ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:2003/70 Karar Sayısı:2005/14 Karar Günü:14.3.2005 R.G. Tarih-Sayı:26.04.2005-25797 İPTAL DAVASINI AÇAN: Türkiye Büyük Millet Meclisi
Anamuhalefet (Cumhuriyet Halk) Partisi Grubu adına Grup Başkanvekilleri Oğuz
OYAN ve Haluk KOÇ İPTAL DAVASININ KONUSU : 3.7.2003 günlü, 4916 sayılı
Çeşitli Kanunlarda ve Maliye Bakanlığının Teşkilât ve Görevleri Hakkında Kanun
Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun'un; A) 1- 9. maddesiyle 4706 sayılı Kanuna eklenen Geçici 5. maddenin
birinci fıkrasının, 2- 19. maddesiyle değiştirilen 22.12.1934 günlü ve 2644 sayılı Tapu
Kanununun 35. maddesinin; a- Birinci fıkrasının, b- İkinci fıkrasının, c- Üçüncü fıkrasının birinci, ikinci ve üçüncü tümcelerinin, d- Dördüncü fıkrasının, e- Beşinci fıkrasının, 3- 30. maddesiyle değiştirilen 27.6.1984 günlü ve 3030 sayılı
Büyük Şehir Belediyelerinin Yönetimi Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin
Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun'un 18. maddesinin son fıkrasının ikinci
tümcesinin, 4- Geçici 2. maddesinin birinci fıkrasının, Anayasa'nın Başlangıç'ının 1., 2., 4., 5. ve 6. paragrafları ile
2., 3., 5., 7., 10., 11., 13., 35., 36., 48. ve 127. maddelerine aykırılığı
savıyla iptallerine, B) 1- 9. maddesiyle 4706 sayılı Kanuna eklenen Geçici 5. maddenin
birinci fıkrasının, 2- 19. maddesiyle değiştirilen 22.12.1934 günlü ve 2644 sayılı Tapu
Kanununun 35. maddesinin; a- Birinci fıkrasının birinci ve ikinci tümcelerinde ve üçüncü
fıkrasının birinci tümcesinde yer alan “... yabancı ülkelerde bu ülkelerin
kanunlarına göre kurulan tüzel kişiliğe sahip ticaret şirketleri ...”
ibaresinin, b- Üçüncü fıkrasının birinci ve üçüncü tümcelerinde yer alan “...
otuz hektardan fazla ...” ibaresinin, c- Dördüncü fıkrasının, d- Beşinci fıkrasının, 3- 30. maddesiyle değiştirilen 27.6.1984 günlü ve 3030 sayılı
Büyük Şehir Belediyelerinin Yönetimi Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin
Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun'un 18. maddesinin son fıkrasının ikinci
tümcesinin, 4- Geçici 2. maddesinin birinci fıkrasının, yürürlüklerinin durdurulmasına karar verilmesi istemidir. II- YASA METİNLERİ A- İptali İstenilen Yasa Kuralları 4916 sayılı Yasa'nın iptali istenilen kuralları şöyledir: 1- “MADDE 9. - 4706 sayılı Kanuna aşağıdaki
geçici maddeler eklenmiştir. … GEÇİCİ MADDE 5.- 22.9.1969 tarihli ve 6/12421 sayılı Bakanlar
Kurulu Kararı uyarınca, Gemi Yapım Sanayi Bölgesi olarak tespit edilen İstanbul
İli, Tuzla İlçesinde bulunan Hazinenin özel mülkiyetindeki taşınmazlar ile
Devletin hüküm ve tasarrufu altında bulunan yerler üzerinde, bu karar uyarınca,
tersane ve benzeri tesisler kurmak amacıyla, adlarına kamu arazisi tahsis
edilerek lehlerine irtifak hakkı tesis edilen veya kullanma izni verilen ve bu
maddenin yürürlüğe girdiği tarihten önce, ilgili bakanlıkların iznine tâbi
işlemleri izinsiz olarak gerçekleştiren veya sözleşmelerine aykırı davranan
yatırımcılar hakkında açılan davalardan; tahsise konu taşınmazın emlak vergisi
asgari metrekare vergi değerleri esas alınarak hesaplanan değerin yüzde biri
ile dava masraflarını defaten ödemeleri, sözleşmeden doğan mali
yükümlülüklerini yerine getirmeleri, yatırımcıların açtıkları davalardan
vazgeçmeleri ve ilgili bakanlıklar ile yeniden sözleşme yapmaları kaydıyla
vazgeçilir, bu şartların yerine getirilmesi kaydıyla, dava açılması gerekenler için
ise dava açılmaz ve tahsisleri devam eder.” … 2- “MADDE 19.- 22.12.1934 tarihli ve 2644
sayılı Tapu Kanununun 35 inci maddesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir. Madde 35.- Karşılıklı olmak ve kanunî sınırlamalara uyulmak
kaydıyla, yabancı uyruklu gerçek kişiler ile yabancı ülkelerde bu ülkelerin
kanunlarına göre kurulan tüzel kişiliğe sahip ticaret şirketleri, Türkiye
Cumhuriyeti sınırları içinde taşınmaz edinebilirler. Karşılıklılık ilkesinin
uygulanmasında, yabancı devletin taşınmaz ediniminde kendi vatandaşlarına veya
yabancı ülkelerde bu ülkelerin kanunlarına göre kurulan tüzel kişiliğe sahip
ticaret şirketlerine tanıdığı hakların, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına veya
ticaret şirketlerine de tanınması esastır. Türkiye Cumhuriyeti ile arasında karşılıklılık olmayan devlet
vatandaşlarının kanunî miras yoluyla edindikleri taşınmazlar ile kanunî
kısıtlamalara tâbi alanlardaki taşınmazlar, intikal işlemleri yapılarak tasfiye
edilir ve bedele çevrilir. Yabancı uyruklu gerçek kişiler ile yabancı ülkelerde bu
ülkelerin kanunlarına göre kurulan tüzel kişiliğe sahip ticaret şirketlerinin
otuz hektardan fazla taşınmaz edinebilmesi Bakanlar Kurulunun iznine tâbidir.
Kanunî miras yoluyla intikal eden taşınmazlar için bu hüküm uygulanmaz. Yabancı
uyruklu gerçek kişilerin, kanunî miras dışında ölüme bağlı tasarruflar yoluyla
otuz hektardan fazla taşınmaz edinebilmesi de Bakanlar Kurulunun iznine
bağlıdır. İzin verilmez ise, fazla miktar tasfiye edilerek bedele çevrilir. Yabancı uyruklu gerçek kişiler ile yabancı ülkelerde bu
ülkelerin kanunlarına göre kurulan tüzel kişiliğe sahip ticaret şirketleri
lehine, taşınmaz üzerinde sınırlı ayni hak tesis edilmesi halinde karşılıklılık
şartı aranmaz. Kamu yararı ve ülke güvenliği bakımından, bu maddenin
uygulanmayacağı yerleri belirlemeye Bakanlar Kurulu yetkilidir.” 3- “MADDE 30.- 27.6.1984 tarihli ve 3030
sayılı Büyük Şehir Belediyelerinin Yönetimi Hakkında Kanun Hükmünde
Kararnamenin Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanunun 18 inci maddesinin son
fıkrasının ikinci cümlesi aşağıdaki şekilde değiştirilmiştir. Bu payın %40'ı doğrudan ilgili belediye hesabına yatırılır,
kalan %60'ı ise büyükşehir belediyelerine nüfuslarına göre dağıtılır. Hesaplama
ve dağıtım işlemleri Maliye Bakanlığınca yapılır.” 4- “GEÇİCİ MADDE 2.- Kanunları uyarınca turizm
yatırımı yapılmak amacıyla adlarına kamu arazisi tahsis edilen ve bu maddenin
yürürlüğe girdiği tarihten önce, ilgili bakanlıkların iznine tâbi işlemleri
izinsiz olarak gerçekleştiren veya sözleşmelerine aykırı davranan yatırımcılar
ve işletmeciler hakkında açılan davalardan; cari yıl proje maliyet bedelinin
%3'ü ile dava masraflarını defaten ödemeleri, sözleşmeden doğan mali
yükümlülüklerini yerine getirmeleri ve ilgili bakanlıklar ile yeniden sözleşme
yapmaları kaydıyla vazgeçilir, bu şartların yerine getirilmesi kaydıyla, dava
açılması gerekenler için ise dava açılmaz ve tahsisleri devam eder.” B- Dayanılan ve İlgili Görülen Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde, Anayasa'nın Başlangıç'ının birinci, ikinci,
dördüncü, beşinci ve altıncı paragrafları ile 2., 3., 5., 7., 10., 11., 13.,
35., 36., 48. ve 127. maddelerine dayanılmış, 16. madde ile de ilgili
görülmüştür. III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Mustafa
BUMİN, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU,
Ertuğrul ERSOY, Tülay TUĞCU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN ve Fazıl SAĞLAM'ın
katılımlarıyla 7.10.2003 gününde yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, yürürlüğü durdurma
isteminin bu konudaki raporun hazırlanmasından sonra karara bağlanmasına
oybirliğiyle karar verilmiştir. IV - ESASIN İNCELENMESİ Dava dosyası ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, iptali
istenilen Yasa kuralları, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri
ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp
düşünüldü : A- 4916 sayılı Kanun'un 9. Maddesi ile 4706 sayılı Kanun'a
Eklenen Geçici Madde 5'in Birinci Fıkrasının İncelenmesi Dava dilekçesinde, kuralda öngörülen dava yoluyla takipten
kurtulabilme olanağının diğer koşulların yanı sıra belli miktarların ödenmesi
koşuluna da bağlı tutulmasının bu miktarları ödeyebilenlerle ödeyemeyenler
arasında ayırıma neden olacağından, eşitlik ilkesiyle; belli koşulların
gerçekleşmesi halinde açılmış davadan vazgeçilmesinin veya dava açılmamasının
hukuk düzeninin işlemesini ve yaptırımların uygulanmasını kişiye özel bir hale
getireceğinden, hukuk devleti ilkesiyle; davadan vazgeçilmesi için gerekli koşullardan
birinin de “ilgili bakanlıklarla sözleşme yapmak” olmasının, kişileri davadan
kurtulabilmek için sözleşme yapmaya ve koşulları ne olursa olsun sözleşmeyi
kabule zorlayacağından, sözleşme hürriyetiyle; bu hürriyeti ilgili maddede
gösterilen sınırlandırma nedenlerine uyulmaksızın ölçüsüz ve adaletsiz olarak
sınırlandırdığından, ölçülülük ilkesiyle; belirtilen koşulların yerine
getirilmesi halinde idarenin, açılmış olan davalardan vazgeçmek zorunda
kalacağı, açılmamış davaları ise açma olanağı kalkacağından, hak arama
özgürlüğüyle; bağdaşmadığı, bu nedenlerle kuralın Anayasa'nın 2., 10., 11.,
13., 36. ve 48. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. 4916 sayılı Yasa'nın 9. maddesiyle 4706 sayılı Yasa'ya eklenen
Geçici Madde 5'in birinci fıkrasında, “22.9.1969 tarihli ve 6/12421 sayılı
Bakanlar Kurulu Kararı uyarınca, Gemi Yapım Sanayi Bölgesi olarak tespit edilen
İstanbul İli, Tuzla İlçesinde bulunan Hazinenin özel mülkiyetindeki taşınmazlar
ile Devletin hüküm ve tasarrufu altında bulunan yerler üzerinde, bu karar
uyarınca, tersane ve benzeri tesisler kurmak amacıyla, adlarına kamu arazisi
tahsis edilerek lehlerine irtifak hakkı tesis edilen veya kullanma izni verilen
ve bu maddenin yürürlüğe girdiği tarihten önce, ilgili bakanlıkların iznine
tabi işlemleri izinsiz olarak gerçekleştiren veya sözleşmelerine aykırı
davranan yatırımcılar hakkında açılan davalardan; tahsise konu taşınmazın emlak
vergisi asgari metrekare vergi değerleri esas alınarak hesaplanan değerin yüzde
biri ile dava masraflarını defaten ödemeleri, sözleşmeden doğan mali
yükümlülüklerini yerine getirmeleri, yatırımcıların açtıkları davalardan
vazgeçmeleri ve ilgili bakanlıklar ile yeniden sözleşme yapmaları kaydıyla
vazgeçilir, bu şartların yerine getirilmesi kaydıyla, dava açılması gerekenler
için ise dava açılmaz ve tahsisleri devam eder ” denilmektedir. Anayasa'nın 10. maddesinde öngörülen kanun önünde eşitlik
ilkesi, hukuksal durumları aynı olanlar için söz konusudur. Bu ilke ile
hukuksal eşitlik öngörülmektedir. Eşitlik ilkesinin amacı, aynı hukuksal
durumda bulunan kişilerin aynı işleme bağlı tutulmalarını sağlamak ve yasalarla
kişiler arasında ayrım yapılmasını ve ayrıcalık tanınmasını önlemektir. Bu
ilkeyle, aynı durumda bulunan kimi kişi ve topluluklara ayrı kurallar
uygulanarak kanun önünde eşitliğin çiğnenmesi yasaklanmıştır. Geçici Madde 5'in iptali istenen birinci fıkrası ile getirilen
olanak, yasada öngörülen koşulları yerine getirmeleri halinde aynı durumdaki
herkese tanınmış olduğundan, Anayasa'nın 10. maddesinde yer alan kanun önünde
eşitlik ilkesine aykırılıktan söz edilemez. Anayasa'nın 48. maddesinin birinci fıkrasının birinci
tümcesinde, “Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine
sahiptir.”, gerekçesinde ise, “Hürriyet temeline dayalı bir toplumda
irade serbestliği çerçevesinde ferdin sözleşme yapma, meslek seçme ve çalışma
hürriyetlerinin garanti olunması tabiidir. Ancak, bu hürriyetler, kamu yararı
amacı ile ve kanunla sınırlandırılabilir.”denilmektedir. Sözleşme iki taraflı bir hukuki işlem olup, tarafların
karşılıklı ve birbirine uygun surette irade açıklamalarıyla meydana gelir.
Kuralda öngörülen “ilgili bakanlıklar ile yeniden sözleşme yapma” koşuluyla,
sözleşmelerine aykırı davranan yatırımcılara yükümlülüklerini yerine
getirmemelerinden dolayı dava yoluyla müeyyidelere tâbi tutulma yerine, aynı
konuda sözleşmelerini yenileme olanağı tanınmaktadır. Kaldı ki, sözleşmelerine
aykırı davranan yatırımcıların yeni bir sözleşme yapmaları da zorunlu olmadığından,
“ilgili bakanlıklar ile yeniden sözleşme yapılması” yoluyla sözleşme
yenilenmesine imkan tanınması sözleşme hürriyeti ilkesine aykırı değildir. Dava konusu kuralla, yürürlüğe girdiği tarihten önce izne tabi
işlemleri izinsiz olarak gerçekleştiren veya sözleşmelerine aykırı davranan
yatırımcılara karşı idarelerce dava açılması nedenlerinin giderilmesi şartıyla
açılan davalardan vazgeçilmesi veya dava açılmaması öngörülmektedir. Bu
durumda, Hazine'ye ait taşınmazların kısa sürede ekonomiye kazandırılması ve
uyuşmazlıkların önlenmesi amacı gözetilerek, idarenin davadan ve dava açma
hakkından vazgeçmesinin hak arama özgürlüğü ile ilgisi görülmemiştir. Yukarıda açıklanan nedenlerle, dava konusu kural, Anayasa'nın
10. ve 48. maddelerine aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın, Anayasa'nın 2., 11., 13. ve 36. maddeleri ile ilgisi
görülmemiştir. B- 4916 sayılı Kanun'un 19. Maddesi ile Değiştirilen 2644 sayılı
Tapu Kanunu'nun 35. Maddesinin İncelenmesi Dava dilekçesinde, yabancının taşınmaz edinmesinin salt
bir mülkiyet sorunu gibi değerlendirilemeyeceği, başka ülkelerde de yabancıların
mülk edinmelerine bakış açısının Türkiye'den pek farklı olmadığı, ister yabancı
gerçek kişi isterse tüzel kişi olsun arazinin türü, taşınmazın kullanım amacı,
ülkenin de üyesi olduğu topluluk üyeleri gibi sınırlamalar yapılmadan ve kamu
yararı olmaksızın ülke topraklarının tümünün yabancıların mülk edinmesine açık
tutulduğu, karşılıklılık ilkesinin sözde kaldığı, yabancı gerçek kişiler ile
yabancı ticaret şirketleri ve diğer tüzel kişiler arasında yabancı gerçek
kişiler aleyhine ayrım yapıldığı, yabancıların 30 hektarın üzerindeki taşınmaz
mal edinimlerinde aranan Bakanlar Kurulu izni şartının, kanunî miras yoluyla
edinilen taşınmaz mallar için de aranması gerektiği, yabancı uyruklu gerçek
kişiler ile yabancı ülkelerde bu ülkelerin kanunlarına göre kurulan tüzel
kişiliğe sahip ticaret şirketleri lehine, taşınmaz üzerinde sınırlı aynî hak
tesis edilmesi halinde karşılıklılık şartı aranmadığı, maddenin son fıkrasında,
Bakanlar Kurulu'na verilen yetkinin yetki devri niteliğinde olduğu
belirtilerek, kuralın Anayasa'ya aykırı olduğu ileri sürülmüştür. İptali istenen 35. maddede, “ Karşılıklı olmak ve kanuni sınırlamalara uyulmak kaydıyla,
yabancı uyruklu gerçek kişiler ile yabancı ülkelerde bu ülkelerin kanunlarına
göre kurulan tüzel kişiliğe sahip ticaret şirketleri, Türkiye Cumhuriyeti
sınırları içinde taşınmaz edinebilirler. Karşılıklılık ilkesinin
uygulanmasında, yabancı devletin taşınmaz ediniminde kendi vatandaşlarına veya
yabancı ülkelerde bu ülkelerin kanunlarına göre kurulan tüzel kişiliğe sahip
ticaret şirketlerine tanıdığı hakların, Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlarına veya
ticaret şirketlerine de tanınması esastır. Türkiye Cumhuriyeti ile arasında karşılıklılık olmayan devlet
vatandaşlarının kanuni miras yoluyla edindikleri taşınmazlar ile kanuni
kısıtlamalara tabi alanlardaki taşınmazlar, intikal işlemleri yapılarak tasfiye
edilir ve bedele çevrilir. Yabancı uyruklu gerçek kişiler ile yabancı ülkelerde bu
ülkelerin kanunlarına göre kurulan tüzel kişiliğe sahip ticaret şirketlerinin
otuz hektardan fazla taşınmaz edinebilmesi Bakanlar Kurulunun iznine tabidir.
Kanuni miras yoluyla intikal eden taşınmazlar için bu hüküm uygulanmaz. Yabancı
uyruklu gerçek kişilerin, kanuni miras dışında ölüme bağlı tasarruflar yoluyla
otuz hektardan fazla taşınmaz edinebilmesi de Bakanlar Kurulunun iznine
bağlıdır. İzin verilmez ise, fazla miktar tasfiye edilerek bedele çevrilir. Yabancı uyruklu gerçek kişiler ile yabancı ülkelerde bu
ülkelerin kanunlarına göre kurulan tüzel kişiliğe sahip ticaret şirketleri
lehine, taşınmaz üzerinde sınırlı ayni hak tesis edilmesi halinde karşılıklılık
şartı aranmaz. Kamu yararı ve ülke güvenliği bakımından, bu maddenin
uygulanmayacağı yerleri belirlemeye Bakanlar Kurulu yetkilidir” denilmektedir. Maddeyle karşılıklı olmak ve yasal sınırlamalara uyulmak
koşuluyla yabancı uyruklu gerçek kişiler ile yabancı ülkelerde bu ülkelerin
kanunlarına göre kurulan tüzel kişiliğe sahip ticaret şirketlerinin Türkiye
Cumhuriyeti sınırları içinde taşınmaz edinebilmelerine olarak sağlanırken,
bunların otuz hektardan fazla taşınmaz mal alımları Bakanlar Kurulu'nun iznine
bağlı tutulmaktadır. Kanuni miras yoluyla intikal eden taşınmazlar hakkında ise
bu kuralın uygulanmayacağı öngörülmekte, yabancı uyruklu gerçek kişilerin
kanuni miras dışında ölüme bağlı tasarruflar yoluyla taşınmaz edinebilmelerine
de sınırlamalar getirilmektedir. Yabancıların gayrimenkul edinmelerinde aranan
karşılıklılık şartı ise sınırlı ayni hak tesis edilmesi halinde aranmamaktadır.
Ayrıca, kamu yararı ve ülke güvenliği bakımından, bu maddelerin uygulanmayacağı
yerleri belirlemeye Bakanlar Kurulu yetkili kılınmaktadır. Bilim ve teknolojideki gelişmeler, artan ulaşım ve iletişim
olanakları, ekonomik, sosyal ve siyasal ilişkilerde beliren yeni yapılanma
gereksinimleri, uluslararası ilişkilere yoğunluk ve yeni boyutlar
kazandırmıştır. Bunun sonucu olarak kimi durumlarda yabancılara mülk edinme
hakkının tanınması ve buna koşut olarak da konunun ülke koşullarına göre belli
yasal sınırlamalara bağlı tutulması gereği ortaya çıkmıştır. Anayasa'nın Cumhuriyet'in niteliklerini belirleyen 2.
maddesinde, Türkiye Cumhuriyeti'nin toplumun huzuru, millî dayanışma ve adalet
anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk milliyetçiliğine bağlı,
başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan, demokratik, lâik ve sosyal bir
hukuk Devleti olduğu vurgulanmaktadır. Bu maddeyle göndermede bulunularak
Cumhuriyetin nitelikleriyle özdeşleştirilen Anayasa'nın Başlangıç'ının beşinci
paragrafında ise, hiçbir faaliyetin, Türk milli menfaatlerinin, Türk varlığının,
Devleti ve ülkesiyle bölünmezliği esasının, Türklüğün tarihi ve manevi
değerlerinin karşısında korunma göremeyeceğine işaret edilmektedir. Anayasa'nın 5. maddesinde de, Türk milletinin bağımsızlığını ve
bütünlüğünü, ülkenin bölünmezliğini, Cumhuriyeti ve demokrasiyi korumak,
kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak, kişinin temel hak
ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak
surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmaya çalışmak,
devletin temel amaç ve görevleri arasında sayılmaktadır. Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 5. maddesi bağlamında anlam ve
içerik kazanan hukuk devleti, eylem ve işlemleri hukuka uygun, insan haklarına
dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup, güçlendiren, her alanda adaletli bir
hukuk düzeni kurup, bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve
tutumlardan kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve
hukukun üstün kurallarıyla bağlı, işlem ve eylemleri yargı denetimine açık,
yasaların üstünde Anayasa'nın ve yasakoyucunun da bozamayacağı temel hukuk
ilkelerinin bulunduğu bilincinde olan devlettir. Öte yandan, kuvvetler ayrılığının benimsendiği Anayasa'da,
yasama, yürütme ve yargı organlarının görev ve yetki alanları ayrılarak
düzenleme yapıldığından, Anayasa ile öngörülen ayrık durumlar dışında bunlar
arasında yetki devri olanaklı değildir. Bu husus, Anayasa'nın 7. maddesinde
açıkça ifade edilerek “Yasama yetkisi Türk Milleti adına Türkiye Büyük
Millet Meclisinindir. Bu yetki devredilemez” denilmektedir. Yasama
yetkisinin devredilmezliği ilkesi uyarınca, yürütme organına genel, sınırsız,
esasları ve çerçevesi belirsiz bir düzenleme yetkisi verilemez. Yürütme
organının yasayla yetkili kılınmış olması, yasayla düzenleme anlamına
gelmeyeceğinden, yürütmeye devredilen yetkinin Anayasa'ya uygun olabilmesi için
yasada temel esasların belirlenmesi, sınırların çizilmesi gerekir. Bu
doğrultuda, uzmanlık ve yönetim tekniğine ilişkin konuların düzenlenmesi ise
yürütme organına bırakılabilir. Dava konusu 35. maddenin ilk fıkrasıyla yabancı gerçek ve tüzel
kişilerin taşınmaz edinmeleri, “karşılıklı olmak ve kanuni sınırlamalara
uyulmak” koşuluna bağlı tutulmuş, ancak, bu edinimin usul ve esasları
gösterilmemiştir. Oysa, hukuk devletinin yukarda belirtilen işlevlerinin yaşama
geçirilebilmesi için, ülkenin bütünlüğü, güvenliği, coğrafi özellikleri,
stratejik konumu ve öncelikleri gözetilerek yabancıların alacağı taşınmazın
yeri, arazi, arsa veya bina olmasının getireceği farklılıklar ile satın almanın
amacı, koşulları ve devirde uyulacak usul ve esaslar gibi hususların yasada
belirtilmesi gerekir. Bunların yasada düzenlenmemiş olması, ülke bütünlüğü ve
egemenliği ile doğrudan ilgili olduğunda duraksama bulunmayan yabancıların
taşınmaz edinimi konusunda, yetki devrine yol açacağı gibi yasaların açık,
anlaşılabilir ve sınırları belirli kurallar içermesi gereğinin hukuk
güvenliğinin gerçeklemesi için ön koşul kabul edildiği hukuk devleti anlayışına
da aykırı düşer. Dava konusu maddedeki yabancılar lehine taşınmaz üzerinde
sınırlı aynı hak tesis edilmesinde de kuşkusuz aynı Anayasal sakıncalar söz
konusudur. Çünkü burada da tesis edilecek sınırlı ayni hak süresinin çok uzun
olması halinde, mülkiyet hakkının kullanılmasından doğan sonuçlara benzer bir
duruma yol açılacağından bu hakkın da, amacı, süresi, türü gibi özellikler ile
buna ilişkin usul ve esasların Yasa'da belirlenmemiş olması bu konularda yasama
yetkisinin yürütmeye devri anlamına gelmektedir. Dava konusu 35. maddenin son fıkrasında da “kamu yararı ve ülke
güvenliği bakımından bu maddenin uygulanmayacağı yerleri belirlemeye Bakanlar
Kurulu yetkilidir” denilmesi, böylece “ülke güvenliği” yanında “kamu yararı
gibi sınırları belirsiz bir kavrama dayanarak Bakanlar Kuruluna bu maddenin
uygulanmayacağı yerleri saptama konusunda geniş bir takdir yetkisi verilmesi,
yasama yetkisinin devrine yol açmaktadır. Yabancıların durumunun özel olarak düzenlendiği Anayasa'nın 16.
maddesinde, temel hak ve özgürlüklerin yabancılar için, milletlerarası hukuka
uygun olarak kanunla sınırlanabileceği öngörülmektedir. Dava konusu maddenin
son fıkrasıyla Bakanlar Kurulu'na verilen yetkinin kullanılmasının, ise
yabancılar yönünden sınırlama içerdiği açıktır. Bu sınırlamanın doğrudan
yasayla yapılmaması veya uygulamaya yönelik yetkilendirmenin sınırlarının ve
ilkelerinin belirlenmemesi Anayasa'nın 16. maddesiyle de bağdaşmamaktadır. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa'nın 2., 7. ve 16.
maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. Bu sonuca Mehmet ERTEN ve Serdar ÖZGÜLDÜR değişik ve ek
gerekçeyle katılmışlardır. Anayasa'nın 3., 5., 10., 11., 13. ve 35. maddeleri yönünden
inceleme yapılmasına gerek görülmemiştir. C- 4916 sayılı Kanun'un 30. Maddesi ile Değiştirilen 3030 sayılı
Kanun'un 18. Maddesinin Son Fıkrasının İkinci Tümcesinin İncelenmesi 4916 sayılı Kanun'un 30. maddesi ile değiştirilen 3030 sayılı
Kanun'un 18. maddesinin son fıkrasının ikinci tümcesi, 10.7.2004 günlü ve 5216
sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 31. maddesi ile yürürlükten
kaldırıldığından, “konusu kalmayan istem hakkında karar verilmesine yer
olmadığına” karar verilmesi gerekmiştir. D- 4916 sayılı Kanun'un Geçici 2. Maddesinin Birinci Fıkrasının
İncelenmesi 4916 sayılı Kanun'un 9. maddesiyle 4706 sayılı Kanun'a eklenen
Geçici Madde 5'in birinci fıkrasının Anayasal denetimi ile ilgili bölümde
açıklanan nedenlerle dava konusu kural, Anayasa'ya aykırı görülmemiştir. V- İPTALİN DİĞER KURALLARA ETKİSİ 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesinin ikinci fıkrasında, yasanın belirli
kurallarının iptali, diğer kurallarının veya tümünün uygulanmaması sonucunu
doğuruyorsa, bunların da Anayasa Mahkemesi'nce iptaline karar verilebileceği
öngörülmektedir. 4916 sayılı Kanunun 19. maddesiyle değiştirilen 2644 sayılı Tapu
Kanunu'nun 35. maddesinin birinci, ikinci, dördüncü ve beşinci fıkraları ile
üçüncü fıkrasının birinci, ikinci ve üçüncü tümcesinin iptali nedeniyle, aynı
fıkranın dördüncü tümcesinin uygulanma olanağı kalmadığından 2949 sayılı
Yasa'nın 29. maddesinin ikinci fıkrası uyarınca iptali gerekir. VI- İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU Anayasa'nın 153. maddesi ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 53. maddesine göre, Anayasa
Mahkemesi'nce, Anayasa'ya aykırı olduğundan, iptaline karar verilen kanun,
kanun hükmünde kararname veya TBMM İçtüzüğü ya da bunların belirli madde veya
hükümleri iptal kararının Resmi Gazete'de yayımlandığı gün yürürlükten kalkar.
Ancak, Anayasa Mahkemesi iptal kararı ile meydana gelecek hukuksal boşluğu kamu
düzenini tehdit veya kamu yararını ihlal edici nitelikte görürse, boşluğun
doldurulması için iptal kararının yürürlüğe gireceği günü ayrıca
kararlaştırabilir. 2644 sayılı Kanun'un 4916 sayılı Kanun'la değiştirilen dava
konusu 35. maddesinin iptaline karar verilmesi ile meydana gelen hukuksal
boşluk kamu yararını ihlâl edici nitelikte görüldüğünden, yeni düzenleme
yapılabilmesi için yasama organına süre tanımak amacıyla iptal kararının Resmi
Gazete'de yayımlanmasından başlayarak üç ay sonra yürürlüğe girmesi uygun
bulunmuştur. VII- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ 3.7.2003 günlü, 4916 sayılı “Çeşitli Kanunlarda ve Maliye
Bakanlığının Teşkilât ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamede
Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun”un: A) 1- 9. maddesiyle 29.6.2001 günlü, 4706 sayılı Hazineye Ait
Taşınmaz Malların Değerlendirilmesi ve Katma Değer Vergisi Kanununda Değişiklik
Yapılması Hakkında Kanun'a eklenen geçici 5. maddenin birinci fıkrasının, 2- 19. maddesiyle değiştirilen 22.12.1934 günlü, 2644 sayılı
Tapu Kanunu'nun 35. maddesinin; a- Birinci fıkrasının birinci ve ikinci tümcelerinde ve üçüncü
fıkrasının birinci tümcesinde yer alan “... yabancı ülkelerde bu ülkelerin
kanunlarına göre kurulan tüzel kişiliğe sahip ticaret şirketleri ...”
ibaresinin, b- Üçüncü fıkrasının birinci ve üçüncü tümcelerinde yer alan
“... otuz hektardan fazla ...” ibaresinin, c- Dördüncü fıkrasının, d- Beşinci fıkrasının, 3- Geçici 2. maddesinin birinci fıkrasının, YÜRÜRLÜKLERİNİN DURDURULMASI İSTEMİNİN REDDİNE, B) 30. maddesiyle değiştirilen 27.6.1984 günlü ve 3030 sayılı
Büyük Şehir Belediyelerinin Yönetimi Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin
Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun'un 18. maddesinin son fıkrasının ikinci
cümlesi hakkında 14.3.2005 günlü, E. 2003/70, K. 2005/14 sayılı kararla karar
verilmesine yer olmadığına karar verildiğinden, KONUSU KALMAYAN YÜRÜRLÜĞÜN
DURDURULMASI İSTEMİ HAKKINDA KARAR VERİLMESİNE YER OLMADIĞINA, 14.3.2005
gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. VIII- SONUÇ 3.7.2003 günlü, 4916 sayılı “Çeşitli Kanunlarda ve Maliye
Bakanlığının Teşkilât ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamede
Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun”un: A) 1- 9. maddesiyle 29.6.2001 günlü, 4706 sayılı Hazineye Ait
Taşınmaz Malların Değerlendirilmesi ve Katma Değer Vergisi Kanununda Değişiklik
Yapılması Hakkında Kanun'a eklenen geçici 5. maddenin birinci fıkrasının
Anayasa'ya aykırı olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, 2- 19. maddesiyle değiştirilen 22.12.1934 günlü, 2644 sayılı
Tapu Kanunu'nun 35. maddesinin, birinci ve ikinci fıkraları ile üçüncü
fıkrasının birinci, ikinci ve üçüncü tümceleri, dördüncü ve beşinci
fıkralarının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALLERİNE , 3- 30. maddesiyle değiştirilen 27.6.1984 günlü, 3030 sayılı
Büyük Şehir Belediyelerinin Yönetimi Hakkında Kanun Hükmünde Kararnamenin
Değiştirilerek Kabulü Hakkında Kanun'un 18. maddesinin son fıkrasının ikinci
cümlesi, 10.7.2004 günlü, 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 31.
maddesiyle yürürlükten kaldırıldığından, bu cümleye ilişkin KONUSU KALMAYAN
İSTEM HAKKINDA KARAR VERİLMESİNE YER OLMADIĞINA, 4- Geçici 2. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı
olmadığına ve iptal isteminin REDDİNE, B) 19. maddesiyle değiştirilen 2644 sayılı Yasa'nın 35.
maddesinin üçüncü fıkrasının son tümcesinin de, Madde'nin iptal edilen
bölümleri nedeniyle uygulanma olanağı kalmadığından, 2949 sayılı Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 29. maddesinin
ikinci fıkrası gereğince İPTALİNE, C) İptal hükmünün doğuracağı hukuksal boşluk kamu yararını ihlal
edici nitelikte görüldüğünden, Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 2949
sayılı Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları gereğince İPTAL
HÜKMÜNÜN, KARARIN RESMİ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK ÜÇ AY SONRA
YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE, 14.3.2005 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Mustafa BUMİN Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Sacit ADALI Üye Fulya KANTARCIOĞLU Üye Ahmet AKYALÇIN Üye Mehmet ERTEN Üye Mustafa YILDIRIM Üye Cafer ŞAT Üye A. Necmi ÖZLER Üye Ali GÜZEL Üye Serdar ÖZGÜLDÜR DEĞİŞİK VE EK GEREKÇE İptale ilişkin çoğunluk kararına ; Tapu Kanunu'nun 35.maddesinde yer alan “ kanuni sınırlamalara
uyulmak kaydıyla ” biçimindeki sözcüklerle başka kanunlarda yer alan
düzenlemelere yollama yapılarak kamu yararı ve ülke güvenliği korunmak
istenmekte ise de, maddede yer alan “ kanuni sınırlamalar” ibaresine açıklık
getirilmemiştir. Anayasa'dan kaynaklanan sınırlamalara ülkede yaşayan herkesin
uyacağı kuşkusuzdur. Ancak, kapsamı ve önemi bakımından tek başına kanun konusu
olabilecek bir düzenlemede, ülke güvenliği ve kamu yararını sağlayabilmek için
ihtiyaç duyulan sınırlamalara maddede yer verilmesi yerine, diğer kanunlardaki
sınırlamalara yollama yapılması anayasal denetimi güçleştirebileceği gibi, sözü
edilen düzenlemenin açık, anlaşılabilir ve sınırları belirli kurallar içermesi
gereğini öngören hukuk devleti ilkesi ile de bağdaşmadığından; Karşılıklılık esası uluslararası ilişkilerde eşitliği sağlayan
bir denge aracıdır. Bunun içindir ki, yabancıların taşınmaz edinimlerini
düzenleyen itiraz konusu kuralın ilgili bölümünde bu esasa yer verilmiştir.
Ancak, taşınmaz üzerinde tesis edilen sınırlı ayni haklar da mülkiyetin devri
sonucu elde edilen haklarla benzer nitelikte olmasına rağmen, karşılıklılık
esası sınırlı ayni haklar yönünden aranmamıştır. Oysa, taşınmaz ediniminde
aranan karşılıklılık, diğer koşulların yanı sıra sınırlı ayni hak ediniminde de
uluslar arası eşitliğin sağlanması bakımından aranması gereken esaslardandır.
Kuralda bu esasa yer verilmemesi, Anayasa'nın Başlangıç'ının ikinci
paragrafından destek alan 2. maddesine aykırılık oluşturduğundan; Anayasamızın 16. maddesinde “Temel hak ve hürriyetler,
yabancılar için, milletlerarası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir” denilmektedir.
Anayasa'nın bu ilke ile gözettiği husus, temel hak ve özgürlükler konusunda
yabancılar yönünden getirilecek sınırlamaların milletlerarası hukuka uygun
bulunması ve her halde bu sınırlamanın ancak kanunla yapılmasıdır. Maddede yer
alan kanunla sınırlama, yabancının sahip olduğu mülkle ilgilidir. Bu maddenin
koruması, ancak ilgili (yabancıya ait) mülk üzerinde bir hak iddia etmek mümkün
olduğunda geçerlidir. Dolayısıyla madde, yabancının mülk edinmesini koruma
altına almamakta ve gelecekte mülk edinmesi ile ilgili bir teminatta da bulunmamaktadır.
Buna göre, yabancının taşınmaz edinmesini düzenleyen kural ile 16. madde
arasında ilgi kurmak olanaklı değildir. Bu nedenle aykırılık gerekçesinin bu
maddeye dayandırılmaması gerektiğinden; Karar gerekçesinde, bir ve ikinci paragraflarda yer alan ek
gerekçelerin de yer alması, itiraz konusu kural ile Anayasa'nın 16. maddesi
arasında bir ilgi kurulamadığı içinde, aykırılığın bu maddeye dayandırılmaması gerektiğine
ilişkin düşünceler çerçevesinde katılıyorum. Üye Mehmet ERTEN DEĞİŞİK VE EK GEREKÇE 1- Kararın gerekçesinde, Anayasa'nın “Başlangıç” bölümünün 5.
paragrafına yollamada bulunulmakla birlikte, Başlangıç/5. paragraf, 2. maddeye
aykırılığın pekiştirilmesi bakımından bir yorum aracı olarak kullanılmış ve
sonuçta 2644 sayılı Tapu Kanunu'nun değişik 35. maddesi Anayasa'nın 2., 7. ve 16.
maddelerine aykırı bulunarak iptal edilmiş; kural, Anayasa'nın “Başlangıç”
bölümüne doğrudan aykırı görülmemiş, yani Başlangıç/5. paragraf, Anayasal
denetimde ölçü-norm olarak kabul edilmemiştir. Oysa, 21.6.1984 günlü, 3029 sayılı “22.11.1934 tarihli ve 2644
sayılı Tapu Kanununun 35 inci maddesi ile 18.3.1924 tarih ve 442 sayılı Köy
Kanununun 87 nci Maddesine Birer Fıkra Eklenmesi Hakkında Kanun'un” 1. ve 2.
maddelerinin iptaline ilişkin Anayasa Mahkemesi'nin 13.6.1985 tarih ve E.1984/14,
K.1985/7 sayılı kararı (AMKD, Sayı: 21, Ankara 1991, s. 172-174) ile yine
22.4.1986 günlü, 3278 sayılı “2644 sayılı Tapu Kanununun 35 inci Maddesi ile
442 sayılı Köy Kanununun 87 nci Maddesine İkişer Fıkra Eklenmesine Dair
Kanun”un 1. ve 2. maddelerinin iptaline ilişkin Anayasa Mahkemesi'nin 9.10.1986
tarih ve E.1986/18, K.1986/24 sayılı kararında (AMKD., Sayı: 22, Ankara 1987,
s.259-260) Anayasa'nın “Başlangıç” bölümü doğrudan (Anayasa'nın ölçü-norm
olarak alınan diğer maddelerinin yanısıra) ölçü-norm olarak kabul edilmiş ve
her iki kararda da, iptal edilen yasa hükümleri, Anayasa'nın Başlangıç
bölümünün ilgili paragraflarına aykırı görülmüştür. Yine Anayasa Mahkemesi'nin 29.1.1964 tarih ve E.1963/193,
K.1964/9; 25.2.1975 tarih ve E.1973/37, K.1975/22; 29.1.1980 tarih ve
E.1979/38, K.1980/11; 27.11.1980 tarih ve E.1979/31, K.1980/59; 25.10.1983
tarih ve E.1983/2, K.1983/2; 22.5.1987 tarih ve E.1986/17, K.1987/11, 7.3.1989
tarih ve E.1989/1, K.1989/12; 6.12.1990 tarih ve E.1988/62, K.1990/3; 20.3.2001
tarih ve E.2001/9, K.2001/56 sayılı kararlarının incelenmesinde, ilgili yasa
hükümlerinin iptallerinde (25.10.1983 tarihli kararda siyasî partinin
kapatılmasında) Anayasa'nın “Başlangıç'ının değişik paragraflarının doğrudan
ölçü-norm olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. Ölçü-norm olarak Anayasa'nın “Başlangıç”ındaki ilkelerin hukuki
anlam ve değerine ilişkin öğretide değişik görüşler bulunduğu anlaşılmaktadır.
Bunlardan bazılarına kısaca temas etmek yararlı olacaktır: - “... ‘Başlangıç' Anayasamızın metnine dahildir. Anayasanın
dayandığı temel görüş ve ilkeleri belirten bu kısımdaki prensipler, Anayasa
metni içinde bulunmakla, kanun, tüzük, yönetmelik ve ilh... gibi, bütün diğer
mevzu hukuk kaidelerinden, hukuki kıymet bakımından üstün durumdadır. Diğer
kanunlar Anayasaya aykırı olamayacakları gibi, evleviyetle ‘Başlangıç'
kısmındaki prensiplere de muhalif hükümler ihtiva edemeyeceklerdir. Her ne
şekilde olursa olsun, etmiş bulunurlarsa, Anayasa Mahkemesince iptali
mümkündür. Yahut, bu aykırılık davalar görülürken her zaman taraflarca itiraz
yoluyla dermeyan edilebilir... Kısacası, ‘Başlangıç' kısmındaki hüküm ve
prensiplere aykırı kanunlar, kazai bir murakabe konusu teşkil edebilir ve
Anayasa Mahkemesince iptalleri imkân dahilindedir... ” (A. Selçuk
ÖZÇELİK, Esas Teşkilât Hukuku, İkinci Cilt, İstanbul 1976, s.148-149) - “...Anayasamızın bu alanda getirdiği asıl yenilik, 156/1.
madde gereğince Başlangıç kısmının Anayasa metnine dahil olmasıdır. Böylece
Başlangıç kısmında bulunan temel görüş ve ilkelere de saygı gösterilmesi
gerekmektedir. Bu görüş ve ilkelere de aykırı olan kanunlar hakkında Anayasa
Mahkemesine müracaat edilebilecektir. Hukuki sonuçlar bakımından çok mühim
olan bu yenilik Başlangıç kısmını bir sembol olmaktan çıkarmakta ve
Anayasaya geniş gelişmek imkânları sağlamaktadır... ” (Orhan ALDIKAÇTI,
Anayasa Hukukumuzun Gelişmesi ve 1961 Anayasası, İstanbul 1970, s. 155) - “...1961 Anayasasında olduğu gibi 1982 Anayasası da
‘Başlangıç' kısmını Anayasanın metnine dahil addetmiştir. (Md.176)... Bu
sebeple, 1961-1980 dönemlerinin Anayasa Mahkemesi kararları, Başlangıç kısmının
hukuki değer ve önemini açıklamak bakımından yararlı olma niteliğini
korumaktadır. Gerçekten, Anayasa Mahkemesi, çeşitli kararlarında, Başlangıç
kısmından zaman zaman, bir ek gerekçe olarak yararlanmıştır. Bununla birlikte,
1961 ve 1982 Anayasalarının Başlangıç kısımları karşılaştırıldığında, arada
bazı önemli yaklaşım farklılıkları bulunduğu hemen görülür... Yeni
‘Başlangıç'ın ilk sözleri, Devletin ve milletin varlığının korunmasına
ilişkindir. Özetlenecek olursa, Devletin ve milletin birliği, bütünlüğü,
güvenliği ve düzeni ile kişi hak ve hürriyetleri dengesinde, öncelik -bu defa
açıkça- birincisine tanınmıştır. Tabii, Anayasanın bu öncelikli yaklaşımı
aslında bir zorunluluktur. Zira, düzenin olmadığı yerde hakların; bağımsızlığın
bulunmadığı bir siyasî toplulukta hürriyetlerin varlığından zaten söz
edilemez... Öyleyse, 1982 Anayasasının Başlangıç kısmındaki önceliğin anlamı
nedir' Bu öncelik, hiçbir hak ve hürriyetin, mevcut Anayasal düzeni, Anayasanın
öngördüğü kurallar dışında değiştirmeyi ve ortadan kaldırmayı hedef olarak
kullanılamayacağını göstermektedir. Türkiye Cumhuriyeti, birlik, bütünlük ve bağımsızlık
içinde, Türk Milleti de insan haysiyetine yaraşır bir şekilde, çağımızın kabul
ettiği kişi hak ve hürriyetlerini kullanarak yaşasın; maddi ve manevi varlığını
geliştirsin diye düzen bulunacaktır. Kısaca, bağımsız Türk Devleti ve onun
düzeni hürriyetçidir. Hürriyetlerin kullanımlarındaki sınır ise bizatihi
Devletin ve milletin varlık şartlarını tehdide kadar varırsa sona erer. Önemli
olan, Devlet ve millet bütünlüğünün, varlığının, siyasî iktidardaki kadroların
öznel düşünüşleri ve anlayışları ile özdeşleşmemesidir. Eğer bir siyasî iktidar
kadrosu, kendi programı ve yöntemleri dışındaki görüşleri, Devleti ve milleti
tehdit eder sayarsa, hak ve hürriyetlerin kullanılması, belli bir siyasî
çoğunluğun değerlendirilmelerine terkedilmiş olur. İşte 1982 Anayasasının
Başlangıç kısmı, bu bakımdan, siyasî kadroların öznel değerlendirmelerini
etkisiz bırakabilecek ilkeler getirmiştir. Kuvvetler arasında eşitliği açıkça
belirtmiş; Anayasanın, “Başlangıç'ta yer alan ilkeler doğrultusunda
yorumlanıp uygulanmasını emretmiştir... ” (Anayasa Hukuku Ders Notları,
Yıldızhan YAYLA, İstanbul 1985, s. 83-84) - “... 1982 Anayasasının Başlangıç kısmına Anayasanın
anlaşılması ve yorumu konusunda bir anahtar görevi verilmiştir. Başlangıç
kısmının son paragrafında da, Anayasanın Başlangıçtaki temel ilkelere egemen
olan ‘fikir, inanç ve karar'la anlaşılması, Anayasanın sözüne ve ruhuna bu yönde
saygı gösterilerek, mutlak bir sadakatle yorumlanıp uygulanması gerektiği
vurgulanmıştır. Bu ilkelerin Cumhuriyet'in bir Anayasa değişikliği konusu
yapılamayacak nitelikleri olarak geçerli kılınmaları karşısında, normal siyasal
bir yaşamda onlara aykırı davranılmasının sözkonusu olmayacağı açıktır. Bu
ilkeler soyut ve geniş anlamlı nitelikte oluşlarına karşın ve özel bir yasada
somutlaştırılmış olmasalar bile, Anayasa Md.11 f. II'ye göre sadece Devlet
organlarını, idare makamlarını ve diğer kuruluşları değil, tüm bireyleri
bağlayan ve sosyal yaşamda bireyler arası ilişkilerde de tam anlamıyla riayet
edilmesi gereken genel hukuk prensipleridirler... ” (Anayasa Hukukuna Giriş,
Zafer GÖREN, İzmir 1999, s. 98) - “...Anayasa kuralları arasındaki kademelenme açısından, 1982
Anayasası bakımından, ‘Başlangıç'taki temel ilkelerin , yukarıda
açıkladığımız Cumhuriyet'in nitelikleri arasında olma değerinin üstünde değer
taşıdığı da gözönüne alınmalıdır. Çünkü, 1982 Anayasası Başlangıç'ın 3-9 uncu
paragrafları içinde bazı ilkeleri saymış; 2 nci ve 10 uncu paragraflarında da
‘Bu Anayasanın... bu ilkelere... saygı ve mutlak sadakatle yorumlanıp
uygulanacağını' hükme bağlamıştır. Bu hüküm açıkça, Cumhuriyet'in
niteliklerine ilişkin ilkeler de dahil, Anayasanın tüm ilke ve kurallarının
Başlangıç'ın 3-9 uncu paragraflarında sayılan ilkelere uygun olarak
yorumlanması zorunluluğunu getirmektedir. Bütün bu verilerden sonra,
Anayasa kuralları arasında bir kademelenme yapmak mümkündür. Bu kademelenme,
ana hatları ile, yukarıdan aşağı sırayla; Başlangıçtaki ilkeler, Cumhuriyet'in
niteliklerine ilişkin ilkeler, klâsik haklara ilişkin Anayasa kuralları,
sosyal ve ekonomik haklara ilişkin Anayasa kuralları, Anayasanın maddi
anlamdaki diğer kuralları ve şekli anlamda Anayasa kuralları olarak
yapılabilir... Böylesi bir kademelenme ve altlık - üstlük ilişkisinin
yaptırımı da, doğal olarak, üstteki Anayasa kuralının kendisi ile çatışan
alttaki Anayasa kuralını geçersizleştirmesi değil; alttaki kuralın,
kendisinden üstteki kurala uygun yorumlanması şeklinde olabilir... Anayasa
kuralları arasındaki ilişkilerde mutlak üstünlük mümkün değildir. Anayasa
kuralları arasındaki ilişkide, ancak bir kuralın, kademelenmede kendinden üstteki
kurala ‘uygun yorumu' ve dolayısıyla nisbi bir üstünlüğü söz konusu olabilir... Anayasa Mahkemesi , 1982 Anayasası döneminde vermiş olduğu kararlarında, Başlangıç'taki
ilkeleri, Cumhuriyet'in nitelikleri arasında saymanın ve onlarla
özleştirmenin ötesinde, bu ilkeleri ‘Cumhuriyet'in niteliklerinin de
dayanağı saymış' ve Başlangıç'taki ilkeleri, Anayasadaki diğer tüm ilke
ve kuralların uygun yorumlanması gereken ‘kesin buyruk' olarak
değerlendirilmiştir... Ayrıca Mahkeme, 1985/7 ve 1986/24 karar sayılı iki
kararında, yabancılara mülk satımına ilişkin 3029 sayılı Kanun hükmünü,
Başlangıç'ın 4 üncü ve 7 nci paragrafları ile bu paragraflara uygun yorum yaptığı Anayasa'nın
7 nci maddesine aykırı bulunurken, Başlangıç hükümlerinin niteliği yönünden
çok önemli yorum da yapmıştır. Mahkemeye göre, ‘Başlangıç'ın 4 üncü ve 7
nci paragraflarında yer alan temel ilkelerin, Anayasa'nın yorumu ve
uygulanmasında siyasal kadroların öznel değerlendirmelerini etkisiz bırakmak
amacıyla getirildiği kuşkusuzdur.' Bu yorumu ile Mahkeme, Başlangıç'taki
ilkeler blokunun Anayasa ideolojisini oluşturduğunu ifade etmiş ve bu ideolojik
ilkeler blokunun, ‘Anayasanın yorum ve uygulanmasında siyasal kadroların
değerlendirmesini etkisiz kılmak amacı ile getirildiğini' ileri sürerek,
Başlangıç'taki ilkelerle oluşturulan Anayasa ideolojisini yorumlama yetkisini
sadece kendine tanımıştır. Aslında, Anayasaların yapılış sebeplerini ve
dayandıkları temel felsefeyi açıklayan ve çoğu zaman soyut olarak ve edebi bir
tarzda yazılmış bulunan Başlangıç'lardan, somut olayda doğrudan uygulanabilir
hukuk normları çıkarmak kolay değildir. Başlangıç'lar, doğrudan doğruya
uygulanabilir nitelikte hukuk ilkeleri ve kurallarından çok, Anayasa'nın
dayandığı felsefe ve temel ilkeleri gösteren temenni ya da program ilkeleri
olduğu için, Anayasanın içindeki hükümler gibi teknik anlamda bağlayıcılık ve
doğrudan uygulanabilirlik niteliğine sahip değildirler. Bu nedenle,
Başlangıç'ın hukuki değeri, daha çok, pozitif Anayasa kurallarının
yorumlanmasına katkısı açısından sözkonusu olabilir. Başlangıç'ın asıl hukuki
değeri bu olmakla beraber içinde yeteri kadar açık, doğrudan uygulanabilir
nitelikte ilke ve kurallar varsa, bunlara Anayasanın diğer kuralları gibi
doğrudan bağlayıcı hukuki değer de vermek gerekir. ...1982 Anayasasının
Başlangıç metni ister istemez çapraşık, ağır ve yüklü olmuştur... Bu kadar
karmaşık ve ağır metin içinde, hangi ilkelerin felsefi ve sembolik nitelikte
olduğunun, hangi ilkelerin Anayasanın diğer ilke ve kurallarının
yorumlanmasında kullanılabileceğinin ve hangi ilkelerinin de doğrudan
uygulanabilir nitelikte olduğunun tesbitindeki güçlükler de açıktır...” (Türk
Anayasa Yargısında Anayasallık Bloku, Necmi YÜZBAŞIOĞLU, İstanbul 1993, s.
110-119) - “... Anayasa Mahkemesi 3029 sayılı Kanunun 1. ve 2.
maddelerini iptal ederken, Anayasanın 2. maddesi dolayısıyla Başlangıç kısmının
4., 5. ve 7. paragraflarına dayanmıştır... Anayasa Mahkemesi, bir kanunun
Anayasaya uygunluğunu denetlerken, milli menfaatin ne olup olmadığını saptamaya
yetkili midir' Bir konu kanunla düzenlenirken, milli menfaatin ne olup olmadığı
hukuki değil, fakat siyasi bir sorundur. Bunun denetimi de hukuki değil
siyasidir. Nihayet belirtmek gerekir ki, Anayasa Mahkemesi'nin Anayasa'nın 2.
maddesi dolayısiyle Başlangıç kısmına atıfta bulunarak sorunu çözmeye çalışması
hukuki bakımdan pek sağlam temellere oturtmuş olduğu söylenemez. Çünkü,
Anayasa'nın Başlangıç kısmı ile amaçlanan, buradaki ilkelerin bağımsız birer
hüküm gibi uygulanmaları olmayıp, Anayasa maddelerinde yer alan hükümlerin
yorumlanmasında göz önünde tutulmalarıdır...” (Erdoğan TEZİÇ'in “Yabancıların
Türkiye'de Gayrimenkul İktisabı” konulu, 21.11.1985 tarihinde İstanbul Hukuk
Fakültesi'nde düzenlenen toplantıdaki görüş açıklamaları, Milletlerarası Hukuk
ve Milletlerarası Özel Hukuk Bülteni, Sayı : 2, İstanbul 1985, s.128-129) Yukarıda bir bölümü özetlenen görüşlerden de, öğretinin bu
konuda bir birlik içinde olmadığı, ancak Anayasa Mahkemesi'nin bir çok
kararında “Başlangıç” bölümünün ölçü-norm olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. Denetime konu somut olayda, iptaline karar verilen 3.7.2003
günlü, 4916 sayılı Kanun'un 19. maddesiyle değiştirilen 22.12.1934 günlü, 2644
sayılı Tapu Kanunu'nun 35. maddesinin Anayasa'nın Başlangıç bölümünün 5.
paragrafına aykırılığı açıktır. Hiçbir faaliyetin “Türk milli menfaatleri”
karşısında koruma göremeyeceği anılan paragrafta açıkça düzenlenmiş olup; iptal
edilen kural bu paragrafa da açıkça aykırı düşmektedir. Bu kavrama soyut ya da göreceli
biçimde anlam vermek Anayasa'nın ruhu ve temel felsefesiyle bağdaşamaz. Hele, bu kavrama sadece siyasi bir anlam yüklemek ve yaptırımın
da yargısal değil, siyasi olacağını söylemek ve dolasiyle de bu şekilde
yapılacak bir Anayasal denetimin ‘yerindelik' anlamını taşıyacağı sonucuna
varmak, kanımca “Başlangıç” hükümlerinin Anayasa'nın ideolojisini oluşturduğu hukuki
gerçeğine ve bu konudaki yorum yetkisinin de evleviyetle Anayasa Mahkemesi'ne
ait olduğu yolundaki öğretiye ve bizzat Mahkememizin bu konudaki önceki
kararlarına aykırı bir yaklaşımdır. İptal edilen düzenleme, çoğunluk gerekçesinde belirtilen Anayasa
kurallarına aykırı olduğu gibi, Anayasa'nın Başlangıç bölümünün beşinci
paragrafındaki temel ilkelere de aykırı düştüğünden; Başlangıç/5. paragrafın da
gerekçede ölçü-norm olarak kullanılması gerektiğini değerlendiriyorum. 2- İptal edilen kuralı (2644 sayılı Tapu Kanununun 3.7.2003
günlü, 4916 sayılı Kanunla değişik 35. maddesi) 3.7.2003 günlü, 4916 sayılı
Kanunun davaya konu yapılmayan 38. maddesi ile yürürlükten kaldırılan
22.12.1934 günlü, 2644 sayılı Tapu Kanununun 36. maddesi ve 18.3.1924 günlü,
442 sayılı Köy Kanununun 87. maddesiyle birlikte bir bütün olarak mütalaâ etmek
gerekir. Gerçekten, 4916 sayılı Kanunun yürürlüğe girmesinden önceki
düzenlemede, 2644 sayılı Tapu Kanununun 35. maddesine göre, yabancı gerçek
kişiler, sınırlayıcı kanun hükümlerine uymak ve karşılıklılık koşulu ile
ülkemizde şehir ve kasaba belediye sınırları içerisinde taşınmaz mal
edinebilmekteydi. 422 sayılı Köy Kanununun 87. maddesi ile de yabancı gerçek
ve tüzel kişilerin köylerde arazi ve emlâk almaları yasaklanmış; 2644
sayılı Tapu Kanununun 36. maddesiyle de, yabancı gerçek kişilerin bir
köye bağlı olmayan müstakil çiftliklere ve köy sınırları dışında kalan arazinin
30 hektardan çoğuna ancak Bakanlar Kurulunun izniyle sahip olabileceği, kanuni
miras halinin istisna olduğu, sözkonusu çiftlikler ile 30 hektardan fazla
araziye vasiyet suretiyle veya mansup mirasçı sıfatıyla yabancı gerçek
kişilerin sahip olabilmesinin de yine Bakanlar Kurulunun iznine tâbi olduğu, bu
izin verilmezse sözkonusu taşınmazların 30 hektardan fazlasının tasfiye
suretiyle bedele çevrileceği hüküm altına alınmıştı. 4916 sayılı Kanun'un iptale konu 19. maddesiyle değiştirilen
2644 sayılı Tapu Kanunu'nun 35. maddesi ve iptale konu edilmeyen 38. maddesiyle
yürürlükten kaldırılan 2644 sayılı Tapu Kanunu'nun 36. maddesi ile 442 sayılı
Köy Kanununun 87. maddesi birlikte mütalaâ edildiğinde, yukarıda özetlenen
önceki düzenlemeye nazaran şu farklılıkların mevcut olduğu görülmektedir: - Yine karşılıklı olmak ve kanuni sınırlamalara uyulmak
kaydıyla, yabancı uyruklu gerçek kişilerin yanısıra yabancı ülkelerde, o
ülke kanunlarına göre kurulmuş ticaret şirketlerine de Türkiye Cumhuriyeti
sınırları içinde taşınmaz edinebilme imkânı tanınmıştır. - Yabancı uyruklu gerçek kişilerin yanısıra, yabancı uyruklu
ticaret şirketlerinin de Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde 30 hektara kadar
taşınmaz edinebilme imkânı getirilmiştir. - Yabancı uyruklu gerçek kişiler ile ticaret şirketlerinin
Türkiye Cumhuriyeti sınırları içinde ayni hak iktisapları esası kabul edilmiş; ayrıca
yabancı hem gerçek kişiler hem de ticaret şirketlerinin ayni hak iktisaplarında
karşılıklılık esasının aranmayacağı kuralı öngörülmüştür. - Yabancı gerçek kişiler ile ticaret şirketlerinin köylerde
taşınmaz edinebilmelerine imkân sağlanmış ve bunların köy sınırları içindeki
taşınmazlara ilişkin ayni hak iktisapları serbest bırakılmıştır. - Yabancı gerçek kişiler ile ticaret şirketlerinin bir köye
bağlı olmayan müstakil çiftliklere sahip olamayacaklarına ilişkin yasal engel
kaldırılmıştır. Belirtilen bu değişikliklerden “ yabancı ticaret şirketleri ”nin
durumu ile “ köylerde taşınmaz edinim serbestisi ”nin hem yabancı gerçek
kişilere hem de yabancı ticaret şirketlerine tanınması üzerinde özel olarak
durulmalıdır. Mevzuatımızda, başlıca şu üç kanunda yabancı ticaret
şirketlerine taşınmaz edinimi imkânı tanındığı öngörülmektedir: 7.3.1954 günlü,
6326 sayılı Petrol Kanunu'nun 87. maddesi, petrol hakkı sahibi ticaret
şirketine, petrol sahasındaki özel mülkiyet konusu arazinin sahibi ile anlaşmak
suretiyle ya da kamulaştırma yoluyla mülkiyetini iktisap etme imkânını tanımış;
12.3.1982 günlü, 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu'nun 8. maddesi, yabancı
uyruklu gerçek ve tüzel kişilere turizm merkezlerinde taşınmaz tahsisi, irtifak
hakkı tesisi gibi imkânlar öngörmüş, ayrıca bu kanun kapsamındaki taşınmazlarla
ilgili olarak 442 sayılı Köy Kanunu'ndaki yabancılara ilişkin kısıtlamalar ile
2644 sayılı Tapu Kanunu'ndaki yine yabancılara ilişkin kısıtlamaların
uygulanmayacağı esasını benimsemiş; nihayet, 5.6.2003 günlü, 4875 sayılı
Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu'nun 3. maddesi, yabancı yatırımcıların
(yabancı gerçek kişiler ile yabancı ülkelerin kanunlarına göre kurulmuş tüzel
kişilerin) Türkiye'de kurdukları veya iştirak ettikleri tüzel kişiliğe sahip
şirketlerin, Türk vatandaşlarının edinimine açık olan bölgelerde taşınmaz
mülkiyeti veya sınırlı ayni hak edinmelerinin serbest olduğunu belirtmiştir. Anayasa Mahkemesi'nin 13.6.1985 tarih ve E.1984/14, K.1985/7
sayılı kararının gerekçesinde de çarpıcı biçimde dile getirildiği üzere, 4916
sayılı Kanun'la yapılan düzenlemeden önce mevzuatımızda yabancı tüzel kişilere
taşınmaz edinme hakkını tanıyan genel bir kural yoktur ve ilke olarak yabancı
şirketlerin Türkiye'de arazi iktisap edemeyecekleri (sayılan istisnalar
dışında) hususunda Türk doktrini de görüş birliği içindedir. Yabancı tüzel
kişilerin ülkede mülk edinemeyeceklerine ilişkin bu esasın (önceki uygulamanın)
milli yararlarımızla ilgili olduğu açıktır. Getirilen ve yukarıda sayılan
istisnaların da, aynı şekilde Türk milli menfaatleri bakımından getirildiği
kuşkusuzdur. Yabancı bir ticaret şirketinin petrol arama-çıkarma, turizm
yatırımı yapma ve son olarak 4875 sayılı Doğrudan Yabancı Yatırımlar Kanunu ile
öngörülen ve esasen sınırları çok geniş tutulan “doğrudan yabancı yatırım
yapma” amacı dışında ülkemizde taşınmaz edinimini tamamen serbest bırakma
düşüncesinin, Anayasa'nın Başlangıç Bölümünün 5. paragrafı karşısında Anayasal
kabul görmemesi gerektiğini değerlendiriyorum. Öte yandan, benzeri kısıtlamaların bir kısım Avrupa Birliği
ülkesinde de mevcut olması, örneğin Danimarka, İrlanda ve Avusturya gibi eski
üye ülkelerde tüzel kişiler ve ticaret şirketlerinin taşınmaz edinimlerinde bazı
özel kuralların ve tahditlerin getirilmesi, yeni üyelerden Estonya, Polonya,
Slovakya, Malta ve Macaristan'ın da kendilerine tanınan geçiş dönemi boyunca
benzer kısıtlayıcı kurallar öngörmesi karşısında, Cumhuriyet'in kuruluşundan bu
yana benimsenen bu konudaki esasın terkinin, Başlangıç/5. paragrafın açık hükmü
karşısında yasakoyucunun takdir hakkı çerçevesinde değerlendirilebilmesi imkânı
da bulunmamaktadır. Köylerde yabancı gerçek kişiler ile yabancı ticaret şirketlerine
taşınmaz edinim serbestisi getirilmesi hususuna gelince: Anayasa Mahkemesi'nin
yukarıda işaret edilen 13.6.1985 tarihli kararında “... Türkiye Cumhuriyeti bu
andlaşmadan yedi ay kadar sonra çıkardığı Köy Kanununda yabancı gerçek ve tüzel
kişilerin köyde gayrimenkul edinmelerini yasaklamış, bu durum; yabancıların
mülk edinmesi konusunda Lozan Barış Andlaşmasında kabul edilmiş esasların, yeni
kurulan Türkiye Cumhuriyeti'nin özgürlük ve bağımsızlığının tanınması pahasına
verilmiş bir taviz niteliği taşıdığını açıkça ortaya koymuştur. Böyle bir
hükmün yeni kurulan Devlette milli birlik ve beraberliğin korunması ve bilhassa
sosyal ve kültürel açıdan gelişmemiş ve Devlet denetiminin istenilen etkinlikte
götürülemediği yörelerin yabancı unsurlara açık tutulmasının yaratabileceği bir
takım sakıncalardan duyulan endişe nedeniyle getirildiğinde kuşku yoktur...”
denilmektedir. 442 sayılı Köy Kanunu'nun “Esbabı Mucibe”sinde “... Her
devlette idarei mülkün mebdei köylerdir. Denilebilir ki köyler bünyei devletin
hüceyratı esasiyesi mesabesindedir...” denilmektedir. (TBMM Zabıt Ceridesi,
Devre:2, İçtima:1, Cilt:5-6, s.213) Köy Kanunu'nun gerekçesindeki bu sosyolojik
ve hukuki gerçek, günümüzde de güncelliğini korumaktadır. “Öz”ün korunması
amacıyla, 442 sayılı Köy Kanunu'nun 87. maddesiyle yabancı ve tüzel kişilerin
köylerde taşınmaz edinemeyecekleri kuralı getirilmiş; halen yürürlükte olan 88.
maddesiyle de yabancıların köylerde ikamet etmelerinin İçişleri Bakanlığı'nın
yazılı iznine tâbi olduğu hükmü öngörülmüştür. Cumhuriyetin ilanından itibaren yaklaşık 80 yıl boyunca yabancı
unsurlara kapalı tutulan köylerin, koşulsuz bir biçimde yabancı gerçek ve tüzel
kişilerin taşınmaz edinimlerine açılmasının ülkemize getireceği yararların (ki
belli bir dövizin ülkemize girmesinden ibarettir), “Öz”ün süratle bozulması ve
yabancılaşmanın ülke bütünlüğü ve milli menfaatler bakımından yaratacağı
zararlara nazaran çok hafif kalacağı kanısındayım. Bu bakımdan, iptal gerekçesinde yer alan “... ülkenin bütünlüğü,
güvenliği, coğrafi özellikleri, stratejik konumu...” ibarelerinin içinde
“köyler”in özel durumunun da değerlendirilmesi gerekli bulunmaktadır. Aynı şekilde, ticaret şirketlerinin taşınmaz edinimleri
konusunda da, bu kriterlerin yasakoyucu tarafından dikkate alınması gerektiğini
değerlendiriyorum. 3- İptal gerekçesinin Anayasa'nın 16. maddesine dayandırılmaması
gerektiğine ilişkin Üye Mehmet ERTEN'in bu konudaki gerekçesini de aynen
benimsiyorum. Açıkladığım nedenlerle, karara bu değişik ve ek gerekçelerle
katılıyorum. Üye Serdar ÖZGÜLDÜR