ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1999/45 Karar Sayısı : 2000/9 Karar Günü : 13/4/2000 R.G. Tarih-Sayı : 6/7/2000 - 24101 İTİRAZ
YOLUNA BAŞVURAN : Erzurum İdare Mahkemesi İTİRAZIN
KONUSU : 27.6.1989 günlü, 375 sayılı “657 sayılı Devlet Memurları
Kanunu, 926 sayılı Türk Silahlı Kuvvetleri Personel Kanunu, 2802 sayılı
Hakimler ve Savcılar Kanunu, 2914 sayılı Yükseköğretim Personel Kanunu, 5434
sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu ile Diğer Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde
Kararnamelerde Değişiklik Yapılması, Devlet Memurları ve Diğer Kamu
Görevlilerine Memuriyet Taban Aylığı ve Kıdem Aylığı ile Ek Tazminat Ödenmesi
Hakkında Kanun Hükmünde Kararname”nin 28. maddesinin, 7.11.1996 günlü, 4206
sayılı Kanunla değiştirilen (A) fıkrasının, Anayasa’nın 10. ve 18. maddelerine
aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY Çarşı
ve mahalle bekçisi olan davacının, emniyet mensuplarına ödenen operasyon
tazminatından yararlanmak için yaptığı başvurunun reddine ilişkin işlemin
iptali istemiyle açtığı davada, Anayasa’ya aykırılık savının ciddi olduğu
kanısına varan Mahkeme, 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin 28. maddesinin
değişik (A) fıkrasının iptali için başvurmuştur. III-
YASA METİNLERİ A-
İtiraz Konusu Kural 27.6.1989
günlü ve 375 sayılı, Kanun Hükmünde Kararname”nin iptali istenilen 28.
maddesinin değişik (A) fıkrası şöyledir: “A)
Sıkıyönetim veya olağanüstü hal ilan edilen bölgeler veya Millî Savunma ve
İçişleri Bakanlıklarınca müştereken belirlenecek kritik yörelerde özel harekât
ve operasyon timi olarak görev yapan; Emniyet Genel Müdürlüğü emniyet
hizmetleri sınıfı kadrolarında bulunanlar ile sözleşmeli uçuş personeline,
subay, astsubay, uzman jandarma ve uzman erbaşlara ve operasyonları fiilen sevk
ve idare eden karargâh ve bürolardan bu fıkra uyarınca alınacak Başbakan
onayında belirtilenlerde görevlendirilen personele 9000, erbaş ve erlere 4500
gösterge rakamının memur aylıklarına uygulanan katsayı ile çarpımı sonucu
bulunacak aylık tutarı geçmemek üzere, fiilen görev yapıldığı sürece ve bu süre
ile orantılı olarak ek tazminat, (B) fıkrasında yer alan tazminata ilave olarak
ayrıca ödenir. Tazminat
ödenecek yerleşim birimleri, aylık veya günlük olarak ödenecek tazminat
miktarları, tazminatın ödenme usul ve esasları, hangi hallerde kesileceği Millî
Savunma ve İçişleri Bakanlarının müşterek teklifi, Maliye Bakanlığının görüşü
üzerine Başbakan onayı ile tespit edilir. Bu
görevler nedeniyle meydana gelen sakatlık ve yaralanmalarda tedavi süresince,
hastalanmalarda ise hastanede geçen tedavi süresince (yedek subay, erbaş ve
erler terhis edilseler bile) fiilen görev yapma koşulu aranmaksızın ödeme yapılmaya
devam edilir. Ancak bu hallerdeki ödemeler hiçbir şekilde 12 ayı geçemez ve
3.11.1980 tarihli ve 2330 sayılı Kanun ile 28.2.1982 tarihli ve 2629 sayılı
Kanun uyarınca ödenecek tazminat konusunda avans verilmesi dışında kesin bir
işlem yapılması halinde de sona erer. Devletin
aktif istihbarat görevlilerinden bu yerleşim birimlerinde emniyet ve asayişe
yönelik olarak fiilen aktif istihbarat görevi yapanlar hakkında da görevin risk
ve zorluğuna göre bu fıkra hükümleri uygulanır. Bunlara ödenecek ek tazminat
miktarı emsali personele yapılan ödemeyi geçmemek üzere doğrudan Başbakanca
belirlenir. Bu
tazminat kapsam dahilinde fiilen görev yapılan sürelere göre hesaplanır ve ay
sonunda ödenir.” B-
Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz
başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1-
“MADDE 10.- Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî
inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde
eşittir. Hiçbir
kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet
organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine
uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.” 2-
“MADDE 18.- Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya yasaktır. Şekil
ve şartları kanunla düzenlenmek üzere hükümlülük veya tutukluluk süreleri
içindeki çalıştırmalar; olağanüstü hallerde vatandaşlardan istenecek hizmetler;
ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda öngörülen vatandaşlık ödevi
niteliğindeki beden ve fikir çalışmaları, zorla çalıştırma sayılmaz.” IV- İLK
İNCELEME Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğü’nün 8. maddesi gereğince, Ahmet Necdet SEZER, Haşim KILIÇ,
Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Mustafa YAKUPOĞLU, Fulya
KANTARCIOĞLU, Aysel PEKİNER, Mahir Can ILICAK ve Rüştü SÖNMEZ’in katılmalarıyla
16.11.1999 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada eksiklik
bulunmadığından işin esasının incelenmesine, sınırlama sorununun esas inceleme
evresinde ele alınmasına, oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN
İNCELENMESİ Başvuru
kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali istenilen yasa kuralı,
dayanılan Anayasa kurallarıyla bunların gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri
okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Sınırlama
Sorunu Anayasa’nın
152. ve 2949 sayılı Yasa’nın 28. maddesine göre Anayasa Mahkemesi’ne itiraz
yoluyla yapılacak başvurular, itiraz yoluna başvuran Mahkeme’nin bakmakta
olduğu davada uygulayacağı yasa kuralları ile sınırlıdır. Dava,
çarşı ve mahalle bekçilerinin emniyet mensuplarına ödenen operasyon
tazminatından yararlandırılmalarına ilişkin olduğundan esas incelemenin,
“Emniyet Genel Müdürlüğü Yardımcı Hizmetler sınıfında bulunanlar” yönünden
yapılmasına, 13.4.2000 gününde oybirliğiyle karar verilmiştir. B- İtiraz
Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı 657
sayılı Devlet Memurları Kanunu’nda, “bu Kanuna tabi kurumlarda görevlendirilen
memurlara hizmetlerinin karşılığında kadroya dayanılarak ay itibariyle ödenen
para” aylık olarak tanımlanmıştır. Yasa’da belirtilen koşulları taşıyan Devlet
memurlarına “zam ve tazminat” olarak nitelendirilen parasal haklar verilmek
suretiyle de ekonomik yönden güçlendirilmeleri amaçlanmıştır. Yasa’da öngörülen
zam ve tazminatlar memurların sınıf ve unvanları esas alınarak saptanmış iken
ülkemiz coğrafyasının özellikleri ile terör yüzünden olağanüstü yönetim
usullerinin uygulanması nedeniyle bu yörelerde görev yapan kimi memurların
aylıklarına da bu nedenle zam ve tazminat ödenilmesi kabul edilmiştir. İptali
istenilen 375 sayılı Kanun Hükmünde Kararname’nin değişik 28. maddesinin (A)
fıkrası 7.11.1996 tarihli ve 4206 sayılı Yasa ile yeniden değiştirilerek
“sıkıyönetim veya olağanüstü hal ilan edilen bölgeler veya Milli Savunma ve
İçişleri Bakanlıklarınca müştereken belirlenecek kritik yörelerde özel harekât
ve operasyon timi olarak görev yapan Emniyet Genel Müdürlüğü emniyet hizmetleri
sınıfı kadrolarında bulunanlar ile ... gösterge rakamının memur aylıklarına
uygulanan katsayı ile çarpımı sonucu bulunacak aylık tutarı geçmemek üzere,
fiilen görev yapıldığı sürece ve bu süre ile orantılı olarak ek tazminat (B)
fıkrasında yer alan tazminata ilâve olarak ayrıca ödenir” kuralı getirilmiştir. Ek
Tazminat ilk kez yasalaştırılırken gerekçede, teröre karşı sürdürülen
mücadelede ... emniyet teşkilatında profesyonel personel istihdamına gereksinme
duyulduğundan yasal düzenlemeler yapılmış ise de, malî konulardaki
yetersizliklerin amaçlanan düzeydeki personelin istihdamına yeterli olmadığı
görüldüğünden “güven ve asayişin sağlanmasında çok zor ve riskli görevleri en
kötü arazi şartlarında icra eden, çok ağır koşullar altında bu mücadeleyi
sürdüren komando birlikleri, timler ve diğer teşkilâtlarda görev yapan
personelin malî yönden iyileştirilmesi ve aynı koşullara maruz kalmayan diğer
personele göre hakkaniyete uygun bir tazminat ödenmesi amaçlanmaktadır” denilmiştir. C- Anayasa’ya
Aykırılık Sorunu Başvuru
kararında, 772 sayılı Çarşı ve Mahalle Bekçileri Kanunu’na göre çarşı ve
mahalle bekçilerine verilen görevlerin, 2559 sayılı Polis Vazife ve Selahiyet
Kanunu ile polise verilen görevlere benzediği, emniyet teşkilâtı içindeki bir
birimi oluşturan çarşı ve mahalle bekçileri de görevlerini yaparken polislerin
karşılaştığı tehlike ve güçlükler içinde bulunduklarından emniyet mensuplarına
ödenen operasyon tazminatından yararlandırılmamalarına ilişkin kuralın Anayasa’nın
10. ve 18. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Anayasa’nın
10. maddesinde, “Herkes, dil, ırk, renk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî
inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle ayırım gözetilmeksizin kanun önünde
eşittir. Hiçbir
kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Devlet
organları ve idare makamları bütün işlemlerinde kanun önünde eşitlik ilkesine
uygun olarak hareket etmek zorundadırlar.” denilmektedir. “Yasa
önünde eşitlik ilkesi” hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu
ilke ile eylemli değil hukuksal eşitlik öngörülmektedir. Eşitlik ilkesinin
amacı, aynı durumda bulunan kişilerin yasalarca aynı işleme bağlı tutulmalarını
sağlamak ve kişilere yasa karşısında ayırım yapılmasını ve ayrıcalık
tanınmasını önlemektir. Bu ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve
topluluklara ayrı kurallar uygulanarak yasa karşısında eşitliğin çiğnenmesi
yasaklanmıştır. Yasa önünde eşitlik, herkesin her yönden aynı kurallara bağlı
tutulacağı anlamına gelmez. Durum ve konumlarındaki özellikler, kimi kişiler ya
da topluluklar için değişik kuralları gerekli kılabilir. Aynı hukuksal durumlar
aynı, ayrı hukuksal durumlar farklı kurallara bağlı tutulursa Anayasa’nın
öngördüğü eşitlik ilkesi çiğnenmiş olmaz. 14.7.1965
günlü ve 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 3. maddesinde, bu Kanun’un
dayandığı temel ilkelerin sınıflandırma, kariyer ve liyakat olduğu belirtilmiş,
Yasa’nın değişik 36. maddesinde ise, bu Kanun’a tabi kurumlarda çalıştırılan
memurların on hizmet sınıfına ayrılmaları kabul edilmiştir. Maddenin “yardımcı
hizmetler sınıfı” başlıklı değişik VIII. bendinde, “çarşı ve mahallelerde
koruma ve muhafaza hizmetleri gibi ana hizmetlere yardımcı mahiyetteki
görevlerde bulunanlar...” denilerek çarşı ve mahalle bekçileri yardımcı hizmetler
kapsamına alınmıştır. Emniyet
hizmetleri sınıfı da, maddenin değişik VII. bendinde, “bu sınıf, özel
kanunlarına göre polis, komiser muavini, komiser, başkomiser, emniyet
müfettişi, polis müfettişi, emniyet amiri ve emniyet müdürü ve emniyet müdürü
sıfatını kazanmış emniyet mensubu memurları kapsar.” nitelemesi yapılarak
tanımlanmıştır. İtiraz
konusu değişik 28. maddenin (A) fıkrası ile, sıkıyönetim veya olağanüstü hal
ilan edilen bölgeler ve Millî Savunma ve İçişleri Bakanlıklarınca müştereken
belirlenecek kritik yörelerde özel harekât ve operasyon timi olarak görev
yapan, Emniyet Genel Müdürlüğü emniyet hizmetleri sınıfı kadrolarında
bulunanlar ... için ayrıca ek tazminat ödenmesi kabul edilmiştir. Devlet
Memurları Kanunu’na göre, çarşı ve mahallelerde koruma ve muhafaza hizmetleri
gibi ana hizmetlere yardımcı nitelikte görevlerde bulunan ve yardımcı hizmetler
sınıfında yer alan çarşı ve mahalle bekçileri, “Emniyet Genel Müdürlüğü emniyet
hizmetleri sınıfı kadrolarında” bulunanlarla aynı hukuksal konumda değildir. Bu
nedenle kural, Anayasa’nın 10. maddesindeki eşitlik ilkesine aykırı
bulunmamaktadır. İtirazın reddi gerekir. İtiraz
konusu kuralın Anayasa’nın 18. maddesi ile ilgisi görülmemiştir. VI-
SONUÇ 27.6.1989
günlü, 375 sayılı “657 sayılı Devlet Memurları Kanunu, 926 sayılı Türk Silahlı
Kuvvetleri Personel Kanunu, 2802 sayılı Hakimler ve Savcılar Kanunu, 2914
sayılı Yükseköğretim Personel Kanunu, 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu
ile Diğer Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılması,
Devlet Memurları ve Diğer Kamu Görevlilerine Memuriyet Taban Aylığı ve Kıdem
Aylığı ile Ek Tazminat Ödenmesi Hakkında Kanun Hükmünde Kararname”nin 28.
maddesinin 4206 sayılı Yasa ile değiştirilen (A) fıkrasının, “Emniyet Genel
Müdürlüğü Yardımcı Hizmetler sınıfında bulunanlar” yönünden Anayasa’ya aykırı
olmadığına ve itirazın REDDİNE, 13.4.2000 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Mustafa YAKUPOĞLU Üye Fulya KANTARCIOĞLU Üye Aysel PEKİNER Üye Mahir Can ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ Üye Ertuğrul ERSOY Üye Tülay TUĞCU