ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2009/61 Karar Sayısı : 2011/38 Karar Günü : 10.2.2011 R.G. Tarih-Sayı : 21.05.2011-27940 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURANLAR: 1-Ankara 8. Asliye Hukuk Mahkemesi(E.2009/61) 2-Ankara 11. Asliye Hukuk Mahkemesi(E.2010/33) İTİRAZLARIN KONUSU: 24.3.1950 günlü,5659 sayılı
Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü Kuruluş Kanunu'na21.6.2006 günlü 5524 sayılı
Kanun'un 1. maddesiyle eklenen Ek Madde 1'inikinci fıkrasınınAnayasa'nın2.,
10., 13., 35., 46. ve 63. maddelerineaykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Bakılmakta olan davalarda, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı
olduğu kanısına varan Mahkemeler iptali için başvurmuşlardır. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 24.3.1950 günlü, 5659 sayılı Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü Kuruluş
Kanunu'na 21.6.2006 günlü 5524 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle eklenen Ek Madde
1'in ikinci fıkrası şöyledir: 'Tarım ve Köyişleri Bakanlığının uygun görüşü ile imar planlarına
uygun olmak şartı ileyol, meydan, alt geçit, üst geçit ve raylı toplu taşım
araçları, yer altı tünelleri ve yer altı hizmetleri için gerekli arazi ile dere
ıslahı yapılması planlananaraziler üzerinde, kamu yararı ve hizmetin gerekleri
dikkate alınmak suretiyle bedelsiz olarak Ankara Büyükşehir Belediyesi lehine
intifa hakkı tesis edilir.' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararlarında, Anayasa'nın 2., 10., 13., 35., 46. ve 63.
maddelerine dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, E.2009/61
sayılı dosyanın 9.9.2009, E.2010/33 sayılı dosyanın ise 13.5.2010 tarihlerinde
yapılan ilk inceleme toplantılarında, dosyalarda eksiklik bulunmadığından işin
esasının incelenmesine, oybirliğiyle karar verilmiştir. V-BİRLEŞTİRME KARARI 24.3.1950 günlü, 5659 sayılı Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü Kuruluş
Kanunu'na 21.6.2006 günlü, 5524 sayılı Yasa'nın 1. maddesiyle eklenen Ek Madde
1'in ikinci fıkrasında yer alan '' bedelsiz '' sözcüğünün iptaline karar
verilmesi istemiyle yapılan itiraz başvurusuna ilişkin davanın, aralarındaki
hukuki irtibat nedeniyle 2009/61 esas sayılı dava ile BİRLEŞTİRİLMESİNE,
2010/33 esas sayılı dosyanın esasının kapatılmasına, esas incelemenin 2009/61
esas sayılı dosya üzerinden yürütülmesine, 13.5.2010 gününde OYBİRLİĞİYLE karar
verildi. VI- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararları ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Anlam ve Kapsam Yurt tarımına örnek olması amacıyla Atatürk tarafından 1925
yılında kuruluşuna başlanılan Çiflik, bizzat kendisi tarafından bir süre
işletildikten sonra diğer çiftlikler ve mülklerle birlikte hazineye
bağışlanmıştır. Devirle ilgili olarak Atatürk, öncelikle Tapu İdaresine gerekli
resmi belgelerin hazırlanması için direktif vermiş ve hazırlanan belgeleri
11.05.1937 günü imzalamıştır. Başbakanlığa yazdığı 11.06.1937 tarihli bir
tezkere ile de bütün tesis, hayvan varlığı ve demirbaşları ile beraber Orman
Çiftliğini (diğer çiftliklerle birlikte) hazineye bağışladığını bildirmiştir. Çiftliğin, Atatürk tarafından hazineye bağışlanmasından sonra,
diğer çiftliklerle birlikte, kuruluşuna uygun bir şekilde yönetilmesi ve
sürekli bir gelişme yolunda örnek işletmeler halinde ilerlemelerinin sağlanması
amacıyla tarımsal bir devlet teşekkülünün kurulması gerekli ve yararlı görülmüş
ve 13.01.1938 tarihinde yürürlüğe giren 3308 sayılı Kanunla 'Devlet Ziraat
İşletmeleri' faaliyete geçirilmiştir. Bu kapsamda, Kanun'un belirlediği esaslar
çerçevesinde Orman Çiftliği de Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumuna
devredilmiştir. Çiftliğin gelirlerine büyük katkısı olan ve Atatürk tarafından
bu maksatla kurulmuş olan Bira Fabrikası ise bu dönem içinde (6.07.1937) Tekel
Genel Müdürlüğü'ne devredilmiştir. Devlet Ziraat İşletmeleri Kurumu'nun
28.02.1950 tarihinde kapatılmasıyla Çiftlik, 1.03.1950 tarihinden itibaren
yerine kurulan Devlet Üretme Çiftlikleri Genel Müdürlüğü bünyesinde yer almış,24.3.1950
günlü, 5659 sayılı Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü Kuruluş Kanunu'yla da Tarım
Bakanlığına bağlı ve tüzelkişiliği haiz olmak üzere Atatürk Orman Çiftliği
Müdürlüğü kurulmuştur. Bu Kanuna göre Çiftliğin işletilmesi esasları Tarım
Bakanlığınca tespit edilecek (md.1), özel hukuk esaslarına göre idare olunacak
olan Müdürlüğün işlemleri ve harcamaları Kamu Mali Yönetimi ve Kontrol Kanunu
ve Devlet İhale Kanunu hükümlerine tabi tutulmayacak, bu işlem ve harcamaların
şekli, satın alma ve satma, yapma ve yaptırma, kiralama ve kiraya verme ve
hesap usulleri, menkul ve gayrimenkul amortisman payları ve müdürlük ile
personelin görev ve yetkileri Maliye ve Tarım Bakanlıklarınca birlikte tespit
edilerek Bakanlar Kurulunca onanacak esaslar dairesinde yürütülecektir (md.5).
Müdürlüğe ait gayrimenkuller ise, Müdürlük adına tapuya tescil edilecektir
(md.9). 21.6.2006 günlü, 5524 sayılı Kanun'la, 5659 sayılı Atatürk Orman
Çiftliği Müdürlüğü Kanunu'na Ek Madde 1 eklenmiştir. Bu maddenin birinci
fıkrasıyla Ankara Büyükşehir Belediyesine,Atatürk Orman Çiftliği (AOÇ)
dâhilinde bulunan arazilerle ilgili olarak Tarım ve Köyişleri Bakanlığının
uygun görüşü ile ilgili mer'i mevzuat uyarınca öncelikle üst ölçekli plan ve
koruma amaçlı imar planı ve bunlara uygun her türlü imar planlarını yapma ve
yaptırma yetki ve görevi verilmiştir.Maddenin itiraz konusu ikinci fıkrasında
ise 'Tarım ve Köyişleri Bakanlığının uygun görüşüile imar planlarına uygun
olmak şartı ileyol, meydan, alt geçit, üst geçit ve raylı toplu taşım araçları,
yer altı tünelleri ve yer altı hizmetleri için gerekli arazi ile dere ıslahı yapılması
planlanan araziler üzerinde, kamu yararı ve hizmetin gerekleri dikkate alınmak
suretiyle bedelsiz olarak Ankara Büyükşehir Belediyesi lehine intifa hakkı
tesis edilir' denilmek suretiyle, belirtilen şartların
gerçekleştirilmesinden sonrakamu yararı ve hizmetin gerekleri dikkate alınarak,
bedelsiz olarak Ankara Büyükşehir Belediyesi lehine intifa hakkı tesisi
öngörülmüştür. Aynı maddenin dördüncü fıkrasına göre Büyükşehir Belediyesine
tahsis edilen arazilerin maddede belirtilen amaçlar dışında hiç bir şekilde
kullanılması mümkün olmadığı gibi, amaca aykırı kullanımlara teşebbüsün ve/veya
kullanımın tespiti halinde bu arazilerin intifa ve/veya işletme hakkı Atatürk
Orman Çiftliği Müdürlüğüne derhal iade edilecektir. Maddenin son fıkrasıyla da
Atatürk Orman Çiftliği arazileri üzerinde konut, ticaret ve sanayi amaçlı
yapılaşmaya izin verilmemektedir. İtiraz konusu fıkranın gerekçesinde, içtihat ve uygulamayla,
mahkemelerde görülmekte olan davalara konu parsellerden geçirilmesi planlanan
metro güzergahı için tesisi talep edilen irtifak hakkının kalıcı nitelikte
olması nedeniyle Atatürk Orman Çiftliğinin mülkiyet hakkının sınırlandırıldığı,
öyle ki zamanla bu hakkın kullanımının sınırsız biçimde engellendiği
düşüncesiyle 5659 sayılı Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü Kanunu'nun 10.
maddesi hükmü gereğince özel bir kanunla izin alınması öngörüldüğünden, yasal
düzenleme yapılması gerektiği ifade edilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Başvuru kararlarında,AOÇ'nin Atatürk'ün vasiyeti dışında
kullanımının mümkün olmadığı,arazinin planlamasının ve kullanımının vasiyet
hukukuna göre AOÇ Müdürlüğü inisiyatifinde olması gerektiği;Çiftlik arazisi
üzerinden geçirilmesi gereken metro güzergahı için talep edilen irtifak
hakkının kalıcı nitelikte olması nedeniyle dava konusu taşınmazların devri
sonucunu doğurduğu; Belediyenin metro güzergahı için ne kadar alana ihtiyacı
olduğunun Yasa'da belirtilmediği, bu durumun mülkiyet hakkının ihlali olduğu,
bu güne kadar değişik kanunlarla Çiftlik arazisinden yapılan devirlerde Devlet
Mezarlığı tesisi dışındakilerden bir bedel alındığı, bedel alınmasının anayasal
bir zorunluluk olduğu, bedelsiz olmasının mülkiyet hakkını özünden zedelediği
ve ölçüsüzce sınırlandırdığı;AOÇ'nin birinci derece doğal sit alanı olması
nedeniyle koruma nazım planı yapılmadan bu araziler üzerinde tasarrufta
bulunulamayacağıgerekçeleriyle itiraz konusu fıkranın Anayasa'nın 2., 10., 13.,
35., 46. ve 63. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan hukuk devleti, insan haklarına
dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işlemleri hukuka
uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek
sürdüren, hukuk güvenliğini gerçekleştiren, Anayasa'ya aykırı durum ve
tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan, yargı
denetimine açık olan devlettir. Anayasa'nın 35. maddesinde, herkesin mülkiyet ve miras haklarına
sahip olduğu, bu hakların ancak kamu yararı amacıyla, kanunla
sınırlanabileceği, mülkiyet hakkının kullanılmasının toplum yararına aykırı
olamayacağı hükme bağlanmıştır. Mülkiyet hakkı, kişiye başkasının hakkına zarar
vermemek ve yasaların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla, sahibi olduğu şeyi
dilediği gibi kullanma, ürünlerinden yararlanma ve tasarruf olanağı veren bir
haktır. İtiraz konusu kuralla, bir kamu tüzel kişisinin adına kayıtlı
taşınmazlar üzerinde bir başka kamu tüzel kişisi lehine intifa hakkı tesisi
öngörülmektedir. Kamu kurumlarının gereksinimlerine göre bazı gayrimenkullerin
kamu hizmetlerine özgülenmeleri veya özel mülkiyetlerinde bırakılmaları
suretiyle farklı hukuki rejimlere bağlı tutulmalarındaki ortak amaç kuşkusuz
kamu yararıdır. Bu nedenle bir kamu kurumunun tasarrufunda bulunan gayrimenkul
üzerinde kamu yararı ve hizmetin gerekleri dikkate alınarak, ilgili bakanlığın
uygun görüşü ile imar plânlarına uygun olmak koşuluyla yol, meydan, geçit, üst
geçit, tünel, dere ıslahı gibi dava konusu kuralda belirtilen yapılaşmalar için
bedel alınmaksızın intifa hakkı tesis edilerek sınırlamalar getirilmesinin, her
iki tarafın da kamu kurumu olduğu ve idarenin bütünlüğü ilkesi de
gözetildiğinde Anayasa'ya aykırı bulunmadığı sonucuna varılmıştır. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa'nın 2. ve 35. maddelerine
aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. Kuralın Anayasa'nın 10., 13., 46. ve
63. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. Fettah OTO bu görüşe katılmamıştır. VII- SONUÇ 1-7.5.2010 günlü, 5982 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının
Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun uyarınca, 2949 sayılı Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile ilgili gerekli
düzenlemeler yapılmadan, Mahkeme'nin çalışıp çalışamayacağına ilişkin ön
meselenin incelenmesi sonucunda; Mahkeme'nin çalışmasına bir engel
bulunmadığına, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Fettah OTO, Zehra Ayla PERKTAŞ
ile Celal Mümtaz AKINCI'nın, gerekçesi 2010/68 esas sayılı dosyada belirtilen
karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 2-24.3.1950 günlü, 5659 sayılı Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü
Kuruluş Kanunu'na 21.6.2006 günlü, 5524 sayılı Kanun'un 1. maddesiyle eklenen
Ek Madde 1'in ikinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın
REDDİNE, Fettah OTO'nun karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, 10.2.2011 gününde karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mehmet
  ERTEN Üye Fettah
  OTO Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Serruh
  KALELİ Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Alparslan
  ALTAN Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Erdal
  TERCAN KARŞI OY GEREKÇESİ 5659 sayılı Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü Kuruluş Kanunu'nun 1.
maddesinde, Atatürk Orman Çiftliği Müdürlüğü'nün Tarım Bakanlığı'na bağlı bir
tüzel kişilik olduğu belirtilmiştir. Her ne kadar Yasa'da bu tüzel kişiliğin
kamu tüzel kişiliği mi, yoksa özel hukuk tüzel kişiliği mi hususu belirtilmemiş
ise de, Tarım Bakanlığı'na bağlı oluşu, bu Kuruluşun bir kamu hukuku tüzel
kişisi olduğu şeklinde yorumlanmalıdır. Kamu tüzel kişilerinin kamu malı
niteliğindeki malları dışında kalan özel malları da vardır. Kamu tüzel
kişilerinin özel malları kamunun mülkiyetinde bulunan ancak, kamu yararına
tahsis edilmemiş mallardır. Yukarıda anılan kuruluş Kanunu'nun 9. maddesinin ikinci fıkrasında
yer alan 'Müdürlüğe ait gayrimenkuller müdürlük adına tapuya tescil edilir'
hükmü A.O.Ç. adına tapuya tescil edilen taşınmazların kamu malı niteliğinde
değil, kamunun özel malı statüsünde olduğunu göstermektedir. Kamu malları
hukukuna göre kamu malları ancak Hazine adına tapuya tescil edilebilir ve
tapuda kamuya tahsis amacına göre şerh konulabilir. İtiraza konu kuralda, A.O.Ç.'ye ait taşınmazlar üzerinde kamu
yararı ve hizmet gerekleri dikkate alınmak suretiyle bedelsiz olarak Ankara
Büyükşehir lehine intifa hakkı tesis edileceği öngörülmektedir. İntifa hakkı
irtifak hakkı kapsamında aynî bir haktır. Ankara Büyükşehir Belediyesi
tarafından inşa edilen metro güzergâhının A.O.Ç. arazisinden geçen kısmında
bulunan arazi üzerinde tesis edilecek intifa hakkı, geçici değil devamlı bir
hak niteliği taşımaktadır. Bu nedenle tesis edilecek intifa hakkı 5659 sayılı
Kanun'un 10. maddesinde sözü edilen 'gayrimenkullerin gerçek veya tüzel
kişilere devir ve temliki' kapsamında değerlendirilerek, itiraz konusu kuralla
aynı maddede öngörülen özel yasal izin şartı yerine getirilmiştir. Anayasa'nın 46. maddesinde 'Devlet ve kamu tüzelkişileri; kamu
yararının gerektirdiği hallerde, gerçek karşılıklarını peşin ödemek şartıyla,
özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunla
gösterilen esas ve usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idarî
irtifaklar kurmaya yetkilidir.' hükmü yer almaktadır. Metro güzergâhı için Ankara Büyükşehir Belediyesi lehine tesis
edilecek intifa hakkının, yukarıda da değindiğimiz gibi devamlı bir hak
niteliğini taşıması ve irtifak hakkı kapsamında aynî bir hak olması, bu hakkın
yukarıda anılan Anayasa hükmü kapsamında değerlendirilmesini zorunlu
kılmaktadır. Anayasa hükmü taşınmazların kamulaştırılması için gerçek
karşılığının peşin ödenmesi şartını getirmektedir. Bu durumda tapuda A.O.Ç.
adına kayıtlı taşınmazlar üzerinde intifa hakkı tesis edilirken bu malların
kamu malı değil, kamunun özel malı niteliğinde olduğu kabul edilmelidir. Bu
nedenle gerçek karşılığının da ödenmesi gerekmektedir. Açıklanan nedenlerle itiraz konusu kuralda yazılı 'bedelsiz
olarak' ibaresinin Anayasa'nın 46. maddesine aykırı olduğu ve bu nedenle iptali
gerektiği görüşüyle çoğunluk kararının bu kısmına karşıyım. Üye Fettah OTO