ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas No:1968/64 Karar No:1969/20 Karar günü:15/4/1969 Resmi Gazete tarih/sayı:24.12.1969/13382 İstemde
bulunan mahkeme : İstanbul Asliye 17. Hukuk Mahkemesi İstemin
konusu : 506 sayılı, 17/7/1964 günlü Sosyal Sigortalar Kanununun 82.
maddesinin, Anayasa'nın 23. maddesinin birinci ve üçüncü fıkralarına aykırılığı
nedeni ile iptalidir. OLAY
: Bir
gazete sahibinin Sosyal Sigortalar Kurumuna karşı yukarıda anılan Mahkemede
açmış olduğu dâva sırasında davacı, dâvâlının gazetenin eski sahibinin sigorta
primi borçlarından ötürü kendisinden istemde bulunmasına temel tutulan 506
sayılı Yasanın 82. maddesi hükmünün şu nedenlerle Anayasa'ya aykırılığını ileri
sürmüştür. A)
Anayasa'nın 23. maddesinin birinci fıkrasında gazete veya dergi çıkarmanın
önceden malî teminat yatırma koşuluna bağlanamıyacağı bildirilmekle gazete
çıkaranların herhangi bir akçalı yük altına konulması önlenmek istenmiştir.
Sözü edilen maddenin üçüncü fıkrası da kanunlarla, düşüncelerin ve kanıların
serbestçe yayınlamasını engelleyici veya zorlaştırıcı siyasal, iktisadî, malî
veya teknik kayıtlar konmasını yasak etmektedir. Bu iki hükümden açıkça
anlaşılıyor ki bir gazete çıkarmak isteyen veyahut bir gazeteyi devralmış
bulunan kişinin, eski gazetecinin başka deyimle devredenin borçlarından sorumlu
tutulması, işin başından ona bîr akçalı yük yüklemek demektir ve Anayasa'nın
bildirilen ilkeleri ile çatışmaktadır. B)
Bir kimsenin resmî veya yan resmî bir yere olan borcundan dolayı borçlunun
işyerini üzerine alan kişinin, eski malikle birlikte sorumlu tutulmasına dayanak
olabilecek herhangi bir hüküm Anayasa'da yoktur. Demek ki Anayasa böyle bir sorumluluğu
benimsemiş değildir. İşin özüne bakılırsa bir kimsenin, miras durumu borcu
isteyerek yüklenmesi durumu dışında, başkasının borcun dan sorumlu tutulması
hukuk ilkelerine dahi aykırıdır. C)
Miras veya borcu üzerine alma durumları dışında başkasının borcundan sorumlu
tutulmak, bir türlü angaryadır. Angarya ise Anayasa'nın 42. maddesinin üçüncü
fıkrası gereğince yasaktır. Olayımızda yeni işverene, sigorta primlerinden
dolayı eski iş verenin 250-300 bin lira tutarındaki borcunun yükseltilmek
istenmesi, işin büyüklüğünü ve ağırlığını belirtmeye yetmektedir- Dâvâlı Sosyal
Sigortalar Kurumu adına verilen yazıda şu savunmalar ileri sürülmektedir. a -
Davacıya uygulanacak hüküm hukukî ardalık (Haleflik) ilkesine dayanmak tadır.
Oysa bu ardalığın davacının gösterdiği Anayasa ilkesine aykırı hiçbir yan
yoktur. b -
Anayasa'mızın temel kurallarına göre Devlet, sosyal bir devlettir; bunun sonucu
olarak sosyal adaleti gerçekleştirmek ve sosyal güvenliği sağlamak zorundadır.
Sosyal güvenliği sağlayacak yollardan birisi de sosyal sigortadır. Sosyal
sigortanın işlemesi ise Sosyal Sigortalar Kurumunun iyi çalışmasına bağlı
bulunmaktadır. Bu da ancak prim alacaklarının olabildiğince düzgün biçimde
alınması ile gerçekleşebilir. Buna göre tartışma konusu kural, Anayasa'nın
sosyal devlet ilkesinin gerektirdiği tedbirlerdendir. c -
Anayasa'nın angaryaya ilişkin hükmünün tartışma konusu kuralla bir ilişkisi
yoktur. Çünkü angarya yasağının zorla çalıştırma konusunda bir yasak olduğu,
Anayasa'nın 42. maddesinin yazılışından anlaşılmaktadır. Mahkeme,
davacının Anayasa'ya aykırılık iddiasını, tartışma konusu madde İle gazeteyi
devralana malî yük yüklemiş bulunmasının, Anayasa'nın 23. maddesinin birinci ve
üçüncü fıkraları gereğince gazetecilere herhangi bir malî yük yüklenmesinin yasaklanmış
olması nedeni ile ciddî görmüştür. İPTALİ
İSTENİLEN KANUN HÜKMÜ : 17/7/1964
günlü Sosyal Sigortalar Kurumu Kanununun "Prim borçlarının halef
olma" başlıklı 82. maddesi şöyledir : "Sigortalıların
çalıştırıldığı işyeri devredilir veya intikal ederse, eski işverenin kuruma
olan sigorta primi ile gecikme zammı borçlarından aynı zamanda yeni işveren de
müteselsilen sorumludur. Bu hükme aykırı sözleşmeler muteber değildir." İPTAL
İSTEMİ İLE İLGİLİ ANAYASA HÜKÜMLERİ : Madde
23- Gazete ve dergi çıkartılması; önceden izin alma ve malî teminat yatırma
şartına bağlanamaz. Gazete
ve dergilerin çıkartılması, yayımı, malî kaynakları ve gazetecilik ile ilgili
şartlar, kanunla düzenlenir. Kanun, haber, düşünce ve kanaatların serbestçe
yayınlanmasını engelleyici veya zorlaştırıcı siyasî, iktisadî, malî veya teknik
kayıtlar koyamaz. Gazete
ve dergiler, Devletin ve diğer kamu tüzel kişilerinin veya bunlara bağlı
kuramların araç ve imkânlarından eşitlik esasına göre faydalanır." İLK
İNCELEME : Anayasa
Mahkemesi içtüzüğünün 15. maddesi uyarınca Başkan Vekili Lûtfi Ömerbaş, Üye
İhsan Keçecioğlu, Salim Başol, Feyzullah Uslu, A. Şeref Hocaoğlu, Celâlettin
Kuralmen, Sait Koçak, Avni Givda, Muhittin Taylan, İhsan Ecemiş, Recai Seçkin,
Ahmet Akar, Halit Zarbun, Mustafa Karaoğlu ve Muhittin Gürün'ün katıldıkları
12/11/1968 günlü ilk inceleme toplantısında dosyada eksiklik olmadığı
görüldüğünden esasın incelenmesine oybirliği ile karar verilmiştir. ESASIN
İNCELENMESİ: Esasa
ilişkin rapor, iptal gerekçesi ile dosyadaki belgeler, iptali istenilen yasa
hükmüne ilişkin yasama belgeleri ile Anayasa'nın ilgili hükümleri ve bunlara
ilişkin yasama belgeleri incelenerek gereği görüşülüp düşünüldü : 1-
a) Anayasa'nın 23. maddesinin birinci fıkrası hükmü ile ikinci fıkrasının
ikinci cümlesi hükmü, gazete ve dergilerin çıkarılması işinin malî teminat
yatırma koşuluna bağlanmasını yasak ettiği gibi gazete ve dergilerin
çıkarılması, yayımı, malî kaynakları ile gazetecilik mesleğini ilgilendiren
koşullan düzenleyecek kanunun haber, düşünce ve kanıların serbestçe
yayınlanmasını engelleyici veya yalnızca zorlaştırıcı siyasî, iktisadî, malî
veya teknik sınırlamalar öngörmesini yasak etmektedir. Bu yasakların ereği,
gazete ve dergi çıkaracak kimselerin bir takım iktisadî, malî veya siyasal
engeller ya da zorluklar yüzünden bu işleri kolayca yapamaz duruma düşmelerini
önlemektir, başka deyimle gazete veya dergi çıkaracaklara bu girişimlerini
olanak dışı bırakmak ya da zorlaştırmak üzere herhangi bir sınırlandırma
öngörülemiyecekti. Bu kuralların herhangi bir dergi veya gazeteye ilişkin bir
işletmeyi devralan gerçek veya tüzel kişiler bakımından da geçerli olacağı
bunların konuluş amaçlarının gereğidir. Ancak bu kurallar, özellikle herhangi
bir gazete veya dergi işletmesini yahut sadece bunu çıkarma yetkisini devralan
kişilerin yukarıda anılanlardan başka ereklere dayanan bir takım iktisadî veya
malî yükümler altına konulamıyacağı anlamına gelmez; gerçekten böyle bir yorum,
Anayasa'nın söz konusu kurallarını, konuluş ereklerini aşan biçimde, geniş bir
yorum niteliğini alır ki böyle bir anlayış dahi ereğe göre yorum kuralına
aykırı düşer ve bundan ötürü hukukça geçerli sayılamaz. b)
Tartışma konusu zincirleme sorumluluk hükmü, bir sosyal güvenlik tedbiri
niteliğindedir; gerçekten çalışanların insanca yaşaması ve çalışma hayatının
kararlılık içinde gelişmesi için sosyal, iktisadî ve malî tedbirleri almakla
Devlet ödevli kılınmıştır. (Anayasa Madde 42-2). Bu tedbirler arasında sosyal
sigortalar kurarak çalışanların kaza, hastalık, ihtiyarlık gibi durumlarda dahi
insanca yaşamalarım sağlamak gelmektedir. Kaldı ki Anayasa'nın 48. maddesi
yalnız çalışanlar için değil, herkes için sosyal güvenlik hakkını öngörmekte ve
bu hakkı sağlamak üzere Sosyal Sigortalar ve Sosyal yardım örgütleri kurmayı ve
kurdurmayı Devletin görevleri arasında saymaktadır. Sosyal sigortaların verimli
olarak işlemesi ise, ancak ve ancak Sigorta primlerinin ödenmesinin güvence
altına alınması ile olabilir. İşte tartışma konusu hüküm, bu güvenceyi sağlamak
üzere konulmuş hükümlerden birisidir ve Anayasa'nın az önce anılan 42. ve 48.
maddelerinin ereğini gerçekleştirecek kurallardandır. Bundan ötürü de, tartışma
konusu kuralın, Anayasa'nın 23. maddesine aykırılığı söz konusu edilemez. 2-
Anayasa'nın angaryayı yasak eden 42. maddesi hükmü ile tartışma konusu hükmün
ilişkisi yoktur. Çünkü Anayasa hukuku açısından angaryanın bir kişiye
karşılıksız olarak ve zorla iş gördürme anlamına geldiği, Anayasa'nın 42.
maddesinin tümünün incelenmesinden ve özellikle üçüncü fıkra hükmünün
yazılışından anlaşılmaktadır. Tartışma konusu hüküm ise herhangi bir çalışma
ödevine ilişkin olmayıp para borcundan sorumluluk konusuna ilişkin
bulunmaktadır. 3-
Anayasa'da bir kişinin miras ve isteyerek borcu üzerine alma durumları dışında
başkasının borcundan sorumlu tutulabileceğini gösteren herhangi bir kuralın
veya ilkenin yer almamış olması dolayısiyle tartışma konusu hükmün Anayasa'ya
aykırı olacağı yollu görüş dahi doğru değildir. Bir kez, borçtan sorumluluk
konusu. Anayasa ile düzenlenmiş değildir. Kaldı ki, bir kimsenin başkasına
ilişkin bir işletmeyi yahut mameleki isteği ile devir alması, Anayasa'nın 40.
maddesinde kabul edilmiş olan sözleşme özgürlüğünün gereklerindendir. Asliye
mahkemesindeki davacının Anayasa'nın sözü edilen özgürlüğünden yararlanarak
gazete işletmesini isteği ile devir aldığı kendi yazdıklarından açıkça anlaşılmaktadır.
Yasa koyucunun, kamu düzeni düşüncesi ile ve Anayasa'nın yukarıda, l sayılı
bentte anılan hükümlerinin gereğini yerine getirmek üzere bir devir işleminde
bir takım hukukî sonuçlar öngörmesi, yasama yetkisinin Anayasal sınırları
içinde bir işlemdir. Bu durum karşısında tartışma konusu hükmün, Anayasa'nın
herhangi bir kuralına veya ilkesine aykırı olduğu ileri sürülemez. Sözleşme
özgürlüğü, kamu yararı düşüncesiyle, yasama erkince sınırlandırılabilir. Burada
da devir sözleşmesinin hukukî sonuçlarının, yukarıki bentte açıklandığı gibi,
kamu yararına dayanan ve bu yaran gerçekleştirmeye elverişli bulunan bir
sınırlandırması söz konusudur ve tartışma konusu kural, Anayasa'nın 40.
maddesinin ikinci fıkrası hükmüne uygundur. 4-
Asliye mahkemesindeki davacı, itiraz konusu yasadaki kurala benzer bir kuralın
hukuk alanında benimsenmiş olmadığını dahi ortaya atmaktadır. Bu yön,
Anayasa'ya aykırılık sorununa yabancı olmakla birlikte hukukî gerçeğe de uygun
değildir; Nitekim Borçlar Kanununun 179. maddesinde, bir isletmeyi devralan
kişinin, eski mâlikin borçlarından dolayı yenisi ile birlikte iki yıl
zincirleme olarak borçlu kalacağı hükme bağlanmıştır ve bu kural, genel bir
kural niteliğindedir. 5-
Yukarıki bentlerde yazılı nedenlerden ötürü itiraz yersiz görüldüğünden
reddolunmalıdır. SONUÇ
: 506
sayılı Sosyal Sigortalar Kanununun 82. maddesinin Anayasa'ya aykırı olmadığına
ve itirazın reddine 15/4/1969 gününde oybirliği ile karar verildi. Başkanvekili Lütfi
  Ömerbaş Üye İhsan
  Keçecioğlu Üye Salim
  Başol Üye Feyzullah
  Uslu Üye Fazlı
  Öztan Üye Celalettin
  Kuralmen Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Fazlı
  Uluocak Üye Sait
  Koçak Üye Avni
  Givda Üye İhsan
  Ecemiş Üye Recai
  Seçkin Üye Ahmet
  Akar Üye Halit
  Zarbun Üye Muhittin
  Gürün