ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1999/19 Karar Sayısı : 1999/12 Karar Günü : 3.5.1999 R.G. Tarih-Sayı :17.07.1999-23758 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Ahlat Kadastro
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 18.6.1927 günlü, 1086
sayılı "Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu"nun 32. maddesi ile 36.
maddesinin üçüncü fıkrasının, Anayasa'nın 11. ve 138. maddelerine aykırılığı
savıyla iptali istemidir. I- OLAY Hazine ve Belediye arasındaki tesbite itiraz ve tescil davasında
Mahkeme, 18.6.1927 günlü, 1086 sayılı "Hukuk Usulü Muhakemeleri
Yasası"nın 32. maddesi ile 36. maddesinin 3. fıkrasının Anayasa'ya aykırı
olduğu kanısına vararak, iptali istemiyle başvurmuştur. II- YASA METİNLERİ 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun itiraz konusu
kuralları da içeren 32. ve 36. maddeleri şöyledir: "Madde 32- (Değişik: 16/7/1981 - 2494/3 md.) Bir hâkim reddini gerektiren sebepleri bildirerek davaya bakmaktan
çekinirse, ret istemini incelemeye yetkili olan merci, bu çekinmenin yerinde
olup olmadığına karar verir." "Madde 36- (Değişik: 16/7/1981 - 2494/7 md.) Hâkimin reddi istemine ilişkin karar duruşma yapılmaksızın
verilebilir. Reddi istenen hâkim ret hakkında merci tarafından karar
verilinceye kadar o davaya bakamaz. Şu kadar ki gecikmesinde zarar umulan iş ve
davalar bunun dışındadır. Daha önce hakkındaki ret isteği mercice reddolunan
hâkimin aynı durum ve olaylara dayanılarak yeniden reddedilmesi hali de hâkimin
davaya bakmasına engel teşkil etmez. Merci ret isteğini kabul etmezse, reddi istenen hâkim davaya
bakmaya devam eder. Hâkimin reddi isteğinin merci tarafından usul veya esas yönünden
kabul edilmemesi halinde istekte bulunanların her birinden bin liradan onbin
liraya kadar para cezası alınmasına hükmolunur. Birden çok hâkim bir arada
reddedilmişse para cezasının üst sınırı uygulanır. Hâkim hakkında aynı davada aynı tarafça ileri sürülen ret
isteğinin reddi halinde verilecek para cezası bir önceki para cezasının iki
katından az olamaz. Bu para cezasının tahsili için davaya bakacak mahkeme dosyanın
gelişi tarihinden başlayarak onbeş gün içinde gereğini yapar. Merci kararının
bozulması halinde, tahsil olunmuş para cezası ilgilinin isteği üzerine geri
verilir. Madde 36/A- (Ek: 16/7/1981 - 2494/8 md.) Esas hüküm bakımından temyiz yolu kapalı bulunan dava ve işlerde
hâkimin reddi istemi ile ilgili merci kararları kesindir. Esas hüküm bakımından temyiz yolu açık bulunan dava ve işlerde,
ret istemi hakkındaki merci kararları tefhim veya tebliği tarihinden itibaren
yedi gün içinde temyiz edilebilir; bu halde 433 ncü madde hükmü uygulanmaz.
Yargıtay dairelerinin bu husustaki kararlarına uymak zorunludur. Ret isteminin reddine ilişkin merci kararının Yargıtayca bozulması
veya ret isteminin kabulüne dair merci kararının Yargıtayca onanması halinde,
ret sebebinin doğduğu tarihten başlayarak, reddedilen hâkimce yapılmış olan ve
ret isteminde bulunan tarafından itiraz edilen esasa etkili işlemler, davaya
daha sonra bakacak hâkim tarafından iptal olunur." III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca yapılan ilk
inceleme toplantısında, ilk inceleme raporu, dava dosyası ve ekleri, iptali
istenilen yasa hükmü ve ilgili Anayasa kuralları ile bunların gerekçeleri ve
öbür yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A . Uygulanacak Kural Sorunu Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve
Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28. maddesine göre, mahkemeler, bakmakta
oldukları davalarda uygulayacakları yasa ya da kanun hükmünde kararname
kurallarını Anayasa'ya aykırı görürler veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık savının ciddî olduğu kanısına varırlarsa o hükmün iptali için Anayasa
Mahkemesi'ne başvurmaya yetkilidirler. Ancak, bu kurallar uyarınca bir
mahkemenin Anayasa Mahkemesi'ne başvurabilmesi için elinde yöntemince açılmış
ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması ve iptali istenen kuralların
da o davada uygulanacak olması gerekmektedir. Uygulanacak yasa kuralından
amaç, davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların çözümünde veya davayı
sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak nitelikte bulunan
kurallardır. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 18.6.1927 günlü, 1086 sayılı Hukuk
Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun 2494 sayılı Yasa ile değişik 32. maddesi ile 36.
maddesinin üçüncü fıkrasının iptallerini istemektedir. 32. maddede, "Bir
hakim reddini gerektiren sebepleri bildirerek davaya bakmaktan çekinirse, ret
istemini incelemeye yetkili olan merci, bu çekinmenin yerinde olup
olmadığına karar verir" denilmektedir. 32. madde, ret istemini inceleyen Ahlat
Asliye Hukuk Mahkemesi tarafından uygulanmıştır. Bu nedenle, bakılan davada
uygulanacak kural değildir. Başvurunun bu maddeye yönelik bölümünün itirazda
bulunan Mahkeme'nin yetkisizliği nedeniyle reddine karar verilmiştir. B. Anayasa'nın Geçici 15. Maddesi Yönünden İnceleme 1086 sayılı Hukuk Usulü Muhakemeleri Yasası'nın "Merci ret
isteğini kabul etmezse, reddi istenen hâkim davaya bakmaya devam eder"
kuralını içeren itiraz konusu üçüncü fıkrasının yer aldığı 36. maddesini
değiştiren 16.7.1981 günlü, 2494 sayılı Yasa 18.7.1981 günlü Resmî Gazete'de
yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. 36. maddede bu tarihten sonra
değişiklik yapılmamıştır. Anayasa'nın Geçici 15. maddesinde, "12 Eylül 1980 tarihinden,
ilk genel seçimler sonucu toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisinin Başkanlık
Divanını oluşturuncaya kadar geçecek süre içinde, yasama ve yürütme yetkilerini
Türk milleti adına kullanan, 2356 sayılı Kanunla kurulu Millî Güvenlik
Konseyinin, bu Konseyin yönetimi döneminde kurulmuş hükümetlerin, 2485 sayılı Kurucu
Meclis Hakkında Kanunla görev ifa eden Danışma Meclisinin her türlü karar ve
tasarruflarından dolayı haklarında cezaî, malî veya hukukî sorumluluk
iddiası ileri sürülemez ve bu maksatla herhangi bir yargı merciine
başvurulamaz. Bu karar ve tasarrufların idarece veya yetkili kılınmış organ,
merci ve görevlilerce uygulanmasından dolayı, karar alanlar, tasarrufta
bulunanlar ve uygulayanlar hakkında da yukarıdaki fıkra hükümleri uygulanır. Bu dönem içinde çıkarılan kanunlar, kanun hükmünde kararnameler
ile 2324 sayılı Anayasa Düzeni Hakkında Kanun uyarınca alınan karar ve
tasarrufların Anayasaya aykırılığı iddia edilemez" denilmektedir. Bu kuralla, 12 Eylül 1980'den, ilk genel seçimler sonucu
toplanacak Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Başkanlık Divanı oluşturuluncaya
kadar geçecek süre içinde, yasama ve yürütme yetkilerini Türk Milleti adına
kullanan Millî Güvenlik Konseyi'nin çıkardığı yasaların Anayasa'ya aykırılığı
savında bulunulamayacağı öngörülmektedir. 7.11.1982 günlü, 2709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası'nın
halkoyu ile kabulünden sonra yapılan ilk seçimler sonucu oluşan Türkiye Büyük
Millet Meclisi'nin Başkanlık Divanı 6.12.1983'de toplanmıştır. Anayasakoyucunun, söz konusu kural ile Millî Güvenlik Konseyi'nin
yasama yetkisini tek başına ya da Danışma Meclisi'yle birlikte kullandığı
dönemde çıkarılan yasalar ve kanun hükmünde kararnameler ile 2324 sayılı
Anayasa Düzeni Hakkında Kanun uyarınca alınan karar ve yapılan işlemleri
Anayasa Mahkemesi'nin denetimi dışında tutmak amacında olduğu açıktır. Anayasa kuralları etki ve değer bakımından eşit olup hangi nedenle
olursa olsun birinin ötekine üstün tutulmasına olanak bulunmadığından, bunların
bir arada ve hukukun genel kuralları gözönünde tutularak uygulanmaları
zorunludur. Sözü edilen maddenin "Geçici Madde" olarak adlandırılmış
bulunması etki ve değer bakımından Anayasa'nın öteki maddelerinden daha zayıf
ve önemsiz olduğu biçiminde yorumlanmasına neden olamaz. Geçici maddeler,
genellikle geçiş dönemlerine ilişkin işlemlerin uygulama yöntemini ve kapsamını
gösteren ayrık hükümleri içerirler. Hukukta genel kural olarak, yasalar,
yayımlanmalarından sonraki olaylara ve durumlara uygulanırlar. Bu ilkenin en
çarpıcı ayrıklığı, yasalardaki geçici kurallardır. Bu nedenle yasaların geçici
maddeleri ile esas maddeleri arasında farklılık varsa, özel niteliği nedeniyle,
geçici maddeler esas maddeden önce uygulanırlar. Çünkü, yasakoyucu, kuralın
ayrıklığında kamu yararı görmüştür. Özel düzenlemenin genel düzenlemeden önce
geleceği hukukun genel bir ilkesidir. Anayasa'da da belli bir konuyu düzenleyen
özel kural varken, o konuyu da kapsamı içine alabilecek nitelikte bir genel
kural bulunsa bile, onun değil, konuya özgü Anayasa kurallarının uygulanması
gerekir. Bir yasada, öncelik alan geçici maddeler, uygulanıp sonuçları tümüyle
alındıktan sonra işlevlerini yitirirler. Tersine durumda, yasalardaki geçici
maddeler, yasanın bir ayrıklık olarak kapsadıkları konularla birlikte
geçerliliklerini sürdürürler. Yasa metinlerinin ve sözcüklerinin, hukuk dilindeki anlamlarına göre
anlaşılmaları gerekir. Yasa kuralının, günün toplumsal ve ekonomik gerekleriyle
çeliştiği sanılsa bile, yürürlükte kaldığı sürece uygulanması hukukun
gereğidir. Kimi gerekçelerle bu kuralın dışına çıkılması, metinlerin
anlamlarından başka biçimlerde yorumlanması, metnin bir tür düzeltilmesine
kalkışılması, aslında yasada olmayanı yasaya yakıştırmak ve yorum yoluyla
amacını değiştirmek ya da yasakoyucunun yerini almak olur. Geçici l5. madde kapsamındaki, olağanüstü yönetimin olağanüstü
koşulları altında çıkarılan yasalarla kanun hükmündeki kararnamelerin, geçilen
demokratik düzen içinde değiştirilmesine ya da yürürlükten kaldırılmasına değin
Anayasa'ya uygunluk denetimi dışında bırakılmasında kamu yararı görülmüştür.
Ancak, yasakoyucu, siyasal ve sosyal gelişmelere ve gereksinimlere göre, söz
konusu yasal kurallardan gerekli gördüklerini değiştirebileceği ya da
kaldırabileceği gibi Anayasa'da öngörülen koşullara uyarak Anayasa'daki geçici
maddeleri de kaldırabilir. Bunun dışında, yorum yoluyla Anayasa'nın geçici l5.
maddesinin geçersiz ve etkisiz duruma getirilmesi olanaksızdır. Anayasa'nın geçici l5. maddesi kapsamına giren kuralların hukuk
devleti ilkesine uygun biçimde yargı denetimine açılması, Anayasa'ya aykırılık
savında bulunma ve inceleme yasağının kaldırılmasına bağlı olup bu da
Anayasa'nın 87. maddesi uyarınca doğrudan yasama organının görev ve yetkisi
kapsamına girmektedir. Bu nedenle, Hukuk Usulü Muhakemeleri Yasası'nın 36. maddesinin
üçüncü fıkrası hakkında Anayasa'ya aykırılık savında bulunulmasına Anayasa'nın
geçici l5. maddesi olanak vermediğinden, itirazın, başvuran Mahkeme'nin
yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir. Güven DİNÇER bu görüşlere katılmamıştır. IV- SONUÇ 18.6.1927 günlü, 1086 sayılı "Hukuk Usulü Muhakemeleri
Kanunu"nun 36. maddesinin üçüncü fıkrası, Anayasa'nın Geçici 15.
maddesinin son fıkrası kapsamında olması nedeniyle Anayasa'ya aykırılığı
savında bulunulamayacağından, Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle BAŞVURUNUN
REDDİNE, Güven DİNÇER'in karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, 3.5.1999 gününde karar
verildi. Başkan Ahmet Necdet
  SEZER Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Samia AKBULUT Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Sacit ADALI Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Mustafa
  YAKUPOĞLU Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mahir Can
  ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ KARŞIOY
YAZISI I- 12 Eylül 1980 tarihinden ilk genel seçimler sonucu toplanacak
Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Başkanlık Divanı oluşuncaya kadar geçen süre
içinde çıkarılan kanunlar ve kanun hükmünde kararnameler ile 2324 sayılı
Anayasa Düzeni Hakkında Kanun uyarınca çıkarılan karar ve tasarrufların
Anayasa'ya aykırılığının iddia edilemeyeceği yolundaki Anayasa'nın geçici 15
inci maddesinin son fıkrasındaki kuralın, maddenin bütünü ile birlikte
değerlendirilmesi ve yorumlanması gerekir. Anayasa'nın geçici 15 inci maddesi, belirli bir dönemde fevkalade
şartlar altında siyasal görev yapan Milli Güvenlik Konseyi ve Danışma Meclisi
Üyeleri ile bu dönemde alınan kararları uygulayan kamu görevlilerini cezai,
mali ve hukuki sorumluluktan koruyan kurallar bütünüdür. Bu dönemde çıkarılan kanun ve kanun hükmünde kararnamelerin
Anayasa'ya aykırılığının iddia edilememesi, o dönem karar ve tasarruflarının
daha sonra Anayasa'ya aykırılık yoluyla hukuki tartışma konusu yapılmasını
önlemeye yöneliktir. Yoksa, bu olağanüstü dönem aşıldıktan ve demokratik ve
normal anayasal döneme geçildikten sonra 1980-1983 yılları arasında çıkan
kanunların uygulanması nedeni ile mahkemelerin itiraz yoluyla yaptıkları
Anayasa'ya aykırılık başvurularını önlemeye yönelik değildir. Nitekim, 1961 Anayasası'nın
1982 Anayasası'nın geçici 15 inci maddesinin son fıkrasına paralel olan geçici
4 üncü maddesinin üçüncü fıkrası hükmü, Anayasa Mahkemesi'ne itiraz yolunu
kapatmak için çok ayrıntılı bir düzenleme yapmıştır. Geçici 15 inci madde bu
derece ayrıntılı ve kapsamlı düzenlenmemiştir. 1961 ve 1982 Anayasalarının, bu
iki maddesinin mukayesesi, geçici 15 inci maddenin Anayasa'ya aykırılık
iddiasını önlemek için değil hukuki sorumluluk konusunu çözümlemek için
konulduğunu açıkça göstermektedir. II- Anayasa'nın geçici 15 inci maddesinin Anayasa'nın yürürlüğü
ile ilgili 177 nci maddesi ile birlikte yorumlanması gerekir. Sözü edilen madde
hükümleri yürürlükte olan ve Anayasa'ya aykırılık taşıyan tüm hukuk
kurallarının yeni anayasa dönemi içindeki durumunu ele almakta ve açıklığa
kavuşturmaktadır. 177 nci maddenin (e) bendi hükmüne göre, Anayasa hükümlerinin
mevcut kurum ve kurallarla olan çelişkileri doğrudan doğruya Anayasa
hükümlerinin uygulanması ile çözümlenebilecektir. Anayasa'nın 177 nci maddesinin (e) bendi hükmü ile Anayasa'nın
geçici 15 inci maddesindeki Anayasa'ya aykırılık iddiasını engelleyen hüküm, 12
Eylül 1980 ile TBMM'nin açılışı arasındaki tesis edilen tasarrufların
tartışılması dışında bütün Anayasa'ya aykırılık iddialarına imkan verici anlamdadır. III- Geçici 15 inci madde ile ilgili olarak
yapılacak engelleyici bir yorum, 1980-1983 yıllarında yürürlüğe konulan
yasaların anayasal denetimini sürekli engelleme demektir. 1961 Anayasası'nın
geçici 4 üncü maddesi ile başlayan ve 1982 Anayasası'nın geçici 15 inci maddesi
ile sürdürülen bu durum, pek çok konuda Türkiye'yi Anayasası ile değil
Anayasa'nın yasaklayıcı geçici hükümleri ile yönetilen bir ülke olma yükü
altında bırakmaktadır. Anayasal yorumlarda anayasal hakların eksiksiz
kullanılması ve anayasal müesseselerin bütünüyle çalışması temel yorum kuralı
olmalıdır. Anayasa kurallarında belirsizlik ve uyumsuzluk hallerinde Anayasa
hükümlerinin bu yönde yorumlanması ve Anayasa'nın geçici 15 inci ve 177 nci
maddelerinin bu anlayışla ele alınarak Anayasa'ya uygunluk denetiminin
yapılması gerekir. Yukarıda açıklanan gerekçelerle Anayasa'nın 152 nci ve Anayasa
Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 28 inci maddesine
göre Mahkemenin itiraz başvurusunun esastan incelenmesi gerektiği oyuyla karara
karşıyım. Başkanvekili Güven DİNÇER