ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1983/4 Karar Sayısı : 1983/6 Karar Günü : 28/4/1983 R.G. Tarih-Sayı :11.06.1984-18428 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İncesu Asliye Ceza Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 4/4/1929 günlü, 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri
Usulü Kanunu'nun değişik 29. maddesinin birinci fıkrasının Anayasaya aykırı
olduğu ileri sürülerek iptaline karar verilmesi istenmiştir. I - OLAY : Cumhuriyet Savcısı olan sanık, görevi kötüye kullandığı iddiasıyla
Hınıs Ağır Ceza Mahkemesi'nde yargılandığı sırada, bir hakimin savunma tanığı
olarak dinlenmesini istemiş; adıgeçen Ağır Ceza Mahkemesi de, halen İncesu
ilçesi hakimi olan tanığın dinlenmesi için o yer Asliye Ceza Mahkemesine
talimat yazmıştır. İstinabe olunan Asliye Ceza Mahkemesi, tanığın, aynı çatı altında
bulunması nedeniyle mübaşir aracılığıyla çağrılmasını uygun görmüş; ancak,
belli gün ve saatte gelmeyen tanığın, bu kez çağırı kağıdı ile çağrılması
yoluna gitmiştir. Tanığın çağırıya yine uymaması üzerine Asliye Ceza Hakimi, davaya
bakmaktan çekindiğini belirterek, çekinmenin yerinde olup olmadığını incelemek
üzere dosyanın Kayseri Asliye Ceza Mahkemesi'ne gönderilmesine 2/3/1983 gününde
karar vermiştir. Kayseri Asliye Ceza Mahkemesi ise, bu konudaki görevin Ağır Ceza
Mahkemesine ait olduğunu belirterek dosyayı göndermesi üzerine sözü geçen
Mahkeme; ileri sürülen çekinme nedenlerinin davanın sanığı veya zarar göreni
ile ilgisi bulunmayıp dinlenmesi istenilen tanığa ilişkin olduğunu ve bu halin
hakimin yansızlığında kuşku yaratacak hallerden sayılmasına olanak
bulunmadığını belirterek çekinme kararını yerinde görmemiştir. Tanığı dinlememek için çekinen hakim, çekinme kararını yerinde
görmeyen Kayseri Ağır Ceza Mahkemesi Kararına karşı, Boğazlıyan Ağır Ceza,
Mahkemesi'nde itirazda bulunmuş; adı geçen bu mahkeme de, aynı gerekçelerle,
itirazı reddetmiştir. Böylece, Hakimin, Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 29.
maddesinin birinci fıkrasına dayanarak re'sen verdiği çekinme kararı, yine aynı
fıkra hükmüne göre ortadan kalkmış olmaktadır. İşlem bu yolda tamamlandıktan sonra Ceza Muhakemeleri Usulü
Kanunu'nun 29. maddesinde yeralan ve Hakimin kendiliğinden çekinmesi kararının
yerinde olup olmadığının yetkili mercice incelenmesini öngören kuralının
Anayasaya aykırılığı nedeniyle Anayasa Mahkemesi'ne başvurulmasına, dosya
üzerinde karar vermiştir. III - YASA METİNLERİ : 9/4/1929 günlü, 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun
5/3/1973 günlü ve 1696 sayılı Kanun ile değişik 29. maddesinin itiraz konusu
hükmü de içeren birinci fıkrası şöyledir : "Bir hakim reddini mucip sebepleri bildirerek davaya
bakmaktan çekinirse red talebini incelemeye yetkili olan merci bu çekinmenin
yerinde olup olmadığına karar verir." IV - İLK İNCELEME : A - İtiraz Konusu yasa kuralının belirlenmesi : İtiraz yoluna başvuran Mahkemenin Anayasaya aykırı olduğunu iddia
ettiği kural, 1412 sayılı Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 1696 sayılı Kanun
ile değişik 29. maddesinin birinci fıkrasında yeralmaktadır. Anılan fıkra, iki
yönlü bir hükmü içermektedir. Hükmün birinci yönü, bir hakimin, reddini
gerektiren nedenleri bildirerek davaya bakmaktan kendiliğinden çekinmesine
olanak tanımaktadır. Fıkra hükmünün ikinci yönü ise, 1696 sayılı Kanunla getirilmiş
olan düzenlemeyi içermekte ve hakimin kendiliğinden çekinmesinin yerinde olup
olmadığının yetkili merci tarafından denetlenmesini öngörmektedir. Anayasaya aykırılık savı, hükmün bu ikinci yönünü hedef alınış
bulunmaktadır. B - Anayasa Mahkemesi'ne başvuru yetkisi bakımından inceleme : 1 - Anayasanın 152. maddesine göre Anayasaya aykırılık iddiasiyle
Anayasa Mahkemesi'ne başvurma yetkisi, "Bir davaya bakmakta olan
Mahkeme"ye tanınmıştır. Davaya bakan mahkemenin, o davaya konu olan
uyuşmazlığı bir kararla çözerek sona erdirmek görev ve yetkisini taşıyan yargı
mercii olduğu tartışmasızdır. İtiraz yoluna başvuran İncesu Asliye Ceza Mahkemesi ise böyle bir
davaya bakmakta olmayıp, kendisinden yapılması istenilen iş, bir tanığın
istinabe yoluyla dinlenilmesi ve tanık sözlerinin geçileceği tutanağın davaya
bakmakta olan Hınıs Ağır Ceza Mahkemesi'ne göndermekten ibarettir. Yapılacak bu
işlemlerin, Anayasa kuralı açısından bir davaya bakmak anlamına gelmediği
ortadadır. Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun istinabe yoluyla tanık dinlenmesi
konusundaki düzenlemesi, yetki devrinin mutlak ve geniş kapsamlı almadığını
göstermektedir. Anılan Yasanın 63. maddesi, tanıklıktan ya da yemin etmekten
çekinen tanıkları zorlayıcı önlemler almaya, istinabe olunan hakimlerin dahi
yetkili bulunduğunu ayrı bir fıkra kuralıyla belirterek, bu alandaki yetkinin
yasada gösterilenlerden ibaret bulunduğunu belli etmektedir. Şu halde istinabe
olunan İncesu Asliye Mahkemesi'nin, Hınıs Ağır Ceza Mahkemesi'nde bakılmakta
olan davaya dayanarak Anayasa Mahkemesi'ne başvurmasına olanak yoktur. 2 - İstinabe olunan mahkemede yapılması istenen iş bir davaya
bakmak anlamına gelmemekte ise de, hakimin bu işi yapmaktan çekinmesiyle
birlikte Tali bir dava ortaya çıkmış demektir. Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nda, açıkça "tali ceza
davası" adı verilmemiş olmakla beraber, asıl muhakeme içinde ayrı bir
yargılamayı gerektiren ve bağımsız organik ayrı bir bünyesi olan tali ceza
davaları, üstü örtülü bir biçimde, düzenlenmiş bulunmaktadır. Burada sözkonusu
edilen, bir suç isnatının araştırılması ve karşılığı müeyyidelerin sanık
hakkında uygulanması biçiminde olmaksızın, bir suç dolayısı ile ceza
yargılaması makamlarından bir karar alınması için yapılan başvurudur. Hakimin
reddi müessesesi bu tali ceza davalarından birini oluşturmaktadır. Hakimin
kendiliğinden çekinmesi ise red davasını kendisinin açmasıdır. Bu tür dava dolayısıyle Anayasa Mahkemesi'ne başvuru yetkisinin de
mahkemelere tanınmış olup olmadığı sorunu, öncelikle çözülmelidir : Olayda, istinabe olunan mahkemenin hakimi, görevini yapmaktan
çekinme kararı almış, bu suretle öğretide "hadise muhakemesi" denilen
tali ceza davası açılmıştır. Yetkili merci, hakimin çekinmesini yerinde
görmemiş ve bu karara karşı kanun yoluna başvurulmuştur. Şu halde, ortaya çıkan
tali ceza davasını. Anayasanın 152. maddesi kapsamına giren bir dava olarak
kabul etmek gerekir. Çünkü, genel anlamda dava; yasalarda gösterilen yöntemlere
uyularak yargı yerlerine getirilen işlerden ve orada çözümü gereken
uyuşmazlıklardan oluşmaktadır. Nitekim, Anayasa Mahkemesi, cezaların yerine
getirilmesi sırasında ortaya çıkan tali ceza davasının varlığını ve buna göre
yapılmış başvuruyu kabul etmiştir (13/3/1979 günlü; E: 1978/67, K. 1979/14
sayılı karar, Anayasa Mahkemesi Kararlar Dergisi, S.17, sh.100 - 124) . Öte yandan, itiraz konusu yasa kuralının, hakimin görevini
yapmaktan çekinmesi dolayısıyle ortaya çıkmış olan tali ceza davasında
uygulanacak kural olduğu da belirgin bir biçimde görülmektedir. Ancak,
sözkonusu kural, çekinmenin yerinde olup olmadığını inceleyen Kayseri ve itiraz
üzerine Boğazlıyan Ağır Ceza Mahkemeleri'nce uygulanmıştır. Çekinen hakim, yasa
gereği olarak, kararının yetkili mercilerce incelenmesi sırasında itiraz konusu
yasa kuralının Anayasaya aykırı olduğunu öne sürmemiş ve adları geçen
mahkemeler de Anayasaya aykırılık savıyle kendiliğinden Anayasa Mahkemesi'ne
başvurmamışlardır. Anayasa Mahkemesi'ne başvurmuş olan İncesu Asliye Ceza
Mahkemesi'nin Hınıs Ağır Ceza Mahkemesi'nde bakılmakta olan davaya müdahale
ederek o davayı bekletme yetkisi yoktur. Kaldı ki, ortaya çıkan talî ceza
davası da sona ermiş durumdadır. Ceza Muhakemeleri Usulü Kanunu'nun 343,
maddesi kuralına göre "İtiraz üzerine verilen kararlar kesin"
olduğundan Boğazlıyan Ağır Ceza Mahkemesi'nin kararıyla, tali ceza davası da
kesin karara bağlanmış bulunmaktadır. Anayasanın 152., 44 sayılı Yasanın 27.
maddeleri ise Anayasaya aykırılık savıyla ancak bakılmakta olan bir davanın
geri bırakılmasına yetki vermiş olup, kesin yargı kararlarının yerine
getirilmesinin geri bırakılmasına olanak tanımamıştır. Bu nedenlerle, başvurunun itirazda bulunan mahkemenin yetkisizliği
yönünden reddine karar verilmek gerekir. SONUÇ : Anayasaya aykırılığı ileri sürülen Ceza Muhakemeleri Usulü
Kanunu'nun değişik 29/1. maddesi hükmüne göre oluşan anlaşmazlık çözüme
bağlanmış ve itiraza konu edilen Yasa hükmü böylece uygulanarak gereği yerine
gelmiş bulunduğundan ve Anayasanın 152., 44 sayılı Yasanın 27. maddeleri de,
Anayasaya aykırılık iddiasıyla ancak bakılmakta olan bir davanın geri
bırakılmasına yetki vermiş olup kesin yargı kararlarının ertelenmesine olanak
tanımadığından, başvurunun itirazda bulunan mahkemenin yetkisizliği yönünden
reddine, 28/4/1983 gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkan Ahmet H.
  BOYACIOĞLU Başkanvekili H. Semih
  ÖZMERT Üye Adil ESMER Üye Nahit
  SAÇLIOĞLU Üye Hüseyin
  KARAMÜSTANTİKOĞLU Üye Osman Mikdat
  KILIÇ Üye Mithat ÖZOK Üye Orhan ONAR Üye Selahattin
  METİN Üye Muammer TURAN Üye Mehmet ÇINARLI Üye Mahmut C.
  CUHRUK Üye Necdet
  DARICIOĞLU Üye Servet TÜZÜN Üye Yekta Güngör
  ÖZDEN