ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2011/136 Karar Sayısı : 2012/72 Karar Günü : 17.5.2012 R.G. Tarih-Sayı :
26.06.2012-28335 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Kestel Asliye
Hukuk Mahkemesi (Aile Mahkemesi Sıfatıyla) İTİRAZIN KONUSU : 22.11.2001 günlü, 4721
sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 175. maddesinin birinci fıkrasında yer alan
''süresiz olarak'' ibaresinin Anayasa'nın 2., 10. ve 41. maddelerine aykırılığı
savıyla iptali istemidir. I- OLAY Daha önce davalı lehine hükmedilen yoksulluk nafakasının iptali
ile tamamen kaldırılması talebiyle açılan davada itiraz konusu kuralda yer
alan ''süresiz olarak'' ibaresinin Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına
varan Mahkeme, iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralı 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî
Kanunu'nun itiraz konusu ibareyi de içeren 'Yoksulluk Nafakası' başlıklı 175.
maddesi şöyledir: 'Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek taraf, kusuru daha ağır
olmamak koşuluyla geçimi için diğer taraftan mali gücü oranında süresiz
olarak nafaka isteyebilir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz.' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 10. ve 41. maddelerine
dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi uyarınca, Serruh KALELİ,
Alparslan ALTAN, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Serdar ÖZGÜLDÜR, Osman
Alifeyyaz PAKSÜT, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Burhan ÜSTÜN, Engin
YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN, Celal Mümtaz AKINCI, Erdal TERCAN'ın
katılımlarıyla 12.1.2012 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, dosyada
eksiklik bulunmadığından, 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun
175. maddesinin birinci fıkrasında yer alan ''süresiz olarak'' ibaresinin
esasının incelenmesine, oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu yasa kuralı, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile
diğer yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Başvuru kararında, itiraz konusu ''süresiz olarak'' ibaresi
nedeni ile boşanma neticesinde eşlerden birinin diğeri lehine ömür boyu sürecek
bir mali yükümlülük altına girdiği, nafakaya hangi hallerde hükmedileceğinin,
hangi hallerde kaldırılacağının ve tarafların ekonomik koşullarının ne şekilde
dikkate alınacağının yasada açıkça belirtilmemiş olduğu, yoksulluk nafakasının
boşanan eşlerin yeniden evlenmelerini engelleyici niteliği bulunduğu
belirtilerek, kuralın, Anayasa'nın 2., 10. ve 41. maddelerine aykırı olduğu
ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan
'sosyal hukuk devleti', vatandaşlarına asgari bir yaşama düzeyi
sağlamayı kendisine görev bilen ve bu yüzden devletin sosyal ve ekonomik yaşama
aktif müdahalesini meşru ve gerekli gören bir anlayışı ifade
eder.  Vatandaşların sosyal durumlarıyla ilgilenen sosyal hukuk
devleti, 'insan onuru'nun korunmasını amaçlar ve bunun için sosyal adaleti
sağlamaya çalışır. Sosyal hukuk devleti, kişi ve toplum yararı
arasında denge kuran, toplumsal dayanışmayı üst düzeyde gerçekleştiren,
güçsüzleri güçlüler karşısında koruyarak eşitliği, sosyal adaleti sağlayan ve
toplumsal dengeleri gözeten devlettir. 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 175. maddesine göre yoksulluk
nafakasına hükmedilebilmesi için boşanmaya hükmedilmiş olması, nafaka talep
eden eşin boşanma yüzünden yoksulluğa düşmüş ya da düşecek olması, diğer eşle
eşit kusurlu veya diğer eşe nazaran daha az kusurlu veya boşanmaya neden olan
olaylarda tamamen kusursuz olması ve nafaka talep edilen eşin nafaka ödeyebilecek
ekonomik gücünün bulunması gerekir. Nafaka yükümlüsünün kusuru aranmaz. Boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek eş, kusuru daha ağır olmamak
şartıyla geçimi için diğer eşten mali gücü oranında ve 4721 sayılı Türk Medenî
Kanunu'nun 176. maddesinde sayılan yoksulluk nafakasının kaldırılmasına ilişkin
şartlar gerçekleşmediği müddetçe,  herhangi bir süre sınırı olmaksızın
nafaka isteyebilecektir.176. maddenin üçüncü fıkrası uyarınca, yoksulluk
nafakası, nafaka alacaklısının evlenmesi ya da taraflardan birisinin ölümü
halinde kendiliğinden, alacaklının evlenmeden fiilen evli gibi yaşaması,
yoksulluğun ortadan kalkması ya da haysiyetsiz hayat sürmesi, nafaka
yükümlüsünün ödeme gücünün tamamen yitirilmesidurumlarında ise mahkeme
kararıyla ortadan kalkmaktadır. İtiraz konusu 'süresiz olarak' ibaresi, nafaka alacaklısının her
zaman ölünceye kadar yoksulluk nafakası alacağı anlamına gelmemektedir. Kanun
koyucunun 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 175. maddesinde'süresiz
olarak'  ibaresine yer vermesinin amacı, boşanmadan dolayı
yoksulluğa düşecek olan eşin diğer eş tarafından, şartları bulunduğu sürece
ekonomik yönden desteklenmesi ve asgari yaşam gereksinimlerinin
karşılanmasıdır. Evlilik birliğinde eşler arasında geçerli olan dayanışma ve
yardımlaşma yükümlülüğünün, evlilik birliğinin sona ermesinden sonra da kısmen
devamı niteliğinde olan yoksulluk nafakasının özünde, ahlâki değerler ve sosyal
dayanışma düşüncesi yer almaktadır. Yoksulluk nafakasının amacı nafaka
alacaklısını zenginleştirmek değildir. Yoksulluk nafakasıyla, boşanma sonucunda
yoksulluk içine düşen eşin asgari yaşam gereksinimlerinin karşılanması
düşünülmüştür. Yoksulluk nafakasına hükmedilebilmesi için nafaka talep eden
eşin boşanma nedeniyle yoksulluğa düşecek olmasının yanı sıra, nafaka talep
edilen eşin de nafaka ödeyebilecek ekonomik gücünün bulunması gerekmektedir. İtiraz konusu kuralda, boşanma sebebiyle yoksulluğa düşen eşi
korumak için diğer eşin, koşulları bulunduğu sürece, herhangi bir süre sınırı olmaksızın
yoksulluk nafakası vermesi düzenlenmiş olup bu yükümlülüğün sosyal hukuk
devleti ilkesinin gereği olarak getirildiği kuşkusuzdur. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 2. maddesine
aykırı değildir. İptal isteminin reddi gerekir. Kuralın Anayasa'nın 10. ve 41. maddesi ile ilgisi görülmemiştir. VI- SONUÇ 22.11.2001 günlü, 4721 sayılı Türk Medenî Kanunu'nun 175.
maddesinin birinci fıkrasında yer alan ''süresiz olarak'' ibaresinin Anayasa'ya
aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, Hicabi DURSUN'un karşıoyu ve
OYÇOKLUĞUYLA, 17.5.2012 gününde karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Serruh
  KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mehmet
  ERTEN Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Erdal
  TERCAN Üye Muammer
  TOPAL Üye Zühtü
  ARSLAN KARŞI OY YAZISI İtirazen iptal başvurusunda bulunan mahkeme, 4721 sayılı Türk
Medenî Kanunu'nun yoksulluk nafakası ile ilgili 175. maddesinin birinci
fıkrasında yer alan ''süresiz olarak'' ibaresinin Anayasa'nın 2., 10. ve 41.
maddelerine aykırılığı savıyla iptalini istemiştir. Nafaka sözlük anlamı itibarıyla zorunlu
ihtiyaç ve maişet için sarfolunacak para ve azık demektir. Başka bir ifade ile
nafaka, yasaların belirlediği durumlarda genelde zaruret içinde bulunan kimse
yada kimselere kanunda belirtilen yükümlüler tarafından verilmesi gerekli
yardımlardır. Mevzuatımızda nafaka, bakım nafakası ve yardım nafakası olarak
ikiye ayrılmaktadır. Yardım nafakası, herkesin yardım etmediği takdirde
yoksulluğa düşecek olan üst soyu ve altsoyu ile kardeşlerine nafaka vermesi
şeklinde düzenlenmişken; bakım nafakası, doğum, evlenme ve boşanma gibi
olgularla ilgili nafaka yükümlülüklerini ihtiva etmektedir. Bakım nafakası;
tedbir nafakası, yoksulluk nafakası ve iştirak nafakası olmak üzere üç alt
başlıkta ele alınmaktadır. Türk Medenî Kanunu'nda yardım nafakası için herhangi bir süre
şartı öngörülmemişken, bakım nafakasının bir türü olan yoksulluk nafakasının
kanunda belirlenen şartlar dâhilinde süresiz talep edilebileceğinin öngörülmesi
Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan 'sosyal hukuk devleti' ilkesine aykırıdır. Hukuk, hakkaniyet ve nesafete dayanır fakat hakkaniyet ve nesafet
bir romantizm veya hissi bir insanlık duygusu değildir. Aristo'ya göre
hakkaniyet doğru ve haklı görünen şeydir. Hakkaniyet ve nesafet ahlaki,
sosyal ve siyasî gerçek karşısında bir değer hükmünü gerektirir ve bu itibarla
da toplumsal ilerleme ve istikrar vasıtasıdır. Hakkaniyet
Medeni Kanun ve Borçlar Kanununun çeşitli maddelerinde rastlanan bir kavramdır. Anayasa Mahkemesi pek çok kararında hakkaniyet ilkesini ölçü
olarak kullanmıştır. Anayasa Mahkemesi, Anayasa'nın 2. maddesinde, Cumhuriyetin
nitelikleri arasında sayılan 'hukuk devleti'nin, insan haklarına dayanan, bu
hak ve özgürlükleri koruyup güçlendiren, eylem ve işlemleri hukuka uygun olan,
her alanda adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, konulan
kurallarda adalet ve hakkaniyet ölçülerini göz önünde tutan,
hakların elde edilmesini kolaylaştıran ve hak arama özgürlüğünün önündeki
engelleri kaldıran devlet olduğunu pek çok kararında yinelemiştir.
Yasaların hakkaniyet ölçütlerini gözetmesi hukuk devleti olmanın bir
gereğidir. Yasa koyucu hukuki düzenlemelerde kendisine tanınan takdir
yetkisini anayasal sınırlar içinde adalet, hakkaniyet ve kamu yararı
ölçütlerini göz önünde tutarak kullanmalıdır. Evlilik hukuku ve daha da genişi olan aile hukuku, diğer hukuk
kurallarından büyük çapta bağımsız bir alanı düzenlemeye yönelik kurallar
içermektedir. Yoksulluk nafakasını düzenleyen 4721 sayılı Kanun'un 175.
maddesi evliliğin süresi, nafaka alacak eşin yaşı, çalışma gücünün niteliği
gibi özel şartlar aramamıştır. İnsanların boşanarak aralarındaki hukuki
ilişkiyi bitirmiş olmalarına rağmen evlilik birliğinde var olan
sorumluluklarının ömür boyu devam etmesi, hem insaflı değil, hem de hakkaniyete
aykırıdır. Boşanmadan kaynaklanan bir nafaka alacağının varlığının belli
koşullar altında, nafaka borçlusunun veya nafaka alacaklısının yaşamı boyunca,
sanki mülkiyet hakkıymış gibi sürekli olması, hak düşürücü süre ve zaman aşımı
kavramlarının kabul edildiği bir hukuk sisteminde adalet duygusunu
zedelemektedir. Yoksulluk nafakasının süresiz olması, ileride nafakanın
artırılması, nafakanın azaltılması veya nafakanın kaldırılması davalarının
açılmasına neden olacaktır. Bu durumda nafaka yükümlüsü eski eşin nafaka alan
tarafın kanunda yazılı şartları taşıyıp taşımadığını kontrol amacıyla, onun
özel hayatına müdahale anlamına gelebilecek davranışlara ve onun üzerinde
psikolojik baskı kurmasına neden olabilecektir. Yoksulluk nafakasının süresiz
olması bu nafakayı alan tarafın, karşı tarafı ömür boyu cezalandırmak amacıyla
gelir getirici bir işte çalışmama ve evlilik ekti yapmadan birlikte yaşama gibi
davranışlara itebilecektir. Bu haller yoksulluk nafakasının süresiz de olsa bir
ceza olmadığını savunan görüşleri haksız çıkarmaktadır. Tarihin hiçbir
döneminde, hiçbir hukuk sistemi boşanan eşlerden biri yoksulluğa düşecek diye
diğeri için ömür boyu sürebilecek yoksulluk nafakası yükümlülüğü öngörmemiştir.
Dolayısı ile yoksulluk nafakasının süresiz uygulanmasının nedeni ahlaki ve
sosyal gerekçelerle açıklanamaz. Öte yandan, yoksulluk olgusunun sebebi, sadece, eşinden boşanan
tarafın davranışları ve boşanmanın kendisi değildir. Bazı insanların,
kendi özellikleri, doğal koşullar veya savaş gibi insan eliyle yaratılan
sorunlar nedeniyle, geçimlerini sağlamakta, hatta karınlarını doyurmakta güçlük
çekmeleriyle ilgili bir olgu olarak yoksulluğa tarihin her döneminde, her
toplumda rastlanabilmektedir. Yoksulluk, günümüzde birtakım makro ve mikro
faktörlerin etkisiyle ortaya çıkan sosyal bir olgu haline
gelmiştir. Makro faktörlerin başında; küreselleşme, işsizlik, küresel
sermaye, ekonomik krizler ve göç gibi unsurlar gelmektedir. Eğitimsizlik,
kapasite yoksunluğu, yoksulluk kültürü ve bireysel özellikler gibi unsurlar ise
mikro faktörler arasında yer almaktadır. Artık küresel bir sorun halini alan yoksulluk, beraberinde çeşitli
sosyal problemler de getirmekte ve birtakım olumsuz sonuçlar da doğurmaktadır.
Yoksulluk, genel olarak, sosyal dışlanma, şiddet ve suç, gecekondulaşma ve
gettolaşma, marjinalleşme, konut ve toplumsal cinsiyet ayrımcılığı gibi
sorunlara yol açmaktadır. Yoksulluk ayrıca, aile parçalanmaları, boşanma ve
depresyon gibi problemler doğurmaktadır. Bu yapısal durumun değişmesi, kamu yetkilileri tarafından bazı
önlemler alınmasını ve bazı harcamalar yapılmasını, aynı biçimde, sosyal
politika alanında işlev gören bir dizi kurumun varlığını gerektirmektedir.
Avrupa Konseyi'nin 1961'de ortaya koyduğu, 1996'da da revize edilerek
geliştirilen Avrupa Sosyal Şartı'na yansıdığı biçimiyle hak vurgusu, sadece
çalışanların sosyal güvenlik, örgütlenme ve çalışma hayatını etkileyen
kararlara katılma haklarını değil, bunların ötesinde, daha genel anlamda
vatandaşlık haklarını da kapsamaktadır. Bu bağlamda Avrupa Sosyal Şartı'nın
bütün vatandaşların yoksulluk ve sosyal dışlanmaya karşı korunma hakkına sahip
olduklarını belirten 30. maddesi, bu hakkın hayata geçirilmesi için kullanılan
önemli bir önlem olarak asgari gelir desteği uygulamasını gündeme
getirmektedir. Bunun yanı sıra, istihdama yönelik politikaların, toplumsal
cinsiyetle ilgili ayırımcılığı önleme politikalarının, azınlıkların veya göçmen
işçilerin sorunlarına yönelik çözümler geliştirme, özürlüler gibi özel
ihtiyaçları olanlara yönelik önlem alma, evsizlik veya düşük standartta konut
sorunlarını oradan kaldırma çabalarının, sosyal hak ve siyasi sorumluluk
temelli yaklaşımların geliştirilmesi gerekmektedir. Anayasa'nın 2. maddesinde yer alan 'sosyal hukuk devleti'
vatandaşlarına asgari geçim düzeyi sağlamayı kendisine görev bilen ve bu yüzden
devletin sosyal ve ekonomik yaşama aktif müdahalesini meşru ve gerekli gören
bir anlayışı ifade eder. Vatandaşların sosyal durumlarıyla ilgilenen sosyal hukuk
devleti, insan onurunun korunmasını amaçlar ve bunun için sosyal adaleti ve
refahı sağlamaya çalışır. Anayasa Mahkemesi'nin pek çok kararında vurguladığı
gibi, sosyal devlet, sosyal adaletin, refahın ve güvenliğin gerçekleşmesini
sağlayan devlettir. Kültürümüzden kaynaklanan yardımsever eğilimlerinin, aile
dayanışmasının, hayır kurumları ve vakıflar gibi geleneksel kurumların
yoksullukla mücadele bağlamındaki faaliyetleri sık sık övgüyle anılmaktadır.
Ancak, aynı zamanda toplumsal bir olgu olan ve Devletin aktif olarak
mücadele etmesi gereken yoksulluğun sorumluluğunun, boşanan taraflardan
birisinin üzerine ömür boyu yüklenmesi, kanımca, sosyal devlet ilkesine,
hakkaniyete ve mantığa da uygun bir çözüm değildir. Açıkladığım nedenlerle; itiraz istemine konu kural Anayasa'nın 2.
maddesine aykırı olduğundan iptali gerekir. Bu nedenle çoğunluğun aksi yöndeki
kararına katılmıyorum. Üye Hicabi
  DURSUN