ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1996/30 Karar Sayısı : 1996/27 Karar Günü : 26.6.1996 R.G. Tarih-Sayı :28.12.1996-22861 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : Danıştay 10. Dairesi İTİRAZIN KONUSU : 24.12.1993 günlü, 3941 sayılı "1994 Malî
Yılı Bütçe Kanunu"nun 60. maddesinin (j) bendinin Anayasa'nın 87., 88.,
89., 161. ve 162. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY 195 sayılı Basın İlân Kurumu Kanunu'nun 24. maddesinde Kurumun
aracılık yaptığı ilân ve reklamlardan alması öngörülen % 15 komisyon oranını
(1994 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun 60. maddesinin (j) bendiyle verilen yetkiye
dayanarak) % 7,5'a indiren Başbakanlık işlemine karşı Basın İlân Kurumu Genel
Müdürlüğü'nce açılan iptal davasına bakan Danıştay 10. Dairesi, işlemin
dayanağı olan 1994 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun 60. maddesinin (j) bendinin
iptali istemiyle başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A- İptali İstenen Yasa Kuralı 1994 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun 60. maddesinin iptali istenen (j)
bendi şöyledir: "j) 195 sayılı Basın İlan Kurumu Teşkiline Dair Kanunun 24
üncü maddesinin 1 inci fıkrasında belirlenen (% 15) oranını 1994 yılında (%
7,5) oranına kadar indirmeye Başbakan yetkilidir." B- Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 87.- Türkiye Büyük Millet Meclisinin görev ve
yetkileri, kanun koymak, değiştirmek ve kaldırmak; Bakanlar Kurulunu ve
bakanları denetlemek; Bakanlar Kuruluna belli konularda kanun hükmünde
kararname çıkarma yetkisi vermek; bütçe ve kesinhesap kanun tasarılarını
görüşmek ve kabul etmek; para basılmasına ve savaş ilânına karar vermek;
milletlerarası andlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak, Anayasanın 14 üncü
maddesindeki fiillerden dolayı hüküm giyenler hariç olmak üzere, genel ve özel
af ilânına, mahkemelerce verilip kesinleşen ölüm cezalarının yerine
getirilmesine karar vermek ve Anayasanın diğer maddelerinde öngörülen yetkileri
kullanmak ve görevleri yerine getirmektir." 2- "MADDE 88.- Kanun teklif etmeye Bakanlar Kurulu ve
milletvekilleri yetkilidir. Kanun tasarı ve tekliflerinin Türkiye Büyük Millet Meclisinde
görüşülme usul ve esasları İçtüzükle düzenlenir." 3- "MADDE 89.- Cumhurbaşkanı, Türkiye Büyük Millet Meclisince
kabul edilen kanunları onbeş gün içinde yayımlar. Yayımlanmasını uygun bulmadığı kanunları, bir daha görüşülmek
üzere, bu hususta gösterdiği gerekçe ile birlikte aynı süre içinde, Türkiye
Büyük Millet Meclisine geri gönderir. Bütçe kanunları bu hükme tâbi değildir. Türkiye Büyük Millet Meclisi, geri gönderilen kanunu aynen kabul
ederse, kanun Cumhurbaşkanınca yayımlanır; Meclis, geri gönderilen kanunda yeni
bir değişiklik yaparsa, Cumhurbaşkanı değiştirilen kanunu tekrar Meclise geri
gönderebilir. Anayasa değişikliklerine ilişkin hükümler saklıdır." 4- "MADDE 161.- Devletin ve kamu iktisadî teşebbüsleri dışındaki
kamu tüzelkişilerinin harcamaları, yıllık bütçelerle yapılır. Malî yıl başlangıcı ile genel ve katma bütçelerin nasıl
hazırlanacağı ve uygulanacağı kanunla belirlenir. Kanun, kalkınma planları ile ilgili yatırımlar veya bir yıldan
fazla sürecek iş ve hizmetler için özel süre ve usuller koyabilir. Bütçe kanununa, bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm
konulamaz." 5- "MADDE 162.- Bakanlar Kurulu, genel ve katma bütçe
tasarıları ile millî bütçe tahminlerini gösteren raporu, malî yıl başından en
az yetmişbeş gün önce, Türkiye Büyük Millet Meclisine sunar. Bütçe tasarıları ve rapor, kırk üyeden kurulu Bütçe Komisyonunda
incelenir. Bu komisyonun kuruluşunda, iktidar grubuna veya gruplarına en az
yirmibeş üye verilmek şartı ile, siyasî parti gruplarının ve bağımsızların
oranlarına göre temsili gözönünde tutulur. Bütçe Komisyonunun ellibeş gün içinde kabul edeceği metin, Türkiye
Büyük Millet Meclisinde görüşülür ve malî yıl başına kadar karara bağlanır. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, Genel Kurulda, bakanlık ve
daire bütçeleriyle katma bütçeler hakkında düşüncelerini, her bütçenin tümü
üzerindeki görüşmeler sırasında açıklarlar; bölümler ve değişiklik önergeleri,
üzerinde ayrıca görüşme yapılmaksızın okunur ve oya konur. Türkiye Büyük Millet Meclisi üyeleri, bütçe kanunu tasarılarının
Genel Kurulda görüşülmesi sırasında, gider artırıcı veya gelirleri azaltıcı
önerilerde bulunamazlar." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Yekta Güngör
ÖZDEN, Güven DİNÇER, Selçuk TÜZÜN, Ahmet N. SEZER, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN,
Mustafa BUMİN, Sacit ADALI, Ali HÜNER, Lütfi F. TUNCEL ve Fulya
KANTARCIOĞLU'nun katılmalarıyla 26.6.1996 günü yapılan ilk inceleme
toplantısında, dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının
incelenmesine oybirliğiyle karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ 195 sayılı Basın İlan Kurumu Teşkiline Dair Yasa'nın 24.
maddesinin birinci fıkrasında, Kurumun yayımlanmasına aracılık yaptığı ilân ve
reklâmlardan fatura değerinin % 15'i tutarında komisyon ücreti kesilerek Kuruma
gelir kaydedileceği öngörülmektedir. 1994 Malî Yılı Bütçe Yasası'nın 60.
maddesinin (j) bendi ile Yasa'da belirlenen % 15 oranını 1994 yılında % 7,5
oranına kadar indirmeye Başbakan yetkili kılınmaktadır. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin görev ve yetkileri, Anayasa'nın
87. maddesinde belirtilirken genelde yasaları koymak, değiştirmek ve kaldırmak
yanında özelde bütçe yasa tasarısını görüşmek ve kabul etmek biçiminde bir
ayrım yapılmıştır. Anayasa'nın bu ilkesi karşısında, herhangi bir yasa ile
düzenlenmesi gereken bir konunun bütçe yasası ile düzenlenmesine veya herhangi
bir yasada yer alan hükmün bütçe yasaları ile değiştirilmesine ve kaldırılmasına
olanak yoktur. Anayasa'nın 88. ve 89. maddelerinde yasa tasarı ve tekliflerinin
Büyük Millet Meclisi'nde görüşülme usul ve esasları ile yayımlanması
düzenlenirken, bütçe yasa tasarılarının görüşülme usul ve esasları 162. maddede
ayrıca belirtilmiştir. Bu maddeye göre bütçe yasa tasarılarının görüşülmesinde
ayrı bir yöntem kabul edilmiş, genel kurulda üyelerin gider artırıcı veya gelir
azaltıcı tekliflerde bulunmaları önlenmiştir. Anayasa'nın 89. maddesinde de
Cumhurbaşkanına bütçe yasalarını bir daha görüşülmek üzere TBMM'ne geri
gönderme yetkisi tanınmamıştır. Öte yandan Anayasa'nın 163. maddesinde
bütçelerde değişiklik yapılabilmesi esasları ayrıca düzenlenmiş, Bakanlar
Kurulu'na kanun hükmünde kararname ile bütçede değişiklik yapmak yetkisi verilmemiştir. Anayasa'da birbirinden tamamen ayrı ve değişik biçimde düzenlenen
bu iki yasalaştırma yönteminin doğal sonucu olarak birinin konusuna giren bir
işin, ötekiyle ilgili yöntemin uygulanması ile düzenlenmesi, değiştirilmesi
veya kaldırılması olanaklı değildir. Anayasa'nın 161. maddesinin son fıkrasında, "Bütçe kanununa,
bütçe ile ilgili hükümler dışında hiçbir hüküm konulamaz" denilmektedir.
Maddenin gerekçesinde de belirtildiği gibi, bütçe yasalarının öteki yasalardan
ayrı olmaları nedeniyle, bir yasa kuralı nasıl aynı nitelikte bir yasa
kuralıyla değiştirilebilirse bütçe yasalarının da aynı yöntemle hazırlanmış ve
kabul edilmiş bir bütçe yasası ile değiştirilmesi gerekir. Yasa konusu
olabilecek bir kuralı kapsamaması koşuluyla "bütçe ile ilgili hükümler"
ifadesi de bütçeyi açıklayıcı, uygulanmasını kolaylaştırıcı nitelikte
düzenlemeler olarak değerlendirilmelidir. Bir yasa kuralının bütçeden gider yapmayı ya da bütçeye gelir
sağlamayı gerektirir nitelikte bulunması, mutlak biçimde "bütçe ile ilgili
hükümlerden" sayılmasına yetmez. Her yasada gidere neden olabilecek
değişik türde kurallar bulunabilir. Böyle kuralların bulunmasıyla örneğin,
yargı, savunma, eğitim, sağlık, tarım, ulaşım ve benzeri kamu hizmeti
alanlarına ilişkin yasaların bütçeyle ilgili hükümler içerdiği kabul edilirse,
bu konulardaki yasaların değiştirilip kaldırılması için de bütçe yasalarına
hükümler koymak yoluna gidilebilir. Oysa, bu tür yasa düzenlemeleri, bütçenin
yapılması ve uygulanması yöntemiyle ilişkisi bulunmayan, yasakoyucunun başka
amaçla ve bütçe yasalarından tümüyle değişik yöntemlerle gerçekleştirilmesi
gereken yasama işlemleridir. 161. maddedeki "Bütçe ile ilgili hüküm"
ibaresine dayanılarak, gider ya da gelirle ilgili bir konuyu olağan bir yasa
yerine bütçe yasası ile düzenlemek, Anayasa'nın 88. ve 89. maddelerini bu tür
yasalar bakımından uygulanamaz duruma düşürür. Anayasa'nın 161. maddesinin getiriliş amacı, bütçe yasalarında,
yıllık bütçe kavramı dışındaki konulara yer vermemek böylece bütçe yasalarını
ilgisiz kurallardan uzak tutarak kendi yapısı içinde bütünleştirmektir. 195 sayılı Basın İlan Kurumu Teşkiline Dair Yasa'nın 24. maddesi,
Bütçe Yasası'nın 60. maddesinin (j) bendi ile 1994 Malî Yılı için
değiştirilmiştir. Bu durum Anayasa'nın 87., 88., 89., 161. ve 162. maddelerine
aykırıdır. Bu nedenle kuralın iptali gerekir. VI- SONUÇ 24.12.1993 günlü, 3941 sayılı 1994 Malî Yılı Bütçe Kanunu'nun 60.
maddesinin (j) bendinin Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, 26.6.1996 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Yekta Güngör
  ÖZDEN Başkanvekili Güven DİNÇER Üye Selçuk TÜZÜN Üye Ahmet N. SEZER Üye Haşim KILIÇ Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit ADALI Üye Ali HÜNER Üye Lütfi F.
  TUNCEL Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU