ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2004/47 Karar Sayısı : 2008/96 Karar Günü : 2.5.2008 R.G. Tarih-Sayı :
01.07.2008-26923 İPTAL DAVASINI AÇAN : Türkiye Büyük Millet Meclisi
üyeleri Kemal ANADOL ve Kemal KILIÇDAROĞLU ile birlikte 112 milletvekili İPTAL DAVASININ KONUSU : 24.4.1969 günlü,
1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'nun 5146 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle
değiştirilen 9. maddesinin Anayasa'nın 2., 11., 90. ve 171. maddelerine
aykırılığı savıyla iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemidir. II- YASA METİNLERİ A- İptali İstenilen Yasa Kuralı 21.4.2004 günlü, 5146 sayılı Kooperatifler Kanununda Değişiklik
Yapılmasına Dair Kanun'un 2. maddesiyle 24.4.1969 günlü 1163 sayılı
Kooperatifler Kanunu'nun değiştirilen 9. maddesi şöyledir: "Kamu ve özel hukuk tüzel kişileri amaçları bakımından
ilgilendikleri kooperatiflerin kuruluşlarına yardımcı olabilir, önderlik
edebilir ve ortak olabilirler." B- Dayanılan Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde, Anayasa'nın 2., 11., 90. ve 171. maddelerine
dayanılmıştır. III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU,
Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Cafer ŞAT, Fazıl SAĞLAM ve A. Necmi ÖZLER'in
katılımlarıyla 16.6.2004 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma
isteminin bu konudaki raporun hazırlanmasından sonra karara bağlanmasına
oybirliğiyle karar verilmiştir. IV- ESASIN İNCELENMESİ Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenilen Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Dava dilekçesinde özel hukuk tüzel kişilerinin hiçbir sınırlama
olmaksızın kooperatiflere ortak olmalarının öngörülmesinin, kooperatifçiliğin
amacına uygun olmadığı, ticari ortaklıkların kooperatife üye olmalarının
kooperatifçiliğin ticari ortama girmesiyle millî ekonominin ortam ve şartlarına
bağlı olarak bireyin ekonomisinin geliştirilerek üretimin artırılması ve
tüketicinin korunması amacından uzaklaşılmasına, ana sermaye egemenliğine
dayanan geleneksel ekonomik düzenin baskısına sebep olacağı, kuralın
hazırlanmasında Türkiye Millî Kooperatifler Birliği, Kooperatif Merkez
Birlikleri ve Türkiye Kooperatifleri Danışma Kurulu'nun görüşlerinin alınmaması
ve kuralda özel hukuk tüzel kişilerine "amaçları bakımından
ilgilenmek" dışında sınırlayıcı bir hükme yer verilmemesinin
Uluslararası Çalışma Örgütü'nün 2002 günlü, 193 sayılı Kooperatiflerin
Teşvikine İlişkin Tavsiye Kararı ile Uluslararası Kooperatifler Birliğinin
kooperatifçilik ilkesine, dolayısıyla Anayasa'nın 2., 11., 171. ve 90.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 1163 sayılı Yasa'nın iptali istenilen 9. maddesinde kamu ve özel
hukuk tüzel kişilerine amaçları bakımından ilgilendikleri kooperatiflerin
kuruluşlarına yardımcı ve ortak olma ile önderlik etme hakları öngörülmüştür. Anayasa'nın 171. maddesinde Devlete, millî ekonominin yararlarını
dikkate alarak, öncelikle üretimin artırılması ve tüketicinin korunmasını
amaçlayan kooperatifçiliğin gelişmesini sağlayacak tedbirleri alma görevi
verilmiştir. Anayasa'nın 171. maddesinin ikinci fıkrasındaki "Kooperatifler,
Devletin her türlü kontrol ve denetimine tâbi olup, siyasetle uğraşamaz ve
siyasi partilerle işbirliği yapamazlar" hükmünün 4121 sayılı Yasa
ile kaldırılmasıyla, kooperatifler üzerindeki Devletin her türlü kontrol ve
denetim yetkisi Anayasal yetki olmaktan çıkarılarak, kooperatifçiliğin
ilkeleri, ulusal ekonominin koşulları, ülke ve toplum yararı, üreticinin ve
tüketicinin korunması, ortakların haklarının korunması, kooperatiflerin
yararları, özellikleri, işlevleri gibi amaçlar gözetilerek yasal yetki
kapsamına girmiştir. 1163 sayılı Yasa'nın 5146 sayılı Yasa'yla değişik 1.
maddesinde, "Tüzel kişiliği haiz olmak üzere ortaklarının belirli
ekonomik menfaatlerini ve özellikle meslek veya geçimlerine ait ihtiyaçlarını
işgücü ve parasal katkılarıyla karşılıklı yardım, dayanışma ve
kefalet suretiyle sağlayıp korumak amacıyla gerçek ve tüzel kişiler tarafından
kurulan değişir ortaklı ve değişir sermayeli ortaklıklara kooperatif
denir" şeklindeki tanımlama ile gerçek ve tüzel kişi ortaklar
kooperatif tanımının unsuru haline getirilmiştir. 1163 sayılı Yasa'nın 23. maddesindeki ortakların hak ve
yükümlülüklerinin eşit olduğu, 48.  ve 53. maddelerindeki her ortağın
yalnızca bir oy hakkına sahip bulunduğu, oy hakkı, iptal ve sorumluluk davası
açma konusunda mutlak eşitliğin bulunduğu ve bu nedenle söz konusu hakların
sermaye payının büyüklüğü ya da ortağın yaptığı katkının oranına
bağlanamayacağına ilişkin hükümler de dikkate alındığında özel hukuk tüzel
kişilerinin kooperatiflere katılması, kooperatiflerin özerklik ve
bağımsızlıkları ile ortakların demokratik katılımını olumsuz etkilememekte,
dolayısıyla ortakların çıkarlarını zedelememektedir. Kooperatiflerin amacı, bireyin geniş kapsamlı ve çok yönlü
olarak ekonomik ve sosyal gelişmesini sağlamaktır. 1163 sayılı Yasa'daki
kooperatifçiliğin korunmasına ilişkin sınırlamalar da gözetildiğinde, özel ve
kamu hukuku tüzel kişilerinin kooperatif ortağı olmalarına izin veren kural,
üretimin artırılması ve tüketicinin korunmasına yönelik tedbirler niteliğinde
olmakla Anayasa'nın 2. ve 171. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin
reddi gerekir. Kuralın Anayasa'nın 11. ve 90. maddeleri ile ilgisi
görülmemiştir. V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ 24.4.1969 günlü, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'nun
21.4.2004 günlü, 5146 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle değiştirilen 9. maddesine
yönelik iptal istemi, 2.5.2008 günlü, E. 2004/47, K. 2008/96 sayılı kararla
reddedildiğinden, bu maddeye ilişkin yürürlüğün durdurulması isteminin REDDİNE,
2.5.2008 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. VI- SONUÇ 24.4.1969 günlü, 1163 sayılı
Kooperatifler Kanunu'nun  21.4.2004 günlü, 5146 sayılı Yasa'nın 2.
maddesiyle değiştirilen 9. maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal
isteminin REDDİNE, 2.5.2008 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Sacit
  ADALI Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye Mustafa
  YILDIRIM Üye Cafer
  ŞAT Üye A. Necmi ÖZLER Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Şevket
  APALAK Üye SerruhKALELİ