ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1996/25 Karar Sayısı : 1997/68 Karar Günü : 26.11.1997 R.G. Tarih-Sayı :15.01.1999-23584 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İzmir 4. İdare Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 24.2.1983 günlü, 2802 sayılı Hâkimler ve
Savcılar Kanunu'nun 106. maddesinin 547 sayılı Kanun Hükmünde Kararname'nin 11.
maddesi ile değiştirilen ikinci fıkrasının ikinci tümcesindeki "... Adalet
Müfettişlerine yapılacak aylık, ek gösterge, yüksek hakimlik tazminatı ile bu
madde uyarınca yapılacak ödemelerin net tutarı, yüksek mahkeme Daire Başkanına
yapılacak aylık, ek gösterge, yüksek hakimlik tazminatı ve ödeneklerin net
tutarını geçemez" kuralının, Anayasa'nın 139. ve 140. maddelerine
aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Noksan ödemeye ilişkin işlemin iptali istemiyle açılan davada,
2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu'nun 106. maddesinin değişik ikinci
fıkrasının ikinci tümcesindeki dava konusu bölümün Anayasa'ya aykırı olduğu
yolundaki davacı savını ciddî bulan Mahkeme, bu kuralın iptali istemiyle
başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu'nun itiraz konusu bölümünü
de içeren 106. maddesinin değişik ikinci fıkrası şöyledir : "MADDE 106- Adalet Müfettişlerine bu Kanuna göre hesaplanacak
en yüksek aylık tutarının % 30'undan az olmamak üzere brüt aylıkları tutarının
% 40'ı oranında özel hizmet tazminatı ödenir. Ancak Adalet Müfettişlerine
yapılacak aylık, ek gösterge, yüksek hakimlik tazminatı ile bu madde uyarınca
yapılacak ödemelerin net tutarı, yüksek mahkeme Daire Başkanına yapılacak
aylık, ek gösterge, yüksek hakimlik tazminatı ve ödeneklerin net tutarını
geçemez." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 139.- Hâkimler ve savcılar azlolunamaz, kendileri
istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamaz; bir mahkemenin
veya kadronun kaldırılması sebebiyle de olsa, aylık, ödenek ve diğer özlük
haklarından yoksun kılınamaz. Meslekten çıkarılmayı gerektiren bir suçtan dolayı hüküm giymiş
olanlar, görevini sağlık bakımından yerine getiremeyeceği kesin olarak anlaşılanlar
veya meslekte kalmalarının uygun olmadığına karar verilenler hakkında kanundaki
istisnalar saklıdır." 2- "MADDE 140.- Hâkimler ve savcılar adlî ve idarî yargı
hâkim ve savcıları olarak görev yaparlar. Bu görevler meslekten hâkim ve
savcılar eliyle yürütülür. Hâkimler, mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı
esaslarına göre görev ifa ederler. Hâkim ve savcıların nitelikleri, atanmaları, hakları ve ödevleri,
aylık ve ödenekleri, meslekte ilerlemeleri, görevlerinin ve görev yerlerinin
geçici veya sürekli olarak değiştirilmesi, haklarında disiplin kovuşturması
açılması ve disiplin cezası verilmesi, görevleriyle ilgili veya görevleri
sırasında işledikleri suçlarından dolayı soruşturma yapılması ve
yargılanmalarına karar verilmesi, meslekten çıkarmayı gerektiren suçluluk veya
yetersizlik halleri ve meslek içi eğitimleri ile diğer özlük işleri
mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlik teminatı esaslarına göre kanunla
düzenlenir. Hâkimler ve savcılar altmışbeş yaşını bitirinceye kadar hizmet
görürler; askerî hâkimlerin yaş haddi, yükselme ve emeklilikleri
kanunda gösterilir. Hâkimler ve savcılar, kanunda belirtilenlerden başka, resmî ve
özel hiçbir görev alamazlar. Hâkimler ve savcılar idarî görevleri yönünden Adalet Bakanlığına
bağlıdırlar. Hâkim ve savcı olup da adalet hizmetindeki idarî görevlerde
çalışanlar, hâkimler ve savcılar hakkındaki hükümlere tâbidirler. Bunlar,
hâkimler ve savcılara ait esaslar dairesinde sınıflandırılır ve
derecelendirilirler, hâkimlere ve savcılara tanınan her türlü haklardan
yararlanırlar." C- İlgili Anayasa Kuralı Anayasa'nın ilgili görülen 10. maddesi şöyledir : "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce,
felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun
önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Yekta Güngör
ÖZDEN, Güven DİNÇER, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN,
Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL ve Fulya
KANTARCIOĞLU'nun katılmalarıyla 11.6.1996 günü yapılan ilk inceleme
toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, iptali
istenilen yasa kuralı, aykırılık savına dayanak yapılan ve ilgisi görülen
Anayasa maddeleri ile bunların gerekçeleri ve öbür yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : Başvuru kararında kuralın, Anayasa'nın 139. ve 140. maddelerine
aykırılığı ileri sürülmüştür. 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 29. maddesinde, Anayasa Mahkemesi'nin,
kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı hususunda ilgililer tarafından ileri sürülen
gerekçelere dayanmak zorunda olmadığı, istemle bağlı kalmak koşuluyla başka
gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebileceği belirtilmiştir.
Buna göre, kural, Anayasa'nın 10. maddesi yönünden de incelenmiştir. A- Anayasa'nın 10. Maddesi Yönünden İnceleme Anayasa'nın 10. maddesinde öngörülen yasa önünde eşitlik ilkesi
gereği olarak yasaların uygulanmasında dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî
düşünce, felsefî inanç, din ve mezhep ayrılığı gözetilmesi ve bu nedenlerle
eşitsizliğe yol açılması Anayasa katında geçerli görülemez. Bu mutlak yasak,
birbirinin aynı durumunda olanlara ayrı kuralların uygulanmasını ve ayrıcalıklı
kişi ve toplulukların yaratılmasını engellemektedir. Aynı durumda olanlar için
farklı düzenleme, eşitliğe aykırılık oluşturur. Ancak, farklılık, haklı bir
nedene dayanıyorsa bu kuralın eşitlik ilkesini zedelediğinden
söz edilemez. Anayasa'nın amaçladığı eşitlik, eylemli değil hukuksal
eşitliktir. Özel hizmet tazminatına ilişkin genel düzenlemeye, 657 sayılı
Devlet Memurları Kanunu'nun 213. maddesinden sonra gelen "Zam ve tazminatlar"
başlıklı ek maddede yer verilmiştir. Buna göre, kimi görevleri yapanların
yetki, sorumluluk ve niteliği, görev yerinin özelliği, hizmet süresi, kadro
unvan ve derecesi ve eğitim seviyesi gibi hususlar gözönüne alınarak, bu
Kanunda belirtilen en yüksek devlet memuru aylığının (ek gösterge dahil) brüt
tutarının, Başbakanlık başmüfettiş, müfettiş ve müfettiş yardımcıları için %
155'ine, bakanlık başmüfettiş, müfettiş ve müfettiş yardımcıları için de %
135'ine kadar, bu nispetleri aşmamak üzere Bakanlar Kurulu'nca belirlenecek
esas, ölçü ve nispetler içinde "özel hizmet tazminatı" ödenecektir. Başbakanlık ve Bakanlıklar başmüfettiş, müfettiş ve müfettiş
yardımcılarına ödenen "özel hizmet tazminatı" için herhangi bir
sınırlama getirilmemesine karşın, Adalet Bakanlığı Müfettişlerine ödenecek özel
hizmet tazminatı için sınırlama getirilmesi sonucu, Başbakanlık ve
bakanlıklarda denetim hizmetini gören müfettişlere göre Adalet Müfettişleri
aleyhine eşitsizlik yaratılmıştır. Öte yandan, kadro dereceleri daha düşük olan müfettişler, 2802
sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanununa göre hesaplanacak en yüksek aylık
tutarının % 30'undan az olmamak üzere brüt aylıkları tutarının % 40'ı oranında
"özel hizmet tazminatı" alırken, derecesi yükselenler için bu oran
giderek azalmakta, böylece, dava konusu kural maaş derecesi yüksek
olanların zararına eşitlik ilkesinin zedelenmesine yol açmaktadır. Bu nedenlerle kural, Anayasa'nın 10. maddesine aykırıdır. İptali
gerekir. B- Anayasa'nın 139. ve 140. Maddeleri Yönünden İnceleme Anayasa'nın 139. maddesinin birinci fıkrasında, "Hâkimler ve
savcılar azlolunamaz, kendileri istemedikçe Anayasada gösterilen yaştan önce
emekliye ayrılamaz; bir mahkemenin veya kadronun kaldırılması sebebiyle de
olsa, aylık, ödenek ve diğer özlük haklarından yoksun kılınamaz", 140.
maddenin son fıkrasında da, "Hâkim ve savcı olup da adalet
hizmetindeki idarî görevlerde çalışanlar, hâkimler ve savcılar hakkındaki
hükümlere tâbidirler. Bunlar, hâkimler ve savcılara ait esaslar dairesinde sınıflandırılır
ve derecelendirilir, hâkimlere ve savcılara tanınan her türlü haklardan
yararlanırlar" denilmektedir. İtiraz konusu kural, Adalet müfettişlerinin aylık ve
ödeneklerinden yoksun kalmalarına neden olmayıp yalnız özel hizmet
tazminatlarını sınırladığından Anayasa'nın 139. ve 140. maddeleriyle ilgili
görülmemiştir. VI- SONUÇ A- 24.2.1983 günlü, 2802 sayılı Hâkimler ve Savcılar Kanunu'nun
547 sayılı KHK'nin 11. maddesiyle değiştirilen 106. maddesinin ikinci
fıkrasının 2. tümcesindeki "...Adalet Müfettişlerine yapılacak aylık, ek
gösterge, yüksek hakimlik tazminatı ile bu madde uyarınca yapılacak ödemelerin
net tutarı, yüksek mahkeme Daire Başkanına yapılacak aylık, ek gösterge, yüksek
hâkimlik tazminatı ve ödeneklerin net tutarını geçemez." kuralının
Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, B- 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesinin ikinci fıkrası gereğince, iptal edilen kural
nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan tümcenin başındaki "...Ancak..."
sözcüğünün İPTALİNE, 26.11.1997 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU