ANAYASA MAHKEMESİ KARARI Esas Sayısı : 2010/92 Karar Sayısı : 2012/86 Karar Günü : 31.5.2012 R.G. Tarih-Sayı :
22.11.2013-28829 İPTAL DAVASINI AÇANLAR : Anamuhalefet Partisi
(Cumhuriyet Halk Partisi) TBMM Grubu adına Grup Başkanvekilleri M. Akif
HAMZAÇEBİ ile Muharrem İNCE İPTAL DAVASININ KONUSU : 15.7.2010 günlü, 6007
sayılı Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile Rusya Federasyonu Hükümeti Arasında
Türkiye Cumhuriyetinde Akkuyu Sahasında Bir Nükleer Güç Santralinin Tesisine ve
İşletimine Dair İşbirliğine İlişkin Anlaşmanın Onaylanmasının Uygun Bulunduğu
Hakkında Kanun'un 1. maddesinin Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 7., 43., 56.,
90. ve 166. maddelerine aykırılığı ileri sürülerek iptaline ve yürürlüğünün
durdurulmasına karar verilmesi istemidir. II- YASA METİNLERİ A- İptali İstenilen Yasa Kuralı 6007 sayılı Kanun'un dava konusu 1. maddesi şöyledir: 'MADDE 1- (1) 12 Mayıs 2010 tarihinde Ankara'da imzalanan 'Türkiye
Cumhuriyeti Hükümeti ile Rusya Federasyonu Hükümeti Arasında Türkiye
Cumhuriyeti'nde Akkuyu Sahası'nda Bir Nükleer Güç Santralinin Tesisine ve
İşletimine Dair İşbirliğine İlişkin Anlaşma'nın onaylanması uygun bulunmuştur.' B- Dayanılan Anayasa Kuralları Dava dilekçesinde, Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 7., 43., 56.,
90. ve 166. maddelerine dayanılmıştır. III- İLK İNCELEME Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 8. maddesi gereğince Haşim KILIÇ,
Osman Alifeyyaz PAKSÜT, Fulya KANTARCIOĞLU, Ahmet AKYALÇIN, Mehmet ERTEN,
Fettah OTO, Serdar ÖZGÜLDÜR, Zehra Ayla PERKTAŞ, Recep KÖMÜRCÜ, Alparslan
ALTAN, Burhan ÜSTÜN, Engin YILDIRIM, Nuri NECİPOĞLU, Hicabi DURSUN ve Celal
Mümtaz AKINCI'nın katılımlarıyla 7.12.2010 gününde yapılan ilk inceleme
toplantısında; 1- 7.5.2010 günlü, 5982 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının
Bazı Maddelerinde Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun uyarınca, 2949 sayılı
Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun ile ilgili
gerekli düzenlemeler yapılmadan, Mahkemenin çalışıp çalışamayacağına ilişkin ön
meselenin incelenmesi sonucunda; Mahkemenin çalışmasına bir engel
bulunmadığına, Fulya KANTARCIOĞLU, Mehmet ERTEN, Fettah OTO, Zehra Ayla PERKTAŞ
ile Celal Mümtaz AKINCI'nın, gerekçesi 2010/68 esas sayılı dosyada belirtilen
karşıoyları ve OYÇOKLUĞUYLA, 2- Dosyada eksiklik bulunmadığından işin esasının incelenmesine,
OYBİRLİĞİYLE, 3- Yürürlüğü durdurma isteminin esas inceleme aşamasında karara
bağlanmasına, OYBİRLİĞİYLE, karar verilmiştir. IV- ESASIN İNCELENMESİ Dava dilekçesi ve ekleri, Raportör Musa SAĞLAM tarafından
hazırlanan işin esasına ilişkin rapor, iptali istenilen yasa kuralı, dayanılan
Anayasa kuralları ve bunların gerekçeleri ile diğer yasama belgeleri okunup
incelendikten sonra gereği görüşülüp düşünüldü: Dava konusu kuralı da içeren Kanun'un milletlerarası andlaşmanın
onaylanmasını uygun bulma kanunu olması, Kanun'un iptali istenen 1. maddesinin
söz konusu Anlaşma maddelerini tekrar etmeksizin sadece Anlaşma'nın
onaylanmasının uygun bulunduğunu belirtmekle yetinmesi ve Anayasa'nın 90.
maddesiyle milletlerarası andlaşmaların Anayasa'ya aykırılığı iddiası ile
Anayasa Mahkemesine başvurulmasının yasaklanması karşısında; Anayasa'ya
aykırılık sorununu incelemeden önce milletlerarası andlaşmaların ve onların
onaylanmasının uygun bulunduğuna dair kanunların yargısal denetimi konusunun
açıklığa kavuşturulması gerekmektedir. A- Milletlerarası Andlaşmaların Yargısal Denetimi Milletlerarası andlaşmaların Türk hukuk düzenindeki yeri ve
Anayasal denetimi, Anayasa'nın 90. maddesinin son fıkrasında, ' Usulüne göre
yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun hükmündedir. Bunlar
hakkında Anayasaya aykırılık iddiası ile Anayasa Mahkemesine başvurulamaz. '
biçiminde düzenlenmiştir. Bu hükümde yer alan ' başvurulamaz ' ibaresi,
kesin bir önerme olup andlaşmalara karşı Anayasa Mahkemesine başvuru yolunu
kapatmaktadır. Anayasa, andlaşmaların denetimine ilişkin istisnai düzenlemelere
de yer vermemiş olduğundan bu hükmün aksine bir uygulamanın da yorum yoluyla
yapılabilmesi mümkün değildir. Ayrıca, anayasanın bütünlüğü ilkesi açısından
bakıldığında, milletlerarası ilişkilerin niteliği gereği andlaşmalar üzerindeki
tek denetimin onların onaylanmasını uygun bulmaya dair kanunun görüşülmesi
sırasında TBMM'nin yapabileceği siyasal denetim olduğu açıktır. Anayasa'nın 90. maddesinin gerekçesinde, ' uygulamada iyi
işlediği ve ihtiyaca cevap verdiği için ' 1961 Anayasası'nda yer alan
andlaşmaların denetimine ilişkin kuralın aynen alındığı belirtilmiştir. Bu
nedenle, 1961 Anayasası'nın kabulü süreci incelenerek 1982 Anayasası'nın 90.
maddesinin kabulünü gerektiren gerekçeleri saptamak gerekmektedir. 1961 Anayasası'nın hazırlık sürecinde Kurucu Meclis tarafından
oluşturulan Anayasa Komisyonunca hazırlanan metinde, andlaşmaların, Anayasa'ya
aykırılığının bunların onaylanması öncesinde ileri sürülebilmesi ve incelenmesi
öngörülmüş (önleyici denetim); bunun gerekçesi olarak da '...
Milletlerarası andlaşmaların Anayasaya uygunluğunun murakabesi konusunda,
kanunlarla ilgili murakabeye nazaran farklı bir usul getirilmektedir. Gerçekten
bir anlaşmanın yürürlüğe girmesinden sonra Anayasaya aykırılığı dolayısıyla
iptalinin Devletin milletlerarası sorumluluğunu doğurmaması için, bu
murakabenin teşri organın tasvibinden geçmeden önce tahkik edilmesi ve
sonuçlandırılması zaruridir. ' denilmiştir. Ancak, Millî Birlik Komitesi
tarafından, önleyici denetime ilişkin hüküm maddeden çıkarılmış ve maddenin son
fıkrası, ' usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası andlaşmalar kanun
hükmündedir. Bunlar hakkında 149 uncu ve 151 inci maddeler gereğince Anayasa
Mahkemesine başvurulamaz. ' biçiminde düzenlenmiştir. Buna göre,
milletlerarası ilişkilerin siyasî yönünün ağır basması nedeniyle dış
ilişkilerin sürekliliği bakımından doğabilecek sakıncaların önlenmesi amacıyla
milletlerarası andlaşmaların iptali için Anayasa Mahkemesine başvurulmasının
engellendiği anlaşılmaktadır. Usulüne göre yürürlüğe konulmuş bir milletlerarası andlaşmanın,
Anayasa'ya aykırı bulunarak iptal edilmesi, Devletin o andlaşmayla kabul ettiği
yükümlülüklerini yerine getirememesi neticesini ortaya çıkaracaktır. Bu hâl
tartışmasız olarak Devleti, uluslararası hukuk karşısında zor durumda
bırakacak, Devlet andlaşmanın niteliğine ve kapsamına göre birtakım
yaptırımlara maruz kalabilecek ve uluslararası alandaki saygınlığının zarar
görmesi söz konusu olabilecektir. Bu nedenle, anayasa koyucu, milletlerarası
andlaşmaların onaylanmalarının ardından iptale konu olabilmesinin uluslararası
hukuk açısından Devleti bir takım ciddi sorumluluklar altına sokabileceğini
düşünmüş ve onları Anayasal denetimin dışında tutmuştur. B- Milletlerarası Andlaşmayı Onaylamayı Uygun Bulma Kanununun
Yargısal Denetimi Anayasa'nın 104. maddesine göre, milletlerarası andlaşmaları
onaylama ve yayımlama yetkisi Cumhurbaşkanı'na aittir. Anayasa'nın 90. maddesi
ise Cumhurbaşkanı'nın milletlerarası andlaşmayı onaylamasını, TBMM'nin
onaylamayı bir kanunla uygun bulmasına bağlamıştır. Uygun bulma kanunları diğer
kanunlardan temelde farklı olmayıp onlarla aynı süreci izleyerek kabul
edilirler, tarih ve numara alırlar, Resmî Gazete'de yayımlanırlar. Ancak, bu
kanunlar ilke olarak üç maddeliktir. İlk madde, ilgili andlaşmanın çekince
konularak veya çekincesiz uygun bulunduğunu, ikinci madde, kanunun yürürlüğe
giriş tarihini, üçüncü madde ise kanunun yürütülmesini düzenler. Anayasa'nın 148. maddesinde, ' Anayasa Mahkemesi, kanunların, '
Anayasaya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler. ' denilmektedir.
Anayasa, kanunların Anayasaya uygunluk denetimine getirdiği istisnalara da aynı
maddede ya da farklı maddelerde yer vermiştir. Kanunların şekil bakımından
denetiminin son oylamanın öngörülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı ile sınırlı
olması ve Anayasa'nın 174. maddesindeki Türkiye Cumhuriyeti'nin laik niteliğini
koruma amacını güden inkılâp kanunlarının Anayasa'ya aykırı olduğu şeklinde
anlaşılamayacağına dair hükümleri bunun istisnalarıdır. Ancak, Anayasa'da uygun
bulma kanunun denetimini yasaklayan bir kural bulunmamaktadır. Ayrıca, ne 1982
Anayasası'nın gerekçesinde ne de onun göndermede bulunduğu 1961 Anayasası'nın
gerekçesinde bunun aksini belirten bir ifadeye de yer verilmemektedir. Öte
yandan, belirtilen anayasal düzenlemeler karşısında bu denetimin yapılması,
devletin bütün etkinliklerinde hukuka ve Anayasa'ya uyması, işlem ve
eylemlerinin bağımsız yargı denetimine tabi olması anlamına gelen hukuk devleti
ilkesinin bir gereğidir. Bu nedenle, andlaşmalardan bağımsız olarak uygun bulma
kanunlarına karşı Anayasa Mahkemesine başvurulabileceği kabul edilmelidir. C- Uygun Bulma Kanununun Denetiminin Kapsamı Bir milletlerarası andlaşma, doğrudan denetime tabi tutulamamasına
rağmen onaylanmasını uygun bulan kanunun anayasallık denetimi mümkündür. Ancak,
Anayasa'nın 90. maddesindeki emredici hüküm gereği, uygun bulma kanunu
denetlenirken andlaşmanın denetiminin yapılmasına izin verilmemiştir. Anayasa
koyucunun milletlerarası andlaşmaların Anayasal denetimini açık bir irade ile dışarıda
bırakmasına rağmen, uygun bulma kanununun denetimi yoluyla andlaşmalar hakkında
değerlendirme yapmak Anayasa'nın 90. maddesindeki yasaklayıcı düzenlemeyi
işlevsiz hale getirecektir. Uygun bulma kanununun şekil bakımından denetimi, kanunun son oylamasında
öngörülen çoğunlukla kabul edilip edilmediği ile sınırlıdır. Şekil denetimi
kapsamında Anayasa'nın 90. maddesiyle getirilen yasağı bertaraf edici nitelikte
denetim yapılması da söz konusu olamaz. Uygun buldukları andlaşmayı tekrar etmeyen ve ilke olarak üç
maddeden oluşan uygun bulma kanunlarının esas yönünden denetimini yapmayı kabul
etmek, andlaşmanın içeriğine ilişkin çeşitli değerlendirmelerde bulunmayı
gerektirir. Uygun bulma kanununun andlaşma kuralları gözetilerek incelenmesi,
andlaşma kurallarının dolaylı olarak denetlenmesi anlamına gelir. Oysa,
Anayasa'nın 90. maddesi böyle bir incelemeye engeldir. Bununla beraber, uygun bulma kanununun bazı hükümleri,
onaylanmasını uygun bulduğu andlaşmadan ayrılabiliyor, bağımsız olarak kendi
başına hüküm ifade edebiliyor ve ondan ayrı olarak hukuk düzeninde etki
yapabiliyorsa, anılan hükümlerin Anayasa'ya aykırılığı iddiasının esas
bakımından incelenmesi mümkündür. Buna karşılık uygun bulma kanununun ancak
andlaşma ile birlikte anlam ve etki taşıyan nitelikteki hükümlerinin esas
bakımından denetlenebilmesi söz konusu değildir. D- Anayasa'ya Aykırılık Sorunu Dava dilekçesinde; Anayasa Mahkemesinin E.1996/55, K.1997/33
sayılı kararında anlaşmadan bağımsız olarak onay kanunlarına karşı başvuru yapılabileceğinin
hükme bağlandığı, Mahkemenin Anlaşma'nın içeriğine girmeden yasama organının
onay kanununda anayasal sınırlar içinde kalıp kalmadığını saptamasının mümkün
olmadığı, 9.11.2007 günlü, 5710 sayılı Kanun'un hükümleri dikkate alınmayarak
Anlaşma ile ihale, yarışma ve rekabet kurallarına uyulmadan yapım ve işletme
işinin tek şirket ve tek ülkeye ihalesiz verilmesinin kamu yararı ve genellik
ilkesinin ihlali anlamına geldiği, Anlaşma'ya ' çekince konulmamak suretiyle
Anlaşmanın Anayasaya aykırı kurallarının ayrıma tabi ' tutulmadığı ve
bunların yaşama geçirilmesinin önlenemediği, ' Anlaşmaya göre tanımsız ve
sınırları belirsiz bir arazi topluluğunun ' yabancılara tahsis ' (edildiği ve
bunun da hukuki güvenliği tesis eden) hukuk devleti ve yasama yetkisini
belirleyen Anayasanın 7. maddesine aykırılık ' oluşturduğu, Anayasa`nın 43.
maddesinde kıyılardan yararlanmada öncelikle kamu yararının gözetileceğinin
belirtildiği, fakat ' anayasal güvence altındaki alanlarla ilgili sınırlama
ve korumayı da getirmeyen kuralın kamu yararı ' ilkesini zedelediği,
Anlaşma'nın çevresel etki değerlendirmesi sorunu çözümlenmeden imzalandığı ve
uygun bulma kanununa da bu konuda şerh konulmadığından Anayasa'nın 56.
maddesinin ihlal edildiği, arazinin kurulu olmayan bir şirkete tahsis edildiği,
sorumluluklar konusunda da yeterli düzeyde olmasa da bu kurulmamış şirketin
belirlendiği ve bunun da bir hukuki belirsizlik oluşturduğu, Anayasa'nın 166.
maddesinin özünün ' anayasal ve ülkesel bütünlük ilkesi ' olduğu ve
Anlaşma'nın getirdiği düzenlemelerle ' bütüncül planlama anlayışına uymaması '
nedeniyle Anayasa'nın 166. maddesinin de ihlal edildiği belirtilerek kuralın,
Anayasa'nın Başlangıç'ı ile 2., 7., 43., 56., 90. ve 166. maddelerine aykırı
olduğu ileri sürülmüştür. Kanun, 12.5.2010 tarihinde Ankara'da imzalanan Türkiye Cumhuriyeti
Hükümeti ile Rusya Federasyonu Hükümeti Arasında Türkiye Cumhuriyeti'nde Akkuyu
Sahası'nda Bir Nükleer Güç Santralinin Tesisine ve İşletimine Dair İşbirliğine
İlişkin Anlaşma'nın onaylanmasının uygun bulunduğuna dairdir. Üç maddeden
oluşan Kanun'un iptali istenen 1. maddesi, Anlaşma'nın onaylanmasının uygun
bulunduğunu belirtmektedir. Kanun'un 2. maddesinde Kanun'un yayımı tarihinde
yürürlüğe gireceği, son maddesinde ise Kanun'un yürütülmesi görevinin Bakanlar
Kuruluna ait olduğu hükme bağlanmaktadır. Kanun'un dava konusu kural olan 1. maddesi, uygun bulduğu Anlaşma
ile birlikte anlam taşımaktadır ve ancak onunla birlikte ele alındığında hukuk
düzenimizde etki yapabilir niteliktedir. Bu nedenle, söz konusu kuralın
denetiminin ancak Anlaşma kuralları gözetilerek yapılabileceği, bunun da
Anayasa'nın 90. maddesinde yasaklanan andlaşma kurallarının denetlenmesi
anlamına geleceği açıktır. Açıklanan nedenlerle, Kanun'un 1. maddesine yönelik Anayasa'ya
aykırılık iddiası yerinde görülmediğinden bu konudaki iptal isteminin reddi
gerekir. V- YÜRÜRLÜĞÜN DURDURULMASI İSTEMİ 15.7.2010 günlü, 6007 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile
Rusya Federasyonu Hükümeti Arasında Türkiye Cumhuriyetinde Akkuyu Sahasında Bir
Nükleer Güç Santralinin Tesisine ve İşletimine Dair İşbirliğine İlişkin
Anlaşmanın Onaylanmasının Uygun Bulunduğu Hakkında Kanun'un 1. maddesine
yönelik iptal istemi, 31.5.2012 günlü, E.2010/92, K.2012/86 sayılı kararla
reddedildiğinden, bu maddeye ilişkin yürürlüğün durdurulması isteminin REDDİNE,
31.5.2012 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verilmiştir. VI- SONUÇ 15.7.2010 günlü, 6007 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti ile
Rusya Federasyonu Hükümeti Arasında Türkiye Cumhuriyetinde Akkuyu Sahasında Bir
Nükleer Güç Santralinin Tesisine ve İşletimine Dair İşbirliğine İlişkin
Anlaşmanın Onaylanmasının Uygun Bulunduğu Hakkında Kanun'un 1. maddesi ile
ilgili iptal isteminin REDDİNE, 31.5.2012 gününde OYBİRLİĞİYLE karar verildi. Başkan Haşim
  KILIÇ Başkanvekili Serruh
  KALELİ Başkanvekili Alparslan
  ALTAN Üye Fulya
  KANTARCIOĞLU Üye Serdar
  ÖZGÜLDÜR Üye Osman
  Alifeyyaz PAKSÜT Üye Zehra
  Ayla PERKTAŞ Üye Recep
  KÖMÜRCÜ Üye Burhan
  ÜSTÜN Üye Engin
  YILDIRIM Üye Nuri
  NECİPOĞLU Üye Hicabi
  DURSUN Üye Celal
  Mümtaz AKINCI Üye Erdal
  TERCAN Üye Muammer
  TOPAL Üye Zühtü
  ARSLAN