ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı:1977/128 Karar Sayısı:1977/140 Karar günü:20/12/1977 Resmi Gazete tarih/sayı:8.3.1978/16222 İtiraz
yoluna başvuran: Ankara 10. Asliye Hukuk Mahkemesi. İtirazın
konusu: 18/4/1972 günlü, 1581 sayılı "Tarım Kredi Kooperatifleri ve
Birlikleri Kanunu" nün Geçici 2. maddesi hükmünün Anayasa'ya aykırı olduğu
ileri sürülerek iptali istenmiştir. L
OLAY: 18/4/1972
günlü, 1581 sayılı Yasanın Geçici 2. maddesinde yazılı hükme uyularak, Türkiye
Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliği Genel Müdürlüğünce, Tarım Kredi
Kooperatifleri Yardımlaşma Birliği Vakfının feshi ve borç, alacak, hak ve
varlıklarıyle Merkez Birliğine katılması istenmiştir. Sözü geçen Vakıf bu konuda
olumlu kararı almış. Ziraat Bankasının da onayını aldıktan sonra "Vakfın
dağılması hususunun hüküm altına alınması ve durumun sicile tescili...,.."
için mahkemeye başvurmuştur. Bu arada Vakıflar Genel Müdürlüğü, mahkemeye
yapılan işlemlerin usulsüzlüğünü ve 1581 sayılı Yasanın Geçici 2. maddesi
hükmünün Anayasaya aykırılığını belirten bir yazı göndermiştir. Bunun üzerine
Vakıf avukatı husumeti Vakıflar Genel Müdürlüğüne yöneltmiş, bu Genel Müdürlük
de mahkemeye verdiği dilekçe ile Anayasaya aykırılık savını yinelemekle
birlikte vakfın feshine ilişkin kararla Ziraat Bankasının bunu onayan kararının
iptalini istemiştir. Karşılık dava niteliğinde kabul edilen bu istek üzerine,
öne sürülen Anayasa'ya aykırılık savı mahkemece ciddi görülmüş ve 1581 sayılı
Yasanın Geçici 2. maddesinin iptali için Anayasa Mahkemesine başvurulmuştur. III.
METİNLER: 1-
18/4/1972 günlü, 1581 sayılı "Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri
Kanunu" nun iptali istenen Geçici 2. Maddesi şöyledir: Geçici
Madde 2- Tarım Kredi Kooperatifleri Müşterek Yardım Tahsisatı ve Tarım Kredi
Kooperatifleri Yardımlaşma Birliği vakfının borç, alacak, hak ve varlıkları
Merkez Birliğine devredilir ve sözü geçen vakıf feshedilmiş sayılır. Gerek
bu devirlerde ve gerek Tarım Kredi Kooperatifleri Memurları Emekli Sandığı ve
Tarım Kredi Kooperatifleri Memurları Sosyal Yardım ve Zincirleme Kefillik
Sandığı vakıflarının Merkez Birliğine devirleri halinde devrolunan menkul ve
gayrımenkullerin devir ve intikallerinde herhangi bir vergi, resim ve harç
alınmaz. 2-
İlgili yasa ve tüzük hükümleri : a)
Medeni Kanunun olayla ilgili kuralları: Madde
74- (13/7/1967 - 903) Vakıf, resmî senetle veya vasiyet yolu ile kurulur ve
vakfedenin ikametgâhı asliye mahkemesi nezdinde tutulan sicile tescil ile tüzel
kişilik kazanır. Mahkeme, tescil hususunu Vakıflar Genel Müdürlüğündeki merkezi
sicile kaydolunmak üzere resen tebliğ eder. Kanuna,
ahlâka ve adaba veya millî menfaatlere aykırı olan veya siyasî düşünce veya
belli bir ırk veya cemaat mensuplarını desteklemek gayesi ile kurulmuş olan
vakıfların tesciline karar verilemez. Tescil
kararının tebliği tarihinden itibaren, Vakıflar Genel Müdürlüğü, iki ay içinde
bu karara karşı temyiz yoluna başvurabilir. Merkezi
sicile kaydedilen vakıf, Resmî Gazete ile ilân edilir. Tescilin
tarzı, kimler tarafından yaptırılacağı ve sicillerin ne suretle tutulacağı,
ilânın muhtevası ve ne suretle yapılacağı tüzük ile tayin edilir. Bir
vakfın tescili ile birlikte vakfedilen malların mülkiyeti ve haklar vakfa
intikal eder. Mahkeme
vakfedilen gayrimenkulun vakıf tüzel kişiliği adına tescilini resen ve derhal
tapu idaresine bildirir. Madde
81/A- (13/7/1967-903 ile ek) Gayesinin tahakkuku imkânsız hale gelen vakıf
kendiliğinden dağılmış olur. Keyfiyet
idare uzvu tarafından sicile tescil ettirilir. Gayesi
74 üncü maddenin ikinci fıkrası hükmüne aykırı hale gelen vakıf, yetkili asliye
mahkemesi tarafından, teftiş makamının müracaatı üzerine, taraflar çağrılıp
duruşma yapılarak kararla dağıtılır ve sicile bildirilir. b)
Vakıflar Tüzüğünün ilgili kuralları: Madde
30- Gayesinin tahakkuku imkânsız hale gelen vakıf kendiliğinden dağılmış olur. Vakfın
idare uzvu, vakfın gayesinin tahakkukunun imkânsız hale geldiği kanısına
varırsa, yazı ile yetkili mahkemeye başvurarak durumun mahkeme siciline
tescilini ister. Yetkili mahkeme, Vakıflar Genel Müdürlüğünün yazılı
düşüncesini alarak idare uzvunun talebini karara bağlar. Mahkeme,
vakfın dağıldığı sonucuna varırsa durumu tescil eder. Madde
31- Vakfın gayesi, Türk Medenî Kanununun 903 sayılı kanunla değiştirilen 74
üncü maddesinin ikinci fıkrası hükmüne girdiği takdirde Vakıflar Genel
Müdürlüğü, vakfın dağıtılması için yetkili asliye mahkemesine başvurmak
zorundadır. Bu başvurma üzerine mahkeme, duruşma yaparak vakfın dağıtılmasına
karar verir ve siciline durumu tescil eder. 3-
Dayanılan Anayasa kuralları, Madde
36- Herkes, mülkiyet ve miras haklarına sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yaran
amacıyla kanunla sınırlanabilir. Mülkiyet hakkının kullanılması toplum yararına
aykırı olamaz. Madde
38- Devlet ve kamu tüzel kişileri, kamu yararının gerektirdiği hallerde,
karşılıklarını peşin ödemek şartıyla, özel mülkiyette bulunan taşınmaz malları,
kanunla gösterilen esas ve usullere göre, tamamını veya bir kısmını
kamulaştırmaya ve bunlar üzerinde idarî irtifaklar kurmaya yetkilidir. Çiftçinin
topraklandırılması, ormanların Devletleştirilmesi, yeni orman yetiştirilmesi ve
iskân projelerinin gerçekleştirilmesi amaçlarıyla kamulaştırılan taşınmaz mal
ve kıyıların korunması ve turizm amacıyla kamulaştırılan toprak bedellerinin
ödeme şekli kanunla gösterilir. Kanunun
taksitle ödemeyi öngördüğü hallerde çiftçinin topraklandırılması, ormanların
Devletleştirilmesi, yeni orman yetiştirilmesi ve iskân projelerinin
gerçekleştirilmesi için konulacak süre yirmi yılı; kıyıların korunması ve
turizm amacıyla yapılacak kamulaştırmalarda ise bu süre on yılı aşamaz. Bu
takdirde, taksitler eşit olarak ödenir ve kanunla gösterilen faiz haddine
bağlanır. Kamulaştırılan
topraktan, o toprağı doğrudan doğruya işleten çiftçinin hakkaniyet ölçüleri
içinde geçinebilmesi için zaruri olan ve kanunla gösterilen kısmın ve küçük
çiftçinin kamulaştırılan toprağının bedeli her halde peşin ödenir. Madde
39- Kamu hizmeti niteliği taşıyan özel teşebbüsler, kamu yararının gerektirdiği
hallerde, gerçek karşılığı kanunda gösterilen şekilde ödenmek şartıyla
devletleştirilebilir. Kanunun taksitle ödemeyi öngördüğü hallerde,ödeme süresi
on yılı aşamaz ve taksitler eşit olarak ödenir; bu taksitler, kanunla
gösterilen faiz haddine bağlanır. IV.
İLK İNCELEME: Anayasa
Mahkemesi, içtüzüğün 15. maddesi uyarınca yaptığı ilk inceleme toplantısında
aşağıdaki konular üzerinde durmuştur. Anayasa'nın
değişik 151. maddesinde "Bir davaya bakmakta olan mahkeme, uygulanacak bir
kanunun hükümlerini Anayasa'ya aykırı görürse veya taraflardan birinin ileri
sürdüğü aykırılık iddiasının ciddi olduğu kanısına varırsa, Anayasa
Mahkemesi'nin bu konuda vereceği karara kadar davayı geri bırakır."
denilmekte ve 22/4/1962 günlü, 44 sayılı Yasanın 27. maddesinde de bu kural
yinelenmektedir. Şu halde mahkemenin itiraz yoluna başvurabilmesi için, elinde
bakmakta olduğu bir davanın var olması ve itiraza konu olan kanun hükmünün bu
davada uygulanma olanağının bulunması gerekmektedir. İtiraz
konusu işde Anayasa'nın öngördüğü bu koşulların gerçekleşip gerçekleşmediği
araştırılacaktır. 18/4/1972
günlü, 1581 sayılı yasa ile düzenlenen Tarım Kredi Kooperatifleri, aşamalı örgütlere
bağlı tutulmuştur. Bir veya bir kaç il içindeki kooperatifler Bölge
Birliklerini, en az beş bölge Birliği de, Merkez Birliğini kurarlar. Merkez
Birliğinin çalışmaları bütün yurdu kapsar. Kanunun
itiraz konusu Geçici 2. maddesinin birinci fıkrasında sözü geçen Merkez
Birliği; tanımı yukarıda açıklanan ve bütün yurdu çalışma kapsamı içine alan
Tarım Kredi Kooperatifleri ve Bölge Birliklerinin bağlı bulundukları Türkiye
Tarım Kredi Kooperatifleri Merkez Birliğidir. Geçici 2. maddenin birinci
fıkrası, bu birliğe geçecek malvarlıkları arasında, iki kaynaktan
sözetmektedir. Bunlardan biri (Tarım Kredi Kooperatifleri Müşterek Yardım
Tahsisatı), öteki de (Tarım Kredi Kooperatifleri Yardımlaşma Birliği Vakfı)
dır. İtiraz
yoluyla iptali îstenen hüküm, Geçici 2. maddenin tümünü kapsadığına göre,
maddenin birinci fıkrasında yeralan "Tarım Kredi Kooperatifleri Müşterek
Yardım Tahsisatı"na ilişkin hükmün de iptal istemi kapsamında olduğu
kuşkusuzdur. Oysa Mahkemenin elindeki İş, "Tarım Kredi Kooperatifleri
Müşterek Yardım Tahsisatı" ile ilgili değildir. Uyuşmazlık, Tarım Kredi
Kooperatifleri Yardımlaşma Birliği Vakfının feshine ilişkindir. Bu nedenle,
itirazın "Tarım Kredi Kooperatifleri Müşterek Yardım Tahsisatı" ile
ilgili bölümünün, mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir. Öte
yandan, devir işlemlerinde vergi, resmi ve harç alınmayacağına ilişkin Geçici
2. maddenin ikinci fıkrası hükmünün de, mahkemenin elindeki işle bir ilgisi
bulunmamaktadır. Yâni mahkeme, bu fıkra hükmünün uygulanmasını gerektiren bir
davaya bakmamaktadır. Bu nedenle ikinci fıkraya yönelen itirazın da, mahkemenin
yetkisizliği yönünden reddi gerekmektedir. Mahkemeye
getirilen iş, Tarım Kredi Kooperatifleri Yardımlaşma Birliği Vakfının feshine
ve bu vakfın borç, alacak, hak ve malvarlıklarının Merkez Birliğine devrine
ilişkindir. Uyuşmazlığın bir dava niteliğinde olduğu kabul edilecek olursa,
Anayasa'ya uygunluk denetiminin önkoşullarından birinin gerçekleştiği sonucuna
varılarak bu doğrultuda incelemenin sürdürülmesi mümkün olabilecek, uyuşmazlık
dava niteliğinde değilse, itirazın mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine
karar verilmesi gerekecektir. Yukarıda
(I- Olay) bölümünde de açıklandığı üzere, yerel mahkemeye başvuran taraf, Tarım
Kredi Kooperatifleri Yardımlaşma Birliği Vakfıdır ve vakfın "dağılmasını,
durumun sicile tescilinin hüküm altına alınmasını" istemiştir. Karşılık
dava biçimindeki başvurmaya göre Vakıflar Genel Müdürlüğü, Vakfın feshine
ilişkin vakıf yönetim kurulu kararıyla bu kararı onayan Türkiye Cumhuriyeti
Ziraat Bankası Yönetim Kurulu kararının iptalini istemektedir. İtiraz
konusu Geçici 2. madde de "...Tarım Kredi Kooperatifleri Yardımlaşma
Birliği vakfının borç, alacak, hak ve malvarlıkları Merkez Birliğine devredilir
ve sözü geçen vakıf feshedilmiş sayılır" denilmektedir. Görülüyor
ki, bu halde vakıf, doğrudan doğruya kanun hükmü ile sona ermekte, mahkemece
feshine karar verilecek bir vakıf durumunda olmamaktadır. Olay Medenî Kanunun
81/A. maddesinin birinci ve ikinci fıkralarına uymakta, üçüncü fıkrasıyla
ilgili bulunmamaktadır. Çünkü bütün malvarlığı kanun gereğince elinden alınan
vakfın amacının gerçekleşmesi olanaksız hale gelmiştir. Durum yönetim organınca
sicile geçirtilecektir. Sözü
geçen maddenin üçüncü fıkrası ise, amacı 74. maddenin ikinci fıkrası hükmüne ay
kın hale gelen vakıfları kapsamına almaktadır. Bu takdirde mahkeme dağıtma
kararı verecektir. Mahkemenin elindeki işde, Vakfın, "kanuna, ahlâka ve
adaba veya millî menfaatlere aykırı olan veya siyasî düşünce veya belli bir ırk
veya cemaat mensuplarını..." destekleyen bir duruma düştüğü ve bu nedenle
dağıtılmasının gerektiği öne sürülmüş değildir. Böyle olunca ortada Medenî Kanunun
81/A. madde sinin üçüncü fıkrası uyarınca mahkemece dağıtma kararı verilmesini
zorunlu kılan bir davanın varlığından sözedilemez. Anayasaya
uygunluk denetiminde dava; çözüme bağlanmak üzere, görevli bir mahkeme önüne
kanuna uygun biçimde getirilen özel veya kamu hukukuna ilişkin anlaşmazlıklar
ve işler olarak nitelendirilmektedir. Medenî
Kanunun 81/A. maddesinin birinci ve ikinci fıkralarının uygulanması dolayısıyla
mahkemenin yapacağı işlemlerin dava kavramı dışında kalan adlî işlemler
olduğunda kuşku yoktur. Çünkü vakfın kurulmasında, vakfedenin ikametgâhı asliye
mahkemesince tutulan bir sicile, durumun tescili gereklidir. Ancak bu tescil
ile vakfın tüzel kişilik kazanacağı 74. maddenin birinci fıkrasında
açıklanmaktadır. Kanun, Vakıflar Genel Müdürlüğünde de bir merkezi sicilin
bulunacağını buyurmakta ve kuruluşun bu sicile de kaydolunmak üzere sözügeçen
Genel Müdürlüğe doğrudan doğruya tebliğini zorunlu kılmaktadır. Vakfın kuruluşu
için öngörülen bu işlemler adlî işlemler olmakla birlikte, çözülmesi mahkemeden
istenen ya da çözülmesi görevi mahkemeye yüklenen dava ve işlerden değildir.
Bunun gibi vakfın, Medenî Kanunun 81/A. maddesinin birinci ve ikinci
fıkralarının Öngördüğü biçimde dağılması halinde de, sicilden çıkarma konusunda
mahkemece yapılacak işlemler aynı niteliktedir. Çünkü yönetim organının
başvurusu üzerine, vakfın dağılmış olduğu, mahkemece saptanacak ve durumun,
mahkemenin tuttuğu sicile işaret edilmesi bir kararla sağlanacaktır. Yasaca
dağılmış olduğu kabul edilen vakfın, sicilden çıkarılması işlemi de adlî işlem
olmakla birlikte, mahkemenin çözeceği dava niteliğinde bir anlaşmazlık
sayılamaz. Nitekim 25/7/1970 günlü, 7/1066 sayılı Bakanlar Kurulu kararıyla
yürürlüğe giren Vakıflar tüzüğü de, vakfın kendiliğinden dağılmış bulunmasını, mahkemece
dağıtılma yönteminden ayırmış ve 30. ve 31. maddelerinde her iki hali ayrı ayrı
düzenleyen kurallar getirmiştir. (Resmî Gazete 21/8/1970. Sayı: 13586). Bütün
bu açıklamalar karşısında mahkemenin elinde çözülmesi gerekli bir davanın
varlığından söz etmeye olanak yoktur. Böyle olunca itirazın, mahkemenin
yetkisizliği nedeniyle reddi gerekir. V.
SONUÇ : Mahkemenin
elindeki iş görülmekte olan bir dava niteliğinde bulunmadığından, itirazın
Mahkemenin yetkisizliği nedeniyle reddine, Fahrettin Uluç, Ahmet Salih Çebi ve
Nihat O. Akçakayalıoğlu'nun karşıoylarıyla ve oyçokluğu ile, 20/12/1977
gününde karar verildi. Başkan Kâni
  Vrana Başkanvekili Şevket
  Müftügil Üye Abdullah
  Üner Üye Ahmet
  Koçak Üye Şekip
  Çopuroğlu Üye Fahrettin
  Uluç Üye Muhittin
  Gürün Üye Lütfi
  Ömerbaş Üye Ahmet
  Erdoğdu Üye Hasan
  Gürsel Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Adil
  Esmer Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu Üye Ahmet
  H. Boyacıoğlu Üye Necdet
  Darıcıoğlu KARŞIOY
YAZISI Yerel
Mahkemeye başvuran, Tarım Kredi Kooperatifleri Yardımlaşma Birliği Vakfı vakfın
dağılmasını, durumun sicile tescilinin hüküm altına alınmasını istemiştir.
Vakıflar Genel Müdürlüğü ise Vakıf Yönetim Kurulunun vakfın feshine ilişkin
kararı ile bu kararı onayan T.C. Ziraat Bankası Yönetim Kurulu kararının
iptalini karşılık dava yapmıştır. Çoğunluk
Medenî Kanunun 81/A. maddesinin üçüncü fıkrası uyarınca, Mahkemece dağıtma
kararı verilmesini zorunlu kılan bir dava bulunmadığı, sözü edilen maddenin
birinci ve ikinci fıkralarının uygulanması dolayısiyle Mahkemenin yapacağı
işlemlerin ise dava kavramı dışında adlî işlemler olduğu gerekçesiyle başvuran
mahkemenin itirazını yetki yönünden reddetmiştir. Vakfın
tüzel kişilik kazanabilmesi için vakfedenin ikametgâhı Asliye Mahkemesince
tutulan bir sicile durumun tescili, ayrıca Vakıflar Genel Müdürlüğünde de
bulunması zorunlu olan merkezî sicile de kaydedilmek üzere doğrudan doğruya adı
geçen Genel Müdürlüğe tebligat yapılacağı öngörülmüştür. Bir
tespit niteliğinde de olsa bütün bu sicile kayıt ve sicilden çıkarma
işlemlerinin mahkeme kararı ile yapılması yasal bir zorunluk bulunduğuna göre
adlî işlem değil dava olarak kabulü gerekir. Nitekim bu istemlerin hâkimin
kararı ile sonuçlanacağı çoğunlukça da kabul edilmiştir. Yerel Mahkeme de
kendisine yapılan başvuruyu dava olarak kabul etmiş tarafların iddialarını ve
savunmalarını dinlemiş ve olayda uygulanacağını düşündüğü dava konusu geçici 2.
maddeyi Anayasa'ya aykırı bularak Anayasa Mahkemesine başvurmuştur. Bu durumda
anlaşmazlığın çözülmesini dava niteliğinde kabul etmek gerekir. SONUÇ
: Mahkemenin
çözümleyeceği iş dava niteliğinde olduğundan işin esasının incelenmesi
gerektiği düşüncesi ile çoğunluk kararına karşıyız. Üye Fahrettin
  Uluç Üye Ahmet
  Salih Çebi Üye Nihat
  O. Akçakayalıoğlu