ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2023/50 Karar Sayısı : 2023/202 Karar Tarihi : 30/11/2023 R.G.Tarih-Sayı :
24/1/2024-32439 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN: Gaziantep 7. Asliye
Hukuk Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU: 4/11/1983
tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun 3/11/2016 tarihli ve 6754 sayılı
Kanun’un 39. maddesiyle değiştirilen 15. maddesinin beşinci fıkrasının
Anayasa’nın 2., 10., 13., 35. ve 46. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek
iptaline karar verilmesi talebidir. OLAY: Kamulaştırma bedelinin tespiti ve tescil talebiyle açılan davada itiraz
konusu kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkeme, iptali için
başvurmuştur . I. İPTALİ İSTENEN KANUN HÜKMÜ Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 15. maddesi
şöyledir: “ Bilirkişiler Madde 15 – (Değişik: 3/11/2016-6754/39 md.) Bu Kanun uyarınca mahkemelerce görevlendirilen
bilirkişiler, bilirkişilik bölge kurulları tarafından hazırlanan listelerden
seçilir ve bunlar hakkında Bilirkişilik Kanunu ve 12/1/2011 tarihli ve 6100
sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanununun ilgili maddeleri uygulanır. Kamulaştırmaya konu olan yerin cins ve niteliğine göre en
az üç kişilik bilirkişi kurulunun oluşturulması zorunludur. Bilirkişilerden
birinin taşınmaz geliştirme konusunda yüksek lisans veya doktora yapmış
uzmanlar ya da 6/12/2012 tarihli ve 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanununa göre
yetkilendirilen gayrimenkul değerleme uzmanları arasından seçilmesi zorunludur.
Gayrimenkul değerleme uzmanları bakımından, bilirkişiliğe kabul için aranan
temel eğitim alma ve fiilen beş yıl görev yapma şartları; yüksek lisans veya
doktora yapmış uzmanlar bakımından ise fiilen beş yıl görev yapma şartı aranmaz
ve bu uzmanlar kayıtlı oldukları bilirkişilik bölge kurulunun yargı çevresiyle
sınırlı olmaksızın görevlendirilir. Bilirkişilerin uzmanlık alanları, kamulaştırılacak
taşınmazın niteliği göz önüne alınarak belirlenir. Bilirkişi kurulu, taşınmaz malın değerini 11 inci ve 12
nci maddelerde yer alan hükümlere göre tayin ve takdir ederek gerekçeli
raporunu on beş gün içinde mahkemeye verir. Bilirkişilerce yapılan değer tespitinde, idare tarafından
belgelerin mahkemeye verildiği gün esas tutulur. ” II. İLK İNCELEME 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü ARSLAN,
Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Muammer TOPAL, M. Emin KUZ,
Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız SEFERİNOĞLU, Selahaddin
MENTEŞ, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN, Kenan YAŞAR ve Muhterem İNCE’nin
katılımlarıyla 22/3/2023 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında dosyada
eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine OYBİRLİĞİYLE karar
verilmiştir. III. ESASIN İNCELENMESİ 2. Başvuru kararı ve ekleri, Raportör İsmail Emrah PERDECİOĞLU
tarafından hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu kanun hükmü,
dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri
okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Anlam ve Kapsam 3. Kamu yararının gerektirdiği hâllerde gerçek ve özel hukuk tüzel kişilerinin
mülkiyetinde bulunan taşınmaz malların, devlet ve kamu tüzelkişilerince
kamulaştırılmasında yapılacak işlemler ile kamulaştırmaya konu taşınmazların
bedelinin hesaplanmasına ilişkin usul ve esaslar 2942 sayılı Kanun’da ayrıntılı
olarak düzenlenmiştir. 4. Anılan Kanun’un 8. maddesine göre tapuda kayıtlı taşınmazların
kamulaştırılmasında satın alma usulünün öncelikle uygulanması esas olmakla
birlikte satın alma usulüyle sonuç alınamadığı takdirde izlenecek yöntem 10.
maddede gösterilmiştir. 5. Bu çerçevede kamulaştırma talebinde bulunan idarenin Kanun’un 7.
maddesine göre topladığı bilgi ve belgeler ile 8. madde uyarınca yaptırmış
olduğu bedel tespiti ve bu husustaki diğer bilgi ve belgeleri bir dilekçeye
ekleyerek taşınmaz malın bulunduğu yer asliye hukuk mahkemesine müracaat etmesi
gereklidir. Bu müracaatın ardından mahkemece müracaat tarihinden itibaren en
geç otuz gün içinde bir duruşma günü belirlenmekte ve duruşmada taraflar hâkim
tarafından taşınmazın bedeli konusunda anlaşmaya davet edilmektedir. Bu konuda
bir anlaşma olmadığı takdirde en geç on gün içinde keşif ve otuz gün sonrası
için de duruşma günü tayin edilerek maddede sayılan bilirkişiler marifetiyle ve
tüm ilgililerin huzurunda taşınmaz malın değerinin tespiti için mahallinde
keşif yapılmaktadır. 6. İtiraz konusu kuralla, bilirkişilerce yapılan değer tespitinde,
kamulaştırmaya ilişkin belgelerin mahkemeye sunulduğu tarihin esas alınması
öngörülmüştür. Bu itibarla kamulaştırmaya konu taşınmazın değeri dava tarihi
itibarıyla tespit edilmektedir. B. İtirazın Gerekçesi 7. Başvuru kararında özetle; itiraz konusu kuralın kamulaştırma
bedelinin tespiti davalarında kamulaştırılan taşınmazın dava tarihindeki
değerinin dikkate alınmasını öngördüğü ancak davaların çeşitli sebeplerle uzun
sürmesi ve ülkemizde taşınmaz değerlerinin artış eğiliminde olması nedeniyle
dava sonunda hükmedilen bedelin taşınmazın gerçek karşılığı olmayabileceği,
tespit edilen taşınmaz bedeline dava tarihinden itibaren yasal faiz
uygulanmasının da yeterli telafi sağlamadığı, nitekim bu durumun uygulamada
davalıları davayı takip etmeyerek davanın açılmamış sayılmasına karar
verilmesini sağlamaya yönelttiği, bu itibarla kuralla malikler üzerinde
orantısız ve aşırı bir yüke sebep olunduğu belirtilerek kuralın Anayasa’nın 2.,
10., 13., 35. ve 46. maddelerine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. C. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 8. Anayasa’nın 35. maddesinde “ Herkes, mülkiyet ve miras
haklarına sahiptir./ Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla
sınırlanabilir./ Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz. ”
denilmektedir. Anayasa’nın anılan maddesiyle güvenceye bağlanan mülkiyet hakkı,
ekonomik değer ifade eden ve parayla değerlendirilebilen her türlü mal varlığı
hakkını kapsamaktadır (AYM, E.2015/39, K.2015/62, 1/7/2015, § 20).
Kamulaştırmanın konusunu oluşturan taşınmaz malların mülkiyet hakkının
kapsamına dâhil olduğu hususunda tereddüt bulunmamaktadır. 9. Mülkiyet hakkı, kişiye başkasının hakkına zarar vermemek ve
kanunların öngördüğü sınırlamalara uymak koşuluyla sahibi olduğu şeyi dilediği
gibi kullanma, onun semerelerinden yararlanma ve tasarruf etme imkânı veren bir
haktır ( Mehmet Akdoğan ve diğerleri , B. No: 2013/87, 19/12/2013, § 32).
Bu bağlamda malikin mülkünü kullanma, onun semerelerinden yararlanma ve mülkü
üzerinde tasarruf etme yetkilerinden herhangi birinin sınırlanması veya
mülkünden yoksun bırakılması mülkiyet hakkının sınırlanması sonucunu doğurur ( Recep
Tarhan ve Afife Tarhan , B. No: 2014/1546, 2/2/2017, § 53). Hak sahibinin
taşınmazının kamulaştırılması suretiyle mülkünden yoksun bırakılması da
mülkiyet hakkına yönelik bir sınırlama niteliğindedir. 10. Anayasa'nın 35. maddesinin ikinci fıkrasında, mülkiyet hakkının
ancak kanunla sınırlanabileceği belirtilmek suretiyle mülkiyet hakkına yönelik
müdahalelerin kanunda öngörülmesi gerektiği ifade edilmiştir. 11. Öte yandan mülkiyet hakkına sınırlama getirilirken Anayasa’nın
temel hak ve özgürlüklerin sınırlanmasına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen 13.
maddesinin de gözönünde bulundurulması gerekmektedir. 12. Anayasa’nın 13. maddesinde “ Temel hak ve hürriyetler,
özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen
sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar,
Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin
gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz. ” denilmektedir.
Anayasa’nın anılan maddesi uyarınca mülkiyet hakkı, Anayasa’da öngörülen
nedenlere bağlı olarak Anayasa’nın sözüne ve ölçülülük ilkesine aykırı
olmaksızın ancak kanunla sınırlanabilir. 13. İtiraz konusu kural, kamulaştırma işlemine konu taşınmazın
bedelinin tespitine ilişkin hüküm içermektedir. Dolayısıyla itiraz konusu kural
yönünden sınırlamanın (kamulaştırma işleminin) kanuniliği ile meşru amacının
tartışılmasını gerektiren bir durum bulunmamaktadır. 14. Anayasa'nın 13. maddesinde temel hak ve özgürlüklere yönelik
sınırlamaların Anayasa'nın sözüne aykırı olamayacağı hükme bağlanmıştır. Buna
göre Anayasa'nın anılan maddesinde yer alan hak ve özgürlüklerin sınırlanması
ölçütlerinden biri de Anayasa'nın sözüne uygunluktur. Anayasa Mahkemesi, somut
olaya uygun düştüğü takdirde kamu gücünü kullanan organların temel hak ya da
özgürlüklere yaptıkları sınırlamaların Anayasa'nın sözüne uygun olup olmadığını
da değerlendirir. Böyle bir değerlendirme yapılması, Anayasa'nın 13. maddesinin
emredici hükmünün bir gereğidir ( Kadri Enis Berberoğlu (2) [GK], B. No:
2018/30030, 17/9/2020, § 68; Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK], B. No:
2020/32949, 21/1/2021, § 79). 15. Anayasa'nın söz konusu maddesinde yer alan Anayasa'nın sözü ifadesi Anayasa'nın metnini yani lafzını ifade etmektedir. Temel hak ve
özgürlüklere yapılan sınırlamaların Anayasa'nın sözüne uygun olması şartı
özellikle Anayasa'nın çeşitli maddeleriyle getirilen ek güvenceler söz konusu
olduğunda önem taşımaktadır. Anayasa, çoğu durumda bir hak veya özgürlüğü
yalnızca tanımakla yetinmeyerek onun kullanılmasını garanti altına almak için
bazı yönlerini ayrıca vurgulayarak veya bazı yönlerine belirli bir önem
atfederek koruma altına alır. Anayasa koyucunun bir hakkı tanımanın yanında o
hakkın norm alanına giren bir boyutunu ayrıca ve özel olarak ifade etmesi, buna
ilişkin ek bir güvence getirmesi de mümkün olabilmektedir ( Kadri Enis
Berberoğlu (2) , § 69; Kadri Enis Berberoğlu (3) , § 79). 16. Anayasa'nın 46. maddesinin birinci fıkrasında kamulaştırmanın
taşınmazın gerçek karşılığının ödenmesi şartıyla kullanılabilecek bir
yetki olduğu hükme bağlanmıştır. Gerçek karşılığının ödenmesi Anayasa'nın anılan
maddesiyle maliklerin lehine olarak getirilen özel bir güvence niteliğindedir. Dolayısıyla
taşınmazın gerçek karşılığı ödenmeden yapılan kamulaştırma işlemleri
Anayasa'nın söz konusu maddesinin birinci fıkrasındaki gerçek karşılığın
ödenmesi güvencesine aykırı olacaktır (AYM, E.2019/93, K.2023/87, 4/5/2023,
§ 174; Kübra Yıldız ve diğerleri , B. No: 2018/32734, 28/7/2022, § 61). 17. Öte yandan gerçek karşılığın ödenmesi aynı zamanda ölçülülük
ilkesinin de bir gereğidir. Kamulaştırma suretiyle mülkiyet hakkına yapılan sınırlamalarda
hedeflenen kamu yararı ile malikin bireysel yararı arasında gözetilmesi gereken
adil denge ancak malike kamulaştırmaya konu taşınmazın bedelinin ödenmesi
suretiyle sağlanabilir. Diğer bir ifadeyle kamulaştırma suretiyle mülkiyet
hakkına müdahalede bulunulan durumlarda malike bedelin ödenmesi, müdahaleyle
malike yüklenen aşırı külfetin telafi edilmesini temin eden temel bir araçtır.
Anayasa'nın 46. maddesinin birinci fıkrasında gerek kamulaştırmada gerekse
idari irtifak kurulmasında taşınmazın gerçek karşılığının ödeneceği hükme
bağlanmakla kamu yararı ile malikin menfaatleri arasındaki dengeyi kuracak
bedelin taşınmazın gerçek karşılığı olduğu ifade edilmiştir. (AYM, E.2022/83,
K.2023/69, 5/4/2023, § 18; bazı farklarla birlikte bkz. Saadet Esin , B.
No: 2014/18103, 26/10/2017, § 35). 18. Kural, kamulaştırılan taşınmazın bedelinin tespitinde
bilirkişilerin idarece kamulaştırma bedelinin tespit edilmesi ile taşınmazın
idare adına tesciline karar verilmesi talebiyle mahkemeye bilgi ve belgelerin
verildiği günün esas alınmasını hüküm altına almaktadır. Böylece bilirkişilerce
yapılan bedele ilişkin değerlendirmede taşınmazın dava tarihi itibarıyla
geçerli olan ekonomik değeri ortaya çıkmaktadır. Nitekim bu tarihte idarenin
kamulaştırma iradesi mevcut olmakla birlikte tarafların bedelde anlaşamamaları
üzerine sorunun çözümü için mahkemeye başvurulmuş olup bu tarih itibarıyla
tespit edilecek bedelin kamulaştırmaya konu edilen taşınmazın gerçek
karşılığını göstermeyeceği söylenemez. 19. Öte yandan kamulaştırma iradesinin ortaya çıkması nedeniyle
taşınmazın yakın çevresinde idarenin kamu yararına yönelik gerçekleştirdiği
işlem ve eylemlere bağlı olarak taşınmazın dava tarihine göre
belirlenecek olan değerinin özellikle yargılamanın uzun sürmesinden dolayı tescil
tarihine göre ortaya çıkacak değerden önemli oranda yüksek olması mümkündür.
Ancak kamulaştırılan taşınmazın değerinde gelecekte meydana gelebilecek
değişikliklerin, bedel tespiti tarihi itibarıyla henüz gerçekleşmemiş olması ve
bu yöndeki beklentilerin mülkiyet kavramı kapsamında bulunmaması nedeniyle
kamulaştırmayı gerektiren imar ve hizmet teşebbüsünün sebep olacağı değer
artışları ile ilerisi için düşünülen kullanma şekillerine göre getireceği
kârın, kamulaştırma bedelinin tespitinde gözetilmesi mümkün değildir. Bu durum,
Anayasa’nın 46. maddesine göre kamulaştırmanın anayasal ögelerinden olan gerçek
karşılık kavramının da zorunlu sonucudur (AYM, E.2015/55, K.2016/45,
26/5/2016, §§ 25, 26). 20. Gerçek karşılık kavramının bir diğer zorunlu sonucu ise
devletin, yargılamanın uzun sürmesi ya da başka sebepler ile kamulaştırma
bedelinin geç ödenmesinden dolayı paranın değerinde oluşacak aşınmayı telafi
edecek mekanizmaları geliştirmesi gerekliliğidir. Başka bir deyişle devlet, taşınmazın
bedelinin eski malike ödenme tarihine kadar değerini kaybetmesini engelleyecek
güvenceleri öngörmek durumundadır (AYM, E.2019/93, K.2023/87, 4/5/2023, § 178; AYM,
E.2022/83, K.2023/69, 5/4/2023, § 19). 21. Nitekim Anayasa Mahkemesi k amulaştırma
bedelinin tespiti için açılan davanın dört ay içinde sonuçlandırılamaması
hâlinde, tespit edilen bedele bu sürenin bitiminden itibaren kanuni faiz
işletilmesini öngören düzenlemenin, gerçek karşılık anayasal ölçütünü
karşılamadığı gerekçesiyle iptaline karar vermiştir (AYM, E.2022/83, K.2023/69,
5/4/2023, §§ 20-26). 22. İtiraz konusu kural ise kamulaştırma bedelinin geç ödenmesinden
dolayı paranın değerinde oluşacak aşınmayı telafi edecek güvencelerden olmayıp
kamulaştırmaya konu taşınmazın değerinin hesaplanması yöntemine ilişkindir. 23. Açıklanan nedenlerle kural, Anayasa’nın 13., 35. ve 46. maddelerine
aykırı değildir. İtirazın reddi gerekir. Kuralın Anayasa’nın 2. maddesine de aykırı olduğu ileri
sürülmüş ise de bu bağlamda belirtilen hususların Anayasa’nın 13., 35. ve 46.
maddeleri yönünden yapılan değerlendirmeler kapsamında ele alınmış olması nedeniyle
Anayasa’nın 2. maddesi yönünden ayrıca bir inceleme yapılmasına gerek
görülmemiştir. Kuralın Anayasa’nın 10. maddesiyle ilgisi görülmemiştir. IV. HÜKÜM 4/11/1983 tarihli ve 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu’nun
3/11/2016 tarihli ve 6754 sayılı Kanun’un 39. maddesiyle değiştirilen 15.
maddesinin beşinci fıkrasının Anayasa’ya aykırı olmadığına ve itirazın REDDİNE 30/11/2023
tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü ARSLAN Başkanvekili Hasan Tahsin GÖKCAN Üye Engin YILDIRIM Üye Muammer TOPAL Üye M. Emin KUZ Üye Rıdvan GÜLEÇ Üye Yusuf Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin MENTEŞ Üye Basri BAĞCI Üye İrfan FİDAN Üye Kenan YAŞAR Üye Muhterem İNCE