ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı: 1993/23 Karar Sayısı: 1993/55 Karar Günü: 2.12.1993 R.G. Tarih-Sayı :25.12.1999-23917 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Kaman Asliye Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 17.2.1926 günlü, 743 sayılı "Türk Kanunu
Medenisi"nin 21. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'nın 10., 13. ve 23.
maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptali istemidir. I- OLAY Davacının, bir süredir ayrı yaşadığı kocası aleyhine, şiddetli
geçimsizlik nedeniyle açtığı boşanma davasında, davalı kocanın, davanın,
davalının ikametgâhı mahkemesinde açılması gerektiğini belirterek yetki
itirazında bulunması üzerine Mahkeme, Medenî Kanun'un 21. maddesinin birinci
fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğu savıyla iptali için doğrudan başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 17.2.1926 günlü, 743 sayılı "Türk Kanunu Medenîsi"nin
21. maddesinin itiraz konusu birinci fıkrası şöyledir: "Kocanın ikametgâhı karının ve ana babanın ikametgâhı
velâyetleri altındaki çocuğun ve mahkemenin bulunduğu yer vesayet altındaki
kimsenin ikametgâhı addolunur." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır: 1- "MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî
düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin
kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar. " 2- "MADDE 13.- Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve
milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin, Cumhuriyetin, millî
güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının, genel ahlâkın ve
genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili maddelerinde
öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhunauygun olarak kanunla
sınırlanabilir. Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalar
demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaç
dışında kullanılamaz. Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak ve
hürriyetlerin tümü için geçerlidir. " 3- "MADDE 23.-Herkes, yerleşme ve seyahat hürriyetine
sahiptir. Yerleşme hürriyeti, suç işlenmesini önlemek, sosyal ve ekonomik
gelişmeyi sağlamak, sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştirmek ve kamu
mallarını korumak; Seyahat hürriyeti, suç soruşturma ve kovuşturması sebebiyle ve suç
işlenmesini önlemek; Amaçlarıyla kanunla sınırlanabilir. Vatandaşın yurt dışına çıkma hürriyeti, ülkenin ekonomik durumu,
vatandaşlık ödevi ya da ceza soruşturması veya kovuşturması sebebiyle
sınırlanabilir. Vatandaş sınır dışı edilemez ve yurda girme hakkından yoksun
bırakılamaz." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Yekta Güngör
ÖZDEN, Yılmaz ALİEFENDİOĞLU, Servet TÜZÜN, Mustafa ŞAHİN, İhsan PEKEL, Selçuk
TÜZÜN, Ahmet Necdet SEZER, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN ve Sacit
ADALI'nın katılmalarıyla yapılan 7.5.1993 günlü toplantıda "dosyadaki
eksiklik giderildiğinden işin esasının incelenmesine oybirliğiyle" karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, Anayasa'ya
aykırılığı ileri sürülen yasa kuralları ile aykırılık savına dayanak yapılan
Anayasa kuralları, bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Davada Uygulanacak Kural Sorunu İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, Medenî Kanun'un 21. maddesinin
birinci fıkrasının tamamının iptalini istemiştir. Fıkrada, kocanın ikametgâhı
karının ikametgâhı olarak belirtildikten sonra, velayet altındaki çocuk ile
vesayet altındaki kişilerin ikametgâhları da düzenlenmektedir. Oysa dava,
karının kocası aleyhine açtığı boşanma davasında kocanın yaptığı yetki
itirazına ilişkindir. Mahkeme, yetki itirazını incelerken Medenî Kanun'un 21.
maddesinin birinci fıkrasının yalnızca "kocanın ikametgâhı karının
ikametgâhı ... addolunur" kuralını uygulayacaktır. Bu nedenle, Medenî Kanun'un 21. maddesinin birinci fıkrasında yer
alan diğer ibarelere yönelik iptal isteminin başvuran Mahkeme'nin yetkisizliği
nedeniyle reddine, 2.12.1993 gününde oybirliğiyle karar verilmiştir. B- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı Medenî Kanun'un 21. maddesinin itiraz konusu birinci fıkrasında,
"kocanın ikametgâhı karının ikametgâhı... addolunur" denilmektedir.
Medenî Kanun'un 19. maddesinde ikametgâh, bir kimsenin yerleşmek niyetiyle
oturduğu yer olarak tanımlanmıştır. Kural olarak, kişi yerleşmek istediği yeri özgürce seçebilir ve
buraya yerleşip, istediği zaman da ine yerleşim yerini özgürce değiştirebilir.
Yerleşme niyetiyle oturulan yerin seçimini ve hatta değiştirilmesini kişinin
iradesine bırakan yasakoyucu, bazı yasal gerekler nedeniyle kimi özel ve tüzel
kişilerin ikametgâhlarını yasayla belirleme yoluna gitmiştir. İtiraz konusu
kural, ikametgâhın yasayla belirlendiği durumlardan birini içermektedir. C- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Mahkeme, kocanın ikametgâhını aynı zamanda karının ikametgâhı
olarak düzenleyen itiraz konusu kuralın, Anayasa'nın 10., 13. ve 23.
maddelerine aykırı olduğunu ileri sürmüştür. 1- Anayasa'nın 10. Maddesi Yönünden İnceleme Başvuru kararında, itiraz konusu yasa kuralı ile kocanın
ikametgâhının karının ikametgâhı olarak düzenlenmesinin, karının ayrı ikametgâh
edinememesi sonucunu doğurduğu; boşanma davasını kocanın kendi ikametgâhı
mahkemesinde açabilmesine karşılık, karının ancak kocasının ikametgâhı
mahkemesinde açabilmesinin de Anayasa'nın eşitlik ilkesine aykırılık
oluşturduğu ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 10. maddesinde, "Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet,
siyasî düşünce, felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir" denilmektedir. "Kanun önünde eşitlik" ilkesi, hukuksal durumları benzer
olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile hukuksal eşitlik öngörülmektedir.
Eşitlik ilkesiyle güdülen amaç, aynı durumda bulunan kişilerin aynı kurallara
bağlı tutulmalarını sağlamak ve aynı durumda olan kişilere yasa karşısında
ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle aynı hukuksal
durumda bulunan kişi ve topluluklara ayrı kurallar uygulanarak eşitliğinçiğnenmesi
yasaklanmıştır. Durum ve konumlarındaki özellikler ise, kimi kişiler ya da
topluluklar için değişik kuralları gerekli kılabilir. Özelliklere, ayrılıklara
dayandığı için haklı olan nedenler, ayrı düzenlemeyi eşitlik ilkesine aykırı
değil, geçerlikılar. Herkes, bir ikametgâh seçmekte, seçtiği bu ikametgâhı
değiştirmekte özgürdür. Ancak, Medenî Kanun'un 19. maddesine göre bir kimsenin
aynı zamanda birden çok ikametgâhı olamaz. Toplumun temeli kabul edilen aile
birliğinin huzur ve devamını sağlamak için yasalarla kimi düzenlemeler
yapılmıştır. Bir başka anlatımla, tek tek evliliklerin kuruluş ve işleyişindeki
düzen toplum düzeni ile ilişkilendirilerek aile birliğine ilişkin bazı konular
yasakoyucu tarafından hukuksal bir yapıya oturtulmuştur. MedenîKanun ile
kişilerin ayrı ayrı sahip oldukları haklardan kimileri aile birliğine
geçirilmiş, birliği oluşturan karı ve kocaya da bazı haklar verilmiş ve
yükümlülükler getirilmiştir. Kocanın ikametgâhının karının ikametgâhı addolunacağına ilişkin
itiraz konusu kural, aile birliğinin tek ikametgâh edinmesini temin amacına
yöneliktir. Birliğin tek ikametgâhının bulunması, evlilik birliğinin
devamlılığının ve düzeninin sağlanmasındaki kamu yararı amacını gerçekleştirmesi
nedeniyle Anayasa'nın eşitlik ilkesine aykırı görülmemiştir. Bir başka
anlatımla, evlilik birliğinin iyi işlemesinin ve düzeninin sağlanmasındaki kamu
yararı itiraz konusu düzenlemeyi haklı kılmaktadır. Bu nedenlerle, itiraz konusu kural, Anayasa'nın 10. maddesine
aykırı değildir. İtirazın reddigerekir. 2- Anayasa'nın 13. ve 23. Maddeleri Yönünden İnceleme Başvuru kararında, itiraz konusu kuralın, kadının yerleşme
hürriyetini kısıtladığından ve karının ikametgâh seçme ve yerleşme özgürlüğünü
ortadan kaldırdığından Anayasa'nın 13. ve 23. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. Anayasa'nın 23. maddesinde, "Herkes, yerleşme ve seyahat
hürriyetine sahiptir. Yerleşme hürriyeti, suç işlenmesini önlemek, sosyal ve ekonomik
gelişmeyi sağlamak, sağlıklı ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştirmek ve kamu
mallarını korumak... amaçlarıyla kanunla sınırlanabilir" denilmektedir. Anayasa'nın temel hak ve hürriyetlerin sınırlanması başlıklı 13.
maddesinde, temel hak ve hürriyetlerin kamu yararının, genel ahlâkın ve genel
sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasa'nın ilgili maddelerinde
öngörülen özel sebeplerle, Anayasa'nın sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunla
sınırlanabileceği ancak, bu sınırlamaların demokratik toplum düzeninin
gereklerine aykırı olamayacağı gibi öngörüldükleri amaç dışında da
kullanılamayacakları belirtilmiştir. Kocanın ikametgâhının karının da ikametgâhı sayıldığı itiraz
konusu kural, yalnızca evlilik birliğinin kurulması ile uygulamaya giren,
birliğin yapısına uygun ve devamlılık ve düzeninin sağlanması amacına
yöneliktir. İtiraz konusu kural ile, karının ikametgâhını seçme özgürlüğü,
aile birliğinin sağlanmasındaki kamu yararı nedeniyle sınırlanmıştır. Bu
sınırlama Anayasa'da yer alan aileyi korumaya ilişkin kurallara uygun olduğu
gibi, demokratik toplum düzeninin gereklerine de aykırılık oluşturmamaktadır.
Sınırlama, amaca ulaşmaya elverişli, uygun ve evlilik birliği içinde kimi
koşulların gerçekleşmesi durumunda taraflara ayrı ikametgâh seçme ve oraya
yerleşme özgürlüğü tanıyan kuralların da varlığı nedeniyle ölçülü olup,
Anayasa'nın13. ve 23. maddelerine aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. VI- SONUÇ 17.2.1926 günlü, 743 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun sınırlama
kararı gereğince incelenen 21. maddesinin birinci fıkrasındaki "Kocanın
ikametgâhı karının ... ikametgâhı addolunur." kuralının, Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, 2.12.1993 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye İhsan PEKEL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet NSEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfü FTUNCEL