ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1978/50 Karar Sayısı:1978/43 Karar Günü:22/6/1978 Resmi Gazete tarih/sayı:9.7.1978/16341 İPTAL
DAVASINI AÇAN: Adalet Partisi Cumhuriyet Senatosu Grubu DAVANIN
KONUSU : Cumhuriyet Senatosunun, Sayıştay Birinci Başkanının seçimine ilişkin
2/5/1978 günlü, 53. Birleşiminde alınan 167 sayılı kararın iptali istenmiştir. II -
METİNLER: A -
Cumhuriyet Senatosunun iptali istenen 2/5/1978 günlü, 167 sayılı kararı
şöyledir : "Karar
No : 167 Sayıştay'da
açık bulunan birinci Başkanlık için, 832 numaralı Yasanın 5 inci maddesi
gereğince, yapılan seçimde H. Cahit Eren'in seçilmiş olduğuna dair T.B.M.M.
Bütçe Karma Komisyonu raporu Genel Kurulun 2/5/1978 tarihli 53 üncü
Birleşiminde onaylanmıştır." B -
Dayanılan Anayasa Kuralları : Madde
85 - Türkiye Büyük Millet Meclisi ve Meclisler, çalışmalarını, kendi yaptıkları
İçtüzüklerin hükümlerine göre yürütürler. İçtüzük
hükümleri, siyasî parti gruplarının, Meclislerin bütün faaliyetlerine
kuvvetleri oranında katılmalarını sağlıyacak yolda düzenlenir. Siyasî parti
grupları, en az on üyeden meydana gelir. Meclisler,
kendi kolluk işlerini Başkanları eliyle düzenler ve yürütürler. Madde
86 - Her Meclis, üye tamsayısının salt çoğunluğuyla toplanır ve Anayasada
başkaca hüküm yoksa, toplantıya katılanların salt çoğunluğuyla karar verir. Türkiye
Büyük Millet Meclisinde toplantı yetersayısı, her iki Meclis üye tamsayısı
toplamının salt çoğunluğudur. Madde
94 - Genel ve katma bütçe tasarıları ile millî bütçe tahminlerini gösteren
rapor, malî yılbaşından en az üç ay önce, Bakanlar Kurulu tarafından, Türkiye
Büyük Millet Meclisine sunulur. Bu
tasarılar ve rapor, otuzbeş milletvekiliyle onbeş Cumhuriyet Senatosu üyesinden
kurulu bir karma komisyona verilir. Bu komisyonun kuruluşunda, iktidar grubuna
veya gruplarına en az otuz üye verilmek şartıyla, siyasî parti gruplarının ve
bağımsızların oranlarına göre temsili gözönünde tutulur. Karma
komisyonunun en çok sekiz hafta içinde kabul edeceği metin, önce Cumhuriyet
Senatosunda görüşülür ve en geç on gün içinde karara bağlanır. Cumhuriyet
Senatosunca kabul edilen metin, en geç bir hafta içinde yeniden görüşülmek
üzere, karma komisyona verilir. Karma Komisyonun kabul ettiği son metin Millet
Meclisinde görüşülür ve malî yılbaşına kadar karara bağlanır. Türkiye
Büyük Millet Meclisi Üyeleri, Meclislerinin genel kurullarında, Bakanlık ve
daire bütçeleriyle katma bütçeler hakkındaki düşüncelerini, her bütçenin tümü
üzerindeki görüşmeler sırasında açıklarlar; bölümler ve değişiklik önergeleri,
üzerlerinde ayrıca görüşme yapılmaksızın okunur ve oya konur. Türkiye
Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu tasarılarının genel kurullarda
görüşülmesi sırasında gider artırıcı veya belli gelirleri azaltıcı teklifler
yapamazlar. Madde
127 - Sayıştay, genel ve katma bütçeli dairelerin bütün gelir ve giderleri ile
mallarını Türkiye Büyük Millet Meclisi adına denetlemek ve sorumluların hesap
ve işlemlerini kesin hükme bağlamak ve kanunlarla verilen inceleme, denetleme
ve hükme bağlama işlerini yapmakla görevlidir. Sayıştayın
kuruluşu, işleyişi, denetim usulleri, mensuplarının nitelikleri, atanmaları,
ödev ve yetkileri, hakları ve yükümleri ve diğer özlüz işleri, Başkan ve
üyelerinin teminatı kanunla düzenlenir. Silâhlı
Kuvvetler elinde bulunan Devlet mallarının Türkiye Büyük Millet Meclisi adına
denetlemesi usulleri, millî savunma hizmetlerinin gerektirdiği gizlilik
esaslarına uygun olarak kanunla düzenlenir. Kamu
iktisadî Teşebbüslerinin Türkiye Büyük Mîllet Meclisince denetlenmesi kanunla
düzenlenir. C-
Millet Meclisi İçtüzüğünün ilgili kuralları : ! Madde
29- Komisyon üyeleri, komisyon toplantılarına devama mecburdurlar. Komisyon
devam cetvelleri, Millet Meclisi Başkanlığına ve siyasî parti grupu
başkanlıklarına sunulur. İzinsiz
veya özürsüz olarak üst üste üç toplantıya veya bir yıl içindeki toplantıların
üçte birine katılmayan komisyon üyesi, mensubu olduğu siyasî parti grupunca
komisyondan geri çekilebilir. Bir
suretle boşalan üyelik en kısa zamanda tamamlanır. Madde
34- Komisyon kâtibi görüşmelerin tutanak Özetini düzenler ve komisyon başkanı
ile birlikte imzalar. Bu tutanak özetine oturumda hazır bulunan komisyon
üyeleri, varsa yazılı itirazlarını ekliyebilirler. Komisyon
kâtibinin bulunmadığı hallerde, hazır bulunan en genç komisyon üyesi geçici
olarak kâtiplik görevini yerine getirir. Komisyon
karar verirse, tam tutanak tutulur. D-
İlgili yasa hükümleri : 21/2/1967
günlü, 832 sayılı Sayıştay Kanununun dava konusu ile ilgili 5. maddesi şöyledir
: Madde
5- Sayıştay Birinci Başkanı bu kanunda yazılı niteliklere sahip istekliler
arasından, T.B.M.M. Bütçe Karma Komisyonu tarafından gizli oyla seçilir.
Komisyon, üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu ile toplanır. Mevcudun salt
çoğunluğunun oyunu alan seçilir. Seçim
sonucunun Cumhuriyet Senatosu ve Millet Meclisi Genel Kurullarınca ayrı ayrı
onaylanması gereklidir. Meclislerden her hangi biri bu onay işlemini, karma
komisyonda seçimin sonuçlanmasından başlıyarak iki ay içinde tamamlamadıkları
takdirde Karma Komisyon kararı kesindir. III-
İLK İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca yapılan ilk inceleme toplantısında
aşağıdaki sorun üzerinde durulmuştur : Anayasa
Mahkemesinin görev ve yetkileri genel olarak Anayasanın değişik 147. maddesinde
belirtilmiştir. Buna göre Anayasa Mahkemesi kanunların ve Türkiye Büyük Millet
Meclisi İçtüzüklerinin Anayasaya Anayasa değişikliklerinin de Anayasada
gösterilen şekil şartlarına uygunluğunu denetler. Bunun dışında 64. madde
gereğince Kanun Hükmünde Kararnameler, 81. madde uyarınca yasama
dokunulmazlığının kaldırılmasına ve üyeliğin düşmesine ilişkin kararlar da
Anayasa Mahkemesinin denetim alanındadır. İptali
istenen Cumhuriyet Senatosu kararının herşeyden önce yukarıda sayılan yasama
işlemleri ve belgeleri niteliğinde olup olmadığı araştırılacak ve sonucuna göre
bu kararın Anayasa Mahkemesinin denetimine bağlı tutulup tutulamayacağı
saptanacaktır. Anayasanın
127. maddesinin birinci fıkrasında, genel olarak Sayıştay'ın görev ve yetkileri
açıklanmış, ikinci fıkrasında da "Sayıştay'ın kuruluşu, işleyişi, denetim
usulleri, mensuplarının nitelikleri, atanmaları, ödev ve yetkileri, hakları ve
yükümleri ve diğer özlük işleri, Başkan ve üyelerinin teminatı kanunla
düzenlenir." biçiminde bir kurala yer verilmiştir. Görülüyor ki, Anayasa,
Sayıştay Başkanının atanması ile ilgili özel bir hüküm koymamış, bunun
yöntemini çıkarılacak kanuna bırakmıştır. 21/2/1967 günlü, 832 sayılı Sayıştay
Kanununun 5. maddesi, Sayıştay Birinci Başkanının seçimi konusunda şu hükmü
getirmiştir : "Sayıştay
Birinci Başkanı bu konuda yazık niteliklere sahip istekliler arasından T.B.M.M.
Bütçe Karma Komisyonu tarafından gizli oyla seçilir. Komisyon Üye tamsayısının
üçte iki çoğunluğu ile toplanır. Mevcudun salt çoğunluğunun oyunu alan seçilir.
Seçim sonucunun Cumhuriyet Senatosu ve Millet Meclisi Genel Kurullarınca ayrı
ayrı onaylanması gereklidir. Meclislerden herhangi biri bu onay işlemini, karma
komisyonda seçimin sonuçlanmasından başlayarak iki ay içinde tamamlamadıkları
takdirde, karma komisyon kararı kesindir." Özel
Kanunun öngördüğü bu yöntemin anayasaya aykırı olup olmadığının incelenmesi
davanın konusu değildir. Davacı siyasî parti grubu; Sayıştay Birinci Başkanı
seçiminin yasal koşullara aykırı davranılmak suretiyle karma komisyonda
sonuçlandırıldığını, bu işlemin Cumhuriyet Senatosunda onaylandığını ve böylece
yasaya ve dolayısiyle de Anayasaya aykırı yeni bir içtüzük düzenlemesi ortaya
çıktığını ileri sürmektedir. Yasama
Meclislerinin sözü geçen onaylama yetkisini kullanırken aldıkları kararları,
Anayasanın değişik 64. 81. ve 85. maddelerinde belirtilen türde bir yasama
belgesi veya işlemi saymaya olanak yoktur. Millî
Birlik Komitesi tarafından kurulan Anayasa Komisyonun hazırladığı Anayasa Ön
tasarısında, "Kanunların, Yasama Meclislerinin İçtüzüklerinin ve bu
Meclislerce verilen hertürlü kararların Anayasaya uygunluğunu denetlemek"
görev olarak Anayasa Mahkemesine tanındığı, böylece Türkiye Büyük Millet
Meclisinin ister kanun, ister karar şeklinde maddî bakımdan "kural
tasarruf" veya "şart tasarruf" niteliğinde olan bütün kararları
Anayasa Mahkemesinin yargı denetimine tabi tutulması Öngörüldüğü halde,
Anayasa, 147. maddesinin birinci fıkrası ile "Anayasa Mahkemesi,
kanunların ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüklerinin Anayasaya, Anayasa
değişikliklerinin de Anayasada gösterilen şekil şartlarına uygunluğunu
denetler" yolundaki ilkeyi benimsemek suretiyle bu denetimi sadece
kanunlara, İçtüzüklere ve Anayasa değişikliklerine hasretmiş, başka bir deyişle
Türkiye Büyük Millet Meclisi yada Meclislerin, kanun veya İçtüzük niteliğinde
olmayan kararlarını - Anayasanın ayrık olarak düzenlediği hükümler, saklı olmak
üzere - bu denetimin dışında bırakmıştır. Yasama
dokunulmazlığının kaldırılmasına veya üyeliğin düştüğüne meclislerce karar
verilmesi hallerinde bu kararların Anayasa Mahkemesince denetlenebilmesinin
sağlanabilmesi için Anayasa Koyucunun 81. maddeyi ayrıca düzenlemiş olması ve
değişik 64. maddesi ile de kanun hükmünde kararnamelerin denetiminin Anayasa
Mahkemesinin görev alanına alınması bu görüşün doğruluğunu açıkça kanıtlar. Sayıştay
Birinci Başkanının seçimi yapılırken Bütçe Karma Komisyonunun toplanma ve karar
alma yetersayısının hesabında yasa kuralına aykırı davranılmış olmasının ve
seçim kararının bu haliyle Cumhuriyet Senatosunda onaylanmış bulunmasının
"İçtüzük hükmü yaratıcı karakter taşları" bir işlem olduğu yolundaki
görüş, dava konusu Cumhuriyet Senatosu kararının yargı denetimine bağlı
tutulması gerektiğine bir kanıt olarak gösterilemez. Burada şu yönün
açıklanmasında yarar vardır : Meclislerin İçtüzük değişikliği niteliğinde
aldığı kararlarla, Anayasa Mahkemesinin denetimi dışında tutulan bir yasama
işleminin oluşturulmasında kimi içtüzük kurallarına uyulmamış olmasını ya da
aykırı uygulamalar yapılmış bulunmasını birbirinden ayrı konular olarak görmek
gerekir. Cumhuriyet Senatosu, 832 sayılı Sayıştay Kanununun 5. maddesinde
belirtilen yetkiyi kullanmış ve bu konuda bir karar almıştır. Bu kararın
oluşturulmasında Anayasaya ya da İçtüzüğe ters düşüldüğü veya yeni bir içtüzük
hükmü yaratılmış olduğu yönünde öne sürülen savların Anayasaya uygunluk
denetiminden geçirilebilmesi, ancak bu kararın denetiminin Anayasa Mahkemesinin
görev ve yetkisi içinde olması koşulu ile gerçekleştirilebilir. Eğer Anayasa,
bir kararı Anayasaya uygunluk denetimine bağlı tutmamışsa, onun oluşması
sırasında Anayasa ve İçtüzük kurallarına uyulup uyulmadığının denetlenmesine de
olanak yoktur. Öte
yandan, Sayıştay Birinci Başkanının Bütçe Karma Komisyonunca yapılan seçimin
Cumhuriyet Senatosunca onaylanmasına ilişkin karar, yeni bir İçtüzük hükmü
düzenlenmesi veya içtüzüğün bir hükmünün değiştirilmesi niteliğinde olmayıp,
belli bir kanun hükmünün uygulanmasından ibarettir. Anayasa
Mahkemesinin benzer işlemlere ilişkin (17/11/1970 günlü, E. 1970/44, K.
1970/42; 21/4/1977 günlü, E. 1977/61, K. 1977/47; 4/10/1977 günlü, E. 1977/88,
K. 1977/120) sayılı kararlarında da bu görüşler benimsenmiştir. Bu
nedenlerle Cumhuriyet Senatosunun Sayıştay Birinci Başkanının seçimine ilişkin
kararın Anayasaya uygunluk denetiminden geçirilmesi, Anayasa Mahkemesinin
görevi dışındadır. Söz konusu kararın iptali istemiyle açılan dava
reddedilmelidir. IV-
Sonuç : Cumhuriyet
Senatosu Genel Kurulunun Sayıştay Başkanının Seçimine ilişkin 2/5/1978 günlü,
167 sayılı Kararının Anayasaya uygunluk denetiminden geçirilmesi Anayasa
Mahkemesinin denetim görevi dışında olduğundan sözkonusu kararın iptali
istemiyle açılan davanın reddine, 22/6/1978
gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkan Kâni
  Vrana Başkanvekili Şevket
  Müftügil Üye Abdullah
  Üner Üye Ahmet
  Koçak Üye Şekip
  Çopuroğlu Üye Fahrettin
  Uluç Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Ahmet
  Erdoğdu Üye Hasan
  Gürsel Üye Osman
  Tokcan Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu Üye Necdet
  Darıcıoğlu