ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı
: 2019/104 Karar Sayısı : 2021/3 Karar Tarihi : 14/1/2021 R.G. Tarih-Sayısı :
3/3/2021-31412 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Yargıtay Hukuk Genel Kurulu İTİRAZIN KONUSU: 17/7/1964
tarihli ve 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun mülga 62. maddesinin birinci
fıkrasında yer alan “ …çalıştığı işten ayrıldıktan sonra… ” ibaresinin
Anayasa’nın 2., 10., 48., 49. ve 60. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek
iptaline ve yürürlüğünün durdurulmasına karar verilmesi talebidir. OLAY: Sigorta başlangıç tarihinin ve yaşlılık aylığına hak kazanıldığının
tespitine karar verilmesi talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralın
Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali ve yürürlüğünün
durdurulması için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 62. maddesi
şöyledir: “ Aylığın başlangıcı: Madde 62- “Sigortalı olarak çalıştığı işten
ayrıldıktan sonra yazılı istekte bulunan ve yaşlılık aylığına hak kazanan
sigortalıya bu isteğinden sonraki aybaşından başlanarak yaşlılık aylığı
bağlanır. Erken yaşlanmış olması dolayısiyle yaşlılık aylığına hak
kazanan sigortalının bu husustaki raporunun tarihi, yazılı isteğini takibeden
takvim ayından sonraki bir tarih ise, yaşlılık aylığı, raporun tarihinden
sonraki aybaşından başlanarak verilir. Yukarıki fıkralara göre aylığının ödenmesine başlanacağı
tesbit edilen tarihte hastalık sigortasından geçici iş göremezlik ödeneği
almakta olan sigortalının yaşlılık aylığı geçici iş göremezlik ödeneği verilme
süresinin sona erdiği tarihten sonraki ay başından başlar. Şu kadar ki,
bağlanacak yaşlılık aylığı sigortalının hastalık sigortasından almakta olduğu
geçici iş göremezlik ödeneğinin aylık tutarından fazla ise, aradaki fark,
yukarıdaki fıkralara göre tesbit edilecek tarihten başlanarak verilir.” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Recep
KÖMÜRCÜ, Serdar ÖZGÜLDÜR, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN, Celal
Mümtaz AKINCI, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Kadir ÖZKAYA, Rıdvan GÜLEÇ, Recai
AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU ve Selahaddin MENTEŞ’in
katılımlarıyla 14/11/2019 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik
bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma talebinin esas
inceleme aşamasında karara bağlanmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Alparslan KOÇAK
tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü,
dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve diğer
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. İtirazın Gerekçesi 3. Başvuru
kararında özetle; itiraz konusu kuralın sosyal hukuk devleti ilkesiyle
bağdaşmadığı, sigortalının yaşlılık aylığı talebinde bulunduğu sırada yaşamsal
ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla çalışma hayatına devam edebilmesinin sosyal
hukuk devletinin amacıyla uyumlu olduğu, kuralın yaşlılık aylığı talebinde
bulunabilmek için çalışılmakta olan işten ayrılmayı öngörmesi nedeniyle çalışma
hak ve özgürlüğünü ihlal ettiği, 29/4/1986 tarihli ve 3279 sayılı Kanun’la
yapılan değişiklikle yaşlılık aylığı bağlananların sosyal güvenlik destek primi
ödemek suretiyle hem aylık almalarının hem de çalışmalarının mümkün olduğu, bu
durumda yaşlılık aylığı için işten ayrılma koşulunun aranmasının bir öneminin
kalmadığı, nitekim itiraz konusu kuralla öngörülen şekli şartı yerine getirmek için
sigortalının çalıştığı işten çıkışını yaptırıp yazılı tahsis talebinde
bulunduktan sonra sosyal güvenlik destek primi ödemek suretiyle ertesi gün
işbaşı yapabileceği, koşulları taşıyan sigortalıya mevzuat uyarınca tahsis
talebinden itibaren üç ay içinde Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından
aylığın bağlanması gerektiği ancak uygulamada bu sürenin çok daha uzun olduğu,
bu durumda kural uyarınca işten ayrılmış olan sigortalının aylık bağlanıncaya
kadar hiçbir gelirinin olmayacağı, hizmet akdi ile çalışanların da Emekli
Sandığı iştirakçileri gibi çalıştıkları işten ayrılmaksızın talepte
bulunabilmelerinin ve talebin kabul edildiği tarihe kadar çalışabilmelerinin
eşitlik ilkesine uygun olacağı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2., 10., 48.,
49. ve 60. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. B. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 4. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca
kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 13. maddesi yönünden de incelenmiştir. 5. 506
sayılı Kanun’un mülga 62. maddesinin birinci fıkrasında sigortalı olarak
çalıştığı işten ayrıldıktan sonra yazılı istekte bulunan ve yaşlılık aylığına
hak kazanan sigortalıya, bu isteğinden sonraki aybaşından başlanarak yaşlılık
aylığı bağlanacağı öngörülmüş olup anılan fıkrada yer alan “ …çalıştığı işten
ayrıldıktan sonra… ” ibaresi itiraz konusu kuralı oluşturmaktadır. 6. Anayasa’nın 60. maddesinde “ Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir./ Devlet, bu güvenliği
sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar.” denmektedir. Buna göre sosyal güvenlik
herkes için bir hak ve bunu gerçekleştirmek devlet için bir görevdir. 7. Sosyal güvenlik; bireylerin istek ve
iradeleri dışında oluşan sosyal risklerin kendilerinin ve geçindirmekle yükümlü
oldukları kişilerin üzerindeki gelir azaltıcı ve harcama artırıcı etkilerinin
en aza indirilmesi, ayrıca sağlıklı ve asgari hayat standardının güvence altına
alınmasıdır. Bu güvencenin gerçekleştirilebilmesi için sosyal güvenlik
kuruluşları oluşturularak kişilerin yaşlılık, hastalık, malullük, kaza ve ölüm
gibi sosyal risklere karşı asgari yaşam düzeylerinin korunması amaçlanmaktadır.
Kişilere sağlanan bu anayasal güvencelerin yaşama geçirilebilmesi için devlet,
tüm çalışanlara sosyal güvenlik hakkını sağlamak ve bunun için gerekli
önlemleri almakla yükümlüdür. 8. Hizmet akdine bağlı olarak çalışan sigortalının
yaşlılık aylığına hak kazanabilmesi için yaş, prim gün sayısı ve sigortalılık
süresi şartlarının yanı sıra yazılı olarak tahsis talebinde bulunmadan önce
kural uyarınca çalıştığı işten ayrılması gerekmektedir. 9. Yaşlılık aylığı sigortalıya uzun
vadeli sigorta kollarından ömür boyu ödeme vadeden bir sigorta türü olup sosyal
güvenlik hakkı kapsamındadır. Aylık tahsis talebinde bulunabilmek için birtakım
koşulların öngörülmesi, söz konusu hakkı sınırlamaktadır. Bu itibarla hizmet
akdiyle çalışanlar bakımından yaşlılık aylığı tahsis talebinde bulunabilmek
için itiraz konusu kural uyarınca aranan işten ayrılmış olma, bir başka deyişle
aktif çalışma hayatını sona erdirme koşulunun da bu çerçevede bir sınırlama
olduğu açıktır. 10. Anayasa’nın 13. maddesinde “ Temel
hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili
maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir.
Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve
lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. ”
denilmektedir. Buna göre temel hak ve özgürlüklere sınırlama getiren kanuni
düzenlemelerin Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olması
gerekir. 11. Anayasa’nın 60. maddesinde, sosyal
güvenlik hakkı için herhangi bir sınırlama nedeni öngörülmemiş olmakla birlikte
özel sınırlama nedeni öngörülmemiş hakların da hakkın doğasından kaynaklanan
bazı sınırlarının bulunduğu kabul edilmektedir. Öte yandan Anayasa’nın başka
maddelerinde yer alan hak ve özgürlükler ile devlete yüklenen ödevler, özel
sınırlama sebebi gösterilmemiş hak ve özgürlüklere sınır teşkil edebilir. 12. Devletin sosyal güvenlik hakkını
sağlamak amacıyla gerekli teşkilatı kurma yükümlülüğü kapsamında oluşturulan
SGK sosyal güvenlikle ilgili kanunları uygulamakla görevlidir. Bu görevin ifasının
kişilerin sigortalılık statü ve haklarının belirlenmesi ve sağlanması için
belirli bir düzenin varlığını gerektirdiği açıktır. Sigortalıya yaşlılık aylığı
bağlanması durumunda kural olarak fiilî çalışmanın son bulacak ve aktif çalışan
statüsünün değişecek olması nedeniyle bu hususun sigortalı kayıtlarına
işlenmesi gerekmektedir. Kuralla sigortalıya yaşlılık aylığı bağlanması için
SGK’ya yazılı başvurudan önce çalışılan işten ayrılma koşulunun öngörülmesi
suretiyle sigortalılık statüsünde meydana gelen değişikliğin işyeri ile SGK
kayıtlarına sağlıklı olarak işlenmesi ve böylece sosyal güvenlik sisteminin
düzenli bir şekilde işleyişinin sağlanması amaçlanmaktadır. Dolayısıyla kuralla
getirilen sınırlamanın hakkın doğasından kaynaklandığı, bu yönüyle anayasal
açıdan meşru bir amaca dayandığı anlaşılmaktadır. 13. Anayasa’nın 13. maddesinde yer alan
ölçülülük ilkesi elverişlilik , gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen
sınırlamanın ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, gereklilik ulaşılmak istenen amaç bakımından sınırlamanın zorunlu olmasını diğer bir
ifadeyle aynı amaca daha hafif bir sınırlama ile ulaşılmasının mümkün
olmamasını, orantılılık ise hakka getirilen sınırlama ile ulaşılmak
istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade
etmektedir. 14. Kuralın yürürlüğe girdiği tarih
itibarıyla yaşlılık aylığı bağlanan sigortalıların yeniden çalışmaya
başlamaları hâlinde aylıkları kesilirken 506 sayılı Kanun’un mülga 63.
maddesinde 3279 sayılı Kanun’la yapılan değişiklikle yaşlılık aylığı alanlara
talep etmeleri ve kendilerinden sosyal güvenlik destek primi kesilmesi şartıyla
hem yaşlılık aylığı alma hem de aktif çalışmaya başlama imkânı getirilmiştir.
Sigortalının çalıştığı işten ayrılmadan da pasif sigortalı statüsüne
geçirilerek prim ödemelerinin buna göre düzenlenmesinin sosyal güvenlik
sisteminin düzenli işleyişi üzerinde olumsuz bir etkisinin olacağı söylenemez.
Mülga maddenin ilk hâlinde bulunmayan bu yeni imkân karşısında itiraz konusu
kuralla kişinin yaşlılık aylığı tahsis talebinde bulunabilmesi için işten
ayrılma şartının öngörülmesinin sosyal güvenlik sisteminin düzenli işleyişini
sağlama bakımından elverişli bir sınırlama olduğundan bahsedilemez. 15. Bir hakka getirilen sınırlamanın
gerekli kabul edilebilmesi için ulaşılmak istenen amaç bakımından getirilen
önlemin zorunlu olması, diğer bir ifadeyle aynı amaca daha hafif bir sınırlama
ile ulaşılmasının mümkün olmaması gerekir. Yaşlılık aylığı tahsis talebinde
bulunan sigortalının ya da SGK’nın tahsis talebinde bulunulduğunu işverene
bildirmesi ve SGK ile işveren kayıtlarının buna göre düzenlenmesi mümkündür.
Sigortalının yaşlılık aylığı tahsis talebinde bulunmadan önce çalıştığı işten
fiilen ayrılmasını gerektirmeyecek daha hafif nitelikteki tedbirlerle de sosyal
güvenlik sisteminin düzenli bir şekilde işleyişinin sağlanması amacına
ulaşılabileceği gözetildiğinde kuralla öngörülen sınırlamanın anılan amaca
ulaşma bakımından gerekli olmadığı da anlaşılmaktadır. 16. Öte yandan 506 sayılı Kanun’un mülga 31. maddesinin birinci fıkrası
ile 31/5/2006 tarihli ve 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık
Sigortası Kanunu’nun 42. maddesinde yaşlılık aylığı bağlanacak sigortalıların
tahsis taleplerine SGK tarafından gerekli belgelerin ve incelemelerin
tamamlandığı tarihten itibaren en geç üç ay içinde yazılı olarak cevap
verilmesi öngörülmüştür. İtiraz
konusu kural uyarınca sigortalının yaşlılık aylığı talebinde bulunabilmesi için
işten ayrılması gerektiği gözetildiğinde kural, sigortalının söz konusu üç
aylık dönemi herhangi bir gelir elde etmeksizin geçirmek zorunda kalmasına
neden olmaktadır. Her ne kadar daha sonra aylık bağlandığında sigortalıya aylık
bağlanmayan dönemlerin ödemesi yapılabilmekte ise de bu durum sigortalının
aylar boyunca ekonomik olarak hiçbir gelir elde edememesinin neden olduğu
mağduriyetleri tümüyle ortadan kaldırmamaktadır. Dolayısıyla kuralın getirdiği
sınırlamanın sonuçları itibarıyla orantılı olduğundan da bahsedilemez. 17. Açıklanan nedenlerle
kural, Anayasa’nın 13. ve 60.
maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. 18. Kural, Anayasa’nın 13.
ve 60. maddelerine aykırı görülerek iptal
edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 10. maddesi
yönünden incelenmemiştir. Kuralın Anayasa’nın 2., 48. ve 49. maddeleriyle ilgisi
görülmemiştir. IV. YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI TALEBİ 19. Başvuru
kararında özetle; itiraz konusu kuralın u ygulanması hâlinde telafisi güç veya
imkânsız zararların doğabileceği belirtilerek yürürlüğünün
durdurulmasına karar verilmesi talep edilmiştir. 17/7/1964 tarihli ve 506 sayılı Sosyal Sigortalar
Kanunu’nun mülga 62. maddesinin birinci fıkrasında yer alan “…çalıştığı
işten ayrıldıktan sonra…” ibaresine yönelik
yürürlüğün durdurulması talebinin koşulları oluşmadığından REDDİNE 14/1/2021
tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. V. HÜKÜM 17/7/1964 tarihli ve
506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu’nun mülga 62. maddesinin birinci fıkrasında
yer alan “…çalıştığı işten ayrıldıktan sonra…” ibaresinin Anayasa’ya
aykırı olduğuna ve İPTALİNE 14/1/2021
tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü
  ARSLAN Başkanvekili Hasan
  Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Kadir
  ÖZKAYA Üye Engin
  YILDIRIM Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Muammer
  TOPAL Üye M.
  Emin KUZ Üye Rıdvan
  GÜLEÇ Üye Recai
  AKYEL Üye Yusuf
  Şevki HAKYEMEZ Üye Selahaddin
  MENTEŞ Üye Basri
  BAĞCI