ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı: 1991/10 Karar Sayısı: 1991/14 Karar Günü: 6.6.1991 R.G. Tarih-Sayı :17.09.1995-22407 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Bünyan Asliye Ceza Mahkemesi. İTİRAZIN KONUSU : 4.1.1961 günlü, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu'nun
360. maddesine, 3.12.1988 günlü, 3505 sayılı Yasa'nın 9. maddesiyle eklenen
ikinci fıkranın Anayasa'nın 10. maddesine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Sanığın, ayrı günlerde, iki kez irsaliyesi düzenlenmeksizin taşıma
işlemlerine girişerek 213 sayılı Yasa'ya aykırı davranışta bulunmaktan eylemine
uyan aynı yasanın 358. maddenin birinci fıkrası yoluyla 360. maddesi uyarınca
cezalandırılması için açılan kamu davasında mahkemece bu maddenin ikinci
fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğu görüşü ve iptal istemiyle doğrudan Anayasa
Mahkemesi'ne başvurulmuştur. III- YASA METİNLERİ A. İptali İstenilen Yasa Kuralı 4.1.1961 günlü, 213 sayılı Vergi Usul Yasası'nın 360. maddesine,
3.12.1988 günlü, 3505 sayılı Yasa'nın 9. maddesiyle eklenen ikinci fıkra
şöyledir : "Kaçakçılığa teşebbüs nedeniyle hükmolunan hapis cezasının
paraya çevrilmesine hükmolunması halinde, para cezası tutarının hesabında;
hapis cezasının her bir günü için sanayi sektörü için belirlenen, yürürlükteki
asgari ücretin bir aylık tutarının yarısı esas alınır." B. Dayanılan Anayasa Kuralı İptal gerekçesinde dayanılan Anayasa kuralı şudur: "MADDE10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce,
felsefî inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun
önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak hareket etmek zorundadırlar." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca Necdet
DARICIOĞLU, Yekta Güngör ÖZDEN, Servet TÜZÜN, Mustafa ŞAHİN, İhsan PEKEL,
Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Erol CANSEL, Yavuz NAZAROĞLU, Güven DİNÇER ve
Haşim KILIÇ'ın katılmalarıyla 26.3.1991 gününde yapılan ilk inceleme
toplantısında; dosyada eksiklik olmadığından işin esasının incelenmesine
oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, iptali
istenilen yasa kuralı ile dayanılan Anayasa kuralı, bunların gerekçeleri ve
öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : A. VERGİ SUÇ VE CEZALARI HAKKINDA GENEL AÇIKLAMA Kamu hizmetlerinin yerine getirilebilmesi vergi yükümlülüğünün
zamanında ve eksiksiz ödenmesi ile gerçekleşir. Vergi yasaları gereklerinin
zamanında ve kurallarına uygun yerine getirilmesi ve böylece yasaların
etkinliğini sağlamak içinde vergi suç ve cezalarına yer verilmiştir. Vergi suç ve cezalarına ilişkin kurallar esas olarak 213 sayılı
Vergi Usul Yasası'nda düzenlenmiştir. Bu düzenlemede, vergi ödevinin gerekleri
yanında ceza hukukunun ilkeleride gözönünde bulundurulmuştur. Yasa'nın
344.-376. maddelerinde vergi suç ve cezalarına yer verilmiştir. Bu maddelerde
öngörülen suç ve cezalarda yasallık ilkesi belirgin biçimde kendini gösterir. Vergi Usul Yasası'nın 344. maddesinin 7.-9. bentlerinde sayılan
kaçakçılık, ağır kusur, kusur ve usulsüzlük eylemleri ile bu eylemler için
Yasa'nın 344., 345., 349., 351.-354. maddelerinde öngörülen yaptırımlar vergi
dairesi tarafından saptanır ve uygulanır. Bu eylemlerin yaptırımı olan para ve
işyeri kapatma cezaları vergi idaresi tarafından uygulanan idarînitelikte
cezalardır. Vergi Usul Yasası'nın 358.-363. maddelerinde yer alan kaçakçılık,
kaçakçılığa teşebbüs eylemleri ile bilgi vermekten çekinme, vergi gizliliğinin
ihlâli, yükümlünün özel işlerini görme eylemleri ise ceza hukuku anlamında suç
oluştururlar. Bu eylemlerin saptanması ve Yasada öngörülen yaptırımların
uygulanması ceza mahkemesinin görev alanına girer. Ceza yaptırımı öngörülen bu
tür eylemler için ceza mahkemesinin görevli olması kişiler yönünden bir güvence
oluşturur. Nitekim, Vergi UsulYasası bu eylemler ve bunlar için öngörülen
yaptırımları "ceza mahkemelerince yargılanacak suçlar ve cezalar"
başlığı altında düzenlemiştir. B. İTİRAZ KONUSU KURALIN ANLAM VE KAPSAMI 647 sayılı "Cezaların İnfazı Hakkında Kanun"un değişik
4. maddesinde "Kısa süreli hürriyeti bağlayıcı cezalar, suçlunun
kişiliğine sair hallerine ve suçun işlenmesindeki özelliklerine göre mahkemece; 1. Kabahatlerde beher gün karşılığı üçbin ila beşbin lira hafif,
cürümlerde beşbin ila onbin lira hesabıyla ağır para cezasına ......... .......... .......... çevrilebilir." denilmektedir. Oysa Vergi Usul Yasası'nın itiraz konusu 360. maddesinin ikinci
fıkrasında Kaçakçılığa teşebbüs nedeniyle hükmolunan hapis cezasının paraya
çevrilmesine karar verilmesi durumunda, para cezası tutarının hesabında; hapis
cezasının her bir günü için sanayi sektörü için belirlenen, yürürlükteki asgarî
ücretin bir aylık tutarının yarısının esas alınması öngörülmüştür. Fıkraya
ilişkin gerekçede, getirilen düzenleme ile vergide verim, adalet, vergi
güvenlik ve denetimine ilişkin kurum ve kurallarda göze çarpan eksiklikler
giderilerek bunların sonucu olarak de vergi kayıp ve kaçağının önlenmesinde
daha çok etkili olunması hedeflenmekte olduğundan, yükümlülerin vergi ile
ilgili ödevlerinin zamanındaeksiksiz olarak yerine getirilmesinin
amaçlandığından söz edilmektedir. Yasakoyucunun, vergi suçları nedeniyle hapis cezası ile
cezalandırılan kişilerin bu cezalarının para cezasına çevrilmesi durumunda her
bir gün hapis cezası karşılığı, sanayi sektörü için belirlenen yürürlükteki
asgarî ücretin bir aylık tutarının yarısını esas alması ile para değerindeki
değişikliklerin ceza hukukumuza yansıtılarak suç ve ceza arasında bulunması
gereken duyarlı dengenin bozulmamasını öngördüğü kuşkusuzdur. Özgürlüğü bağlayıcı cezadan çevrilen para cezasının ödenmemesi
durumunda, bu para cezasının yeniden özgürlüğü bağlayıcı cezaya dönüştürülme
biçimi, bu aşamada Mahkemece uygulanacak kural niteliğinde bulunmadığından
itiraz kapsamında görülmeyerek ayrıca irdelenmemiştir. C. İPTALİ İSTENEN YASA KURALININ ANAYASA'YA AYKIRILIĞI SORUNU 1. ANAYASA'NIN 10. MADDESİ YÖNÜNDEN İNCELEME "Kanun önünde eşitlik" başlıklı, Anayasa'nın 10.
maddesinde şöyle belirtilmektedir: "Herkes dil, ırk, renk, cinsiyet,
siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım
gözetilmeksizin kanun önünde eşittir." denilmektedir. Anayasa'nın, bu ilkesi ile aynı hukuksal durumda olan kişilerin
aynı kurallara bağlı tutulacağı, değişik hukuksal durumda olanların ise değişik
kurallara bağlı tutulmasının bir aykırılık oluşturmayacağı kabul edilmiştir. Anayasa Mahkemesi'nin pek çok kararında vurgulandığı gibi yasa
önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı olacağı anlamına
gelmez. Yasaların uygulanmasında dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasi düşünce,
felsefi inanç, din ve mezhep ayrılığı gözetilmesi ve bu nedenlerle eşitsizliğe
yol açılması Anayasa katında geçerli görülemez. Bu mutlak yasak, birbirinin
aynı durumda olanlara ayrı kuralların uygulanmasını ve ayrıcalıklı kişi vetoplumların
yaratılmasını engellemektedir. Kimi yurttaşların haklı bir nedene dayanarak
değişik kurallara bağlı tutulmaları eşitlik ilkesine aykırılık oluşturmaz.
Durum ve konumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya da topluluklar için değişik
kuralları vedeğişik uygulamaları gerekli kılabilir. Özelliklere, ayrılıklara
dayandığı için haklı olan nedenler, ayrı düzenlemeyi aykırı değil, geçerli
kılar. Aynı durumda olanlar için ayrı düzenleme aykırılık oluşturur.
Anayasa'nın amaçladığı eşitlik, eylemli değilhukuksal eşitliktir. Aynı hukuksal
durumlar aynı, ayrı hukuksal durumlar ayrı kurallara bağlı tutulursa
Anayasa'nın öngördüğü eşitlik çiğnenmiş olmaz. Başka bir anlatımla, kişisel
nitelikleri ve durumları özdeş olanlar arasında, yasalara konulan kurallarladeğişik
uygulamalar yapılamaz. Durumlardaki değişikliğin doğurduğu zorunluluklar, kamu
yararı ya da başka haklı nedenlere dayanılarak yasalarla farklı uygulamalar
getirilmesi durumunda Anayasa'nın eşitlik ilkesinin çiğnendiği sonucu
çıkarılamaz. Kısa süreli özgürlüğü bağlayıcı cezaların para cezasına
çevrilmesi, çağdaş ceza hukukunun getirdiği insancıl bir anlayıştır. Bu kuralın
uygulanma koşul, sınır ve kapsamı, 647 sayılı Yasa'nın 4. maddesi ile Türk Ceza
Yasası'nın değişik 119. maddesinde belirlenmiştir. Gerek Türk Ceza Yasası'nda gerekse ceza kurallarını içeren diğer
yasalarda özgürlüğü bağlayıcı cezanın para cezasına çevrilebilme olanağını
ortadan kaldıran veya daha güç koşullara bağlayan ayrık kurallara da yer
verildiği görülmektedir. Zaman içindetoplumsal gereksinmeleri karşılamak kişi ve toplum
yararının zorunlu kıldığı düzenlemeleri yapmak, toplumdaki değişikliklere koşut
olarak bu suretle alınan önlemleri güçlendiren, geliştiren, etkilerini daha çok
artıran ya da tam tersine bunları hafifletenya da büsbütün ortadan kaldıran
işlemlerde bulunmak yetkisi, yasakoyucu için kaçınılmaz bir görevdir. Kaçakçılığa teşebbüs nedeniyle belirlenen hapis cezasının paraya
çevrilmesine hükmolunması durumunda uygulanacak 213 sayılı Vergi Usul
Yasası'nın 360. maddesinin ikinci fıkrası ile kısa süreli hürriyeti bağlayıcı
cezalar yerine uygulanabilecek ceza ve önlemleri belirleyen Cezaların İnfazı
Hakkında 647 sayılı Yasa'nın 4. maddesinde suçların nitelik, kapsam ve
cezalandırmadaki amaç gözetilerek farklı kurallar konulmuştur. Bu yönden yasakoyucunun para cezasının ağırlaştırılmış biçimiyle
kişide yaratacağı korkutuculuk ve caydırıcılıktan toplum adına yararlanmayı
düşünerek, özgürlüğü bağlayıcı cezanın, para cezasına çevrilmesinde ayrı kural
kabul etmesinin eşitlik ilkesine aykırı bir yönü yoktur. 2. ANAYASA'NIN 38. MADDESİ YÖNÜNDEN İNCELEME Anayasa Mahkemesi, yasaların Anayasa'ya aykırılığı konusunda
ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmak zorunda değildir.
İstemle bağlı kalmak koşuluyla başka gerekçe ile de Anayasa'ya aykırılık kararı
verebilir. Bu nedenle, konu ile yakın ilişkisi gözetilerek iptali istenen kural
Anayasa'nın 38. maddesi yönünden ayrıca incelenmiştir. Anayasa'nın 38. maddesinde suç ve cezaların yasallığı ilkesi
öngörülmüştür. Yasakoyucunun ceza alanında yasama yetkisini kullanırken
Anayasa'nın temel ilkelerine ve ceza hukukunun ana kurallarına bağlı kalmak
koşuluyla, toplumda belli eylemlerin suç sayılıp sayılmaması, suç sayılırsa
hangi tür ve ölçüdeki ceza yaptırımıyla karşılanmaları gerektiği, hangi durum
ve davranışların ağırlaştırıcı ya da hafifletici öğe olarak kabul edileceği
konularında takdir yetkisine elatılamaz. İptali istenen Yasa kuralı uyarınca kaçakçılığa teşebbüs nedeniyle
hükmolunan hapis cezasının paraya çevrilmesi durumunda, para cezasının
tutarının hesabında hapis cezasının her bir günü için sanayi sektörü için
belirlenen yürürlükteki asgarî ücretin bir aylık tutarının yarısı esas
alınacağından kişiye suç işlediği zaman o suç için öngörülen ceza suç gününden
önce belirgindir. Bu düzenlemede cezaların yasallığı ilkesine ve Anayasa'nın
38. maddesine aykırı bir yön görülmemiştir. Açıklanan nedenlerle itirazın reddi gerekir. Yekta Güngör ÖZDEN, Servet TÜZÜN, Yavuz NAZAROĞLU ve Güven DİNÇER
bu görüşe katılmamışlardır. VI- SONUÇ 4.1.1961 günlü, 213 sayılı "Vergi Usul Kanunu"nun 360.
maddesine, 3.12.1988 günlü, 3505 sayılı Yasa'nın 9. maddesiyle eklenen ikinci
fıkranın Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, Yekta Güngör ÖZDEN,
Servet TÜZÜN, Yavuz NAZAROĞLU ile Güven DİNÇER'in karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 6.6.1991 gününde karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Yılmaz
  ALİEFENDİOĞLU Üye Servet TÜZÜN Üye Mustafa ŞAHİN Üye İhsan PEKEL Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Erol CANSEL Üye Yavuz
  NAZAROĞLU Üye Güven DİNÇER Üye Haşim KILIÇ KARŞIOY
GEREKÇESİ Zamandan ve yerden yararlanmak amacıyla, Anayasa Mahkemesi'nin
6.6.1991 günlü, Esas 1990/35, Karar 1991/13 sayılı kararında kullandığım
karşıoyumun gerekçesini, şimdiki 6.6.1991 günlü, Esas 1991/10, Karar 1991/14
sayılı karar için yinelediğimi belirtmekle yetiniyorum. 6.6.1991 Başkan Yekta
  Güngör ÖZDEN KARŞIOY
YAZISI Hapis cezasının para cezasına çevrilmesinde, sanayi sektörü için
belirlenen asgari ücretin bir aylık tutarının yarısının esas alınarak cezanın
hareketli ve değişken bir hale getirilmesi Anayasa'nın cezaların kanuniliği
ilkesini benimseyen 38. maddesinin üçüncü fıkrasına aykırıdır. Suç ve cezaların kanuniliği konusundaki evrensel hukuk ilkesi,
Anayasa'nın 38. maddesi üçüncü fıkrasında; "Ceza ve ceza yerine geçen
güvenlik tedbirleri ancak kanunla konulur." ifadesiyle Anayasa kuralı
haline gelmiştir. Bu Anayasa kuralı Türk Ceza Kanunu'nun 1. maddesinde;
"Kanunun sarih olarak suç saymadığı bir fiil için kimseye ceza verilemez.
Kanunda yazılı cezalardan başka bir ceza ile de kimse cezalandırılamaz.",
2. maddesinde; "İşlendiği zamanın kanununa göre çözüm veya kabahat
sayılmayan fiilden dolayı kimseye ceza verilemez. İşlendikten sonra yapılan
kanunagöre cürüm veya kabahat sayılmayan bir fiilden dolayı da kimse
cezalandırılamaz. Eğer böyle bir ceza hüküm olunmuşsa icrası ve kanuni
neticeleri kendiliğinden kalkar. Bir cürüm veya kabahatin işlendiği zamanın
kanunu ile sonradan neşir olunan kanunun hükümleri birbirinden farklı ise
failin lehinde olan kanun tatbik ve infaz olunur." ifadesiyle yasalaşmış
ve altmış yılı aşan bir süre zarfında uygulana gelmiştir. Türk Ceza Kanunu'nun
bu hükümleri adeta Anayasa'nın ilgili hükümleri ile bütünleşmiş ve bir anlamda
onun yorumunu getirmiştir. Anayasa'ya aykırılığı Bünyan Asliye Ceza Mahkemesi tarafından
itiraz yolu ile Anayasa Mahkemesi önüne getirilen Vergi Usul Kanunu'nun 360.
maddesine 3505 sayılı Kanun'la eklenen ikinci fıkra, hürriyeti bağlayıcı
cezanın paraya çevrilmesi halinde verilen para cezalarını her yıl sanayi
sektörü için belirlenen asgari ücretin aylık tutarına göre hesaplanan bir
sisteme bağlamıştır. Getirilen yeni düzenleme, uygulamada çeşitli teknik
zorlukları beraberinde getireceği gibi Anayasa ile getirilen ve Ceza Kanunu ile
yorumlanan cezaların kanuniliği ilkesine ters düşmektedir. İtiraz konusu kuralın uygulanması sonucunda değişik yıllarda
işlenen fiillere aynı gün aynı ceza hükmünün uygulanması sonucunda verilen
hapis cezaları değişik şekilde para cezasına çevrilecektir. Anayasamızın 38. maddesinin üçüncü fıkrası, ceza yerine geçen
güvenlik tedbirlerini de ceza gibi mütalaa etmiş ve bunları da cezaların
kanuniliği ilkesinden yararlandırmıştır. Öyleyse, yasakoyucu Ceza Kanunu'na ve
cezaların infazı veya başka bir kanuna göre hapis cezasının para cezasına
çevrilmesinde de Ceza Hukuku'nun Anayasal ilkelerine uymak zorundadır. Bu
belirsizlik açık olarak Anayasa'nın 38. maddesine aykırılık oluşturmaktadır. Vergi Usul Kanunu'nun 360. maddesinindava konusu ikinci fıkrası,
infaz hukuku yönünden özel bir hüküm getirmektedir. Hapis cezalarının para
cezasına çevrilmesinde genel infaz sistemi dışında ayrı bir ölçü konulabilmesi
için, ortada haklı ve açıklanabilir neden olmalıdır. İdari vergi cezaları çoğu kez kasd unsuru aranmayan biçimsel ve
kanuni ölçülere dayanan idarî yaptırımlardır. Temelde bu yaptırımlara dayanan
ve ayrıca kendi özel unsurlarının eklenmesiyle oluşan vergi suç ve cezaları
ise, ekonomik olaylara ve onların kendi özel oluşum ortamına tabidirler. Olayımızda dava konusu edilen vergi cezalarının diğer ceza
kurallarından farklarının olmamasına rağmen ekonomik ve biçimsel bazı kurallara
uymama sonucunda ortaya çıkmaları nedeniyle diğer adî suçlara göre daha kolay
bir biçimde paraya çevrilebilmelidirler. Dava konusu düzenleme ile tam tersine
temel kural bir tarafa bırakılarak belirsiz bir sistem içinde temel kuralın
üzerinde para cezası alınmaktadır. Anayasa'nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesi mutlak manada ele
alınamaz. Ancak, aynı konularda yapılan değişik düzenlemenin nedenleri kolay,
belirli ve haklı bir biçimde açıklanabilir olmalıdır. Dava konusu farklı düzenlemenin açıklanabilir ve haklı bir yönü
yoktur. Yukarıda açıklanan nedenlerle suç ayırmaksızın bütün suçlulara
uygulanan bir infaz kuralının biçimsel bir vergi suçu nedeniyle verilen
cezalarda uygulanmaması Anayasa'nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesine
aykırıdır. Dava konusu kuralın iptali gerektiği kanısıyla karara karşıyız. Üye Servet
  TÜZÜN Üye Yavuz
  NAZAROĞLU Üye Güven
  DİNÇER