ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2006/79 Karar Sayısı : 2009/97 Karar Günü : 25.6.2009 R.G Tarih-Sayı:
13.11.2009-27407 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Elazığ İdare Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 17.7.2004 günlü 5233 sayılı
Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması Hakkında Kanunu'nun; 1.) 1. maddesinde yer alan
'' maddi '' sözcüğünün, 2.) 2. maddesinin birinci
fıkrasında yer alan '' maddi '' sözcüğünün, 3.) 7. maddesinin c.
bendinde yer alan '' maddi ''sözcüğünün, 4.) 9. maddesinin, a) Birinci fıkrasında yer
alan ' Yaralanma, sakatlanma ve ölüm hallerinde (7000) gösterge rakamının
memur aylık katsayısı ile çarpımı sonucunda bulunan miktarın ' biçimindeki
ilk paragrafı ile (e) bendinin, b) İkinci fıkrasının, 5.) Geçici 1. maddesinde yer
alan '' maddi '' sözcüğünün, Anayasa'nın 2., 5., 11., 36., 90. ve 125. maddelerine aykırılığı
savıyla iptali ve yürürlüğünün durdurulması istemidir. I- OLAY 5233 sayılı Yasa gereğince Zarar Tespit Komisyonu tarafından terör
saldırısı sonucu ölenin yakınlarına yapılan sulhname teklifinin kabul
edilmemesi nedeniyle açılan maddi ve manevi tazminat davasında, itiraz konusu
kuralların Anayasa'ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptal ve
yürürlüklerinin durdurulması istemiyle başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İtiraz Konusu Yasa Kuralları 5233 sayılı Yasa'nın itiraz konusu fıkra, bent, ibare ve
sözcüklerinin bulunduğu ilgili maddeler şöyledir: 'MADDE 1.- Bu Kanunun amacı, terör eylemleri veya
terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle maddî zarara
uğrayan kişilerin, bu zararlarının karşılanmasına ilişkin esas ve usulleri
belirlemektir. MADDE 2.- Bu Kanun, 3713 sayılı Terörle Mücadele
Kanununun 1 inci, 3 üncü ve 4 üncü maddeleri kapsamına giren eylemler veya
terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle zarar gören gerçek
kişiler ile özel hukuk tüzel kişilerinin maddî zararlarının sulhen
karşılanması hakkındaki esas ve usullere ilişkin hükümleri kapsar. MADDE 7.- Bu Kanun hükümlerine göre sulh yoluyla
karşılanabilecek zararlar şunlardır: a) Hayvanlara, ağaçlara, ürünlere ve diğer taşınır ve taşınmazlara
verilen her türlü zararlar. b) Yaralanma, sakatlanma ve ölüm hâllerinde uğranılan zararlar ile
tedavi ve cenaze giderleri. c) Terörle mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle kişilerin
mal varlıklarına ulaşamamalarından kaynaklanan maddî zararlar. MADDE 9.-Yaralanma, sakatlanma ve ölüm hâllerinde (7000) gösterge
rakamının memur aylık katsayısı ile çarpımı sonucunda bulunan miktarın ; a) Yaralananlara altı katı tutarını geçmemek üzere yaralanma
derecesine göre, b) Çalışma gücü kaybı, yetkili sağlık kuruluşları tarafından
üçüncü derece olarak tespit edilenlere dört katından yirmidört katı tutarına
kadar, c) Çalışma gücü kaybı, yetkili sağlık kuruluşları tarafından
ikinci derece olarak tespit edilenlere yirmibeş katından kırksekiz katı
tutarına kadar, d) Çalışma gücü kaybı, yetkili sağlık kuruluşları tarafından
birinci derece olarak tespit edilenlere kırkdokuz katından yetmişiki katı tutarına
kadar, e) Ölenlerin mirasçılarına elli katı tutarında , Nakdî ödeme yapılır. Nakdî ödemenin tespitine esas tutulacak miktar, ödeme yapılmasına
ilişkin valinin veya Bakanın onayı tarihinde geçerli gösterge ve katsayı
rakamları esas alınarak belirlenir. Birinci fıkranın (e) bendine göre belirlenen nakdî ödemenin
mirasçılara intikalinde 4721 sayılı Türk Medenî Kanununun mirasa ilişkin
hükümleri uygulanır. Bakanlar Kurulu, nakdî ödemeye esas tutulan gösterge rakamını
yüzde otuza kadar artırmaya veya kanunî sınıra kadar indirmeye yetkilidir. Bu Kanun kapsamındaki zararlardan dolayı, zarar gören kişilere
gerçek veya özel hukuk tüzel kişileri tarafından yapılan ödemeler sebebiyle
Devlete rücu edilemez. Nakdî ödemenin şekli, tutarı, yaralanma ve sakatlık derecelerinin
tespitine ilişkin esas ve usuller yönetmelikle belirlenir. ' GEÇİCİ MADDE 1.- Bu Kanunun yürürlüğe girdiği
tarihten itibaren bir yıl içinde ilgili valilik ve kaymakamlıklara başvurmaları
hâlinde, 19.7.1987 tarihi ile bu Kanunun yürürlüğe girdiği tarih arasında
işlenen 3713 sayılı Terörle Mücadele Kanununun 1 inci, 3 üncü ve 4 üncü
maddeleri kapsamına giren eylemler veya anılan tarihler arasında terörle
mücadele kapsamında yürütülen faaliyetler nedeniyle zarar gören gerçek kişiler
ile özel hukuk tüzel kişilerinin maddî zararları hakkında da bu Kanun
hükümleri uygulanır. B- Dayanılan Anayasa Kuralları Başvuru kararında, Anayasa'nın 2., 5., 11., 36., 90. ve 125.
maddelerine dayanılmıştır. IV- İLK İNCELEME VE YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Tülay TUĞCU,
Haşim KILIÇ, Sacit ADALI, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN, Mustafa YILDIRIM, Cafer
ŞAT, A. Necmi ÖZLER, Serdar ÖZGÜLDÜR, Şevket APALAK ve Osman Alifeyyaz
PAKSÜT'ün katılımlarıyla 30.5.2006 günü yapılan ilk inceleme toplantısında,
dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine, Serdar
ÖZGÜLDÜR'ün 'başvurunun, başvuran mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine
karar verilmesi gerektiği' yönündeki karşıoyu ve OYÇOKLUĞUYLA, yürürlüğünün
durdurulması isteminin de koşulları oluşmadığından REDDİNE OYBİRLİĞİYLE, karar
verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu kurallar, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer
yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A- Yasa'nın 1., 2., 7. ve Geçici 1. Maddelerinde Geçen 'Maddi'
Sözcüğünün İncelenmesi Başvuru kararında, Anayasa'nın 2. maddesinde Türkiye
Cumhuriyetinin bir hukuk devleti olduğu, devletin bu niteliğinin gereği olarak
idarenin tüm eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olması gerektiği,
ancak 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan Zararların Karşılanması
Hakkında Kanunun 1. maddesi, 2. maddesinin birinci fıkrası, 7. maddenin (c)
bendi ve geçici 1. maddesinin birinci fıkrasındaki düzenleme nedeniyle terör ve
terörle mücadeleden doğan manevi zararların yargı denetimi dışında kaldığı, bu
nedenle itiraz konusu 'maddi' ibaresinin hukuk devleti ilkesine; devletin
önlemekle yükümlü olduğu terör olaylarından, toplumun sadece belli bir
kesiminin etkilenmesinin sosyal adaletsizliğe yol açtığı bu nedenle devletin,
zarara uğrayanların maddi zararlarının yanında manevi zararlarını da
karşılamasının, Anayasa'nın 5. maddesinde yer alan hükmün gereği olduğu;
herkesin yargı mercileri önünde hak arama özgürlüğü ile davacı veya davalı
olmak suretiyle adil yargılanma hakkı bulunduğu, ancak itiraz konusu
kuralların, terör ve terörle mücadeleden dolayı manevi zarara uğrayanların dava
açma hakkını, dolayısıyla hak arama hürriyetini engellediği; idarenin kendi
eylem ve işlemlerinden doğan zararları ödemekle yükümlü olduğu, bu konuda
manevi zararlarla ilgili Anayasa'da bir sınırlamanın bulunmadığı, bu nedenle
kuralın Anayasa'nın 2., 5., 36. ve 125. maddelerine aykırı olduğu ileri
sürülmüştür. Anayasa'nın 2. maddesinde belirtilen hukuk devleti; temel hak ve
özgürlüklere dayanan, bu hakların korunup güçlenmelerine olanak sağlayan,
adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, hukuku tüm devlet
organlarına egemen kılan, Anayasa ve hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlı
sayan, eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açık olan devlettir. Devletin temel amaç ve görevlerini belirleyen, Anayasa'nın 5.
maddesinde, devlete, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu
sağlamak; kişinin temel hak ve özgürlüklerini, sosyal hukuk devleti ve adalet
ilkeleriyle bağdaşmayacak biçimde sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal
engelleri kaldırmak, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli
koşulları hazırlamak görevi verilmiştir. Anayasa'nın 'Hak arama hürriyeti' başlıklı 36. maddesinde ise
herkesin meşru vasıta ve yollardan yararlanmak suretiyle yargı organları önünde
davacı ya da davalı olarak sav ve savunma hakkına sahip olduğu belirtilmiştir. Anayasa'nın 125. maddesinin birinci fıkrasında ' idarenin her
türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır ' son fıkrasında ise ' idare
kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür ' kuralı yer
almaktadır. 5233 sayılı Yasa, terör eylemleri veya terörle mücadele kapsamında
yürütülen faaliyetler nedeniyle zarar gören kişilerin maddi zararlarının
özellikle yargı yoluna gitmelerine gerek kalmadan, idarece en kısa süre içinde
ve sulh yoluyla karşılanması amacıyla hazırlanmış bir yasadır. Yasa bu yönüyle
zarara uğrayan vatandaş ile devlet arasındaki uyuşmazlıkta yargı yoluna
gidilmeden alternatif bir çözüm yöntemi getirmiştir. Yasakoyucu bu amaca uygun
olarak yargılama hukuku kurallarından farklı hükümler öngörerek buna ilişkin
esasları Yasa'da ayrıntılı olarak kurala bağlamıştır. İdare, yürüttüğü hizmetin doğrudan sonucu olan, nedensellik bağı
kurulabilen zararları kusur sorumluluğu ilkesi uyarınca tazminle yükümlüdür.
Ancak bazen idare, kusur koşulu ve nedensellik bağı aranmadan da meydana gelen
bazı zararlardan sorumlu olabilmektedir. Bunlar, idarenin kendi faaliyet
alanıyla ilgili önlemekle yükümlü olduğu halde önleyemediği zararlardır. 5233
sayılı Yasa'da yer alan sorumluluğun dayanağını da kusursuz sorumluluğun bir
türü olan ve bilimsel ve yargısal içtihatlarla geliştirilen 'sosyal risk
ilkesi' oluşturmaktadır. Terör ve terörle mücadeleden doğan ancak idari bir eylem veya
işlemle nedensellik bağı bulunmayan maddi zararların karşılanmasına ilişkin
5233 sayılı Yasa'daki düzenlemeler, yasakoyucunun sosyal hukuk devletinin
gereği olarak sorumluluk hukukunun genel ilkelerine yasayla getirdiği bir
istisnadır. İdarenin kusurunun bulunmadığı ancak 'sosyal risk ilkesi' gereği
sulh yoluyla karşılanması gereken zararların nelerden ibaret olduğunun tespiti,
yasakoyucunun takdir yetkisi içindedir. İtiraz konusu kurallarda yer alan maddi
zararların öncelikle sulh yoluyla karşılanmasına ilişkin hükümlerin bulunmasını
bu kapsamda değerlendirmek gerekir. 5233 sayılı Yasa, idarenin eylem ve işleminin sonucu olmayan ve
herhangibir idari işlem veya eylemle doğrudan nedensellik bağı da bulunmayan,
ancak terör ve terörle mücadele sırasında meydana gelen zararların da tazmini
yolunu açan, bu anlamda idarenin kusursuz sorumluluk alanını genişleten bir
yasadır. Bu Yasa idarenin kusursuz sorumluluk alanını genişletmekle birlikte,
aynı zamanda terör ve terörle mücadele sırasında meydana gelen zararlardan
sadece 'maddi' olan kısmının sulh yoluyla tazminine ilişkin esas ve usulleri
belirlemektedir. Yasa'da bu zararlardan 'manevi' olan kısmın idareden talep edilemeyeceğine
ilişkin bir hükme yer verilmediği gibi, 12. maddede 'sulh yoluyla çözülemeyen
uyuşmazlıklarda ilgililerin yargı yoluna başvurma hakları saklıdır' denilerek
Anayasa'nın 125. maddesinin birinci fıkrasına paralel bir düzenlemeye yer
verilmiştir. Bu nedenle itiraz konusu ibare, idarenin sorumluluk alanını
daraltan veya idari işlem veya eylemlere karşı yargı yolunu kapatan bir hüküm
içermemektedir. Açıklanan nedenlerle itiraz konusu ibarenin Anayasa'nın 2., 5.,
36. ve 125. maddelerine aykırı bir yönü bulunmamaktadır. İtirazın reddi
gerekir. İtiraz konusu ibarenin Anayasa'nın 11. ve 90. maddeleriyle ilgisi
görülmemiştir. B- Yasa'nın 9. Maddesinin Birinci Fıkrasının İlk Tümcesi ile (e)
Bendinin ve İkinci Fıkrasınınİncelenmesi Başvuru kararında, Yasa'nın 9. maddesinin birinci fıkrasının ilk
tümcesi ile (e) bendinin ve ikinci fıkrasının Anayasa'ya aykırılığı hakkında
aynı gerekçelerle Anayasa'nın 2., 5., 11., 36., 90. ve 125. maddesinin son
fıkrasına aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Anayasa'nın 2. Maddesinde Türkiye Cumhuriyeti, '' laik ve sosyal
bir hukuk devleti ' olarak nitelendirilmiştir. Anayasa Mahkemesi de hukuk
devletini; temel hak ve özgürlüklere dayanan, bu hakların korunup
güçlenmelerine olanak sağlayan, adaletli bir hukuk düzeni kurup bunu
geliştirerek sürdüren, hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve
hukukun üstün kurallarıyla kendini bağlı sayan, eylem ve işlemlerine karşı
yargı yolu açık olan devlet olarak tanımlamıştır. Devletin temel amaç ve görevlerini belirleyen, Anayasa'nın 5.
maddesinde, devlete, kişilerin ve toplumun refah, huzur ve mutluluğunu
sağlamak; kişinin temel hak ve özgürlüklerini, sosyal hukuk devleti ve adalet
ilkeleriyle bağdaşmayacak biçimde sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal
engelleri kaldırmak, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli
koşulları hazırlama görevi verilmiştir. Anayasa'nın 125. maddesinin birinci fıkrasında ' idarenin her
türlü eylem ve işlemlerine karşı yargı yolu açıktır.' son fıkrasında ise 'idare
kendi eylem ve işlemlerinden doğan zararı ödemekle yükümlüdür ' kuralına yer
verilmiştir. 5233 sayılı Yasa'nın 9. maddesi, terör ve terörle mücadele
sırasında meydana gelen yaralanma, sakatlanma ve ölüm hâllerinde ödenecek maddi
tazminat miktarı ile ödeme usulünün belirlenmesini düzenleyen bir kuraldır. Bu kuralda, ölüm halinde (7000) gösterge rakamının memur aylık
katsayısı ile çarpımı sonucunda bulunan miktarın elli katı tutarında, ölenlerin
mirasçılarına nakdi ödeme yapılacağı belirtilmiştir. Nakdî ödemenin tespitine
esas tutulacak miktarın ise ödeme yapılmasına ilişkin valinin veya bakanın
onayı tarihinde geçerli gösterge ve katsayı rakamları esas alınarak
belirleneceği kuralına yer verilmiştir. Gösterge ve katsayı rakamlarının her
yıl artış göstermesi nedeniyle, son işlem tarihinde geçerli gösterge ve katsayı
rakamlarının esas alınması, tazminat alacaklısının lehine bir uygulama olduğu
açıktır. Toplumsal nitelikli bir riskin gerçekleşmesi sonucu meydana gelen
özel ve olağandışı zararların karşılanmasında, devletin ödeme gücü, ekonomik
durumu, zarar görenlerin sayısı, zarar doğuran olayların uzun süreli ve yaygın
olması gibi nedenleri gözeterek idare, hizmet kusuru ve kusursuz sorumluluk
hallerinde meydana gelen gerçek zarardan sorumlu olurken, sosyal risk ilkesinde
sulh yoluyla ödenecek tazminat miktarının yasakoyucu tarafından yasayla
belirlenmesi Anayasa'da güvence altına alınan sorumluluk hukukunun temel
ilkelerine aykırılık oluşturmaz. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kuralların Anayasa'nın 2., 5.
ve 125. maddelerine aykırı bir yönü bulunmamaktadır. İtirazın reddi gerekir. İtiraz konusu kuralın Anayasa'nın 11., 36. ve 90. maddeleriyle
ilgisi görülmemiştir. VI- SONUÇ 17.7.2004 günlü, 5233 sayılı Terör ve Terörle Mücadeleden Doğan
Zararların Karşılanması Hakkında Kanun'un; 1-1. maddesinde yer alan '' maddî '' sözcüğünün, 2-2. maddesinin birinci fıkrasında yer alan '' maddî'' sözcüğünün, 3-7. maddesinin (c) bendinde yer alan '' maddî '' sözcüğünün. 4-9. maddesinin, a-Birinci fıkrasının, 'Yaralanma, sakatlanma ve ölüm hallerinde
(7000) gösterge rakamının memur aylık katsayısı ile çarpımı sonucunda bulunan
miktarın;' biçimindeki ilk paragrafı ile (e) bendinin, b-İkinci fıkrasının, 5-Geçici 1. maddesinde yer alan '' maddî '' sözcüğünün, Anayasa'ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE, 25.6.2009
gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Sacit
  ADALI Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Ahmet
  AKYALÇIN Üye Mehmet
  ERTEN Üye A.
  Necmi ÖZLER Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Şevket
  APALAK Üye Serruh
  KALELİ Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ