ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı
: 2023/130 Karar Sayısı
: 2024/17 Karar Tarihi
: 23/1/2024 R. G.Tarih -Sayı
: 5/3/2024-32480 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Adana 4. Tüketici Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 13/10/1983
tarihli ve 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun 94. maddesinin üçüncü ve
dördüncü fıkralarının Anayasa’nın 35. ve 172. maddelerine aykırılığı ileri
sürülerek iptallerine karar verilmesi talebidir. OLAY: Ödenen
tazminatın rücuen tahsili talebiyle başlatılan icra
takibine konu itirazın iptali davasında itiraz
konusu kuralların Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptalleri
için başvurmuştur. I. İPTALİ İSTENEN
KANUN HÜKÜMLERİ Kanun’un itiraz konusu kuralların da yer aldığı 94.
maddesi şöyledir: “ Sigorta sözleşmesinin verilmesi ve işletenin
değişmesi halinde yapılacak işlemler Madde 94 – (Birinci fıkra mülga: 25/6/1988 – KHK – 330/5 md. ; Aynen kabul; 31/10/1990 –
3672/4 md. ) ( Değişik : 25/6/1988 – KHK –
330/5 md. ; Aynen kabul:31/10/1990 – 3672/4 md. ) Sigortalı aracı işletenlerin değişmesi halinde,
devreden kişi 15 gün içinde sigortacıya durumu bildirmek zorundadır. Sigortacı sigorta sözleşmesini durumun kendisine tebliği
tarihinden itibaren onbeş gün içinde feshedebilir. Sigorta fesih tarihinden onbeş gün sonrasına kadar geçerlidir. (Beşinci fıkra mülga: 25/6/1988 – KHK -330/5 md. ; Aynen kabul: 31/10/1990 – 3672/4 md. ) (Değişik: 21/5/1997-4262/4 md. )
Bu madde hükmüne uymayanlar 1 800 000 lira para cezası ile cezalandırılırlar. ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M.
Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU,
Selahaddin MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin katılımlarıyla 26/7/2023 tarihinde yapılan ilk
inceleme toplantısında dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör Ahmet Hakan SOYTÜRK tarafından hazırlanan işin
esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükümleri, dayanılan ve ilgili
görülen Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri
okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Genel Açıklama 3. Mali sorumluluk sigortası, sigortanın konusunu
oluşturan riskin gerçekleşmesi hâlinde sigortayı yaptıran kişinin hukuken
sorumlu tutulabileceği zararlar nedeniyle ödemekle yükümlü olacağı tazminatın sigorta
şirketi tarafından teminat miktarıyla sınırlı olarak karşılanmasını güvence
altına alan sigorta türüdür. Anılan sigorta, sigorta kapsamındaki riskin
gerçekleşmesi ve zararın doğması durumunda, zarar gören kişilerin tazminat
alacaklarını teminat altına almanın yanı sıra sigortayı yaptıran kişi
bakımından da güvence sağlamaktadır. Söz konusu sigorta ihtiyari ya da zorunlu
nitelikte olabilmektedir (AYM, E.2019/40, K.2020/40, 17/7/2020, § 8). 4. 2918 sayılı Kanun’un 85. maddesinde işleten ve araç
işleticisinin bağlı olduğu teşebbüs sahibinin hukuki sorumluluğu
düzenlenmiştir. Anılan maddenin birinci fıkrasına göre bir motorlu aracın
işletilmesinin bir kimsenin ölümüne veya yaralanmasına ya da bir şeyin zarara
uğramasına sebep olması durumunda motorlu aracın bir teşebbüsün ünvanı veya işletme adı altında ya da bu teşebbüs
tarafından kesilen biletle işletilmesi hâlinde, motorlu aracın işleteni ve
bağlı olduğu teşebbüsün sahibi, doğan zarardan müştereken ve müteselsilen sorumlu olacaklardır. 5. Söz konusu Kanun’un 91. maddesinin birinci fıkrasında
da karayolunda motorlu taşıt işletenlerin Kanun’un 85. maddesinin birinci
fıkrasından doğan hukuki sorumluluklarının karşılanmasını sağlamak üzere mali
sorumluluk sigortası yaptırmalarının zorunlu olduğu hükme bağlanmıştır. Zorunlu
mali sorumluluk sigortası sözleşmesinin tarafları işleten ile sigorta
şirketidir. 6. Kanun’un 101. maddesinin birinci fıkrasında ise
zorunlu mali sorumluluk sigortasının Türkiye'de kaza sigortası dalında
çalışmaya yetkili olan sigorta şirketleri tarafından yapılacağı, bu sigorta
şirketlerinin anılan sigortayı yapmakla yükümlü oldukları belirtilmiştir. Bunun
yanı sıra 13/1/2011 tarihli ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 1483. maddesi ile 3/6/2007 tarihli ve 5684 sayılı Sigortacılık
Kanunu’nun 13. maddesinin (1) numaralı fıkrasında da sigorta şirketlerinin
faaliyet gösterdikleri dalların kapsamında bulunan zorunlu sigorta
sözleşmelerini yapmaktan kaçınamayacakları öngörülmüştür. 7. Bu kapsamda ülkemiz tarafından 26/6/1974 tarihinde
imzalanan ve 4/11/1999 tarihli ve 4477 sayılı Kanun ile onaylanması uygun
bulunan Motorlu Taşıtlar Zorunlu Malî Sorumluluk Sigortasına İlişkin Avrupa
Sözleşmesi 15/2/2000 tarihli ve 23965 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Bakanlar Kurulu kararıyla onaylanmıştır. Anılan Sözleşme’nin 1.
maddesinin (1) numaralı fıkrasıyla âkit taraflara motorlu taşıt işletilmesi
sebebiyle zarar gören kişilerin tazminat taleplerinin kurulacak zorunlu sigorta
sistemi yoluyla teminat altına alınması yükümlülüğü yüklenmiştir. Sözleşme’nin
10. maddesinin (1) numaralı fıkrasında da motorlu taşıtın sigorta
ettirilmesinden sorumlu olan kişilerin tespit edilmesi gerektiği, Sözleşme’ye Ek Hükümler’in 3.
maddesinin (1) numaralı fıkrasında ise sigortanın, sigorta edilmiş taşıtın
sahibinin, zilyedinin ve sürücüsünün mali sorumluluğunu teminat altına alması
gerektiği hükme bağlanmıştır. 8. Kanun koyucu sigorta şirketlerinin belirli konularda
sözleşme yapmasını zorunlu kılan hükümlerin yanı sıra sözleşmenin içeriğine
yönelik düzenlemeler de öngörmüştür. Bu bağlamda 5684 sayılı Kanun’un “Sigorta
sözleşmeleri” başlıklı 11. maddesinin (1) numaralı fıkrasında “Sigorta
sözleşmelerinin ana muhtevası, Müsteşarlıkça onaylanan ve sigorta şirketlerince
aynı şekilde uygulanacak olan genel şartlara uygun olarak düzenlenir. Ancak,
sigorta sözleşmelerinde işin özelliğine uygun olarak özel şartlar tesis
edilebilir. Bu hususlar, sigorta sözleşmesi üzerinde ve özel şartlar başlığı
altında herhangi bir yanılgıya neden olmayacak şekilde açık olarak belirtilir.” denilmektedir. Anılan fıkrada yer alan “… Müsteşarlıkça… ” ibaresi söz
konusu Kanun’un 2. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (j) bendine göre Hazine
Müsteşarlığını ifade etmekte ise de anılan Müsteşarlık, 10/7/2018 tarihli ve
30474 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan (1) numaralı
Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’yle Hazine ve
Maliye Bakanlığı (Bakanlık) bünyesinde teşkilatlanmıştır. Dolayısıyla sigorta
sözleşmelerinin ana muhtevasının, Bakanlık tarafından onaylanan ve sigorta
şirketlerince aynı şekilde uygulanacak olan genel şartlara uygun olarak
düzenlenmesi gerekmektedir. 9. 5684 sayılı Kanun’un 11. maddesinin gerekçesinde de
ifade edildiği üzere sigorta sözleşmesinin ana muhtevasının Bakanlıkça
onaylanan genel şartlara tabi kılınmasının amacı, si­gor­ta mev­zu­atının tek­nik
ve ay­rın­tı­lı yapısı ne­de­niyle si­gor­ta­ şirketiyle sözleşme yapmak
isteyenlerin, si­gor­ta­nın kapsamına ve hü­küm­le­ri­ne iliş­kin doğ­ru ve ye­ter­li
bil­gi­ye sa­hip olmalarının sağlanması ve böylece sigor­ta­lı­nın korunma­sıdır.
Başka bir deyişle kanun koyucunun sigorta sözleşmesi ilişkisinde güçlü taraf
olan sigorta şirketlerinin lehine ve sigorta sözleşmesi yapmak isteyen
kişilerin aleyhine olacak şekilde sözleşme şartlarının belirlenmesini
engellemeyi ve zayıf tarafı korumayı amaçladığı anlaşılmaktadır (AYM,
E.2021/82, K.2022/167, 29/12/2022, § 36). 10. 2918 sayılı Kanun’un 93. maddesinin birinci
fıkrasında zorunlu mali sorumluluk sigortasına ilişkin özel bir düzenleme
öngörülmüş ve zorunlu mali sorumluluk sigortası genel şartlarının Bakanlıkça
tespit edileceği ve Resmî Gazete’de yayımlanacağı
hükme bağlanmıştır. Zorunlu mali sorumluluk sigortası sözleşmesinin ana
muhtevası niteliğinde olan bu genel şartlar, düzenleyici idari işlem
niteliğinde olup kanuna nazaran ikincil nitelik taşımaktadır (AYM, E.2019/40,
K.2020/40, 17/7/2020, § 18). 11. 14/5/2015 tarihli ve 29355 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Karayolları Motorlu Araçlar Zorunlu
Mali Sorumluluk Sigortası Genel Şartları’nın (Genel
Şartlar) A.1 maddesinde bu Genel Şartlar’ın amacının,
2918 sayılı Kanun uyarınca motorlu araç işletenlere yüklenen hukuki sorumluluk
için yaptırılması öngörülen zorunlu mali sorumluluk sigortası kapsamında
ilgililerinin hak ve yükümlülüklerine ilişkin usul ve esasların düzenlenmesi
olduğu belirtilmiştir. 12. Genel Şartlar’ın “ SİGORTALININ
DEĞİŞMESİ ” başlıklı C.4 maddesinde “ Sigorta sözleşmesi, sözleşmeye taraf
olan sigortalıyı takip eder./ Sigortalının değiştiği
her durumda mevcut sözleşme değişim tarihi itibarıyla kendiliğinden sona erer
ve ilgiliye gün esasına göre prim iadesi yapılır. Ancak, mevcut sözleşme
sigortalının değiştiği tarihten itibaren onbeş gün
süresince herhangi bir işleme gerek kalmaksızın ve prim ödenmeksizin yeni
işleten için sözleşme yapılana kadar geçerlidir.” denilerek sigortalının
değişimi hâlinde sigorta sözleşmesinin ne şekilde sona ereceği ve sona ermeden
itibaren hangi tarihe kadar hüküm ve sonuç doğuracağı belirlenmiştir. B. Anlam ve Kapsam 13. 2918 sayılı Kanun’un 94. maddesinde sigorta
sözleşmesinin tarafı olan işletenin değişmesi hâlinde yapılacak işlemler
düzenlenmiştir. Anılan maddenin ikinci fıkrasında sigortalı aracı işletenlerin
değişmesi durumunda devreden kişinin on beş gün içinde sigortacıya bildirimde
bulunma zorunluluğu öngörülmüştür. 14. Maddenin itiraz konusu kurallardan ilkini oluşturan
üçüncü fıkrası uyarınca, sigortacı sigorta sözleşmesini, işletenin değiştiğine
dair bildirimin kendisine tebliğinden itibaren on beş gün içinde feshedebilir.
Kuralda sigorta sözleşmesinin sigortalı tarafından yapılan bildirime rağmen
sigortacı tarafından feshedilmediği durumda sözleşmenin devam edip etmeyeceği
konusunda açık bir düzenleme yer almamakta ise de fesih işlemi yapılmadığı
takdirde sözleşmenin aynı şartlar altında hüküm ve sonuç doğurmaya devam
edeceği anlaşılmaktadır. 15. Söz konusu maddenin itiraz konusu diğer kural olan
dördüncü fıkrasıyla da sigortanın sözleşmenin fesih tarihinden itibaren on beş
gün sonrasına kadar geçerli olacağı öngörülmüştür. C. İtirazın Gerekçesi 16. Başvuru kararında özetle; kişinin aracını sattığı
anda araç üzerindeki mülkiyet hakkının sona ermesine karşın itiraz konusu
kurallar uyarınca sigorta sözleşmesinden kaynaklı sorumluluğunun devam ettiği,
bu itibarla kusuru olmadığı hâllerde dahi tazminat sorumluluğunun
bulunabileceği, kişinin işlediği veya ihmal ettiği bir fiilden sorumlu
tutulması gerekirken kusursuz sorumluluğuna gidilmesinin mülkiyet hakkını ihlal
ettiği, diğer yandan kurallara konu sigorta sözleşmesinin bir tüketici işlemi
olduğu, sigorta sözleşmesinin feshedilip edilmeyeceği konusunda açıklığın
bulunmamasının ve bu husustaki takdirin sigortacıya bırakılmasının devletin
tüketiciyi koruma yükümlülüğüyle de bağdaşmadığı belirtilerek kuralların Anayasa’nın
35. ve 172. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Ç. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 17. 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 43. maddesi uyarınca kurallar, ilgisi
nedeniyle Anayasa’nın 13. ve 48. maddeleri yönünden de incelenmiştir. 18. Anayasa'nın 48. maddesinin birinci fıkrasının birinci
cümlesinde “ Herkes, dilediği alanda çalışma ve sözleşme hürriyetlerine
sahiptir .” denilmek suretiyle sözleşme özgürlüğü güvence altına alınmıştır. 19. Özel hukuk, kişilerin birbirleriyle olan ilişkilerini
eşitlik ve irade serbestisi esasına göre düzenleyen hukuk kurallarının
bütünüdür. Özel hukukta irade özerkliği, kişilerin yasal sınırlar içinde
istedikleri hukuki sonuca bu yoldaki iradelerini yeterince açığa vurarak
ulaşabilmelerini ifade etmektedir. Bu bağlamda sözleşme iki taraflı bir hukuki
işlem olup tarafların karşılıklı ve birbirine uygun surette irade
açıklamalarıyla meydana gelir. Sözleşme özgürlüğü ise özel hukuktaki irade
özerkliği ilkesinin anayasa hukuku alanındaki dayanağıdır (AYM, E.2016/141,
K.2018/27, 28/2/2018, § 15; E.2016/192, K.2017/160, 29/11/2017, § 13). 20. Sözleşme özgürlüğü devletin kişilerin istedikleri
hukuki sonuçlara ulaşmalarını sağlaması ve kişilerin belirli hukuki sonuçlara
yönelen iradelerini geçerli olarak tanıması, onların iradelerinin yöneldiği
hukuki sonuçların doğacağını ilke olarak benimsemesi ve koruması anlamına
gelmektedir. Sözleşme özgürlüğü uyarınca kişiler, hukuksal ilişkilerini özgür
iradeleriyle ve sözleşmelerle düzenlemekte serbesttir. Türk hukukunda tanınan
bu ilke çerçevesinde taraflar, istediği zaman istediği bir kişiyle herhangi bir
konuda hukuksal ilişki kurabilmekte, bu ilişkiyi değiştirebilmekte veya ortadan
kaldırabilmektedir. (AYM, E.2018/78, K.2022/114, 13/10/2022, § 252).
Anayasa’nın anılan maddesinde koruma altına alınan sözleşme özgürlüğü, sözleşme
yapıp yapmama ve yapılan sözleşmeyi sona erdirme serbestisinin yanı sıra
yapılan sözleşmelere dışarıdan müdahale yasağını da içerir (bazı farklarla
birlikte bkz. AYM, E.2016/192, K.2017/160, 29/11/2017, § 13; E.2017/154,
K.2019/18, 10/4/2019, § 11; E.2019/40, K.2020/40, 17/7/2020, § 27). 21. İtiraz konusu kurallar sigortalı aracı işletenin
değişmesi hâlinde, aracı devreden işleten ile sigorta şirketi arasındaki
sözleşmenin ne şekilde ve ne zaman sona ereceğini düzenlemektedir. Kurallar,
aracı devreden işletenin sigortacıya yapacağı bildirimden sonra sigorta
sözleşmesinin sona erdirilmesi konusunda sigortacıya takdir yetkisi tanımak ve
tarafların karşılıklı olarak sözleşmenin sona erdirilmesi yönündeki iradeleri
açıklamalarından sonra da belirli bir süre hüküm ve sonuç doğuracağını öngörmek
suretiyle Anayasa’nın 48. maddesinde güvence altına alınan sözleşme özgürlüğünü
sınırlamaktadır. 22. Anayasa’nın 13. maddesinde “ Temel hak ve
hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde
belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu
sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik
Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz.” denilmektedir.
Buna göre temel hak ve özgürlüklere sınırlama getiren düzenlemelerin kanunla
yapılması, Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine uygun ve ölçülü olması
gerekir. 23. Anayasa’nın anılan maddesi kapsamında, sözleşme
özgürlüğünü sınırlamaya yönelik bir kanuni düzenlemenin şeklen var olması
yeterli olmayıp kanuni düzenlemelerin keyfîliğe izin
vermeyecek şekilde belirli, ulaşılabilir ve öngörülebilir nitelikte olması gerekir. 24. Esasen temel hakları sınırlayan kanunun bu
niteliklere sahip olması, Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk
devleti ilkesinin de bir gereğidir. Hukuk devletinde, kanuni düzenlemelerin hem
kişiler hem de idare yönünden herhangi bir duraksamaya ve kuşkuya yer
vermeyecek şekilde açık, net, anlaşılır, uygulanabilir ve nesnel olması, ayrıca
kamu otoritelerinin keyfî uygulamalarına karşı koruyucu önlem içermesi gerekir.
Kanunda bulunması gereken bu nitelikler hukuki güvenliğin sağlanması bakımından
da zorunludur. Zira bu ilke hukuk normlarının öngörülebilir olmasını, kişilerin
tüm eylem ve işlemlerinde devlete güven duyabilmesini, devletin de yasal
düzenlemelerinde bu güven duygusunu zedeleyici yöntemlerden kaçınmasını gerekli
kılar (AYM, E.2015/41, K.2017/98, 4/5/2017, §§ 153, 154). Dolayısıyla
Anayasa’nın 13. maddesinde sınırlama ölçütü olarak belirtilen kanunilik,
Anayasa’nın 2. maddesinde güvenceye alınan hukuk devleti ilkesi ışığında
yorumlanmalıdır. 25. 2918 sayılı Kanun’un 94. maddesinin itiraz konusu
üçüncü fıkrası uyarınca sigortalı aracı işletenin değişmesi hâlinde, bu durumun
aracın önceki işleteni tarafından sigortacıya bildirilmesinden itibaren
sigortacı tarafından sözleşmenin on beş gün içinde sona erdirilebileceği, sona
erdirilmediği takdirde sözleşmenin devam edeceği anlaşılmaktadır. Anılan
maddenin itiraz konusu dördüncü fıkrasına göre ise sözleşme, sona ermesinden
itibaren on beş gün daha geçerli olacaktır. Kurallarla sigortalı aracı
işletenlerin değiştiğine ilişkin durumun sigortacıya bildirilmesinin mevcut
sigorta sözleşmesine etkisinin herhangi bir tereddüde yer vermeyecek şekilde
açık, net ve anlaşılır bir biçimde düzenlendiği gözetildiğinde kuralların
belirli ve öngörülebilir oldukları, bu itibarla kanunilik şartını taşıdıkları
sonucuna ulaşılmıştır. 26. Anayasa’nın 13. maddesi uyarınca temel hak ve
özgürlüklere getirilen sınırlamanın Anayasa’da öngörülen sınırlama sebebine de
uygun olması gerekir. Anayasa’nın 48. maddesinde sözleşme özgürlüğü için
herhangi bir sınırlama nedeni öngörülmemiş olmakla birlikte özel sınırlama
nedeni öngörülmemiş hakların da o hakkın doğasından kaynaklanan bazı
sınırlarının bulunduğu kabul edilmektedir. Ayrıca Anayasa'nın başka
maddelerinde yer alan hak ve özgürlükler ile devlete yüklenen ödevler, özel
sınırlama sebebi gösterilmemiş hak ve özgürlüklere sınır teşkil edebilir (AYM,
E.2021/128, K.2022/68, 4/8/2022, § 26). 27. Anayasa’nın 5. maddesinde insanın maddi ve manevi
varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamak devletin temel amaç ve görevleri
arasında sayılmıştır. Bu kapsamda devlet, Anayasa’nın 17. maddesinde güvence
altına alınmış olan yaşam hakkı ile kişilerin maddi ve manevini varlığını
koruma ve geliştirme hakkının yanı sıra Anayasa’nın 35. maddesinde düzenlenen
mülkiyet hakkının etkili bir şekilde korunması amacıyla yasal, idari, mali,
yargısal ve diğer önlemleri almakla yükümlüdür. 28. Karayolunda motorlu taşıt işletilmesi, üçüncü
kişilerin yaşam, maddi ve manevi varlıklarını koruma ile mülkiyet haklarının
ihlali riskini içeren bir faaliyettir. Dolayısıyla karayolunda motorlu taşıt
işletilmesini düzenleyen hükümlerin ihlali hâlinde uygulanacak idari ve cezai
yaptırımları belirlemenin yanı sıra bu taşıtın işletilmesi sebebiyle üçüncü
kişilerin uğrayabileceği zararın tazmin edilmesini güvence altına alan
yöntemleri geliştirmek de devletin görevleri kapsamındadır. Bu bağlamda meydana
gelen zararların tazmininde, ilke olarak, motorlu taşıt işletenin hukuki
sorumluluğu bulunmakla birlikte sigortacının bu zararları tazmin etmekle sorumlu
tutulmuş olması, zarar gören kişinin Anayasa’nın 17. ve 35. maddelerinde
düzenlenen haklarının Anayasa’nın 5. maddesiyle bağlantılı olarak korunmasının
hedeflendiğini göstermektedir (AYM, E.2019/40, K.2020/40, 17/7/2020, §§ 38-39). 29. Buna göre zorunlu mali sorumluluk sigortasının
feshedilmesi konusunda sigortacıya takdir yetkisi tanıyan, feshedilmediği
takdirde sözleşmenin aynı şartlar altında hüküm ve sonuç doğurmaya devam
etmesine imkân tanıyan ve sözleşmenin feshi sonrasında sigorta sözleşmesinin on
beş gün daha geçerli olmasını öngören kurallarla, sigortalı aracı işletenin
değiştiği durumlarda, bu aracın işletilmesi sebebiyle zarar gören üçüncü
kişilerin uğradığı zararın tazmin edilmesinin güvence altına alınmasının
amaçlandığı anlaşılmaktadır. Dolayısıyla kuralların motorlu aracın işletilmesi
sebebiyle yaşam, maddi ve manevi varlıklarının korunması ile mülkiyet hakları
ihlal edilebilecek kişilerin, bu haklardan kaynaklanan menfaatlerinin korunması
için kabul edildiği ve anayasal bağlamda meşru bir amacının bulunduğu sonucuna
ulaşılmıştır. 30. Anayasa’nın 13. maddesinde güvence altına alınan ölçülülük ilkesi ise elverişlilik , gereklilik ve orantılılık olmak
üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik öngörülen sınırlamanın
ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, gereklilik ulaşılmak
istenen amaç bakımından sınırlamanın zorunlu olmasını, diğer bir ifadeyle aynı
amaca daha hafif bir sınırlama ile ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise hakka getirilen sınırlama ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir
dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade etmektedir. 31. Kurallar sigortalı aracın işleteninin değiştiği
durumlarda sigorta sözleşmesinin belirli şartlar altında bir süre daha devam
etmesini öngörmektedir. Motorlu aracın yeni işleteninin zorunlu mali sorumluluk
sigortası yaptırmadığı, ancak önceki işleten tarafından yaptırılan sigorta
sözleşmesinin geçerli olduğu dönemde, bu aracın işletilmesi sebebiyle üçüncü
kişilerin uğrayacağı zararların sigorta şirketi tarafından teminat miktarıyla
sınırlı olarak tazmin edilmesine imkân tanıyan kuralların, zarar gören üçüncü
kişilerin yaşam, maddi ve manevi varlıkları ile mülkiyet haklarından
kaynaklanan menfaatlerinin korunması amacına ulaşma bakımından elverişli olduğu
açıktır. 32. Mali sorumluluk
sigortası sözleşmesinin belirli şartlar altında bir süre daha devam edeceğini
öngören kurallar uyarınca, sözleşmenin tarafları olan önceki işleten ile
sigorta şirketinin hukuki sorumluluklarının bu süre boyunca devam edeceği
anlaşılmaktadır. Anılan Kanun’un 91. maddesinin birinci fıkrasında da ifade
edildiği üzere zorunlu mali sorumluluk sigortaları karayolunda motorlu taşıt
işletenlerin Kanun’un 85. maddesinin birinci fıkrasından doğan hukuki
sorumluluklarının karşılanmasını sağlamak üzere yaptırılmaktadır. Başka bir
deyişle araç işletenin hukuki sorumluluğunun sigorta şirketi tarafından teminat
altına alınması söz konusudur. Buna karşın aracın devri ile sigortalı işleten,
işleten sıfatını kaybetmektedir. Dolayısıyla, kurallar uyarınca sigorta
şirketi, sözleşmenin tarafı olmayan yeni işletenin üçüncü kişilere karşı
verebileceği zararları sözleşme ilişkisinin tarafı konumundaki önceki işletenin
rızası olmaksızın belirli bir süreyle teminat altına almaktadır. 33. Kanun’un 95. maddesindeki sigorta sözleşmesinden veya
sigorta sözleşmesine ilişkin kanun hükümlerinden doğan ve tazminat
yükümlülüğünün kaldırılması veya miktarının azaltılması sonucunu doğuran
hâllerin zarar görene karşı ileri sürülemeyeceği şeklindeki düzenleme de
dikkate alındığında, yeni işleten tarafından üçüncü kişilere karşı verilecek
zarar sigorta şirketi tarafından karşılanacaktır. 34. Diğer yandan sigortalı önceki işletenin de artık
işleten sıfatı bulunmamasına karşın yeni işletenin üçüncü kişilere karşı -sigortacının
sigortalıya rücu hakkını doğurabilecek şekilde vereceği zararlarda- hukuki
sorumluluğunun devam etmeyeceği söylenemez. 35. Önceki işletenin aracı satmakla araç üzerindeki fiili
ve hukuki hakimiyetinin sona erdiğinin altı çizilmelidir. Diğer taraftan önceki
işletenin yeni işleten üzerinde herhangi bir denetim ve gözetim sorumluluğu
bulunmadığı gibi yeni işletenin davranışlarını kontrol etme ve yönlendirme
yetkisi ve gücü de mevcut değildir. Önceki işletenin, davranışlarını kontrol
etme kudretini haiz olmadığı bir kimsenin üçüncü kişilere zarar veren
fiillerinden sorumlu tutulması oldukça ağır bir müdahale niteliği taşımaktadır.
Önceki işletene bu derece ağır külfet yükleyen bir araç ancak daha hafif bir tedbirin bulunmaması hâlinde gerekli görülebilir. 36. Bu bağlamda kurallar uyarınca, sözleşmenin tarafları
olan önceki işleten ile sigorta şirketinin belirli bir süre daha hukuki
sorumluluklarının devam etmesinin son çare niteliğinde olup olmadığı ve
sözleşme özgürlüğüne yönelik daha hafif bir sınırlama aracının bulunup
bulunmadığı değerlendirilmelidir. Bu kapsamda satış veya devir işlemi yapılan
ve işleteni değişen motorlu araçların tescilinde ya da trafiğe çıkarılmasında
yeni işleten tarafından zorunlu mali sorumluluk sigortası yaptırılması şartının
aranması biçiminde bir aracın seçilmesinin de mümkün olduğuna işaret
edilmelidir. Yeni işleten tarafından aracın tescili veya trafiğe çıkarılması
öncesinde zorunlu mali sorumluluk sigortası yaptırılmasının araç işletenin
Kanun’un 85. maddesinin birinci fıkrasından doğan hukuki sorumluluklarının
karşılanması ve bu aracın işletilmesi sebebiyle yaşam, maddi ve manevi
varlıklarının korunması ile mülkiyet hakları ihlal edilebilecek kişilerin, bu
haklardan kaynaklanan menfaatlerinin korunması bakımından önceki işleten
tarafından yaptırılan sigorta sözleşmesinin bir süre daha devam etmesi kadar
etkili sonuç doğurabileceği anlaşılmaktadır. 37. Kanun koyucunun tehlikeli bir faaliyet niteliğinde
olan araç işletme sebebiyle oluşan zararların objektif sorumluluk esasına göre
tazmini yolunda düzenleme yapmasının önünde anayasal bir engel bulunmamaktadır.
Bununla birlikte kişinin, üzerinde hukuki ve fiilî olarak denetim ve kontrol
imkânına sahip olmadığı kişilerin fiillerinden sorumlu tutulmasının bir
zorunluluk olduğu söylenemez. Bu bağlamda aracın devri suretiyle araç
üzerindeki her türlü kontrol ve denetim yetkisini yitirmiş bulunan sigortalının
artık işleten sıfatı da kalmadığı hâlde sözleşmenin sigorta şirketince
feshedilmemesi durumunda sözleşme süresince, sözleşmenin feshedilmesi hâlinde
dahi fesih tarihinden itibaren on beş gün boyunca yeni işletenin üçüncü
kişilere vermiş olduğu zararlardan sorumlu tutulabilmesine imkân tanıyan
kuralların gerekli olmadığı anlaşılmaktadır. 38. Bu itibarla kurallarla hedeflenen sonuca daha hafif bir sınırlamayla ulaşılmasının mümkün olduğu
gözetildiğinde kuralların ölçülülük ilkesini ihlal ettiği sonucuna
ulaşılmıştır. 39. Açıklanan nedenle kurallar, Anayasa’nın 13. ve 48.
maddelerine aykırıdır. İptalleri gerekir. Kuralların Anayasa’nın 35. ve 172. maddelerine de aykırı
olduğu ileri sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 13.
ve 48. maddeleri yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmış
olması nedeniyle Anayasa’nın 35. ve 172. maddeleri yönünden ayrıca bir inceleme
yapılmasına gerek görülmemiştir. IV.
İPTAL KARARININ YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU 40.
Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında “ Kanun, Cumhurbaşkanlığı
kararnamesi veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların
hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten
kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği
tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı
günden başlayarak bir yılı geçemez .” denilmekte, 6216 sayılı Kanun’un 66.
maddesinin (3) numaralı fıkrasında da bu kural tekrarlanmak suretiyle
Mahkemenin gerekli gördüğü hâllerde Resmî Gazete’de yayımlandığı günden başlayarak iptal kararının yürürlüğe gireceği tarihi bir
yılı geçmemek üzere ayrıca kararlaştırabileceği belirtilmektedir. 41. 2918
sayılı Kanun’un 94. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarının iptal edilmeleri
nedeniyle doğacak hukuksal boşluk kamu yararını ihlal edecek nitelikte
görüldüğünden Anayasa’nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 6216 sayılı
Kanun’un 66. maddesinin (3) numaralı fıkrası gereğince iptal hükümlerinin
kararın Resmî Gazete’de yayımlanmasından başlayarak
dokuz ay sonra yürürlüğe girmesi uygun görülmüştür. V.
HÜKÜM 13/10/1983 tarihli ve 2918 sayılı Karayolları Trafik
Kanunu’nun 94. maddesinin üçüncü ve dördüncü fıkralarının Anayasa’ya aykırı
olduklarına ve İPTALLERİNE, iptal hükümlerinin Anayasa’nın
153. maddesinin üçüncü fıkrası ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 66. maddesinin
(3) numaralı fıkrası gereğince KARARIN RESMÎ GAZETE’DE YAYIMLANMASINDAN
BAŞLAYARAK DOKUZ AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE 23/1/2024 tarihinde
OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Kadir ÖZKAYA Üye Engin YILDIRIM Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Basri BAĞCI Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR