ANAYASA MAHKEMESİ KARARILARI Esas Sayısı:1978/26 Karar Sayısı:1978/33 Karar Günü:20/4/1978 Resmi Gazete tarih/sayı:11.6.1978/16313 İtiraz
Yoluna Başvuran : İstanbul 5. Asliye Hukuk Mahkemesi. İtiraz
Konusu : 20/7/1966 günlü, 775 sayılı Gecekondu Kanununun 21. maddesi ile bu
Kanuna 6/5/1976 günlü, 1990 sayılı Kanunla eklenen Geçici 8. maddenin Anayasaya
aykırı oldukları ileri sürülerek iptalleri istenilmiştir. I-
OLAY : Davacı
ortaklık vekili, müvekkili ortaklığa ait tapulu taşınmaza davalının gecekondu,
baraka ve bahçe yapmak suretiyle el attığını ileri sürerek, el atmanın
önlenmesini ve haksız işgal tazminatının davalıdan tahsilini istemiştir. Mahkeme,
davalının el atmasının haksızlığı sonucuna varmış el atmanın önlenmesine ve
üzerindeki gecekondu ile barakanın yıktırılmasına karar vermiştir. Yargıtay
1. Hukuk Dairesi "775 sayılı Kanunun 21. maddesi ile buna bağlı öteki
maddelerdeki koşulların mevcut olup olmadığının araştırılması, bu şartların
gerçekleşmesi takdirinde muhdesatın kal'i isteğinin reddedilmesi gerekli
olduğunun düşünülmeden yazılı şekilde karar verilmesi yolsuzdur." gerekçesiyle
yerel mahkeme kararını bozmuştur. Yerel
Mahkeme, 17/2/1978 günlü, 4. oturumda Yargıtay 1. Hukuk Dairesinin bozma
kararına uyulmasına, bozma kararında sözü edilen 775 sayılı Kanunun 21. maddesi
ile ona bağlı kanunun diğer hükümlerinin Anayasaya aykırılığı nedeniyle Anayasa
Mahkemesine başvurulmasına karar vermiş, gerekçeli kararında da 775 sayılı
Kanunun 21. maddesinin ve bunu değiştiren 6/5/1976 günlü 1990 sayılı Kanunla
eklenen Geçici 8. maddenin iptali isteğini belirtmiştir. III-
METİNLER : A-
İptali istenen yasa kuralları: 20/7/1966
günlü, 775 sayılı Gecekondu Kanununun itiraz konusu 21. ve Geçici 8. maddeleri
şöyledir: "Madde
21- Belediyelere aitolan veya bu kanun uyarınca belediyelerin mülkiyetine
geçmesi gereken arazi ve arsalar üzerinde, bu kanunun yürürlüğe girdiği
tarihten önce yapılıp, 16 ncı ve 17 nci maddelere göre tesbit edilmiş bulunan
gecekondulardan konut olarak kullanılanları; içinde oturanlar 25 nci maddedeki
şartları haiz oldukları takdirde; a)
Gecekondunun sahibi ise, borçlanma suretiyle veya sair şekillerde konut temin
edilinceye veya konut yapmak üzere arsa tahsis edilip, lüzumu halinde kredisi
sağlanmak suretiyle, 27 nci maddedeki süre ve şartlara uygun olarak konutunu
yapıncaya kadar, b)
Gecekondunun sahibi değil ise, ucuz kiralık konut temin edilinceye veya konut
yapmak üzere arsa tahsis edilip, lüzumu halinde, kredisi sağlanmak suretiyle 27
nci maddedeki süre ve şartlara uygun olarak konutunu yapıncaya kadar,
yıktırılamaz. Birden
fazla gecekonduya sahip olanların, bunlardan sadece, seçecekleri bir tanesi
hakkında yukarıdaki hükümler uygulanabilir. Şu kadar ki; plân ve mevzuat
icaplarına göre bu yapılardan korunması mümkün olanları varsa, bunlardan
birinin seçilmesi şarttır. Diğer korunması gerekenlerden lüzumlu görülenleri,
hangi amaçla kullanılmakta olursa olsun belediyelerce takdir olunacak bedel
karşılığında alınarak, lüzum ve ihtiyaca göre, sürekli veya geçici bir zaman
için olduğu gibi veya değiştirilerek kullanılabilir veya kullanılmak üzere
kiraya verilebilir veya satılabilir. Belediyelerce tesbit edilecek veya
ettirilecek bedellere, tebliğ tarihinden itibaren 15 gün içinde, umumi hükümler
dahilinde hukuk mahkemelerine itiraz olunabilir. Konuttan
başka maksatlar için kullanılan gecekondulardan plân ve mevzuat icaplarına göre
korunması gerekenler hakkında da bu madde hükümleri uygulanabilir." "Geçici
Madde 8- Belediyelere ait olan veya Gecekondu Kanunu uyarınca belediyelerin
mülkiyetine geçmesi gereken arazi ve arsalar üzerinde 1/3/1976 gününden önce
yapıldıkları tespit edilen gecekondular hakkında da sözü geçen Kanunun 21 nci
maddesi hükümleri uygulanır. Bu
gecekondulardan haklarında yıkım kararı alınmış ve fakat bu karar henüz yerine
getirilmemiş olanlarının yıkımı durdurulur. Haklarındaki
yıkım kararları daha önce yerine getirilmiş bulunan gecekondu sahipleri, bundan
dolayı herhangi bir hak talep edemezler. . Bu
madde kapsamına giren gecekondular hakkında 775 sayılı Gecekondu Kanununun
ilgili diğer bütün hükümleri uygulanır. B-
20/7/1966 günlü, 775 sayılı Gecekondu Kanununun konuyla ilgili, öteki
hükümleri: "Madde
3- Bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarihte, Hazinenin, özel idarelerin ve Vakıflar
İdaresi dışındaki katma bütçeli dairelerin mülkiyetindeki arazi ve arsalardan
veya Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki yerlerden, belediye sınırları içinde
olanlar ve 6785 sayılı Kanunun 47 nci maddesine dayanılarak tesbit edilen
mücavir sahalarda bulunanlar, bu kanunda belirtilen amaçlarda kullanılmak
üzere, bedelsiz olarak ilgili belediyelerin mülkiyetine geçer. Ancak,
bir kamu hizmetine ayrılmış olan veya 23/12/1960 tarih ve 189 sayılı Kanun
kapsamına girenlerle, 4753 sayılı Kanun hükümlerince kültür arazisi olarak
tesbit edilenler veya gerek bu ve gerekse diğer kanunlarda belirtilen amaçlarda
kullanılmak üzere Hazine veya özel idare elinde bırakılması Bakanlar Kurulunca
lüzumlu görülenler bu hüküm dışındadır. Bu
Kanunun uygulanması dolayısiyle yapılacak imar veya ıslah plânlarında genel
muvazeneye dahil dairelerin ihtiyaçlarını karşılamak amacı ile ayrılan veya
ayrılacak olanlar veya yukarda ikinci fıkradaki hizmetler için lüzumlu
görülenler, daha önce belediyelere devredilmiş ise aynı şartlarla eski
sahiplerine geri verilir. Tapu
Daireleri, bu maddede sözü geçen arazi ve arsaları devralacak idarelerin yazılı
müracaatları üzerine, en geç 6 ay içinde, yeni malikleri adına tescil eder ve
durumu ilgililere yazı ile bildirirler. 5218,
5228 ve 6188 sayılı Kanunlara dayanılarak, birinci fıkrada sözü geçen daire ve
kurumlarca belediyelere devrolunan arazi ve arsaların ödenmemiş taksitleri
alınmaz ve bu sebeple adı geçen daire ve kurumlar lehine tesis edilmiş ipotek
kayıtları kaldırılır. Madde
4- Gecekonduların ıslah, tasfiye ve önleme bölgeleri içinde bulunan binalı ve
binasız vakıf taşınmaz mallardan 3 üncü maddenin ikinci fıkrası kapsamı dışında
kalanları, bu kanunda belirtilen amaçlarda kullanılmak üzere, aşağıdaki
şartlarla ve genel hükümlere göre bedeli ödenmek suretiyle ilgili belediyelerin
mülkiyetine geçer; a)
Arazi ve arsaların bedeli; bulunduğu şehir, kasaba ve bölgenin özellikleri
yapılmış ve yapılacak kamu hizmet ve tesislerinin durumu vesair hususlar da
gözönünde bulundurularak, ilgili belediye ve Vakıflar Dairesi arasında anlaşma
yolu ile tesbit edilir. b)
Bu arazi ve arsalar üzerinde Vakıflar İdaresine ait herhangi bit yapı bulunduğu
takdirde, bu yapının bedeli ayrıca hesaba katılır. c)
Bedele ait anlaşmazlıklar mahallî asliye hukuk mahkemelerince basit muhakeme
usulü ile hallolunur. Bu anlaşmazlıklar tapu tesciline engel olamaz. Vakıflar
İdaresi ve tapu daireleri vakıf taşınmaz malların cins, miktar ve yerleri ile
diğer vasıflarını açıkça belirten listeleri, talepleri üzerine en geç 2 ay
içerisinde ilgili belediyelere bildirmekle yükümlüdürler. Belediyeler,
kendi malî güçleri ve programlarına göre bu taşınmaz malların tamamen veya
peyderpey tescilini isteyebilirler. Sözü
geçen bölgelerde Devlet veya diğer kamu tüzel kişileri tarafından yaptırılacak
kamu hizmet ve tesisleri için lüzumlu vakıf taşınmaz mallar da yukarıdaki
esaslara göre bu idarelere intikal ettirilir. Madde
5- "Lüzumu halinde, belediyeler gecekondu ıslah ve tasfiye sahaları içinde
bulunan veya bu kanun hükümleri dairesinde yeniden teşkil edilecek önleme
bölgeleri içine rastlıyan özel mülkiyetteki arazi ve arsaları ve bunlar
içerisinde yapı veya sair herhangi bir tesis bulunduğu takdirde bu yapı ve
tesisleri, bu kanunda belirtilen amaçlarda kullanmak üzere, İmar ve İskân
Bakanlığının izni ile, sahipleriyle anlaşarak satın alabilirler veya
kâmulaştırabilirler." IV-
İLK İNCELEME : Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca yaptığı ilk inceleme toplantısında,
yeterli belgelerin gönderildiği, itiraz yoluna başvuran mahkemenin elinde
bakmakta olduğu bir dava bulunduğu, başvurmanın Anayasa Mahkemesinin görevine
girdiği saptandıktan sonra, mahkemenin iptallerini istediği yasa kurallarının
bakmakta olduğu davada uygulanacak kurallar olup olmadığı üzerinde durmuştur. Anayasa'nın
değişik 151. maddesinde "Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir
kanunun hükümlerini Anayasa'ya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri
sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa
Mahkemesinin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır"
denilmekte ve Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında
22/4/1962 günlü, 44 sayılı Yasanın 27. maddesinde de aynı kural
yinelenmektedir. Buna göre bir mahkemenin itiraz yoluyla Anayasa Mahkemesine
başvurabilmesi Anayasa'nın öngördüğü koşullarla sınırlıdır. Bu koşullardan biri
de, itiraz yoluna başvuran mahkemenin iptalini istediği yasa kuralının bakmakta
olduğu davada uygulayacağı yasa kuralı olmasıdır. Bu koşulun gerçekleşmemesi
halinde Anayasa Mahkemesince başvurmanın yetkisizlik nedeniyle reddine karar
verilmesi gerekmektedir. Bu
durumda taraflar arasındaki anlaşmazlığın niteliği ile bu anlaşmazlığın
çözümünde iptali istenen yasa kurallarının uygulama yeri olup olmadığının
araştırılması gerekir. Nitekim Yargıtay 1. Hukuk Dairesi yerel mahkemenin
kararını "775 sayılı Kanunun 21. maddesi ile buna bağlı öteki maddelerdeki
koşulların mevcut olup olmadığının araştırılması, bu şartların
gerçekleştirilmesi takdirinde muhtesatın kal'i isteğinin reddedilmesi gerekli
olduğu düşünülmeden yazılı şekilde karar verilmesi yolsuzdur."
gerekçesiyle bozmuştur. Yerel
mahkemenin bakmakta olduğu dava, davacının tapulu taşınımazına davalının el
atmasının önlenmesi davasıdır. Gerek iptali istenen 775 sayılı Kanunun 21.
maddesi, gerek 775 sayılı Kanuna 6/5/1976 günlü, 1990 sayılı Kanunla eklenen
Geçici 8. maddesi; belediyelere ait olan veya bu kanun uyarınca belediyelerin
mülkiyetine geçmesi gereken arazi ve arsalar üzerinde yapılan gecekonduları
öngörmüştür. Olayda olduğu gibi, bu nitelikte bulunmayan, özel kişilerin tapulu
taşınmazları üzerinde yapılmış gecekondular, bu maddelerin kapsamı dışındadır. Öte
yandan Gecekondu Kanununun 3. maddesinin birinci fıkrasında "Bu kanunun
yürürlüğe girdiği tarihte, Hazinenin, Özel İdarelerin ve Vakıflar İdaresi
dışındaki katma bütçeli dairelerin mülkiyetindeki arazi ve arsalardan veya
Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki yerlerden, belediye sınırları içinde
olanlar ve 6785 sayılı Kanunun 47. maddesine dayanılarak tespit edilen mücavir
sahalarda bulunanlar, bu kanunda belirtilen amaçlarda kullanılmak üzere
bedelsiz olarak ilgili belediyelerin mülkiyetine geçer." denilmek
suretiyle hangi arazi ve arsaların bedelsiz olarak belediyelerin mülkiyetine
geçeceği; 4. maddesinin birinci fıkrasında da "gecekonduların islâh,
tasfiye ve önleme bölgeleri içinde bulunan binalı ve binasız vakıf taşınmaz
mallardan 3 üncü maddenin ikinci fıkrası dışında kalanları, bu kanunda
belirtilen amaçlarda kullanılmak üzere, aşağıdaki şartlarla ve genel hükümlere
göre bedeli ödenmek suretiyle ilgili belediyelerin mülkiyetine geçer."
denilerek kimi vakıf taşınmazların bazı koşullarla ve bedelleri karşılığında
belediyelerin mülkiyetine geçeceği; ve aynı kanunun 5. maddesinde "Lüzumu
halinde, belediyeler gecekondu islâh ve tasfiye sahaları içinde bulunan veya bu
kanun hükümleri dairesinde yeniden teşkil edilecek önleme bölgeleri içine
rastlayan özel mülkiyetteki arazi ve arsaları ve bunlar içerisinde yapı veya
sair herhangi bir tesis kurulduğu takdirde bu yapı ve tesisleri, bu kanunda
belirtilen amaçlarda kullanılmak üzere, İmar ve İskân Bakanlığının izni ile,
sahipleri ile anlaşarak satın alabilirler veya kamulaştırabilirler."
denilmek suretiyle de özel kişilerin kimi taşınmazlarının bazı koşullarla ve
bedelleri karşılığında belediyelerin mülkiyetine geçebilecekleri açıklanmıştır.
Davacıya ait taşınmaz üzerinde yapılan gecekondu ve muhdesatı bu nitelikte bir
işleme tabi tutulmadığına göre, bu taşınmazın belediyenin mülkiyetine geçmediği
ve dolayısiyle Gecekondu Kanununun kapsamı dışında kaldığı kuşkusuzdur. Görülüyor
ki, özel kişilerin mülkiyetinde olan tapulu taşınmazlar hakkında iptali istenen
775 sayılı Kanunun 21. maddesi ile Geçici 8. maddenin uygulanabilmesi, öteki
koşullar yanında satın alınmak veya kamulaştırılmak suretiyle belediyelerin
mülkiyetine geçmiş olması koşuluna bağlıdır. Nitekim,
Yargıtay Hukuk Genel Kurulunun 7/6/1977 günlü, Esas 1976/1-2887 ve karar
1977/518 sayılı kararında da "...davacının arsası hakkında 775 sayılı
Yasada öngörülen amaçlarda kullanılmak üzere gerçekleştirilmiş bir kamulaştırılma
işlemi mevcut değildir. Kamulaştırılma işlemi hukuken tamamlanmadıkça davacının
mülkiyet hakkının devam edeceği tartışma konusu dahi yapılamaz. Yukarıda
yapılan açıklamalar sonucu olarak, davacının arsasının 775 sayılı Yasanın
kapsamı dışında kaldığı sonucuna varılmaktadır. O halde olayda 775 sayılı
Yasanın 21. maddesinde öngörülen koşulların gerçekleşip gerçekleşmediğinin
araştırılmasına gerek görülemez. Hukuk
Genel Kurulundaki görüşmelerde, 775 sayılı Yasa amacı yönünden yorumlandığında,
olayda uygulanması gerektiği görüşü savunulmuş ise de, yasaların Anayasa'ya
uygun olarak yorumlanması temel bir yorum ilkesi olmasına ve karşılıktan peşin
ödenmedikçe özel mülkiyette bulunan taşınmazların kamulaştırılamayacağı Anayasa
emri bulunmasına göre çoğunluk bu görüşe katılmamıştır..." denilerek
yukarıdaki görüş benimsenmiştir. Burada
bir husus üzerinde durmakta yarar vardır. Yerel mahkeme kararı, Yargıtay 1.
Hukuk Dairesince "775 sayılı Kanunun 21. maddesi ile buna bağlı öteki
maddelerdeki koşulların mevcut olup olmadığının araştırılması, bu şartların
gerçekleştirilmesi takdirinde muhdesatın kal'i isteğinin reddedilmesi gerekli
olduğu düşünülmeden yazılı şekilde karar verilmesi yolsuzdur."
gerekçesiyle bozulmuş, yerel mahkemece de bozmaya uyulmuştur. Bundan, davada
Gecekondu Yasasının itiraz konusu hükümlerinin uygulanması gerektiği anlamını
çıkarmaya olanak yoktur. Bozma kararı yerel mahkemenin incelemesini yeterli
bulmayarak araştırmanın genişletilmesini öngörmektedir. Bu yolda yapılacak bir
araştırma ise, davanın çözümü açısından bu maddelerin mahkemece uygulanacağı
hükümler durumunda sayılmasını gerektirmez. Öte
yandan, Anayasa'ya uygunluk denetiminde Anayasa Mahkemesi, iptali istenen yasa
kurallarının uygulama yeri olup olmadığını kendisi saptamak durumundadır. Yukarıdaki
açıklamalar sonunda, mahkemenin bakmakta olduğu davada iptali istenen,
kuralların uygulanma olanağı bulunmadığı anlaşılmaktadır. Mahkemenin,
iptali istenen hükümlerin davada uygulanacak hükümler olduğunu kabullenmesi
Anayasa Mahkemesini bağlamaz. Bu
nedenlerle itirazın, mahkemenin yetkisizliği yönünden reddi gerekir. Adil
Esmer, Nihat O. Akçakayalıoğlu ve Ahmet H. Boyacıoğlu bu görüşe
katılmamışlardır. V-
SONUÇ : 20/7/1966
günlü, 775 sayılı Gecekondu Kanununun 21. maddesi ile bu Kanuna 6/5/1976 günlü,
1990 sayılı Kanunla eklenen Geçici 8. madde hükümlerinin mahkemenin bakmakta
olduğu davada uygulama yeri bulunmadığından bu hükümlere yönelen itirazın
Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine, Âdil Esmer, Nihat O. Akçakayalıoğlu
ve Ahmet H. Boyacıoğlu'nun karşıoylarıyle ve oyçokluğu ile, 20/4/1978
gününde karar verildi Başkan Kâni
  Vrana Başkanvekili Şevket
  Müftügil Üye Abdullah
  Üner Üye Ahmet
  Koçak Üye Şekip
  Çopuroğlu Üye Fahrettin
  Uluç Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Ahmet
  Erdoğdu Üye Hasan
  Gürsel Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Adil
  Esmer Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu Üye Necdet
  Darıcıoğlu KARŞIOY
YAZISI Kararın
olay bölümünde de açıklandığı üzere, itiraz yoluna başvuran mahkemenin davacı
yararına verdiği karar, Yargıtay Birinci Hukuk Dairesince ve "775 sayılı
Kanunun 21. maddesi ile buna bağlı öteki maddelerdeki koşulların mevcut olup
olmadığının araştırılması, bu şartların gerçekleşmesi takdirinde muhtesatın
kal'i isteğinin reddedilmesi gerekli olduğunun düşünülmeden yazılı şekilde
karar verilmesi yolsuzdur" gerekçesiyle bozulmuştur. Mahkeme bozmaya uymuş
ve 775 sayılı Kanunun 21. maddesi ile bu kanuna 6/5/1976 günlü, 1990 sayılı
Kanunla eklenen Geçici 8. maddenin Anayasa'ya aykırı olduğunu öne sürmüştür. Yerel
mahkeme, Yargıtay bozma kararına uymakla bozma kararı kesinleşmiş ve bu kararda
belirtilen 775 sayılı Yasanın 21. maddesiyle ona bağlı öteki maddelerdeki
koşulları araştırarak olayda bunların bulunup bulunmadığını saptamak yükümü
altına girmiştir. Bir
mahkemenin, bir davada yasanın öngördüğü koşulları incelemesi ve araştırması, o
yasa hükümlerini gördüğü davada uygulaması dernektir. Mahkeme bozma ilâmına
uymak suretiyle bu araştırmayı yapmak, daha açık bir deyimle ilâmda belirtilen
yasa kurallarını davada uygulamak zorundadır. Kaldıki, Hukuk Genel Kurulunun
başka bir iş nedeniyle vermiş bulunduğu kararın da, özel dairenin bozma
kararını kendiliğinden geçersiz duruma dönüştüremeyeceği bilinen bir gerçektir. Özetlemek
gerekirse, Yargıtay bozma ilâmı uyarınca ve bu ilâma uyulmak suretiyle 775
sayılı Yasanın 21. maddesiyle aynı yasaya 6/5/1976 günlü, 1990 sayılı Yasa ile
eklenen Geçici 8. maddesindeki koşulların ele alınarak olayda bulunup
bulunmadığının araştırılması, sözü edilen maddelerin görülmekte olan davada
uygulanması olduğundan işin esasının incelenmesine karar verilmesi gerekir. Bu
nedenlerle ve Anayasa Mahkemesinin uzun zamandan beri verdiği kararlara da
uygun olmayarak başvuruyu mahkemenin yetkisizliğinden dolayı reddeden çoğunluk
görüşüne karşıyız. Üye Adil
  Esmer Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu