ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:2007/33 Karar Sayısı:2010/48 Karar Günü:24.3.2010 R.G. Tarih-Sayı:21.06.2010-27619 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: İstanbul 4. Fikri ve Sınai
Haklar Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 5.12.1951 günlü, 5846 sayılı
Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 3.3.2004 günlü, 5101 sayılı Yasa'nın 11.
maddesiyle değiştirilen 41. maddesinin onikinci fıkrasının 'Mahallerde
kullanılan ve/veya iletimi yapılan eser, icra, fonogram, yapım ve yayınlar üzerinde
hak sahibi olan gerçek veya tüzel kişiler, bunların kullanımına ve/veya
iletimine ilişkin ödemelerin yapılmasını ancak yetki verdikleri meslek
birlikleri aracılığıyla talep edebilirler.' şeklindeki ilk tümcesinin
Anayasa'nın 36. maddesine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Üzerinde hak sahibi oldukları fikir ve sanat eserine ilişkin
üyesi bulundukları meslek birliğine yetki belgesi verdikleri halde bu
davacıların, bu eserin izinsiz kullanımı ve iletimi nedeniyle tecavüzün def'i
ve tazminat talebiyle açtıkları davada, itiraz konusu kuralın Anayasa'ya aykırı
olduğu savını ciddi bulan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun itiraz konusu
tümceyi de içeren 41. maddesi şöyledir: '4. Umuma açık mahallerde eser, icra, fonogram, yapım ve
yayınların kullanılması ve/veya iletilmesine ilişkin esaslar: Madde 41- (Değişik: 3/3/2004-5101/11 md.) Girişi ücretli veya ücretsiz umuma açık mahaller; eser, icra,
fonogram, yapım ve yayınların kullanım ve/veya iletimine ilişkin 52 nci maddeye
uygun sözleşme yaparak hak sahiplerinden veya üyesi oldukları meslek
birliklerinden izin alır ve sözleşmelerde yazılı malî hak ödemelerini bu madde
hükümlerine göre yaparlar. Eser, icra, fonogram, yapım ve yayınları kullanan ve/veya ileten
umuma açık mahaller; mahallin bulunduğu bölgenin özelliği, mahallin nitelik ve
niceliği, fikrî mülkiyete konu eser, icra, fonogram, yapım ve yayınların
mahalde sunulan ürün veya hizmetin ayrılmaz bir parçası ve ürün veya hizmete
katkısı olup olmadığı ve benzeri hususlar dikkate alınmak suretiyle
sınıflandırılır veya sınıflandırma dışı bırakılır. Faaliyet gösterdikleri sektörlerde; eser sahipleri ve/veya
bağlantılı hak sahipleri meslek birlikleri, yapılan sınıflandırmaya bağlı
olarak eser, icra, fonogram, yapım ve yayınların kullanımından ve/veya
iletiminden kaynaklanan ödemelere ilişkin tarifeleri tespit ederler. Meslek
birlikleri ile umuma açık mahaller arasındaki sözleşmeler, bu tarife bedelleri
veya taraflarca yapılabilecek müzakereler sonucu belirlenecek bedeller
üzerinden yapılır. Tarifelere ilişkin sözleşmelerde takvim yılı esas alınır ve bu
tarifeler takvim yılı başından itibaren geçerli olur. Bu madde hükümlerinin uygulanmasını teminen: 1. Meslek birlikleri temsil ettikleri eser, icra, fonogram ve
yapımlar ile üyelerine ilişkin bilgileri, Bakanlığa bildirmek zorundadırlar. Bu
bildirimler her üç ayda bir güncellenir ve Bakanlıkça oluşturulan ortak bir
veri tabanı üzerinden ilgili taraflara açılır. 2. Eser sahipleri alanında kurulmuş meslek birlikleri veya
bağlantılı hak sahipleri alanında kurulmuş meslek birlikleri veya aynı
sektörlerde faaliyet gösteren meslek birlikleri, bir araya gelerek protokole
bağlamak suretiyle ortak tarifeler belirleyebilirler. Ortak tarifeler protokole
taraf meslek birlikleri açısından bağlayıcıdır. Meslek birlikleri, tarifeler veya ortak tarifeleri her takvim
yılının dokuzuncu ayında kullanıcıları temsil eden ve kanunla kurulmuş kamu
kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile Bakanlığa bildirirler ve kamuoyuna
duyururlar. Umuma açık mahaller, müzakere ve sözleşme yapılmasına ilişkin
verecekleri bağlayıcı nitelikteki yetki belgeleri ile üye oldukları meslek
kuruluşları aracılığıyla da tarifeleri veya ortak tarifeleri müzakere edebilir
ve sözleşme yapabilirler. Ancak, tarifelerin götürü usulde tespit edilmesi
halinde umuma açık mahaller sadece meslek kuruluşları aracılığı ile müzakere
edebilir ve sözleşme yapabilirler. Onuncu ayda umuma açık mahaller veya meslek kuruluşları ile
meslek birlikleri arasında tarifeler veya ortak tarifeler üzerinde uzlaşma
sağlanamaması ve sözleşme yapılamaması halinde, en geç bu ayın sonuna kadar,
meslek birlikleri ve/veya meslek kuruluşları tarafından bu tarifelerin
Bakanlıkça oluşturulacak uzlaştırma komisyonunda müzakere edilmesi talep
edilebilir. Uzlaştırma komisyonu, taraflardan birinin talebi ve Bakanlığın
uygun görmesi halinde, tarifeleri müzakere etmek üzere, Bakanlık tarafından
talep tarihinden itibaren onbeş gün içinde oluşturulur. Komisyon Bakanlıktan
bir, Rekabet Kurumundan iki temsilci ve ilgili meslek birlikleri ile
kullanıcıları temsil eden meslek kuruluşlarının birer temsilcisinden oluşur.
Bakanlık temsilcisi aynı zamanda komisyon başkanıdır. Aynı usulle, komisyon üye
sayısı kadar yedek üye seçilir. Komisyonun sekretarya hizmetleri Bakanlık
ilgili birimi tarafından yürütülür. Komisyon, oluşturulduğu tarihten itibaren onbeş gün içinde,
raporunu hazırlayarak, Bakanlığa ve taraflara bildirir. Umuma açık mahaller ve
meslek birlikleri, Komisyon raporunun açıklandığı tarihten itibaren onbeş gün
içinde, meslek birliklerinin açıklamış oldukları tarifeleri veya müzakereler
neticesinde mutabakata vardıkları tarifeleri sözleşmeye bağlayabilirler. Meslek birliklerince belirlenen tarife veya ortak tarifeler
üzerinden sözleşmenin yapılmaması halinde, taraflar yargı yoluna
başvurabilirler. Yargılama sürecinde, bir önceki yıl sözleşme yapmış olan
mahaller, ilgili meslek birlikleri aksini bildirmedikçe, dava konusu tarifenin
1/4'ünü dava sonuçlanıncaya kadar her üç ayda bir meslek birlikleri adına
açılmış banka hesabına yatırmak suretiyle eser, icra, fonogram, yapım ve
yayınları kullanabilir ve/veya iletebilirler. Bir önceki yıl sözleşme yapmamış
umuma açık mahaller ile ilk defa sözleşme yapacak umuma açık mahallerin bu
fıkrada öngörüldüğü şekilde eser, icra, fonogram, yapım ve yayınları
kullanabilmeleri ve/veya iletebilmeleri ise ilgili meslek birliklerinin iznine
bağlıdır. Dava sonuçlanıncaya kadar bu şekilde ödenen miktar, mahkeme kararıyla
tespit edilen tarife bedelinden mahsup edilir. Tarifelerin tespit edilmesinde ve uzlaşmazlıkların hallinde, bu
Kanunun 42/A maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan, tarife tespitine ilişkin
esaslar dikkate alınır. Mahallerde kullanılan ve/veya iletimi yapılan eser, icra,
fonogram, yapım ve yayınlar üzerinde hak sahibi olan gerçek veya tüzel kişiler,
bunların kullanımına ve/veya iletimine ilişkin ödemelerin yapılmasını ancak
yetki verdikleri meslek birlikleri aracılığı ile talep edebilirler. Sinema
eserleri bakımından bu fıkranın uygulanması zorunlu değildir. Sınıflandırma, uzlaştırma komisyonuna başvuru halinde Bakanlıkça
alınacak ücretler ve uzlaştırma komisyonunun çalışması ile bu maddenin
uygulanmasına ilişkin diğer usul ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmelik
ile belirlenir.' B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 36. maddesine dayanılmış, 13.
maddesi ise ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Tülay TUĞCU,
Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, A.
Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK, Serruh KALELİ ve Osman Alifeyyaz
PAKSÜT'ün katılımlarıyla yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada eksiklik
bulunmadığından işin esasının incelenmesine 28.3.2007 gününde OYBİRLİĞİYLE
karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunun
gerekçesi ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında, mahallerde kullanılan veya iletimi yapılan
eser, icra, fonogram, yapım ve yayınlar üzerinde hak sahibi olan ve üyesi
olduğu meslek birliğine yetki belgesi veren kişilere, bunların kullanımı ya da
iletiminden kaynaklanan ödemeleri talep hakkının tanınmayarak bu yetkinin
yalnızca üye olunan meslek birliğine verilmesinin, hak sahiplerinin Türk
mahkemeleri önünde bizzat dava açamamalarına yol açtığı ve bireysel hak arama
hürriyetini kısıtladığı belirtilerek kuralın Anayasa'nın 36. maddesine aykırı
olduğu ileri sürülmüştür. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, Anayasa'ya aykırılık gerekçesini
Anayasa'nın 36. maddesine dayandırmakla birlikte, 2949 sayılı Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 29. maddesinde
Anayasa Mahkemesinin kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük
Millet Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya aykırılığı hususunda ilgililer
tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmaya mecbur olmadığı, taleple bağlı
kalmak kaydıyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebileceği
hükme bağlandığından, itiraz konusu kural, belirtilen maddeyle birlikte
Anayasa'nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir. Anayasa'nın 13. maddesine göre temel hak ve hürriyetler,
özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen
sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar,
Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin
gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. Anayasa'nın 36. maddesinde "Herkes, meşru vasıta ve
yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya davalı
olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir. Hiçbir mahkeme,
görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz" denilmektedir.
Maddeyle güvence altına alınan dava yoluyla hak arama özgürlüğü, kendisi bir
temel hak niteliği taşımasının ötesinde diğer temel hak ve özgürlüklerden
gereken şekilde yararlanılmasını ve bunların korunmasını sağlayan en etkili
güvencelerden birisini oluşturmaktadır. Hak arama özgürlüğü, hakları ihlale
uğrayan bireylere, yapılan haksız müdahalelerin önlenmesi ve varsa olumsuz etkilerinin
ortadan kaldırılması amacıyla yetkili merciler ile yargı makamlarına
başvurabilme imkânının tanınmasını gerekli kılar. Toplumu oluşturan bireylerin
hak sahibi olmalarının anlamlı hâle gelebilmesi, bunlara ilişkin kamu otoritesi
tarafından oluşturulmuş koruma mekanizmalarının varlığına ve hak ihlalleri
durumunda koruyucu sistemin harekete geçirebilmesine bağlıdır. Bu sebeple, hak
arama özgürlüğü, genel olarak pozitif hukukça tanınmış hakların ön koşulu ve
şekli bakımdan güvencesi olarak kabul edilmektedir. Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun 41. maddesinin onikinci
fıkrasının ilk tümcesinde, mahallerde kullanılan veya iletimi yapılan eser,
icra, fonogram, yapım ve yayınlara ilişkin üye oldukları meslek birliğine yetki
belgesi veren hak sahiplerinin, bunların kullanımı ya da iletiminden
kaynaklanan ödeme taleplerini, ancak yetki verdikleri meslek birlikleri
aracılığıyla talep edebilecekleri düzenlenmektedir. Tümcede geçen '' ancak''
sözcüğü, fikir ve sanat eserlerinin kullanımı veya iletimi nedeniyle
kendilerine ödeme yapılması gereken hak sahiplerinin, meslek birliğini aracı
yapmaksızın doğrudan adlî ve idarî mercilere başvuru haklarını ortadan
kaldırmaktadır. Meslek birlikleri, mahallerde kullanılan ya da iletimi yapılan
eser, icra, fonogram, yapım ve yayınların kullanımı veya iletiminden
kaynaklanan ödemeleri talep konusunda, hak sahibi ve birliğe yetki belgesi
veren üyelerinin temsilcisi konumundadırlar. Tümcede geçen ''ancak'' sözcüğü
sebebiyle hak sahiplerinin, doğrudan adlî ve idarî mercilere başvurabilmek
yerine, sadece meslek örgütleri aracılığıyla hak aramaya zorlanmaları, hak
arama hürriyetine daraltıcı bir müdahale niteliğindedir. Anayasa'nın 13.
maddesinde temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılması, Anayasa'nın ilgili
maddelerinde özel sınırlandırma nedeni bulunmasına bağlı tutulmuştur.
Anayasa'nın hak arama hürriyetinin düzenlendiği 36. maddesinde bu özgürlüğün
sınırlandırılması konusunda özel bir sebebe yer verilmemesi nedeniyle tümcede
geçen ve sınırlamaya yol açan '' ancak'' sözcüğü Anayasa'nın 13. ve 36.
maddesine aykırıdır. İptali gerekir. Fulya KANTARCIOĞLU, Fettah OTO, Şevket APALAK ve Zehra Ayla
PERKTAŞ bu görüşlere tümcenin tamamının iptalinin gerektiği gerekçesiyle
katılmamışlardır. VI- SONUÇ 5.12.1951 günlü, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun
3.3.2004 günlü, 5101 sayılı Yasa'nın 11. maddesiyle değiştirilen 41. maddesinin
onikinci fıkrasının 'Mahallerde kullanılan ve/veya iletimi yapılan eser, icra,
fonogram, yapım ve yayınlar üzerinde hak sahibi olan gerçek veya tüzel kişiler,
bunların kullanımına ve/veya iletimine ilişkin ödemelerin yapılmasını ancak
yetki verdikleri meslek birlikleri aracılığı ile talep edebilirler.' biçimindeki
birinci tümcesinde yer alan '' ancak '' sözcüğünün Anayasa'ya aykırı olduğuna
ve İPTALİNE, Fulya KANTARCIOĞLU, Fettah OTO, Şevket APALAK ile Zehra Ayla
PERKTAŞ'ın 'Tümcenin tamamının iptali gerektiği' yolundaki karşıoyları ve
OYÇOKLUĞUYLA, 24.3.2010 gününde karar verildi. Başkan Haşim KILIÇ Başkanvekili Osman Alifeyyaz PAKSÜT Üye Fulya KANTARCIOĞLU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Mehmet ERTEN Üye Fettah OTO Üye Serdar ÖZGÜLDÜR Üye Şevket APALAK Üye Serruh KALELİ Üye Zehra Ayla PERKTAŞ Üye Recep KÖMÜRCÜ KARŞIOY GEREKÇESİ Başvuran Mahkeme, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu'nun
3.3.2004 günlü 5101 sayılı Yasa ile değiştirilen 41. maddesinin onikinci
fıkrasının, 'Mahallerde kullanılan ve/veya iletimi yapılan eser, icra,
fonogram, yapım ve yayınlar üzerinde hak sahibi olan gerçek veya tüzel kişiler,
bunların kullanımına ve/veya iletimine ilişkin ödemelerin yapılmasını ancak
yetki verdikleri meslek birlikleri aracılığıyla talep edebilirler' biçimindeki
ilk tümcesinin, kişilerin hak arama özgürlüğünü ihlâl ettiği gerekçesiyle
iptalini istemiş ise de yapılan inceleme sonucunda sadece, tümcede yer alan
'ancak' sözcüğünün iptaline karar verilmiştir. Bu sözcüğün iptali tümceye,
kişilerin haklarını meslek birliğinin aracılığı olmadan aramalarına olanak
verecek bir anlam ve içerik kazandıramadığından tümcenin kararda belirtilen
gerekçe ile tamamının iptali gerektiği düşüncesiyle çoğunluk görüşüne
katılmıyorum. Üye Fulya KANTARCIOĞLU Üye Fettah OTO Üye Şevket APALAK Üye Zehra Ayla PERKTAŞ