ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1979/28 Karar Sayısı:1980/13 Karar Günü:12/2/1980 Resmi Gazete
tarih/sayı:15.5.1980/16989 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Elazığ Sıkıyönetim KomutanlığıAskeri
Mahkemesi. İTİRAZIN KONUSU : 13/5/1971 günlü, 1402 sayılı
SıkıyönetimYasanın 15/5/1973 günlü, 1728 sayılı Yasa ile değişik 13. maddesinde
yer alan "Sıkıyönetim ilânına sebep olan suçları, Sıkıyönetim ilânından
evvel işlemiş olanlarla" yolundaki hükmü ile aynı yasayla değişik 15.
maddesinin birinci fıkrasında yer alan "aşağıdaki" sözcüğünün ve bu
fıkranın "a-l" bentlerinin Anayasanın 32/1. ve 138-3. maddelerine
aykırılığı öne sürülmüş ve iptalleri istenmiştir. I- OLAY: Mağdurun 16/3/1978 gününde, kesici aletle yaralanması üzerine Bingöl
Cumhuriyet Savcılığınca düzenlenen 9/6/1978 günlü iddianame ile sanıklar
hakkında Bingöl Sulh Ceza Mahkemesinde kamu davası açılmıştır. Yargılama
sürerken, Bakanlar Kurulunca 26/12/ 1978 gününde, "Anayasanın tanıdığı hür
demokratik düzeni, temel hakları ve hürriyetleri ortadan kaldırmaya yönelik
yaygın şiddet hareketlerinin, kesin belirtilerinin ortaya çıktığı"
gerekçesiyle Bingöl, Elazığ ve Malatya'yı da içine alan 13 ilde sıkıyönetim
ilân edilmiş ve dava dosyası, Bingöl Sulh Ceza Mahkemesince 1402 sayılı
Sıkıyönetim Yasası'nın 13. maddesi gereğince görevsizlik kararı verilerek
Elazığ Sıkıyönetim Komutanlığı Askeri Mahkemesine gönderilmiştir. Askeri savcı 4/6/1979 günlü oturumda, sanıklara atılan suçun
1402 sayılı Sıkıyönetim Yasası'nın görev ve yetkileri belirleyen 15. maddesinde
yer almadığını, genel olarak siyasal nedenlerle işlenen bu tür eylemlerin
sıkıyönetim mahkemelerinin görevine girmesi gerekirse de, sözü geçen madde
karşısında buna olanak bulunmadığını belirterek görevsizlik kararı verilmesini
istemiştir. Mahkeme, 7/67 1979 günlü oturumda, 1402 sayılı Sıkıyönetim
Yasası'nın 1728 sayılı Yasa ile değişik 13. maddesinde yer alan
"Sıkıyönetim ilânına sebep olan suçları sıkıyönetim ilânından evvel
işlemiş olanlarla..." biçimindeki hükümle 15. maddenin 1. fıkrasında
yaralan "...aşağıdaki..."sözcüğünün ve bu fıkranın a -1 bentlerinin
Anayasa'ya aykırı olduğundan iptali için Anayasa Mahkemesi'ne başvurulmasına
karar vermiştir. III- YASA METİNLERİ : A. İtiraz konusu hükümleri içeren Yasa maddeleri : 1- 13/5/1971 günlü, 1402 sayılı Sıkıyönetim Yasası'nın 15/5/1973
günlü, 1728 sayılı Yasa ile değişik 13. maddesi şöyledir : "Madde 13- Sıkıyönetim ilânına sebebolan suçları,
sıkıyönetim ilânından evvel işlemiş olanlarla, Sıkıyönetim Askerî
mahkemelerinin el koyduğu herhangi bir suçla umumi ve müşterek gaye içerisinde
irtibatı bulunan suçları işleyenlerin davalarına, suç, sıkıyönetim bölgesi
dışında işlenmiş olsa dahi Sıkıyönetim Askerî Mahkemesinde bakılır." 2- Aynı yasanın 15. maddesi şöyledir : "Madde 15- Sıkıyönetim altına alınan yerlerde aşağıdaki
suçlardan sıkıyönetim ilânına ve faaliyetlerine ilişkin olanları işleyenler ve
bunların suçlarına iştirak edenler bu kanunun 21 inci madde hükümleri saklı
kalmak şartıyla sıfat, meslek ve memuriyetleri ne olursa olsun sıkıyönetim
komutanı nezdindeki askerî mahkemelerde yargılanır. a) Türk Ceza Kanununun ikinci kitabının birinci babının birinci,
ikinci ve dördüncü fasıllarında yazılı Devletin kişiliğine karşı işlenen
suçlar; b) Türk Ceza Kanununun ikinci kitabının beşinci babının birinci
ve ikinci faslında yazılı suç işlemeye tahrik ve cürüm iakı için cemiyet kurmak
suçları; c) Türk Ceza Kanununun ikinci kitabının altıncı babının ikinci
faslında yazılı Devlete ait mühür, damga ve sair alâmetlerin taklidi hakkındaki
suçlar; d) Türk Ceza Kanununun ikinci kitabının yedinci babında yazılı
kamunun selâmeti aleyhine işlenen suçlar; e) Türk Ceza Kanununun ikinci kitabının onuncu babının ikinci
faslında yazılı yağma, yol kesme, adam kaldırma suçları; f) Türk Ceza Kanununun 179, 180, 188, 191, 192, 201, 234, 235,236,
241, 242, 248, 249, 254, 255, 256, 257, 258, 260, 264, 266, 268, 271, 296,ve
537 nci maddelerinde yazılı suçlar ile 6136 sayılı Ateşli Silâhlar ve Bıçaklar
Hakkındaki Kanunda yazılı suçlar; g) Türk Ceza Kanununun 390 ve 391 inci maddelerinde yazılı suçlar
ile haberleşmeyi sağlayan Posta, Telgraf, Telefon İşletmesi Genel Müdürlüğüne
veya Türk Silâhlı Kuvvetlerine ait her türlü araç, gereç, tesis ve tellerine
karşı işlenen hırsızlık suçları, h) Askeri Ceza Kanununun 55, 56, 57, 58, 59 uncu maddelerinde
yazılı suçlar; i) Askeri Ceza Kanununun 75, 93, 95 ve 96 ncı maddeleri ile
148inci maddesinin ikinci fıkrasında ve 160 inci maddelerinde yazılı suçlar; j) Takibi şikâyete bağlı olmayan veya şahsî dava yoluyla takibi
gerekli bulunmayan basın yoluyla işlenmiş suçlar; k) Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü Hürriyeti hakkındaki Kanuna
muhalefetten doğan suçlar; 1- Derneklerin, sendikaların ve meslekî kuruluşların
kanunlarında mevcut kapatılmalarıyla ilgili davalar. (648 sayılı Siyasî Partiler Kanununun siyasi partilerin kapatılmasıyla
ilgili hükümleri saklıdır.) Yukarıda yazılı suçlara el koyan yetkili merciler bu suçlara ait
hazırlık soruşturması evrakını vakit geçirmeden sıkıyönetim komutanına
göndermekle yükümlüdürler. Sıkıyönetim komutanı kendisine gönderilen evrakı
sıkıyönetim komutanlığı nezdindeki askerî savcılığa, işlem yapılmak üzere
gönderir. Sıkıyönetim komutanı bu kanunda yazılı suçlardan sanık kişileri,
sıkıyönetim komutanlığı nezdindeki askerî mahkemeye sevk ve tutuklanmaları
gerekip gerekmediği hakkında bir karar alınıncaya kadar gözetim altında tutabilir.
Bu süre onbeş günden fazla olamaz ve aynı kişi için, aynı suç isnadı sebebiyle
ve yeni deliller çıkması gibi haklı bir sebep yok iken bir defadan fazla
kullanılamaz." B. Dayanılan Anayasa Maddeleri: "Madde 32- Hiç kimse, kanunen tabi olduğu mahkemeden başka
bir merci önüne çıkarılamaz. Bir kimseyi kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne
çıkarma sonucunu doğuran yargı yetkisine sahip olağanüstü merciler kurulamaz. "Madde 138- Askeri yargı, askerî mahkemeler ve disiplin
mahkemeleri tarafından yürütülür. Bu mahkemeler, asker kişilerin askerî olan
suçları ile, bunların asker kişiler aleyhine veya askerî mahallerde yahut
askerlik hizmet ve görevleriyle ilgili olarak işledikleri suçlara ait dâvalara
bakmakla görevlidirler. Askerî mahkemeler asker olmayan kişilerin özel kanunda
belirtilen askerî suçları ile kanunda gösterilen görevlerini ifa ettikleri
sırada veya kanunda gösterilen askerî mahallerde askerlere karşı işledikleri
suçlara bakmakla görevlidirler. Askerî mahkemelerin, savaş veya sıkıyönetim hallerinde hangi
suçlar ve hangi kişiler bakımından yetkili olduğu kanunla gösterilir. Askerî mahkemelerde üyelerin çoğunluğunun hâkimlik niteliğine
sahip olması şarttır. Askerî yargı organlarının kuruluşu, işleyişi, askerî hâkimlerin
özlük işleri, askerî savcılık görevlerini yapan askerî hâkimlerin refakatinde
bulundukları komutanlarla ilişkileri mahkemelerin bağımsızlığı, hâkimlik
teminatı ve askerlik hizmetlerinin gereklerine göre kanunla düzenlenir." IV- İLK İNCELEME : Anayasa Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca, Şevket
Müftügil, Lütfi Ömerbaş, Ahmet Erdoğdu, Osman Tokcan, RüştüAral, Muammer Yazar,
Nihat O. Akçakayalıoğlu, Nahit Saclıoğlu, Hüseyin Karamüstantikoğlu, Kenan
Terzioğlu, Necdet Darıcıoğlu, İhsan N. Tanyıldız, Bülent Olçay, Yılmaz
Aliefendioğlu ve Yekta Güngör Özden'in katılmasıyla 28/6/1979 gününde yapılan
ilk inceleme toplantısında aşağıdaki sorun üzerinde durulmuştur. İtiraz konusu hükümler iki kesimde toplanmaktadır. Birinci kesim,
1402 sayılı Yasanın 1728 sayılı Yasa ile değişik 15. maddesinin ilk fıkrasında
yer alan "aşağıdaki" sözcüğü ve aynı fıkranın "a-1"bentleri
hükümlerinden oluşmaktadır. İkinci kesim ise, aynı Yasanın 1728 sayılı Yasa ile
değişik 13. maddesinde yer alan "Sıkıyönetim ilânına sebep olan suçları
sıkıyönetim ilânından evvel işlemiş olanlarla..." hükmünü içermektedir. İtirazcı mahkemenin elindeki davada, sanığa atılan suçun
sıkıyönetim ilânından önce işlenmiş bulunması ve 1402 sayılı Yasanın değişik
15. maddesinde gösterilen suçlar arasında yer almaması bakımından, bu davada
uygulanacak hüküm niteliğinde olmayan 15. maddenin kimi hükümlerinin iptaline
yönelik başvurunun mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine karar
verilmelidir. Böylece yapılan ilk inceleme sonunda : 1- 13/5/1971 günlü, 1402 sayılı "Sıkıyönetim Kanunu"
nun15/5/1973 günlü, 1728 sayılı Yasa ile değişik 15. maddesinin birinci
fıkrasında yer alan "aşağıdaki" deyimi ile aynı maddenin (a) dan(1)
ye kadar ki bendleri mahkemenin elinde bulunan davada uygulanacak hüküm
niteliğinde olmadıklarından, bu hükümlere yönelik iptal isteminin mahkemenin
yetkisizliği nedeniyle reddine, 2- Dosyada eksiklik bulunmadığından, işin özünün, aynı Yasanın
değişik 13. maddesinde yer alan "Sıkıyönetim ilânına sebep olan suçları
sıkıyönetim ilânından evvel işlemiş olanlarla....... hükmü bakımından
incelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESAS İNCELEME : İşin esasına ilişkin rapor, başvurma kararı ve ekleri, iptali
istenilen yasa hükmü, Anayasa'ya aykırılık savına dayanak gösterilen Anayasa
kuralları ve Anayasanın öbür hükümleri, konu ile ilgili yasama belgeleri ve
öteki metinler okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü: İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 1402 sayılı Sıkıyönetim
Yasasının 1728 sayılı Yasa ile değişik 13. maddesinde yer alan
"Sıkıyönetim ilânına sebep olan suçları sıkıyönetim ilânından evvel
işlemiş olanlarla ....... hükmünün, Anayasaya aykırı olduğunu ileri sürerek,
iptaline karar verilmesini istemektedir. A) 1402 sayılı Yasanın 13. maddesi hükmünün içerik ve kapsamı : İtiraz konusu kuralın sağlıklı bir biçimde Anayasa'ya uygunluk
denetiminden geçirilebilmesi için 13. madde hükmünün tüm olarak ele alınmasında
yarar görülmüştür. Bu madde hükmüne göre, aşağıdaki suçlar sıkıyönetim mahkemesinin
görevi kapsamındadır: a) Sıkıyönetim ilânına neden olan ve sıkıyönetim ilânından önce
işlenmiş bulunan suçlar, b) Sıkıyönetim mahkemelerinin el koyduğu herhangi bir suçla
genel ve ortak amaç içerisinde bağlantısı bulunan suçlar. Maddede ayrıca, bu suçların, sıkıyönetim bölgesinin dışında
işlenmiş olsalar da, sıkıyönetim mahkemesinin görevine gireceği hüküm altına
alınmıştır. Aynı Yasanın 15. maddesinde, sıkıyönetim mahkemelerinin görevine
giren suçlar, Türk Ceza Yasasının ilgili maddeleri gösterilerek sayılırken,
yasa koyucu 13. maddede bu yöntemi benimsememiş ve yukarıda belirtilen
durumlarda, suçun türüne bakılmaksızın, sıkıyönetim mahkemelerinin görevli
olmasını öngörmüştür. Böylece, 15. madde ile sıkıyönetim mahkemesinin görevine
alınmamış bulunan bir suç, sıkıyönetim ilânına neden olmuşsa ya da sıkıyönetim
mahkemesinin el koyduğu herhangi bir suçla genel ve ortak amaç içerisinde
bağlantılı ise, 13. madde gereği bu mahkemenin görev alanı içine girmektedir. B) İtiraz konusu hükmün Anayasa'ya uygunluk denetimi: a- Anayasanın 32/1. maddesi açısından inceleme: İtiraz yoluna başvuran mahkeme; ülkenin içinde bulunduğu çok
çeşitli iç ve dış güvenlik sorunları nedeniyle bazı illerde sıkıyönetim ilân
edildiğini, kurulmuş bulunan sıkıyönetim askerî mahkemeleri ile adlî yargı organları
arasında görev uyuşmazlıklarının ortaya çıktığını, bunun da sıkıyönetim askerî
mahkemelerinin görev ve yetkilerine ilişkin 1402 sayılı Yasa hükümlerinin
yazılış ve düzenleniş biçiminden kaynaklandığını, yürürlükteki yasal düzenleme,
kamu düzenini ilgilendiren, kesin ve nesnel kurallara dayanması gereken görev
konusunu belirsiz ve kişisel yorumlara bağlı kıldığından, hem genel hukuk
ilkelerine, hem de Anayasa'nın 32/1. maddesinde yer alan "hiç kimse,
kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir merci önüne çıkarılamaz. "
biçimindeki yasal yargı yolu ilkesine aykırı olduğunu ileri sürmektedir. Yukarıda da açıklandığı gibi, Sıkıyönetim Yasasının 13. maddesi
sıkıyönetim ilânına neden olan ya da sıkıyönetim askerî mahkemelerinin el
koyduğu her hangi bir suçla genel ve ortak amaçla bağlantılı bulunan suçları
işleyenlerin davalarına sıkıyönetim askeri mahkemelerinde bakılacağını
öngörmektedir. Toplumlar, yaşayan varlıklar olmaları yönünden sürekli gelişim
ve değişim içindedirler. Sosyal olayların, toplumu ne yolda etkileyeceğini ve
ne tür suçların işlenmesine neden olacağını önceden kestirmek ve saptamak
olanaksızdır. Bütün bu olasılıkları göz önüne alan Yasa Koyucu Anayasanın 124.
maddesindeki kuraldan da esinlenerek sıkıyönetim askeri mahkemelerinin görev
alanını bu anlayışla belirlemiş ve koşullu bir görev kuralı oluşturmuştur.
Hemen açıklamak gerekir ki, anlaşmazlık durumunda, bir suçun sıkıyönetim
ilânına neden olup olmadığını belirleyerek karara bağlamak ve bu yolla
uyuşmazlığı çözmek mahkemelerin görev ve yetki alanına girmektedir. Görüldüğü
üzere görev konusu, itirazcı mahkemenin gerekçesinde ileri sürüldüğü gibi
belirsiz ve kişisel yorumlara bağlı tutulmuş değildir. Bu nedenlerle, itiraz konusu kural, Anayasa'nın 32/1. maddesine
aykırı bulunmamaktadır. b- Anayasanın 138/3. maddesi açısından inceleme: itirazcı mahkeme, Anayasa'nın 138/3. maddesinde yer alan
"Askeri mahkemelerin, savaş veya sıkıyönetim hallerinde hangi suçlar ve
hangi kişiler bakımından yetkili olduğu kanunla gösterilir" hükmü yer
almasına karşın, 1402 sayılı Sıkıyönetim Yasasının değişik 13. ve 15.
maddelerinin, konuyu açık biçimde ve Anayasaya uygun olarak düzenleyemediğini
ileri sürmektedir. 1402 sayılı Sıkıyönetim Yasası, Anayasa'nın 138. maddesinin
üçüncü fıkrası buyruğunu yerine getirmek üzere yürürlüğe konulmuştur. Sözü
edilen yasa, savaş ve sıkıyönetim hallerinde askeri mahkemelerin kimi suçlar ve
suçlular yönünden yetki ve görev alanını belirleyen hükümler içermekte, itiraz
konusu hüküm de bunlardan birini oluşturmaktadır. İtiraza konu edilen ve
Anayasa'nın 32. maddesine aykırı olmadığı sonucuna varılan bu hükmün, yukarda
açıklanan nedenlerle, Anayasanın 138/3. fıkrasına da ters düşmediği ortadadır. İtiraz, açıklanan bu nedenlerle reddedilmelidir. SONUÇ: 13/5/1971 günlü, 1402 sayılı Sıkıyönetim Yasası'nın 15/5/1973
günlü, 1728 sayılı Yasa ile değişik 13. maddesinde yer alan ve itiraza konu
edilen "Sıkıyönetim ilânına sebep olan suçları, sıkıyönetim ilânından
evvel işlemiş olanlarla..." biçimindeki hükmün Anayasaya aykırı olmadığına
ve itirazın reddine, 12/2/1980 gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkan Şevket Müftügil Başkanvekili Ahmet H. Boyacıoğlu Üye Ahmet Erdoğdu Üye Osman Tokcan Üye Rüştü Aral Üye Muammer Yazar Üye Adil Esmer Üye Nihat O. Akçakayalıoğlu Üye Nahit Saçlıoğlu Üye Hüseyin Karamüstantikoğlu Üye Kenan Terzioğlu Üye Necdet Darıcıoğlu Üye İhsan N. Tanyıldız Üye Bülent Olçay Üye Yekta Güngör Özden