ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1977/104 Karar Sayısı : 1977/98 Karar Günü : 22.9.1977 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN MAHKEME: Siverek
Tapulama Hâkimliği (Dosya Esas No: 1976/250). İTİRAZIN KONUSU: 25.6.1973 günlü, 1757
sayılı Toprak ve Tarım Reformu Kanunu’nun 36. maddesinin üçüncü fıkrasında yer alan
“Kamulaştırma karşılığı, taşınmaz malın bulunduğu yerin Toprak ve Tarım Reformu
bölgesi ilân edilmesinden önce sahibinin bildirdiği emlâk vergisi değerini
geçemez. Karşılık Takdir Komisyonunca saptanan karşılık bu değerden yüksek ise,
kamulaştırma karşılığı bu değere indirilir.” kuralının Anayasaya aykırı olduğu
ileri sürülerek iptali istenmiştir. I. OLAY: Bölgede Toprak ve Tarım Reformu Kanununun uygulanması dolayısıyle
taşınmazları kamulaştırılan davacı, vergi beyannamesinde bildirilen değerin
kamulaştırma bedeli olarak kendisine ödenmek istendiğini, oysa kamulaştırma
günündeki gerçek değerin daha yüksek olduğunu ileri sürmüş ve aradaki farkın
ödenmesini dava etmiştir. Davalı idare 1757 sayılı Toprak ve Tarım Reformu
Kanununun 36. maddesindeki hükme göre işlem yapıldığını açıklaması üzerine,
davacı duruşmada bu hükmün Anayasaya aykırı olduğunu öne sürmüş, Mahkeme 36.
maddenin üçüncü fıkrasında yeralan kuralın anayasanın 11., 12., 36. ve 2.
maddelerine aykırı olduğu kanısıyla iptali için Anayasa Mahkemesine
başvurmuştur. II. İTİRAZIN GEREKÇESİ ÖZETİ: Anayasa Mahkemesi, Anayasanın 38. maddesinin ikinci ve üçüncü
fıkralarını iptal etmiş ve bu karar yayımlanmıştır. Bu durumda kamulaştırma
için aynı ilkeleri öngören 1757 sayılı toprak ve Tarım Reformu Kanununun 36.
maddesinin üçüncü fıkrası hükmü anayasal dayanaktan yoksun bulunmaktadır. Bu
hüküm mülkiyet hakkının özünü zedelemekte ve emlâk beyannamesi verenlerle
vermeyenler arasında eşitsizlik yaratmakta olduğundan Anayasanın 11., 12., 36.
ve 2. maddelerine aykırılığı nedeniyle iptal edilmelidir. III. METİNLER: 1- 25.6.1973 günlü, 1757 sayılı Toprak ve Tarım Reformu Kanununun
36. maddesinin itiraz konusu üçüncü fıkrası şöyledir: “Kamulaştırma karşılığı, taşınmaz malın bulunduğu yerin toprak ve
tarım reformu bölgesi ilân edilmesinden önce sahibinin bildirdiği Emlâk Vergisi
değerini geçemez. Karşılık Takdir Komisyonunca saptanan karşılık bu değerden
yüksek ise kamulaştırma karşılığı bu değere indirilir.” 2- Dayanılan Anayasa kuralları: Madde 2.- Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına ve Başlangıçta
belirtilen temel ilkelere dayanan, millî, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk
devletidir. Madde 11.- Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve milletiyle
bütünlüğünün, Cumhuriyetin, millî güvenliğin, kamu düzeninin, kamu yararının,
genel ahlâkın ve genel sağlığın korunması amacı ile veya Anayasanın diğer
maddelerinde gösterilen özel sebeplerle, Anayasanın sözü ve ruhuna uygun
olarak, ancak kanunla sınırlanabilir. Kanun, temel hak ve hürriyetlerin özüne dokunamaz. Bu Anayasada yer alan hak ve hürriyetlerden hiçbirisi, insan hak
ve hürriyetlerini veya Türk Devletinin ülkesi ve milletiyle bölünmez
bütünlüğünü veya dil, ırk, sınıf, din ve mezhep ayırımına dayanarak,
nitelikleri Anayasada belirtilen Cumhuriyeti ortadan kaldırmak kastı ile
kullanılamaz. Bu hükümlere aykırı eylem ve davranışların cezası kanunda
gösterilir. Madde 12.- Herkes, dil, ırk, cinsiyet, siyasî düşünce, felsefî
inanç, din ve mezhep ayırımı gözetilmeksizin, kanun önünde eşittir. Hiçbir kişiye, aileye, zümreye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz. Madde 36.- Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı olamaz. IV. İLK İNCELEME: Anayasa Mahkemesinin, İçtüzüğün 15. maddesi uyarınca yaptığı ilk
inceleme toplantısında aşağıda açıklanan konular üzerinde durulmuştur. 1-25.6.1973 günlü, 1757 sayılı Toprak ve Tarım Reformu Kanunu daha
önce başka bir dava dolayısıyle Anayasa Mahkemesince incelenmiş ve 19.10.1976
günlü, esas 1973/42, Karar 1976/48 sayılı kararla bu kanunun tümünün biçim
yönünden iptaline karar verilmiştir. İtiraz yoluna başvuran mahkemenin iptalini
istediği hüküm, bu kanunun 36. maddesinin üçüncü fıkrasında yeralmaktadır. Bu
duruma göre, aynı kanunun belirli bir maddesindeki hükmün yeniden ele alınıp
incelenmesine ve bir karar verilmesine yer yoktur. 2- Anayasanın 152. maddesinin dördüncü fıkrasının uygulanabilmesi
koşullarının olayda gerçekleşip gerçekleşmediği yolunda bir inceleme yapılması
konusu üzerinde de durulmuştur. İtiraz konusu işde böyle bir incelemeye olanak
yoktur. Gerçi, 1757 sayılı Yasanın tümü iptal edilmiştir. Ancak karar
gereğince, iptal hükmü, yayınlandığı günden başlayarak bir yıl sonra yürürlüğe
girecektir. Yani, bu süre içinde, 1757 sayılı Yasa, yürürlükte olan bir kanunun
hukuksal etki ve sonuçlarını taşımaktadır. Öteyandan Anayasanın 152. maddesinin
son fıkrası uyarınca, Anayasa Mahkemesi kararları, gerçek ve tüzel kişileri,
yürütme ve yargı organlarını, bu arada Anayasa Mahkemesini de bağlamaktadır.
Böyle olunca sözü geçen iptal kararının bağlayıcı niteliğini, belirli bir olay
için bile olsa, öngörülen süreden önce ortadan kaldırma olasılığını içerin bir
incelemeye girişilmesine olanak yoktur. Bu nedenlerle Anayasanın 152.
maddesinin dördüncü fıkrasında yeralan hükmün böyle bir incelemeye elverişli
olmadığı sonucuna varılmıştır. Ahmet H.Boyacıoğlu bu görüşe katılmamıştır. V. SONUÇ: Anayasa Mahkemesinin 19.10.1976 günlü, Esas: 1973/42, Karar:
1976/48 sayılı karariyle, 25.6.1973 günlü, 1757 sayılı Toprak ve Tarım Reformu
Kanununun tümü biçim yönünden iptal edilmiş ve bu karar 10.5.1977 günlü, 15933
sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmış bulunduğundan itiraz konusu iş hakkında
yeniden karar verilmesine yer olmadığına Ahmet H. Boyacıoğlu’nun (Anayasanın
152. maddesinin dördüncü fıkrasında yazılı hükmün, olayda uygulanması
koşullarının bulunup bulunmadığının incelenmesi gerektiği) yolundaki karşıoyuyla
ve oyçokluğuyla, 22.9.1977 gününde oybirliğiyle verildi. Başkan Kâni VRANA Başkanvekili Şevket MÜFTÜGİL Üye Ziya ÖNEL Üye Abdullah ÜNER Üye Ahmet KOÇAK Üye Şekip ÇOPUROĞLU Üye Fahrettin ULUÇ Üye Muhittin GÜRÜN Üye Lûtfi ÖMERBAŞ Üye Ahmet ERDOĞDU Üye Hasan GÜRSEL Üye Ahmet Salih ÇEBİ Üye Adil ESMER Üye Nihat O.
  AKÇAKAYALIOĞLU Üye Ahmet H.
  BOYACIOĞLU Karşıoy yazısı
  eklidir. KARŞIOY YAZISI I- 1757 sayılı Toprak ve Tarım Reformu Kanununun tümünün biçim
açısından iptaline bir siyasi parti tarafından açılan dava sonucunda karar
verilmiştir. Anayasa Mahkemesinin 19.10.1976 günlü, E.1973/42, K.1976/48 sayılı
Kararı 10.5.1977 günlü, 15933 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmış ve Anayasa
Mahkemesince de iptal hükmünün kararın yayımlandığı günden bir yıl sonra
yürürlüğe girmesi saptanmıştır. İtiraz yoluna başvuran mahkeme, bakmakta olduğu
bu davada uygulama durumunda bulunduğu sözü geçen yasanın 36. maddesinin
esastan Anayasaya aykırı olduğu savını öne sürmüştür. II- Anayasa Mahkemesince biçim yönünden iptaline karar verilen bir
yasanın, esası bakımından ve tekrar Anayasaya uygunluk denetiminden
geçirilmesine olanak yoktur. Bununla birlikte iptal kararı doğrudan doğruya
açılan bir iptal davası üzerine tesis olunmuş ve iptal hükmünün yürürlüğe
gireceği gün Anayasa Mahkemesince ayrıca saptanmıştır. Böylece yürürlükte kalan
bu yasanın bir hükmünün o davada uygulanma durumunda bulunduğu ve Anayasa’ya
aykırı olduğu mahkemece öne sürülmüştür. III- Anayasa’nın 152. maddesinde iptal kararları için öngörülen
ana ilke, bu kararlardan herkesin yararlanması, yani Anayasaya aykırı hükmün
bütünü ile herkes bakımından yürürlükten kalkmasıdır. Bununla beraber Anayasa,
Anayasa Mahkemesine yalnız mahkemelerden gelen Anayasaya aykırılık iddiaları
üzerine verdiği hükümlerin olayla sınırlı ve yalnız tarafları bağlayıcı
olacağına da karar verme yetkisini tanımakla yetinmiş ve bu yetkinin
kullanılması yönünden izlenmesi gereken yön ve yöntemi açıklamamış ve keza 44
sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkındaki Kanunda da
böyle bir kuralın yer almamış olması, Anayasa Mahkemesinin itiraz yolu ile
yapılan başvurmada olayla sınırlı ve yalnız tarafları bağlayıcı olarak karar
verme yetkisinin kullanılmasını gerektiren koşulların bulunup bulunmadığının
incelenmesini sorumlu hale getirir. Bu koşulların gerçekleşip gerçekleşmediği
incelenmeksizin, iptal kararı karşısında yeniden karar ittihazına yer olmadığı
biçiminde alınan kararın, Anayasanın 31. maddesinin son fıkrasında yer alan
“Hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz”
yolundaki kurala ters düşeceği tabiidir. SONUÇ: Anayasa Mahkemesinin önüne getirilen bu işde, Anayasanın 152.
maddesinde açıklanan “olayla sınırlı ve yalnız tarafları bağlayıcı karar verme”,
yetkisinin uygulanıp uygulanamıyacağı, yetkiyi kullanma koşullarının oluşup
oluşmadığı inceleme konusu yapılmaksızın, iptal kararı karşısında karar vermeye
yerolmadığı yolundaki çokluk görüşüne karşıyım. Üye Ahmet H.
  BOYACIOĞLU