ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2024/101 Karar Sayısı : 2024/232 Karar Tarihi : 25/12/2024 R.G. Tarih – Sayı : 27/3/2025 - 32854 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Bodrum 3. Asliye Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 4/11/1983
tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 24/4/2001 tarihli ve 4650 sayılı
Kanun’un; A. 5. maddesiyle
değiştirilen 10. maddesinin on dördüncü fıkrasının “ …kamulaştırma işlemine
karşı hak sahipleri tarafından idari yargıda iptal davası açılması ve idari
yargı mahkemelerince de yürütmenin durdurulması kararı verilmesi halinde
mahkemece, idari yargıda açılan dava bekletici mesele kabul edilerek bunun
sonucuna göre işlem yapılır. ” bölümünün, B. 7. maddesiyle
değiştirilen 14. maddesinin altıncı fıkrasının, Anayasa’nın 13., 35. ve 36. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptallerine karar verilmesi
talebidir. OLAY: Kamulaştırma
bedelinin tespiti ile taşınmazın idare adına tescili davasında itiraz konusu kuralların
Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKÜMLERİ Kanun’un itiraz konusu kurallarının da yer aldığı; 1. 10. maddesinin on
dördüncü fıkrası şöyledir: “ 14 üncü maddede belirtilen süre içinde, kamulaştırma
işlemine karşı hak sahipleri tarafından idari yargıda iptal davası açılması ve
idari yargı mahkemelerince de yürütmenin durdurulması kararı verilmesi halinde
mahkemece, idari yargıda açılan dava bekletici mesele kabul edilerek bunun
sonucuna göre işlem yapılır . ” 2. 14. maddesi
şöyledir: “ Dava hakkı Madde 14 – (Değişik: 24/4/2001 - 4650/7 md.) Kamulaştırmaya konu taşınmaz malın maliki tarafından 10
uncu madde gereğince mahkemece yapılan tebligat gününden, kendilerine tebligat yapılamayanlara
tebligat yerine geçmek üzere mahkemece gazete ile yapılan ilan tarihinden
itibaren otuz gün içinde, kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda iptal ve
maddi hatalara karşı da adli yargıda düzeltim davası açılabilir. İdari yargıda açılan davalar öncelikle görülür. İştirak halinde veya müşterek mülkiyette, paydaşların tek
başına dava hakları vardır. İdare, kamulaştırma belgelerinin mahkemeye verildiği
günden itibaren otuz gün içinde maddi hatalara karşı adli yargıda düzeltim
davası açabilir. İdare tarafından, bu Kanun hükümlerine göre tespit olunan
malike ve zilyede karşı açılan davaların görülmesi sırasında, taşınmaz malın
gerçek malikinin başka bir şahıs olduğu anlaşıldığı takdirde, davaya bu gerçek
malik, tapu malikinin daha önce öldüğü sabit olursa mirasçıları da dahil
edilmek suretiyle devam olunur. Açılan davaların sonuçları dava açmayanları etkilemez. ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Hasan
Tahsin GÖKCAN, Engin YILDIRIM, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,
Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin MENTEŞ, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR, Muhterem İNCE,
Yılmaz AKÇİL ve Ömer ÇINAR’ın katılımlarıyla 30/5/2024 tarihinde yapılan ilk
inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Hilal YAZICI
tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükümleri,
dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri
okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Kanun’un 10. Maddesinin On Dördüncü Fıkrasının “ …kamulaştırma
işlemine karşı hak sahipleri tarafından idari yargıda iptal davası açılması ve
idari yargı mahkemelerince de yürütmenin durdurulması kararı verilmesi halinde
mahkemece, idari yargıda açılan dava bekletici mesele kabul edilerek bunun
sonucuna göre işlem yapılır. ” Bölümünün İncelenmesi 1. Anlam ve Kapsam 3. 2942 sayılı Kanun’un 10. maddesinde kamulaştırma
işleminin satın alma usulüyle gerçekleşmemesi hâlinde mahkemece taşınmaz malın
kamulaştırma bedelinin tespiti ile idare adına tescili düzenlenmektedir. 4. Anılan maddenin birinci fıkrasına göre idare, söz
konusu Kanun’un 7. maddesinde öngörülen usulde topladığı bilgi ve belgelerle Kanun’un
8. maddesi uyarınca yaptırmış olduğu bedel tespiti ve bu husustaki diğer bilgi
ve belgeleri bir dilekçeye ekleyerek taşınmaz malın bulunduğu yer asliye hukuk
mahkemesine müracaat eder ve taşınmaz malın kamulaştırma bedelinin tespitiyle
bu bedelin peşin veya 3. maddenin ikinci fıkrasına göre yapılmış ise taksitle
ödenmesi karşılığında idare adına tesciline karar verilmesini ister. 5. 10. maddenin ikinci fıkrasında, mahkemenin idarenin
başvuru tarihinden itibaren en geç otuz gün sonrası için belirlenen duruşma gününü
dava dilekçesi ve idare tarafından verilen belgelerin birer örneğini de ekleyerek
taşınmaz malın malikine meşruhatlı davetiyeyle veya adresleri bulunamayanlara ilan
yoluyla tebligat suretiyle bildirerek duruşmaya katılmaya çağıracağı
belirtilmiştir. Anılan maddenin üçüncü fıkrasının (f) bendinde ise meşruhatlı
davetiye ile 14. maddede öngörülen süre içerisinde kamulaştırma işlemine karşı
idari yargıda iptal davası açanların dava açtıklarını ve yürütmenin
durdurulması kararı aldıklarını belgelendirmedikleri takdirde kamulaştırma
işleminin kesinleşeceği ve mahkemece tespit edilen kamulaştırma bedeli
üzerinden taşınmaz malın kamulaştırma yapan idare adına tescil edileceğinin hak
sahiplerine bildirileceği düzenlenmiştir. 6. 10. maddenin beşinci fıkrasında ise mahkemece
belirlenen günde yapılacak duruşmada hâkimin taşınmaz malın bedeli konusunda
tarafları anlaşmaya davet edeceği, anlaşmanın sağlanamaması hâlinde anılan
maddenin sekizinci fıkrasının ikinci ve devamı cümleleri uyarınca işlem
yapacağı belirtilmiştir. 7. Sekizinci fıkraya göre idarece, kamulaştırma bedelinin
hak sahibi adına yatırıldığına, hâkim tarafından kamulaştırma bedeli olarak
tespit edilen bedelin veya hak sahibinin tespit edilemediği durumlarda ise
ileride ortaya çıkacak hak sahibine verilmek üzere bloke edildiğine dair
makbuzun ibrazı hâlinde mahkemece, taşınmaz malın idare adına tesciline ve
kamulaştırma bedelinin hak sahibine ödenmesine karar verilecek ve bu karar,
tapu dairesine ve paranın yatırıldığı bankaya bildirilecektir. Anılan fıkraya
göre ayrıca tescil hükmü kesin olup tarafların bedele ilişkin istinaf veya
temyiz hakları saklıdır. 8. 25. maddenin birinci fıkrasında kamulaştırılan
taşınmazın mülkiyetinin idareye geçmesinin mahkemece verilen tescil kararıyla
olacağı belirtilmiştir. 9. 14. maddede kamulaştırma işlemine ilişkin dava hakkı
düzenlenmiştir. Anılan maddenin birinci fıkrasında kamulaştırmaya konu taşınmaz
malın maliki tarafından 10. madde gereğince mahkemece yapılan tebligat
gününden, kendilerine tebligat yapılamayanlara tebligat yerine geçmek üzere
mahkemece gazeteyle yapılan ilan tarihinden itibaren otuz gün içinde
kamulaştırma işlemine karşı idari yargıda iptal davası ve maddi hatalara karşı
da adli yargıda düzeltim davası açılabileceği; ikinci fıkrasında idari yargıda
açılan davaların öncelikle görüleceği hükme bağlanmıştır. 10. 10. maddenin on dördüncü fıkrasında ise 14. maddede
belirtilen sürede, kamulaştırma işlemine karşı hak sahipleri tarafından idari
yargıda iptal davası açılması ve idari yargı mahkemelerince de yürütmenin
durdurulması kararı verilmesi hâlinde mahkemece, idari yargıda açılan davanın
bekletici mesele kabul edilerek bunun sonucuna göre işlem yapılacağı
belirtilmiştir. Anılan fıkranın “ …kamulaştırma işlemine karşı hak sahipleri
tarafından idari yargıda iptal davası açılması ve idari yargı mahkemelerince de
yürütmenin durdurulması kararı verilmesi halinde mahkemece, idari yargıda
açılan dava bekletici mesele kabul edilerek bunun sonucuna göre işlem yapılır. ” bölümü itiraz konusu kuralı oluşturmaktadır. 2. İtirazın Gerekçesi 11. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralla kamulaştırma
işlemine karşı idari yargıda açılan davada yürütmenin durdurulması kararı
verilmemesi hâlinde bu davanın kamulaştırma bedelinin tespiti ve tescil davasında
bekletici mesele yapılamayacağının düzenlendiği, dolayısıyla hukuk mahkemesinde
görülen davanın idari yargıda görülen davadan önce sonuçlanması hâlinde hak
kayıplarının ortaya çıkabileceği, zira bedel tespiti ve tescil davasında
tescile ilişkin kararın kesin nitelikte olduğu, kişilerin kamulaştırma
işleminin iptali hâlinde kamulaştırılan taşınmazla ilgili yolsuz tescil davası
açma imkânları olsa dahi bu durumun kişiler açısından aşırı bir külfete neden
olacağı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 13., 35. ve 36. maddelerine aykırı
olduğunu ileri sürülmüştür. 3. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 12. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural,
ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 40. maddesi yönünden de incelenmiştir. 13. Anayasa’nın 35. maddesinde “ Herkes, mülkiyet ve
miras haklarına sahiptir./ Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla
sınırlanabilir./ Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz. ”
denilmek suretiyle mülkiyet hakkı güvenceye bağlanmıştır. Mülkiyet hakkı ekonomik
değer ifade eden ve değeri parayla ölçülebilen her türlü mal varlığı hakkını
kapsamaktadır. Mülkiyet hakkı; kişiye başkasının hakkına zarar vermemek ve
kanunların koyduğu sınırlamalara uymak koşuluyla sahibi olduğu şeyi dilediği
gibi kullanma, semerelerinden yararlanma ve tasarruf etme imkânı veren bir
haktır (AYM, E.2021/128, K.2022/68, 1/6/2022, §§ 17, 18). 14. Anayasa’nın 40. maddesinin birinci fıkrasında “ Anayasa
ile tanınmış hak ve hürriyetleri ihlâl edilen herkes, yetkili makama
geciktirilmeden başvurma imkânının sağlanmasını isteme hakkına sahiptir. ”
denilmiştir. Anılan hükme göre kişilerin yargı makamları ile idari makamlar
önünde haklarını arayabilmelerine kolaylık ve imkân sağlanması anayasal bir
zorunluluktur. Bu zorunluluk, temel hak ve özgürlüğü ihlal edilen ya da ihlal
edildiğini iddia eden kişilerin ilgili yargı veya idari merciler nezdinde
şikâyetlerini dile getirmesi hususunda devlete gerekli ve yeterli mekanizmaları
oluşturarak uygun koşulları sağlama yükümlülüğü getirmektedir (AYM, E.2019/102,
K.2019/99, 25/12/2019, § 16). 15. Bu çerçevede Anayasa’nın anılan maddesinde güvence
altına alınan etkili başvuru hakkı; anayasal bir hakkının ihlal edildiğini
ileri süren herkese hakkın niteliğine uygun olarak iddialarını inceletebileceği
makul, erişilebilir, etkili, ihlalin gerçekleşmesini veya sürmesini engellemeye
ya da sonuçlarını ortadan kaldırmaya elverişli idari ve yargısal yollara
başvuruda bulunabilme imkânının sağlanmasını güvence altına almaktadır (AYM, E.2023/167,
K.2024/115, 30/5/2024, § 32; E.2020/30, K.2023/12, 25/1/2023, § 186; E.2018/74,
K.2019/92, 24/12/2019, § 31). 16. Kural idare mahkemesinde görülen iptal davasında
yürütmenin durdurulması kararı verilmesi hâlinde söz konusu davanın hukuk
mahkemesinde görülen kamulaştırma bedelinin tespiti ve taşınmazın idare adına
tesciline ilişkin davada bekletici mesele yapılmasını zorunlu kılmaktadır. 17. Dolayısıyla kurala göre kamulaştırma işleminin
iptaline ilişkin davada yürütmenin durdurulması kararının verilmemesi hâlinde
hukuk mahkemesinin yargılamaya devam ederek kamulaştırma bedelinin tespitine ve
taşınmazın idare adına tesciline karar vermesi söz konusu olabilmektedir. 18. Öte yandan iptal davasının bekletici mesele yapılması
hususunda 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 165.
maddesinde düzenlenen “ Bekletici sorun ” müessesesinin hukuk mahkemesince
uygulanma imkânının bulunduğu düşünülse dahi bu hükmün zorlayıcı nitelikte
olmadığı, bu bakımdan güvence teşkil etmediği açıktır. 19. Ayrıca 2942 sayılı Kanun’un “ Dava hakkı ”
başlıklı 14. maddesinin “ İdari yargıda açılan davalar öncelikle görülür. ”
şeklindeki ikinci fıkrası hükmü de idari yargıdaki iptal davasının adli yargıda
görülen bedel tespiti ve tescil davasından önce karara bağlanmasını garanti
etmemektedir. 20. Bu itibarla hak sahibinin anılan Kanun’un 14.
maddesinde belirtilen şekilde kamulaştırma işlemine karşı açtığı iptal davasında
yürütmenin durdurulması kararı verilmemesi hâlinde bu davanın kamulaştırma
bedelinin tespiti ve tescil davasında bekletici mesele yapılmaması ve hukuk
mahkemesince de davanın iptal davasından önce karara bağlanması mümkündür. Bu
durumda bedel tespitine ve taşınmazın idare adına tesciline hükmedilmesi
nedeniyle kamulaştırma işlemine karşı sonradan verilen bir iptal kararının
bedel tespiti ve tescil kararı üzerinde herhangi bir etkisinin olmayacağı
anlaşılmaktadır. 21. Kanun’un 10. maddesinin sekizinci fıkrasında ise
hukuk mahkemesince verilen tescil hükmünün kesin olduğu, 25. maddesinin birinci
fıkrasında da mülkiyetin mahkemece verilen tescil kararı ile idareye geçeceği
hüküm altına alınmıştır. Bu bakımdan, kamulaştırma işleminin hukuka aykırı
bulunarak iptal edilmesi hâlinde tespit ve tescil kararının hukuki dayanağının
ortadan kalkmasına rağmen taşınmazın mülkiyetinin idareye geçmesi söz konusu
olabilecektir. 22. Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru kapsamında
verdiği kararlarında da belirtildiği üzere Kanun’un 10. maddesinin on dördüncü
fıkrası uyarınca kamulaştırma işleminin iptali talebiyle açılan davada
yürütmeyi durdurma kararı verilmesi hâlinde anılan davanın adli yargı
mercilerince bekletici mesele yapılması öngörülmüş ise de yürütmeyi durdurma
kararının makul bir süre içinde verilmemesi veya yürütmeyi durdurma talebinin
reddedilmesi hâlinde davanın esastan kabul edilmek suretiyle kamulaştırma işleminin
iptal edilmesi de mümkündür. 23. Bu bağlamda adli yargıda açılan kamulaştırma
bedelinin tespiti ile tescil davasının kamulaştırma işleminin iptali talebiyle
idari yargıda açılan davanın sonucu beklenmeksizin neticelenmesi durumunda
idari yargı mercilerince verilen iptal kararının sonuç doğurması için malik belli
külfetlere katlanmak zorunda kalabilmektedir. Başka bir ifadeyle kamulaştırma
işleminin hukuka uygunluğunun denetimi ile kamulaştırma bedelinin tespitinin
farklı yargı kollarında gerçekleştirilmesi anılan işlemin hukuka uygunluğuna
ilişkin denetimin etkililiğini zedeleyebilmektedir. Dolayısıyla kamulaştırma
bağlamındaki uyuşmazlıkların farklı yargı kollarında karara bağlanması, idari
yargıda görülen davanın adli yargı mercilerince bekletici mesele yapılmasının
ise yürütmeyi durdurma kararı verilmesi durumuna özgülenmesi nedeniyle mülkiyet
hakkını güvence altına alan etkili bir yöntemin geliştirilemediği ve yapısal
bir sorunun bulunduğu anlaşılmaktadır (bu yöndeki değerlendirmeler için bkz. Tarık
Yüksel [GK], B. No: 2019/1255, 10/11/2022, §§ 69-72; Ali Kömürcü ve diğerleri [GK], B. No: 2019/2890, 25/10/2023, §§ 94-97). 24. Kamulaştırma işlemine karşı iptal davasının açılması
kamulaştırmaya konu taşınmazın mülkiyetinin korunması amacını taşımaktadır. Bu
kapsamda kamulaştırma işlemiyle mülkiyet hakkına yönelik olarak meydana gelen müdahaleye
ilişkin ihlal iddialarının etkili bir şekilde ileri sürülebilmesi de ancak
kamulaştırma sürecinin kesinleşmesinden önce bu kararın hukuka uygunluğunun
idari yargı mercilerince denetlenmesiyle mümkün olabilecektir. 25. Kuralda yürütmeyi durdurma kararı verilmesi hâli
dışında kamulaştırma sürecinin kesinleşmesinden önce kamulaştırma kararının
hukuka uygunluğunun idari yargı mercilerince denetlenmesine yönelik olarak
herhangi bir güvence öngörülmemiştir. Dolayısıyla kamulaştırma kararına karşı
etkili bir yargısal denetim yapılması imkânını tanımayan kural, devletin,
mülkiyet hakkına yönelik ihlal iddialarının dile getirilmesinde gerekli ve
yeterli mekanizmaları oluşturma yükümlülüğüyle bağdaşmamaktadır. 26. Açıklanan nedenle kural, Anayasa’nın 35. ve 40.
maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. Kural, Anayasa’nın 35. ve 40 maddelerine aykırı görülerek
iptal edildiğinden ayrıca Anayasa’nın 13. ve 36. maddeleri yönünden
incelenmemiştir. B. Kanun’un 14. Maddesinin Altıncı Fıkrasının İncelenmesi 1. Anlam ve Kapsam 27. 2942 sayılı Kanun’un 14. maddesinde kamulaştırmaya
konu taşınmazın malikleri tarafından kamulaştırma işlemine karşı açılabilecek
iptal davası ile malikler ve idare tarafından maddi
hatalara karşı açılan düzeltim davası düzenlenmiştir. 28. Anılan maddenin üçüncü fıkrasında iştirak hâlinde
veya müşterek mülkiyette paydaşların tek başına dava haklarının bulunduğu hüküm
altına alınmıştır. 29. Maddenin itiraz konusu altıncı fıkrasında ise iptal
ve maddi hataların düzeltilmesi davalarının sonuçlarının dava açmayanları
etkilemeyeceği belirtilmiştir. 2. İtirazın Gerekçesi 30. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kurala göre idari yargı mercilerince
verilen ve kesin hüküm niteliğinde olan kamulaştırma işleminin iptaline ilişkin
kararın dava açmayanlar yönünden hüküm doğurmamasının idari yargıda dava
açmayan hissedarların hukuka aykırı olduğuna karar verilen kamulaştırma
işleminden etkilenmeleri sonucunu doğuracağı, bu durumun kişilerin mülkiyet ve
adil yargılanma haklarını ölçüsüz bir şekilde sınırladığı belirtilerek kuralın
Anayasa’nın 13., 35. ve 36. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 3. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 31. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesi uyarınca kural,
ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 46. maddesi yönünden de incelenmiştir. 32. Kurala göre paylı veya elbirliği şeklinde mülkiyete
konu olan taşınmazlarda kamulaştırma işlemi yapıldığı takdirde, hissedarların
işleme karşı açtıkları kamulaştırmanın iptali veya maddi hatalara ilişkin
düzeltim davalarında verilen kararlar dava açmayan hissedarlar bakımından
herhangi bir sonuç doğurmayacaktır. Böylece dava açmayan hissedarların
mülkiyetinde olan taşınmaz üzerinde kamulaştırma işlemi sonuçlarını
doğurabilmektedir. Buna göre kuralla, belirtilen mülkiyet türlerinde
hissedarlardan birinin veya bir kısmının açtığı davalarda özellikle lehe karar
verilmesi hâlinde kararın dava açmayan hissedarlar yönünden sonuç doğurmaması
öngörülmek suretiyle bu kişilerin mülkiyet hakkına yönelik sınırlama
getirilmektedir. 33. Anayasa’nın 35. maddesinde mülkiyet hakkının kamu
yararı amacıyla ve kanunla sınırlanabileceği öngörülmüştür. Mülkiyet hakkına
müdahalede bulunulurken temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmasına ilişkin
ilkeleri düzenleyen Anayasa’nın 13. maddesinin de gözönünde bulundurulması
gerekmektedir. 34. Anayasa’nın anılan maddesinde “ Temel hak ve
hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde
belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu
sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik
Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. ” denilmektedir. 35. Anayasa’nın anılan maddesi uyarınca mülkiyet hakkı,
Anayasa’da öngörülen nedenlere bağlı olarak ancak kanunla sınırlanabilir. 36. Anayasa Mahkemesinin sıkça vurguladığı gibi temel
hakları sınırlayan kanunun şeklen var olması yeterli olmayıp yasal kuralların
keyfîliğe izin vermeyecek şekilde belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir
düzenlemeler niteliğinde olması gerekir. 37. Esasen temel hakları sınırlayan kanunun bu
niteliklere sahip olması, Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk
devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk devletinin temel unsurlarından olan
hukuki belirlilik ilkesi uyarınca kanuni düzenlemelerin hem kişiler hem de
idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer vermeyecek şekilde açık,
net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca kamu otoritelerinin
keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir. Kanunda bulunması
gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından da zorunludur.
Zira bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını, bireylerin tüm eylem ve
işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal düzenlemelerinde bu
güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli kılar (AYM,
E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla Anayasa’nın 13. ve
35. maddelerinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik, Anayasa’nın 2.
maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesi ışığında yorumlanmalıdır. 38. Kural, açılan davaların sonuçlarının dava açmayanları
etkilemeyeceğini düzenlemektedir. Kuralın yer aldığı 14. maddede maliklerin ve
idarenin açacağı davaların hangileri olduğu belirtilmiştir. Anılan maddenin
üçüncü fıkrasında ise iştirak hâlinde veya müşterek mülkiyette paydaşların tek
başına dava haklarının olduğu düzenlenmiştir. Dolayısıyla paydaşların açacağı
iptal veya maddi hataların düzeltilmesi davalarının sonuçlarının dava açmayan
paydaşlar yönünden sonuç doğurmayacağı hususunda tereddüt bulunmadığı
anlaşılmaktadır. Bu kapsamda kuralın herhangi bir belirsizlik içermediği, ulaşılabilir
ve öngörülebilir nitelikte olduğu açıktır. 39. Anayasa’nın 35. maddesi uyarınca mülkiyet hakkı kamu
yararı amacıyla sınırlandırılabilmektedir. Öte yandan taşınmazdan yoksun bırakma şeklindeki mülkiyet hakkına
yönelik ağır bir sınırlama sayılabilecek kamulaştırma işlemi Anayasa’nın 46.
maddesinde özel birtakım güvenceler öngörülerek düzenlenmiştir. Anılan maddenin birinci fıkrasında “ Devlet ve kamu
tüzelkişileri, kamu yararının gerektirdiği hallerde, karşılıklarını peşin
ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malların tamamını veya bir
kısmını, kanunla gösterilen esas ve usullere göre, kamulaştırmaya ve bunlar
üzerinde idari irtifaklar kurmaya yetkilidir ” denilmektedir. Buna göre kamulaştırma
ancak kamu yararının gerektirdiği hâllerde kanunla gösterilen usul ve esaslara
uygun olarak ve karşılığı peşin ödenmek şartıyla devlet veya kamu tüzel
kişiliklerince yapılabilir. 40. 2942 sayılı Kanun’un 14. maddesinin dördüncü
fıkrasında iştirak hâlinde veya müşterek mülkiyette, hak sahiplerinin tek
başına dava haklarının bulunduğu hüküm altına alınmıştır. Esasen söz konusu
mülkiyet biçimlerinde -fiilî bir paylaşım yapılmamışsa- kamulaştırılan
taşınmazda hissedarın zeminde fiilen hak sahibi olduğu yerin hangi kısmına
karşılık geldiği belli değildir. Başka bir ifadeye fiilen taşınmazın taksim
edilmediği hâllerde her bir hissedar taşınmazın tamamı üzerinde tasarruf
yetkisine sahiptir. 41. Bunun yanında kamulaştırma işlemi taşınmazın tamamı
ya da bir kısmı üzerinde gerçekleşse de her bir hissedarın söz konusu işlem
nedeniyle hakkı etkilenmektedir. Bu yönüyle kamulaştırma işleminin hukuka
aykırı olduğu gerekçesiyle iptal edilmesiyle birlikte mahkemenin hukuka
aykırılık tespiti dava açan ya da açmayan kamulaştırmaya konu taşınmazın tüm hissedarları
bakımından geçerli olmaktadır. Nitekim bu husus iptal davasının amacıyla da
yakından ilgilidir. Zira iptal davasıyla hukuka aykırı olan idari işlemin
doğduğu anda etki ettiği alanın tamamı bakımından geçersiz kılınması sağlanır. 42. Esas itibarıyla Kanun’un 14. maddesinin üçüncü
fıkrasında yer verilen “ İştirak halinde veya müşterek mülkiyette,
paydaşların tek başına dava hakları vardır. ” hükmü de gözetildiğinde, kanun
koyucunun, belirtilen mülkiyet biçimleri kapsamında zorunlu dava arkadaşlığı müessesine
kamulaştırma bakımından bir istisna getirdiği görülmektedir. Nitekim ortada tek
bir idari işlem olduğundan hak sahiplerinden birinin açacağı davanın bu işlemin
hukuka uygun olup olmadığının değerlendirilmesi bakımından yeterli olacağı
açıktır. Bu bakımdan verilen kararın dava açmayan hissedarların da malik olduğu
kamulaştırılan taşınmaz üzerinde sonuç doğuracağı hususunda şüphe
bulunmamaktadır. 43. Ancak kural, yargı mercilerinin iptal kararıyla
birlikte kamulaştırma işleminin kanuni dayanaktan yoksun hâle geldiği tespit
edilmesine rağmen maliklerin mülkü üzerinde sonuç doğurmaya devam etmesine
neden olmakta, anayasal veya yasal koşulları sağlamadığı için iptal edilen
kamulaştırma işlemini dava açmayan paydaşlar yönünden geçerli kılmaktadır. Bu bakımdan
anayasal güvenceleri karşılamadığı gerekçesiyle iptal edilen kamulaştırma
işleminin sonuç doğurmasına imkân tanıyan kuralla mülkiyet hakkına getirilen
sınırlamanın anayasal bağlamda meşru bir amaca dayandığı söylenemez. 44. Açıklanan nedenle kural, Anayasa’nın 13., 35. ve 46.
maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. Kuralın, Anayasa’nın 36. maddesiyle ilgisi görülmemiştir. IV. İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ 45. 6216 sayılı Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralı
fıkrasında kanunun, Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin veya Türkiye Büyük Millet
Meclisi İçtüzüğü’nün belirli kurallarının iptali, diğer kurallarının veya
tümünün uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa bunların da Anayasa Mahkemesince
iptaline karar verilebileceği öngörülmektedir. 46. 4650 sayılı Kanun’un 5. maddesiyle değiştirilen 2942 Kanun’un
10. maddesinin on dördüncü fıkrasının “ …kamulaştırma işlemine karşı hak
sahipleri tarafından idari yargıda iptal davası açılması ve idari yargı
mahkemelerince de yürütmenin durdurulması kararı verilmesi halinde mahkemece,
idari yargıda açılan dava bekletici mesele kabul edilerek bunun sonucuna göre
işlem yapılır. ” bölümünün iptali nedeniyle anılan fıkranın kalan kısmının 6216
sayılı Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrası gereğince iptali gerekir. V. HÜKÜM 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun
24/4/2001 tarihli ve 4650 sayılı Kanun’un; A. 5. maddesiyle değiştirilen 10. maddesinin on dördüncü
fıkrasının; 1. “ …kamulaştırma işlemine karşı hak sahipleri tarafından
idari yargıda iptal davası açılması ve idari yargı mahkemelerince de yürütmenin
durdurulması kararı verilmesi halinde mahkemece, idari yargıda açılan dava
bekletici mesele kabul edilerek bunun sonucuna göre işlem yapılır. ” bölümünün Anayasa’ya aykırı olduğuna
ve İPTALİNE, 2. Kalan kısmının 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu
ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesinin (4) numaralı fıkrası
gereğince İPTALİNE, B. 7. maddesiyle değiştirilen 14. maddesinin altıncı
fıkrasının Anayasa’ya aykırı
olduğuna ve İPTALİNE, 25/12/2024 tarihinde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Kadir ÖZKAYA Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Basri BAĞCI Üye Engin YILDIRIM Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE Üye Yılmaz AKÇİL Üye Ömer ÇINAR Üye Metin KIRATLI