tayin etmesi ve taraflara
duruşma gününü tebliğ etmesi, duruşmada bedel konusunda anlaşma sağlanamaz ise
yine en geç otuz gün sonrası için duruşma günü belirlemesi ve bu sırada
bilirkişi tayin ederek keşif yapması, tarafların yine bedelde anlaşamamaları hâlinde
gerektiğinde on beş gün içinde sonuçlandırılmak üzere ikinci bilirkişi incelemesine
başvurması ve bunun sonucunda bedeli tespit ederek davayı sonuçlandırması
gerekmektedir. Kamulaştırma bedelinin tespiti davalarının sonuçlandırılması
için öngörülen bu süreler mahkemelere yönelik süreler olup düzenleyici
niteliktedir. 6. Dava
sürecinde taşınmazın değerinde meydana gelecek artış veya azalışların bedele
etki etmemesi ve bedel tespitinin bu şekilde yapılması amacıyla Kanun’un 10. ve
11. maddeleri uyarınca tarafların kamulaştırma kararı sonrasında bedel konusunda
anlaşamamaları hâlinde taşınmaz bedelinin dava tarihine göre tespit edilmesi
esası benimsenmiştir. 7. İtiraz
konusu kuralla kamulaştırma bedelinin tespiti için açılan davanın dört ay
içinde sonuçlandırılamaması hâlinde, tespit edilen bedele bu sürenin bitiminden
itibaren kanuni faiz işletilmesi öngörülmüştür. B. İtirazın Gerekçesi 8. Başvuru
kararında özetle; kamulaştırma bedelinin dava tarihi itibarıyla tespit edildiği
ancak dava konusu kural uyarınca dava tarihinden dört ay sonra ve kanuni faiz
işletilmeye başlatılmasının taşınmazın gerçek karşılığının malike ödenmesine
engel olduğu belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 5., 35. ve 46. maddelerine
aykırı olduğu ileri sürülmüştür. C.
Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 9. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural, ilgisi
nedeniyle Anayasa’nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir. 10. Anayasa’nın
35. maddesinde “ Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir./ Bu haklar,
ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir./ Mülkiyet hakkının
kullanılması toplum yararına aykırı olamaz. ” denilmektedir. Anayasa’nın
anılan maddesiyle güvenceye bağlanan mülkiyet hakkı, ekonomik değer ifade eden
ve parayla değerlendirilebilen her türlü mal varlığı hakkını kapsamaktadır (AYM, E.2015/39, K.2015/62, 1/7/2015, §
20). Kamulaştırmanın konusunu oluşturan
taşınmaz malların mülkiyet hakkının kapsamına dâhil olduğu hususunda tereddüt
bulunmamaktadır. 11. Mülkiyet
hakkı, kişiye başkasının hakkına zarar vermemek ve kanunların öngördüğü
sınırlamalara uymak koşuluyla sahibi olduğu şeyi dilediği gibi kullanma, onun
semerelerinden yararlanma ve tasarruf etme imkânı veren bir haktır ( Mehmet Akdoğan ve diğerleri , § 32). Bu bağlamda malikin mülkünü kullanma, onun
semerelerinden yararlanma ve mülkü üzerinde tasarruf etme yetkilerinden
herhangi birinin sınırlanması veya mülkünden yoksun bırakılması mülkiyet
hakkına müdahale teşkil eder ( Recep Tarhan ve Afife Tarhan , B. No: 2014/1546, 2/2/2017, § 53) . Hak sahibinin taşınmazının kamulaştırılması suretiyle
mülkünden yoksun bırakılması da mülkiyet hakkına müdahale niteliğindedir. 12.
Anayasa’nın 35. maddesinde mülkiyet hakkının kamu yararı amacıyla ve kanunla
sınırlandırılabileceği öngörülmüştür. Mülkiyet hakkına müdahalede bulunulurken
temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin genel ilkeleri
düzenleyen Anayasa’nın 13. maddesinin de gözönünde bulundurulması
gerekmektedir. 13.
Anayasa’nın 13. maddesinde “ Temel hak ve hürriyetler, özlerine
dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere
bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın
sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine
ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. ” denilmektedir. 14.
Anayasa’nın anılan maddesi uyarınca mülkiyet hakkı, Anayasa’da öngörülen
nedenlere bağlı olarak Anayasa’nın sözüne ve ölçülülük ilkesine aykırı
olmaksızın ancak kanunla sınırlanabilir. 15. Anayasa'nın
13. maddesinde temel hak ve hürriyetlere yönelik sınırlandırmaların Anayasa'nın
sözüne aykırı olamayacağı hükme bağlanmıştır. Buna göre Anayasa'nın 13.
maddesinde yer alan hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması ölçütlerinden biri
de Anayasa'nın sözüne uygunluktur. Anayasa Mahkemesi, somut olaya uygun düştüğü
takdirde kamu gücünü kullanan organların temel hak ya da özgürlüklere
yaptıkları müdahalelerin Anayasa'nın sözüne uygun olup olmadığını da
değerlendirir. Böyle bir değerlendirme yapılması, Anayasa'nın 13. maddesinin
emredici hükmünün bir gereğidir ( Kadri Enis Berberoğlu (2) [GK], B. No:
2018/30030, 17/9/2020, § 68; Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK], B. No:
2020/32949, 21/1/2021, § 79). 16. Anayasa'nın
13. maddesinde yer alan "Anayasa'nın sözü" ifadesi Anayasa'nın
metnini yani lafzını ifade etmektedir. Temel hak ve özgürlüklere yapılan
müdahalelerin Anayasa'nın sözüne uygun olması şartı özellikle Anayasa'nın
çeşitli maddeleriyle getirilen ek güvenceler söz konusu olduğunda önem
taşımaktadır. Anayasa, çoğu durumda bir hak veya özgürlüğü yalnızca tanımakla
yetinmeyerek onun kullanılmasını garanti altına almak için bazı yönlerini
ayrıca vurgulayarak veya bazı yönlerine belli bir önem atfederek koruma altına
alır. Anayasa koyucunun bir hakkı tanımanın yanında o hakkın norm alanına giren
bir boyutunu ayrıca ve özel olarak ifade etmesi, buna ilişkin ek bir güvence
getirmesi de mümkün olabilmektedir ( Kadri Enis Berberoğlu (2) , § 69; Kadri
Enis Berberoğlu (3) , § 79). 17. Anayasa'nın
46. maddesinin birinci fıkrasında kamulaştırmanın taşınmazın gerçek
karşılığının ödenmesi şartıyla kullanılabilecek bir yetki olduğu hükme
bağlanmıştır. Gerçek karşılığının ödenmesi Anayasa'nın 46. maddesiyle
maliklerin lehine olarak getirilen özel bir güvence mahiyetindedir. Dolayısıyla
taşınmazın gerçek karşılığı ödenmeden yapılan kamulaştırma işlemleri
Anayasa'nın 46. maddesinin birinci fıkrasındaki gerçek karşılığın ödenmesi
güvencesine aykırı olacaktır. 18. Öte
yandan gerçek karşılığın ödenmesi aynı zamanda ölçülülük ilkesinin de bir
gereğidir. Kamulaştırma suretiyle mülkiyet hakkına yapılan müdahalelerde,
hedeflenen kamu yararı ile malikin bireysel yararı arasında gözetilmesi gereken
adil denge ancak malike tazminat ödenmek suretiyle sağlanabilir. Diğer bir
ifadeyle kamulaştırma suretiyle mülkiyet hakkına müdahalede bulunulan
durumlarda malike tazminat ödenmesi, müdahaleyle malike yüklenen aşırı külfetin
telafi edilmesini temin eden temel bir araçtır. Anayasa'nın 46. maddesinin
birinci fıkrasında, kamulaştırmada taşınmazın gerçek karşılığının ödeneceği
hükme bağlanmakla kamu yararı ile malikin menfaatleri arasındaki dengeyi
kuracak bedelin taşınmazın gerçek karşılığı olduğu ifade edilmiştir (bazı
farklarla birlikte bkz. Saadet Ekin , B. No: 2014/18103, 26/10/2017, §
35). 19. Mülkiyet hakkı kapsamında alacağın geç
ödenmesi durumunda arada geçen sürede enflasyon nedeniyle paranın değerinde
oluşan hissedilir aşınma ile mülkiyetin gerçek değeri azaldığı gibi bu bedelin
tasarruf veya yatırım aracı olarak getirisinden yararlanma imkânı da
bulunmamaktadır. Bu şekilde kişiler mülkiyet haklarından mahrum edilerek
haksızlığa uğratılmaktadır (AYM, E.2008/58, K.2011/37, 10/2/2011). Bu sebeple
devletin kamulaştırma bedelinin geç ödenmesi sebebiyle paranın değerinde
oluşacak aşınmayı telafi edecek mekanizmaları geliştirmesi gerekmektedir. Bu
gereklilik aynı zamanda Anayasa’nın 46. maddesinin birinci fıkrasında yer alan
gerçek karşılık güvencesinin de zorunlu bir sonucudur. 20. İtiraz konusu kuralda kamulaştırma
bedelinin tespiti için açılan davanın dört ay içinde sonuçlandırılamaması
hâlinde, tespit edilen bedele bu sürenin bitiminden itibaren kanuni faiz
işletilmesi öngörülmüştür. Kamulaştırma bedelinin geç ödendiği durumlarda
kanuni faiz işletilmesi söz konusu bedelin ekonomik değerinin korunmasını temin
eden araçlardan biridir. Ancak bu aracın Anayasa’nın 46. maddesindeki
gerekliliklere uygun görülebilmesi için kamulaştırma bedelinin enflasyon
etkisiyle yitirilen değerini karşılaması gerekir. 21. Anayasa Mahkemesinin gerek norm denetimi kapsamında gerekse de
bireysel başvuru kapsamında verdiği çeşitli kararlarında alacakların da
mülkiyet hakkı kapsamında olduğu, devlet tarafından alacakların geç ödenmesi
hâlinde enflasyon oranları altında olmayan bir faiz ödenmesinin bireyin hakları
ve kamu düzeni bakımından önem taşıdığı belirtilmiştir (AYM, E.1997/34,
K.1998/79, 15/12/1998; Mehmet Akdoğan ve diğerleri, B. No: 2013/87,
19/12/2013, § 52 ; Akel Gıda San. ve Tic. A.Ş. , B.
No: 2013/28, 25/2/2015, § 46 ; Abdulhalim Bozboğa ,
B. No: 2013/6880, 23/3/2016, § 58 ; Ferda Yeşiltepe [GK], B. No:
2014/7621, 25/7/2017, § 29 ). 22. 4/12/1984 tarihli ve 3095 sayılı Kanuni Faiz ve Temerrüt Faizine
İlişkin Kanun’un 1. maddesinde “ Borçlar
Kanunu ve Türk Ticaret Kanununa göre faiz ödenmesi gereken hallerde, miktarı
sözleşme ile tespit edilmemişse bu ödeme yıllık yüzde oniki oranı üzerinden
yapılır./ Cumhurbaşkanı, bu oranı aylık olarak belirlemeye, yüzde onuna kadar
indirmeye veya bir katına kadar artırmaya yetkilidir. ” hükmüne yer verilmiştir. Buna göre kanuni faiz yüzde
yirmi dördü aşamamaktadır. 23. İtiraz konusu kuralla geç ödenen kamulaştırma bedeli için sadece
kanuni faiz ödeneceği belirtilmiştir. Enflasyon nedeniyle uğranılacak ve kanuni
faizi aşan zararlarla ilgili herhangi bir düzenlemeye ise yer verilmemiştir.
Özellikle yüksek enflasyonist dönemlerde devletin kamulaştırma nedeniyle borçlu
olduğu tutar ile alacaklı hak sahibi tarafından nihai olarak alınan tutar
arasındaki enflasyon nedeniyle oluşan değer kayıplarını gidermek mümkün
olmayacaktır. Dolayısıyla hak sahibinin kamulaştırılan taşınmazının bedelini gerçek
karşılık ölçütüne uygun olarak aldığından da söz edilemez. 24. Öte yandan idare tarafından açılan kamulaştırma bedelinin tespiti ve
tescil davasında kamulaştırma bedeli dava tarihi itibarıyla belirlenmektedir.
Ancak itiraz konusu kuralla faizin başlangıç tarihi yargılamanın dördüncü
ayının sona erdiği tarih olarak belirlenmiştir. Bu durumda kamulaştırma
bedelinin fiilen tahsis, kamulaştırılmış sayılma ve kamulaştırmaya esas rayiç
bedelin belirlendiği tarihten daha sonraki bir tarihte ödenmiş olacağı ve
bedelin belirlendiği tarihle faizin başlangıç tarihi arasındaki dört aylık bir
sürede hak sahibinin enflasyon etkisiyle makul olanın ötesinde bir ekonomik
kaybının oluşabileceği açıktır. 25. Bu itibarla anılan anayasal ögeleri dikkate almayan ve gerçek
karşılık anayasal ölçütünü karşılamayan kural, Anayasa’nın 13. maddesinde
belirtilen, sınırlamanın Anayasa’nın sözüne aykırı olamayacağı hükmüne
aykırılık teşkil etmektedir. 26.
Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 13., 35. ve 46. maddelerine aykırıdır.
İptali gerekir. Yıldız
SEFERİNOĞLU bu görüşe katılmamıştır. Kuralın Anayasa’nın 2. ve 5. maddelerine de aykırı olduğu ileri sürülmüş
ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 35. ve 46. maddeleri
yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması nedeniyle
Anayasa’nın 2. ve 5. maddeleri yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek
görülmemiştir. IV. HÜKÜM 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 24/4/2001
tarihli ve 4650 sayılı Kanun’un 5. maddesiyle değiştirilen 10. maddesine
11/4/2013 tarihli ve 6459 sayılı Kanun’un 6. maddesiyle eklenen dokuzuncu
fıkranın Anayasa’ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Yıldız SEFERİNOĞLU’nun karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA 5/4/2023 tarihinde
karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Üye Engin YILDIRIM Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Basri BAĞCI Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE KARŞIOY GEREKÇESİ İtiraz
konusu kuralla kamulaştırma bedelinin tespiti için açılan davanın dört ay
içinde sonuçlandırılamaması hâlinde, tespit edilen bedele bu sürenin bitiminden
itibaren kanuni faiz işletilmesi öngörülmüştür. Çoğunluk, geç ödenen kamulaştırma bedeli için sadece kanuni faiz
ödenmesinin yeterli olmadığı, enflasyon nedeniyle uğranılacak ve kanuni faizi
aşan zararların da karşılanması gerektiği görüşünden hareketle geç ödeme
hâlinde kamulaştırma bedelinde enflasyon nedeniyle oluşan aşınmayı telafi edecek
güvencelere yer verilmemesinin Anayasa’nın 13., 35. ve 46. maddelerine aykırı olduğunu kabul etmiştir. Çoğunluğun bu görüşüne katılmak mümkün olmamıştır. Öncelikle
kamulaştırma bedelinin kamulaştırma tarihi itibarıyla değil dava tarihi
itibarıyla belirlendiğinin hatırlanması gerekir. 2942 sayılı Kanun’da 2001
yılında yapılan değişikliklerle kamulaştırma sürecine ilişkin önemli
düzenlemeler yapılmıştır. Bu bağlamda kamulaştırma bedelinin tespiti davası
açma yükümlülüğü malike değil idareye yüklenmiş, kamulaştırma bedelinin,
kamulaştırma işleminin tesis edildiği tarih itibarıyla değil dava tarihi
itibarıyla tespiti öngörülmüş, ayrıca kamulaştırma bedeli mahkeme veznesine
depo ettirilmedikçe idare lehine tescil kararı verilemeyeceği düzenlenmiştir. Kamulaştırma bedelinin dava tarihi itibarıyla belirlendiği ve
kamulaştırma bedelinin tespiti davalarının da çok hızlı bir biçimde karara
bağlandığı gözetildiğinde dava tarihi ile karar tarihi arasında ortaya çıkan
enflasyon farkının çok yüksek miktarlarda olmayacağı anlaşılmaktadır. Ayrıca
oluşan enflasyon farkının hiç telafi edilmemesi de söz konusu değildir.
Yargılamanın dört aydan fazla sürmesi hâlinde dördüncü aydan sonraki dönem için
kanuni faiz işletilmesi öngörülmektedir. Öte yandan Anayasa Mahkemesi kararlarında
kamulaştırma bedelinin geç ödenmesiyle ilgili uyuşmazlıklarda kamulaştırma
bedelinde enflasyon sebebiyle meydana gelen aşınmanın %5’in altında kalması
hâlinde bu durum makul görülmektedir. Tüm bu hususlar gözetildiğinde kamulaştırma bedelinin tespiti
davalarında hükmedilen kamulaştırma bedeline, ilk dört ay için faiz
işletilmemesinin dördüncü aydan sonrası içinse sadece kanuni faiz
işletilmesinin mülkiyet hakkıyla ilgili anayasal güvenceleri ihlal etmediğini
değerlendiriyorum. Kuralın iptali isteminin bu gerekçeyle reddi gerektiğini
düşünüyorum. Üye Yıldız SEFERİNOĞLU