ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1968/33 Karar Sayısı:1969/12 Karar Günü:11/2/1969 Resmi Gazete tarih/sayı:2.7.1969/13238 İtiraz
yoluna başvuran : Ankara Beşinci Asliye Hukuk Mahkemesi. İtirazın
konusu : Borçlar Kanununun 49. maddesinin birinci fıkrasının Anayasa'nın 10.,
11. ve 14. maddelerine aykırı bulunduğu yolundaki dâvâlı vekilinin iddiasının
mahkemece, ciddi olduğu kanısına varılmış ve Türkiye Cumhuriyeti Anayasa'sının
151. maddesi uyarınca Anayasa Mahkemesine başvurulmuştur. I-
OLAY : Bir
gazetecilik şirketi, bir gazetenin yazı işleri müdürü ve muhabiri aleyhlerine
Basın Kanununun 17., Medenî Kanunun 24/2. ve Borçlar Kanununun 49. maddelerine
dayanılarak açılan ve Ankara Beşinci Asliye Hukuk Mahkemesinin 1966/56 ve 57
esas sayılılarını alan iki manevî tazminat dâvasının birleştirilerek yapılan
duruşması sırasında dâvâlılar vekili 16/1/1968 günlü dilekçe ile Borçlar
Kanununun 49. maddesinin manevî tazminata ilişkin bölümünün,. Anayasa'nın 10.,
11. ve 14. maddelerine aykırı olduğunu ileri sürmüş ve mahkeme, iddianın ciddî
olduğu kanısına vararak, Anayasa Mahkemesine başvurulmasına ve duruşmanın geri
bırakılmasına 7/3/1968 günlü 16. oturumda, karar vermiştir. III-
YASA METİNLERİ : l -
İtiraz konusu hüküm : İtiraz
konusu olan Borçlar Kanununun 49. maddesinin birinci fıkrası şöyledir: "Şahsi
menfaatleri helâldar olan kimse hata vukuunda zarar ve ziyan ve hatanın hususî
ağırlığı icabettiği surette manevî zarar namiyle nakdî bir meblağ itasını dâva
edebilir." 2 -
Mahkemenin dayandığı Anayasa hükümleri: Türkiye
Cumhuriyeti Anayasa'sının, mahkemenin gerekçesine dayanak yaptığı 10., 11. ve
14. maddeleri aşağıda gösterilmiştir. "Madde
10- Herkes kişiliğine bağlı, dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve
hürriyetlere sahiptir. Devlet
kişinin temel hak ve hürriyetlerini, fert huzuru, sosyal adalet ve hukuk
devleti ilkeleriyle bağdaşamayacak surette sınırlayan siyasî, iktisadi ve
sosyal bütün engelleri kaldırır; insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi
için gerekli şartları hazırlar." "Madde
11- Temel hak ve hürriyetler, Anayasa'nın sözüne ve ruhuna uygun olarak ancak
kanunla sınırlanabilir. Kanun,
kamu yararı, genel ahlâk, kamu düzeni, sosyal adalet ve millî güvenlik gibi
sebeplerle de olsa bir hakkın ve hürriyetin özüne dokunamaz. " "Madde
14- Herkes, yaşama, maddî ve manevî varlığını geliştirme haklarına ve kişi
hürriyetine sahiptir. Kişi
dokunulmazlığı ve hürriyeti, kanunun açıkça gösterdiği hallerde, usulüne göre
verilmiş hâkim kararı olmadıkça kayıtlanamaz. Kimseye
eziyet ve işkence yapılamaz. İnsan
haysiyetiyle bağdaşmayan ceza konulamaz." 3 -
Konu ile ilgili öteki hükümler : Ankara
5. Asliye Hukuk Mahkemesinin bakmakta bulunduğu dâvanın açılışına dayanak olan
5680 sayılı Basın Kanununun 29/11/1960 günlü ve 143 sayılı Rakamınla değişik
17. ve Medenî Kanunun 24. maddeleri şöyledir: a)
Basın Kanununun 17. maddesi : "Madde
17- Basın yolu ile işlenecek fiillerden doğacak maddî ve manevî zararları 16.
maddeye göre sorumlu olanlarla birlikte Borçlar Kanununun genel hükümlerine
göre mevkutelerde sahibi ve mevkute olmıyanlarda naşiri, müteselsilen tazminle
ödevlidirler." b)
Medeni Kanunun 24. maddesi : "Madde
24- Şahsî menfaatlerinde haksız tecavüze uğrayan kimse, hâkimden tecavüzün
men'ini talep edebilir. Maddi
veya manevî tazminat namiyle muayyen bîr meblağ dâvası ancak kanunun tayin
ettiği halde ikame olunur." IV-
İLK İNCELEME : Anayasa
Mahkemesi İçtüzüğünün 15. maddesi uyarınca 4/4/1968 gününde yapılan ilk
incelemede mahkemenin, davalılar vekilinin ileni sürdüğü aykırılık iddiasının
ciddî olduğu kanısına kendisini götüren görüşünü açıklar kararı göndermediği ve
böylece 22/4/1962 günlü ve 44 sayılı Kanunun 27. maddesinin 2 sayılı bendinin
gereğini yerine getirmediği görülmüş ve eksik tamamlanmak üzere dosyanın geri
çevrilmesine 1968/16 - 1968/11 sayı ile ve oybirliğiyle karar verilmiştir. Mahkeme
26/6/1968 günlü ve 1966/56-57 sayılı kararını göndermekle eksiği tamamlamış
olduğundan işin esasının incelenmesi 9/7/1968 gününde oybirliği ile
kararlaştırılmıştır. V-
ESASIN İNCELENMESİ : İtirazın
esasına ilişkin rapor, mahkemenin 26/6/1968 günlü ve 1966/56-57 sayılı yazısına
bağlı olarak gelen gerekçeli karar ve ekleri, Anayasa'ya aykırılığı ileri
sürülen hüküm, mahkemenin dayandığı Anayasa maddeleri ve bunlarla ilgili
gerekçeler ve Meclis görüşme tutanakları ve konu ile ilişkisi bulunan öteki
metinler okunduktan sonra gereği görüşülüp düşünüldü : Türkiye
Cumhuriyeti Anayasa'sı, 10. maddesiyle, herkese kişiliğine bağlı dokunulmaz,
devredilmez, vazgeçilmez temel hak ve hürriyetler tanımaktadır. Yine aynı
madde, kişinin temel hak ve hürriyetlerini fert huzuru, sosyal adalet ve hukuk devleti
ilkeleriyle bağdaşamayacak surette sınırlayan siyasî, iktisadi ve sosyal bütün
engelleri kaldırmayı; insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli
şartlan hazırlamayı bir ödev olarak Devlete vermiştir. Temel hak ve
hürriyetlerin Devletçe korunması ilkesi de 10. maddenin sözünün, ruhunun ve
konuluş nedeninin bir gereğidir. Kişiliğe
bağlı temel hakların ve hürriyetlerin korunması içdn Devletin alabileceği
birçok tedbirler vardır. Yasalarla getirilecek düzenlemeler, bu arada ceza
müeyyideleri ve tazminat hükümleri söz konusu tedbirler alanında önemli yerler
tutarlar. Tazminat, kişinin uğradığı zararları karşılar; bunların acısını
çıkartmaya yarar ve bir dereceye kadar saldırıların önlenmesinde etkili olur.
Zararlar maddî veya manevî olabilir. Maddî zararların karşılanması zorunlu ve
olağan iken çok kez acısı maddî kayıplardan daha ağır olan manevî zararların
karşılanma yollarının kapalı tutulması elbette ki düşünülemez. Manevî
zarar sorunu, zararın değerlendirilmesi ve giderilmesi yönlerinden özelliği ve
büyük güçlükleri olan bir sorundur. Özellik ve güçlük, insanın manevî varlığına
yapılan saldırıların tahriplerini ölçüye vurmaktaki imkânsızlıkta ve manevî
kayıpların telâfi kabul etmez niteliğindedir. Ancak bu böyledir diye insanın
bir bölüm kişilik hak ve yararlarının korunmayacak yüzüstü bırakılması elbette
düşünülemez. Onun içindir ki, konuya ilişkin olarak eksiksiz değilse bile
olabildiğince yeterli hükümler yasalarda yer almıştır. Bu
hükümlerden, söz gelimi itirazda bulunan mahkemenin elindeki dâvayı
ilgilendirenlere bir göz atılırsa şunlar görülür; Türk Medenî Kanunu şahsın
hukukuna, o arada gerçek kişilere, gerçek kişilerde şahsiyete ve şahsiyetin
korunmasına ilişkin bir takım ilkeler ve kurallar getirmektedir. Bunlara göre;
herkes medenî haklardan yararlanır. Kanun çerçevesi içinde haklara ve borçlara
ehil olmakta herkes eşittir. (Madde 8) Kimse medenî haklardan ve onları
kullanmaktan kısmen olsun feragat edemez. (Madde 23) şahsi menfaatlerinde
haksız saldırıya uğrayan kimse, hâkimden tecavüzün önlenmesini isteyebilir ve
kanunun saptadığı hallerde maddî veya manevî tazminat adı altında kendisine
belli bir para ödenmesini dâva edebilir. (Madde 24) Öte
yandan itiraz konusu Borçlar Kanununun 49. maddesi, şahsi menfaatleri haleldar
olan kimseye hatanın özel ağırlığı gerektirdiği takdirde manevî zarar adiyle
bir paranın ödenmesini dâva etme yolunu açık tutmakta ve 5680 sayılı Basın
Kanununun değişik 17. maddesi, basın yolu ile işlenen eylemlerden manevî
zararların da doğabileceğine işaret etmekte ve bunları tazminle ödevli
bulunanları açıklamaktadır. Para
bugün için halâ mübadele aracı ve hesaplaşma birimi olarak fiyatların
adlandırılmasında, borçların yerine getirilmesinde, eşya ve hizmet
karşılıklarının ödenmesinde, değerlerin, servetlerin ölçülmesinde kullanılan en
elverişli tek buluş olduğuna göre, manevî zararların değerlendirilebilmesinde
ve karşılanmasında paradan yararlanmaktan kaçınılamıyacağı ortadadır. Para, bu
alanda eksiktir, yetersizdir; ancak daha iyisi ve elverişlisi bulunmadığı içindir
ki aracılığından vazgeçilememektedir. Paranın
manevî zararları karşılamak üzere kullanılabilmesi, hiçbir zaman manevî kaybı
geri getirip yerine koyduğu yahut manevî varlığın bir bölümünün onunla mübadele
edildiği anlamını taşımaz. Paranın bu alanda gördüğü iş, kişilik haklan ve
yararlan zedelenen kimsenin duyduğu ağır manevî acıyı bir dereceye kadar
yumuşatıp yatıştırmaktan; bozulan manevî dengeyi onarıp düzeltmekten; bir
teselli, bir avunma, bir ruhî tatmin aracı olmaktan ibarettir. Manevî
varlıkların hiçbir saldırıdan zarar görmiyeceğine inanan veya manevî kayıpları
için herhangi bir tatmin yolunu gerekli görmeyen kimi insanlar bulunabilir. Ama
bunların sayısı pek azdır. Büyük çoğunluk genel olarak uğradığı haksız
saldırıların hesabını sorar ve zararlarının karşılanması yollarını arar. Bunu başarınca
da bir tatmin edilmişlik duygusuna, hafifliğe, ferahlığa kavuşur. Esasen manevi
tazminat alacağı, kişiye sımsıkı bağlı bir haktır, ilgilisi dilerse dâvasını
açar; dilerse açmıyabilir. Yasalar, kişileri manevî tazminat dâvaları için
zorlamakta değildir; yalnızca haklarını aramak isteyenlere bu yolu açık
tutmaktadır. Yukarıdan
beri yapılan açıklamalardan sonra, dâvâlı Anayasa'ya aykırılık iddiasına ve
mahkemeyi bu iddianın ciddiliği kanısına götüren gerekçeler üzerinde ayrıca ve
uzun uzun durmaya yer kalmıyacaktır. Hakarete uğrayan kimsenin, manevî tazminat
olarak bir para isteminde bulunması, onun dokunulmaz, devredilmez, vazgeçilmez
kişilik haklarını ve kişilik haysiyetini bir yana bıraktığının değil; tam
tersine kişiliğe ve kişilik haysiyetine bağlılığının ve bunları koruma, savunma
azminin ifadesidir, ivaz karşılığında kendisine hakaret edilmesi için anlaşma
yapan kimse ile hakarete uğrayıp manevî tazminat isteyen kimse arasında ahlâk
açısından fark bulunmadığı yolundaki bir iddianın savunulabilecek,
desteklenecek yanı, hattâ mantık sınırları içinde yeri yoktur. Borçlar
Kanununun manevî tazminat hükmünün, Anayasa'nın 10. maddesindeki temel haklar
ve hürriyetleri sınırlaması düşünülemiyeceği için, ortada hakkın özüne dokunan
bir kanun sınırlaması bulunduğundan söz edilemez. Ceza, suçu, kusuru bulunanlar
için söz konusu olabilir. Şahsi menfaatleri haksız saldırıya uğrayan bir
kimsenin, manevî tazminat dâvası açmasını ve dâvayı kazanmasını, o kimse için
bir ceza, hem de insan haysiyeti ile bağdaşamayacak bir ceza saymanın
yersizliği ise, tartışmayı gerektirmeyecek bir açıklıkla ortadadır. Şu
duruma göre Borçlar Kanununun 49. maddesinin birinci fıkrası Anayasa'nın ne
10., 11. ve 14. maddelerine ne de başka herhangi bir hükmüne aykırı değildir;
itirazın reddi gerekir. VI-
SONUÇ : Borçlar
Kanununun 49. maddesinin birinci fıkrasının, Anayasa'nın 10., 11. ve M.
maddelerine ve öteki hükümlerine aykırı olmadığına ve itirazın reddine
11/2/1969 gününde oybirliğiyle karar verildi. Başkanvekili Lütfi
  Ömerbaş Üye İhsan
  Keçecioğlu Üye Feyzullah
  Uslu Üye Celalettin
  Kuralmen Üye Hakkı
  Ketenoğlu Üye Fazlı
  Uluocak Üye Sait
  Koçak Üye Avni
  Givda Üye Muhittin
  Taylan Üye İhsan
  Ecemiş Üye Recai
  Seçkin Üye Ahmet
  Akar Üye Halit
  Zarbun Üye Ziya
  Önel Üye Muhittin
  Gürün