ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas No:1963/109 Karar No:1966/17 Karar tarihi:29/3/1966 Resmi Gazete tarih/sayı:16.7.1966/12350 Dâvacı
: Adalet Partisi Türkiye Büyük Millet Meclisi Grupu. Dâvanın
konusu : Temyiz Teşkilâtına dair kanunu tadil eden 5859 sayılı kanundaki
başkanların vazife ifa edecekleri dairenin tâyin ve tebdilinin birinci başkanın
mütalâası alındıktan sonra Adalet Bakanı tarafından yapılacağına dair hükmün,
Anayasa'nın 132. ve 133 üncü maddelerinin derpiş etmiş olduğu mahkeme istiklâli
ve hâkim teminatı ile bağdaşmaması hasebiyle Anayasa'ya aykırı olduğundan
iptaline karar verilmesi istenilmiştir. İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğünün 15 inci maddesi gereğince 5/3/1563 gününde yapılan ilk
incelemede, dilekçede Adalet Partisi Büyük Millet Meclisi Grupu adına imzası
bulunan Ali Naili Erdem ve Cahit Okurer'in Grup Başkanı veya Başkan Vekili
olduklarına dair onanlı belgenin ve dilekçede açıklanmayan gerekçenin 2 ay
içinde gönderilmesi için tebligat yapılmasına dair verilen karar üzerine,
tebligata uyularak istenilen belgelerin süresi içinde verildiği ve eksikliğin
tamamlandığı anlaşılmakla 22/5/1963 günlü toplantıda işin esasının
incelenmesine karar verilmiş olduğundan düzenlenen rapor okunduktan ve Anayasa
ile iptali istenen kanunun ilgili maddeleri, gerekçeleri ve görüşme tutanakları
incelendikten, sonra gereği görüşülüp düşünüldü : GEREKÇE
: Dâvanın
gerekçesinde "Temyiz teşkilâtına dair kanunu tadil eden 5859 sayılı Kanun,
başkanların vazife ifa edecekleri dairelerin tâyin ve tebdili birinci başkanın
mütalâası alındıktan sonra Adalet Bakanı tarafından yapılır. hükmünü ihtiva
etmektedir. Bu hükümlerin Anayasa'nın 132 ve 133 üncü maddelerinin derpiş etmiş
olduğu mahkeme istiklâli ve hâkim teminatı ile mümkün değildir. Çünkü
hâkimlerin tâyin ve terfileri Adalet Bakanlığının yetkisi dışında bırakılmış
olmasına rağmen Temyiz Mahkemesinin İkinci Başkanlarının çalışacağı daireleri
Adalet Bakanlığının tâyin etmesi Anayasa'nın 132. ve 133 üncü maddelerine
aykırı olduğu gibi Anayasa'nın ruhuna da aykırı görülmüştür."
denilmektedir. Temyiz
Mahkemesi Teşkilâtına dair 7 Nisan 1928 günlü ve 1221 sayılı kanunun 5859
sayılı kanunla değişik 5 inci maddesinin 1. ve 2 ci fıkraları şöyledir : "Yargıtay
Birinci Başkanı Genel Kurullara Başkanlık ve bu kurullara mevdu vazifeleri
tanzim ve üyeleri dairelere tefrik ve icabında işi nispeten çok olan dairelere
diğerlerinden muvakkaten üye sevkeder. Başkanlarının
vazife ifa edecekleri dairenin tâyin ve tebdilini Birinci Başkanın mütalâası
alındıktan sonra Adalet Bakanı tarafından yapılır." İptal
dâvası, 5 inci maddenin 2 nci fıkrasında yer alan "Başkanların vazife ifa
edecekleri dairenin tâyin ve tebdilinin Birinci Başkanın mütalâası alındıktan
sonra Adalet Bakanı tarafından yapılır." şeklindeki hükme yöneltilmiş
bulunmaktadır. Bu
fıkraya göre ikinci Başkanların vazife ifa edecekleri dairelerin belli edilmesi
ve değiştirilmesi hususu nihaî olarak yürütme organı içindeki Adalet Bakanının
vereceği karara bağlı olacaktır. Her ne kadar kanun, bu tâyin ve tedbil
işleminin yapılmasından önce Birinci Başkanın mütalâasının alınmasını şart
koşmuş ise de burada son ve kesin olarak karar verme yetkisini Adalet Bakanına
tanımış olduğuna göre mütalâa müessesesinin hâkim teminatını ve mahkemelerin
bağımsızlığı esasını zedeleyen bu kararı önleyecek bir nitelikte olmadığı
meydandadır. Temyiz
Mahkemesi Teşkilâtına Dair Kanunun iptali istenen değişik 5 inci maddesinin
Anayasa'ya aykırılığını belli edebilmek için Anayasa'nın ilgili hükümlerini
gözden geçirmek yerinde olur. Dâva
dilekçesinin dayandığı Anayasa'nın 132 nci maddesinde; hâkimlerin görevlerinde
bağımsız oldukları, Anayasa'ya, kanuna, hukuka ve vicdani kanaatlerine göre
hüküm verecekleri, hiç bir organ, makam, merci ve kişinin yargı yetkisinin
kullanılmasında mahkemelere ve hâkimlere emir ve talimat veremiyeceği genelge
gönderemiyeceği, tavsiye ve telkinde bulunamıyacağı, yasama ve yürütme
organları ile idarenin mahkeme kararlarına uymak zorunda oldukları ve 133 üncü
maddesinde de; hâkimlerin azlolunamıyacağı kendileri istemedikçe Anayasa'da
gösterilen yaştan önce emekliye ayrılamıyacakları, bir mahkemenin veya kadronun
kaldırılması sebebleri ile de olsa aylıklarından yoksun kılınamıyacakları kesin
ve açık olarak yazılıdır. Anayasa'nın 134 üncü maddesinde ise genel olarak;
hâkimlerin niteliklerinin, atanmalarının hakları ve ödevleri ile meslekte
ilerlemeleri, görevlerinin ve görev yerlerinin değiştirilmesinin mahkemelerin
bağımsızlığı esasına göre kanunla düzenleneceği açıklanmakla beraber 139 uncu
maddesinde; Yargıtay üyelerinin Yüksek Hâkimler Kurulunca, Yargıtay Birinci
Başkanı ile ikinci Başkanlarının Yargıtay Büyük Genel Kurulunca seçileceği
belirtilmiştir. Görülüyor ki, Anayasa Yargıtay üyelerinin Yüksek Hâkimler Kurulunca
seçilmesine 139 uncu madde ile cevaz verdiği halde Yargıtay Başkanlarını seçme
yetkisini Yargıtay Büyük Genel Kuruluna bırakmış bulunmaktadır. Mahkemelerin
bağımsızlığı ve hâkim teminatı esaslarının gereği olarak bütün hâkimlerin
tâyini ile görevlerinin ve görev yerlerinin değiştirilmesi ve Yargıtay
Üyelerinin seçilmesi yetkisi yürütme organından alınarak yargı organı içinde
teşkil edilecek Yüksek Hâkimler Kuruluna verildiği ve bu suretle yürütme
organının hâkimler hakında herhangi bir tasarrufta bulunabilme yolu kapatıldığı
halde Yargıtay Büyük Genel Kurulunca kendi yapısı içindeki Yüksek Hâkimler
tarafından seçilen ikinci başkanların vazife ifa edecekleri dairelerin tâyin ve
tebdilinin icra organının yetki alanı içinde kalmasına Anayasa'nın evleviyetle müsaade
etmiyeceği ve Temyiz Mahkemesi Teşkilâtı Kanununda yer alan böyle bir hükmün
mahkemelerin bağımsızlığı ve hâkimlerin teminatı esasları ile bağdaşamadığından
Anayasa'ya açıkça aykırı düşeceği tabiidir. Anayasa'nın
7 nci maddesi, yargı yetkisinin Türk Mileti adına bağımsız mahkemelerce
kullanılacağından bahseder. Demekki
yargı yetkisinin serbestçe kullanabilmesi için mahkemelerin bağımsızlığı ve
hâkim teminatı esastır. Nitekim
Anayasa'nın bu konuya ilişkin hükümlerinin gerekçesinde, yargı görevinin bağımsızlığını
sağhyacak unsurların başında hâkim teminatı geldiği, hâkimlerin bağımsız
olmalarının ise bu teminata kavuşmaları ile mümkün olacağı, bütün devlet
faaliyetlerinin hukuk kurallarına uygun olmasının hukuk devletinin temel
unsurunu teşkil ettiği; bu uygunluğu sağlıyacak makamların da yargı organları
olduğu, bu itibarla kazai organların bağımsızlığının bu denetimin ciddiyet ve
müessiriyetinin şartı bulunduğu, bu bakımdan hâkimler ve mahkemeler üzerinde
her çeşit tesirleri bertaraf edecek hükümlerin Anayasada yer aldığı belirtilmiş
bulunmaktadır. Bu
açıklamaların tümünden çıkan sonuca göre, Temyiz Mahkemesi Teşkilâtına dair
kanunun değişik 5 inci maddesinin 2 nci fıkrasında yer alan başkanların vazife
ifa edecekleri dairenin tâyin ve tebdilinin Adalet Bakanı tarafından
yapılacağına dair olan hükmünün, mahkemelerin ve yargı yetkisinin
bağımsızlığını ve hâkim teminatını sağlıyan Anayasa'nın 7, 132, 133, 134 üncü
ve 139 uncu maddelerine açıkça aykırı düşmesi sebebi ile iptali gerekir. SONUÇ
: Temyiz
Mahkemesi Teşkilâtına dair 7 Nisan 1928 günlü ve 1221 sayılı kanunun 5859
sayılı kanunla değişik 5 inci maddesinin 2 nci fıkrasında yer alan
"Başkanların vazife ifa edecekleri dairenin tâyin ve tebdili Birinci
Başkanın mütalâası alındıktan sonra Adalet Bakanı tarafından yapılır."
şeklindeki hükmün, Anayasa'ya aykırı olduğundan, iptaline, 29/3/1966 gününde
oybriliği ile karar verildi. Başkan Lütfi
  Akadlı Başkanvekili Rifat
  Göksu Üye Asım
  Erkan Üye Şemsettin
  Akçoğlu Üye İbrahim
  Senil Üye İhsan
  Keçecioğlu Üye A.
  Şeref Keçecioğlu Üye Salim
  Başol Üye Celâlettin
  Kuralmen Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Fazıl
  Uluocak Üye Sait
  Koçak Üye Avni
  Givda Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş