ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1981/2 Karar Sayısı : 1981/21 Karar Günü : 5/5/1981 Resmi Gazete tarih/sayı : 22.9.1981/17466 İTİRAZ
YOLUNA BAŞVURAN : Ankara 1. İş Mahkemesi. İTİRAZIN
KONUSU: 2/9/1971 günlü, 1479 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar ve Diğer
Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Kanunu'na, 19/4/1979 günlü, 2229
sayılı Yasanın 33. maddesiyle eklenen Ek 2. maddenin son fıkrasında yer alan
" Ancak eski basamakta geçen süreler yeni intibak ettirilen basamakta
geçmiş süreler olarak değerlendirilemez" biçimindeki hükmün, Anayasa'nın
2. ve 48. maddelerine aykırılığı öne sürülerek iptaline karar verilmesi
istemidir. I -
OLAY Bağ
- Kur sigortalısı olan davacı, 16/11/1979 gününde emekliliğini istemiş,
kendisine, 2229 sayılı Yasa gereğince yeni basamak ve aylıkların uygulamaya
konulduğu 1/7/1979 gününden itibaren 11. basamakta bir yıl süreyle prim
ödememiş olduğu için, bir aşağı basamak olan 10. basamaktan aylık bağlanmıştır. Davacı,
2229 sayılı Yasa'nın yürürlüğe girmesinden önce 11. basamakta bir yıl süreyle
prim ödemek suretiyle Yasada öngörülen süreyi doldurmuş bulunduğunu ileri
sürerek, kendisine 11. basamaktan aylık bağlanmasının hüküm altına alınması
istemiyle dava açmıştır. Bu
dava üzerine, durumu inceleyen Mahkeme, davacıya 11. dereceden aylık
bağlanmasını engelleyen ve yukarda sözü edilen Ek 2. maddenin son fıkrası
hükmünü Anayasa'ya aykırı görmüş ve sözü geçen hükmün iptali için kendiliğinden
Anayasa Mahkemesi'ne başvurmuştur. III
- METİNLER : 1 -
İtiraz konusu Yasa hükmü : 2/9/1971
günlü, 1479 sayılı " Esnaf ve Sanatkârlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar
Sosyal Sigortalar Kurumu Kanunu" na 19/ 4/1979 günlü, 2229 sayılı Yasa ile
eklenen Ek 2. maddenin itiraz konusu son fıkrası hükmü şöyledir : "
Ancak, eski basamakta geçen süreler yeni basamakta geçmiş süreler olarak
değerlendirilemez." 2 -
Dayanılan Anayasa kuralları : "
Madde 2 - Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarına ve Başlangıçta belirtilen temel
ilkelere dayanan, millî, demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk devletidir." "
Madde 48 - Herkes, sosyal güvenlik haklarına sahiptir. Bu hakkı sağlamak için
sosyal sigortalar ve sosyal yardım teşkilâtı kurmak ve kurdurmak Devletin
ödevlerindendir." IV -
İLK İNCELEME : Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğü'nün 15. maddesi uyarınca, Şevket Müftügil, Ahmet H.
Boyacıoğlu, Muammer Yazar, Ahmet Zeyneloğlu, Adil Esmer, Hakkı Müderrisoğlu,
Nihat O. Akçakayalıoğlu, Nahit Saçlıoğlu, Hüseyin Karamüstantikoğlu, Kenan
Terzioğlu, Orhan Onar, Necdet Darıcıoğlu, İhsan N. Tanyıldız, Yılmaz
Aliefendioğlu ve Yekta Güngör Özden'in katılmaları ile 10/2/1981 gününde
yapılan ilk inceleme toplantısında: " Dosyada eksiklik bulunmadığından
işin esasının incelenmesine" oybirliği ile karar verilmiştir. V-
ESASIN İNCELENMESİ: İşin
esasına ilişkin rapor, mahkemenin gerekçeli kararı ve ekleri, itiraz konusu
yasa hükümleri ve Anayasa'ya aykırılık savına dayanak tutulan Anayasa
kuralları; bunlarla ilgili yasama belgeleri ve öteki metinler okunduktan sonra
gereği görüşülüp düşünüldü : 1479
sayılı Bağ - Kur Yasası'na 2229 sayılı Yasa ile eklenen Ek 2. maddenin itiraz
konusu olan son fıkrası 6/3/1981 günlü, 2423 sayılı Yasanın 6. maddesiyle
yürürlükten kaldırılmıştır. 1479
sayılı Yasaya, 2423 sayılı Yasayla, eklenen Ek Geçici 9. madde, bağlanmış ve
bağlanacak olan malûllük, yaşlılık ve ölüm sigortası aylıklarının hesabında,
1/3/1981'den 31/12/1982' ye kadar esas alınacak basamak değerlerini göstermiş;
ancak, bu basamaklar üzerinden hesabedilecek aylıkları 1/3/1981 tarihinden itibaren
geçerli sayarak, daha geriye doğru bir basamak düzeltilmesini öngörmemiştir. İtiraz
konusu Ek 2. maddenin son fıkrası, davacının emekli olduğu tarihte hakkında
alınan idari karara dayanaklık etmiş ve bu nedenle de 6/3/1981 günlü, 2423
sayılı Yasayla yürürlükten kaldırılmış olmasına karşın, görülmekte olan davada
uygulama durumunu sürdürmüş bulunmaktadır. Bağ
- Kur Yasası'nın 2229 sayılı Yasayla değiştirilen 36. maddesine göre, yaşlılık
aylığı bağlanmasına hak kazanan sigortalıya, bulunduğu gelir basamağında en az
bir yıl prim ödemişse o basamak üzerinden, bulunduğu gelir basamağında bir yıl
prim ödememişse bir önceki basamak üzerinden aylık bağlanmaktadır. 2229
sayılı Yasa ile 50. maddedeki basamakların değerlerinde artışlar yapılmıştır.
Ek 2. maddede, sigortalıların bulundukları gelir basamağına intibak
ettirilecekleri, ancak eski basamakta geçen sürelerin yeni intibak ettirilen
basamakta geçmiş süreler olarak değerlendirilemeyeceği belirtilmiştir. Herhangi
bir sigortalının intibaktan önce bulunduğu eski basamakta prim ödediği süreler
yeni basamakta değerlendirilemeyeceğine göre, bu sigortalının bulunduğu
basamağın yükseltilmiş yeni değeri üzerinden bir yıl süreyle prim ödemedikçe, o
basamaktan emekli olma hakkı doğmayacaktır. Bağ - Kur sigortalısı olan davacı,
emekli işleminin yapıldığı tarihte bulunduğu 11. basamağın 2229 sayılı Yasa ile
yükseltilmiş olan yeni değeri üzerinden bir yıl süreyle prim ödememiş olduğundan,
kendisine 10. basamak üzerinden aylık bağlanmıştır. l -
Anayasa'nın 2. maddesindeki hukuk devleti ilkesi yönünden inceleme : İtiraz
eden mahkeme, davacının evvelce 11. basamakta prim ödeyerek geçirdiği süreleri
değerlendirmeyen yasa kuralının, kazanılmış hakları çiğnediğini ve bu yüzden
Anayasa'nın 2. maddesindeki hukuk devleti ilkesine ters düştüğünü ileri
sürmektedir. Bu
savın doğru olup olmadığının anlaşılabilmesi için, davacının, 2229 sayılı
Yasanın yürürlüğe girmesinden önce kazanılmış hakkının ne olduğunun
araştırılması gerekir. Davacı,
2229 sayılı Yasanın yürürlüğe girdiği 4/5/1979 tarihinden önce 11. basamağın
eski değeri olan 3750 lira üzerinden bir yıl süreyle prim ödemiştir. 2229
sayılı Yasa yürürlüğe konulmasaydı, kendisine 1479 sayılı Yasanın ilgili
hükümleri gereğince 11. basamağın eski değeri olan 3750 liranın % 75'i oranında
yaşlılık aylığı bağlanacak ve ilgili 3750 X 0,75 = 2.812,50 lira aylık
alacaktı. Davacı,
11. basamağın yükseltilmiş yeni değeri (8.400) lira üzerinden bir yıl süreyle
prim ödememiş olduğu için, kendisine, Bağ - Kur Yasası'nın 36. maddesi
gereğince, bir alt basamak olan 10. basamağın yeni değeri üzerinden 7.400 X
0,75 = 5.550 lira aylık bağlanmıştır. Her
ne kadar, davacıya, eski hükümlere göre bir yıl süreyle primini ödemiş olduğu
11. basamaktan değil de, bir aşağı basamak olan 10. basamaktan yaşlılık aylığı
bağlanması haksızlık gibi görünmekte ise de, önemli olan yaşlılık aylığı
bağlanan basamağın derecesi değil, bağlanacak aylığın tutarıdır. Davacının
eski hükümlere göre alabileceği yaşlılık aylığı (2.812,50 lira) yeni yasayla
bir katına yakın artırılmış bulunduğundan, kendisinin kazanılmış hakkı ihlal
edilmemiş, tersine, eski yasaya göre kazanılmış hakkının üstünde bir hakka
sahip olması sağlanmıştır. Bu
duruma göre, itiraz konusu yasa kuralının kazanılmış hakları çiğnediği ve bu
yüzden Anayasa'nın 2. maddesindeki hukuk devleti ilkesine aykırı olduğu savı
yerinde değildir. Söz konusu kuralın Anayasa'nın 2. maddesine aykırı bir yönü
yoktur. 2 -
Anayasa'nın 48. maddesi yönünden inceleme : Anayasa'nın
48. madesinde, herkesin sosyal güvenlik hakkına sahip olduğu bu hakkı sağlamak
için sosyal sigortalar ve sosyal yardım teşkilâtı kurmak ve kurdurmanın
Devletin ödevlerinden bulunduğu belirtilmiştir. Bağ
- Kur, sosyal sigorta esaslarına uygun olarak kurulmuş bir örgüttür. Sosyal
sigortanın da en belirgin özelliklerinden biri, kapsamına giren kesimin sosyal
güvenliğini, sadece Devletten yapılan yardımla veya işverenden kesilen
karşılıklarla değil, aynı zamanda sigortalılardan alınan primlerle de
sağlamasıdır. Bağ
- Kur, T. C. Emekli Sandığı ve Sosyal Sigortalar Kurumu gibi benzeri
kuruluşlardan farklı olarak, bir işveren kesiminin katkısı olmadan, sadece,
sigortalıların serbestçe seçtikleri basamak üzerinden, belli bir oranda
ödedikleri giriş kesenekleri ve primlerle finanse edilmektedir. Gerçi,
1479 sayılı Yasanın, kurumun gelirlerini gösteren 15. maddesinin (e) bendinde
" gerekli hallerde genel bütçeden yapılacak yardımlar" dan söz
edilmekte ise de, bunu, kurumun görevini yerine getirmesini engelleyecek bir
durumla karşılaşması halinde Devletin yükümlülüğünü belli eden bir hüküm olarak
anlamak gerekir. Sözü geçen bendin başında yer alan " gerekli
hallerde" deyimi de bu görüşü doğrulamaktadır. Bağ
- Kur sigorta sisteminde, bu sisteme bağlı olan sigortalıların sosyal
güvenliğini sağlayan yine bu sigortalıların kendisidir. Devletin, bu sosyal
güvenlikle ilgili haklar ve yükümlülükler bakımından sigortalılar arasında
eşitlik ve denge sağlanmasına, sigortalılara bir takım ödemeler yapılıp, haklar
verilirken, bunlardan alınmış olan prim miktarlarının göz önünde tutulmasına
özen göstermesi gerekir. Davacının
kendisine yaşlılık aylığı bağlanmasına esas tutulmasını istediği 11. basamağın
yeni değeri 8.400 lira, bu değer üzerinden ödenmesi gereken bir yıllık primin
tutarı ise 8.400X0,15X12 = 15.120 liradır. Oysa davacı, bu basamağın eski
değeri ve eski prim oranı üzerinden, bir yılda 3.750 X 0,13 X 12 = 5.850 lira
ödemiştir. Davacıya yaşlılık aylığı bağlanmasına esas tutulan bir aşağı
basamağın (10. basamağın) bir yıllık prim tutarı (13.320) lira bile, kendisinin
bir yılda fiilen ödediği prim miktarının iki katının üstündedir. Davacının,
primini ödemediği daha yüksek bir değer üzerinden yaşlılık aylığı bağlanmasını
istemesi, sosyal sigorta esasları ile bağdaşmamakta, aynı sisteme bağlı
sigortalılar arasında gözetilmesi gereken eşitlik ilkesine de aykırı
düşmektedir. Anayasa'nın 48. maddesiyle güdülen amaç, bir grup sigortalıya,
başka sigortalıların ödediği veya ödeyeceği primlerden finanse edilmek üzere,
çıkar sağlanması değildir. Bu
bakımdan, Bağ - Kur Yasası'na 2229 sayılı Yasa ile eklenen Ek 2. maddenin son
fıkrasında yer alan ve eski basamakta geçen sürelerin yeni basamakta geçmiş
süreler olarak değerlendirilmesine engel olan hükmün, Anayasa'nın 48. ve öteki
maddelerine de aykırı bir yönü yoktur. Muammer
Turan ve Yılmaz Aliefendioğlu bu görüşlere katılmamışlardır. VI -
SONUÇ : 2/9/1971
günlü, 1479 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar Sosyal
Sigortalar Kurumu (Bağ - Kur) Kanunu'nun Bazı Maddelerinin Değiştirilmesine,
Bazı Maddelerinin Kaldırılmasına ve Bu Kanuna Ek ve Ek Geçici Maddeler
Eklenmesine İlişkin 19/4/1979 günlü, 2229 sayılı Yasanın Ek 2. maddenin son
fıkrasında " Ancak, eski basamakta geçen süreler yeni intibak ettirilen
basamakta geçmiş süreler olarak değerlendirilmez" biçiminde yer alan
hükmün Anayasaya aykırı olmadığına ve itirazın reddine, Muammer Turan ve Yılmaz
Aliefendioğlu'nun karşıoylarıyla ve oyçokluğuyla, 5/5/1981
gününde karar verildi. Başkan Şevket Müftügil Başkanvekili Ahmet H. Boyacıoğlu Üye Ahmet Salih Çebi Üye Muammer Yazar Üye Ahmet Zeyneloğlu Üye Hakkı Müderrisoğlu Üye Nihat O. Akçakayalıoğlu Üye Nahit Saçlıoğlu Üye Hüseyin Karamüstantikoğlu Üye Kenan Terzioğlu Üye Muammer Turan Üye Mehmet Çınarlı Üye Necdet Darıcıoğlu Üye Yılmaz Efendioğlu Üye Yekta Güngör Özden KARŞIOY
YAZISI İtirazcı
Mahkeme, davacı sigortalıya bağlanacak yaşlılık aylığının hesaplanmasında eski
basamakta prim ödediği sürenin hesaba katılmasını engelleyen 2/9/1971 günlü,
1479 sayılı Bağ - Kur Yasası'na 19/4/1979 günlü, 2229 sayılı Yasayla eklenen Ek
2. maddenin son fıkrasındaki "Ancak eski basamakta geçen süreler yeni
intibak ettirilen basamakta geçmiş süreler olarak değerlendirilemez."
biçimindeki hükmün Anayasaya aykırı olduğunu ileri sürmektedir. Anayasa'nın
48. maddesindeki " Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Bu hakkı
sağlamak için sosyal sigortalar ve sosyal yardım teşkilâtı kurmak ve kurdurmak
Devletin ödevlerindendir." denmektedir. Bağ - Kur Yasası'nın 1. maddesinde
ise, bu kanunda yazılı sosyal güvenlik hükümlerini sağlamak üzere esnaf ve sanatkârlar
ve öteki bağımsız çalışanlar için Sosyal Sigortalar Kurumu kurulduğunu
belirtmektedir. Esnaf
ve sanatkârlar ve öteki bağımsız çalışanlar için kurulan ve dayanağını
Anayasa'dan alan ve yasayla düzenlenen sosyal güvenlik sistemini, ödenen prime
göre maddî olanak sağlayan ticarî amaçlı sigorta şirketlerinin sigortacılık
anlayışıyla ele almamak gerekir. Bağ - Kur Yasasıyla sağlanan güvenlik sistemi,
memurlar için T. C. Emekli Sandığı'nca, işçiler için Sosyal Sigorta Kurumu'nca
sağlanan sosyal güvenlik sistemlerinden esasta ayrı değildir. Anayasal temele
ve yasaya dayalı bir sosyal güvenlik sigortasında amaç, kişilere ödedikleri
prim karşılığı maaş bağlamaktan çok, günün ekonomik koşullarına göre değişen
emeklilik göstergeleri üzerinden tüm emeklilerin dengeli, aynı durumda
bulunanların eşit yaşlılık aylığı almalarını sağlamaktır. Bağ - Kur Yasası (36.
madde) emekli maaşının bağlanmasında, emekli olana en son prim ödediği gelir
basamağında en az bir tam yıl prim ödemesi koşuluyla bulunduğu basamaktan
yaşlılık aylığı bağlanmasını öngörmüştür. Olayda davacı 2229 sayılı Yasa'nın
yürürlüğe girişinden önce ve sonra toplam olarak bir yıldan fazla prim
ödemesine karşın, itiraz konusu Ek 2. maddenin son fıkrası hükmü nedeniyle,
eski basamakta geçen süre, intibak ettirildiği basamakta sayılmayarak kendisine
11. basamak yerine 10. basamaktan aylık bağlanmıştır. Bu
hükme göre, 2229 sayılı Yasa'nın yürürlüğe girmesinden önce 11. basamakta bir
yıl veya daha fazla prim ödeyenlerle, daha az, örneğin bir ay prim ödeyenin bu
yasanın yürürlüğe girişinden itibaren bir yıl dolmadan emekli olmaları halinde
tümü 10. basamaktan aylık alacaktır. Ayrı durumdakilerin, aynı duruma
getirilmesi eşitlik ilkesiyle bağdaşmaz. Özellikle, 2229 sayılı Yasa'dan önce
11. basamaktan emekli olan ve yeni göstergeye göre hiç prim ödemeyen bir kişi,
2229 sayılı Yasa'dan sonra yine 11. dereceye intibak ettirilerek bu basamaktan
maaş alırken, kendisinden seneler sonra emekli olan, daha çok ve yeni basamağa
göre de prim ödeyen, ancak yeni durumda bir senesini doldurmadan emekli olan
kişinin 10. basamaktan maaş alabilmesi haksız durumu çarpıcı hale
getirmektedir. Böylece,
yasanın itiraz konusu edilen hükmü ile Bağ - Kur sigorta sisteminin getirdiği
"en az bir tam yıl prim ödenen gelir basamağından emekli olma" ilkesi
uygulanmamakta ve aynı gelir basamağında bir yıl veya fazla prim ödeyenler
arasında primin eski yasaya veya yeni yasaya göre ödenmesi esas alınarak farklı
uygulama getirilmektedir. Bu arada eski yasaya göre emekli olanlar yeni yasaya
göre hiç prim ödemedikleri halde bunlar yeni yasadaki aynı basamaktan maaş
alırken aynı durumda olup yeni yasa çıkıncaya kadar emekli olmıyanlar,
bulundukları son basamakta eski yasa zamanında yıllarca prim ödemiş dahi
olsalar, yeni yasa zamanında aynı basamak üzerinden prim ödeme süreleri bir
yıldan az olmuşsa emekliliklerinde bir alt basamaktan maaş alabileceklerdir. Bu
durum, Anayasa'nın eşitlik ilkesine ve 48. maddesinde öngörülen sosyal güvenlik
anlayışına aykırı düşmektedir. Yukarıda
açıklanan nedenlerle Anayasaya aykırılık itirazıyla iptali istenen, Bağ - Kur
Yasası'na 2229 sayılı Yasayla eklenen Ek 2. maddenin son fıkrasının iptali
gerektiği oyu ile verilen karara karşıyız. Üye Muammer Turan Üye Yılmaz Aliefendioğlu