ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1994/62 Karar Sayısı : 1994/79 Karar Günü : 29.11.1994 R.G. Tarih-Sayı :16.02.1995-22204 İPTAL İSTEMİNDE BULUNAN : Anamuhalefet (Anavatan) Partisi Türkiye
Büyük Millet Meclisi Grubu Adına Grup Başkanvekili Hasan KORKMAZCAN. İPTAL İSTEMİNİN KONUSU : 20.5.1994 günlü, 21939 sayılı Resmî
Gazete'de yayımlanan TBMM'nin 318 sayılı kararının, bir İçtüzük düzenlemesi
niteliğinde olduğu ve Anayasa'nın 2., 11., 38. ve 95. maddelerine aykırılığı
savıyla iptali istemidir. I- OLAY Anamuhalefet Partisi (ANAP) Türkiye Büyük Millet Meclisi Grubu
adına Grup Başkanvekili Hasan KORKMAZCAN, 15.7.1994 günlü başvurusunda Bursa
Milletvekili Turhan Tayan ve 50 milletvekilinin, hayalî ihracat olaylarının
üzerine gitmeyerek Devletin zarara uğramasına neden olduklarısavıyla Devlet
eski Bakanı ve Başbakan Yardımcısı İsmet Kaya ERDEM, Maliye ve Gümrük eski
bakanları Ekrem PAKDEMİRLİ ve Ahmet Kurtcebe ALPTEMOÇİN ile Devlet eski bakanı
Yusuf Bozkurt ÖZAL haklarında Anayasa'nın 100. maddesi uyarınca meclis soruşturması
açılması için verdikleri önergenin kübulüne ilişkin Türkiye Büyük Millet
Meclisi'nin 17.5.1994 günlü, 318 sayılı kararının bir içtüzük düzenlemesi
niteliğinde bulunduğunu ve Anayasa'nın 2., 11., 38. ve 95. maddelerine aykırı
olduğunu ileri sürerek iptalini istemiştir. IV- YASA METİNLERİ A- Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1. "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru, millî
dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2. "MADDE 11.- Anayasa hükümleri, yasama, yürütme ve yargı
organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluş ve kişileri bağlayan temel
hukuk kurallarıdır. Kanunlar Anayasaya aykırı olamaz." 3. "MADDE 38.- Kimse, işlendiği zaman yürürlükte bulunan
kanunun suç saymadığı bir fiilden dolayı cezalandırılamaz; kimseye suçu
işlediği zaman kanunda o suç için konulmuş olan cezadan daha ağır bir ceza
verilemez. Suç ve ceza zamanaşımı ile ceza mahkûmiyetinin sonuçları konusunda
da yukarıdaki fıkra uygulanır. Ceza ve ceza yerine geçen güvenlik tedbirleri ancak kanunla
konulur. Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayılamaz. Hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen yakınlarını suçlayan bir
beyanda bulunmaya veya bu yolda delil göstermeye zorlanamaz. Ceza sorumluluğu şahsidir. Genel müsadere cezası verilemez. İdare, kişi hürriyetinin kısıtlanması sonucunu doğuran bir
müeyyide uygulayamaz. Silahlı kuvvetlerin iç düzeni bakımından bu hükme kanunla
istisnalar getirilebilir. Vatandaş, suç sebebiyle yabancı bir ülkeye geri verilemez." 4. "MADDE 95.- Türkiye Büyük Millet Meclisi, çalışmalarını,
kendi yaptığı İçtüzük hükümlerine göre yürütür. İçtüzük hükümleri, siyasî parti gruplarının, Meclisin bütün
faaliyetlerine üye sayısı oranında katılmalarını sağlayacak yolda düzenlenir.
Siyasî parti grupları, en az yirmi üyeden meydana gelir. Türkiye Büyük Millet Meclisinin bütün bina, tesis, eklenti ve
arazisinde kolluk ve yönetim hizmetleri Meclis Başkanlığı eliyle düzenlenir ve
yürütülür. Emniyet ve diğer kolluk hizmetleri için yeteri kadar kuvvet ilgili
makamlarca Meclis Başkanlığına tahsis edilir." 5. "MADDE 100.- Başbakan veya bakanlar hakkında, Türkiye
Büyük Millet Meclisi üye tamsayısının en az onda birinin vereceği önerge ile,
soruşturma açılması istenebilir. Meclis, bu istemi en geç bir ay içinde görüşür
ve karara bağlar. Soruşturma açılmasına karar verilmesi halinde, Meclisteki siyasî
partilerin güçleri oranında komisyona verebilecekleri üye sayısının üç katı
olarak gösterecekleri adaylar arasından her parti için ayrı ayrı ad çekme
suretiyle kurulacak onbeş kişilik bir komisyon tarafından soruşturma yapılır.
Komisyon, soruşturma sonucunu belirten raporunu iki ay içinde Meclise sunar.
Soruşturmanın bu sürede bitirilememesi halinde, komisyona iki aylık yeni ve
kesin bir süre verilir. Meclis, raporu öncelikle görüşür ve gerek gördüğü takdirde
ilgilinin Yüce Divana sevkine karar verir. Yüce Divana sevk kararı ancak üye
tamsayısının salt çoğunluğu ile alınır. Meclisteki siyasî parti gruplarında, Meclis soruşturması ile
ilgili görüşme yapılamaz ve karar alınamaz." 6. "GEÇİCİ MADDE 6.- Anayasaya göre kurulan Türkiye Büyük
Millet Meclisinin toplantı ve çalışmaları için kendi içtüzükleri yapılıncaya
kadar, Millet Meclisinin 12 Eylül 1980 tarihinden önce yürürlükte olan
İçtüzüğünün, Anayasaya aykırı olmayan hükümleri uygulanır." B- İlgili İçtüzük Kuralları a- TBMM'nin 15.1.1985 günlü, 53. Birleşiminde 15 sayıyla kabul edilen
karar şöyledir: "Anayasanın 100 üncü maddesine göre kurulması kararlaştırılan
Meclis Soruşturması komisyonlarının üyelik şartları, çalışma usul ve esasları
ile yetkileri ve soruşturma komisyonunun düzenleyeceği raporun Türkiye Büyük
Millet Meclisi Genel Kurulunda görüşülme usul ve esasları hakkında, Türkiye
Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü yapılıncaya kadar, 17.2.1965 tarihli Türkiye
Büyük Millet Meclisi Birleşik Toplantısı İçtüzüğünün Anayasaya aykırı olmayan
hükümlerinin uygulanmasına Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kurulunun
15.1.1985 tarihli 53 üncü Birleşiminde karar verilmiştir." b- TBMM Genel Kurulunca Meclis Soruşturması ve Yüce Divana sevk
işlemlerinde uygulanması kabul edilen 17.2.1965 günlü TBMM Birleşik Toplatısı
İçtüzüğü'nün ilgili kuralları şunlardır. 1. "MADDE 12.- Görevde bulunan veya görevinden ayrılmış olan
Başbakan veya bir Bakanlar Kurulu üyesi hakkında Meclis Soruşturması açılması
isteminin bir veya birkaç Türkiye Büyük Millet Meclisi üyesi tarafından
yapılması takdirinde, bu konudaki önergede, Başbakan veya ilgili Bakanlar
Kurulu Üyesi tarafından, Bakanlar Kurulunun genel siyasetinden veya
Bakanlıkların görevleriyle ilgili işlerden dolayı cezaî sorumluluğu gerektiren
fiillerin görev sırasında işlendiğinden bahsolunmak gereklidir. Önergede, hangi fiillerin hangi kanun ve nizama aykırı olduğunu,
maddesini de zikretmek ve gerekçede göstermek suretiyle belirtmek
zorunludur." 2. "MADDE 15.- 14 üncü maddenin 8 inci fıkrasında bahis
konusu birleşimde, -o sırada görevli bulunsun veya bulunmasınilgili Başbakan
veya Bakanlar Kurulu üyesinin, önergeyi verenlerden ilk imza sahibinin veya
onun göstereceği bir diğer imza sahibinin ve Soruşturma Hazırlık Komisyonununda
herhalde dinlenecekleri bir görüşmeden sonra, Meclis Soruşturması isteminin dikkate
alınıp alınmaması hakkında GenelKurulca karar verilir. Yukarıdaki fıkrada bahis
konusu görüşmede son söz hakkı, hakkında soruşturma açılması istenen kimseye
aittir." V- İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Yekta Güngör
ÖZDEN, Güven DİNÇER, İhsan PEKEL, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Haşim KILIÇ,
Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER ve Lütfi F. TUNCEL'in
katılmalarıyla 21.7.1994 günü yapılan toplantıda, dosyada eksiklik
bulunmadığından TBMM kararının İçtüzük düzenlemesi niteliğinde olup olmadığının
incelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir. Başvuruya ilişkin rapor, dava dilekçesi ve ekleri, iptali
istenilen karar ile dayanılan Anayasa, yasa ve İçtüzük kurallarıyla bunların
gerekçeleri ve diğer belgeler okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp
düşünüldü : Anayasa'nın 95. maddesinin birinci fıkrasında: "Türkiye Büyük
Millet Meclisi, çalışmalarını kendi yaptığı içtüzük hükümlerine göre
yürütür.", Geçici 6. maddesinde de, "Anayasaya göre kurulan Türkiye
Büyük Millet Meclisinin toplantı ve çalışmaları için kendi içtüzükleri
yapılıncaya kadar, Millet Meclisinin 12 Eylül 1980 tarihinden önce yürürlükte
olan içtüzüğünün, Anayasaya aykırı olmayan hükümleri uygulanır."
denilmiştir. TBMM çalışmalarıyla ilgili olarak Anayasa'nın 95. maddesinde
öngörülen içtüzük düzenlemesi henüz yapılamamıştır. Bu nedenle, Anayasa'nın
Geçici 6. maddesi uyarınca 12 Eylül 1980'den önce yürürlükte olan Millet
Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırı olmayan hükümleri uygulanmaktadır. Ancak, Anayasa'nın 100. maddesinde sözü edilen "Meclis
Soruşturması" konusunda Millet Meclisi İçtüzüğü'nde hüküm bulunmamaktadır.
Bu nedenle TBMM Genel Kurulu 15.1.1985 günlü, 53. Birleşimde: "Anayasa'nın 100. maddesine göre kurulması kararlaştırılan
Meclis Soruşturması komisyonlarının üyelik şartları, çalışma usul ve esasları
ile yetkileri ve soruşturma komisyonunun düzenleyeceği raporun Türkiye Büyük
Millet Meclisi Genel Kurulu'nda görüşülme usul ve esasları hakkında, Türkiye
Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü yapılıncaya kadar, 17.2.1965 tarihli Türkiye
Büyük Millet Meclisi Birleşik Toplantısı İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırı olmayan
hükümlerinin uygulanmasına" karar vermiştir. Anayasa Mahkemesi'nin 1985/1 esas sayılı dosyasındaki kararda da
belirtildiği gibi; Türkiye Büyük Millet Meclisi, İçtüzükte Anayasa'ya aykırı
olan yönleri saptamak, değişiklikler yapmak ve gerektiğinde boşlukları
doldurmak yetkisine sahiptir. TBMM 15.1.1985 günlü, 53. Birleşiminde aldığı
kararla 17.2.1965 günlü Türkiye Büyük Millet Meclisi Birleşik Toplantısı
İçtüzüğü'nün Meclis Soruşturması komisyonlarının üyelik şartları, çalışma usul
ve esasları ile yetkileri ve Soruşturma Komisyonu'nun düzenleyeceği raporun
TBMM Genel Kurulu'nda görüşülme usul ve esasları hakkındaki 12-21. maddelerinin
Anayasa'ya aykırı olmayan kuralları TBMM İçtüzüğü'nün kuralları olmuştur. Öncelikle dava konusu 17.5.1994 günlü, 318 sayılı TBMM kararı
içeriğinin bir içtüzük düzenlemesi ya da değişikliği niteliğinde olup
olmadığının çözümlenmesi gerekir. Karar, bir içtüzük düzenlemesi ya da
değişikliği niteliğinde ise şüphesiz Anayasa Mahkemesi'nce incelenmesi olanaklı
olacaktır. Çünkü, TBMM İçtüzüğü esasını ve gücünü Anayasa'dan alır ve yasalar
gibi Anayasa'ya aykırı hüküm içeremez. Nitekim, Anayasa'nın 148. ve Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında 2949 sayılı Yasa'nın 18.
maddelerinin birinci fıkralarında; kanunların ve kanun hükmünde kararnamelerin
yanı sıra Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün de biçim ve öz yönünden
Anayasa'ya uygunluğunun denetlenmesinin Anayasa Mahkemesi'nin görev ve
yetkileri arasında bulunduğu belirtilmiştir. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin "bilgi edinme ve denetim
yolları" arasında yer alan "Meclis Soruşturması" konusunda
uygulanması kabul edilen, TBMM Birleşik Toplantısı İçtüzüğü'nün 12. - 21.
maddelerini kapsayan Üçüncü Bölümü'nde "Meclis Soruşturması ve Yüce Divana
Sevk" işleri düzenlenmiştir. İçtüzüğün 12. maddesinde, Meclis Soruşturması
açılmasıyla ilgili olarak önerge verilmesi ve bu önergede bulunması gereken
hususlar belirtilmiş ve özellikle maddenin ikinci fıkrasında "Önergede,
hangi fiilerin hangi kanun ve nizama aykırı olduğunu, maddesini de zikretmek ve
gerekçede göstermek suretiyle belirtmek zorunludur" denilmesine karşın 15.
maddede TBMM Genel Kurulu'nda Meclis Hazırlık Komisyonu raporu üzerinde
yapılacak görüşmeler sonucunda Meclis Soruşturması isteminin dikkate alınıp
alınmamasına Genel Kurulca karar verilmesi konusu düzenlenmiş; maddede
verilecek kararlarda bulunması gerekli hususlarla ilgili herhangi bir belirleme
yapılmamıştır. Bu açıklamalardan sonra öncelikle olayda İçtüzüğün hangi
maddesinin uygulanacağının çözümlenmesi gerekmektedir. Olayda gözetilmesi
gereken kural, dava dilekçesinde ileri sürüldüğü gibi TBMM Birleşik Toplantısı
İçtüzüğü'nün 12. maddesi değil, 15. maddesidir. 12. madde, Meclis Soruşturması
açılması konusunda TBMM Başkanlığına önerge verilmesiyle ilgilidir ve maddeye
uygun olarak da TBMM Başkanlığı'na bir önerge verilmiştir. TBMM Genel
Kurulu'nca meclis soruşturması açılmasıyla ilgili madde ise Birleşik Toplantı
İçtüzüğü'nün 15. maddesi olup, burada da alınacak kararda bulunması gereken
hususlarla ilgili kural getirilmemiştir. TBMM kararlarının İçtüzük düzenlemesi niteliğinde sayılabilmesi
için kararın "Meclisin çalışmasıyla ilgili yöntem ve esaslara"
ilişkin olması gerekir. Anayasa Mahkemesi'nin yerleşik içtihatları da bu
doğrultudadır. Buna göre, çalışma yöntem ve esaslarına ilişkin konuları içeren
kararlar İçtüzük düzenlemesi niteliğinde olup, bunun dışındakiler ise bu
nitelikte değildir. 318 sayılı TBMM Kararı ile yeni bir İçtüzük kuralı oluşturulmamış
ve İçtüzük düzenlemesi yapılmamıştır. 318 sayılı Meclis Soruşturması açılması
hakkındaki karar, TBMM Birleşik Toplantı İçtüzüğü'nün 15. maddesinin
uygulanmasına ilişkindir. Bununla Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin
çalışmalarıyla ilgili yeni bir yöntem ve esas getirilmemiş, yürürlükteki bir
kurala dayanılarak Meclis Soruşturması açılmasına karar verilmiştir. Anayasa'nın ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkındaki Yasa'nın yukarda belirtilen ilgili maddelerinde,
"Kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi
İçtüzüğünün Anayasa'ya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunun denetlenmesinin
Anayasa Mahkemesi'nin görevleri arasında bulunduğu" hükme bağlanmıştır. Bir İçtüzük düzenlemesi ya da değişikliği niteliğinde olmadığından
318 sayılı TBMM kararının Anayasa Mahkemesi'nce incelenmesi olanağı
bulunmamaktadır. Bu nedenle yapılan iptal başvurusunun yetkisizlik nedeniyle reddi
gerekir. VI- SONUÇ 17.5.1994 günlü, 318 sayılı Türkiye Büyük Millet Meclisi Kararı
İçtüzük düzenlemesi ya da değişikliği niteliğinde olmadığından iptal
başvurusunun yetkisizlik nedeniyle REDDİNE, 29.11.1994 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye İhsan PEKEL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL