anayasa mahkemesi kararı Esas Sayısı : 2023/100 Karar Sayısı : 2024/32 Karar Tarihi : 1/2/2024 R.G.Tarih-Sayı :
3/4/2024-32509 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Lâpseki Asliye Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 27/1/1954
tarihli ve 6237 sayılı Limanlar İnşaatı Hakkında Kanun’un 5. maddesinin
Anayasa’nın 13. ve 35. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar
verilmesi talebidir. OLAY: Hazine ve
Maliye Bakanlığınca Çanakkale İl Özel İdaresi ile Lâpseki Belediye Başkanlığı
aleyhine, bu idarelerce işletilen feribot iskelesinin hasılatından ödenmeyen
payın tahsili talebiyle açılan davada kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için
başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu 5. maddesi şöyledir: “ Madde 5 – Mevcut ve hususi kanunları ile inşa edilmekte olanlarla
bu kanun gereğince ele alınacak tesislerin bakım ve iyi halde bulundurulmaları
bunları işleten teşekküllere aittir. Denizcilik Bankası Türk Anonim
Ortaklığı ile İktisadi Devlet Teşekküllerine ait olanların esaslı tamirleri
kendilerine aittir. Belediye ve mahalli idarelere ait olanların esaslı
tamirleri Bayındırlık Vekaletince yapılır. Tamirleri Bayındırlık Vekaletince yaptırılacak
tesisleri işleten teşekküller devredilmiş ve devredilecek tesislerin devrinden
sonra yapılacak esaslı tamir karşılığı olarak
her yılın gayrisafi iradından %10 nispetinde bir meblağı Hazineye yatırmaya
mecburdurlar. ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri
uyarınca Zühtü ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM,
Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin
MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN ve Muhterem İNCE’nin katılımlarıyla 31/5/2023 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle
uygulanacak kural sorunu görüşülmüştür. 2. Anayasa’nın 152. ve 30/3/2011 tarihli
ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında
Kanun’un 40. maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, o dava
sebebiyle uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini
Anayasa’ya aykırı görmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varması durumunda bu hükmün iptali
için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancak bu kurallar uyarınca bir
mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış ve
mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması, iptali istenen kuralın da o
davada uygulanacak olması gerekir. Uygulanacak kural ise bakılmakta olan
davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı
sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikteki
kurallardır. 3. Başvuran mahkeme, 6237 sayılı Kanun’un 5. maddesinin iptalini talep
etmiştir. 4. Mahkeme önündeki uyuşmazlık, kendilerine devredilen
Lâpseki Feribot İskelesini sırasıyla işleten Lâpseki Belediyesi ve Çanakkale İl
Özel İdaresi’nin Kanun’un 5. maddesinin ikinci fıkrasının üçüncü cümlesinde
düzenlenen %10 oranındaki meblağı Hazineye yatırmamalarından kaynaklanmıştır.
Üçüncü cümlede “ Tamirleri Bayındırlık
Vekaletince yaptırılacak tesisleri işleten teşekküller devredilmiş ve
devredilecek tesislerin devrinden sonra yapılacak esaslı tamir karşılığı olarak
her yılın gayrisafi iradından %10 nispetinde bir meblağı Hazineye yatırmaya
mecburdurlar. ” denilmektedir. 5. Maddenin birinci fıkrası tesislerin bakım ve iyi hâlde
bulundurulmaları sorumluluğunun bunları işleten teşekküllere ait olduğuna,
ikinci fıkrasının birinci cümlesi Denizcilik
Bankası Türk Anonim Ortaklığı ile İktisadi Devlet Teşekküllerine ait olanların
esaslı tamirlerinin kendilerine ait olduğuna, ikinci cümlesi ise Belediye ve
mahallî idarelere ait olanların esaslı tamirlerinin Bayındırlık Vekaletince
(Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı) (Bakanlık) yapılacağına ilişkindir. Bu
hükümlerden uyuşmazlıkla ilgili görülebilecek esaslı tamirlerin Bakanlık
tarafından yapılacak olması hususu uyuşmazlık konusu yapılmamış olup taraflarca
uyuşmazlığın çözümü sürecinde Mahkemenin bu konuda karar vermesi istenmemiştir. 6. Açıklanan nedenlerle 27/1/1954
tarihli ve 6237 sayılı Limanlar İnşaatı Hakkında Kanun’un 5. maddesinin; A. Birinci fıkrası
ile ikinci fıkrasının birinci ve ikinci cümlelerinin itiraz başvurusunda
bulunan Mahkemenin bakmakta olduğu davada uygulanma imkânı bulunmadığından bu
fıkraya ve cümlelere ilişkin başvurunun Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle
REDDİNE, B. İkinci
fıkrasının üçüncü cümlesinin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verildi. III. ESASIN İNCELENMESİ 7. Başvuru kararı ve ekleri, Raportörler Abdullah TEKBAŞ ve Ömer MENCİK tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, dava
konusu kanun hükmü, dayanılan ve ilgili görülen Anayasa kuralları ve bunların
gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü: A. Anlam ve Kapsam 8. 6237 sayılı Kanun’un 1. maddesinde, ülke kıyılarındaki
şehir ve kasabaların ihtiyaçlarını karşılamak üzere iskele, rıhtım, mendirek, barınak ve liman inşaatı ile
tesisat, teçhizat ve onarımlarının, buralarda ve kıyıların gereken yerlerinde
tarama faaliyetlerinin ve bunlara ilişkin etüt ve projelerin yaptırılması ve bu
işler için gerekli makine ve vasıta satın alınması, bakım ve onarımları ve
bunlar için ihtiyaç olan depo ve atölyelerin kurulması ve işletilmesi ile diğer
işler için taahhütte bulunmak konusunda Bayındırlık Bakanı (Ulaştırma ve
Altyapı Bakanı) yetkili kılınmış, Maliye Bakanına (Hazine ve Maliye Bakanı)
bono çıkarma yetkisi verilmiştir. 9. Kanun’un 4. maddesinde, yaptırılan tesislerin inşaları
tamamlandıkça ilgilisine göre ve
Cumhurbaşkanınca kararlaştırılacak esaslar dairesinde işletme teşekküllerine,
özel idarelere, belediyelere veya Vakıflar Genel Müdürlüğüne devrolunacağı
hüküm altına alınmıştır. 10. Kanun’un 5. maddesinin birinci fıkrasında m evcut ve hususi kanunları ile inşa edilmekte olanlarla bu
Kanun gereğince ele alınacak tesislerin bakım ve iyi hâlde bulundurulmalarının
bunları işleten teşekküllere ait olduğu belirtilmiş, ikinci fıkrasında ise bu
tesislerin esaslı tamirlerini yapacak olan kurum ve kuruluşlar belirlenmiştir.
Buna göre Denizcilik Bankası Türk Anonim Ortaklığı ile İktisadi Devlet
Teşekküllerine ait olanların esaslı tamirleri kendilerine ait olacak, belediye
ve mahallî idarelere ait olanların esaslı tamirleri ise Ulaştırma ve Altyapı
Bakanlığınca (Bakanlık) yapılacaktır. 11. Dava konusu kuralla tamirleri Bakanlıkça yaptırılacak
tesisleri işleten teşekküllerin devredilmiş ve devredilecek tesislerin
devrinden sonra yapılacak esaslı tamir karşılığı olarak her yılın gayrisafi iradından
%10 nispetinde bir meblağı Hazineye yatırmaya mecbur olduğu hüküm altına
alınmıştır. B. İtirazın Gerekçesi 12. İtiraz başvurusunda özetle; kuralla kamu idarelerine
yükümlülük getirmek suretiyle mülkiyet hakkının sınırlandığı, kuralda yer alan
“ esaslı tamir ” ve “ gayrisafi irad ” kavramlarının belirsiz olduğu,
Hazineye ödenecek meblağın hesaplanmasına ilişkin belirlilik bulunmadığı ifade
edilerek kuralın Anayasa’nın 13. ve 35. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 13. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43.
maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 127. maddesi yönünden
incelenmiştir. 14. Anayasa’nın 123. maddesinde idarenin
kuruluş ve görevleriyle bir bütün olduğu ve kanunla düzenleneceği öngörüldükten
sonra idarenin kuruluş ve görevlerinin merkezden yönetim ve yerinden yönetim
esaslarına dayandığı hükme bağlanmıştır. İdarenin bütünlüğü ilkesiyle idari
görevleri yerine getiren kurumlar arasında birliğin sağlanması ve idari yapı
içinde yer alan kurumların bir bütünlük içinde çalışması öngörülmüştür. Bunun
için de görevlerin ve kaynakların dağıtımı gereklidir (AYM, E.2019/88,
K.2022/159, 13/12/2022, §
21). 15. Anayasa’nın 127. maddesinin birinci fıkrasında
mahallî idarelerin il, belediye veya köy halkının mahallî müşterek
ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruluş esasları kanunla belirtilen ve karar
organları yine kanunda gösterilen seçmenler tarafından seçilerek oluşturulan
kamu tüzel kişileri oldukları ifade edilmiştir. Anayasa’da merkezî yönetim- yerel
yönetim ayrımının yapılması, yerel yönetimlerin organlarının seçimle göreve
gelmesinin öngörülmesi, seçimlerinin süreli olması, kararlarını kendi organları
eliyle alması ve uygulatması, kendilerine özgü bütçelerinin bulunması,
görevleri ile orantılı gelir kaynakları sağlanması gibi yetki ve ayrıcalıkların
tanınmış olması, bu idarelerin özerkliklerinin göstergeleridir (AYM, E.2012/158, K.2013/55, 10/4/2013). 16. Özerklik, kişi ve kuruluşların kanunla belirlenen
sınırlar içinde kalmak şartıyla kendi faaliyetlerine ilişkin kararları alma ve
uygulama konusunda gerekli yetkiyle donatılmış olması anlamına gelmektedir. Bu
aynı zamanda kurumların dış etkilere karşı korunmasını ifade eder. Kamu
kuruluşlarına özerklik tanınmasının nedeni faaliyetlerini hizmetin gereklerine
ve kamu yararına uygun bir şekilde sürdürmelerini güvence altına almaktır ( AYM, E.2019/88, K.2022/159, 13/12/2022, § 23). 17. Anayasa’nın anılan maddesinde öngörülen yerel
yönetimlerin özerkliği ilkesi, yerinden yönetimin varlık şartlarından olan mali
özerkliği de kapsamaktadır. Mali özerklik kavramı ise mahallî idarelerin mali
kaynaklarının bir bölümünü yerel vergi ve harçlardan oluşturmalarını,
gelirlerini ve varlıklarını kendi amaçlarına uygun bir biçimde
kullanabilmelerini ve esnek bütçe sistemine sahip olmalarını öngörmektedir.
Diğer bir ifadeyle mahallî idarelerin mali özerkliği, merkezî yönetimin mal
varlığından ayrı mal varlığı, bağımsız gelir kaynakları ve bütçeleri olması
esasına dayanır. Nitekim Anayasa’nın söz konusu maddesinin altıncı fıkrasının
son cümlesinde de “Bu idarelere görevleri ile orantılı gelir kaynakları
sağlanır.” hükmüne yer verilmek suretiyle mahallî idarelerin mali özerkliği
teminat altına alınmıştır (AYM, E.2018/7,
K.2018/80, 5/7/2018, § 42). 18. 6237 sayılı Kanun’un 4. maddesiyle Kanun’a uygun
olarak yapılan tesislerin diğer idarelerin yanı sıra mahallî idarelere de
devredilebileceği öngörülmüştür. Kanun’un 5. maddesinde bu tesislerin bakım ve iyi
hâlde bulundurulmalarına ilişkin sorumluluğun dağıtımıyla ilgili düzenlemelere
yer verilmiş; mevcut ve hususi kanunları ile
inşa edilmekte olanlarla 6237 sayılı Kanun gereğince ele alınacak tesislerin
bakım ve iyi hâlde bulundurulmasının bunları işleten teşekküllere ait olduğu
belirtildikten sonra belediye ve mahallî idarelere ait olanların esaslı
tamirlerinin Bakanlık tarafından yapılacağı belirtilmiştir. İtiraz konusu
kuralla da bu tesisleri işleten teşekküllerin Bakanlıkça yapılacak esaslı tamir
karşılığı olarak her yılın gayrisafi iradından %10 nispetinde bir meblağı
Hazineye yatırmaya mecbur oldukları hüküm altına alınmıştır. 19. Görüldüğü üzere anılan tesislerin sürekliliğini
sağlamak üzere yapılacak işler bakım ve iyi hâlde bulundurmaya
yönelik işler ve esaslı tamirler olarak ikiye ayrılmıştır. İlkinin
sorumluluğu tesisleri işletenlere, ikincisinin sorumluluğu ise Bakanlığa
verilmiş ve Bakanlığın sunacağı hizmet karşılığında işletme gelirlerinden belli
oranda pay alacağı öngörülmüştür. Bu yönüyle
dava konusu kuralın belediyeler ile il özel idarelerinin gelirlerinin bir
kısmının Hazineye aktarılmasını öngördüğü, bunların mali özerkliğini
sınırladığı anlaşılmaktadır. 20. Kanun koyucunun merkezî idare ile mahallî idare
arasındaki görev sınırlarını belirleme ve idarenin bütünlüğü ilkesinden
hareketle, mahallî idareleri ortadan kaldırma ya da etkisiz kılma amacına
yönelik olmamak kaydıyla, belirli alanlar bakımından belirli koşullara bağlı
olarak mahallî idarelere ait bazı görev ve yetkileri merkezî yönetime bırakma
ya da mahallî idarenin görev alanına bırakılan bazı konularda hizmetin
niteliğini gözönünde bulundurarak söz konusu görevlerin yerine getirilmesiyle
ilgili özel birtakım usul ve esaslar öngörme konusunda takdir yetkisi
bulunmaktadır (AYM, E.2019/112,
K.2020/35, 25/06/2020, § 34). 21. Bununla birlikte kanun koyucu, idari
vesayet yetkisi kapsamında yerel yönetimlerin özerkliğini sınırlamaya yönelik
düzenlemeler yaparken hukuk devleti ilkesinin bir gereği olan ölçülülük
ilkesiyle bağlıdır. Bu ilke ise elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik , başvurulan
önlemin ulaşılmak istenen amaç için elverişli olmasını, gereklilik başvurulan
önlemin ulaşılmak istenen amaç bakımından gerekli olmasını, orantılılık ise
başvurulan önlem ve ulaşılmak istenen amaç arasında olması gereken ölçüyü ifade
etmektedir (AYM, E.2019/88, K.2022/159,
13/12/2022, § 28). 22. Kuralın gerekçesinde özetle; liman
ve diğer tesislerin bakım ve tamirlerine hakkıyla riayet edilmemesi nedeniyle
büyük fedakârlıklarla meydana getirilen tesislerin ağır masraflar gerektiren
tamirlere ihtiyaç gösterdiği, hatta bazılarının ise kullanılamaz hâle geldiği, tesislerin
devamlılığının sağlanabilmesi için bakım, idame ve esaslı tamir işlerinin ve
bunların gerektirdiği masrafların nasıl karşılanacağının kurala bağlandığı dile
getirilmiştir. Dolayısıyla kuralın, anılan tesislerin faaliyetlerinin
sürekliliğini sağlamak amacına yönelik
olduğu anlaşılmakta olup anılan amacın anayasal açıdan meşru olmadığı
söylenemez. 23. Mahallî idarelere
devredilebileceği öngörülen liman
ve diğer tesislerin zaman içerisinde bakım ve tamir gerektirebileceği, bu bakım
ve tamirlerin yaptırılmamasının tesislerin devamlılığına engel olacağı açıktır.
Bu nedenle bakım ve tamirlerin zamanında yaptırılmasına ilişkin merkezî idare
tarafından bazı tedbirlerin alınması gerekebilir. Bu kapsamda kuralla mahallî
idarelere devredilen tesisler yönünden maliyeti yüksek olan tamiratların merkezî
idare tarafından yaptırılması ve aynı zamanda bu tamiratlara kaynak sağlamak
için t esislerin işletilmesi sonucunda elde
edilen gelirin bir kısmının Hazineye aktarılması öngörülmüştür. Bu yönüyle
kuralın tesislerin faaliyetlerinin devamlılığını
sağlama amacı bakımından elverişli olduğu anlaşılmaktadır. 24. İtiraz konusu
kural ile özel idare ve belediyelere devredilen tesislerin merkezî idare
tarafından yapılması öngörülen esaslı tamirlerinin karşılığını garantiye almak
amacıyla her yıl gayrisafi irattan %10 nispetinde bir ödemenin merkezî idareye
yapılması zorunlu kılınmıştır. Ancak işin doğası gereği her yıl esaslı tamir
yapılmayabileceği gibi esaslı tamir giderinin yıllık gayrisafi iradın %10’undan
az olması da mümkün olabilecektir. Bu durum ise mahallî idarelerin gelirlerinin
bir kısmının bir karşılığa dayanmaksızın merkezî idareye aktarılması sonucunu
doğuracaktır. 25. Dolayısıyla kuralda Hazineye yapılacak ödeme
belirlenirken Bakanlıkça yapılacak esaslı tamirlerin gerçek maliyetinin dikkate
alınmadığı anlaşılmaktadır. Bunun yanında itiraz konusu kuralda, Hazineye
yapılacak ödeme sonrasında, yapılacak esaslı tamirlerin gayrisafi iradın
%10’undan az olması durumunda herhangi bir mahsuplaşma da öngörülmemiştir. Bu yönüyle
kuralın ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmek bakımından gerekli olma kriterini
karşıladığını söylemek mümkün değildir. 26. Sonuç olarak Kanun kapsamında özel idare ve
belediyelere devredilen liman ve diğer
tesislerin Bakanlıkça yapılacak esaslı tamirlerinin gerçek maliyetini
dikkate almadan mahallî idarelerin gelirlerinin bir kısmının her yıl düzenli
şekilde esaslı tamirlerin karşılığı olmak üzere Hazineye aktarılmasını öngören
kuralın mahallî idarelerin mali özerkliğine ölçüsüz bir müdahale oluşturduğu ve
Anayasa’nın 127. maddesiyle bağdaşmadığı değerlendirilmiştir. 27. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 127.
maddesine aykırıdır. İptali gerekir. Kuralın Anayasa’nın 13. ve 35. maddeleriyle ilgisi
görülmemiştir. IV. İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU 28. Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “ Kanun,
Cumhurbaşkanlığı kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da
bunların hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte
yürürlükten kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe
gireceği tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede
yayımlandığı günden başlayarak bir yılı geçemez. ” denilmekte, 6216 sayılı
Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanmak
suretiyle Anayasa Mahkemesinin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’de
yayımlandığı günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir
yılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir. 29. 6237 sayılı
Kanun’un 5. maddesinin i kinci fıkrasının
üçüncü cümlesinin iptal edilmesi nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu
yararını ihlal edecek nitelikte görüldüğünden Anayasa’nın 153. maddesinin
üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası
gereğince bu kurallara ilişkin iptal hükümlerinin kararın Resmî Gazete’de
yayımlanmasından başlayarak altı ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür. V. HÜKÜM 27 /1/1954 tarihli ve
6237 sayılı Limanlar İnşaatı Hakkında Kanun’un 5. maddesinin ikinci fıkrasının üçüncü cümlesinin Anayasa’ya aykırı
olduğuna ve İPTALİNE, iptal hükmünün Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un
66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE
YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK ALTI AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE 1/2/2024 tarihinde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Üye Engin YILDIRIM Üye M. Emin KUZ Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Basri BAĞCI Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE