ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2002/112 Karar Sayısı : 2003/33 Karar Günü : 10.4.2003 Resmi Gazete tarih/sayı: 4.11.2003/25279 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURANLAR : 1- Şereflikoçhisar Asliye 1. Hukuk Mahkemesi 2- Ürgüp Asliye Hukuk Mahkemesi 3- Siirt Asliye Hukuk Mahkemesi 4- İskenderun Asliye 1. Hukuk Mahkemesi İTİRAZLARIN KONUSU : 4.11.1983 günlü, 2942
sayılı "Kamulaştırma Kanunu"nun 38. maddesinin Anayasa'nın 2., 5.,
10., 13., 35., 36., 40., 46. ve 125. maddeleriyle Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesinin 1 nolu Protokolü'nün 1. maddesine aykırılığı savıyla iptali
istemidir. I- OLAY Davacıların gayrimenkullerine yapılan tecavüzün önlenmesi için
açtıkları davalarda, 2942 sayılı Yasa'nın 38. maddesinin Anayasa'ya aykırılığı
savının ciddî olduğu kanısına varan mahkemeler iptali için başvurmuşlardır. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 4.11.1983 günlü, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun itiraz konusu
38. maddesi şöyledir: "Madde 38- Kamulaştırma yapılmış,
ancak işlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırma hiç yapılmamış iken kamu
hizmetine ayrılarak veya kamu yararına yönelik bir ihtiyaca tahsis edilerek
üzerinde tesis yapılan taşınmaz malın malik, zilyed veya mirasçılarının bu
taşınmaz mal ile ilgili her türlü dava hakkı yirmi yıl geçmekle düşer. Bu süre
taşınmaz mala elkoyma tarihinden başlar." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurularında, itiraz konusu kuralın Anayasa'nın 2., 5.,
10., 13., 35., 36., 40., 46. ve 125. maddeleriyle Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesi'nin 1 nolu Protokolü'nün 1. maddesine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince, birleştirilen
dosyalarda, değişik tarihlerde yapılan ilk inceleme toplantıları sonucunda,
dosyalarda eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine karar
verilmiştir. V- BİRLEŞTİRME KARARI Mustafa BUMİN, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali
HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Enis
TUNGA ve Mehmet ERTEN'in katılmalarıyla yapılan esas inceleme toplantısında; 4.11.1983 günlü, 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 38.
maddesinin iptali istemiyle yapılan itiraz başvurusuna ilişkin dava
dosyalarının aralarındaki hukuki irtibat nedeniyle konusu aynı olan 2002/141,
2002/142, 2002/147 Esas sayılı dava dosyalarının 2002/112 esas sayılı dava
dosyası ile BİRLEŞTİRİLMESİNE, esasının kapatılmasına, esas incelemenin
2002/112 esas sayılı dosya üzerinden yürütülmesine, 10.4.2003 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. VI- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararları ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu Yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: İtiraz başvurularında, özel mülkiyete konu olan bir taşınmazın
kamu tüzel kişilerince kamulaştırma yapılmaksızın elatma tarihinden itibaren
yirmi yıl veya daha fazla süre ile kullanıldığı gerekçesiyle malik, zilyed veya
mirasçılarınca açılacak her türlü davanın hak düşürücü süre nedeniyle reddedilmesinin
ve bu süre sonunda kamu tüzelkişilerince tapu terkini ve kendileri adına
tescilinin istenebilmesinin Anayasa'nın 2., 5., 10., 13., 35., 36., 40., 46. ve
125. maddeleriyle Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 1 numaralı Protokolü'nün
1. maddesine aykırılık oluşturduğu ileri sürülmüştür. 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'nun 38. maddesinde,
"Kamulaştırma yapılmış, ancak işlemleri tamamlanmamış veya kamulaştırma
hiç yapılmamış iken kamu hizmetine ayrılarak veya kamu yararına yönelik bir
ihtiyaca tahsis edilerek üzerinde tesis yapılan taşınmaz malın malik, zilyed
veya mirasçılarının bu taşınmaz mal ile ilgili her türlü dava hakkı yirmi yıl
geçmekle düşer. Bu süre taşınmaz mala elkoyma tarihinden başlar"
denilmektedir. Bu maddeden, kamulaştırmasız elatılan bir taşınmazın malik, zilyed
veya mirasçılarının elatmanın önlenmesi, taşınmazın karşılığı olan bedelinin
istenmesi, tazminat veya işgal karşılığı tazminat davası gibi davaları açmaktan
men edildikleri ve hak düşürücü sürenin ilk elatma tarihinden itibaren işlemeye
başladığının re'sen dikkate alınacak hususlardan olduğu anlaşılmaktadır. Anayasa'nın 35. maddesinde, herkesin, mülkiyet ve miras haklarına
sahip olduğu, bu hakların ancak kamu yararı amacıyla, kanunla
sınırlanabileceği, mülkiyet hakkının kullanılmasının toplum yararına aykırı
olamayacağı hükme bağlanmıştır. Mülkiyet hakkı, kişiye başkasının hakkına zarar vermemek ve
yasaların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla, sahibi olduğu şeyi dilediği
gibi kullanma, ürünlerden yararlanma ve tasarruf olanağı verir. Kamulaştırma Kanunu'nun 38. maddesindeki zilyedlik kavramı,
taşınmaza malik sıfatıyla yirmi yıl süre ile nizasız ve fasılasız tasarruf
etmeyi öngörür. Yasakoyucu, 38. maddede dava hakkını (aktif husumet ehliyetini)
mülkiyet hakkına sahip veya zilyedin bu hakkı hukuken kazanmış olması koşuluna
bağlamıştır. Nitekim mahkemelerce gerçek kişiler hakkında verilen tescil kararı
ile yasal olarak korunmakta olan eylemli durumu gösteren zilyedlik, mülkiyet
hakkına dönüşmekte ve Anayasa'nın 35. maddesinde temel insan hakkı olarak
korunmaktadır. Anayasa'nın temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmasına ilişkin 13.
maddesinde, temel hak ve hürriyetlerin, özlerine dokunulmaksızın yalnızca
Anayasa'nın ilgili maddelerinde belirtilen sebeblere bağlı olarak ve ancak kanunla
sınırlanabileceği, bu sınırlamaların, Anayasa'nın sözüne ve ruhuna, demokratik
toplum düzeninin ve lâ ik cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine
aykırı olamayacağı belirtilmiştir. Çağdaş demokrasiler, temel hak ve özgürlüklerin en geniş ölçüde
sağlanıp güvence altına alındığı rejimlerdir. Temel hak ve özgürlükleri büyük
ölçüde kısıtlayan veya kullanılamaz hale getiren sınırlamalar hakkın özüne
dokunur. Temel hak ve özgürlüklere getirilen sınırlamaların yalnız ölçüsü
değil, koşulları, nedeni, yöntemi, kısıtlamaya karşı öngörülen kanun yolları
hep demokratik toplum düzeni kavramı içinde değerlendirilmelidir. Özgürlükler,
ancak Anayasa'nın ilgili maddelerinde öngörülen nedenlerle ve demokratik toplum
düzeninin sürekliliği için zorunlu olduğu ölçüde sınırlandırılabilir. Anayasa'nın 46. maddesinde öngörülen ve temel öğesinin "kamu
yararı" olduğu kabul edilen kamulaştırma, bir taşınmaz üzerindeki mülkiyet
hakkının, kamu yararı için ve karşılığı ödenmek koşuluyla idarece
kaldırılmasıdır. Kamulaştırmanın bir başka tanımlaması ise kamu yararı
amacıyla, bir taşınmazın takdir edilen bedeli peşin verilmek üzere malikinin
rızasına bakılmaksızın elinden alınmasıdır. Anayasa'nın "kamulaştırmayı" düzenleyen 46. maddesinin
birinci fıkrasında; "Devlet ve kamu tüzelkişileri, kamu yararının
gerektirdiği hallerde, karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette
bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir kısmını, kanunla gösterilen esas ve
usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idari irtifaklar kurmaya
yetkilidir" denilmektedir. Mülkiyet hakkının içerik ve sınırlarını belirleme yetkisi yasalara
bırakılmışsa da, bu konuda yasakoyucuya mutlak bir yetki de verilmiş değildir.
Aksi görüşün kabulü mülkiyet hakkının Anayasa garantisi altına alınmış olmasına
aykırıdır. Kamu tüzel kişilerinin her hangi bir şekilde kamulaştırma yapmadan
bir taşınmaz üzerine kamu yararı amacıyla köprü, yol veya herhangi bir tesis
yapmaları kamulaştırmasız el atmadır. Anayasa'nın 46. maddesinde öngörülen kamulaştırma, Anayasa'nın 35.
maddesinde güvence altına alınmış olan mülkiyet hakkına getirilmiş anayasal bir
sınırlamadır. İdare kendisine Anayasa tarafından tanınan olanak ve yetkileri
Yasa'ya uygun bir biçimde kullanmaksızın taşınmaza elatarak kamulaştırma
ilkelerine aykırı davranamaz. Anayasa'nın sınırlarını belirleyerek izin verdiği
kamulaştırma yöntemini kullanmadan yapılan elatmalar, itiraz konusu kurala göre
yirmi yıl geçtikten sonra yasal bir kamulaştırmanın bütün sonuçlarını
doğurmakta ve taşınmazın, idarenin adına tapu kütüğüne tescili ile
sonuçlanabilmektedir. Bu ise anayasal dayanağı olmayan kamulaştırmasız el
koymadır. Yirmi yıllık hak düşürücü sürenin geçmesiyle taşınmaz malikinin her
türlü dava açma hakkının engellenmesi ve taşınmazın hiçbir karşılık ödenmeden
idareye geçmesi, mülkiyet hakkının sınırlanmasını aşan, hakkın özünü zedeleyen
bir durumdur. Bu nedenlerle kural, Anayasa'nın 13, 35 ve 46. maddelerine
aykırıdır. Hukuk devleti insan haklarına saygı gösteren, bu hak ve
özgürlükleri koruyup güçlendiren, her eylem ve işlemi hukuka uygun olan, her
alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya
aykırı durum ve tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen
kılan, Anayasa ve hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlı sayıp yargı
denetimine açık olan, yasaların üstünde yasa koyucunun da bozamayacağı temel
hukuk ilkeleri ve Anayasa'nın bulunduğu bilincinde olan devlettir. Devletin
veya bir kamu tüzel kişisinin kamulaştırma işlemi olmaksızın temel insan
haklarından olan mülkiyet hakkına keyfi bir şekilde el konularak bireylerin
sahip oldukları taşınmazları üzerinde özgürce tasarruf etmelerinin engellenmesi
ve yirmi yıl sonunda dava hakkı da tanınmayarak, mülkiyet haklarının ellerinden
alınması hukuk devleti ilkesine aykırıdır. Ayrıca, hukukun evrensel ilkelerine saygı duymak hukuk devleti
olmanın gereğidir. Hukukun genel ilkelerinden birisi de mülkiyet hakkının
"zamanötesi" niteliği, başka bir anlatımla mülkiyet hakkının zamanaşımına
uğramamasıdır. Bu nedenle, Medeni Kanun ve Borçlar Kanunu tarafından bir
taşınmazın malik, zilyed veya mirasçılarına tanınmış olan hakların, hak
sahiplerince yirmi yıl boyunca kullanılmaması, o kimselerin taşınmazla
aralarındaki ilişkiyi fiilen kestiğini göstermiş olsa bile, o taşınmazla
aralarındaki hukuksal ilişkinin sona erdiği anlamına gelmez. Devlet
faaliyetlerinin hukuk kurallarına uygun olması, kazanılmış haklara saygı
duyulmasını gerektirir. Kazanılmış haklara saygı ilkesi hukukun genel ilkeleri
ve hukuk devleti kavramı içerisinde yer alır. Bu ilkenin temel amacı ise
bireylerin hukuk güvenliğini sağlamaktır. Açıklanan nedenlerle kural,
Anayasa'nın 2. maddesine de aykırıdır. Öte yandan Avrupa İnsan Haklarının ve Temel Özgürlüklerinin
Korunmasına İlişkin Sözleşme'ye Ek Protokol'ün 1. maddesinde: "Her gerçek ve tüzel kişinin mal ve mülk dokunulmazlığına
saygı gösterilmesini isteme hakkı vardır. Herhangi bir kimse, ancak kamu yararı
sebebiyle ve yasada öngörülen koşullara ve uluslararası hukukun genel
ilkelerine uygun olarak mal ve mülkünden yoksun bırakılabilir. Yukarıdaki hükümler, devletlerin, mülkiyetin kamu yararına uygun
olarak kullanılmasını düzenlemek veya vergilerin ya da başka katkıların veya
para cezalarının ödenmesini sağlamak için gerekli gördükleri yasaları uygulama
konusunda sahip oldukları hakka halel getirmez." denilmektedir. Nitekim bu
kural uyarınca Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, önüne gelen değişik davalarda
kamulaştırmasız el koymayı mülkiyet hakkına aykırı bulmuştur. Mahkeme Papamichalopoulos-Yunanistan
(No:14556/89) Carbonara& Venture-İtalya (No: 24638/94) ve Belvedere
Alberghiera S.R.L.-İtalya (No: 31524/96) davalarında Yunan Deniz
Kuvvetleri ve İtalyan Belediyelerinin kamulaştırmasız elatmalarını mülkiyet
hakkının ihlali olarak değerlendirmiştir. Açıklanan nedenlerle, dava dilekçesinde ileri sürülen diğer
aykırılık savları üzerinde durulmaksızın itiraz konusu kural, Anayasa'nın 2.,
13., 35. ve 46. maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. VII- SONUÇ 4.11.1983 günlü, 2942 sayılı "Kamulaştırma Kanunu"nun
38. maddesinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 10.4.2003 gününde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Enis TUNGA Üye Mehmet ERTEN