anayasa mahkemesi kararı Esas Sayısı : 2022/158 Karar Sayısı : 2024/206 Karar Tarihi : 5/12/2024 R.G.Tarih-Sayı :
12/3/2025-32839 İPTAL DAVASINI AÇAN: Türkiye
Büyük Millet Meclisi üyeleri Engin ALTAY,
Özgür ÖZEL, Engin ÖZKOÇ ile birlikte 132
milletvekili İPTAL DAVASININ KONUSU: 20/10/2022 tarihli ve 7419 sayılı Endüstri Bölgeleri
Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un; A. 3. maddesiyle
9/1/2002 tarihli ve 4737 sayılı Endüstri Bölgeleri Kanunu’nun 3/A maddesinin
dördüncü fıkrasına eklenen “ ...bağımsız ve sürekli nitelikte... ”
ibaresinin, B. 4. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un 3/B maddesinin yürürlükten kaldırılmasının, C. 5. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un; 1. 4. maddesinin; a. Birinci
fıkrasına eklenen ikinci cümlenin, b. İkinci
fıkrasının değiştirilen üçüncü cümlesinde yer alan “ ...bağımsız ve
sürekli... ” ibaresinin, 2. 4. maddesine
eklenen; a. Üçüncü
fıkranın; i. Birinci
cümlesinde yer alan “ ...üzerindeki muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç
bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ” ibaresinin, ii. İkinci
cümlesinde yer alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ” ibaresinin, b. Dördüncü
fıkranın; i. Birinci
cümlesinde yer alan “ ...üzerindeki muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç
bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ” ibaresinin, ii. İkinci cümlesinde
yer alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ” ibaresinin, iii. Üçüncü
cümlesinde yer alan “ ...kiraya verebilir... ” ve “ ...satabilir. ”
ibarelerinin, Ç. 6. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un 4/A maddesine eklenen dördüncü fıkrada yer alan “ ...veya
yaptırılır. ” ibaresinin, D. 10. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un 4/D maddesinin; 1. Değiştirilen
ikinci fıkrasında yer alan “ ...veya Bakanlıkça... ” ibaresinin, 2. Değiştirilen on
birinci fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “ ...her türlü belge ve
bilgiyi... ” ibaresinin, Anayasa’nın Başlangıç kısmı ile 2., 3., 5., 6., 7., 8.,
10., 12., 13., 17., 20., 21., 35., 43., 44., 45., 47., 48., 56., 63., 90.,
104., 123., 128., 135., 153., 166., 167., 168. ve 169. maddelerine aykırılığı ileri sür ül erek iptallerine ve yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi tale bidir. I. İPTALİ İSTENEN VE İLGİLİ GÖRÜLEN KANUN HÜKÜMLERİ A. İptali İstenen Kanun Hükümleri Kanun’un iptali talep edilen kuralların
da yer aldığı; 1. 3. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un birinci ve beşinci fıkraları değiştirilen, bazı cümleleri
yürürlükten kaldırılan, fıkranın ve ibarenin eklendiği 3/A maddesi şöyledir: “ Yatırım izni Madde 3/A- (Ek: 22/6/2004-5195/4 md.; Değişik:
18/6/2017-7033/78 md.) (Değişik fıkra:20/10/2022-7419/3 md.) Endüstri
bölgelerinde yatırım yapmak isteyen yerli ve yabancı gerçek ve tüzel kişilerin
Bakanlığa veya yönetici şirkete başvurusu üzerine, yönetmelikte düzenlenen
esaslar çerçevesinde yönetici şirket ve Bakanlık tarafından belirlenen
yatırımcılara, Bakanlıkça ön yer tahsisi yapılır. ÇED mevzuatına tabi faaliyetlerden “ ÇED Olumlu ” kararı veya “ ÇED Gerekli
Değildir ” kararı verilerek yatırımı kabul edilen faaliyetler hakkında
gerekli izin, onay ve ruhsatlar verilmeden önce başvuruda bulunan yatırımcının
yatırımda kullanacağı sabit yatırım tutarının binde beşini geçmemek üzere
Cumhurbaşkanınca belirlenen oran dâhilinde hesaplanan tutarı, Bakanlık Merkez
Saymanlık Müdürlüğü hesabına yatırması zorunludur. Bakanlık Merkez
Saymanlığınca tahsil edilen bu tutar bütçeye gelir kaydedilir. Bu tutar özel
endüstri bölgelerindeki yatırımcılardan alınmaz. (Mülga cümle:20/10/2022-7419/3 md.) “ ÇED Olumlu ” kararı veya “ ÇED Gerekli
Değildir ” kararı verilen faaliyetler hakkında, ilgili kurumlarca başkaca
hiçbir işleme gerek kalmaksızın on beş gün içinde gerekli diğer tüm ruhsat,
izin ve onaylar verilir. (Mülga cümle:20/10/2022-7419/3 md.) Yatırımcının bu maddede düzenlenen yükümlülüklerini
yerine getirmesini takiben, Bakanlığın uygun görüşü üzerine yatırımcı lehine bağımsız
ve sürekli nitelikte irtifak hakkı tesis edilir veya kullanma izni
verilir. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/3 md.) Yatırımcı irtifak hakkı
veya kullanma izni verilmesinden itibaren yönetmelikte belirlenen süre ve
esaslar çerçevesinde en geç beş yıl içerisinde yatırımını tamamlamakla yükümlüdür.
Verilen sürede yatırımın gerçekleşmemesi durumunda gecikmenin gerekçeleri
Bakanlıkça değerlendirilir ve gerekirse bu süre bir yıl uzatılabilir. Verilen
ek süre içinde yatırımın gerçekleşmemesi hâlinde Bakanlığın talebi üzerine
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca irtifak hakkı tesisi veya
kullanma izni sözleşmesi feshedilir. (Değişik fıkra:20/10/2022-7419/3 md.) Atık suları ilgili
deşarj standartlarında arıtarak belediye altyapısına veren endüstri
bölgelerinden, belediyelerce atık su uzaklaştırma bedeli alınmaz. ” 2. 4. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un yürürlükten kaldırılan 3/B maddesi şöyledir: “ ÇED süreci MADDE 3/B- (Ek: 22/6/2004-5195/4 md.) Endüstri bölgesi ilân edilmiş yerlerde yatırım yapmak
isteyen yerli ve yabancı gerçek ve tüzel kişiler 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun
10 uncu maddesi uyarınca yükümlülüklerini yerine getirmekle mükelleftirler.
Ancak bu faaliyetler yer tetkiki kararından muaftır. ÇED raporunun sunulması üzerine Çevre ve Orman
Bakanlığınca, faaliyetin niteliğine bağlı olarak, ÇED mevzuatında belirtilen
kuruluşların temsilcilerinden oluşan inceleme ve değerlendirme komisyonu
kurulur. Raporun Çevre ve Orman Bakanlığına intikali tarihinden itibaren
inceleme, değerlendirme ve nihai karar verme süreci en geç iki aydır. Bu süreye,
faaliyet sahibinin raporu düzeltmesi için tanınan süre dahil değildir. Faaliyet
sahibi, düzeltilmek üzere kendisine geri verilen raporunu onbeş gün içinde
düzeltmek zorundadır. ” 3. 5. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un başlığı, ibare ve bazı
cümleleri değiştirilen, bazı cümle ve fıkraların eklendiği 4. maddesi şöyledir: “ Teşvik tedbirleri ve mülkiyet (Değişik
başlık:20/10/2022-7419/5 md.) Madde 4- Endüstri bölgelerinde yer alan yatırımlara
yatırım teşvik kararnamesi çerçevesinde hangi teşviklerin verileceği ve
verilecek tüm teşviklerin hangi yatırımlara ne şekilde ve ne ölçüde
uygulanacağı hususlarında Cumhurbaşkanı yetkilidir. (Ek cümle:20/10/2022-7419/5
md.) Endüstri bölgelerinde yer alan yatırımlara ilişkin olarak
Cumhurbaşkanınca ek teşvikler belirlenebilir. Endüstri bölgeleri içinde kalan özel mülkiyet konusu
arazi ve arsaların yatırım faaliyetlerine tahsisi amacıyla, 2942 sayılı
Kamulaştırma Kanunu’nun 27’nci maddesi hükümlerine göre acele kamulaştırma
yapılabilir. Bu şekilde kamulaştırılan taşınmaz mallar, tapuda Hazine adına
tescil edilir. (Değişik cümleler:20/10/2022-7419/5 md.) Bakanlıkça,
kamulaştırılan bu taşınmaz malların kamulaştırma bedelleri Bakanlığın
bütçesinden karşılanmış ise, bu taşınmaz mallar üzerinde sözleşmesinde
belirtilen süre kadar yönetici şirket ve/veya yatırımcılar lehine bedeli
karşılığında, kamulaştırma bedeli yönetici şirket ve/veya yatırımcılar
tarafından karşılanmış ise yönetici şirket ve/veya yatırımcılar lehine bedelsiz
olarak bağımsız ve sürekli irtifak hakkı tesis edilebilir.
İrtifak haklarına ilişkin tüm işlemler Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği
Bakanlığınca yapılır. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/5 md.) Endüstri bölgelerinde;
Hazine adına tescilli taşınmazlar ile bedeli Bakanlığın bütçesinden karşılanmak
suretiyle kamulaştırılarak Hazine adına tescil edilen taşınmazlardan
yatırımcılar lehine irtifak hakkı tesis edilenler, yatırımın tamamlanması
şartıyla ve yatırımcının talep etmesi durumunda Bakanlığın uygun görüşü üzerine
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca yatırımcıya üzerindeki
muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç bedel üzerinden doğrudan satılabilir. Kamulaştırma bedeli yatırımcılar tarafından karşılanmak suretiyle
kamulaştırılarak Hazine adına tescil edilen taşınmazlardan yatırımcılar lehine irtifak
hakkı tesis edilenlerin mülkiyeti ise, yatırımın tamamlanması şartıyla ve
yatırımcının talep etmesi durumunda Bakanlığın uygun görüşü üzerine Çevre,
Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca yatırımcıya bedelsiz olarak
devredilebilir . (Ek fıkra:20/10/2022-7419/5 md.) Altyapı harcamalarının
yönetici şirket tarafından karşılandığı bölgelerde, Hazine adına tescilli
taşınmazlar ile bedeli Bakanlığın bütçesinden karşılanmak suretiyle
kamulaştırılarak Hazine adına tescil edilen taşınmazlar, altyapının
tamamlanması şartıyla Bakanlığın uygun görüşü üzerine Çevre, Şehircilik ve
İklim Değişikliği Bakanlığınca yönetici şirkete üzerindeki muhdesatın
bedeli alınmaksızın rayiç bedel üzerinden doğrudan satılabilir. Kamulaştırma bedeli yönetici şirket tarafından karşılanmak suretiyle
kamulaştırılarak Hazine adına tescil edilen taşınmazların mülkiyeti ise;
altyapının tamamlanması şartıyla Bakanlığın uygun görüşü üzerine Çevre,
Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca yönetici şirkete bedelsiz
olarak devredilebilir . Yönetici şirket, mülkiyet devri yapılan
alanları; bu Kanun hükümleri gereğince yatırım yapacağını taahhüt eden
yatırımcılara Bakanlığın uygun görüşü üzerine parseller hâlinde veya işletme
binaları da yapmak suretiyle kiraya verebilir veya tapuya geri
alım şerhi konmak suretiyle satabilir. ” 4. 6. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un başlığı ve bazı
cümleleri değiştirilen ve fıkraların eklendiği 4/A maddesi şöyledir: “ İmar plânları ve altyapı (Değişik
başlık:20/10/2022-7419/6 md.) Madde 4/A- (Ek: 22/6/2004-5195/5 md.; Değişik:
28/11/2017-7061/69 md.) (Değişik cümleler:20/10/2022-7419/6 md.) Endüstri
bölgeleri imar ve parselasyon plânları ile değişiklikleri yönetmelikle
belirlenen usul ve esaslara uygun olarak hazırlanır ve Bakanlık tarafından
onaylanır. Onaylı imar ve parselasyon plânları ve değişiklikleri Bakanlık
internet sitesinde ve valilikçe belirlenecek ilan yerlerinde bir hafta süre ile
ilan edilir, itiraz olmaması hâlinde ilan süresinin sonunda yürürlüğe girer.
İmar plânları hazırlanırken mülkiyet sınırları içinde Sağlık Bakanlığı ile
Bakanlık arasında yapılacak protokol çerçevesinde belirlenen sağlık koruma
bandı bırakılır. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/6 md.) Endüstri bölgesi
sınırları içerisinde kapanan kadastral ve imar yolları ile parklar, her türlü
sorumluluğu endüstri bölgesinin yönetilmesinden sorumlu şirkete ait olmak üzere
Hazine adına tescil olunur. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/6 md.) Endüstri bölgelerindeki
altyapı ve üstyapıya ilişkin etüt, harita ve projeler, ruhsat ve izinler ile iş
yeri açma ve çalışma ruhsatları Bakanlık onayı ve denetimine tabidir. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/6 md.) Endüstri bölgelerindeki
altyapı ve üstyapı projelerinin kontrolü, arazi kontrolü ve bunlara ilişkin
altyapı ve üstyapı inşaatlarının yapım kontrolü ve işletme aşamasındaki
kontroller Bakanlık tarafından yapılır veya yaptırılır . (Ek fıkra:20/10/2022-7419/6 md.) Ruhsatsız veya ruhsata
aykırılığı tespit edilen yapılar için 3/5/1985 tarihli ve 3194 sayılı İmar
Kanununun 32 nci ve 42 nci maddeleri çerçevesinde yapılacak işlemler Bakanlıkça
tesis edilir. Yapılara ilişkin yıkım kararı alınması hâlinde yıkım işlemi
Bakanlığın talimatı üzerine valilik tarafından yapılır. Bu madde kapsamındaki
idari para cezaları, Bakanlıkça verilir. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/6 md.) Endüstri bölgeleri
içerisinde yer alacak yatırımcılar Bakanlık tarafından onaylanan ruhsat, onay
ve izinlere ilişkin harçlardan muaftır. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/6 md.) 3194 sayılı Kanunun
mekânsal standartlar ve değer artış payına ilişkin hükümleri endüstri
bölgelerinde uygulanmaz. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/6 md.) Endüstri bölgesinin
ihtiyacına göre eğitim, ArGe, laboratuvar, enerji, lojistik, sağlık, güvenlik,
kreş, park ve benzeri idari, ticari ve teknik hizmetlerin yer alacağı alanlar
bırakılır. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/6 md.) Yatırımcıların ihtiyacı
olan elektrik, su, kanalizasyon, doğal gaz, arıtma tesisi, yol, haberleşme,
spor tesisleri ve benzeri altyapı ve genel hizmet tesislerini kurma ve işletme,
kamu ve özel kuruluşlardan satın alarak dağıtım ve satışını yapma, endüstri
bölgelerinin yönetilmesi ve işletilmesinden sorumlu tüzel kişinin yetki ve
sorumluluğundadır. Yatırımcılar elektrik, su, doğal gaz ve benzeri
ihtiyaçlarını endüstri bölgesi tesislerinden karşılamak zorundadır. Endüstri bölgesinden
sorumlu tüzel kişinin izni olmaksızın elektrik, su, doğal gaz ve benzeri
ihtiyaçlar başka bir yerden karşılanamaz ve bu amaçla münferiden tesis
kurulamaz. Ancak elektrik dağıtım lisansına sahip endüstri bölgelerinde serbest
tüketici sınırını aşan yatırımcılar, tedarikçilerini seçme hakkını, endüstri
bölgesine dağıtım bedeli ödemek kaydıyla kullanabilir. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/6 md.) Endüstri bölgelerinden
sorumlu tüzel kişi, yatırımcıların elektrik ihtiyacını karşılamak amacıyla
tüketim miktarına bakılmaksızın serbest tüketici sayılır. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/6 md.) Ayrı şirket kurma şartı
aranmaksızın endüstri bölgelerinden sorumlu tüzel kişi veya yatırımcılar kendi
ihtiyaçları için elektrik üretim tesisleri kurma ve işletme hakkına sahiptir.
Bu kapsamda endüstri bölgeleri sınırları içerisindeki elektrik üretim ve
dağıtımına ilişkin faaliyetler, 14/3/2013 tarihli ve 6446 sayılı Elektrik
Piyasası Kanunu ve ilgili mevzuat kapsamında yürütülür. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/6 md.) Endüstri bölgesi ilan
edilen alanda yatırımcılara ait elektrik ve/veya doğal gaz aboneliğinin
bulunması hâlinde, doğal gaz dağıtımı ilgili dağıtım lisansı sahibi tüzel
kişinin muvafakati ile, elektrik dağıtımı ise Türkiye Elektrik Dağıtım Anonim
Şirketi (TEDAŞ) ve ilgili dağıtım lisansı sahibi tüzel kişinin muvafakati ve
TEDAŞ’a ait olan dağıtım tesis bedelinin TEDAŞ’a ödenmesi kaydıyla yapılabilir. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/6 md.) Endüstri bölgelerinde
elektriğin dağıtım, üretim ve işletme faaliyetlerine ilişkin usul ve esaslar,
Bakanlığın görüşünü almak kaydıyla Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu tarafından
düzenlenir. Endüstri bölgelerinde doğal gazın dağıtım ve işletme faaliyetlerine
ilişkin usul ve esaslar Bakanlıkça düzenlenir. ” 5. 10. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un ikinci ve on birinci
fıkraları değiştirilen ve on ikinci fıkranın eklendiği 4/D maddesi şöyledir: “ Yönetici şirket MADDE 4/D- (Ek: 18/6/2017-7033/79 md.) Bölgenin yönetimi
ve işletmesinden sorumlu yönetici şirkete, Türkiye Odalar ve Borsalar Birliğine
bağlı odalar, yerel yönetimler, bankalar ve finans kurumları, bölgede sınai
faaliyet yürüten yerli ve yabancı özel hukuk tüzel kişileri, konuyla ilgili
vakıf, kooperatif ve dernekler, ilgili kamu kuruluşları ve ihracatçı birlikleri
kurucu ya da sonradan ortak olabilirler. Yabancı özel hukuk tüzel kişileri
5/6/2003 tarihli ve 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu ve ilgili
mevzuat hükümleri çerçevesinde yönetici şirkete iştirak edebilir. (Değişik fıkra:20/10/2022-7419/10 md.) Yönetici şirket,
kurum ve kuruluşlardan gelen taleplerde başvuru sahibi tarafından; Bakanlıkça
resen yapılan çalışmalarda ise endüstri bölgesinin kurulacağı il sınırları
içindeki varsa sanayi odaları, yoksa ticaret ve sanayi odası veya
Bakanlıkça belirlenen gerçek veya tüzel kişiler tarafından kurulur. Bölgedeki yönetici şirketin faaliyet ve uygulamaları
Bakanlık tarafından denetlenir. Bakanlık, bölgede bu Kanunda belirtilen amacın dışında
faaliyet gösteren yönetici şirketi uyarır ve belirli bir süre vererek amacına
uygun faaliyette bulunulmasını ister. Bu sürenin sonunda, yönetici şirketin
amacı doğrultusunda faaliyet göstermediğinin tespit edilmesi durumunda,
Bakanlık görevli mahkemeye başvurarak mevcut yönetici şirketin yönetim kurulu
üyelerinin görevlerinin sona erdirilmesini, şirketin yönetimi için kayyım tayin
edilmesini ve yönetici şirketin tasfiyesini ister. Mahkemece yönetici şirketin
tasfiyesine karar verilmesi hâlinde, şirket ve yöneticilerin hak ve
yükümlülükleri ile sorumlulukları saklı kalmak kaydıyla yeni bir yönetici
şirket kurulur. Bölgenin yönetilmesi ve işletilmesinden kaynaklanan
giderler, bölge faaliyete geçene kadar kurucu ortakların yönetici şirkete
taahhüt ettikleri sermaye payları ve bölgenin faaliyete geçmesini takiben
yatırımcılardan alınacak katılım payları ile karşılanır. Katılım payları yönetmelikle belirlenen esaslar
çerçevesinde yönetici şirket tarafından belirlenir ve Bakanlıkça onaylanır.
Bakanlık, gerekli görmesi hâlinde endüstri bölgelerindeki katılım payı üst
limitlerini belirlemeye yetkilidir. Altyapıya yönelik giderlerin yönetici şirket tarafından
karşılandığı endüstri bölgelerindeki, imar plânı ve parselasyon plânları ve
değişiklikleri ile alt yapı ile ilgili etüd, harita, plân ve projeler yönetici
şirketçe hazırlanır ve Bakanlık tarafından onaylanarak yürürlüğe girer. Yönetici şirket, kendisine ve bölge içerisinde yer alan
yatırımcıların faaliyetlerine ilişkin verileri Bakanlığa bildirmekle
yükümlüdür. Yönetici şirket, her yılın sonunda kendisinin ve bölge
içerisinde yer alan yatırımcıların gerçekleştirdiği faaliyetlerin etki
değerlendirmesini yapar ve bu konuda düzenlenen raporun bir örneğini Bakanlığa
gönderir. Yönetici şirket, her türlü hesap ve işlemlerini yıllık
olarak müteakip yılın ocak ayında ve gerekli görülen hâllerde her zaman yeminli
mali müşavire inceletir. Yeminli mali müşavir, düzenlediği denetim raporunun
birer örneğini yönetici şirkete ve Bakanlığa eşzamanlı olarak gönderir. (Değişik fıkra:20/10/2022-7419/10 md.) Yönetici şirket,
Bakanlığın talebi üzerine faaliyetleriyle ilgili her türlü belge ve
bilgiyi Bakanlığa sunmakla yükümlüdür. Yükümlülüklerini yerine
getirmeyen yönetici şirket görevlilerine elli bin Türk lirasından iki yüz bin
Türk lirasına kadar Bakanlıkça idari para cezası verilir. Verilen idari para
cezaları, tebliğinden itibaren bir ay içinde ödenir. (Ek fıkra:20/10/2022-7419/10 md.) Yönetici şirketin
kurulması, görev ve sorumlulukları, gelirleri ve benzeri hususlar yönetmelikle
düzenlenir. ” B. İlgili Görülen Kanun Hükmü 9/8/1983 tarihli ve 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun 10. maddesi şöyledir: “ Çevresel etki değerlendirilmesi: Madde 10 – (Değişik: 26/4/2006-5491/7 md.) Gerçekleştirmeyi plânladıkları faaliyetleri sonucu çevre
sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmeler, Çevresel Etki
Değerlendirmesi Raporu veya proje tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlüdürler. Çevresel Etki Değerlendirmesi Olumlu Kararı veya Çevresel
Etki Değerlendirmesi Gerekli Değildir Kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili
onay, izin, teşvik, yapı ve kullanım ruhsatı verilemez; proje için yatırıma
başlanamaz ve ihale edilemez. (İptal üçüncü fıkra: Anayasa Mahkemesi’nin 15/1/2009
tarihli ve E.:2006/99, K.:2009/9 sayılı Kararı ile.) Çevresel Etki Değerlendirmesine tâbi
projeler ve Stratejik Çevresel Değerlendirmeye tâbi plân ve programlar ve
konuya ilişkin usûl ve esaslar Bakanlıkça çıkarılacak yönetmeliklerle
belirlenir. ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri
uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM,
Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,
Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin
katılımlarıyla 29/12/2022 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma
talebinin esas inceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. III. AYIRMA VE ESASA KAYIT 2. 20/10/2022 tarihli
ve 7419 sayılı Endüstri Bölgeleri Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair
Kanun’un; A. 5 maddesiyle 9/1/2002 tarihli ve 4737 sayılı Endüstri Bölgeleri
Kanunu’nun 4. maddesinin birinci fıkrasına
eklenen ikinci cümlenin , B. 10. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’a 18/6/2017 tarihli ve 7033 sayılı Sanayinin
Geliştirilmesi ve Üretimin Desteklenmesi Amacıyla Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde
Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un 79. maddesiyle eklenen 4/D maddesinin değiştirilen on birinci
fıkrasının birinci cümlesinde yer alan “ ... her türlü belge ve bilgiyi... ”
ibaresinin, iptaline ve yürürlüklerinin durdurulmasına ilişkin
davanın E.2022/158 sayılı davadan ayrılmasına, yeni
bir esasa kaydedilmesine ve esas incelemenin bu yeni esas sayılı dosya
üzerinden yürütülmesine 5/12/2024 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. IV. ESASIN İNCELENMESİ 3. Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Ömer MENCİK tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, dava konusu ve ilgili
görülen kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların
gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp
düşünüldü: A. Genel Açıklama 4. Toplumun refah, huzur ve mutluluğunun
sağlanabilmesi ancak ülkenin gelişmiş bir ekonomisi olmasıyla mümkün
olabilmektedir. Ülkenin gelişmiş bir ekonomisinin olması ise sanayisinin
gelişmesiyle bağlantılıdır. Ancak plansız sanayileşme kentleşme
üzerinde olumsuz etkiler yaratmakta; çevre sorunlarının ortaya çıkmasına,
toplumun sosyal gelişmesinin olumsuz etkilenmesine neden olmaktadır. 5. Devlet, anılan olumsuzlukların ortadan kaldırılması, çarpık
sanayileşmenin ve çevre sorunlarının önlenmesi, kentleşmenin yönlendirilmesi,
ülke, bölge ve şehir düzeyinde sürdürülebilir kalkınmanın desteklenmesi
amacıyla bazı sanayi bölgeleri oluşturmuştur. Bunların başında endüstri
bölgeleri gelmektedir. 6. Kanun koyucu bu yerlerde yapılacak yatırım ve faaliyetlerin
belirli bir düzen içinde yürütülebilmesini, öngörülebilir bir yapı
oluşturulmasını bir ihtiyaç olarak değerlendirmiş ve bu alanda kanuni düzenleme
yapmıştır. Bu bağlamda e ndüstri bölgelerinin kurulması, yönetim ve işletilmesine ilişkin
esaslar 4737 sayılı Kanun’da düzenlenmiştir. 7. Anılan Kanun’un 1/A maddesinin birinci fıkrasının (b)
bendinde endüstri bölgesi, ülke ekonomisini uluslararası rekabet edebilir bir
yapıya kavuşturmak, teknoloji transferini sağlamak, üretim ve istihdamı
artırmak, yabancı sermaye girişini hızlandırmak ve özellikle üretim maliyetleri
açısından büyük ölçekli yatırımlar için uygun sanayi alanları oluşturmak üzere
Kanun uyarınca kurulacak üretim bölgeleri olarak tanımlanmıştır. 8. Endüstri bölgelerinin kuruluşu ve ilanı Kanun’un 3.
maddesinde düzenlenmiştir. Anılan maddeye göre Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı (Bakanlık),
kurum ve kuruluşların veya yönetici şirketin başvurusuna istinaden veya resen
yer seçimi yapmak suretiyle endüstri bölgelerinin kurulması önerisinde
bulunabilir. Bakanlıkça belirlenen alanlarda Cumhurbaşkanınca endüstri
bölgelerinin kurulmasına izin verilebilir. Cumhurbaşkanının endüstri
bölgelerinin kurulmasına dair kararları Resmî Gazete’de yayımlanır. 9. Maddenin ikinci fıkrasında ise endüstri bölgesi olarak
ilan edilen alanlardaki özel mülkiyete konu arazilerin 4/11/1983 tarihli ve
2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu hükümleri uyarınca Bakanlıkça kamulaştırılarak
Hazine adına tescil edileceği ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği
Bakanlığı tarafından endüstri bölgesi olarak kullanılmak üzere Bakanlığa tahsis
edileceği hüküm altına alınmıştır. 10. Üçüncü fıkranın birinci cümlesinde endüstri bölgesinin yatırıma hazır hâle getirilmesi için
gerekli kamulaştırma bedeli ve etüt, harita, plan, proje dâhil altyapı ile
ilgili tüm giderlerin öncelikle yönetici şirket ve/veya yatırımcılar tarafından
veya Bakanlık bütçesine bu amaçla konulacak ödenekten karşılanacağı
belirtilmiştir. 11. Diğer yandan Kanun’da endüstri
bölgelerinin yönetilmesi ve işletilmesine ilişkin düzenlemelere yer
verilmiştir. Bu kapsamda 3. maddenin yedinci fıkrasında endüstri bölgelerinin
yönetiminin ve işletilmesinin, yönetici şirket tarafından yürütüleceği,
sekizinci fıkrasında ise bölge sınırları içinde tek bir yatırımcının olması
durumunda bu firmanın yönetici şirket olarak kabul edileceği öngörülmüştür. 12. 4/D maddenin sekizinci
fıkrasında y önetici şirketin kendisine ve
bölge içinde yer alan yatırımcıların faaliyetlerine ilişkin verileri Bakanlığa
bildirmekle yükümlü olduğu, dokuzuncu fıkrasında yönetici şirketin her yılın
sonunda kendisinin ve bölge içinde yer alan yatırımcıların gerçekleştirdiği
faaliyetlerin etki değerlendirmesini yapacağı ve bu konuda düzenlenen raporun
bir örneğini Bakanlığa göndereceği, onuncu fıkrasının birinci cümlesinde de
yönetici şirketin her türlü hesap ve işlemlerini yıllık olarak müteakip yılın
ocak ayında ve gerekli görülen hâllerde her zaman yeminli mali müşavire
inceleteceği belirtilmiştir. Anılan fıkranın ikinci cümlesinde ise yeminli mali
müşavirin düzenlediği denetim raporunun birer örneğini yönetici şirkete ve
Bakanlığa eş zamanlı olarak göndereceği hüküm altına alınmıştır. B. Kanun’un 3. Maddesiyle 4737 Sayılı Kanun’un
3/A Maddesinin Dördüncü Fıkrasına Eklenen “ ...bağımsız
ve sürekli nitelikte... ” İbaresinin
İncelenmesi 1. Genel Açıklama 13. İrtifak hakkı, bir eşya üzerindeki kullanma ve
yararlanma yetkisinin malikten başka bir kimseye sağlanmasını ifade eden
sınırlı bir ayni haktır. Bu hak ile eşya sahibinin kullanma ve yararlanma
hakları kısmen veya tamamen hak sahibi lehine sınırlanmaktadır. Başka bir
deyişle malikin mülkü üzerindeki kullanma ve yararlanma haklarını kullanması
irtifak hakkı sahibi lehine yasaklanmakta, bu hakların irtifak hakkı sahibi
tarafından kullanılması öngörülmektedir. 14. 22/11/2001 tarihli ve 4721
s ayılı Türk Medeni Kanunu’nun 704. maddesinde t apu
kütüğünde ayrı sayfaya kaydedilen bağımsız ve sürekli hakların taşınmaz
mülkiyetinin konularından birini oluşturduğu belirtilmiştir. Bu itibarla
taşınmaz mallar üzerinde kurulacak irtifak haklarının bu kapsamda
değerlendirilebilmesi için bağımsız ve sürekli bir hak niteliğinde olması
gerekmektedir. Ayrıca anılan Kanun’un 998. maddesinde tapu siciline taşınmaz
olarak nelerin kaydedileceği düzenlenmiştir. Buna göre araziler, taşınmazlar
üzerindeki bağımsız ve sürekli haklar ve kat mülkiyetine konu olan bağımsız
bölümler tapu siciline kaydedilebilecektir. 15. İrtifak hakkının sürekli olmasının ne anlama geldiği
anılan maddenin üçüncü fıkrasının ikinci cümlesinde düzenlenmiştir. Buna göre
bir irtifak hakkına ilişkin süreklilik şartının gerçekleşmesi için hakkın
süresiz veya en az otuz yıl süreyle tesis edilmesi gerekmektedir. Hakkın
bağımsızlığı ise hakkın tasarrufları kısıtlamayan ve izne tâbi kılınmayan bir
niteliğe sahip olmasını ifade etmektedir. Nitekim 17/8/2013 tarihli ve 28738
sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Tapu Sicil Tüzüğü’nün “ Bağımsız ve sürekli
haklar ” başlıklı 10. maddesinin (1) numaralı fıkrasında bağımsız ve sürekli
irtifak haklarının, süresiz veya en az otuz yıl süreli olan ve tasarrufları
kısıtlanmayan ve izne tâbi kılınmayan haklar olarak nitelendirildiği
görülmektedir. 16. Öte yandan anılan maddenin (2) numaralı fıkrasında
tapu kütüğüne taşınmaz olarak tescil edilen bağımsız ve sürekli hakların üçüncü
kişilere devredilebileceği, mirasçılara geçebileceği ve üzerinde her türlü ayni
veya kişisel hakkın kurulabileceği belirtilmiştir. 2. Anlam ve Kapsam 17. Endüstri bölgesinin kuruluşu ve ilanı sonrasında
gerçekleşecek olan yatırım izni süreci 4737 sayılı Kanun’un 3/A maddesinde
düzenlenmiştir. Anılan maddenin birinci fıkrasına göre endüstri bölgelerinde yatırım yapmak isteyen yerli ve
yabancı gerçek ve tüzel kişilerin Bakanlığa veya yönetici şirkete başvurusu
üzerine ilgili yönetmelikte düzenlenen esaslar çerçevesinde yönetici şirket ve
Bakanlık tarafından belirlenen yatırımcılara Bakanlıkça ön yer tahsisi yapılır. 18. Maddenin ikinci fıkrasında ön yer tahsisi sonrasında
yatırımcının yerine getirmesi gereken yükümlülüklere yer verilmiştir. Söz
konusu fıkra uyarınca bu yükümlülüklerden ilki çevresel etki değerlendirmesi (ÇED) mevzuatına tabi bir faaliyet yürütülecek ise ÇED olumlu kararı veya “ÇED gerekli değildir” kararının alınması, diğeri ise yatırımda
kullanılacak sabit yatırım tutarının binde beşini geçmemek üzere Cumhurbaşkanınca
belirlenen oran dâhilinde hesaplanan tutarın Bakanlık Merkez Saymanlık
Müdürlüğü hesabına yatırılmasıdır. 19. Anılan yükümlülüklerin yerine getirilmesi sonrasında
dördüncü fıkraya göre Bakanlığın uygun
görüşü üzerine yatırımcı lehine bağımsız ve sürekli nitelikte irtifak hakkı
tesis edilir veya kullanma izni verilir. Anılan fıkrada yer alan “ ...bağımsız
ve sürekli nitelikte... ” ibaresi dava konusu kuralı oluşturmaktadır. 20. Bu itibarla kural, endüstri bölgesinde bulunan ve
mülkiyeti kamuya ait olan veya kamuya geçen taşınmazlar üzerinde yatırımcılar
lehine kurulacak irtifak haklarının bağımsız ve sürekli nitelikte olmasını
öngörmektedir. 3. İptal Talebinin Gerekçesi 21. Dava dilekçesinde özetle; dava konusu kural ile
yönetici şirket veya yatırımcılar lehine tesis edilecek irtifak hakkının
bağımsız ve sürekli olmasının öngörüldüğü, bu yerlerin kamu malı niteliğinde
olduğu, irtifak hakkının sınırlı bir ayni hak olarak mülkiyet hakkının
daraltılması sonucunu doğurduğu, bu nedenle anılan kamu malları üzerindeki
irtifak hakkı tesisinin özelleştirme rejiminin kapsamında kaldığı, özelleştirme
işlemlerinin ancak kamu yararı amacıyla yapılabileceği, irtifak hakkının
bağımsız ve sürekli niteliğe haiz kılınmasının anılan yerlerde devletin el
çekmesine, bunun da endüstri bölgelerinde yatırımların devamlılığının
denetimsiz bırakılmasına neden olacağı, irtifak hakkı kuran işlemin sözleşme
özgürlüğü kapsamında kaldığı, kuralda irtifak hakkı kurma sürecinin eşitlik ve
rekabet ilkeleri çerçevesinde yürütülmesini sağlayacak güvencelere yer
verilmediği, bu durumun özel teşebbüslerin eşit şartlarda yarışarak söz konusu
hukuki sürece katılamamalarına neden olacağı, bu durumun aynı zamanda haksız
rekabete yol açacağı, irtifak hakkına konu arazilerin sahil şeridi, tarım
arazisi, mera, tabiat varlığı ve orman sınırları içinde olabileceği
gözetildiğinde kuralın anılan alanların bütünlüğünün bozulmasına ve daralmasına
neden olabileceği, bu durumun ise devletin bu alanlara ilişkin Anayasa’dan
kaynaklanan koruma yükümlülüğüyle bağdaşmadığı, bu yönüyle kuralın sağlıklı ve
güvenli bir çevrede yaşama hakkını ihlal ettiği, endüstri bölgelerindeki
yerlerin bağımsız ve sürekli niteliğe haiz irtifak hakkı ile tahsis edilmesinin
bu yerlerin değerinin muhafaza edilememesine, niteliğini kaybetmesine, verimli
kullanılamamasına, belli özel teşebbüsler lehine uygulamaların yapılmasına ve
böylece millî ekonominin zarara uğramasına neden olacağı, kuralın ayrıca
uluslararası sözleşme hükümleriyle de bağdaşmadığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın
2., 3., 5., 7., 10., 12., 13., 17., 43., 44., 45., 47., 48., 56., 63., 90.,
166., 167., 168. ve 169. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 4. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 22. Anayasa’nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti,
eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına saygılı, bu hak ve
özgürlükleri koruyup güçlendiren, her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup
bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuki güvenliği sağlayan, hukuk
kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık olan devlettir. 23. Devlet, mülkiyetinde bulunan taşınmazlar üzerinde
-kamu yararını gözetmek ve Anayasa’nın özel maddelerinde yer alan güvence
hükümlerini de dikkate almak kaydıyla- üstün yetkilerini kullanarak dilediği
şekilde bir hukuki düzen tesis edebilir. Anayasa’nın 2. maddesindeki hukuk
devleti ilkesi gereğince yasama işlemlerinin kişisel yararları değil kamu
yararını gerçekleştirmek amacıyla yapılması zorunludur (benzer değerlendirmeler
için bkz. AYM, E.2015/39, K.2015/62, 1/7/2015, § 39; E.2016/49, K.2016/200,
28/12/2016, § 17). 24. Kamu yararı genel bir ifadeyle bireysel, özel
çıkarlardan ayrı ve bunlara üstün olan toplumsal yararı ifade etmektedir.
Kanunun amaç ögesi bakımından Anayasa’ya uygun sayılabilmesi için
çıkarılmasında kamu yararı dışında bir amacın gözetilmemiş olması gerekir.
Kanunun kamu yararı dışında bir amaçla yalnız özel çıkarlar için veya yalnızca
belirli kişilerin yararına çıkarıldığı açıkça anlaşılabiliyorsa amaç unsuru
bakımından Anayasa’ya aykırılık söz konusu olabilir (AYM, E.2021/14,
K.2023/173, 11/10/2023, § 9). 25. Açıklanan hâl dışında bir kanun hükmünün ülke
gereksinimlerine uygun olup olmadığı, hangi araç ve yöntemlerle kamu yararının
sağlanabileceği bir siyasi tercih sorunu olarak kanun koyucunun takdirinde
olduğundan bu kapsamda kamu yararı değerlendirmesi yapmak anayasa yargısıyla
bağdaşmaz (AYM, E.2018/99, K.2021/14, 3/3/2021, § 102). 26. Bu itibarla Anayasa’ya uygunluk denetiminde kuralın
öngörülmesindeki kamu yararı anlayışının isabetli olup olmadığı değil kuralın
kamu yararı dışında belirli bireylerin ya da grupların çıkarları gözetilerek
yasalaştırılmış olup olmadığı incelenir. Başka bir ifadeyle bir kuralın
Anayasa’ya aykırılık sorunu çözümlenirken kamu yararı konusunda Anayasa
Mahkemesinin yapacağı inceleme, yalnızca kuralın kamu yararı amacıyla çıkarılıp
çıkarılmadığının denetimiyle sınırlıdır (AYM, E.2016/140, K.2017/92, 12/4/2017,
§§ 6, 7; E.2017/33, K.2019/20, 10/4/2019, §§ 10, 11; E.2022/50, K.2022/107,
28/9/2022, § 28). 27. 4737 sayılı Kanun’un 3/A maddesinin dördüncü
fıkrasında kendisine endüstri bölgesinde ön yer tahsisi yapılan yatırımcılara,
anılan maddenin ikinci ve üçüncü fıkralarında öngörülen yükümlülükleri yerine
getirmesi şartıyla, tahsis yapılan alanda bağımsız ve sürekli nitelikte irtifak
hakkının tesis edileceği veya kullanma izninin verileceği öngörülmüştür. 28. Endüstri bölgelerinde bulunan taşınmazlar üzerinde
yatırımcılar lehine ön yer tahsisi sonrasında kurulacak irtifak hakkının
bağımsız ve sürekli nitelikte olması, hakkın taşınmaz mülkiyetinin konusu
olmasına ve tapu siciline taşınmaz olarak kaydedilebilmesine imkân
sağlayacaktır. Böylece irtifak hakkı, aleniyet kazanacak ve herkese karşı ileri
sürülebilecektir. Aynı zamanda hakkın bağımsız ve sürekli nitelikte olması
hukuki işlemlere konu olmasına da imkân sağlayacaktır. 29. 7419 sayılı Kanun’un genel gerekçesinde “ … Teklif
çerçevesinde, büyük ölçekli, stratejik ve entegre yatırımlar için uygun bir
yatırım ortamı sağlayan endüstri bölgelerinin daha işlevsel hale getirilmesi,
Ülke ekonomisine katkı sağlayacak, istihdam ve üretim merkezi olan sanayi
alanlarının oluşturulması ve söz konusu alanlara nitelikli yatırımcıları hızlı
bir şekilde çekmek amaçlanmaktadır… ” denmektedir. 30. Bu itibarla endüstri bölgelerinin kurulması, sadece
yatırımcıların kişisel menfaatlerinin korunması amacını taşımamaktadır. Büyük
ölçekli yatırımlar için uygun bir yatırım ortamı sağlayan endüstri bölgelerinin
aynı zamanda istihdam ve üretim merkezleri olduğu gözetildiğinde bu yerlerdeki
faaliyetlerin ülke ekonomisine katkıda bulunmayacağı söylenemez. Dolayısıyla bu
bölgelerdeki yatırımların daha cazip hâle getirilmesine yönelik olan kuralın
yatırımların artırılması suretiyle ülke ekonomisine katkı sağlayacağı
gözetildiğinde kamu yararı amacını sağlamaya ilişkin olduğu açıktır. 31. Öte yandan irtifak hakkı kurulacak taşınmazların
Hazine adına tapuda tescilli veya kamulaştırma suretiyle Hazine adına tescil
edilecek taşınmazlar olduğu, bu itibarla devletin hüküm ve tasarrufu altında olan
kıyı ve sahil şeritlerini kapsamadığı açıktır. Bunun yanı sıra verimli toprak,
tarım arazisi ile çayır ve mera, tabiat varlığı ve orman alanları yönünden ise
kuralda bu nitelikteki yerlerde kendi mevzuatları çerçevesinde uygulama
yapılmasını engelleyen bir istisna hükmü öngörülmemiştir. Dolayısıyla kuralda
devletin söz konusu yerlerle ilgili olarak Anayasa’dan kaynaklanan koruma
yükümlülüğüyle bağdaşmayan bir yön bulunmamaktadır. 32. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 2. maddesine
aykırı değildir. İptal talebinin reddi gerekir. Kuralın Anayasa’nın 43.,
44., 45., 63., 168. ve 169. maddelerine de aykırı olduğu ileri sürülmüş ise de
bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 2. maddesi yönünden yapılan
değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması nedeniyle Anayasa’nın 43., 44.,
45., 63., 168. ve 169. maddeleri yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek
görülmemiştir. Kuralın Anayasa’nın 3., 5., 7.,
10., 12., 13., 17., 47., 48., 56., 90., 166. ve 167., maddeleriyle ilgisi
görülmemiştir. C. Kanun’un 4. Maddesiyle 4737 Sayılı Kanun’un 3/B Maddesinin
Yürürlükten Kaldırılmasının İncelenmesi 1. Anlam ve Kapsam 33. 4737 sayılı Kanun’un mülga 3/B maddesinde endüstri
bölgeleri yönünden yürütülecek ÇED sürecine ilişkin bazı özel düzenlemelere yer
verilmiştir. Anılan mülga maddenin birinci fıkrasında endüstri bölgesi ilan
edilmiş yerlerde yatırım yapmak isteyen yerli ve yabancı gerçek ve tüzel
kişilerin 2872 sayılı Kanun’un 10. maddesi uyarınca yükümlülüklerini yerine
getirmek zorunda oldukları ancak bu faaliyetlerin yer tetkiki kararından muaf
olduğu hükme bağlanmıştır. 34. Mülga maddenin ikinci fıkrasında ÇED raporunun sunulması üzerine Çevre,
Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca faaliyetin niteliğine bağlı olarak
ÇED mevzuatında belirtilen kuruluşların temsilcilerinden oluşan inceleme ve
değerlendirme komisyonunun kurulacağı, raporun Çevre, Şehircilik ve İklim
Değişikliği Bakanlığına ulaşma tarihinden itibaren inceleme, değerlendirme ve
nihai karar verme sürecinin en geç iki ay olduğu, bu süreye, faaliyet sahibinin
raporu düzeltmesi için tanınan sürenin dahil olmadığı ve faaliyet sahibinin
düzeltilmek üzere kendisine geri verilen raporunu on beş gün içinde düzeltmesi
gerektiği belirtilmiştir. 35. Dava konusu kuralla, anılan madde yürürlükten
kaldırılmış; böylelikle endüstri bölgelerinde yürütülmesi gereken ÇED süreci bu
konuda genel olarak düzenlemeler yapan 2872
sayılı Kanun ve bu Kanun’a dayanılarak çıkarılan ikincil mevzuata tabi
kılınmıştır. 2. İptal Talebinin Gerekçesi 36. Dava dilekçesinde özetle; dava
konusu kuralla yürürlükten kaldırılan maddenin endüstri bölgelerindeki ÇED izin
sürecine ilişkin bazı özel düzenlemeler içerdiği, bu maddenin yürürlükten
kaldırılmasıyla anılan sürecin genel hükümlere tabi kılındığı, endüstri
bölgelerinin niteliği gereği özel hükümlere tabi olması gerektiği, kuralda
temel çerçeve çizilmeden ÇED alınması süreciyle ilgili tüm yetkinin idareye
bırakıldığı, söz konusu sınırsız takdir yetkisinin yatırımcılar arasında
ayrımcı muamelelerde bulunulması sonucunu doğuracağı, ayrıca herkesin sağlıklı
bir çevrede yaşama hakkının bulunduğu, çevre hakkının ayrıntılı bir şekilde
kanunla düzenlenmesinin Anayasa’nın 13. maddesinin bir gereği olduğu, buna
rağmen kuralla kanuniliği sağlayan maddenin yürürlükten kaldırılması suretiyle
idareye tanınan sınırsız yetkinin kanunilik ilkesiyle bağdaşmadığı, bu durumun
kuralın ilgili olduğu özel hayata ve konut dokunulmazlığına saygı hakları
yönünden de geçerli olduğu, ÇED sürecinin etkin bir şekilde yürütülmesinin
tabiat varlıklarının ve ormanların korunmasına da hizmet edeceği, mülga maddede
yer alan komisyonun ÇED mevzuatında belirtilen kuruluşların temsilcilerinden
oluştuğu, kuralla bu komisyonun kaldırılması nedeniyle katılımcı demokrasinin
işletilmesinin de engellendiği, ulusal kalkınmayı sağlamak amacıyla kurulan
endüstri bölgelerinde özel ÇED sürecinin işletilmemesinin bu yapıların ulusal
kalkınmaya dengeli ve hızlı katkı sağlayamamasına, böylece millî ekonominin
zarara uğramasına neden olacağı, ayrıca kuralın uluslararası
sözleşme hükümleriyle de bağdaşmadığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 3.,
5., 7., 10., 13., 17., 20., 21., 43., 44., 45., 48., 56., 63., 90., 123., 166.,
167., 168. ve 169. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 3. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 37. Anayasa’nın 56. maddesinin birinci
ve ikinci fıkralarında “ Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama
hakkına sahiptir./Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre
kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir. ” hükümlerine yer
verilmiştir. Buna göre çevrenin geliştirilmesi, çevre sağlığının korunması ve
çevre kirlenmesinin önlenmesine yönelik tedbirleri almak devletin temel
ödevlerindendir. Bu amaçla devlet, çevrenin korunmasını sağlamak için etkili
bir hukuk düzeni oluşturmakla yükümlüdür (AYM,
E.2021/14, K.2023/173, 11/10/2023, § 26). 38. Dava konusu kural 4737 sayılı Kanun’un endüstri
bölgeleri yönünden ÇED sürecine ilişkin bazı özel hükümler öngören 3/B
maddesini yürürlükten kaldırmakta olup endüstri bölgelerinde yürütülmesi
gereken ÇED sürecini genel hükümlere tabi kılmaktadır. Böylece endüstri
bölgelerinde ÇED ile ilgili işlemler 2872 sayılı Kanun ve bu Kanun’a dayalı
olarak çıkarılan ikincil mevzuata göre yürütülecektir. 39. Anılan Kanun’un 1. maddesinde bu Kanun’un amacının
bütün canlıların ortak varlığı olan çevrenin, sürdürülebilir çevre ve
sürdürülebilir kalkınma ilkeleri doğrultusunda korunmasını sağlamak olduğu
hükme bağlanmıştır. Kanun’un “ Çevresel etki değerlendirilmesi: ” başlıklı
10. maddesinde ise gerçekleştirmeyi planladıkları faaliyetleri sonucu çevre
sorunlarına yol açabilecek kurum, kuruluş ve işletmelerin ÇED raporu veya proje
tanıtım dosyası hazırlamakla yükümlü olduğu, ÇED olumlu kararı veya “ÇED
gerekli değildir.” kararı alınmadıkça bu projelerle ilgili onay, izin,
teşvik, yapı ve kullanım ruhsatının verilemeyeceği, proje için yatırıma
başlanamayacağı ve ihale edilemeyeceği öngörülmüştür. 40. Kanun’un 2. maddesine göre ÇED, gerçekleştirilmesi
planlanan projelerin çevreye olabilecek olumlu ve olumsuz etkilerinin
belirlenmesinde olumsuz yöndeki etkilerin önlenmesi ya da çevreye zarar
vermeyecek ölçüde en aza indirilmesi için alınacak önlemlerin seçilen yer ile
teknoloji alternatiflerinin belirlenerek değerlendirilmesinde ve projelerin
uygulanmasının izlenmesi ve kontrolünde sürdürülecek çalışmaları ifade
etmektedir. 41. ÇED sürecine ilişkin usul ve esaslar
10. madde gereğince çıkarılan 29/7/2022 tarihli ve 31907 sayılı Resmî Gazete’de
yayımlanan Çevresel Etki Değerlendirmesi Yönetmeliği’nde düzenlenmiştir. Söz
konusu Yönetmelik’te ekli listelerde ÇED uygulanacak projeler ile ön inceleme
ve değerlendirmeye tabi projeler tek tek sayılarak gösterilmiştir. Anılan
projeler içinde endüstri bölgelerinde faaliyette bulunacak birçok yatırım yer
almaktadır. Dolayısıyla ekli listelerde yer alan konulara ilişkin alanlarda ÇED
sürecinin yürütülmesi gerekecektir. 42. Kural, endüstri bölgeleri yönünden ÇED sürecinin
yürütülmesi zorunluluğunu ortadan kaldırmamaktadır. Hatta 4737 sayılı Kanun’un
3/A maddesinin ikinci fıkrasında endüstri bölgelerinde yatırım yapmayı düşünen
yatırımcıların yatırımlarının kabul edilmesi ÇED mevzuatına tabi faaliyetlerden ÇED olumlu kararı veya “ÇED gerekli değildir.” kararı verilmesi şartına bağlanmıştır. 43. Diğer yandan anılan Kanun’un 4/Ç maddesi uyarınca bir
bölgenin özel endüstri bölgesi ilan edilmesi için yeni yatırıma ilişkin ÇED
olumlu kararı veya “ÇED gerekli değildir.” kararının alınmış olması şartı aranmaktadır. Dolayısıyla endüstri bölgesinde yapılacak
her tür yatırımların kabul edilmesi, ÇED mevzuatına tabi faaliyetler için bir
ÇED sürecinin yürütülmesini gerektirmektedir. 44. Dolayısıyla kural, endüstri bölgesindeki faaliyet
alanlarında izin, ruhsat ve lisans alınmasının
öncesinde yürütülecek ÇED’le ilgili olarak mevzuatta öngörülen şartlarda
herhangi bir değişiklik öngörmemektedir. Bu itibarla kuralın sağlıklı ve
dengeli bir çevrede yaşama hakkına aykırı bir yönünün bulunmadığı sonucuna
ulaşılmıştır. 45. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 56. maddesine
aykırı değildir. İptal talebinin reddi gerekir. Kuralın Anayasa’nın 2. maddesine de aykırı olduğu ileri
sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 56. maddesi
yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması nedeniyle
Anayasa’nın 2. maddesi yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek
görülmemiştir. Kuralın Anayasa’nın 3., 5., 7.,
10., 13., 17., 20., 21., 43., 44., 45., 48., 63., 90., 123., 166., 167., 168.
ve 169. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. Ç. Kanun’un 5. Maddesiyle 4737 Sayılı Kanun’un 4. Maddesinin İkinci
Fıkrasının Değiştirilen Üçüncü Cümlesinde Yer Alan “ ...bağımsız
ve sürekli... ” İbaresinin İncelenmesi 1. İptal Talebinin Gerekçesi 46. Dava dilekçesinde özetle; 7419 sayılı Kanun’un 3.
maddesiyle 4737 sayılı Kanun’un 3/A maddesinin dördüncü fıkrasına eklenen “ ...bağımsız
ve sürekli nitelikte... ” ibaresine yönelik gerekçelerle kuralın Anayasa’nın
2., 3., 5., 7., 10., 12., 13., 17., 43., 44., 45., 47., 48., 56., 63., 90.,
166., 167., 168. ve 169. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 2. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 47. 4737 sayılı Kanun’un 4. maddesinin ikinci fıkrasının
birinci cümlesinde endüstri bölgeleri içinde
kalan özel mülkiyet konusu arazi ve arsaların yatırım faaliyetlerine tahsisi
amacıyla 2942 sayılı Kanun’un 27. maddesi hükümlerine göre acele kamulaştırma
yapılabileceği öngörülmüştür. Anılan fıkranın ikinci cümlesinde ise bu şekilde
kamulaştırılan taşınmaz malların, tapuda Hazine adına tescil edileceği hüküm
altına alınmıştır. Fıkranın üçüncü cümlesinde de kamulaştırılan bu taşınmaz
malların kamulaştırma bedelleri Bakanlığın bütçesinden karşılanmış ise bu
taşınmaz mallar üzerinde sözleşmesinde belirtilen süre kadar yönetici şirket
ve/veya yatırımcılar lehine bedeli karşılığında, kamulaştırma bedeli yönetici
şirket ve/veya yatırımcılar tarafından karşılanmış ise yönetici şirket ve/veya
yatırımcılar lehine bedelsiz olarak Bakanlıkça bağımsız ve sürekli irtifak
hakkı tesis edilebileceği düzenlenmiştir. Anılan cümlede yer alan “ ...bağımsız
ve sürekli... ” ibaresi dava konusu kuralı oluşturmaktadır. 48. Bu itibarla kural, endüstri bölgesinde bulunan ve
mülkiyeti özel kişilere ait olmakla birlikte kamulaştırılmak suretiyle
mülkiyeti kamuya geçirilen taşınmazlar üzerinde yönetici şirket ve/veya
yatırımcılar lehine kurulacak irtifak hakkının bağımsız ve sürekli nitelikte
olmasını öngörmektedir. 49. 7419 sayılı Kanun’un 3. maddesiyle 4737 sayılı
Kanun’un 3/A maddesinin dördüncü fıkrasına eklenen “ ...bağımsız ve sürekli
nitelikte... ” ibaresinin Anayasa’ya uygunluk denetiminde belirtilen
gerekçeler bu kural yönünden de geçerlidir. 50. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 2. maddesine
aykırı değildir. İptal talebinin reddi gerekir. Kuralın Anayasa’nın 3., 5., 7.,
10., 12., 13., 17., 43., 44., 45., 47., 48., 56., 63., 90., 166., 167., 168. ve
169. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. D. Kanun’un 5. Maddesiyle 4737
Sayılı Kanun’un 4. Maddesine Eklenen Üçüncü Fıkranın Birinci Cümlesinde Yer
Alan “ ...üzerindeki muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç bedel üzerinden
doğrudan satılabilir. ” İbaresinin, İkinci Cümlesinde Yer Alan “ ...bedelsiz
olarak devredilebilir. ” İbaresinin, Anılan Maddeye Eklenen Dördüncü
Fıkranın Birinci Cümlesinde Yer Alan “ ...üzerindeki muhdesatın bedeli
alınmaksızın rayiç bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ” İbaresinin,
İkinci Cümlesinde Yer Alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ”
İbaresinin ve Üçüncü Cümlesinde Yer Alan “ ...kiraya verebilir... ” ve “ ...satabilir. ”
İbarelerinin İncelenmesi 1. Üçüncü Fıkranın Birinci Cümlesinde Yer Alan “ ...üzerindeki
muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ” , İkinci Cümlesinde Yer Alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ” , Dördüncü Fıkranın Birinci Cümlesinde Yer Alan “ ...üzerindeki muhdesatın
bedeli alınmaksızın rayiç bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ” ve İkinci
Cümlesinde Yer Alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ” İbareleri a. Anlam ve Kapsam 51. 4737 sayılı Kanun’un 4. maddesinde endüstri
bölgelerinde yer alan taşınmazların mülkiyetinin yatırımcılara veya yönetici
şirkete geçmesine ilişkin düzenlemelere de yer verilmiştir. 52. Anılan maddenin üçüncü fıkrasının birinci cümlesinde
endüstri bölgelerinde Hazine adına tescilli taşınmazlar ile bedeli Bakanlığın
bütçesinden karşılanmak suretiyle kamulaştırılarak Hazine adına tescil edilen
taşınmazlardan yatırımcılar lehine irtifak hakkı tesis edilenlerin yatırımın
tamamlanması şartıyla ve yatırımcının talep etmesi durumunda Bakanlığın uygun
görüşü üzerine Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığınca üzerindeki muhdesatın
bedeli alınmaksızın rayiç bedel üzerinden yatırımcıya doğrudan satılabileceği
öngörülmüştür. Söz konusu cümlede yer alan “ ...üzerindeki muhdesatın bedeli
alınmaksızın rayiç bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ” ibaresi dava
konusu ilk kuralı oluşturmaktadır. 53. Anılan fıkranın ikinci cümlesinde kamulaştırma
bedelinin yatırımcılar tarafından karşılanması suretiyle kamulaştırılarak
Hazine adına tescil edilen taşınmazlardan yatırımcılar lehine irtifak hakkı
tesis edilenlerin mülkiyetinin yatırımın tamamlanması şartıyla ve yatırımcının
talep etmesi durumunda Bakanlığın uygun görüşü üzerine Çevre, Şehircilik ve
İklim Değişikliği Bakanlığınca yatırımcıya bedelsiz olarak devredilebileceği
öngörülmüştür. Söz konusu cümlede yer alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ” ibaresi dava konusu ikinci kuralı oluşturmaktadır. 54. Maddenin dördüncü fıkrasının birinci cümlesinde ise
altyapı harcamalarının yönetici şirket tarafından karşılandığı bölgelerde
Hazine adına tescilli taşınmazlar ile bedeli Bakanlığın bütçesinden karşılanmak
suretiyle kamulaştırılarak Hazine adına tescil edilen taşınmazların, altyapının
tamamlanması şartıyla Bakanlığın uygun görüşü üzerine Çevre, Şehircilik ve
İklim Değişikliği Bakanlığınca üzerindeki muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç bedel
üzerinden yönetici şirkete doğrudan satılabileceği hüküm altına alınmıştır.
Anılan cümlede yer alan “ ...üzerindeki muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç
bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ” ibaresi dava konusu üçüncü kuralı
oluşturmaktadır. 55. Söz konusu fıkranın ikinci cümlesinde de kamulaştırma
bedelinin yönetici şirket tarafından karşılanmak suretiyle kamulaştırılarak
Hazine adına tescil edilen taşınmazların mülkiyetinin ise altyapının
tamamlanması şartıyla Bakanlığın uygun görüşü üzerine Çevre, Şehircilik ve
İklim Değişikliği Bakanlığınca yönetici şirkete bedelsiz olarak
devredilebileceği öngörülmüştür. Anılan cümlede yer alan “ ...bedelsiz olarak
devredilebilir. ” ibaresi dava konusu dördüncü kuralı
oluşturmaktadır. b. İptal Talebinin Gerekçesi 56. Dava dilekçesinde özetle; satılacak veya devredilecek
olan taşınmazların kamu malı olduğu, kamu mallarının yatırımcı veya yönetici
şirkete satışının veya bedelsiz devrinin özelleştirme kapsamında kaldığı,
özelleştirme işlemlerinin ancak kamu yararı amacıyla yapılabileceği,
taşınmazların satışının veya bedelsiz devrinin anılan yerlerden devletin el
çekmesi anlamına geleceği ve bunun da endüstri bölgelerinde yatırımların
devamlılığının denetimsiz bırakılması sonucunu doğuracağı, kuralda geçen rayiç
bedelin hesaplanma usulünde belirsizlik olduğu, satışa veya bedelsiz devre
ilişkin işlemlerin sözleşme özgürlüğü kapsamında kaldığı, bir tür özelleştirme
işlemini de ifade eden satış ve bedelsiz devir sürecinin eşitlik ve rekabet
ilkeleri çerçevesinde yürütülmesini sağlayacak güvencelere yer verilmediği, bu
durumun özel teşebbüslerin eşit şartlarda yarışmasını önleyeceği ve haksız
rekabete yol açacağı, anılan işlemlere konu kamu mallarının, kıyıları
çevreleyen sahil şeridi, tarım arazisi, mera, tabiat varlığı ve orman sınırları
içinde olabileceği gözetildiğinde dava konusu kuralların anılan alanların
bütünlüğünün bozulmasına ve daralmasına neden olabileceği, devletin bu alanlara
ilişkin olarak Anayasa’dan kaynaklanan koruma yükümlülüğü bulunmasına rağmen bu
konuda kanunda herhangi bir çerçeve öngörülmediği, bu durumun sağlıklı ve
güvenli bir çevrede yaşama hakkı bakımından da geçerli olduğu, endüstri
bölgelerindeki yerlerin satışının veya bedelsiz olarak devrinin, bu yerlerin
değerinin muhafaza edilmesi ve verimli kullanılması imkânını ortadan
kaldırdığı, bu yönüyle kuralın belirli özel teşebbüsler lehine uygulamaların
yapılmasına ve böylece millî ekonominin zarara uğramasına neden olacağı, ayrıca
kuralların uluslararası sözleşme hükümleriyle de bağdaşmadığı belirtilerek
kuralların Anayasa’nın 2., 3., 5., 10., 12., 13., 17., 43., 44., 45., 47., 48.,
56., 63., 90., 166., 167., 168. ve 169. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. c. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu i. Üçüncü Fıkranın Birinci Cümlesinde Yer Alan “ ...üzerindeki
muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ”
ve İkinci Cümlesinde Yer Alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ”
İbareleri 57. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca kurallar,
ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 46. maddesi yönünden de incelenmiştir. 58. Anayasa’nın 46.
maddesinde öngörülen ve temel unsurunun kamu yararı olduğu kabul edilen
kamulaştırma, bir taşınmaz üzerindeki özel mülkiyet hakkının malikin rızası
olmaksızın kamu yararı için ve karşılığı ödenmek koşuluyla devlet tarafından
sona erdirilmesidir. Özel mülkiyete kamulaştırma yoluyla son verilebilmesi için
kamulaştırmanın Anayasa’nın 46. maddesinde öngörülen usuli güvencelere uygun olarak
yapılması gerekmektedir (AYM, E.2013/49, K.2013/125, 31/10/2013). 59. Kamulaştırmayı düzenleyen anılan maddenin
birinci fıkrasında “ Devlet ve kamu tüzelkişileri, kamu yararının
gerektirdiği hallerde, karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette
bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunla gösterilen esas ve
usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idari irtifaklar kurmaya
yetkilidir ” denilmektedir. Buna göre, kamulaştırma ancak devlet ve kamu
tüzel kişileri tarafından yapılabilir (AYM, E.2013/49, K.2013/125, 31/10/2013). 60. Dava konusu kurallarda, daha önce
Bakanlıkça kamulaştırılarak mülkiyeti Hazineye geçen taşınmazların
yatırımcılara devredilmesine imkân sağlanmış; yatırımcılara herhangi bir
şekilde kamulaştırma yetkisi verilmemiştir. Dolayısıyla kurallarda kamulaştırmanın
ancak devlet ve kamu tüzel kişileri tarafından yapılabileceği yönündeki
anayasal güvenceye herhangi bir aykırılık söz konusu değildir. 61. Diğer yandan Anayasa,
ancak kamu yararına yönelik bir amaca tahsis edilmek şartıyla özel kişilerin
mülkiyetinde bulunan taşınmaza tek taraflı bir işlemle el konulmasını meşru
görmektedir. Dolayısıyla kamulaştırma sonucu idarelerin mülkiyetine geçen
taşınmazların kamu yararı amacına uygun bir hizmete tahsis edilmemesi durumunda
malikin mülkiyet hakkından yoksun bırakılmasının hukuki meşruiyeti ortadan
kalkmaktadır. Aksi takdirde kamu yararı amacı, taşınmazın kamulaştırılabilmesi
için oluşturulması gereken bir gerekçeden öte hiçbir anlam taşımaz. Bu bağlamda
Anayasa’nın, başlangıçta kamu yararı amacının varlığını yeterli gördüğü ve bir
şekilde kamulaştırılan bir taşınmazın idarece istenildiği biçimde
kullanılabilmesine izin verdiği düşünülemez ( AYM, E.2014/177, K.2015/49,
14/5/2015). 62. Kurallar, endüstri bölgelerinde yer
alan ve kamulaştırılan taşınmazların yatırımcılara
üzerindeki muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç bedel üzerinden doğrudan
satılmasına veya bedelsiz olarak devrine imkân
tanımaktadır. 63. Ülke ekonomisinin gelişmesini ve
sanayileşmenin belirli bir düzen içesinde yürütülmesini sağlamak için kurulan
endüstri bölgelerinde kalan özel kişilere ait taşınmazların kamulaştırılmasının
-endüstri bölgelerinin kurulması gerekçesi dikkate alındığında- kamusal bir
yarar taşıdığı açıktır. Diğer yandan yatırımcılara
mülkiyet devrinin ise endüstri bölgesinde yatırımları cazip hâle getirmek
suretiyle yatırımların artmasına katkı sağlayacağı ve böylece ülke ekonomisinin
gelişmesine olumlu etkide bulunacağı gözetildiğinde kuralların kamu yararı
amacına yönelik olduğu anlaşılmaktadır. 64. Kamulaştırma ve mülkiyet devrinde başlangıçtaki kamu
yararının varlığı kuralların Anayasa’ya uygunluğu için yeterli değildir. Bunun
yanı sıra mülkiyet devri sonrasında taşınmazın devir amacına uygun olarak
kullanılmasını sağlayacak güvencelerin varlığı da gerekmektedir. Aksi takdirde
yalnızca kamu yararı amacıyla kamulaştırılan taşınmazların mülkiyetini elde
eden yatırımcıların bu taşınmazları istediği şekilde kullanılabilmelerine imkân
sağlanmış olacaktır ki bu durum Anayasa’nın 46. maddesiyle bağdaşmaz. 65. 4737 sayılı Kanun’un 3. maddesinin birinci fıkrasının
yedinci cümlesinde endüstri bölgesi olarak belirlenen alanların hiçbir şekilde
başka amaçla kullanılamayacağı hüküm altına alınmıştır. Anılan fıkranın
sekizinci cümlesinde ise bu hususun tapu kütüğüne şerh edileceği öngörülmüş ve
böylece taşınmazların niteliğinin aleniyet kazanmasına imkân tanınmıştır. 66. Diğer yandan söz konusu Kanun’un 3/A maddesinin
birinci fıkrasına göre endüstri bölgesi olarak ilan edilen alanlarda öncelikle
yatırımcı lehine ön yer tahsisi yapılmaktadır. Ön yer tahsisi sonrasında anılan
maddenin ikinci fıkrasında öngörülen yükümlülüklerin de yerine getirilmesi
şartıyla tahsis edilen yerde dördüncü fıkra uyarınca yatırımcı lehine bir
irtifak hakkı kurulmaktadır. İrtifak hakkının kurulması sonrasında
yatırımcının, beşinci fıkraya göre yatırımını beş yıl içinde tamamlaması
gerekmektedir. Bu sürede yatırımın tamamlanmaması durumunda ise Bakanlıkça
yatırımcıya bir yıl daha süre verilebilecek ve bu ek süre içinde de yatırımın
tamamlanmaması hâlinde irtifak hakkının tesisine yönelik işlem iptal
edilecektir. Bu hâlde kamulaştırılan taşınmaz ilgili yatırımcıdan alınacak ve
yatırımda kullanılmak üzere yeni bir süreçle başka yatırımcılara tahsis
edilebilecektir. 67. Bu süreç sonrasında yatırımın tamamlanması ve
yatırımcının talep etmesi, Bakanlığın da uygun görüşünün alınması şartıyla
kamulaştırılan taşınmaz Kanun’un 4. maddesinin üçüncü fıkrası gereğince
yatırımcılara devredilebilecektir. Dolayısıyla anılan düzenlemeler dikkate
alındığında kamulaştırılan taşınmazlar sadece kamusal bir yarar taşıdığı kabul
edilen yatırımlarda kullanılabilecektir. Bu itibarla
yatırımcılara kamulaştırılarak devredilen taşınmazların kamusal yarar
çerçevesinde kullanılmasını sağlayacak güvencelere yer verildiği sonucuna
ulaşılmıştır. Dolayısıyla kuralların Anayasa’nın 46. maddesiyle bağdaşmadığı
söylenemez. 68. Öte yandan anılan fıkra uyarınca devredilecek
taşınmazlar arasında Hazineye ait taşınmazlarda bulunabilecektir. Hazineye ait
bir taşınmazın özel kişilere devri, Anayasa’nın 2. maddesinde düzenlenen hukuk
devleti ilkesi gereğince ancak kamu yararının varlığı hâlinde mümkündür.
Mülkiyet devri öngören kurallarla yatırımcılara yatırım yaptıkları alanın
mülkiyetini devralma imkânı tanınmakta ve bu suretle yatırım yapılması cazip
hâle getirilmektedir. Nitekim kuralların gerekçesinde de “ Endüstri
bölgelerinde yatırımların tamamlanması şartıyla yatırımcılarımıza, mülkiyet
devri olanağı sağlanmaktadır. Böylece mülkiyet talep eden yatırımcılar için de
endüstri bölgeleri cazip hale getirilmektedir. ” denilmektedir. Böylece sanayinin
gelişmesine ve ülke ekonomisinin kalkınmasına katkısının olduğu gözetildiğinde
Hazineye ait taşınmazların yatırımcıya devrini mümkün kılan kuralların kamu
yararına yönelik oldukları açıktır. 69. Açıklanan nedenlerle kurallar, Anayasa’nın 2. ve 46.
maddelerine aykırı değildir. İptalleri talebinin reddi gerekir. Kuralların Anayasa’nın 3., 5.,
10., 12., 13., 17., 43., 44., 45., 47., 48., 56., 63., 90., 166., 167., 168. ve
169. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. ii. Dördüncü
Fıkranın Birinci Cümlesinde Yer Alan “ ...üzerindeki muhdesatın bedeli
alınmaksızın rayiç bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ” ve İkinci
Cümlesinde Yer Alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ” İbareleri 70. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca kurallar,
ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 46. maddesi yönünden de incelenmiştir. 71. Kurallar, altyapı harcamalarının yönetici şirket
tarafından karşılandığı bölgelerde bulunan Hazine adına tescilli taşınmazlar
ile özel kişilere ait olmakla birlikte bedeli Bakanlığın bütçesinden
karşılanmak suretiyle kamulaştırılan taşınmazların, üzerindeki muhdesatın bedeli
alınmaksızın rayiç bedel üzerinden yönetici şirkete doğrudan satılmasına ve
bedeli yönetici şirket tarafından karşılanmak suretiyle kamulaştırılarak Hazine
adına tescil edilen taşınmazların mülkiyetinin de yönetici şirkete bedelsiz
olarak devrine imkân tanımaktadır. 72. 7419 sayılı Kanun’un 5. maddesiyle 4737 sayılı
Kanun’un 4. maddesine eklenen üçüncü fıkranın birinci cümlesinde yer alan “ ...üzerindeki
muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ”
ve ikinci cümlesinde yer alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ”
ibarelerinin Anayasa’ya uygunluk denetiminde belirtilen gerekçeler bu kurallar
yönünden de geçerlidir. 73. Diğer yandan anılan Kanun’un 1/A maddesinin birinci
fıkrasının (g) bendinde anonim şirket şeklinde kurulması öngörülen yönetici
şirketin, endüstri bölgesinin yönetilmesinden ve işletilmesinden sorumlu bir
tüzel kişi olduğu belirtilmiştir. Dolayısıyla yönetici şirket sadece endüstri
bölgesine ilişkin iş ve işlemler yürütebilecektir. 74. Bunun yanında Kanun’un 4/D maddesinin üçüncü
fıkrasına göre yönetici şirketin faaliyet ve uygulamaları Bakanlık tarafından
denetlenmektedir. Anılan maddenin dördüncü fırkasında da endüstri bölgesinde
Kanun’da belirtilen amacın dışında faaliyet gösteren yönetici şirketin
Bakanlıkça uyarılacağı ve yönetici şirkete belirli bir süre verilerek amacına
uygun faaliyette bulunulmasının kendisinden isteneceği, bu sürenin sonunda
yönetici şirketin amacı doğrultusunda faaliyet göstermediğinin tespit edilmesi
durumunda ise Bakanlığın görevli mahkemeye başvurarak mevcut yönetici şirketin
yönetim kurulu üyelerinin görevlerinin sona erdirilmesini, şirketin yönetimi
için kayyım tayin edilmesini ve yönetici şirketin tasfiyesini talep edeceği
öngörülmüştür. Mahkemece yönetici şirketin tasfiyesine karar verilmesi hâlinde
de şirket ve yöneticilerin hak ve yükümlülükleri ile sorumlulukları saklı
kalmak kaydıyla yeni bir yönetici şirket kurulacaktır. 75. Anılan hükümler gözetildiğinde kamulaştırılan
taşınmazların yönetici şirket tarafından kamusal yarar çerçevesinde
kullanılmasını sağlayacak güvencelerin öngörüldüğü anlaşılmaktadır. 76. Öte yandan yönetici şirkete devredilen taşınmazlar
arasında mülkiyeti Hazineye ait taşınmazlar da bulunmaktadır. Hazineye ait
arazilerin yönetici şirkete devrinin amacı da bölgenin cazip hale getirilerek sanayinin
gelişmesinin ve ülke ekonomisinin kalkınmasının sağlanmasıdır. 77. Açıklanan nedenlerle kurallar, Anayasa’nın 2. ve 46.
maddelerine aykırı değildir. İptalleri talebinin reddi gerekir. Kuralların Anayasa’nın 3., 5.,
10., 12., 13., 17., 43., 44., 45., 47., 48., 56., 63., 90., 166., 167., 168. ve
169. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. 2. Dördüncü Fıkranın
Üçüncü Cümlesinde Yer Alan “ ...kiraya verebilir... ” ve “ ...satabilir. ”
İbareleri a. Anlam ve Kapsam 78. Dava konusu kurallar yönetici şirkete mülkiyet devri
yapılan alanların yatırımcılara kiralanması veya satılması hususunda yetki
tanımaktadır. Bu kapsamda 4737 sayılı Kanun’un 4. maddesinin dördüncü
fıkrasının üçüncü cümlesinde yönetici şirketin, mülkiyet devri yapılan
alanları; bu Kanun hükümleri gereğince yatırım yapacağını taahhüt eden
yatırımcılara Bakanlığın uygun görüşü üzerine parseller hâlinde veya işletme
binaları da yapmak suretiyle kiraya verebileceği veya tapuya geri alım şerhi
işlenmek suretiyle satabileceği hüküm altına alınmıştır. Anılan cümlede yer
alan “ ...kiraya verebilir... ” ve “ ...satabilir. ” ibareleri dava
konusu kuralları oluşturmaktadır. b. İptal Talebinin Gerekçesi 79. Dava dilekçesinde özetle; yönetici şirket tarafından
yatırımcılara kiraya verilen veya tapuya geri alma şerhi konulmak suretiyle
satılan taşınmazların, yönetici şirkete Bakanlık tarafından devredilen
taşınmazlar olduğu, bu taşınmazların Bakanlık tarafından yönetici şirkete
devrine imkân tanıyan kuralların Anayasa’ya aykırı olması nedeniyle anılan
taşınmazların kamu malı niteliğini devam ettirdiği, dolayısıyla bunların
satışına ve kiralanmasına dair sözleşmelerin özelleştirme kapsamında kaldığı,
özelleştirme işlemlerinin ancak kamu yararı amacıyla yapılabileceği,
taşınmazların satışının veya kiraya verilmesinin anılan yerlerin
denetimsizliğine neden olacağı, satışa veya kiralamaya ilişkin işlemlerin
sözleşme özgürlüğü kapsamında kaldığı, Kanun’da bir tür özelleştirme işlemini
ifade eden satış ve kiralama sürecinin eşitlik ve rekabet ilkeleri çerçevesinde
yürütülmesini sağlayacak güvencelere yer verilmediği, bu durumun özel
teşebbüslerin eşit şartlarda yarışmasını önleyeceği ve haksız rekabete yol
açacağı, anılan işlemlere konu arazilerin sahil şeridi, tarım arazisi, mera,
tabiat varlığı ve orman sınırları içinde olabileceği gözetildiğinde dava konusu
kuralların anılan alanların bütünlüğünün bozulmasına ve daralmasına neden
olabileceği, devletin bu alanlara ilişkin olarak Anayasa’dan kaynaklanan koruma
yükümlülüğünün bulunmasına rağmen kurallarda bu konuda herhangi bir çerçeve
belirlenmediği, bu durumun sağlıklı ve güvenli bir çevrede yaşama hakkı yönünden
de geçerli olduğu, endüstri bölgelerindeki yerlerinin satışının veya bedelsiz
olarak devrinin, bu yerlerin değerinin muhafaza edilmesi ve verimli
kullanılması imkânını ortadan kaldırdığı, bu yönüyle kuralın belirli özel
teşebbüsler lehine uygulamaların yapılmasına ve böylece millî ekonominin zarara
uğramasına neden olacağı, ayrıca kuralların uluslararası sözleşme hükümleriyle
de bağdaşmadığı belirtilerek kuralların Anayasa’nın 2., 3., 5., 10., 12., 13.,
17., 43., 44., 45., 47., 48., 56., 63., 90., 166., 167., 168. ve 169.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. c. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 80. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca kurallar,
ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 46. maddesi yönünden de incelenmiştir. 81. Yatırımcılara satılacak veya kiralanacak
taşınmazların daha önce mülkiyeti Hazineye ait olan veya özel kişilere ait
olmakla birlikte kamulaştırılarak mülkiyeti Hazineye geçen taşınmazlar olduğu
açıktır. 82. 7419 sayılı Kanun’un 5. maddesiyle 4737 sayılı
Kanun’un 4. maddesine eklenen üçüncü fıkranın birinci cümlesinde yer alan “ ...üzerindeki
muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ”
ve ikinci cümlesinde yer alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ”
ibarelerinin Anayasa’ya uygunluk denetiminde belirtilen gerekçeler bu kurallar
yönünden de geçerlidir. 83. Bunun yanında kurallarda taşınmazların ancak
Bakanlığın uygun görüşü üzerine kiralanabileceği veya satılabileceği
öngörülmüştür. Dolayısıyla Bakanlığın taşınmaz kiralamaları ve satımı üzerinde
bir denetiminin olduğu, kamu yararı dışında bir amaç taşıyan devirlerin
Bakanlıkça engellenebileceği anlaşılmaktadır. Ayrıca endüstri bölgesinde yer
alan taşınmazların ancak yatırım amacıyla devredilebileceği, kira sözleşmesinin
temelinin de bu amaç çerçevesinde gerçekleşeceği, yatırımcının bu amaca uygun
davranmaması durumunda sözleşmenin feshedilerek taşınmazın yatırımcıdan
alınabileceği açıktır. 84. Öte yandan kurallarda yatırımcıya gerçekleşecek
satımın ancak tapuya geri alım şerhi koymak suretiyle mümkün olacağı öngörülmüştür.
Bu nedenle yatırım yapılması şartıyla gerçekleşen satış sonrasında yatırımcının
yatırım taahhüdünü yerine getirmemesi durumunda tapudaki geri alım kaydı
gereğince taşınmaz yatırımcıdan alınacak ve yatırım taahhüdünde bulunan yeni
bir yatırımcıya kira sözleşmesi ve satış yoluyla tahsis edilebilecektir. 85. Dolayısıyla yatırımcılara kiralanan veya satılan
taşınmazların kamu yararı çerçevesinde kullanılmasını sağlayacak güvencelerin
bulunduğu anlaşılmaktadır. 86. Açıklanan nedenlerle kurallar, Anayasa’nın 2. ve 46.
maddelerine aykırı değildir. İptalleri talebinin reddi gerekir. Kuralların Anayasa’nın 3., 5.,
10., 12., 13., 17., 43., 44., 45., 47., 48., 56., 63., 90., 166., 167., 168. ve
169. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. E. Kanun’un 6. Maddesiyle 4737 Sayılı Kanun’un 4/A Maddesine
Eklenen Dördüncü Fıkrada Yer Alan “ ...veya yaptırılır. ” İbaresinin
İncelenmesi 1. Anlam ve Kapsam 87. 4737 sayılı Kanun’un 4/A maddesinde endüstri
bölgelerinde yürütülecek imar planları ile altyapı faaliyetlerine ilişkin bazı
düzenlemelere yer verilmiştir. Anılan maddenin birinci fıkrasında endüstri
bölgeleri imar ve parselasyon planları ile değişikliklerinin yönetmelikle
belirlenen usul ve esaslara uygun olarak hazırlanacağı ve Bakanlık tarafından
onaylanacağı, onaylı imar ve parselasyon planları ile değişikliklerinin
Bakanlık internet sitesinde ve valilikçe belirlenecek ilan yerlerinde bir hafta
süreyle ilan edileceği, itirazın olmaması hâlinde ilan süresinin sonunda
yürürlüğe gireceği öngörülmüştür. Söz konusu fıkranın üçüncü cümlesine göre
imar planları hazırlanırken mülkiyet sınırları içinde Sağlık Bakanlığı ile
Bakanlık arasında yapılacak protokol çerçevesinde belirlenen sağlık koruma
bandı bırakılacaktır. 88. Maddenin ikinci fıkrasında endüstri bölgesi sınırları
içinde kapanan kadastral ve imar yolları ile parkların, her türlü sorumluluğu
endüstri bölgesinin yönetilmesinden sorumlu şirkete ait olmak üzere Hazine
adına tescil olunacağı hükme bağlanmıştır. 89. Üçüncü fıkrada endüstri bölgelerindeki altyapı ve
üstyapıya ilişkin etüt, harita ve projelerin, ruhsat ve izinler ile iş yeri
açma ve çalışma ruhsatlarının Bakanlık onayına ve denetimine tabi olması
öngörülmüştür. 90. Dördüncü fıkrada ise endüstri bölgelerindeki altyapı
ve üstyapı projelerinin kontrolünün, arazi kontrolünün ve bunlara ilişkin
altyapı ve üstyapı inşaatlarının yapım kontrolünün ve işletme aşamasındaki
kontrollerin Bakanlık tarafından yapılacağı veya yaptırılacağı öngörülmüştür.
Anılan fıkrada yer alan “ ...veya yaptırılır. ” ibaresi dava konusu kuralı
oluşturmaktadır. 91. Beşinci fıkrada da ruhsatsız veya ruhsata aykırılığı
tespit edilen yapılar için 3/5/1985 tarihli ve 3194 sayılı İmar Kanunu’nun 32.
ve 42. maddeleri çerçevesinde yapılacak işlemlerin Bakanlıkça tesis edileceği,
yapılara ilişkin yıkım kararının alınması hâlinde yıkım işleminin Bakanlığın
talimatı üzerine valilik tarafından yapılacağı ve madde kapsamındaki idari para
cezalarının Bakanlıkça verileceği hüküm altına alınmıştır. 2. İptal Talebinin Gerekçesi 92. Dava dilekçesinde özetle; dava konusu kural
kapsamındaki kontrollerin idarenin denetim yetkisinin somut bir görünümü
olduğu, denetim yetkisinin ise kolluk faaliyeti niteliğinde bir kamu hizmeti
olduğu, yetki devri öngören kuralda yasal çerçevenin çizilmediği, temel ilke ve
esasların belirlenmediği, bu durumun Bakanlığın denetim hizmetinden el
çekmesine neden olacağı gibi denetlenecek kurumlar açısından da öngörülmez
durumlara yol açacağı, denetime ilişkin yetki devrinin usul ve esaslarını
belirleme yetkisinin tamamen Bakanlığın takdirine bırakıldığı, denetim
sonrasında gerekli yaptırım ve işlemler konusunda da bir çerçevenin
belirlenmediği, devletin yürütmekle yükümlü olduğu kolluk faaliyetinin kamu
görevlileri yerine özel kişilere gördürülmesinin anayasal anlamda mümkün
olmadığı, kuralın muhataplar arasında farklı uygulama yapılmasına engel olacak
güvenceleri içermediği, bu durumun sağlıklı ve güvenli bir çevrede yaşama
hakkına ilişkin olarak devletin Anayasa’dan kaynaklanan koruma yükümlülüğüne
aykırı olduğu, genel çerçeve çizilmeksizin denetim yetkisinin devrinin, kontrol
hizmetlerinin aksamasına, hesap verilebilirliğin ve şeffaflığın ortadan
kalkmasına, endüstri bölgelerindeki altyapı ve üstyapının, arazilerin ve
işletmelerin niteliğinin kaybedilmesine ve bu suretle millî ekonominin zarara
uğramasına neden olacağı, ayrıca kuralın uluslararası sözleşme hükümleriyle de
bağdaşmadığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 3., 5., 6., 7., 8., 10., 12.,
17., 43., 44., 45., 48., 56., 63., 90., 123., 128., 166., 167., 168. ve 169.
maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 3. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 93. Hukuk devletinin temel ilkelerinden biri belirliliktir. Bu ilkeye göre kanuni düzenlemelerin
hem kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer
vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca
kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir.
Kanunda bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından
da zorunludur. Nitekim bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını,
bireylerin tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de
yasal düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını
gerekli kılar (AYM, E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154; E.2019/106,
K.2019/100, 25/12/2019, § 20; E.2020/15, K.2020/78, 24/12/2020, § 10;
E.2019/32, K.2021/54, 14/7/2021, § 25). 94. Belirlilik ilkesi; düzenlenen konudan yalnız kavram,
ad ve kurum olarak söz edilmesini değil bunların kanun metninde kurallaştırılmasını
gerekli kılar. Kurallaştırma ise düzenlenen alanda temel ilkelerin ortaya
konulmasını ve çerçevenin çizilmesini ifade eder. Buna karşılık söz konusu
düzenlemelerin tamamının aynı kanunda yapılması zorunlu olmayıp incelenen kanun
dışındaki kanunlar ya da başka kanunlarla yapılmış olması da belirlilik ilkesi
açısından yeterlidir (AYM, E.2020/11, K.2023/98, 18/5/2023, § 125). 95. Dava konusu kuralda kontrol
faaliyetinin nasıl yürütüleceğine ilişkin bir düzenleme yer almamakla birlikte
anılan işin özel kişilere gördürülmesi durumunda bunun hizmet alımı yoluyla
sağlanacağı açıktır. Kamu hukukuna tabi olan veya kamunun denetimi altında
bulunan veyahut kamu kaynağı kullanan kamu kurum ve kuruluşlarının mal veya
hizmet alımları ile yapım işlerine ilişkin yapacakları ihalelerde uygulanacak
esas ve usuller ise 4/1/2002 tarihli ve 4734 sayılı Kamu İhale Kanunu’nda
düzenlenmiştir. 96. Anılan Kanun’un 5. maddesinin
birinci fıkrasında bu Kanun’a tabi idarelerin Kanun’a göre yapılacak ihalelerde
saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu
denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve
kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumlu oldukları hükme bağlanmış
olup endüstri bölgelerindeki bazı hususlara ilişkin kontrollerin
gerçekleştirilmesi amacıyla yapılacak hizmet alımlarında da bu ilkelerin
gözetilmesi gerektiği açıktır. Bu itibarla kuralın hem kişiler hem de idare
yönünden belirli ve öngörülebilir olduğu anlaşıldığından kuralda belirsizlik bulunduğu söylenemez (benzer bir değerlendirme için bkz.
AYM, E.2020/34, K.2023/25, 16/2/2023, § 53). 97. Diğer yandan Anayasa’nın 128. maddesinin birinci
fıkrasında “ Devletin, kamu iktisadî teşebbüsleri ve diğer kamu
tüzelkişilerinin genel idare esaslarına göre yürütmekle yükümlü oldukları kamu
hizmetlerinin gerektirdiği aslî ve sürekli görevler, memurlar ve diğer kamu
görevlileri eliyle görülür. ” denilmektedir. Anılan hüküm gereğince,
genel idare esaslarına göre yürütülen kamu hizmetlerinin gerektirdiği
görevlerden asli ve sürekli nitelik taşıyanların, memurlar ve diğer kamu
görevlileri eliyle görülmesi zorunludur. 98. Denetim faaliyeti, başlı başına icrai sonuç doğuran
bir işlem veya karar niteliğinde değildir. Denetim sonucu düzenlenen raporlar,
idari işlem kuramı uyarınca hazırlık işlemi niteliğinde olup bu raporların
hazırlanması, denetlenen kişilerin hukukunda değişiklik yaratmamaktadır. Esasen
icrai işlem, denetim sonucunda yetkili makamlarca alınan cezai ve idari
kararlar ile başvurulan diğer hukuki tedbirlerdir. İcrai kararları almakla
yetkili idari makam, hazırlık işlemi niteliğindeki denetim raporunda yer alan
tespit ve değerlendirmelerle bağlı değildir. Bu nedenle ilke olarak icrai
işlemler dışında denetim faaliyetinin özel kişilerden hizmet satın alınması yoluyla
yürütülmesi Anayasa’ya aykırılık teşkil etmez (AYM, E.2013/50, K.2015/38,
1/4/2015; E.2020/10, K.2020/67, 12/11/2020, § 28). 99. Kuralla Bakanlıkça yaptırılabilecek olan kontroller
sonrasında gerekli yaptırım ve işlemlerin anılan maddenin beşinci fıkrası
gereğince Bakanlık ve diğer idareler tarafından gerçekleştirileceği
anlaşılmaktadır. Kontroller sonucu hukuki ve idari tedbirleri uygulama
yetkisinin idarede kalmaya devam ettiği gözetildiğinde teknik destek
sağlamaktan ibaret olan ve hazırlık işlemi niteliğinde bir görev olduğu
anlaşılan kontrol görevinin memur ve diğer kamu görevlisi niteliğinde olmayan
üçüncü kişilere gördürülmesinin Anayasa’ya aykırı bir yönünün bulunmadığı
sonucuna ulaşılmıştır. 100. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 2. ve 128.
maddelerine aykırı değildir. İptal talebinin reddi gerekir. Kuralın Anayasa’nın 3., 5., 6.,
7., 8., 10., 12., 17., 43., 44., 45., 48., 56., 63., 90., 123., 166., 167.,
168. ve 169. maddeleriyle ilgisi görülmemiştir. F. Kanun’un 10. Maddesiyle 4737 Sayılı Kanun’un 4/D Maddesinin
Değiştirilen İkinci Fıkrasında Yer Alan “ ...veya Bakanlıkça… ” İbaresinin
İncelenmesi 1. Anlam ve Kapsam 101. Kanun’un 4/D maddesinin birinci fıkrasında yönetim
şirketine kimlerin kurucu veya sonradan ortak olabileceği düzenlenmiştir.
Anılan fıkraya göre Türkiye Odalar ve Borsalar Birliğine bağlı odalar, yerel
yönetimler, bankalar ve finans kurumları, bölgede sınai faaliyet yürüten yerli
ve yabancı özel hukuk tüzel kişileri, konuyla ilgili vakıf, kooperatif ve
dernekler, ilgili kamu kuruluşları ve ihracatçı birlikleri yönetici şirkete
kurucu ya da sonradan ortak olabilmektedir. Yabancı özel hukuk tüzel kişileri
ise de 5/6/2003 tarihli ve 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu ve
ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde yönetici şirkete iştirak edebilmektedir. 102. Anılan maddenin ikinci fıkrasında
da yönetici şirketin nasıl kurulacağı düzenlenmiştir. Buna göre yönetici
şirket, kurum ve kuruluşlardan gelen
taleplerde başvuru sahibi tarafından; Bakanlıkça resen yapılan çalışmalarda ise
endüstri bölgesinin kurulacağı il sınırları içindeki varsa sanayi odaları,
yoksa ticaret ve sanayi odası veya Bakanlıkça belirlenen gerçek veya tüzel
kişiler tarafından kurulur. Söz konusu fıkrada yer alan “ ...veya Bakanlıkça… ”
ibaresi dava konusu kuralı oluşturmaktadır. 2. İptal Talebinin Gerekçesi 103. Dava dilekçesinde özetle; Bakanlıkça resen yapılan
çalışmalarda il sınırları içinde sanayi odasının olmaması durumunda yönetici
şirketi kuracak gerçek ve tüzel kişilerin belirlenmesi konusunda ticaret ve
sanayi odasının yanı sıra dava konusu kuralla Bakanlığın da yetkili kılındığı
ancak hangi hâllerde hangi merciin bu yetkiyi kullanacağının belirlenmediği,
ayrıca Bakanlığın anılan yetkisini kullanırken tabi olacağı somut ve nesnel bir
ölçüte de kuralda yer verilmediği, genel bir yasal çerçeve çizilmeksizin
Bakanlığa söz konusu yetkinin tanınmasının ayrımcı işlemlerin yapılmasına neden
olabileceği, Bakanlığa kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşu olan ticaret
ve sanayi odasının yerine karar alma imkânı tanıyan kuralın idari özerklik
ilkesiyle bağdaşmadığı, ticaret ve sanayi odalarının idari ve mali özerkliğine
aykırı olan kuralla yönetici şirketin piyasa gereklerine uygun ve adil bir
şekilde belirlenmesi, endüstri bölgesinin etkin şekilde uzlaşma kültürü içinde
yönetilmesi ve işletilmesi imkânının ortadan kaldırıldığı, bu durumun millî
ekonominin zarara uğramasına neden olacağı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2.,
5., 7., 10., 48., 123., 135., 166. ve 167. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. 3. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 104. 4737 sayılı Kanun’un 4/D maddesinin birinci
fıkrasında kimlerin yönetim şirketi kurabilmek için ortak olabileceği
belirlenmiştir. Bu kişilerin yönetici şirketi kurmak istemesi ise tek başına
yetmemekte, başvuran kişiler arasından endüstri bölgelerinin kurulacağı il
sınırları içinde varsa sanayi odaları yoksa ticaret ve sanayi odası veya
Bakanlıkça belirlenen kişiler arasına girmek gerekmektedir. 105. Anılan fıkrada kimlerin kurucu ortak olacağı
belirtilmiş ise de kurucu ortak olmak için talepte bulunanlar arasından
Bakanlıkça kurucu ortak olarak kabul edileceklerin hangi ölçüte göre
belirleneceği konusunda herhangi bir belirleme yapılmamıştır. Kuralda kurucu
ortak olarak belirlenecek kişilerde hangi nitelik ya da niteliklerin aranacağı
hususundaki takdir yetkisi bütünüyle Bakanlığa bırakılmıştır (benzer bir
değerlendirme için bkz. AYM, E.2020/30, K.2023/12, 25/1/2023, § 172).
Dolayısıyla kuralda Bakanlığa tanınan yetkiyle ilgili genel çerçevenin
çizilmediği, temel ilke ve esasların belirlenmediği anlaşılmaktadır. 106. Bu itibarla yönetici şirkete kurucu ortak olabilecek
gerçek ve tüzel kişilerin seçimi konusundaki ölçütlere ilişkin yasal çerçeve
belirlenmeksizin yürütme organına sınırları ve kapsamı belirli olmayan bir
yetki tanıyan kuralın belirlilik ilkesiyle bağdaştığı söylenemez. 107. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 2. maddesine
aykırıdır. İptali gerekir. Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ve Metin KIRATLI bu görüşe katılmamışlardır. Kural, Anayasa’nın 2. maddesine aykırı
görülerek iptal edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 5.,
7., 10., 48., 123., 135., 166. ve 167. maddeleri
yönünden incelenmemiştir. V. İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU 108. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “ Kanun,
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da
bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte
yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe
gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede
yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez. ” denilmekte, 6216 sayılı
Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanmak
suretiyle Anayasa Mahkemesinin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’de
yayımlandığı günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir
yılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir. 109. 7419 sayılı
Kanun’un 10. maddesiyle 4737 sayılı Kanun’un 4/D maddesinin değiştirilen ikinci fıkrasında
yer alan “ ...veya Bakanlıkça… ” ibaresinin iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu
yararını ihlal edecek nitelikte görüldüğünden Anayasa’nın 153. maddesinin
üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası
gereğince bu ibareye ilişkin iptal hükmünün kararın Resmî Gazete’de
yayımlanmasından başlayarak dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür. VI. YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ 110. Dava dilekçesinde özetle, dava
konusu kuralların uygulanması hâlinde
telafisi güç veya imkânsız zararların doğabileceği belirtilerek yürürlüklerinin
durdurulmasına karar verilmesi talep edilmiştir. 20/10/2022 tarihli ve 7419 sayılı Endüstri Bölgeleri
Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un; A. 10. maddesiyle 9/1/2002 tarihli ve 4737 sayılı Endüstri Bölgeleri
Kanunu’nun 4/D maddesinin değiştirilen
ikinci fıkrasında yer alan “ ...veya Bakanlıkça... ” ibaresine yönelik iptal hükmünün yürürlüğe girmesinin ertelenmesi
nedeniyle bu ibareye ilişkin yürürlüğün
durdurulması talebinin REDDİNE, B. 1. 3.
maddesiyle 4737 sayılı Kanun’un 3/A maddesinin dördüncü fıkrasına eklenen “ ...bağımsız
ve sürekli nitelikte... ” ibaresine, 2. 4. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un 3/B maddesinin yürürlükten kaldırılmasına, 3. 5. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un; a. 4. maddesinin
ikinci fıkrasının değiştirilen üçüncü cümlesinde yer alan “ ...bağımsız ve
sürekli... ” ibaresine, b. 4. maddesine
eklenen; i. Üçüncü
fıkranın; (1). Birinci
cümlesinde yer alan “ ...üzerindeki muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç
bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ” ibaresine , (2). İkinci
cümlesinde yer alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ” ibaresine , ii. Dördüncü
fıkranın; (1). Birinci
cümlesinde yer alan “ ...üzerindeki muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç
bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ” ibaresine, (2). İkinci
cümlesinde yer alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ” ibaresine , (3). Üçüncü
cümlesinde yer alan “ ...kiraya verebilir... ” ve “ ...satabilir. ”
ibarelerine , 4. 6. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un 4/A maddesine eklenen dördüncü fıkrada yer alan “ ...veya
yaptırılır. ” ibaresine, yönelik iptal talepleri 5/12/2024 tarihli ve E.2022/158,
K.2024/206 sayılı kararla reddedildiğinden bu ibarelere
ve yürürlükten kaldırmaya ilişkin yürürlüğün durdurulması taleplerinin
REDDİNE, 5/12/2024 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. VII. HÜKÜM 20/10/2022 tarihli ve 7419 sayılı Endüstri Bölgeleri
Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun’un; A. 3. maddesiyle 9/1/2002 tarihli ve 4737 sayılı Endüstri Bölgeleri Kanunu’nun 3/A maddesinin dördüncü fıkrasına eklenen “ ...bağımsız ve sürekli nitelikte... ” ibaresinin Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal talebinin REDDİNE OYBİRLİĞİYLE, B. 4. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un 3/B maddesinin yürürlükten kaldırılmasının Anayasa’ya aykırı olmadığına ve iptal talebinin REDDİNE
OYBİRLİĞİYLE, C. 5. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un; 1. 4. maddesinin
ikinci fıkrasının değiştirilen üçüncü cümlesinde yer alan “ ...bağımsız ve
sürekli... ” ibaresinin Anayasa’ya aykırı
olmadığına ve iptal talebinin REDDİNE OYBİRLİĞİYLE, 2. 4. maddesine
eklenen; a. Üçüncü
fıkranın; i. Birinci
cümlesinde yer alan “ ...üzerindeki muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç
bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ” ibaresinin , ii. İkinci
cümlesinde yer alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ” ibaresinin , Anayasa’ya aykırı olmadıklarına ve iptal taleplerinin
REDDİNE OYBİRLİĞİYLE, b. Dördüncü
fıkranın; i. Birinci
cümlesinde yer alan “ ...üzerindeki muhdesatın bedeli alınmaksızın rayiç
bedel üzerinden doğrudan satılabilir. ” ibaresinin, ii. İkinci
cümlesinde yer alan “ ...bedelsiz olarak devredilebilir. ” ibaresinin , iii. Üçüncü
cümlesinde yer alan “ ...kiraya verebilir... ” ve “ ...satabilir. ”
ibarelerinin , Anayasa’ya aykırı olmadıklarına ve iptal taleplerinin
REDDİNE OYBİRLİĞİYLE, Ç. 6. maddesiyle 4737
sayılı Kanun’un 4/A maddesine eklenen dördüncü fıkrada yer alan “ ...veya
yaptırılır. ” ibaresinin Anayasa’ya
aykırı olmadığına ve iptal talebinin REDDİNE OYBİRLİĞİYLE, D. 10. maddesiyle
4737 sayılı Kanun’un 4/D maddesinin değiştirilen ikinci fıkrasında yer alan “ ...veya
Bakanlıkça... ” ibaresinin Anayasa’ya
aykırı olduğuna ve İPTALİNE, Muhterem İNCE, Yılmaz AKÇİL, Ömer ÇINAR ile Metin
KIRATLI’nın karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA , iptal hükmünün Anayasa’nın
153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3)
numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK
DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE OYBİRLİĞİYLE, 5/12/2024 tarihinde
karar verildi. Başkan Kadir ÖZKAYA Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Basri BAĞCI Üye Engin YILDIRIM Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Recai AKYEL Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Selahaddin MENTEŞ Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE Üye Yılmaz AKÇİL Üye Ömer ÇINAR Üye Metin KIRATLI KARŞI OY Sayın Mahkemece çoğunluk tarafından benimsenen görüş
uyarınca 7419 sayılı Endüstri Bölgeleri Kanunu’nda Değişiklik Yapılmasına
İlişkin Kanunun 10. maddesi ile değiştirilen 4737 sayılı Kanunun 4/D maddesinin
ikinci fıkrasında yer alan “veya Bakanlıkça” ibaresinin iptaline karar verilmiştir.
Aşağıda belirttiğimiz gerekçeler ile söz konusu ibarenin Anayasa’ya aykırı
olmadığı kanaatinde olduğumuzdan Sayın çoğunluğun iptal yönündeki görüşüne
katılmıyoruz. 4737 sayılı Kanunun 1/g maddesinde yönetici şirket “Bu
Kanuna uygun ve anonim şirket olarak kurulan, bölgenin yönetimi ve
işletilmesinden sorumlu şirket” olarak tanımlanmıştır. Yine aynı Kanunun 3.
maddesinin ilk fıkrasında Bakanlığın, kurum ve kuruluşlar veya yönetici
şirketin başvurusuna istinaden veya resen yer seçimi yapmak suretiyle endüstri
bölgelerinin kurulması veya kurulu bölgelere ilave alan önerisinde
bulunabileceği, Bakanlıkça belirlenen alanlarda, Cumhurbaşkanınca endüstri
bölgelerinin kurulmasına veya alan ilavesine izin verilebileceği, belirlenen
alanların Cumhurbaşkanlığına sunulmasından önce yönetici şirketin kurulmuş
olmasının zorunlu olduğu belirtilmiştir. 4737 sayılı Kanunun 4/D maddesinin ilk fıkrasında
yönetici şirketin hangi kurum ve kuruluşlar tarafından kurulacağı veya kurulmuş
olan bir şirkete iştirak edebileceği düzenlenmiştir. Söz konusu maddeye göre,
“Bölgenin yönetimi ve işletmesinden sorumlu yönetici şirkete, Türkiye Odalar ve
Borsalar Birliğine bağlı odalar, yerel yönetimler, bankalar ve finans
kurumları, bölgede sınai faaliyet yürüten yerli ve yabancı özel hukuk tüzel
kişileri, konuyla ilgili vakıf, kooperatif ve dernekler, ilgili kamu
kuruluşları ve ihracatçı birlikleri kurucu ya da sonradan ortak olabilirler.
Yabancı özel hukuk tüzel kişileri 5/6/2003 tarihli ve 4875 sayılı Doğrudan
Yabancı Yatırımlar Kanunu ve ilgili mevzuat hükümleri çerçevesinde yönetici
şirkete iştirak edebilir”. 4737 sayılı Kanunun 4/D maddesinin ilk fıkrasında
hangi tüzel kişilerin ya da kuruluşların yönetici şirkete kurucu veya daha
sonra ortak olarak iştirak edebileceği belirtildikten sonra, 4/D maddesinin
ikinci fıkrasında endüstri bölgelerinde yönetici şirketin kimler tarafından
kurulabileceği sayılmıştır. Söz konusu hükme göre, “Yönetici şirket, kurum ve
kuruluşlardan gelen taleplerde başvuru sahibi tarafından; Bakanlıkça resen yapılan
çalışmalarda ise endüstri bölgesinin kurulacağı il sınırları içindeki varsa
sanayi odaları, yoksa ticaret ve sanayi odası veya Bakanlıkça belirlenen gerçek
veya tüzel kişiler tarafından kurulur”. 4737 sayılı Kanunun 4/D maddesinin ilk iki fıkrası birlikte
değerlendirildiğinde, endüstri bölgesi kurulması için öncelikle kurulması
gereken yönetici şirket 4/D maddesinin ilk fıkrasında sayılan tüzel kişilerden
ya da kurum ve kuruluşlardan talep gelmesi halinde bu kişiler, yani
başvurucular tarafından kurulacaktır. Eğer Bakanlık resen endüstri bölgesi
kurulmasını talep ederse, yönetici şirket endüstri bölgesinin kurulacağı il
sınırları içindeki varsa sanayi odası, yoksa ticaret ve sanayi odası veya
Bakanlık tarafından belirlenen gerçek veya tüzel kişiler tarafından
kurulabilecektir. Bakanlığın resen kurmak istediği endüstri bölgesinin
Cumhurbaşkanına sunulması öncesinde yönetici şirketin kurulması zorunlu
olduğundan Bakanlığın bir şekilde kurucu olarak bir gerçek ya da tüzel kişiyi
görevlendirmesi zorunlu olmaktadır. Kanunun 4/D maddesinin ilk fıkrasında
kurucu ya da sonradan ortak olabilecek tüzel kişiler sayılmış olup, Bakanlığın
kurucu olarak belirlediği tüzel kişi ilk fıkrada sayılanlardan biri
olabilecektir. Maddenin ikinci fıkrasında endüstri bölgesinin kurulacağı il
sınırları içinde varsa sanayi odaları, yoksa ticaret ve sanayi odası ile
Bakanlık arasında bir sıralama ya da öncelik belirtilmemiş olsa bile il sınırı
içindeki sanayi ya da ticaret odası kurucu olmak isterse Bakanlık tarafından
bunlara öncelik verileceği hükmün lafzi ifadesinden açıkça anlaşılmaktadır. Bakanlık tarafından kurulmak istenen bir endüstri
bölgesinde Kanunun 4/D maddesinin ilk iki fıkrasında sayılan herhangi bir tüzel
kişi veya kuruluş görev almak istemezse, teşebbüs özgürlüğü çerçevesinde
Bakanlığın bu kişileri yönetici şirketi kurmakla görevlendirme hususunda
zorlaması mümkün değildir. Bu durumda son çare olarak Bakanlığın yönetici
şirketin kurulması için gerçek ya da tüzel kişiyi görevlendirmesi kaçınılmaz
olmaktadır. Buradaki amaç yetki gasbı yapmak değil, soruna çözüm üretmektir.
Nitekim Anayasa Mahkemesi 2020/46 E., 2023/149 K. sayılı kararında (R.G. Tarih
- Sayı : 17/11/2023 – 32372), özel hukuk hükümlerine göre kurulacak şirketin
sermayesini belirleme yetkisinin Bakan’a verilmesini anayasaya aykırı
görmemiştir. Mahkeme söz konusu kararında, bu şirketlerin faaliyetlerinin özel
hukuk hükümlerine uygun olarak gerçekleştirilecek olduğu, tarafların hak ve
yükümlülükleri ile sorumlulukları başta olmak üzere şirketin yahut ortaklığın
kapsam ve mahiyetine ilişkin hususların kural olarak genel kanun niteliğindeki
6102 sayılı Kanun’a, mahiyetine uygun düştüğü ölçüde 6/12/2012 tarihli ve 6362
sayılı Sermaye Piyasası Kanunu, 19/10/2005 tarihli ve 5411 sayılı Bankacılık
Kanunu gibi özel kanunlardaki düzenlemelere tabi olacağı, (Benzer yönde bkz.
AYM, E.2019/96, K.2022/17, 24/2/2022, § 49), ...kurulacak şirketin sermayesi ve
kapsamı Bakan tarafından belirlenirken şirketin faaliyet konusunun ve yukarıda
yer verilen kanuni mevzuat kapsamında işlemler tesis edileceği de dikkate
alındığında kuralda Anayasa’nın 2. maddesi bağlamında belirsizlik bulunduğu
söylenemeyeceği (bkz. bu yönde AYM, E.2019/96, K.2022/17, 24/2/2022, § 50)
gerekçelerine yer vererek, kuralın Anayasa'nın 2. maddesine aykırı olmadığına
ve İptal talebinin reddi gerektiğine karar vermiştir. 4737 sayılı Kanun uyarınca yönetici şirket anonim şirket
olarak kurulacak ve özel hukuk hükümlerine göre faaliyet gösterecektir. Buna
göre, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 337 vd. maddeleri uyarınca anonim
şirket kurucusu olabilecek gerçek ya da tüzel kişilerin Bakanlık tarafından
belirlenmesi mümkündür. Türk Medeni Kanunu uyarınca fiil ehliyetini haiz gerçek
kişilerin, Türk Ticaret Kanunu hükümleri çerçevesinde anonim şirket kurmaları
mümkün olduğundan yönetici şirketi kurmak için belirlenecek gerçek veya tüzel
kişilerin niteliklerinin tekrardan Endüstri Bölgeleri Kanununda düzenlenmesi
gerekli ya da zorunlu değildir. Kanunun 4/D maddesinin ikinci fıkrasında
yönetici şirketin kurulması için Bakanlık tarafından gerçek ya da tüzel
kişilerin belirlenmesi son çare olarak ve Bakanlığın resen başlattığı endüstri
bölgesi projeleri için düzenlenmiş olup, bu anlamda teşebbüs özgürlüğüne bir
sınırlama getirilmediği gibi, maddede herhangi bir belirsizlik de söz konusu
değildir. Bu nedenlerle 4737 sayılı Kanunun
4/D maddesinin ikinci fıkrasında yer alan “veya Bakanlıkça” ibaresi Anayasa’ya
aykırı olmadığından söz konusu ibarenin
iptali yönündeki çoğunluk görüşüne katılmıyoruz. Üye Muhterem İNCE Üye Yılmaz AKÇİL Üye Ömer ÇINAR Üye Metin KIRATLI