Xenona 54 zenbaki atomikoa duen elementu kimikoa da Xe ikurraz adierazten dena Gas nobleen taldekoa da hau da 18 taldekoa zehazki taula periodikoaren eskuinean kokatuta dago 5 periodoan Gas kolorge astun eta usaingabea da Atmosferan aztarnaelementu gisa ageri da Aurkitu zen azken gas noble ezerradiaktiboa da William Ramsay eta Morris Travers zientzialari britaniarrek aurkitu zuten 1898ko udan eta xenon izena jarri zioten arraro esan nahi duen grezierazko hitzetik abiatuta Nahiz eta normalean ez den erraktiboa xenonak zenbait erreakzio kimiko jasan ditzake hala nola xenon hexafluoroplatinatoaren eraketa konposatu hau gas noble batekin sintetizatu ahal izan den lehen konposatua da Naturan xenona bederatzi isotopo egonkorretan ageri da baina badaude desintegrazio erradioaktiboa jasaten duten beste 40 xenonisotopo ezegonkor ere Xenonaren isotoporatioak tresna garrantzitsua dira Eguzkisistemaren hasierako historia ikertzeko Xenon135 isotopoa fisio nuklearraren ondorioz sortzen dena erreaktore nuklearretan erabiltzen da neutroixurgatzaile gisa  Historia  William Ramsay kimikari eskoziarrak eta Morris Travers kimikari ingelesak aurkitu zuten 1898ko irailean kripton eta neon elementuak aurkitu eta gutxira Aire likidoaren osagai lurrunkorren hondarrean aurkitu zuten Ramsayk iradoki zuen xenon izena gas honentzat grazierazko ξένονxénon hitzetik abiatuta zeina ξένοςxénos hitzaren forma singularra den grezierazko hitz honek atzerritar edo arraro esan nahi du 1902an Ramsayk Lurreko atmosferako xenonproportzioa 20 milioitik batekoa zela kalkulatu zuen Xenona eta beste gas nobleak denbora luzez erabat geldotzat hartu ziren ikuspuntu kimikotik hau da ezin zutela konposaturik sortu Hala ere Columbia Britainiarreko Unibertsitatean irakasten zuen bitartean Neil Bartlettek ikusi zuen platino hexafluoruroa  PtF 6 displaystyle ce PtF6  agente oxidatzaile indartsua zela eta oxigenogasa  O 2 displaystyle ce O2  oxidatu zezakeela dioxigenilo hexafluoroplatinatoa sortzeko  O 2   PtF 6   displaystyle ce O2PtF6  O 2 displaystyle ce O2 1165 kJmol eta xenonak 1170 kJmol ia ionizaziopotentzial bera dutenez Bartlett ohartu zen platino hexafluoruroak ere oxidatu zezakeela xenona 1962ko martxoaren 23an bi gasak nahastu zituen eta gas noble baten xenon hexafluoroplatinatoa lehen konposatu ezaguna sortu zuen xenon hexafluoroplatinatoa Bartlettek pentsatu zuen bere konposizioa Xe  PtF 6  displaystyle ce Xe PtF6 zela baina ondorengo lanek erakutsi zuten ziur aski hainbat xenondun gatzen nahasketa zela Harrezkero beste xenonkonposatu asko aurkitu dira 1971n xenondun 80 konposatu baino gehiago ezagutzen ziren  Ezaugarriak   Propietate Fisikoak  Xenona gas nobleen taldeko zero oxidazioegoerako elementuetako bat da Irakitepuntua 10809 C da eta urtzepuntua 11174 C Gasegoeran 5887 gLko dentsitatea du Airearen dentsitatea eta biskositatea baino 32 eta 17 aldiz handiagoak hurrenez hurren xenonaren soinu abiadura airearena baino txikiagoa da dentsitatea 1226 gL Horren ondorioz arnastuz gero ahotskordetako erresonantziamaiztasunak murriztu egiten dira eta ahots grabeago bat sortzen da tonu bereizgarri batekin Helioa arnasteak eragindako ahots akutuaren aurkako eragina sortuz  Propietate Kimikoak  Walther Kosselek 18881956 1916an eta Linus C Paulingek 19011994 1932an esan zuten xenonaren ionizazioenergia 121 eVkoa zela eta horrek elektroi bat kendu ahal zioten oxidatzaile indartsuekin erreakzionatzeko aukera ematen zuela Baina 1962ra arte ez zen xenondun konposaturik lortu Neil Bartlett kimikari ingelesak lortu zuen arte Bartlettek PtF 6 displaystyle ce PtF6 platinozko hexafluoruroaren propietateak aztertzen zituen Britainia Handiko Columbiako Unibertsitatean Vancouverren Kanada eta ikusi zuen O 2  displaystyle ce O2 dioxigenoaren elektroi bat ken dezakeela erreakzio honen arabera O 2  PtF 6  O 2   PtF 6   displaystyle ce O2  PtF6  O2PtF6  Aplikazioak   Lanparak  Gas horren erabilera nagusia eta ezagunena autoen aurreko argietan erabiltzen diren xenonezko lanparen fabrikazioa da Horretaz gain zinepotentzia handiko proiektagailuetan islatzaileetan bakterizialanparetan hodi elektronikoetan lanpara estroboskopikoetan argazkiflashetan eta argi koherentea sortzen duten rubiko laserrak kitzikatzeko erabiltzen diren lanparetan ere erabiltzen dira xenonezko lanparak  Medikuntza  Urtean 300 m³ xenon baino gehiago erabiltzen dira medikuntzan Xenonaren polarizazioak gutxi gorabehera 4 helioak duen 02arekin alderatuz proteinen barrunbe hidrofoboekiko afinitatea areagotzen du eta hori garrantzitsua da proteinen kristalografiarako eta baita erabilera anestesikorako ere Albert R Behnke sendagile estatubatuarrak 19031992 1939an ondorioztatu zuen xenona anestesiko bat zela sakontasunurpekarietan mozkorraldia ikusi ondoren Estatu Batuetako armadarentzako azterketa batean Xenon anestesiaren berri ematen zuen lehen txostena J H Lawrencek argitaratu zuen 1946an horrek arratoiekin esperimentatu zuen Bestalde Stuart C Cosechanek erabili zuen lehen aldiz anestesiko kirurgiko gisa 1951n zeinak bi pazienteren ebakuntzan erabili zuen emaitza onarekin Oso anestesiko ona da ez baitu eragin toxikorik alergikorik mutagenikorik feto toxikorik edo kantzerigenorik Halaber anestesian erabiltzen den N 2 O displaystyle ce N2O dinitrogen oxidoak ez bezala xenonak segurua dirudi ingurumenaren aldetik 2007az geroztik 100eko purutasuneko xenona dago eskuragarri anestesiko gisa erabiltzeko LENOX izen komertzialarekin Xenonezko arkuzko lanparak erabiltzen dira terapia fotodinamikoan sendagai fotosentikorrak aktibatzeko zeinak aktibatu ondoren minbizizelulak suntsitzen dituzten erreakzio kimiko sorta bati hasiera ematen dioten Batez ere melanoma ez den azaleko minbizia eta larruazaleko bestelako arazoak tratatzeko erabiltzen dira 5fluorourazilaren fabrikazioan ere erabiltzen da hau minbizi mota batzuk tratatzeko erabiltzen den sendagaia da  Propulsioa  Zenbait satelitek xenonioien bidezko propultsiosistemak erabiltzen dituzte orbitan eta beste espazioontzi batean edukitzeko NASAren Dawn zunda espazialean 2007an jaurtia Vesta eta Argizari asteroideak aztertzeko xenon1 Xe  displaystyle ce Xe katioiak negatiboki kargatutako sare baterantz azeleratzen dira milioi bat kmhko ihesabiadurarekin Xenonak sortzen duen bultzada 01 newtonekoa baino ez da paperzati baten pisua gutxi gorabehera baina espazioontziaren abiadura pixkanaka handituz joan daiteke hilabete askotan 15000 kmh Horri esker erregai kimiko askoz astunagoa behar da eta hala jaurtiketaren kostua murriztu egiten da eta ibilbidea handitu Oxidazio koordinazio edo ionizazio bidez xenonak aplikazio guztiz aldakorretara daramaten propietateak erakutsi ditu eta eremu hau oraindik garatzeko dago  Erreferentziak   Kanpo estekak