ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1998/29 Karar Sayısı: 1998/60 Karar Günü : 7.10.1998 R.G. Tarih-Sayı :27.11.1998-23536 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Erzurum Vergi
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 25.12.1997 günlü,
4316 sayılı "1998 Malî Yılı Bütçe Kanunu"nun 70. maddesinin,
Anayasa'nın 73., 87., 88., 89. ve 161. maddelerine aykırılığı savıyla iptali
istemidir. I- OLAY İhtirazi kayıtla ödenen ek taşıt alım vergisinin iadesine ilişkin
davada, bu verginin uygulanma süresini 31.12.1998 gününe kadar uzatan 1998 Malî
Yılı Bütçe Kanunu'nun 70. maddesinin, Anayasa'ya aykırılık oluşturduğu
yolundaki davacı savlarını ciddi bulan Mahkeme, iptali için başvuruda
bulunmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 1998 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun "1318 sayılı Kanunun Geçici 2
nci Maddesinin uygulama süresi" başlıklı 70. maddesi şöyledir: "29.7.1970 tarihli ve 1318 sayılı Kanuna 24.3.1988 tarihli ve
3418 sayılı Kanunla eklenen geçici 2 nci maddedeki süre 31.12.1998 tarihine
kadar uzatılmıştır." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz gerekçesinde dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "Madde 73.- Herkes, kamu giderlerini karşılamak üzere,
malî gücüne göre, vergi ödemekle yükümlüdür. Vergi yükünün adaletli ve dengeli dağılımı, maliye politikasının
sosyal amacıdır. Vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülükler kanunla konulur,
değiştirilir veya kaldırılır. Vergi, resim, harç ve benzeri malî yükümlülüklerin muaflık,
istisnalar ve indirimleriyle oranlarına ilişkin hükümlerinde kanunun belirttiği
yukarı ve aşağı sınırlar içinde değişiklik yapmak yetkisi Bakanlar Kuruluna
verilebilir." 2- "MADDE 87.- Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve
yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; Bakanlar Kurulunu ve
bakanları denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli konularda kanun hükmünde
kararname çıkarma yetkisi vermek; bütçe ve kesinhesap kanun tasarılarını
görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilânına karar vermek;
milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, Anayasanın 14 üncü
maddesindeki fiillerden dolayı hüküm giyenler hariç olmak üzere, genel ve özel
af ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine
getirilmesine karar vermek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri
kullanmak ve görevleri yerine getirmektir." 3- "MADDE 88.- Kanun teklif etmeye Bakanlar Kurulu ve
milletvekilleri yetkilidir. Kanun tasarı ve tekliflerinin Türkiye Büyük Millet Meclisinde
görüşülme usul ve esasları İçtüzükle düzenlenir." 4- "MADDE 89.- Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince
kabul edilen kanunları onbeş gün içinde yayımlar. Yayımlanmasını uygun bulmadığı kanunları, bir daha görüşülmek
üzere, bu hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte aynı süre içinde, Türkiye
Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Bütçe kanunları bu hükme tâbi değildir. Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu aynen kabul
ederse, kanun Cumhurbaşkanınca yayımlanır; Meclis, geri gönderilen kanunda yeni
bir değişiklik yaparsa, Cumhurbaşkanı değiştirilen kanunu tekrar Meclise geri
gönderebilir. Anayasa değişikliklerine ilişkin hükümler saklıdır." 5- "MADDE 161.- Devletin ve kamu iktisadî teşebbüsleri
dışındaki kamu tüzelkişilerinin harcamaları, yıllık bütçelerle yapılır. Malî yıl başlangıcı ile genel ve katma bütçelerin nası1
hazırlanacağı ve uygulanacağı kanunla belirlenir. Kanun, kalkınma planları ile ilgili yatırımlar veya bir yıldan
fazla sürecek iş ve hizmetler için özel süre ve usuller koyabilir. Bütçe kanununa, bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm
konulamaz." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Ahmet N. SEZER,
Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Lütfi F.
TUNCEL, Mustafa YAKUPOĞLU, Nurettin TURAN, Fulya KANTARCIOĞLU ve Mahir Can
ILICAK'ın katılmalarıyla 16.6.1998 günü yapılan ilk inceleme toplantısında,
dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine
oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ İşin esasına ilişkin rapor, başvuru kararı ve ekleri, iptali
istenilen Yasa kuralı ile dayanılan Anayasa kuralları, bunların gerekçeleri ve
öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü : A- İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı 29.7.1970 günlü, 1318 sayılı Finansman Kanunu'na 24.3.1988 günlü,
3418 sayılı Yasa'nın 22. maddesi ile geçici 2. madde eklenmiştir. Bu maddenin
ilk fıkrasında, "Bu kanunun yürürlüğe girdiği tarihten itibaren 10 yıl
süre ile geçerli olmak üzere, otomobil, kaptıkaçtı, panel, arazi taşıtı
(münhasıran yük taşımak maksadı ile imal edilenler hariç) ve minibüslerin,
fabrika, anabayi, bayi, bölge bayii, yetkili satıcı, acente, satıcı ve motorlu
araç ticareti yapanlardan, fatura veya benzeri belgeler ile ilk iktisabı veya
yurt dışından ithali, bir defaya mahsus olmak üzere, ek taşıt alım vergisine
tabidir" denilmektedir. Maddede öngörülen on yıllık süre 24.3.1998 gününde tamamlanmıştır.
Ancak, bu süre tamamlanmadan önce, 1.1.1998 gününde yürürlüğe giren 4316
sayılı, 1998 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun 70. maddesi ile 29.7.1970 tarihli ve
1318 sayılı Kanuna 24.3.1988 tarihli 3418 sayılı Kanunla eklenen geçici 2 nci
maddedeki süre 31.12.1998 tarihine kadar uzatılmıştır. B- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu 1- Anayasa'nın 87., 88., 89. ve 161. Maddeleri Yönünden İnceleme Başvuran Mahkeme, yasa koymak, değiştirmek ve kaldırmak işi ile
bütçeyi görüşmek ve kabul etmek işinin Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin ayrı
ayrı görevleri olduğunun Anayasa'nın 87. maddesinde belirtildiğini; yasalarla,
bütçe yasalarının yasalaşması usul ve esaslarının Anayasa'nın 88. ve 89.
maddeleri ile 161. ve devam eden maddelerinde kurallara bağlandığını; Anayasa'nın,
bütçe yasalarını diğer yasalardan ayrı tuttuğunu; 161. maddesinin de
"Bütçe kanununa, bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm
konulamaz" kuralını getirdiğini; nitelik itibariyle de, bir yasa kuralının
ancak aynı nitelikte bir başka yasa kuralı ile değiştirilmesinin ya da
kaldırılmasının gerektiğini; bir yasa hükmünün uygulanma süresinin
uzatılmasının da aynı kurala bağlı olacağını; bu nedenlerle, Finansman
Kanunu'nun taşıt alım vergisi bölümüne 3418 sayılı Yasa'yla eklenen geçici 2.
maddede öngörülen ve 31.3.1998 gününde sona eren taşıt alım vergisi uygulama
süresini, 31.12.1998 gününe kadar uzatan, 4316 sayılı 1998 Malî Yılı Bütçe
Kanunu'nun 70. maddesinin Anayasa'nın 87., 88., 89. ve 161. maddelerine
aykırılık oluşturduğunu ileri sürmüştür. Anayasa'nın 87. maddesinde, genel olarak Türkiye Büyük Millet
Meclisi'nin yasa koyma, değiştirme ve kaldırma görev ve yetkisinden söz
edildikten sonra bütçe yasa tasarısını görüşme ve kabul etmesine özel olarak
yer verilmiştir. Yasa tasarı ve tekliflerinin Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde
görüşülme usul ve esasları ile yayımlanması Anayasa'nın 88. ve 89. maddelerinde
düzenlenmiş, bütçe yasalarının görüşülme usul ve esasları ise 162. maddede
ayrıca kurala bağlanmıştır. Buna göre, bütçe yasa tasarılarının görüşülmesinde
ayrı bir yöntem kabul edilmiş, Genel Kurul'da üyelerin gider artırıcı veya
gelir azaltıcı tekliflerde bulunmaları önlenmiş ve Anayasa'nın 89. maddesinde
de diğer yasalardan farklı olarak Cumhurbaşkanı'na, bütçe yasalarını bir daha
görüşülmek üzere TBMM'ne geri gönderme yetkisi tanınmamıştır. Öte yandan,
Anayasa'nın 163. maddesinde, bütçelerde değişiklik yapılabilmesi esasları da
düzenlenmiş, Bakanlar Kurulu'na kanun hükmünde kararname ile bütçede değişiklik
yapma yetkisi tanınmamıştır. Anayasa'nın 161. maddesinin son fıkrasında, "Bütçe yasalarına
bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz" denilmektedir.
Yasa konusu olabilecek bir kuralı kapsamaması koşuluyla, "bütçe ile ilgili
hükümler" ifadesi bütçeyi açıklayıcı, uygulanmasını kolaylaştırıcı
nitelikte düzenlemeler olarak değerlendirilmelidir. Bir kuralın, bütçeden harcamayı ya da bütçeye gelir sağlamayı
gerektirir nitelikte bulunması, mutlak biçimde "bütçe ile ilgili
hükümlerden" sayılmasını gerektirmez. Her yasada değişik türde gidere neden
olabilecek kurallar bulunabilir. Böyle kuralların bulunmasıyla örneğin eğitim,
savunma, sağlık, yargı, tarım, ulaşım ve benzeri kamu hizmeti alanlarına
ilişkin yasaların, bütçeyle ilgili hükümler içerdiği kabul edilirse, bu
konulardaki yasaların değiştirilip kaldırılması için de bütçe yasalarına
hükümler koymak yoluna gidilebilir. Oysa, bu tür yasa düzenlemeleri, bütçenin
yapılması ve uygulanması yöntemiyle ilişkisi bulunmayan, yasakoyucunun başka
amaçla ve bütçeninkinden tümüyle değişik yöntemlerle gerçekleştirmesi gereken
yasama işlemleridir. "Bütçe ile ilgili hüküm" ifadesine dayanılarak,
gider ya da gelirle ilgili bir konuyu olağan bir yasa yerine bütçe yasası ile
düzenlemek, Anayasa'nın 88. ve 89. maddelerini bu tür yasalar bakımından uygulanamaz
duruma düşürür. Anayasa'nın 161. maddesinin getiriliş amacı, bütçe yasalarında,
bütçe kavramı dışındaki konulara yer vermemek, böylece bütçe yasalarını ilgisiz
kurallardan uzak tutmak, kendi yapısı içinde bütünleştirmek olduğundan Bütçe
Yasası ile bir yasa ya da KHK'nin herhangi bir kuralı değiştirilemeyeceği gibi,
bütçe ile ilgili olmayan yeni bir kural da konulamaz. 3418 sayılı Yasa'nın 22. maddesi ile getirilen ek taşıt alım
vergisine ilişkin 10 yıllık süreyi uzatarak bu Yasa'da değişiklik yapılması
sonucunu doğuran 1998 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun 70. maddesi, Anayasa'nın 87.,
88., 89. ve 161. maddelerine aykırılık oluşturmaktadır. İptali gerekir. 2- Anayasa'nın 73. Maddesi Yönünden İnceleme İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, Anayasa'nın 73. maddesinde, vergi,
resim, harç ve benzeri malî yükümlülüklerin kanunla konulacağının,
değiştirileceğinin ve kaldırılacağının hükme bağlandığını; devlet daire ve
müesseselerinin yıllık harcamalarının ise bütçe kanunu ile yapılacağını; 1998
Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun 70. maddesinin, Anayasa'nın 73. maddesine de
aykırılık oluşturduğunu ileri sürmüştür. Anayasa'nın "Vergi ödevi" başlıklı 73. maddesinin
birinci ve ikinci fıkralarında, herkesin kamu giderlerini karşılamak üzere,
malî gücüne göre vergi ödemekle yükümlü bulunduğu; vergi yükünün adaletli ve
dengeli dağılımının maliye politikasının sosyal amacı olduğu belirtildikten
sonra, üçüncü fıkrasında da "vergi, resim, harç ve benzeri malî
yükümlülükler kanunla konulur, değiştirilir veya kaldırılır" denilmiştir.
Fıkrada belirtilen yasaların bütçe yasaları olmadığı açıktır. 29.7.1970 günlü ve 1318 sayılı Finansman Yasası'na, ek taşıt alım
vergisi ile ilgili geçici bir madde eklenmiş ve 10 yıllık bir uygulama süresi
konulmuştur. Bu süre 1998 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun 70. maddesi ile
uzatılmıştır. Böylece vergi yasasına ilişkin bir kural, Bütçe Yasası ile
değiştirilmiştir. Bu nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 73. maddesine de
aykırıdır. İptali gerekir. VI- SONUÇ "25.12.1997 günlü, 4316 sayılı "1998 Malî Yılı Bütçe
Kanunu"nun 70. maddesinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE,
7.10.1998 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Ahmet Necdet
  SEZER Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mahir Can
  ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ