ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2022/7 Karar Sayısı : 2022/79 Karar Tarihi : 21/6/2022 R.G. Tarih - Sayı : 1/7/2022
- 31883 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURANLAR: 1. Antalya 4. Asliye Hukuk Mahkemesi (E.2022/7) 2. Antalya 3. Asliye Hukuk Mahkemesi (E. 2022/16) İTİRAZLARIN KONUSU: 12/1/2011
tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 377. maddesinin (1)
numaralı fıkrasının bentlerini bağlayan
hükmünün “ …her hâlde iade talebine konu
olan hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıldır. ” bölümünün Anayasa’nın 36.
maddesine aykırılığı ileri sürülerek iptaline karar verilmesi talepleridir. OLAY: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin (AİHM) kesinleşen ihlal
kararı sebebiyle yargılamanın iadesinin talep edildiği davalarda itiraz konusu
kuralın Anayasa’ya aykırı olduğu kanısına varan Mahkemeler, iptali için
başvurmuştur. I. İPTALİ
İSTENEN VE İLGİLİ GÖRÜLEN KANUN
HÜKÜMLERİ A. İptali İstenen Kanun Hükmü Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 377. maddesi
şöyledir: “Süre MADDE 377- (1) Yargılamanın iadesi süresi; a) Mahkemenin kanuna uygun olarak teşekkül etmemiş
olduğunun öğrenildiği, b) 375 inci maddenin birinci fıkrasının (b) ve (c)
bentlerinde öngörülen hâllerde, kararın davalıya veya gerçek vekil veya
temsilciye tebliğ edildiği; alacaklı veya davalı yerine geçenlerin karardan
usulen haberdar olduğu, c) Yeni belgenin elde edildiği veya hilenin farkına
varıldığı, ç) 375 inci maddenin birinci fıkrasının (d), (e), (f) ve
(g) bentlerindeki hâllerde, ceza mahkûmiyetine ilişkin hükmün kesinleştiği veya
ceza kovuşturmasına başlanamadığı yahut soruşturmanın sonuçsuz kaldığı, d) Karara esas alınan ilamın bozularak kesin hüküm
şeklinde tamamen ortadan kalkmasından haberdar olunduğu, e) 375 inci maddenin birinci fıkrasının (i) bendinde yazılı
sebepten dolayı, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşmiş kararının tebliğ
edildiği, tarihten itibaren üç ay ve her hâlde iade talebine
konu olan hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıldır. (2) 375 inci maddenin birinci fıkrasının (ı) bendinde yazılan
sebepten dolayı yargılamanın yenilenmesi süresi ilama ilişkin zamanaşımı süresi
kadardır.” B. İlgili Görülen Kanun Hükmü Kanun’un 375. maddesinin ilgili kısmı şöyledir: “Yargılamanın iadesi sebepleri MADDE 375- (1) Aşağıdaki sebeplere dayanılarak
yargılamanın iadesi talep edilebilir: … i) Kararın, İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetleri Korumaya
Dair Sözleşmenin veya eki protokollerin ihlali suretiyle verildiğinin, Avrupa
İnsan Hakları Mahkemesinin kesinleşmiş kararıyla tespit edilmiş olması veya
karar aleyhine Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yapılan başvuru hakkında
dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyon sonucunda düşme kararı verilmesi. …” II. İLK İNCELEME A. E.2022/7 Sayılı Başvuru Yönünden 1. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN,
Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ,
Yıldız SEFERİNOĞLU, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN ve Kenan YAŞAR’ın katılımlarıyla 24/2/2022
tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle sınırlama sorunu
görüşülmüştür. 2. Anayasa’nın 152. ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun’un 40.
maddelerine göre bir davaya bakmakta olan mahkeme, bu dava sebebiyle
uygulanacak bir kanunun veya Cumhurbaşkanlığı kararnamesinin hükümlerini
Anayasa’ya aykırı görmesi hâlinde veya taraflardan birinin ileri sürdüğü
aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varması durumunda bu hükümlerin
iptalleri için Anayasa Mahkemesine başvurmaya yetkilidir. Ancak anılan maddeler
uyarınca bir mahkemenin Anayasa Mahkemesine başvurabilmesi için elinde
yöntemince açılmış ve mahkemenin görevine giren bir davanın bulunması, iptali
talep edilen kuralın da o davada uygulanacak olması gerekir. Uygulanacak kural
ise bakılmakta olan davanın değişik evrelerinde ortaya çıkan sorunların
çözümünde veya davayı sonuçlandırmada olumlu ya da olumsuz yönde etki yapacak
nitelikte bulunan kurallardır. 3. İtiraz yoluna başvuran Mahkeme, 6100 sayılı Kanun’un 377. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının bentlerini bağlayan hükmünün “ …her hâlde iade talebine konu olan hükmün
kesinleşmesinden itibaren on yıldır. ” bölümünün iptalini talep etmiştir.
İtiraz konusu kuralla yargılamanın iadesi süresinin her hâlde iade talebine konu olan hükmün kesinleşmesinden
itibaren on yıl olduğu öngörülmektedir. 4. Bakılmakta olan davanın konusu AİHM’in kesinleşen ihlal kararı sebebiyle yargılamanın
iadesi talebine ilişkindir. Kural ise,
yargılamanın iadesi sebeplerinden bakılmakta olan davanın konusu olan AİHM’in kesinleşen ihlal kararının varlığının yanı sıra
bakılmakta olan davada uygulanma imkânı olmayan diğer yargılamanın iadesi
sebepleri bakımından da geçerli, ortak kural niteliğindedir. Bu itibarla
bakılmakta olan davanın konusu gözetilerek kuralın esasına ilişkin incelemenin
anılan fıkranın (e) bendi yönünden yapılması gerekir. 5. Açıklanan nedenle 12/1/2011
tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 377. maddesinin (1)
numaralı fıkrasının bentlerini bağlayan hükmünün “… her hâlde iade talebine
konu olan hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıldır.” bölümünün esasının
incelenmesine, esasa ilişkin incelemenin anılan fıkranın (e) bendi yönünden
yapılmasına OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. B. E.2022/16 Sayılı Başvuru Yönünden 6. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü hükümleri uyarınca Zühtü
ARSLAN, Hasan Tahsin GÖKCAN, Kadir ÖZKAYA, Engin YILDIRIM, Hicabi DURSUN,
Muammer TOPAL, M. Emin KUZ, Rıdvan GÜLEÇ, Recai AKYEL, Yusuf Şevki HAKYEMEZ, Yıldız
SEFERİNOĞLU, Basri BAĞCI, İrfan FİDAN ve Kenan YAŞAR’ın katılımlarıyla
24/2/2022 tarihinde yapılan ilk inceleme toplantısında öncelikle sınırlama
sorunu görüşülmüştür. 7. E.2022/7 sayılı başvurunun ilk inceleme aşamasında
belirtilen gerekçeler bu başvuru yönünden de geçerlidir. 8. Açıklanan nedenle 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 377. maddesinin (1) numaralı fıkrasının
bentlerini bağlayan hükmünün “… her hâlde iade talebine konu olan hükmün
kesinleşmesinden itibaren on yıldır.” bölümünün esasının incelenmesine,
esasa ilişkin incelemenin anılan fıkranın (e) bendi yönünden yapılmasına
OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. III. BİRLEŞTİRME KARARI 9. 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri
Kanunu’nun 377. maddesinin (1) numaralı fıkrasının bentlerini bağlayan hükmünün
“… her hâlde iade talebine konu olan hükmün kesinleşmesinden itibaren on
yıldır. ” bölümünün iptaline karar verilmesi talebiyle yapılan itiraz
başvurusuna ilişkin E.2022/16 sayılı davanın aralarındaki hukuki irtibat
nedeniyle E.2022/7 sayılı dava ile BİRLEŞTİRİLMESİNE, esasının kapatılmasına,
esas incelemenin E.2022/7 sayılı dosya üzerinden yürütülmesine 24/2/2022
tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. IV. ESASIN İNCELENMESİ 10. Başvuru kararları ve ekleri, Raportör Ahmet CANPOLAT tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, itiraz konusu ve ilgili görülen kanun
hükümleri, dayanılan Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama
belgeleri okunup incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: A. Genel Açıklama 11. Kesin hüküm; mahkemelerce verilen, kanun yolları
izlenerek ya da izlenmesi gerekli görülmeyerek sonuçlanan, uyulması ve yerine
getirilmesi zorunlu, itirazı ve konusunun yeniden ele alınması kural olarak
mümkün olmayan kararları ifade etmektedir. Anlaşmazlıkların sürüp gitmesini
önleyerek kamu düzenine katkıda bulunma düşüncesine bağlanan kesin hüküm ilkesi, yürürlükteki kurallara göre çözümlenen bir konunun, o konunun
ilgilileri arasında yeniden incelenmesine engeldir. Değişik kanunlarda yer alan
bu hukuksal kurum, yargı alanında kararlılık sağlamak amacına bağlanmaktadır.
Biçimsel ve nesnel anlamda tanımları yapılan bu kurumun ögeleri; yargı
kararlarına tanınan bir nitelik olması, bu niteliğin kanunlarla tanınması ve yargı
kararına uyulması zorunluluğudur (AYM, E.1988/36, K.1989/24, 2/6/1989). 12. Kesin hükme saygı, uluslararası hukuk düzenine özgü
hukukun genel ilkelerinden biri olarak kabul görmektedir. Anayasa'nın 138.
maddesinin dördüncü fıkrasında düzenlenen yargı kararlarının geciktirilmeksizin
uygulanması yükümlülüğü, hukukun genel ilkelerinden biri olarak da kabul edilen
kesin hükme saygı ilkesinin de bir gereğidir ( Arman Mazman , B. No:
2013/1752, 26/6/2014, § 65). Ne var ki uyulması beklenen kesin hükmün de hukukun
temel esasları, hakkaniyet ve adalet ilkelerine aykırı verilmemiş olması
gerekir. Bu kapsamda bazı istisnai durumlarda kesin hükme müdahale edilmesine
hukuk sistemleri izin verebilir. Nitekim usul hukukunda sınırlı hâllerde
uygulanmak üzere buna yönelik bazı kurumlar (hükmün tavzihi, tashihi,
tamamlanması, yargılamanın iadesi, kanun yararına temyiz gibi) öngörülmüştür. 13. Kesin hükmün istisnalarından olan yargılamanın
iadesi, asıl yargılamanın sonucunda verilen hükmün kesinleşmesinden sonra
kanunda belirtilen sebeplerin bulunması hâlinde kararı veren mahkemece
yargılamanın tekrarlanarak yeniden karar verilmesini sağlayan bir yoldur. B. Anlam ve Kapsam 14. 6100 sayılı Kanun’un 374 ila 381. maddelerinde
yargılamanın iadesi kurumu düzenlemiştir. Anılan Kanun’un 375. maddesinin (1)
numaralı fıkrasında yargılamanın iadesi sebepleri sınırlı olarak sayılmıştır.
Bu bağlamda söz konusu fıkranın (i) bendinde kararın, İnsan Haklarını ve Ana
Hürriyetleri Korumaya Dair Sözleşme’nin (AİHS) veya eki protokollerin ihlali
suretiyle verildiğinin AİHM’in kesinleşmiş kararıyla tespit edilmiş olması veya
karar aleyhine AİHM’e yapılan başvuru hakkında dostane çözüm ya da tek taraflı
deklarasyon sonucunda düşme kararı verilmesi, yargılamanın iadesi sebepleri
arasında belirtilmiştir. 15. Kanun’un 377. maddesinde ise yargılamanın iadesi
süresi düzenlenmiştir. Yargılamanın iadesi süresi, sebeplerine göre farklı
başlangıç tarihlerine tabi tutulmuştur. Anılan maddenin (e) bendinde 375.
maddenin (1) numaralı fıkrasının (i) bendinde yazılı sebepten dolayı
yargılamanın iadesi süresinin AİHM’in kesinleşmiş kararının tebliğ edildiği
tarihten itibaren başlayacağı belirtilmiştir. 16. 377. maddenin (1) numaralı fıkrasının bentlerini
bağlayan hükmünde de yargılamanın iadesi süresinin, başlangıç tarihinden
itibaren üç ay ve her hâlde iade talebine konu olan hükmün kesinleşmesinden
itibaren on yıl olduğu hükme bağlanmıştır. Söz konusu bentleri bağlayan hükmün
“ …her hâlde iade talebine konu olan hükmün kesinleşmesinden itibaren on
yıldır. ” bölümü itiraz konusu kuralı oluşturmakta olup kural anılan
fıkranın (e) bendi yönünden incelenmiştir. Bu itibarla kural, yargılamanın
iadesine konu k ararın AİHS’in veya eki
protokollerin ihlali suretiyle verildiğinin AİHM’in kesinleşmiş kararıyla
tespit edilmiş olması veya karar aleyhine AİHM’e yapılan başvuru hakkında
dostane çözüm ya da tek taraflı deklarasyon sonucunda düşme kararı verilmesi
durumunda yargılamanın iadesi süresinin hiçbir şekilde iade talebine
konu olan hükmün kesinleşmesinden itibaren on yılı geçemeyeceğini
öngörmektedir. 17. AİHM kararlarının kesinleşmesi süreci ise AİHS’in 44.
maddesinde düzenlenmiştir. Anılan maddenin (1) numaralı fıkrasında Büyük
Dairenin kararlarının kesin olduğu, (2) numaralı fıkrasında ise tarafların davanın
Büyük Daireye gönderilmesini istemediklerini beyan etmeleri veya davanın Büyük
Daireye gönderilmesinin kararın verildiği tarihten itibaren üç ay içinde
istenilmemesi ya da Büyük Daire bünyesinde oluşturulan kurulun davanın Büyük
Daireye gönderilmesi talebini reddetmesi durumlarında daire kararlarının
kesinleşeceği hükme bağlanmıştır. C. İtirazların Gerekçeleri 18. Başvuru kararlarında özetle; AİHM’in ihlal kararı ile
yargılamanın iadesini gerektiren diğer sebeplerin birbirinden ayrılması
gerektiği, diğer sebeplerin ilgilileri tarafından bilinmese de esasen yargılama
sırasında mevcut olduğu, AİHM’in ihlal kararında ise yargılamanın iadesi
sebebinin sonradan gerçekleştiği, henüz var olmayan ve gelecekte var olması
ihtimali bulunan bir olgunun her hâlükârda on yıllık süreye tabi tutulmasının
adil yargılanma hakkıyla bağdaşmadığı belirtilerek kuralın Anayasa’nın 36.
maddesine aykırı olduğu ileri sürülmüştür. Ç. Anayasa’ya Aykırılık Sorunu 19. 6 216 sayılı Kanun’un
43. maddesi uyarınca kural, ilgisi nedeniyle Anayasa’nın 40. maddesi
yönünden incelenmiştir. 20. Anayasa’nın 40. maddesinde Anayasa ile tanınmış hak
ve özgürlükleri ihlal edilen herkesin yetkili makama geciktirilmeden başvurma
imkânının sağlanmasını isteme hakkı (etkili başvuru hakkı) güvence altına
alınmaktadır. 21. Etkili başvuru hakkı; anayasal bir hakkının ihlal
edildiğini ileri süren herkese hakkın niteliğine uygun olarak iddialarını
inceletebileceği makul, erişilebilir, etkili, ihlalin gerçekleşmesini veya
sürmesini engellemeye ya da sonuçlarını ortadan kaldırmaya elverişli idari ve
yargısal yollara başvuruda bulunabilme imkânının sağlanmasını güvence altına
almaktadır (AYM; E.2018/74, K.2019/92, 24/12/2019, §§ 30, 31; E.2018/75,
K.2021/61, 22/9/2021 §§ 119, 120). 22. Temel hak ve özgürlüklerin korunması ve
geliştirilmesi amacıyla 4/11/1950 tarihinde imzalanan AİHS, 10/3/1954 tarihli
ve 6366 sayılı İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetleri Koruma Sözleşmesi ve Buna Ek
Protokolün Tasdiki Hakkında Kanun'la Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından
onaylanmış ve onay belgesinin 18/5/1954 tarihinde Avrupa Konseyi Genel
Sekreterine tevdi edilmesiyle Türkiye açısından yürürlüğe girmiştir. Bakanlar
Kurulunun 22/1/1987 tarihli ve 87/11439 sayılı kararı ile Avrupa İnsan Hakları
Komisyonuna bireysel başvuru hakkı 25/9/1989 tarihli ve 89/14563 sayılı kararı
ile de AİHM'in zorunlu yargı yetkisi tanınmıştır. Böylece Türkiye, AİHS'te bulunan
temel hak ve özgürlükleri güvence altına alma yükümlülüğünü kabul etmiş ve
yargı yetkisi içinde bulunan tüm bireylere, hukuken bağlayıcı nitelikte ihlal
kararı verebilecek bir uluslararası mahkemeye başvuru yapabilme hakkı
tanımıştır. 23. AİHS ile güvence altına alınan temel hak ve
özgürlüklerin etkili bir şekilde korunması, AİHM tarafından verilen ihlal
kararlarının iç hukukta gereği gibi yerine getirilmesi ile mümkündür. AİHM tarafından hak ihlaline karar verildiği durumda
ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması, diğer bir ifadeyle giderimin sağlanması, giderimin de kural olarak ihlal öncesi hâle döndürme şeklinde olması gerekir. Eski hâle döndürmenin araçlarından biri de yeniden
yargılama yapılmasıdır. 24. Bu itibarla 6100 sayılı Kanun uyarınca temel hak ve
özgürlüklerin etkili bir şekilde korunabilmesi amacıyla AİHM tarafından
verilmiş ihlal kararı yargılamanın iadesi sebebi olarak kabul edilmiştir.
Anılan Kanun’un itiraz konusu kuralın da yer aldığı 377. maddesinde, AİHM’in kesinleşmiş
ihlal kararı sebebiyle yargılamanın iadesi başvurusunun anılan kararın tebliğ
edildiği tarihten itibaren üç ay ve her hâlde iade talebine konu olan hükmün
kesinleşmesinden itibaren on yıl içinde yapılması gerektiği hükme bağlanmıştır.
Başka bir ifadeyle yargılamanın iadesi için üç ay (kısa süre) ve on yıl (azami
süre) olmak üzere iki tür süre öngörülmüştür. 25. AİHM tarafından
verilen ihlal kararlarının iç hukukta gereği gibi yerine getirilmesi amacıyla
öngörülen yargılamanın iadesi yoluna ilişkin başvuru süresinin, bu yolu
işlevsiz kılacak nitelikte olmaması gerekir. Bu
itibarla AİHM’in kesinleşmiş ihlal kararı sebebiyle yargılamanın iadesi
başvurusunun yapılabilmesi için itiraz konusu kuralla öngörülen sürenin bu yolu
işlevsiz kılıp kılmadığının değerlendirilmesi gerekmektedir. 26. Kesin hükmün
istisnalarından olan yargılamanın iadesi yoluyla toplumun adalete olan güvenini
sarsacak ağır yargılama hatalarının giderilmesi amaçlansa da bu yola
başvurmanın süre koşuluna bağlanması bu yolun istisnai niteliğinin gereği
olarak görülebilir. Bu sebeple özellikle her
iki tarafın birey olduğu uyuşmazlıklarda, kesin hükme saygı ilkesi gereğince
yargılamanın iadesinin azami süre şartına bağlanmasına ihtiyaç duyulabilir. 27. Bununla birlikte temel hak ve özgürlüklerin ihlal
edildiğine ilişkin iddiaların ileri sürülebileceği bir başvuru yolunun
mevzuatta öngörülmesi yeterli değildir. Söz konusu başvuru yolunun aynı zamanda
uygulamada da etkili olması diğer bir ifadeyle başarı şansı sunması gerekir. 28. İtiraz konusu kuralda ise on yıllık azami sürenin
iade talebine konu hükmün kesinleşmesi tarihinden itibaren başlayacağının öngörülmesi,
AİHM’den önce Anayasa Mahkemesine bireysel başvuruda bulunma şartı ve AİHM’in
artan iş yükü gibi ilgililerin kendilerinden kaynaklanmayan sebeplerle bu
sürenin aşılması durumunda bu yolun işlevsiz hâle gelmesine neden olabilecek
niteliktedir. 29. Bu itibarla kuralla öngörülen azami sürenin
yargılamanın iadesi yoluna başvurmayı işlevsiz hâle getirebileceği sonucuna
ulaşılmıştır. 30. Açıklanan nedenlerle kural Anayasa’nın 40. maddesine
aykırıdır. İptali gerekir. Kural Anayasa’nın 40. maddesine aykırı görülerek iptal
edildiğinden Anayasa’nın 36. maddesi yönünden ayrıca incelenmemiştir. V. HÜKÜM 12/1/2011 tarihli ve
6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 377. maddesinin (1) numaralı
fıkrasının bentlerini bağlayan hükmünün “… her hâlde iade talebine konu olan
hükmün kesinleşmesinden itibaren on yıldır.” bölümünün anılan fıkranın (e)
bendi yönünden A nayasa’ya aykırı olduğuna ve
İPTALİNE 21/6/2022 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Zühtü
  ARSLAN Başkanvekili Hasan
  Tahsin GÖKCAN Başkanvekili Kadir
  ÖZKAYA Üye Engin
  YILDIRIM Üye Hicabi
  DURSUN Üye Muammer TOPAL Üye M.
  Emin KUZ Üye Rıdvan
  GÜLEÇ Üye Recai
  AKYEL Üye Yusuf
  Şevki HAKYEMEZ Üye Yıldız
  SEFERİNOĞLU Üye Selahaddin
  MENTEŞ Üye Basri
  BAĞCI Üye İrfan
  FİDAN Üye Kenan
  YAŞAR