ANAYASA
MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 1999/33 Karar Sayısı : 1999/51 Karar Günü : 29.12.1999 R.G. Tarih-Sayı : 29.06.2000-24094 İTİRAZ YOLUNA BAŞVURAN : İstanbul 6. İdare
Mahkemesi İTİRAZIN KONUSU : 3.5.1985 günlü, 3194
sayılı İmar Kanunu'nun 13. maddesinin birinci ve üçüncü fıkralarının
Anayasa'nın 2. ve 35. maddelerine aykırılığı savıyla iptali istemidir. I- OLAY İmar plânında ilkokul yeri olarak ayrılan taşınmazın
kamulaştırılması veya plân değişikliği yapılması isteminin reddine ilişkin
işlemin iptali istemiyle açılan davada, davacıların Anayasa'ya aykırılık
savlarının ciddi olduğu kanısına varan Mahkeme, 3194 sayılı Yasa'nın 13.
maddesinin birinci ve üçüncü fıkralarının iptali için başvurmuştur. III- YASA METİNLERİ A. İtiraz Konusu Yasa Kuralları 3194 sayılı Yasa'nın itiraz konusu birinci ve üçüncü fıkraları da
içeren 13. maddesi şöyledir: "Madde 13- Resmî yapılara, tesislere ve okul, cami, yol,
meydan, otopark, yeşil saha, çocuk bahçesi, pazar yeri, hal, mezbaha ve benzeri
umumî hizmetlere ayrılan alanlarda inşaata ve mevcut bina varsa esaslı
değişiklik ve ilaveler yapılmasına izin verilmez. Ancak imar programına
alınıncaya kadar mevcut kullanma şekli devam eder. İmar programına alınan alanlarda kamulaştırma yapılıncaya kadar
emlak vergisi ödenmesi durdurulur. Kamulaştırmanın yapılması halinde durdurma
tarihi ile kamulaştırma tarihi arasında tahakkuk edecek olan emlak vergisi,
kamulaştırmayı yapan idare tarafından ödenir. Birinci fıkrada yazılı yerlerin
kamulaştırma yapılmadan önce plan değişikliği ile kamulaştırmayı gerektirmeyen
bir maksada ayrılması halinde ise durdurma tarihinden itibaren geçen sürenin
emlak vergisini mal sahibi öder. Ancak, parsel sahibi imar planlarının tasdik tarihinden itibaren
beş yıl sonra müracaat ettiğinde imar planlarında meydana gelen
değişikliklerden ve civarın özelliklerinden dolayı okul, cami ve otopark sahası
ve benzeri umumî hizmetlere ayrılan alanlardan ilgili kamu kuruluşunca
yapımından vazgeçildiğine dair görüş alındığı takdirde, tüm belirli çevredeki
nüfus, yoğunluk ve donatım dengesini yeniden irdeleyerek hazırlanacak yeni imar
plânına göre inşaat yapılır. Bu Kanunun yayımı tarihinden önce yapılan imar
planlarında, bahsedilen beş yıllık süre bu Kanunun yürürlük tarihinden itibaren
geçerlidir. Onaylanmış imar planlarında, birinci fıkrada yazılı yerlerdeki
arsa ve arazilerin, bu Kanunda öngörülen düzenleme ortaklık payı oranı
üzerindeki miktarlarının mal sahiplerince ilgili idarelere bedelsiz olarak terk
edilmesi halinde bu terk işlemlerinden ayrıca emlak alım ve satım vergisi
alınmaz." B. Dayanılan Anayasa Kuralları İtiraz başvurusunda dayanılan Anayasa kuralları şunlardır : 1- "MADDE 2.- Türkiye Cumhuriyeti, toplumun huzuru,
millî dayanışma ve adalet anlayışı içinde, insan haklarına saygılı, Atatürk
milliyetçiliğine bağlı, başlangıçta belirtilen temel ilkelere dayanan,
demokratik, lâik ve sosyal bir hukuk Devletidir." 2- "MADDE 35.- Herkes, mülkiyet ve miras haklarına
sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla , kanunla
sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı
olamaz." C. İlgili Görülen Anayasa Kuralı Anayasa'nın ilgili görülen 13. maddesi şöyledir : "MADDE 13.- Temel hak ve hürriyetler, Devletin ülkesi ve
milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin, Cumhuriyetin, millî
güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının, genel ahlâkın ve
genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili maddelerinde
öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunla
sınırlanabilir. Temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel sınırlamalar
demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamaz ve öngörüldükleri amaç
dışında kullanılamaz. Bu maddede yer alan genel sınırlama sebepleri temel hak ve
hürriyetlerin tümü için geçerlidir." IV- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Ahmet Necdet
SEZER, Güven DİNÇER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, Yalçın ACARGÜN, Mustafa BUMİN,
Sacit ADALI, Ali HÜNER, Fulya KANTARCIOĞLU, Mahir Can ILICAK ve Rüştü SÖNMEZ'in
katılmalarıyla 21.9.1999 günü yapılan ilk inceleme toplantısında, itiraz konusu
kurallar öncelikle Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddeleri
yönünden incelenmiştir. 3194 sayılı Yasa'nın 13. maddesinin üçüncü fıkrasının iptali için
daha önce yapılan başvuru, 1.6.1989 günlü, Esas:1988/34, Karar: 1989/26 sayılı
kararla, kuralın Anayasa'ya aykırı olmadığı gerekçesiyle reddedilmiştir. Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Yasa'nın 28. maddelerine göre
Anayasa Mahkemesi'nin işin esasına girerek verdiği red kararının Resmî
Gazete'de yayımlanmasından sonra on yıl geçmedikçe aynı kanun hükmünün
Anayasa'ya aykırılığı iddiasıyla tekrar başvuruda bulunulamaz. Aynı kural hakkında yeni bir başvurunun yapılabilmesi için önceki
kararın Resmî Gazete'de yayımlandığı 5.12.1989 gününden başlayarak geçmesi
gerekli on yıllık süre henüz geçmemiştir. Bu nedenle, 3194 sayılı İmar Kanunu'nun 13. maddesinin üçüncü
fıkrasına ilişkin itiraz başvurusunun, Anayasa'nın 152. ve 2949 sayılı Yasa'nın
28. maddelerinin son fıkraları uyarınca reddine, Güven DİNÇER'in karşıoyu ve
oyçokluğuyla; 13. maddenin birinci fıkrasına ilişkin itirazın ise esasının
incelenmesine, Ahmet Necdet SEZER, Samia AKBULUT, Haşim KILIÇ, Mustafa BUMİN
ile Ali HÜNER'in "Fıkranın davada uygulanacak kural olmadığı"
yolundaki karşıoyları ve oyçokluğuyla karar verilmiştir. V- ESASIN İNCELENMESİ Başvuru kararı ve ekleri, işin esasına ilişkin rapor, itiraz
konusu yasa kuralı, ilgili görülen ve dayanılan Anayasa kurallarıyla bunların
gerekçeleri ve öteki yasama belgeleri okunup incelendikten sonra gereği
görüşülüp düşünüldü : A. İtiraz Konusu Kuralın Anlam ve Kapsamı 3194 sayılı Yasa'nın 13. maddesinin birinci fıkrasında, imar plânlarında,
resmî yapılara, tesislere ve okul, cami, yol, meydan, otopark, yeşil saha,
çocuk bahçesi, pazar yeri, hal, mezbaha ve benzeri umumi hizmetlere ayrılan
alanlarda, inşaata ve mevcut bina varsa esaslı değişiklik ve ilaveler
yapılmasına izin verilmeyeceği, imar programına alınıncaya kadar mevcut
kullanma şeklinin devam edeceği, üçüncü fıkrasında ise imar plânlarının tasdik
tarihinden itibaren beş yıl sonra parsel sahibinin, başvuruda bulunarak imar
plânlarında meydana gelen değişikliklerden ve civarın özelliklerinden dolayı
okul, cami ve otopark sahası ve benzeri umumi hizmetlere ayrılan alanların
yapımından ilgili kamu kuruluşunca vazgeçildiğine dair görüş alması koşuluyla
tüm belirli çevredeki nüfus, yoğunluk ve donatım dengesini yeniden irdeleyerek hazırlanacak
yeni imar plânına göre inşaat yapabileceği belirtilmiştir. Buna göre, imar plânlarında maddede belirtilen umumi hizmetlere
ayrılan alanlarda inşaat veya bina varsa bunda esaslı değişiklik ve ilaveler
yapılması, parsel sahibinin, imar plânının onay tarihinden beş yıl geçtikten
sonra başvuruda bulunarak ilgili kamu kuruluşundan maddede belirtilen
hizmetlere ayrılan alanların yapımından vazgeçtiğine ilişkin görüş almasına
bağlı bulunduğundan, ilgili kamu kuruluşunun umumi hizmetlere ayrılan alanların
yapımından vazgeçmemesi durumunda bu alanlarda parsel sahibinin inşaat
olanağı bulunmamaktadır. B. Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Mahkeme, başvuru kararında, yasakoyucunun itiraz konusu
düzenlemeyle taşınmaz malikinin mülkiyet hakkını kullanabilmesini adeta
taşınmazın imar programına alınabilmesi koşuluna bağladığını, uygulamada ise
imar programlarının, yasada öngörülen beş yıllık süre içinde yapılamamasının
belirsizlik oluşturduğunu, mülkiyet hakkının gasbına neden olan bu durumun
Anayasa'da belirtilen kamulaştırma ve devletleştirme dışında bir
mülkiyet sınırlamasına yol açtığını, imar programlarının yapılmasına
ilişkin beş yıllık süreye uyulmamasının bir yaptırıma bağlanmaması nedeniyle
hukuk devleti ilkesinin en önemli unsurlarından olan hukuk güvenliğinin
sağlanamadığını belirterek kuralın, Anayasa'nın 2. ve 35. maddelerine
aykırılık oluşturduğunu ileri sürmüştür. 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesine göre Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanun
hükmünde kararnamelerin ve Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü'nün Anayasa'ya
aykırılığı hususunda ilgililer tarafından ileri sürülen gerekçelere dayanmaya
mecbur değildir. Anayasa Mahkemesi taleple bağlı kalmak kaydıyla başka gerekçe
ile de Anayasa'ya aykırılık kararı verebilir. Bu nedenle, itiraz
konusu kural Anayasa'nın yalnız 2. ve 35. maddeleri yönünden değil, ilgisi
nedeniyle 13. maddesi yönünden de incelenmiştir. 1. Anayasa'nın 13. ve 35. Maddeleri Yönünden İnceleme Anayasa'nın 35. maddesinde mülkiyet hakkı düzenlenmiştir. Kişinin
bir şey üzerindeki hakimiyetini ifade eden mülkiyet hakkı, malike dilediği gibi
tasarruf olanağı verdiği ve ona özgü olduğundan mutlak haklar arasındadır. Anayasa'nın 35. maddesinde, "Herkes, mülkiyet ve miras
haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla, kanunla
sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına aykırı
olamaz", kuralına yer verilmiş, temel hak ve özgürlüklerin sınırını
gösteren 13. maddesinde ise, temel hak ve hürriyetlerin, Devletin ülkesi ve
milletiyle bölünmez bütünlüğünün, millî egemenliğin, Cumhuriyetin, millî
güvenliğin, kamu düzeninin, genel asayişin, kamu yararının, genel ahlâkın ve
genel sağlığın korunması amacı ile ve ayrıca Anayasanın ilgili maddelerinde
öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın sözüne ve ruhuna uygun olarak kanunla
sınırlanabileceği, temel hak ve hürriyetlerle ilgili genel ve özel
sınırlamaların demokratik toplum düzeninin gereklerine aykırı olamayacağı ve
öngörüldükleri amaç dışında kullanılamayacağı, bu maddede yer alan genel
sınırlama sebeplerinin temel hak ve hürriyetlerin tümü için geçerli olduğu
belirtilmiştir. Çağdaş demokrasiler, temel hak ve özgürlüklerin en geniş ölçüde
sağlanıp güvence altına alındığı rejimlerdir. Temel hak ve özgürlüklerin özüne
dokunup onları büyük ölçüde kısıtlayan veya tümüyle kullanılamaz hale getiren
sınırlamaların demokratik toplum düzeninin gerekleriyle bağdaştığı kabul
edilemez. Demokratik hukuk devletinin amacı kişilerin hak ve özgürlüklerden en
geniş biçimde yararlanmalarını sağlamak olduğundan yasal düzenlemelerde insanı
öne çıkaran bir yaklaşımın esas alınması gerekir. Bu nedenle getirilen
sınırlamaların yalnız ölçüsü değil, koşulları, nedeni, yöntemi, kısıtlamaya
karşı öngörülen kanun yolları hep demokratik toplum düzeni kavramı içinde
değerlendirilmelidir. Özgürlükler, ancak ayrık durumlarda ve demokratik toplum
düzeninin sürekliliği için zorunlu olduğu ölçüde sınırlandırılabilmelidir. Demokratik bir toplumda temel hak ve özgürlüklere getirilen
sınırlamanın, bu sınırlamayla güdülen amacın gerektirdiğinden fazla olması
düşünülemez. Demokratik hukuk devletinde güdülen amaç ne olursa olsun,
kısıtlamaların, bu rejimlere özgü olmayan yöntemlerle yapılmaması ve belli bir
özgürlüğün kullanılmasını önemli ölçüde zorlaştıracak ya da ortadan kaldıracak
düzeye vardırılmaması gerekir. 3194 sayılı Yasa'nın 13. maddesinin itiraz konusu birinci
fıkrasında imar plânlarında, resmi yapı, okul, cami, yol, meydan gibi umumi hizmetlere
ayrılan yerlerin, imar programına alınıncaya kadar mevcut kullanma şeklinin
devam edeceği öngörülmüştür. Yasa'nın 10. maddesinde de belediyelerin, imar
plânlarının yürürlüğe girmesinden en geç 3 ay içinde bu planı uygulamak üzere 5
yıllık imar programlarını hazırlayacakları belirtilmiş, ancak Yasa'da bu
plânların tümünün hangi süre içinde programa alınarak uygulanacağına ilişkin
bir kurala yer verilmemiştir. 13. maddenin birinci fıkrası uyarınca imar planlarında umumi
hizmetlere ayrılan yerlerin mevcut kullanma şekillerinin ne kadar devam edeceği
konusundaki bu belirsizliğin, kişilerin mülkiyet hakları üzerinde süresi belli
olmayan bir sınırlamaya neden olduğu açıktır. İmar plânlarının uygulamaya geçirilmesindeki kamusal yarar
karşısında mülkiyet hakkının sınırlanmasının demokratik toplum düzeninin
gerekleriyle çelişen bir yönü bulunmamakta ise de, itiraz konusu kuralın neden
olduğu belirsizliğin kişisel yarar ile kamu yararı arasındaki dengeyi bozarak
mülkiyet hakkını kullanılamaz hale getirmesi, sınırlamayı aşan hakkın özüne
dokunan bir nitelik taşımaktadır. İnsan Hakları Avrupa Mahkemesi de 23.9.1981 günlü Sporrong ve
Lonnroth kararında, kamulaştırma izni ile inşaat yasağının uzun bir süre için
öngörülmüş olmasının, toplumsal yarar ile bireysel menfaat arasındaki dengeyi
bozduğu sonucuna varmıştır. Açıklanan nedenlerle, itiraz konusu kural Anayasa'nın 13. ve 35.
maddelerine aykırıdır. İptali gerekir. 2- Anayasa'nın 2. Maddesi Yönünden İnceleme Anayasa'nın 2. maddesinde, Cumhuriyetin nitelikleri arasında
sayılan hukuk devleti, insan haklarına dayanan, bu hak ve özgürlükleri koruyup
güçlendiren eylem ve işlemleri hukuka uygun olan, her alanda adaletli bir hukuk
düzeni kurup bunu geliştirerek sürdüren, Anayasa'ya aykırı durum ve tutumlardan
kaçınan, hukuku tüm devlet organlarına egemen kılan, Anayasa ve hukukun üstün
kurallarıyla kendini bağlı sayan, yargı denetimine açık, yasaların üstünde
yasakoyucunun da bozamayacağı temel hukuk ilkeleri ve Anayasa'nın bulunduğu
bilincinde olan ve hukuk güvenliğini sağlayan devlettir. İtiraz konusu kuralla, mülkiyet hakkına getirilen sınırlama,
malikin taşınmaz üzerindeki tasarruf hakkını belirsiz bir süre için
kullanılamaz hale getirerek bir hukuk devletinde kişinin hak ve özgürlükleri
ile kamu yararı arasında bulunması gereken dengenin bozulmasına yol açarak
hukuk güvenliğini yok etmektedir. Bu nedenlerle kural, Anayasa'nın 2. maddesindeki hukuk devleti
ilkesine de aykırıdır. İptali gerekir. VI- İPTAL SONUCUNDA YASA'NIN DİĞER HÜKÜMLERİNİN UYGULANMA
OLANAĞINI YİTİRİP YİTİRMEDİĞİ SORUNU 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun'un 29. maddesinin ikinci fıkrasında, "Ancak başvuru,
kanunun, kanun hükmünde kararnamenin veya İçtüzüğün sadece belirli madde veya
hükümleri aleyhine yapılmış olup da, bu belirli madde veya hükümlerin iptali
kanunun, kanun hükmünde kararnamenin veya İçtüzüğün bazı hükümlerinin veya
tamamının uygulanmaması sonucunu doğuruyorsa, Anayasa Mahkemesi keyfiyeti
gerekçesinde belirtmek şartıyla, kanunun, kanun hükmünde kararnamenin veya
İçtüzüğün bahis konusu öteki hükümlerinin veya tümünün iptaline karar
verebilir" denilmektedir. 3194 sayılı Yasa'nın 13. maddesinin itiraz konusu birinci
fıkrasının iptali nedeniyle bu fıkra ile hukuksal bütünlük oluşturan üçüncü
fıkrasının, uygulanma olanağı kalmadığından 2949 sayılı Yasa'nın 29. maddesinin
ikinci fıkrası uyarınca iptali gerekir. VI- İPTAL HÜKÜMÜNÜN YÜRÜRLÜĞE GİRECEĞİ GÜN SORUNU Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasında, "Kanun, kanun
hükmünde kararname veya Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü ya da bunların
hükümleri, iptal kararlarının Resmî Gazetede yayımlandığı tarihte yürürlükten
kalkar. Gereken hallerde Anayasa Mahkemesi iptal hükmünün yürürlüğe gireceği
tarihi ayrıca kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın Resmî Gazetede yayımlandığı
günden başlayarak bir yılı geçemez" denilmekte, Anayasa Mahkemesinin
Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Yasa'nın 53. maddesinin dördüncü
fıkrasında da bu kural tekrarlanmaktadır. Maddenin beşinci fıkrasında ise,
Anayasa Mahkemesi'nin, iptal halinde meydana gelecek hukuksal boşluğu kamu
düzenini tehdit veya kamu yararını ihlâl edici mahiyette görürse
yukarıdaki fıkra hükmünü uygulayacağı belirtilmiştir. 3194 sayılı Yasa'nın 13. maddesinin iptal edilen birinci ve üçüncü
fıkraları nedeniyle doğan hukuksal boşluk, kamu düzenini ve kamu yararını
olumsuz yönde etkileyeceğinden gerekli düzenlemelerin yapılması için yasama
organına süre tanımak amacıyla iptal kararının Resmî Gazete'de yayımından
başlayarak altı ay sonra yürürlüğe girmesi gerekli görülmüştür. VII- SONUÇ 3.5.1985 günlü, 3194 sayılı "İmar Kanunu"nun 13.
maddesinin: A- Birinci fıkrasının Anayasa'ya aykırı olduğuna ve İPTALİNE, B- Birinci fıkrasının iptali nedeniyle uygulanma olanağı kalmayan
üçüncü fıkrasının da 2949 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama
Usulleri Hakkında Kanun'un 29. maddesinin ikinci fıkrası gereğince İPTALİNE, C- İptal edilen kurallar nedeniyle meydana gelen hukuksal boşluk
kamu düzenini tehdit ve kamu yararını ihlal edici nitelikte görüldüğünden,
Anayasa'nın 153. maddesinin üçüncü fıkrasıyla 2949 sayılı Yasa'nın 53.
maddesinin dördüncü ve beşinci fıkraları gereğince İPTAL HÜKÜMLERİNİN, KARARIN
RESMİ GAZETE'DE YAYIMLANMASINDAN BAŞLAYARAK ALTI AY SONRA YÜRÜRLÜĞE GİRMESİNE,
29.12.1999 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Ahmet Necdet
  SEZER Başkanvekili Haşim KILIÇ Üye Samia
  AKBULUT Üye Yalçın ACARGÜN Üye Mustafa BUMİN Üye Sacit
  ADALI Üye Ali HÜNER Üye Mustafa
  YAKUPOĞLU Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Mahir Can ILICAK Üye Rüştü SÖNMEZ