ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2001/33 Karar Sayısı : 2002/56 Karar Günü : 19.6.2002 Resmi Gazete Tarih-Sayısı : 17.11.2006-26349 İPTAL DAVASINI AÇAN: Anamuhalefet (Fazilet
Partisi) TBMM Grubu Adına Parti Genel Başkanı Mehmet Recai KUTAN İPTAL DAVASININ KONUSU: 15.11.2000 günlü,
4603 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası Anonim
Şirketi ve Türkiye Emlak Bankası Anonim Şirketi Hakkında Kanun'nun 1. ve 2.
maddelerinin, 3. maddesinin (1), (3) ve (4) sayılı fıkraları ile (2) sayılı
fıkrasının birinci tümcesinin, geçici 1. maddesinin (1) sayılı fıkrasının
birinci ve üçüncü tümcelerinin, (2) sayılı fıkrasının birinci tümcesinin
Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 5., 7., 10., 35., 45., 47., 48., 57., 125.,
128., 165. ve 173. maddelerine aykırılığı savıyla iptali ve yürürlüklerinin
durdurulması istemidir. II- İPTALİ İSTENEN YASA KURALLARI 15.11.2000 günlü, 4603 sayılı Yasa'nın iptali istenen bölümleri de
içeren maddeleri şöyledir: 1- “MADDE 1.- 1. Bu Kanunun amacı, Türkiye
Cumhuriyeti Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası Anonim Şirketi ve Türkiye
Emlak Bankası Anonim Şirketinin (bankalar) çağ­daş bankacılığın ve uluslararası
rekabetin gereklerine göre çalışmalarını ve özelleştirmeye hazırlanmalarını
sağlayacak şekilde yeniden yapılandırılmaları ile hisse satışlarına ilişkin dü­zenlemelerin
ve hisselerin tamamına kadarının özel hukuk hükümlerine tabî gerçek ve tüzel
kişilere satışının gerçekleştirilmesidir. 2. Bankalar, anonim şirket statüsündedirler. Bu Kanunda yer alan
hükümler dışında 4389 sayılı Bankalar Kanunu ile genel hükümlere tabidirler. 3. Bankaların çalışma konuları ve amaçları, merkezleri, sermaye
miktarları, hisseleri, genel kurulları, yönetim ve denetim organları, hesapları
ve kârlarının dağıtımı ile faaliyetle­rine, devir, birleşme, fesih ve
tasfiyelerine ilişkin diğer esaslar, ana sözleşmelerinde gösterilir. 4. Bankaların yıllık faaliyetleri 4389 sayılı Bankalar Kanununun
13 üncü maddesinin 2 numaralı fıkrasında belirtilen bağımsız denetim
kuruluşlarınca incelenerek rapora bağlanır. Bu raporlar bankaların genel
kurullarına sunulur. 5. 233 sayılı Kamu İktisadî Teşebbüsleri Hakkında
Kanun Hükmünde Kararname, 399 sayılı Kamu İktisadî Teşebbüsleri Personel
Rejiminin Düzenlenmesi ve 233 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin Bazı
Maddelerinin Yürürlükten Kaldırılmasına Dair Kanun Hük­münde Kararname, 3346
sayılı Kamu İktisadî Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Mil­let Meclisince
Denetlenmesinin Düzenlenmesi Hakkında Kanun, 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu,
6245 sayılı Harcırah Kanunu ve 237 sayılı Taşıt Kanunu ile bunların ek ve
değişik­liklerine ilişkin hükümler ile 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamalarının
Düzenlenmesine ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik
Yapılmasına Dair Kanu­nun 13 üncü maddesi ve 6762 sayılı Türk Ticaret Kanununun
277 nci maddesi bankalar hak­kında uygulanmaz.” 2- “MADDE 2.- l. Bankaların (bağlı ortaklık ve
iştiraklerindeki payları dahil) etkin, verimli ve özerk bir şekilde
çalışmalarının sağlanması amacıyla yeniden yapılandırılmalarına ilişkin usul ve
esaslar, 4059 sayılı Hazine Müsteşarlığı ile Dış Ticaret Müsteşarlığı Teşki­lat
ve Görevleri Hakkında Kanunun 2 nci maddesinin (b) fıkrası uyarınca ve mevcut
yönetim düzenlemeleri dikkate alınarak, Bakanlar Kurulunca belirlenir. 2. Yeniden yapılandırma işlemlerinin tamamlanmasını müteakiben bankaların
hisse satış işlemleri 4046 sayılı Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine
ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair
Kanun hükümleri çerçeve­sinde sonuçlandırılır. Yeniden yapılandırma ve hisse
satış işlemleri bu Kanunun yürürlüğe girmesinden itibaren üç yıl içinde
tamamlanır. Bakanlar Kurulu bu süreyi bir defaya mahsus olmak üzere yarısı
kadar uzatabilir. 3. Bankaların bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte mevcut
personeli hakkında aylık ve özlük ve emeklilikleri yönünden tabi oldukları
mevzuatın uygulanmasına devam olunur. Bunlardan uygun görülenler istekleri
halinde, emeklilik statüleri devam etmek üzere özel hukuk hükümlerine göre
çalıştırılabilir. 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanu­nu ile
ilgileri devam eden personelin özel hukuk hükümlerine göre çalışacakları
süreler ka­zanılmış hak aylıklarında değerlendirilir ve emeklilik işlemlerinde
söz konusu Kanunun ek 48 inci maddesinin (b) fıkrası ile ek 68 inci maddesi
hükümleri uygulanır. Bu kadro ve po­zisyonlar emeklilik, istifa, ölüm ve sair
nedenlerle boşaldıkları takdirde hiçbir işleme gerek kalmaksızın iptal edilmiş
sayılır. Özel hukuk hükümlerine göre çalıştırılacak personelin kad­ro sayısı ve
unvanları ile ücret ve sair malî hakları bankaların genel kurullarınca tespit
olunur. Yeniden yapılandırma sürecinde bankalarca özel hukuk hükümlerine göre
yeni istihdam edilecek personele ilişkin usul ve esaslar Bakanlar Kurulunca
belirlenir.” 3- “MADDE 3.- 1. Bankaların bu Kanunun
yürürlüğe girdiği tarihte Hazineden olan birikmiş görev zararı alacakları
yeniden yapılandırma programında belirtilen esas ve süreler dahilinde itfa
olunur. Çeşitli kanun ve kararnamelerle bankalara verilmiş olan görevler prog­ram
dönemi sonunda yürürlükten kalkar. Devlet yeniden yapılandırma döneminde
bankalara bedelini önceden ödemeden görev veremez. 2. Bankaların bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte çalışmakta olan
personeline en yüksek Devlet memuru aylığının (ek gösterge dahil) brüt
tutarının % 180'ini geçmemek üze­re görev ve unvanlarına göre yönetim
kurullarınca belirlenecek miktarda bankacılık tazmina­tı ödenir. 3. Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası teşkilâtı, bu Kanunun
yürürlüğe girdiği tarih­te hiçbir hukukî merasime tabi olmaksızın anonim şirket
olarak ticaret siciline re'sen tescil olunur. Bankanın mevcut sağlık yardım
sandığı da bu Kanunla tüzel kişilik kazanır. Sandığın organları, kaynakları ile
çalışma usul ve esaslarını düzenleyen ana statüsü Banka yönetim ku­rulunun
onayı ile yürürlüğe girer. 4. Bu Kanun çerçevesinde yapılacak işlemler ve bu işlemlere
ilişkin olarak düzenlenecek kağıtlar, her türlü vergi, resim ve harçtan
müstesnadır. Ticaret siciline tescil ve Sermaye Piyasası Kurulu kayıt
işlemlerinden ücret alınmaz. Bankalar hakkında 4077 sayılı Tüketicinin
Korunması Hakkında Kanunun 29 uncu maddesi, 3572 sayılı İşyeri Açma ve Çalışma
Ruhsatlarına Dair Kanun Hükmünde Kararnamenin Değiştirilerek Kabulüne Dair Kanu­nun
3 üncü maddesi ve 2464 sayılı Belediye Gelirleri Kanununun 81 inci maddesi hükümle­ri
uygulanmaz.” 4- GEÇİCİ MADDE 1.- 1. Bankaların ana sözleşmeleri
bu Kanunun yürürlüğe gir­diği tarihten itibaren üç ay içinde yapılacak ilk
genel kurullarının onayı ile yürürlüğe girer. ..... Mevcut yönetim kurulu
üyelerinin görevleri genel kurullarca yenileri seçilinceye kadar devam eder.
Bankaların tüm diğer personeli bu Kanunla bulundukları kadro ve pozisyonlara
atanmış sayılır. 2. Bankaların bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte çalışan
personelinden 5434 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı Kanununa göre
emeklilik hakkını kazanmış olanlara Kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren
altı ay, bu hakkı 2002 yılı sonuna kadar kazanacak olanlara da kazandıkları
tarihten itibaren üç ay içinde emeklilik başvurusunda bulunmaları halinde emekli
ikramiyeleri % 30 fazlasıyla ödenir. 3. Bankaların mevcut personeli, yeniden yapılandırma süresince
istekleri halinde 4046 sayılı Kanun'un 22. maddesine göre diğer kamu kurum ve
kuruluşlarına nakledilir. Bu halde sözkonusu Kanuna göre yapılması gereken ödemeler
ilgili bankalarca karşılanır.” III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Samia AKBULUT, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya
KANTARCIOĞLU, Mahir Can ILICAK, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU ve Ahmet
AKYALÇIN'ın katılımlarıyla 15.3.2001 gününde yapılan ilk inceleme
toplantısında, “Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine,
yürürlüğü durdurma isteminin bu konudaki raporun hazırlanmasından sonra karara
bağlanmasına” oybirliğiyle karar verilmiştir. IV- ESASIN İNCELENMESİ Dava dilekçesi ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenen yasa kuralları, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Dava Konusu Kuralların Anlam ve Kapsamı Dava konusu kuralların yer aldığı 4603 sayılı Yasa'nın
gerekçesinde, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası ve
Türkiye Emlak Bankası'nın, Türk bankacılık sisteminin yaklaşık % 40'ını teşkil
ettiği, bu nedenle adı geçen bankaların performansının tüm bankacılık sistemi
üzerinde belirleyici olduğu, bu bankaların mali yapılarındaki değişimlerin
sektöre de yansıdığı, son yıllarda bankacılık sektöründe meydana gelen olumsuz
gelişmelerin sistemde kırılganlık yarattığı, sektörün yeniden yapılandırılmasının
bir gereklilik olarak ortaya çıktığı, bu bağlamda, kamu bankalarının sektördeki
yeri ve önemi dikkate alındığında, söz konusu bankaların içinde bulunmadığı bir
yeniden yapılandırma programının amacına ulaşamayacağı, kamu bankalarının yeniden
yapılandırılması suretiyle gerek idari gerekse mali yapılarının
kuvvetlendirilmesinin öngörüldüğü, bu sayede tüm sektörün rehabilitasyonunun
mümkün olabileceği, Avrupa Birliğiyle gerçekleşecek üyelik öncesinde sistemin
bütünüyle kuvvetlendirilmesinin ve ulusal rekabet gücünün artışının sağlanacağı
belirtilmiştir. Bu amaç doğrultusunda, Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası, Türkiye
Halk Bankası Anonim Şirketi ve Türkiye Emlak Bankası Anonim Şirketi'nin, 4603
sayılı Yasa'nın 1. maddesiyle çağdaş bankacılığın ve uluslararası rekabetin
gereklerine göre çalışmalarını ve özelleştirmeye hazırlanmalarını sağlayacak
şekilde yeniden yapılandırılmaları, hisse satışlarına ilişkin düzenlemelerin ve
hisselerin tamamının özel hukuk hükümlerine tabi gerçek ve tüzel kişilere
satışının gerçekleştirilmesi öngörülmüş, 233 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri
Hakkında Kanun Hükmünde Kararnameye göre iktisadi devlet teşekkülü statüsünde
bulunan bankalar bu statüden çıkarılarak, 4389 sayılı Bankalar Kanunu ile genel
hükümlere tabi anonim şirket statüsüne geçirilmişlerdir. Aynı madde ile,
çalışma konuları ve amaçları, merkezleri, sermaye miktarları, hisseleri, genel
kurulları, yönetim ve denetim organları, hesapları ve kârlarının dağıtımı ile
faaliyetlerine, devir, birleşme, fesih ve tasfiyelerine ilişkin diğer esasların
ana sözleşmelerinde gösterileceği belirtildikten sonra, 233 ve 399 sayılı Kanun
Hükmünde Kararnameler ile 3346, 2886, 6245 ve 237 sayılı Yasalarla 4046 sayılı
Özelleştirme Uygulamalarının Düzenlenmesine ve Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde
Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 13. maddesinin ve 6762
sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun anonim şirket kuruluşuna ait 277. maddesinin bu
bankalar hakkında uygulanmayacağı öngörülmüştür. Yasa'nın 2. maddesiyle, bankaların etkin, verimli ve özerk bir
şekilde çalışmalarının sağlanması amacıyla yeniden yapılandırılmalarına ilişkin
usul ve esasları belirleme yetkisi Bakanlar Kurulu'na bırakılmış, yeniden
yapılandırma işlemlerinin tamamlanmasını müteakiben hisse satış işlemlerinin
4046 sayılı Yasa hükümleri çerçevesinde sonuçlandırılacağı, yeniden
yapılandırma ve hisse satış işlemlerinin 4603 sayılı Yasa'nın yürürlüğe
girmesinden itibaren üç yıl içinde tamamlanacağı, Bakanlar Kurulu'nun bu süreyi
bir defaya mahsus olmak üzere yarısı kadar uzatabileceği belirtilmiştir. Statü değişikliği nedeniyle bankaların personeli ile ilgili
düzenlemeler de yapılmış, 4603 sayılı Yasa'nın yürürlüğe girdiği tarihte mevcut
personel hakkında aylık, özlük ve emeklilikleri yönünden tabi oldukları
mevzuatın uygulanmasına devam olunacağı belirtilerek, tüm personel bu Yasa ile
bulundukları kadro ve pozisyonlara atanmış sayılmıştır. Personelden uygun
görülenlerin istekleri halinde, emeklilik statüleri devam etmek üzere özel
hukuk hükümlerine göre çalıştırılabilecekleri, 5434 sayılı Yasa'ya göre
emeklilik hakkını kazanmış olanlara belli bir süre içinde başvurmaları halinde
teşvikli emekli ikramiyesi ödenmesi ve personele en yüksek devlet memuru
aylığının (ek gösterge dahil) brüt tutarının % 180'ini geçmemek üzere görev
unvanlarına göre yönetim kurullarınca belirlenecek miktarda bankacılık
tazminatı ödenmesi öngörülmüştür. Ayrıca personelin atandığı kadro ve
pozisyonların emeklilik, istifa, ölüm ve sair nedenlerle boşalması halinde
hiçbir işleme gerek kalmaksızın iptal edilmiş sayılacağı belirtilmiş, yeniden
yapılandırılma süreci içinde bankalarca özel hukuk hükümlerine göre yeni
istihdam edilecek personele ilişkin usul ve esasların belirlenmesi yetkisi de
Bakanlar Kurulu'na bırakılmıştır. 4603 sayılı Yasa ile getirilen bazı
düzenlemeler, iptal davası açıldıktan sonra, 20.6.2001 günlü, 4684 sayılı Yasa
ile yeniden değiştirilmiştir. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Dava dilekçesinde, 4603 sayılı Yasa kapsamındaki bankaların
bankacılık sistemi içindeki payının yaklaşık % 40 oranında olduğu, tüm yurt
sathına yayılmış şube, personel ve iştiraklerinin bulunduğu, Yasa'nın asıl
amacının bu bankaların özelleştirilmesi olduğu, özelleştirmede mülkiyet
hakkının da devredileceği, Yasa'nın mülkiyet hakkı ile ilgili hiç bir güvence
öngörmediği, mülkiyetin taşınmaz malları da içerdiği, bu bankaların
özelleştirilmesi sonucunda bankacılık sektörünün önemli bir kısmının
yabancıların eline geçeceği, yabancıların nüfuzuna yol açılmasının ülke
bağımsızlığı yönünden kabul edilemeyeceği, 4603 sayılı Yasa'nın, kapsamındaki
bankaların hisselerinin yabancılara satılıp satılmayacağını, satılacak ise
oranının düzenlenmediği, sınır getirilmediği, öte yandan, tarım ve hayvancılık
sektörünün desteklenmesi ve bu sektörde çalışanların korunması, vatandaşların
konut edinmeleri için gerekli tedbirlerin alınması ve esnaf ve sanatkarı
koruyucu tedbirlerin alınmasının Devlet'e Anayasa ile verilmiş görevler olduğu,
Devlet'in bu görevleri kamu bankalarını da kullanarak yerine getirdiği, bu
bankaların hiç bir alternatif öngörülmeden özelleştirilmesinin Devlet'in
Anayasa ile verilen görevlerini yerine getirmesini engelleyeceği, daha önce
iktisadi devlet teşekkülü olan bankaların 4603 sayılı Yasa ile kamu hukuku
tüzelkişisi olmaktan çıkıp, anonim şirket statüsünde özel hukuk tüzelkişisi
haline getirildiği, özel hukuk tüzel kişisinin işlemlerinin yargısal denetimi
ile kamu hukuku tüzelkişisinin yargısal denetiminin birbirinden farklı olduğu,
mahiyet ve görevlerinde hiçbir değişiklik olmayan kamu bankalarının özel hukuk
alanına kaydırılması ile bir takım idari işlemlerin yargısal denetimin kapsamı
dışında kalacağı, bankaların “devir, birleşme, fesih ve tasfiye”ye ilişkin
esasların ana sözleşmelerinde gösterilmesinin, bunun banka genel kurullarının
onayı ile yürürlüğe girmesinin, yeniden yapılandırılma ile ilgili usul ve
esasların Bakanlar Kurulun'ca belirlenmesinin Anayasa'nın, değişik 47.
maddesindeki kanunla düzenleme olarak nitelendirilemeyeceği, bankalarda çalışanların
kamu personeli olduğu, kamu personelinin haklarının kanunla düzenlenmesi
gerektiği, ikinci maddenin (3) sayılı fıkrasının ikinci tümcesindeki “uygun
görülenler” ibaresinin keyfiliğe ve eşitsizliğe yol açabileceği, ek mali fayda
sağlayarak getirilen emeklilik sisteminin eşitsizlik yaratacağı bu nedenle de
söz konusu düzenlemelerin Anayasa'nın 2., 5., 7., 10., 35., 45., 47., 57., 128.
ve 173. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür 4603 sayılı Yasa'nın kapsamında bulunan Türkiye Emlak Bankası
Anonim Şirketi'ne ilişkin kurallar dava açıldıktan sonra yürürlüğe giren
20.6.2001 günlü, 4684 sayılı Yasa'nın 2. maddesiyle eklenen geçici 3. madde ile
yeniden düzenlenmiştir. Bu düzenlemeye dayanılarak, Banka'nın bankacılık
işlemleri yapma ve mevduat kabul etme yetkisi sona erdirilmiş ve tüm
aktifleriyle birlikte T.C. Ziraat Bankası ile Türkiye Halk Bankası'na
devredilmiştir. Yasa'nın dava konusu kuralları ile ilgili olarak bu Banka
yönünden konusu kalmayan istem hakkında karar verilmesine yer olmadığı; ayrıca,
dava konusu Yasa'nın 1. maddesinin (4) sayılı fıkrası, dava açıldıktan sonra
yürürlüğe giren 20.6.2001 günlü, 4684 sayılı Yasa'nın 1. maddesinin (A)
bendiyle, (5) sayılı fıkrasında yer alan “... 3346 sayılı Kamu İktisadi
Teşebbüsleri ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin
Düzenlenmesi Hakkında Kanun, ...” ibaresi aynı Yasa'nın 1. maddesinin (A)
bendiyle fıkra metninden çıkarıldığından, 3. maddesinin (1) sayılı fıkrası aynı
Yasa'nın 1. maddesinin (B) bendiyle değiştirildiğinden, bu düzenlemelerle
ilgili olarak konusu kalmayan istemler hakkında da karar verilmesine yer
olmadığına karar verilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır. Konusu kalmayan istemler dışında iptali istenen kurallar,
sözkonusu bankaların özelleştirilmelerine ilişkin konuları bir bütünlük içinde
düzenlediğinden Anayasa'ya aykırılık incelemesi de bunların tümü yönünden
yapılmıştır. Anayasa'nın Başlangıç'ının beşinci paragrafında, hiçbir faaliyetin
“Türk milli menfaatlerinin” karşısında koruma göremeyeceği, 5. maddesinde de
“Türk Milletinin bağımsızlığını” ve “kişilerin ve toplumun refah, huzur ve
mutluluğunu” sağlamanın, “kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk
devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal,
ekonomik ve sosyal engelleri” kaldırmanın Devletin temel amaç ve görevleri
arasında olduğu belirtilmiştir. Anayasa'nın 35. maddesinde ise, herkesin mülkiyet ve miras
haklarına sahip olduğu ve bu hakların, ancak kamu yararı amacıyla kanunla
sınırlanabileceği, mülkiyet hakkının kullanılmasının toplum yararına aykırı
olamayacağı hükme bağlanmıştır. Mülkiyet hakkı kişiye, başkasının hakkına zarar
vermemek, yasaların koyduğu sınırlamalara uymak toplum yararına aykırı olmamak
koşuluyla, sahibi olduğu şey üzerinde dilediği gibi kullanma, ürünlerden
yararlanma ve tasarruf olanağı verir. Anayasa'nın 47. maddesine 4446 sayılı Yasa ile eklenen üçüncü
fıkrada da, “Devletin, kamu iktisadi teşebbüslerinin ve diğer kamu
tüzelkişilerinin mülkiyetinde bulunan işletme ve varlıkların özelleştirilmesine
ilişkin esas ve usullerin kanunla” düzenleneceği belirtilmiştir. Bu maddede
belirtilen “özelleştirme” ile Anayasa'nın 45. maddesindeki tarım, hayvancılık
ve bu üretim dallarında çalışanların korunması, 57. maddesindeki konut hakkı
ile ilgili tedbirlerin alınması ve 173. maddesindeki esnaf ve sanatkarların
korunması ile ilgili tedbirler Devletin ekonomik alandaki tercihleri ve
görevleri arasında bulunmaktadır. Ayrıca, Anayasa'nın çeşitli maddelerinde yer
alan bazı hükümler de, Devletin ekonomik hayatın işleyişini düzenlemek,
tedbirler almak ve gerektiğinde bu alana müdahale hususunda görevli kılındığını
ortaya koymaktadır. Bankaların, Devlet'in para, kredi ve sermaye
politikalarının oluşmasında ve saptanmış politikaların uygulanmasında önemli
görevleri bulunmaktadır. Para ikrazı işleriyle uğraşan, mevduat kabul eden,
sermaye teşekkülüne hizmet eden bankalar, ülke ekonomisinin en hassas kesimi
olan kredi piyasasında faaliyet gösteren kuruluşlardır. Devlet, bir yandan
tasarrufları korumak diğer yandan da bankalarda biriken tasarrufların milli
ekonominin gereklerine göre kullanılmalarını sağlamakla görevli olup, bu
görevini yerine getirebilmek için bankaları, para ve kredi piyasalarını
düzenleme ve denetleme gereksinimi duyar ya da Merkez Bankası yanında kamu
bankaları aracılığı ile sistemi yönlendirir. Devletin ekonomik görevlerini ve
amaçlarını gerçekleştirmek için, ulusal ekonominin gereklerine uygun olarak
kimi düzenlemeler getirmek, bunları değiştirmek ve kaldırmak anayasal sınırlar
içinde yasakoyucunun yetkisindedir. Nitekim Anayasa'nın 47. maddesinin üçüncü
fıkrasında yasakoyucunun kamu mülkiyetindeki varlıkların özelleştirmesine
ilişkin yükümlülükleri belirlenmiştir. 4603 sayılı Yasa ile T.C. Ziraat Bankası, Türkiye Halk Bankası ve
Türkiye Emlak Bankası kamu iktisadi teşebbüsü ve buna bağlı olarak kamu
tüzelkişiliği statüsünden çıkarılarak özel hukuk hükümlerine tabi anonim şirket
statüsüne geçirilmişlerdir. 4389 sayılı Bankalar Kanunu ile genel hükümlere
tabi olup çalışma konuları ve amaçları, merkezleri, sermaye miktarları,
hisseleri, genel kurulları, yönetim ve denetim organları, hesapları ve
kârlarının dağıtımı ile faaliyetleri, devir, birleşme, fesih ve tasfiyelerine
ilişkin diğer esaslar, ana sözleşmelerinde gösterilen bankaların, ekonominin,
çağdaş bankacılığın ve uluslararası rekabetin gereklerine göre çalışmalarını ve
özelleştirmeye hazırlanmalarını sağlayacak şekilde yeniden yapılandırılmaya
tabi tutuldukları anlaşılmaktadır. Bankaların hisse satışlarına ilişkin
düzenlemeler ve hisselerin tamamına kadarının özel hukuk hükümlerine tabi
gerçek ve tüzel kişilere satışının gerçekleştirilmesi ise Anayasa'nın 47.
maddesine paralel olarak çıkarılan 4046 sayılı Yasa hükümleri çerçevesinde
sonuçlandırılacak, değer tespiti, değer tespit ve ihale komisyonlarının oluşumu
ve çalışma şekilleri ile ihale usulleri bu Yasa'ya göre yapılacaktır.
Düzenlemede, 4046 sayılı Yasa'ya bırakılan hisse satış işlemleri dışında,
Bakanlar Kurulu'na verilen yetki ise, özelleştirmeyle değil, 4059 sayılı Hazine
Müsteşarlığı ile Dış Ticaret Müsteşarlığı Teşkilat ve Görevleri Hakkında
Kanun'un 2. maddesi ve yönetim düzenlemeleri sınırları içinde belli bir alanda
yeniden yapılandırılmayla ilgili olup, yasama yetkisinin devri kapsamında
değerlendirilemez. Yasa'da yeniden yapılandırılmak suretiyle özelleştirilmesi
öngörülen bankaların hisse satışlarına sınır getirilmemesinin tümünün
yabancılara satılmasına olanak vereceği, bunun da Anayasa'nın Başlangıç'ındaki
“Türk Milletinin Bağımsızlığı” ilkesine aykırılık oluşturacağı savının ise
hisse satışlarının, ekonominin koşullarına, sermaye hareketlerinin gereklerine
ve Avrupa Birliği'yle gerçekleşecek üyelik öncesinde sistemin
güçlendirilmesine, ulusal ve uluslararası rekabet gücünün sağlanmasına bağlı
olarak belirleneceği gözetildiğinde anılan ilke ile bağlantısı kurulamamıştır. Anayasa'nın 128. maddesinde, Devlet'in, kamu iktisadi teşebbüsleri
ve diğer kamu tüzelkişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü
oldukları kamu hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sürekli görevlerinin memurlar
ve diğer kamu görevlileri eliyle yürütüleceği, bu kapsama giren personelin
nitelikleri, atanmaları, görev ve yetkileri, hakları ve yükümlülüklerinin de
Yasa'yla düzenleneceği öngörülmüştür. İptali istenen kuralların, 4389 sayılı Bankalar Kanunu ile genel
hükümlere tabi olan ve özel işletmecilik esaslarına göre çalışan kamu
bankalarının çağdaş bankacılığın ve uluslararası rekabetin gereklerine göre
çalışmalarını sağlamak amacıyla getirildiği anlaşılmaktadır. Kamu tüzelkişiliği
statüsünden çıkarılarak özel hukuk hükümlerine bağlı tutulan bu bankaların
hizmetinin “kamu hizmetleri”nden sayılmasına ve çalışanlarının da Anayasa'nın
128. maddesi kapsamında kamu görevlisi olarak değerlendirilmesine olanak
bulunmamaktadır. Ayrıca, Yasa'nın 2. maddesinin 3 sayılı fıkrasına göre, özel hukuk
hükümlerine bağlı olarak çalıştırılacak personelin kadro sayısı ve unvanları
ile diğer mali haklarının banka genel kurullarınca ve yeniden yapılandırma
sürecinde özel hukuk hükümlerine göre yeni istihdam edilecek personele ilişkin
usul ve esasların da Bakanlar Kurulu'nca tespit edilecek olmasının; Geçici 1.
maddesinin 2 sayılı fıkrasında belirtilen emeklilik haklarını kazanmış
personelin emeklilik başvurusunda bulunması için emekli ikramiyesinin %30
fazlasıyla ödenerek teşvik edilmesinin, bu personelin Anayasa'nın 128. maddesi
kapsamında bulunmadığı ve yeniden yapılandırma sürecinde Yasa'nın gerekçesinde
belirtilen amaçlar gözetildiğinde Anayasa'ya aykırı bir yönü görülmemiştir. Dava dilekçesinde 4603 sayılı Yasa'nın 3. maddesinin (3) sayılı
fıkrasındaki, sağlık yardım sandığının tüzel kişilik kazanmasına rağmen, hangi
hukuk dalına tabi olacağının fıkrada belirtilmediği, sandığın tüzelkişilik
kazanmasıyla birlikte, Banka ile organik bağlantısının koparıldığı, özel
teşebbüs haline geldiği, bu durumda da sandığın ana statüsünün Banka yönetim
kurulu onayı ile yürürlüğe girmesinin Anayasa'nın 48. maddesindeki özel
teşebbüs kurma serbestisine, aynı maddenin (4) sayılı fıkrasıyla bazı iş ve
işlemler için bankalara tanınan istisnaların ise Anayasa'nın 10. maddesindeki
eşitlik ilkesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. T.C. Ziraat Bankası'nın sosyal yardım sandığı yasayla kurulan bir
sandık olup, bir başka yasa ile tüzelkişiliğinin devam ettirilmesinin
Anayasa'nın 48. maddesi ile ilgisi bulunmamaktadır. Dava konusu Yasa
kapsamındaki bankalar hakkında bazı yasa veya yasa hükümlerinin
uygulanmamasının mali tasarruf sağlanması ve işlemlerin hızlandırılması amacına
yönelik olduğu anlaşılmaktadır. Özel hukuk hükümlerine göre faaliyet göstermek
üzere yeniden yapılandırılan söz konusu bankalar, kamuya uygulanan bazı
yasaların kapsamından çıkarılmışlarsa da bu bankalar arasında bir ayırım
yapılmadığından, Anayasa'nın 10. maddesinde belirtilen eşitlik ilkesine de
aykırılık görülmemiştir. Açıklanan nedenlerle, T.C. Ziraat Bankası ile Türkiye Halk
Bankası'nın, kamu tüzelkişiliği statüsünden çıkarılıp özel hukuk hükümlerine
tabi anonim şirket statüsüne geçirilerek ekonominin gereklerine uygun olarak
yeniden yapılandırılması, personel statüsünün değiştirilmesi ve hisse satış
işlemlerinin 4046 sayılı Yasa hükümleri çerçevesinde sonuçlandırılması ile
ilgili düzenlemeler, Anayasa'nın Başlangıç, 2., 5., 7., 10., 35., 47., 125.,
128. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Konunun, Anayasa'nın 45., 48., 57. ve 173. maddeleriyle ilgisi
görülmemiştir. V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ 15.11.2000 günlü, 4603 sayılı “Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası,
Türkiye Halk Bankası Anonim Şirketi ve Türkiye Emlak Bankası Anonim Şirketi
Hakkında Kanun”un dava konusu kurallarının yürürlüğünün durdurulması isteminin
reddine 19.6.2002 gününde oybirliğiyle karar verilmiştir. VI- SONUÇ 15.11.2000 günlü, 4603 sayılı “Türkiye Cumhuriyeti Ziraat Bankası,
Türkiye Halk Bankası Anonim Şirketi ve Türkiye Emlak Bankası Anonim Şirketi
Hakkında Kanun”un: A) Türkiye Emlak Bankası Anonim Şirketi'ne ilişkin kuralları,
20.6.2001 günlü, 4684 sayılı, Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde
Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun'un 2. maddesiyle eklenen geçici 3. maddesi
uyarınca yeniden düzenlendiğinden, bu Banka yönünden KONUSU KALMAYAN İSTEM
HAKKINDA KARAR VERİLMESİNE YER OLMADIĞINA, B) 1. maddesinin; 1- (1), (2) ve (3) sayılı fıkralarının Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, 2- (4) sayılı fıkrası, 20.6.2001 günlü, 4684 sayılı Yasa'nın 1.
maddesinin (A) bendiyle değiştirildiğinden KONUSU KALMAYAN İSTEM HAKKINDA KARAR
VERİLMESİNE YER OLMADIĞINA, 3- (5) sayılı fıkrasının; a- 20.6.2001 günlü, 4684 sayılı Yasa'nın 1. maddesinin (A)
bendiyle fıkra metninden çıkarılan “... 3346 sayılı Kamu İktisadi Teşebbüsleri
ile Fonların Türkiye Büyük Millet Meclisince Denetlenmesinin Düzenlenmesi
Hakkında Kanun, ...” ibaresiyle ilgili KONUSU KALMAYAN İSTEM HAKKINDA KARAR
VERİLMESİNE YER OLMADIĞINA, b- Kalan bölümünün Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin
REDDİNE, C) 2. maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin
REDDİNE, D) 3. maddesinin; 1- (1) sayılı fıkrası, 20.6.2001 günlü 4684 sayılı Yasa'nın 1.
maddesinin (B) bendiyle değiştirildiğinden KONUSU KALMAYAN İSTEM HAKKINDA KARAR
VERİLMESİNE YER OLMADIĞINA, 2- (2) sayılı fıkrasının birinci tümcesinin Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, 3- (3) ve (4) sayılı fıkralarının Anayasa'ya aykırı olmadığına ve
iptal isteminin REDDİNE, E) Geçici 1. maddesinin; 1- (1) sayılı fıkrasının birinci ve üçüncü tümcelerinin Anayasa'ya
aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, 2- (2) sayılı fıkrasının birinci tümcesinin Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, 19.6.2002 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Mustafa
  BUMİN Başkanvekili Haşim
  KILIÇ Üye Samia
  AKBULUT Üye Yalçın
  ACARGÜN Üye Sacit
  ADALI Üye Nurettin
  TURAN Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul
  ERSOY Üye Tülay
  TUĞCU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Enis
  TUNGA