ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2016/54 Karar Sayısı : 2016/117 Karar Tarihi : 3.6.2016 R.G. Tarih-Sayı :
09.06.2016-29737 İPTAL TALEBİNDE BULUNANLAR: 1- İstanbul Milletvekili Mustafa Sezgin TANRIKULU (E.2016/54) 2- Eskişehir Milletvekili Cemal Okan YÜKSEL (E.2016/55) 3- Burdur Milletvekili Mehmet GÖKER (E.2016/56) 4- Trabzon Milletvekili Haluk PEKŞEN vekili Av. Evrim SANDAL
(E.2016/57) 5- Bolu Milletvekili Tanju ÖZCAN vekili Av. Evrim SANDAL
(E.2016/58) 6- Balıkesir Milletvekili Namık HAVUTÇA vekili Av. Evrim SANDAL
(E.2016/59) 7- Bursa Milletvekili Ceyhun İRGİL vekili Av. Evrim SANDAL
(E.2016/60) 8- Kars Milletvekili Ayhan BİLGEN (E.2016/61) 9- Adana Milletvekili Meral Danış BEŞTAŞ (E.2016/62) 10- Mardin Milletvekili Mithat SANCAR (E.2016/63) 11- Mardin Milletvekili Erol DORA (E.2016/64) 12- Mersin Milletvekili Dengir Mir Mehmet FIRAT adına Mardin
Milletvekili Mithat SANCAR (E.2016/65) 13- Adıyaman Milletvekili Behçet YILDIRIM adına Mardin
Milletvekili Mithat SANCAR (E.2016/66) 14- Şırnak Milletvekili Ferhat ENCU adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/67) 15- Batman Milletvekili Saadet BECEREKLİ adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/68) 16- İstanbul Milletvekili Selahattin DEMİRTAŞ adına Mardin
Milletvekili Mithat SANCAR (E.2016/69) 17- Şırnak Milletvekili Aycan İRMEZ adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/70) 18- Mardin Milletvekili Ali ATALAN adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/71) 19- Tunceli Milletvekili Alican ÖNLÜ adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/72) 20- İstanbul Milletvekili Pervin BULDAN adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/73) 21- Muş Milletvekili Ahmet YILDIRIM adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/74) 22- Hakkâri Milletvekili Abdullah ZEYDAN adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/75) 23- Diyarbakır Milletvekili Nursel AYDOĞAN adına Mardin
Milletvekili Mithat SANCAR (E.2016/76) 24- Şanlıurfa Milletvekili Osman BAYDEMİR adına Mardin
Milletvekili Mithat SANCAR (E.2016/77) 25- Siirt Milletvekili Kadri YILDIRIM adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/78) 26- Ağrı Milletvekili Dirayet TAŞDEMİR adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/79) 27- Bingöl Milletvekili Hişyar ÖZSOY adına Kars Milletvekili Ayhan
BİLGEN (E.2016/80) 28- Ankara Milletvekili Sırrı Süreyya ÖNDER adına Kars
Milletvekili Ayhan BİLGEN (E.2016/81) 29- Diyarbakır Milletvekili Feleknas UCA adına Kars Milletvekili
Ayhan BİLGEN (E.2016/82) 30- İzmir Milletvekili Ertuğrul KÜRKCÜ adına Kars Milletvekili
Ayhan BİLGEN (E.2016/83) 31- Van Milletvekili Figen YÜKSEKDAĞ ŞENOĞLU adına Kars
Milletvekili Ayhan BİLGEN (E.2016/84) 32- Diyarbakır Milletvekili Nimetullah ERDOĞMUŞ adına Kars
Milletvekili Ayhan BİLGEN (E.2016/85) 33- Batman Milletvekili Ayşe Acar BAŞARAN adına Kars Milletvekili
Ayhan BİLGEN (E.2016/86) 34- Diyarbakır Milletvekili Ziya PİR adına Kars Milletvekili Ayhan
BİLGEN (E.2016/87) 35- Hakkâri Milletvekili Selma IRMAK adına Kars Milletvekili Ayhan
BİLGEN (E.2016/88) 36- Bitlis Milletvekili Mizgin IRGAT adına Kars Milletvekili Ayhan
BİLGEN (E.2016/89) 37- Gaziantep Milletvekili Mahmut TOĞRUL adına Kars Milletvekili
Ayhan BİLGEN (E.2016/90) 38- Bitlis Milletvekili Mahmut Celadet GAYDALI adına Kars
Milletvekili Ayhan BİLGEN (E.2016/91) 39- Şanlıurfa Milletvekili İbrahim AYHAN adına Kars Milletvekili
Ayhan BİLGEN (E.2016/92) 40- Diyarbakır Milletvekili İdris BALUKEN adına Kars Milletvekili
Ayhan BİLGEN (E.2016/93) 41- İzmir Milletvekili Müslüm DOĞAN adına Kars Milletvekili Ayhan
BİLGEN (E.2016/94) 42- Ağrı Milletvekili Berdan ÖZTÜRK adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/95) 43- Mardin Milletvekili Gülser YILDIRIM adına Kars Milletvekili
Ayhan BİLGEN (E.2016/96) 44- İstanbul Milletvekili Erdal ATAŞ adına Kars Milletvekili Ayhan
BİLGEN (E.2016/97) 45- İstanbul Milletvekili Garo PAYLAN adına Kars Milletvekili
Ayhan BİLGEN (E.2016/98) 46- İstanbul Milletvekili Celal DOĞAN adına Kars Milletvekili
Ayhan BİLGEN (E.2016/99) 47- İstanbul Milletvekili Filiz KERESTECİOĞLU DEMİR adına Kars
Milletvekili Ayhan BİLGEN (E.2016/100) 48- Şanlıurfa Milletvekili Dilek ÖCALAN adına Kars Milletvekili
Ayhan BİLGEN (E.2016/101) 49- Diyarbakır Milletvekili Çağlar DEMİREL adına Kars Milletvekili
Ayhan BİLGEN (E.2016/102) 50- Şırnak Milletvekili Faysal SARIYILDIZ adına Mardin
Milletvekili Mithat SANCAR (E.2016/103) 51- Diyarbakır Milletvekili İmam TAŞÇIER adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/104) 52- Van Milletvekili Lezgin BOTAN adına Mardin Milletvekili Mithat
SANCAR (E.2016/105) 53- Van Milletvekili Tuğba HEZER ÖZTÜRK adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/106) 54- Hakkâri Milletvekili Nihat AKDOĞAN adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/107) 55- Van Milletvekili Nadir YILDIRIM adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/108) 56- İstanbul Milletvekili Hüda KAYA adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/109) 57- Diyarbakır Milletvekili Sibel YİĞİTALP adına Mardin
Milletvekili Mithat SANCAR (E.2016/110) 58- Iğdır Milletvekili Mehmet Emin ADIYAMAN adına Mardin
Milletvekili Mithat SANCAR (E.2016/111) 59- İzmir Milletvekili Mustafa Ali BALBAY (E.2016/112) 60- Konya Milletvekili Mustafa Hüsnü BOZKURT vekilleri Av. Yavuz
KATI ve Av. Hüsnü YILMAZ (E.2016/113) 61- Siirt Milletvekili Besime KONCA adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/114) 62- Muş Milletvekili Burcu ÇELİK ÖZKAN adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/115) 63- Diyarbakır Milletvekili Altan TAN adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/116) 64- Van Milletvekili Bedia ÖZGÖKÇE ERTAN adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/117) 65- Van Milletvekili Adem GEVERİ adına Mardin Milletvekili Mithat
SANCAR (E.2016/118) 66- Şırnak Milletvekili Leyla BİRLİK adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/119) 67- Batman Milletvekili Mehmet Ali ASLAN adına Mardin Milletvekili
Mithat SANCAR (E.2016/120) 68- Ankara Milletvekili Ali Haydar HAKVERDİ (E.2016/121) 69- Ankara Milletvekili Necati YILMAZ (E.2016/122) 70- Bursa Milletvekili Orhan SARIBAL vekili Av. Aslı EVKE YETKİN
(E.2016/123) İPTAL TALEPLERİNİN KONUSU : 20.5.2016
tarihli ve 6718 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında Değişiklik Yapılmasına
Dair Kanun’un 1. maddesiyle 7.11.1982 tarihli ve 2709 sayılı Türkiye
Cumhuriyeti Anayasası’na eklenen geçici 20. maddenin, Anayasa’nın 85. ve 6216
sayılı Kanun’un 54. maddeleri uyarınca iptaline ve yürürlüğünün durdurulmasına
karar verilmesi talepleridir. I- İPTALİ İSTENİLEN ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİNE İLİŞKİN KANUN HÜKMÜ 6718 sayılı Kanun’un 1. maddesiyle 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti
Anayasası’na eklenen ve iptali istenilen geçici 20. madde şöyledir: “GEÇİCİ MADDE 20- Bu maddenin Türkiye Büyük
Millet Meclisinde kabul edildiği tarihte; soruşturmaya veya soruşturma ya da
kovuşturma izni vermeye yetkili mercilerden, Cumhuriyet başsavcılıklarından ve
mahkemelerden; Adalet Bakanlığına, Başbakanlığa, Türkiye Büyük Millet Meclisi
Başkanlığına veya Anayasa ve Adalet komisyonları üyelerinden kurulu Karma
Komisyon Başkanlığına intikal etmiş yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına
ilişkin dosyaları bulunan milletvekilleri hakkında, bu dosyalar bakımından,
Anayasanın 83 üncü maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesi hükmü
uygulanmaz. Bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten itibaren onbeş gün içinde;
Anayasa ve Adalet komisyonları üyelerinden kurulu Karma Komisyon Başkanlığında,
Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığında, Başbakanlıkta ve Adalet
Bakanlığında bulunan yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin dosyalar,
gereğinin yapılması amacıyla, yetkili merciine iade edilir.” II- BİRLEŞTİRME KARARLARI 1. 3.6.2016 tarihinde yapılan toplantıda öncelikle birleştirme
sorunu görüşülmüştür. 2. Yapılan başvuruların incelenmesinden; E.2016/55 ila E.2016/123
sayılı dosyalar ile E.2016/54 sayılı dosyadaki başvuruların konularının 6718
sayılı Kanun’un 1. maddesiyle 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’na
eklenen geçici 20. maddenin iptaline ve yürürlüğünün durdurulmasına ilişkin
olmaları, inceleme konusu belge ve bilgilerin tüm dosyalar için ortak olması
hususları gözetildiğinde, E.2016/55, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65,
66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 83, 84, 85,
86, 87, 88, 89, 90, 91, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102, 103,
104, 105, 106, 107, 108, 109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119,
120, 121, 122 ve 123 sayılı dosyaların aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle
E.2016/54 sayılı dosya ile BİRLEŞTİRİLMELERİNE, esasların kapatılmasına,
incelemenin E.2016/54 sayılı dosya üzerinden yürütülmesine OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir III- İPTAL TALEPLERİNİN GEREKÇELERİ 3.Başvuru dilekçelerinde özetle; Anayasa’nın 85. maddesi uyarınca
denetime tabi tutulan yasama işleminin parlamento kararından ibaret olmadığı,
yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına yönelik tüm irade açıklamalarının
anılan madde çerçevesinde denetiminin mümkün olduğu, aksi düşüncenin kabulü
hâlinde dahi yasama dokunulmazlıklarının kaldırılması sonucunu doğuran Kanun’un
maddi anlamda parlamento kararı niteliğinde bulunduğu, Anayasa’nın
değiştirilmesine ilişkin usullerden biri olan gizli oy yöntemine uyulmamış
olması nedeniyle iptali talep edilen Kanun’un şekli anlamda da parlamento
kararı niteliğinde olduğu, yasama dokunulmazlığının kaldırılması usulünü
düzenleyen Anayasa ve İçtüzüğün ilgili hükümlerine uygun hareket edilmediği, ilgili
milletvekilleri haklarındaki isnatların ciddi olmadığı, siyasi saiklerle
hareket edilerek anılan Kanun’un kabul edildiği, isnat edilen eylemlerin yasama
sorumsuzluğu, ifade, örgütlenme, siyasi faaliyette bulunma, toplanma ve gösteri
yürüyüşü düzenleme özgürlükleri kapsamında kaldığı, ilgili milletvekillerine
savunma hakkı tanınmadığı, aynı fiilleri Kanun’un kabul tarihinden sonra
gerçekleştirenler veya soruşturmaları bu tarihte henüz başlamamış
milletvekillerinin yasama dokunulmazlığından yararlanmaya devam edecek olmaları
nedeniyle milletvekilleri arasında eşitsizliğe ve ayrımcılığa neden olunduğu,
dokunulmazlığın kaldırılmasına yönelik taleplerin tek tek tartışılarak ayrı
ayrı karara bağlanmasının önlendiği belirtilerek Kanun’un, Anayasa’nın 2., 10.,
13., 15., 19., 25., 26., 27., 67. ve 83. maddelerine, Türkiye Büyük Millet
Meclisi (TBMM) İçtüzüğü’nün 131 ila 134. maddelerine, Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesi ve eki protokollerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. IV- İNCELEME 4.Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca yapılan inceleme
toplantısında, başvuru dilekçeleri ve ekleri, Raportör Volkan HAS tarafından
hazırlanan inceleme raporu, iptali talep edilen kanun hükmü okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: 5.6718 sayılıKanun’un 1. maddesiyle 2709 sayılı Türkiye
Cumhuriyeti Anayasası’na eklenen ve iptali talep edilen geçici 20. maddenin
birinci fıkrası, maddenin TBMM’de kabul edildiği tarih itibariyle; soruşturmaya
veya soruşturma ya da kovuşturma izni vermeye yetkili mercilerden, Cumhuriyet
başsavcılıklarından ve mahkemelerden; Adalet Bakanlığına, Başbakanlığa, TBMM
Başkanlığına veya Anayasa ve Adalet komisyonları üyelerinden kurulu Karma
Komisyon Başkanlığına intikal etmiş yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına
ilişkin dosyaları bulunan milletvekilleri hakkında, bu dosyalar bakımından,
Anayasanın 83. maddesinin ikinci fıkrasının birinci cümlesi hükmünün
uygulanmayacağını öngörmektedir. 6. Bu kurala göre, yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin
dosyaları, maddenin TBMM’ce kabul edildiği 20.5.2016 tarihi itibariyle maddede
sayılan mercilere intikal etmiş olan milletvekillerinin tamamı hakkında,Anayasanın
83. maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “Seçimden önce veya sonra bir suç
işlediği ileri sürülen bir milletvekili, Meclisin kararı olmadıkça tutulamaz,
sorguya çekilemez, tutuklanamaz ve yargılanamaz.” hükmü uygulanmayacaktır. 7.İptali talep edilen maddenin ikinci fıkrası isebumaddenin
yürürlüğe girdiği tarihten itibaren onbeş gün içinde; Anayasa ve Adalet komisyonları
üyelerinden kurulu Karma Komisyon Başkanlığında, TBMM Başkanlığında,
Başbakanlıkta ve Adalet Bakanlığında bulunan yasama dokunulmazlığının
kaldırılmasına ilişkin dosyaların, gereğinin yapılması amacıyla yetkili
merciine iade edileceğini öngörmektedir. 8.Anayasa’nın85. maddesinde “ Yasama dokunulmazlığının
kaldırılmasına veya milletvekilliğinin düşmesine 84 üncü maddenin birinci,
üçüncü veya dördüncü fıkralarına göre karar verilmiş olması hallerinde, Meclis
Genel Kurulu kararının alındığı tarihten başlayarak yedi gün içerisinde ilgili
milletvekili veya bir diğer milletvekili, kararın, Anayasaya, kanuna veya
İçtüzüğe aykırılığı iddiasıyla iptali için Anayasa Mahkemesine başvurabilir.
Anayasa Mahkemesi, iptal istemini onbeş gün içerisinde kesin karara bağlar.” denilmektedir. 9. Anayasa’nın 148. maddesinin birinci fıkrasına göre, “Anayasa
Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet
Meclisi İçtüzüğünün Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler…
Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler…”. Maddenin
ikinci fıkrasında ise “Kanunların şekil bakımından denetlenmesi, son
oylamanın, öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı; Anayasa değişikliklerinde
ise, teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup
uyulmadığı hususları ile sınırlıdır. Şekil bakımından denetleme,
Cumhurbaşkanınca veya Türkiye Büyük Millet Meclisi üyelerinin beşte biri
tarafından istenebilir…” denilmektedir. 10. Anayasa’nın yasama dokunulmazlığını öngören 83. ve
milletvekilliğinin düşmesini düzenleyen 84. maddeleri gözetildiğinde,
Anayasa'nın 85. maddesinde sözü edilen yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına
veya milletvekilliğinin düşmesine ilişkin TBMM kararlarının hukuki niteliği
itibarıyla münferit birer parlamento kararı olduklarında duraksama
bulunmamaktadır. TBMM’nin kanun dışındaki işlemlerini oluşturan parlamento
kararlarından yalnızca TBMM İçtüzüğü ile yasama dokunulmazlığının
kaldırılmasına ve milletvekilliğinin düşmesine ilişkin kararların iptali
talebiyle Anayasa Mahkemesine başvurulabileceği Anayasa’da kabul edilmiştir. 11. Anayasa’nın 85. maddesi uyarınca inceleme yapılabilmesi için
yasama dokunulmazlığının kaldırılmasına ilişkin bir parlamento kararının
bulunması gerekliliğine karşın, iptali talep edilen kural, 316 milletvekili
imzasıyla 12.4.2016 tarihinde TBMM Başkanlığına sunulan “Türkiye Cumhuriyeti
Anayasasında Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi” ile başlayan yasama
süreci sonunda kabul edilmiştir. “Teklif” ile başlayan süreç, “Anayasanın
değiştirilmesi, seçimlere ve halkoylamasına katılma” başlığını taşıyan
Anayasanın 175. maddesinin öngördüğü “özel” süreçtir. Bu sürecin teklif,
oylama, kabul ve yürürlüğe girme yönlerinden özel biçim koşulları olduğu gibi,
bu süreç sonunda ortaya çıkan Meclis iradesine özel hukuksal sonuçlar
bağlanmıştır. Bu suretle kabul edilen Anayasa değişikliğine ilişkin kanunun
esas yönünden denetimi olanaksız olup şekil yönünden ise 148. maddede
belirtilen çerçeve içinde denetlenebilmesi mümkündür. Anılan maddeye göre
Anayasa değişikliklerinin şekil bakımından denetimi teklif ve oylama çoğunluğu
ile ivedilikle görüşülemeyeceği şartına uyulup uyulmadığı hususlarıyla
sınırlıdır. 12. Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunların şekil bakımından
denetimi, Anayasa değişikliğine ilişkin kanunun Resmi Gazete'de yayımlandığı
tarihten itibaren on gün içinde Cumhurbaşkanı veya TBMM üyelerinin beşte biri
tarafından istenebilir. Somut iptal taleplerinde bu şartların gerçekleşmediği
de açıktır. 13. Anayasa’da değişiklik yapan bir kanunun Anayasa Mahkemesince
denetimi ancak Anayasanın 148. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca açılan bir
iptal davası ile mümkün olup söz konusu kanunun Anayasa’nın 85. maddesi
çerçevesinde denetlenebilmesi olanaklı değildir. Anayasa değişikliğine dair
kanunun kabulü sırasında meydana geldiği iddia edilen şekil aykırılıkları da
ancak, Anayasa’nın 148. maddesi uyarınca usulüne uygun olarak açılan bir iptal
davasının konusunu teşkil edebilir. 14.Anayasa'da açıkça öngörülmüş bir dava yolu kapsamında denetim
olanağı bulunan ve özel koşullara tabi tutulan Anayasa’ya aykırılık iddiasının,
iptali talep edilen kuralın parlamento kararı niteliğinde olduğu ileri
sürülerek Anayasa’nın 85. maddesine göre milletvekillerinin münferit iptal
taleplerine konu edilmesi, Anayasa'nın 148. maddesi hükmünün anlamsız ve
işlevsiz hâle gelmesi sonucunu doğurur. 15.Açıklanan nedenlerle, başvuru konusu 6718 sayılı Kanun’la
Anayasa’ya eklenen geçici 20. maddenin,Anayasa’nın 85. ve 6216 sayılı Kanun’un
54. maddeleri uyarınca iptali ve yürürlüğünün durdurulması taleplerininreddi
gerekir. V- HÜKÜM 20.5.2016 tarihli ve 6718 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasında
Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 1. maddesiyle 7.11.1982 tarihli ve 2709 sayılı
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’na eklenen geçici 20. maddenin, Anayasa’nın 85.
ve 6216 sayılı Kanun’un 54. maddeleri uyarınca iptali ve yürürlüğünün
durdurulması taleplerinin REDDİNE, 3.6.2016 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar
verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Burhan ÜSTÜN Başkanvekili Engin YILDIRIM Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Serruh KALELİ Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Alparslan
  ALTAN Üye Nuri NECİPOĞLU Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Erdal TERCAN Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Hasan Tahsin
  GÖKCAN Üye Kadir ÖZKAYA Üye Rıdvan GÜLEÇ