ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas
Sayısı       :  2014/126 Karar
Sayısı    :  2015/86 Karar
Tarihi   :  8.10.2015 R.G.
Tarih-Sayı   :  22.10.2015-29510 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Danıştay Sekizinci Dairesi İTİRAZIN KONUSU: 25.1.1956 tarihli ve 6643 sayılı Türk Eczacıları Birliği
Kanunu'nun 58. maddesinin birinci fıkrasının ikinci
cümlesinin Anayasa'nın 2., 19., 35. ve 48. maddelerine aykırılığı ileri
sürülerek iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Türk Eczacıları Birliği
Yardımlaşma Sandığı Yönetmeliği'nin 6. maddesi ile 14. maddesindeki " oda
ve " ibaresinin iptali talebiyle açılan davada, itiraz konusu kuralın
Anayasa'ya aykırılık iddiasını ciddi bulan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. I- İPTALİ İSTENİLEN KANUN HÜKMÜ Kanun'un itiraz konusu kuralı da içeren 58. maddesi şöyledir: " Madde 58- Türk Eczacıları Birliğince bir yardımlaşma
sandığı kurulur. Bu sandığa birlik azasının hepsi kaydedilmeye ve
vecibelerini yerine getirmeye mecburdurlar. Kurulacak yardımlaşma sandığının işleyişi, yardımlaşma aidatları
ve yapılacak yardımlarla ilgili usul ve esaslar, Türk Eczacıları Birliği Merkez
Heyeti tarafından çıkartılacak bir yönetmelikle düzenlenir. " II- İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Haşim KILIÇ,
Serruh KALELİ, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ,
Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN,
Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN, Muammer TOPAL, Zühtü ARSLAN, M. Emin KUZ ve
Hasan Tahsin GÖKCAN'ın katılımlarıyla 10.7.2014 tarihinde yapılan ilk inceleme
toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III- ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Murat
ARSLAN tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun
hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri
ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp
düşünüldü: A- İtirazın Gerekçesi 3. Başvuru kararında özetle, tüm eczacıların Türk Eczacıları
Birliğince kurulan yardımlaşma sandığına zorunlu üye olmasının ve
yükümlülüklerini yerine getirmemeleri hâlinde oda hizmetlerinden de
faydalandırılmamak suretiyle eczacılık faaliyetlerinin engellenmesinin hukuk
devleti ilkesine aykırı olduğu, kişi özgürlüğü ve güvenliği ile çalışma
özgürlüğünü sınırlandırdığı, üyelik kapsamında zorunlu olarak aidat ödenmesinin
mülkiyet hakkını ihlal ettiği ve düzenlemenin kamu yararına dayanmadığı
belirtilerek kuralın, Anayasa'nın 2., 19., 35. ve 48. maddelerine aykırı olduğu
ileri sürülmüştür. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 4. 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 43. maddesine göre, itiraz konusu kural
ilgisi nedeniyle Anayasa'nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir. 5. 6643 sayılı Kanun'un 58. maddesinin itiraz konusu kuralın da
yer aldığı birinci fıkrasında, Türk Eczacıları Birliğince bir yardımlaşma
sandığı kurulacağı, bu sandığa birlik üyelerinin hepsinin kaydedilmeye ve
yükümlülüklerini yerine getirmeye mecbur olduğu, ikinci fıkrasında ise
kurulacak yardımlaşma sandığının işleyişi, yardımlaşma aidatları ve yapılacak
yardımlarla ilgili usul ve esasların Türk Eczacıları Birliği Merkez Heyeti
tarafından çıkartılacak bir yönetmelikle düzenleneceği hüküm altına alınmıştır.
Buna göre itiraz konusu kuralla, Türk Eczacıları Birliğine üye
eczacıların, kurulan yardımlaşma sandığına üye olmaları ve bu üyelikle ilgili
yükümlülüklerini yerine getirmeleri zorunlu tutulmaktadır. 6. Anayasa'nın 48. maddesinin birinci
fıkrasında, " Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme
hürriyetine sahiptir... " denilmektedir. Bu maddenin gerekçesinde,
hürriyet temeline dayalı bir toplumda irade serbestliği çerçevesinde ferdin
sözleşme yapma, meslek seçme ve çalışma hürriyetlerinin garanti altına
alınmasının tabiî olduğu ve bu hürriyetlerin ancak, kamu yararı amacıyla ve
kanunla sınırlanabileceği ifade edilmiştir. 7. Anayasa'nın 13. maddesinde, temel hak ve
özgürlüklerin, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili
maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla
sınırlanabileceği, bu sınırlamaların Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik
toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı
olamayacağı belirtilmiştir. 8. Yardımlaşma Sandığı, kişilerin kendi aralarında yardımlaşma,
dayanışma ve bazı zorunlu ihtiyaçlarını uygun koşullarla karşılamak amacıyla
oluşturdukları müşterek mal topluluğudur. 9. Kanun'un 58. maddesi uyarınca hazırlanan Türk Eczacıları
Birliği Yardımlaşma Sandığı Yönetmeliği'nin 5. maddesine göre, Türk Eczacıları
Birliği Yardımlaşma Sandığı da Sandık üyesi olan eczacıların tasarrufta
bulunmasını sağlamak, sosyal ve ekonomik çıkarlarını koruyup, geliştirici
çalışmalarda bulunmak, ölüm, hastalık, muhtaçlık, afet ve benzeri hâllerde
üyelerine yardımda bulunmak ve üyeleri arasında sosyal ve ekonomik dayanışmayı
güçlendirmek amacıyla kurulan, özel hukuk kurallarına tabi bir mal
topluluğudur. Bu çerçevede değerlendirildiğinde sandığa üyeliğin bir tür
sözleşme olduğu anlaşılmaktadır. 10. Özel hukuk, kişilerin birbirleriyle olan ilişkilerini, eşitlik
ve irade serbestisi esasına göre düzenleyen hukuk kurallarının bütünüdür. Özel hukukta
irade özerkliği, kişilerin yasal sınırlar içerisinde istedikleri hukuki sonuca
bu yoldaki iradelerini yeterince açığa vurarak ulaşabilmelerini ifade
etmektedir. Sözleşme özgürlüğü ise özel hukuktaki irade özerkliği ilkesinin
anayasa hukuku alanındaki dayanağıdır. Anayasa açısından sözleşme özgürlüğü,
Devletin, kişilerin istedikleri hukukî sonuçlara ulaşmalarını sağlaması ve bu
bağlamda kişilerin belli hukukî sonuçlara yönelen iradelerini geçerli olarak
tanıması, onların iradelerinin yöneldiği hukukî sonuçların doğacağını ilke
olarak benimsemesi ve koruması demektir. Sözleşme özgürlüğü uyarınca kişiler,
hukuksal ilişkilerini özgür iradeleriyle ve sözleşmelerle düzenlemekte
serbesttir. Anayasa'nın 48. maddesinde koruma altına alınan sözleşme özgürlüğü,
sözleşme yapma serbestisinin yanı sıra, yapılan sözleşmelere dışarıdan müdahale
yasağını da içerir. 11. Anayasa'nın 48. maddesinde sözleşme
özgürlüğüne yönelik herhangi bir sınırlama öngörülmemiştir. Bununla birlikte, bu hak mutlak ve sınırsız bir hak olmayıp belli
kriterlere uygun olmak kaydıyla sınırlamalara tabi olabilecek
haklardandır. Özel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların
doğasından kaynaklanan bazı sınırları bulunduğu gibi Anayasa'nın başka
maddelerinde yer alan kurallara dayanılarak bu hakların sınırlandırılması da
mümkün olabilir. Ancak bu sınırlamalar,
Anayasa'nın 13. maddesinin öngördüğü şekilde, hakkın özüne dokunmaksızın, hukuk
devletinin gereklerini karşılayan bir kanun aracılığıyla, meşru bir amaçla,
demokratik bir toplumda gerekliliğe hizmet eden ölçülülük ilkesine uygun
şekilde gerçekleştirilmelidir. 12. Çağdaş demokrasiler, temel hak ve özgürlüklerin en geniş
ölçüde sağlanıp güvence altına alındığı rejimlerdir. Temel hak ve özgürlükleri
büyük ölçüde kısıtlayan ve kullanılamaz hâle getiren sınırlamalar hakkın özüne
dokunur. Temel hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamaların yalnız ölçüsü
değil, koşulları, nedeni, yöntemi, kısıtlamaya karşı öngörülen kanun yolları
gibi güvenceler demokratik toplum düzeni kavramı içinde değerlendirilmelidir.
Bu nedenle, temel hak ve özgürlükler, istisnaî olarak ve özüne dokunmamak
koşuluyla demokratik toplum düzeninin gerekleri için zorunlu olduğu ölçüde ve
ancak kanunla sınırlandırılabilirler. Demokratik bir toplumda temel hak ve
özgürlüklere getirilen sınırlamanın, bu sınırlamayla güdülen amacın
gerektirdiğinden fazla olması düşünülemez. Demokratik hukuk devletinde güdülen
amaç ne olursa olsun kısıtlamaların, bu rejimlere özgü olmayan yöntemlerle
yapılmaması ve belli bir özgürlüğün kullanılmasını önemli ölçüde zorlaştıracak
ya da ortadan kaldıracak düzeye vardırılmaması gerekir. Başka bir deyişle yapılan sınırlama hak ve özgürlüğün özüne
dokunarak, kullanılmasını durduruyor veya aşırı derecede güçleştiriyorsa,
etkisiz hale getiriyorsa veya ölçülülük ilkesine aykırı olarak sınırlama aracı
ile amacı arasındaki denge bozuluyorsa demokratik toplum düzenine aykırı
olacaktır. 13. Yukarıda belirtildiği gibi yardımlaşma sandığının amacı,
üyelerinin sosyal ve ekonomik çıkarlarını korumak ve eczacılar arasında
dayanışmayı teşvik etmek olup sandığa üyeliğin kamusal bir yönünün olmadığı
görülmektedir. Sandığa üyeliğin mesleğin icrasına yönelik bir işlevinin
olmadığı ve eczacıların temel sosyal güvenlik ihtiyaçlarının Sosyal Güvenlik
Kurumuna üyelik yoluyla karşılandığı dikkate alındığında sandık üyeliğinin
sadece bazı konularda ek güvence sağlayan ve temel hedefi özel çıkarları
korumak olan bir işlem olduğu görülmektedir. Dolayısıyla sandık üyeliğinin özel
hukuk niteliği ağır basmaktadır. 14. Özel hukuk kurallarına tabi olan yardımlaşma sandığına üyelik
konusunda esas olan irade özerkliği ve bunun anayasa hukukundaki dayanağı olan
sözleşme özgürlüğüdür. Özel hukuk alanı içerisinde kalan yardımlaşma
sandığı üyeliğinin, kişilerin üye olup olmama iradesi ve isteği dikkate
alınmaksızın zorunlu tutulması karşısında, itiraz konusu kuralın sözleşme
özgürlüğüne yönelik bir müdahale olduğu ve bu özgürlüğü kullanılamaz hâle
getirdiği açıktır. Zira itiraz konusu kuralla, bireylerin serbest
iradeleri dışında, belli bir mal topluluğu ile hukuki ilişkiye girme/sözleşme
yapma zorunluluğu öngörülerek, bu özgürlüğün negatif görünümü olan sözleşme
yapmama özgürlüğü ellerinden alınmaktadır. Belirtilen niteliğiyle söz konusu
düzenleme, sözleşme özgürlüğünün özüne dokunmakta ve Anayasa'da öngörülen öze
dokunma yasağını ihlal etmektedir. 15. Açıklanan nedenlerle, kural, Anayasa'nın 13. ve 48.
maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. 16. Kural, Anayasa'nın 13. ve 48. maddelerine aykırı görülerek
iptal edildiğinden, Anayasa'nın 2. ve 35. maddeleri yönünden ayrıca
incelenmesine gerek görülmemiştir. 17. Kuralın Anayasa'nın 19. maddesiyle ilgisi görülmemiştir. IV- HÜKÜM 25.1.1956 tarihli ve 6643 sayılı Türk Eczacıları Birliği
Kanunu'nun 58. maddesinin birinci fıkrasının ikinci cümlesinin Anayasa'ya
aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 8.10.2015 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar
verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Burhan ÜSTÜN Üye Serruh
  KALELİ Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Recep KÖMÜRCÜ Üye Engin YILDIRIM Üye Hicabi DURSUN Üye Celal Mümtaz
  AKINCI Üye Erdal TERCAN Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Hasan Tahsin
  GÖKCAN Üye Kadir ÖZKAYA Üye Rıdvan GÜLEÇ