ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2001/412 Karar Sayısı : 2002/95 Karar Günü : 22.10.2002 Resmi Gazete tarih/sayı:27.03.2003/25061 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Danıştay Onuncu
Dairesi İTİRAZIN KONUSU : 20.12.2000 günlü, 4611
sayılı "2001 Malî Yılı Bütçe Kanunu"nun 65. maddesinin (b)
fıkrasının, Anayasa'nın 87., 88., 161. ve 162. maddelerine aykırılığı savıyla
iptali istemidir. I- OLAY İzmir Limanında kılavuzluk ve römorkaj hizmeti vermekte olan
davacının, elde ettiği aylık gayri safi hasılatın % 6.5'ini Malmüdürlüğüne
yatırması gerektiği yönündeki işlemin dayanağını oluşturan Maliye Bakanlığı
Muhasebat Genel Müdürlüğünün 23.3.2001 günlü, 82 sıra nolu Genelgesinin iptali
istemiyle açtığı davada, 2001 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun 65. maddesinin (b)
fıkrasının Anayasa'ya aykırılık savını ciddî bulan Danıştay Onuncu Dairesi
iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 4611 sayılı 2001 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun itiraz konusu kuralı
da içeren 65. maddesi şöyledir : "MADDE 65.- a) İrtifak hakkı
verilen özel iskelelerden alınan nispi kira bedellerinin yarısı bütçenin (B) işaretli
cetveline gelir, diğer yarısı da özel gelir kaydedilir. Özel gelir kaydedilen
miktarın yarısı denizcilik ve liman hizmetlerini geliştirmek üzere Denizcilik
Müsteşarlığı bütçesine, yarısı da milli emlak hizmetlerini geliştirmek amacıyla
Maliye Bakanlığı bütçesine özel ödenek kaydolunur. Ulaştırma Bakanlığı, Demiryolları, Limanlar ve Hava Meydanları
İnşaatı Genel Müdürlüğü tarafından konsolide bütçe dışındaki kurum ve
kuruluşlar ile özel ve tüzel kişiler adına yapılacak deniz dibi taramaları,
hidrolik merkezde yapılan hidrolik ve bilgisayar modelleri, Araştırma
Dairesince yapılacak her türlü deney ve araştırma, proje ve şartname
onaylanması için alınacak bedellerin yarısını bütçenin (B) işaretli cetveline
gelir, diğer yarısını da özel gelir kaydetmeye, özel gelir kaydedilen miktarın
yarısını Demiryolları, Limanlar ve Hava Meydanları İnşaatı Genel Müdürlüğünce
gerçekleştirilecek altyapı tesislerinin onarımları ile ulaştırma hizmetlerini
geliştirmek üzere Ulaştırma Bakanlığı bütçesine, diğer yarısı da milli emlak
hizmetlerini geliştirmek amacıyla Maliye Bakanlığı bütçesine özel ödenek
kaydolunur. Yukarıda belirtilen hükümlere göre özel gelir ve ödenek kaydedilen
miktarların önceki yıllarda kullanılmayan kısmı cari yıl bütçesine
devredilebilir. Telekomünikasyon hizmetleri veren işletmecilerden Katma Değerli
Telekomünikasyon Hizmetleri Lisans Yönetmeliğinin 25 inci maddesi uyarınca
lisans veya ruhsat ücretleri üzerinden tahsil edilerek Merkez Saymanlık
Müdürlüğü hesaplarına intikal ettirilen % 0.05 (onbinde beş) oranındaki katkı
payları; bütçenin (B) işaretli cetveline özel gelir kaydedilir. Özel gelir
kaydedilen bu miktarlar, Ulaştırma Bakanlığı hizmetlerinde kullanılmak üzere
(personel giderleri hariç) anılan Bakanlık bütçesine özel ödenek kaydolunur. b) Kılavuzluk ve römorkaj hizmetleri vermekte olan kamu ve özel
kurum ve kuruluşların bu hizmetlerinden elde ettikleri aylık gayrisafi
hasılattan yüzde altıbuçuk (% 6.5) oranında pay alınır. Bu pay, en geç tahsil
edildiği ayı takip eden ay sonuna kadar ilgili saymanlığa yatırılır. Yatırılan
miktarın yarısı bütçenin (B) işaretli cetveline gelir kaydedilir.
Diğer yarısı Denizcilik Müsteşarlığı'nın merkez ve taşra birimlerinin
faaliyetlerinin gerektirdiği personel hariç her türlü harcamalarında
kullanılmak üzere, bu Müsteşarlık bünyesindeki döner sermaye bütçesi hesabına
aktarılır" B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Başvuru kararında Anayasa'nın 87., 88., 161. ve 162. maddelerine
dayanılmış, 73. ve 89. maddeleri ile de ilgili görülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Mustafa BUMİN,
Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, Rüştü
SÖNMEZ, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN ve Enis TUNGA'nın
katılmalarıyla 6.11.2001 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, "dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine oybirliğiyle" karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu yasa kuralı, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların
gerekçeleriyle diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: 4611 sayılı 2001 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun 65. maddesinin itiraz
konusu (b) fıkrasında, kılavuzluk ve römorkaj hizmeti vermekte olan kamu ve
özel kurum ve kuruluşların bu hizmetlerinden elde ettikleri aylık gayrisafi
hasılatın % 6.5'inin Hazine payı olarak alınması öngörülmüştür. Başvuru kararında, bütçe yasalarının görüşülme usul ve esaslarının
diğer yasalardan ayrı olarak Anayasa'da gösterildiği, bütçe yasalarına bütçeyle
ilgili hükümler dışında hiçbir hükmün konulamayacağı, bu nedenle, 2001 Malî
Yılı Bütçe Kanunu'nun 65. maddesinin (b) fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğu
ileri sürülmüştür. Anayasa'ya aykırılık iddiasında bulunan Mahkeme, başvuru kararında
itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 87., 88., 161. ve 162. maddelerine
aykırılığını ileri sürmekte ise de, 2949 sayılı "Anayasa Mahmkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun"un 29. maddesi uyarınca
Anayasa Mahkemesi ileri sürülen gerekçelerle bağlı olmadığından, Anayasa'nın
ilgili görülen 73. ve 89. maddeleri yönünden de inceleme yapılmıştır. Anayasa'nın 87. maddesinde, Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin görev
ve yetkileri yasa koymak, değiştirmek ve kaldırmak yanında bütçe yasa
tasarısını görüşmek ve kabul etmek olarak belirtilmiştir. Bütçe yasalarıyla
diğer yasalar arasında yapılan bu ayrım karşısında herhangi bir yasa ile
düzenlenmesi gereken bir konunun bütçe yasası ile düzenlenmesine veya herhangi
bir yasada yer alan hükmün bütçe yasaları ile değiştirilmesine ve
kaldırılmasına imkan bulunmamaktadır. Anayasa'nın 88. ve 89. maddelerinde yasa tasarı ve tekliflerinin
Türkiye Büyük Millet Meclisi'nce görüşülmesi usul ve esasları ile yayımlanması
düzenlenirken, bütçe yasa tasarılarının görüşülme usul ve esasları 162. maddede
ayrıca belirtilmiştir. Bu maddeye göre, bütçe yasa tasarılarının görüşülmesinde
ayrı bir yöntem kabul edilmiş, Genel Kurul'da üyelerin gider artırıcı veya
gelir azaltıcı tekliflerde bulunmaları önlenmiştir. Anayasa'nın 89. maddesinde
de, Cumhurbaşkanı'na bütçe yasalarını bir daha görüşülmek üzere TBMM'ne geri
gönderme yetkisi tanınmamıştır. Öte yandan, Anayasa'nın 163. maddesinde,
bütçelerde değişiklik yapılabilmesi esasları ayrıca düzenlenmiş, Bakanlar
Kurulu'na kanun hükmünde kararname ile bütçede değişiklik yapma yetkisi
verilmemiştir. Anayasa'da birbirinden tamamen ayrı ve değişik biçimde düzenlenen
bu iki yasalaştırma yönteminin doğal sonucu olarak birinin konusuna giren bir
işin, ötekiyle ilgili yöntemin uygulanması ile düzenlenmesi, değiştirilmesi
veya kaldırılması mümkün bulunmamaktadır. Anayasa'nın 161. maddesinin son fıkrasında, "Bütçe kanununa
bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz" denilmektedir.
Maddenin gerekçesinde de belirtildiği gibi, bütçe yasalarının öteki yasalardan
ayrı olmaları nedeniyle, bir yasa kuralı nasıl aynı nitelikte bir yasa
kuralıyla değiştirilebilirse bütçe yasalarının da aynı yöntemle hazırlanmış ve
kabul edilmiş bir bütçe yasası ile değiştirilmesi gerekir. Yasa konusu
olabilecek bir kuralı kapsamaması koşuluyla "bütçe ile ilgili hükümler"
ifadesi de bütçeyi açıklayıcı, uygulanmasını kolaylaştırıcı nitelikte
düzenlemeler olarak değerlendirilmelidir. Bir yasa kuralının bütçeden gider yapmayı ya da bütçeye gelir
sağlamayı gerektirir nitelikte bulunması, mutlak biçimde "bütçeyle ilgili
hükümlerden" sayılmasına yetmez. Her yasada gidere neden olabilecek
değişik türde kurallar bulunabilir. Böyle kuralların bulunmasıyla örneğin,
yargı, savunma, eğitim, sağlık, tarım, ulaşım vb. kamu hizmeti alanlarına
ilişkin yasaların bütçeyle ilgili hükümler içerdiği kabul edilirse, bu
konulardaki yasaların değiştirilip kaldırılması içinde bütçe yasalarına
hükümler koymak yoluna gidilebilir. Oysa, bu tür yasa düzenlemeleri, bütçenin
yapılması ve uygulanması yöntemiyle ilişkisi bulunmayan, yasakoyucunun başka
amaçla ve bütçe yasalarından tümüyle değişik yöntemlerle gerçekleştirilmesi
gereken yasama işlemleridir. 161. maddedeki "bütçeyle ilgili hüküm"
ibaresine dayanılarak, gider ya da gelirle ilgili bir konuyu olağan bir yasa
yerine bütçe yasası ile düzenlemek, Anayasa'nın 88. ve 89. maddelerini bu tür
yasalar bakımından uygulanamaz duruma düşürmektedir. Anayasa'nın 161. ve 162. maddelerinin getiriliş amacı, bütçe
yasalarında yıllık bütçe kavramı dışındaki konulara yer vermemek, böylece bütçe
yasalarını ilgisiz kurallardan uzak tutarak kendi yapısı içinde
bütünleştirmektir. Anayasa'nın 73. maddesinde vergi, resim, harç ve benzeri malî
yükümlülüklerin kanunla konulacağı, değiştirileceği veya kaldırılacağı
belirtilmiş olup, maddede geçen kanun sözcüğünün bütçe kanunları dışındaki
diğer kanunları ifade ettiği açıktır. 2001 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun 65. maddesinin itiraz konusu (b)
fıkrasıyla öngörülen, kılavuzluk ve römorkaj hizmeti vermekte olan kamu ve özel
kurum ve kuruluşların bu hizmetlerinden elde ettikleri aylık gayrisafi
hasılatın % 6.5'inin Hazine payı olarak alınması şeklindeki malî nitelikli
yükümlülüğün de ancak olağan kanunlarla getirilmesi mümkündür. Bu itibarla, bütçeyle ilgisi bulunmaması nedeniyle, diğer
yasalarla düzenlenmesi gereken bir konunun bütçe yasasıyla düzenlenmesi
Anayasa'nın 73., 87., 88., 89., 161. ve 162. maddelerine aykırılık
oluşturduğundan itiraz konusu kuralın iptali gerekir. VI- SONUÇ 20.12.2000 günlü, 4611 sayılı "2001 Malî Yılı Bütçe
Kanunu"nun 65. maddesinin (b) fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve
İPTALİNE, 22.10.2002 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Enis TUNGA Üye Mehmet ERTEN