LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
जो जन्मसहस्रांचियासाठीं, इंद्रादिकांही महागु भेटी। तो आधीनु केतुला किरीटी, जे बोलुहि न साहे ॥ १४६ ॥
मग ऐका जें पांडवें, म्हणितले ब्रह्म म्यां होआवें। तें अशेषही देवें, अवधारिलें ॥ १४७ ॥
तेथ ऐसेंचि एक विचारिलें, जे या ब्रह्मत्वाचे डोहळे जाहले। परि उदरा वैराग्य आहे आलें, बुध्दीचिया ॥ १४८ ॥
एऱ्हवीं दिवस तरी अपुरे, परि वैराग्यवसंताचेनि भरें। जे सोंहभाव महुरें, मोडोनि आला ॥ १४९ ॥
म्हणोनि प्राप्तिफळीं फळतां, यासि वेळु न लागेल आतां। हो विरक्तु ऐसा अंनता, भरंवसा जाहला ॥ १५० ॥
म्हणे जें जें हा अधिष्ठील। तें आरंभींच यया फळेल। म्हणौनि सांगितला न वचेल, अभ्यासु वायां ॥ १५१ ॥
ऐसें विवरोनियां श्रीहरी, म्हणितलें तिये अवसरीं। अर्जुना हा अवधारीं, पंथराजु ॥ १५२ ॥
तेथ प्रवृत्तितरुच्या बुडीं, दिसती निवृत्तिफळाचिया कोडी। जिये मार्गीचा कापडी, महेशु आझुनि ॥ १५३ ॥
पैं योगवृंदे वहिलीं, आडवीं आकाशीं निघालीं। कीं तेथ अनुभवाच्या पाउलीं, धोरणु पडिला ॥ १५४ ॥
तिहीं आत्मबोधाचेनि उजुकारें, धांव घेतली एकसरें। कीं येर सकळ मार्ग निदसुरे, सांडुनियां ॥ १५५ ॥
पाठीं महर्षी येणें आले, साधकांचे सिध्द जाहाले। आत्मविद थोरावले, येणेंचि पंथें ॥ १५६ ॥
हा मार्गु जैं देखिजे, तैं तहान भूक विसरिजे। रात्रिदिवसु नेणिजे, वाटे इये ॥ १५७ ॥
चालतां पाऊल जेथ पडे, तेथ अपवर्गाची खाणी उघडे। आव्हांटलिया तरी जोडे, स्वर्गसुख ॥ १५८ ॥
निगिजे पूर्वींलिया मोहरा, कीं येइजे पश्चिमेचिया घरा। निश्चळपणें धनुर्धरा, चालणें येथिंचें ॥ १५९ ॥
येणें मार्गें जया ठाया जाइजे, तो गांवो आपणचि होइजे। हें सांगो काय सहजें, जाणसी तूं ॥ १६० ॥
तेथ म्हणितलें देवा, तरी तेंचि मग केव्हां। कां आर्तीसमुद्रौनि न काढावा, बुडतु जी मी ॥ १६१ ॥
तवं श्रीकृष्ण म्हणती ऐसें, हें उत्संखळ बोलणें कायसें। आम्हीं सांगतसों आपैसें, वरि पुशिले तुवां ॥ १६२ ॥
शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः। नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ११ ॥
तरी विशेषे आतांचि बोलिजेल, परि तें अनुभवें उपेगा जाईल। म्हणौनि तैसें एक लागेल, स्थान पहावें ॥ १६३ ॥
जेथ आराणुकेचेनि कोडें, बैसलिया उठों नावडे। वैराग्यासी दुणीव चढे, देखलिया जें ॥ १६४ ॥
जो संती वसविला ठावो, संतोषासि सावावो। मना होय उत्सावो, धैर्याचा ॥ १६५ ॥
अभ्यासुचि आपणयातें करी , हृदयातें अनुभव वरि। ऐसी रम्यपणाची थोरी, अखंड जेथ ॥ १६६ ॥
जया आड जातां पार्था, तपश्चर्या मनोरथा। पाखांडियाही आस्था, समूळ होय ॥ १६७ ॥
स्वभावें वाटे येतां, जरी वरपडा जाहला अवचितां। तरी सकामुही परि माघौता, निघों विसरे ॥ १६८ ॥
ऐसेनि न राहतयातें राहावी, भ्रमतयातें बैसवी। थापटुनि चेववी, विरक्तीतें ॥ १६९ ॥
हें राज्य वर सांडिजे, मग निवांता एथेंचि असिजे। ऐसे शृंगारियांहि उपजे, देखतखेंवो ॥ १७० ॥
जें येणें मानें बरवंट, आणि तैसेच अतिचोखट। जेथ अधिष्ठान प्रगट, डोळां दिसे ॥ १७१ ॥
आणिकही एक पहावें, साधकीं वसतें होआवें। आणि जनाचेनि पायरवें, रुळेचिना ॥ १७२ ॥
जेथ अमृताचेनि पाडें, मुळेहीसकट गोडें। जोडती दाटें झाडें, सदा फळतीं ॥ १७३ ॥
पाउला पाउला उदकें, वर्षाकाळेंही अतिचोखें। निर्झरें का विशेखें, सुलभें जेथ ॥ १७४ ॥
हा आतपुही अळुमाळु, जाणिजे तरी शीतळु। पवन अति निश्चळु, मंद झुळके ॥ १७५ ॥
बहुत करुनि निःशद्ब, दाट न रिगे श्वापद। शुक हन षट्पद, तेउतें नाहीं ॥ १७६ ॥
पाणिलगें हंसें, दोनी चारी सारसें। कवणें एके वेळे बैसे, तरी कोकिळही हो ॥ १७७ ॥
निरंतर नाही, तरी आलीं गेलीं कांहीं। होतु कां मयुरेंही, आम्ही ना न म्हणों ॥ १७८ ॥
परि आवश्यक पांडवा, ऐसा ठावो जोडावा। तेथ निगूढ मठ होआवा, कां शिवालय ॥ १७९ ॥
दोहींमाजी आवडे तें, जें मानलें होय चित्तें। बहुतकरुनि एकांते, बैसिजे गा ॥ १८० ॥
म्हणोनि तैसें ते जाणावें, मन राहातें पाहावें। राहेल तेथ रचावें, आसन ऐसें।। १८१ ॥
वरि चोखट मृगसेवडी, माजी धूतवस्त्राची घडी। तळवटीं अमोडी, कुशांकुर ॥ १८२ ॥
सकोमळ सरिसे, सुबध्द राहती आपैसे। एकें पाडें तैसें, वोजा घाली ॥ १८३ ॥
परि सावियाचि उंच होईल, तरी आंग हन डोलेल। नीच तरी पावेल, भूमिदोषु ॥ १८४ ॥
म्हणौनि तैसें न करावें, समभावें धरावें। हें बहु असो होआवें, आसन ऐसें ॥ १८५ ॥
तत्रैकाग्नं मनः कृत्वा यतचित्तेद्रियक्रियः। उपविश्यासने युञ्ज्याद योगमात्मविशुध्दये ॥ १२ ॥
मग तेथ आपण, एकाग्र अंतःकरण। करुनि सद्गुरुस्मरण, अनुभविजे ॥ १८६ ॥
तैसें स्मरतेनि आदरें, सबाह्य सात्विकें भरे। जंव काठिणपण विरे, अहंभावाचे ॥ १८७ ॥
विषयांचा विसरु पडे, इंद्रियांची कसमस मोडे। मनाची घडी घडे, हृदयामाजीं ॥ १८८ ॥
ऐसें ऐक्य हें सहजें, फावें तंव राहिजे। मग तेणेंचि बोधें बैसिजे, आसनावरी ॥ १८९ ॥
आतां आंगाते आंग करी, पवनातें पवनु धरी। ऐसी अनुभवाची उजरी, होंचि लागे ॥ १९० ॥
प्रवृत्ती माघौति मोहरे, समाधि ऐलाडि उतरे। आघवें अभ्यासु सरे, बैसतखेंवो ॥ १९१ ॥
मुद्रेची प्रौढी ऐशी, तेचि सांगिजेल आतां परियेसीं । तरी उरु या जघनासी, जडोनि घालीं ॥ १९२ ॥
चरणतळें देव्हडी, आधारद्रुमाचा बुडीं। सुघटितें गाढीं, संचरीं पां ॥ १९३ ॥
सव्य तो तळीं ठेविजे, तेणें सिवणीमध्यु पीडिजे। वरी बैसे तो सहजें, वामचरणु ॥ १९४ ॥
गुद मेंढ्राआंतौति, चारी अंगुळें निगुतीं । तेथ सार्ध सार्ध प्रांती, सांडुनियां ॥ १९५ ॥
माजि अंगुळ एक निगे, तेथ टांचेचेनि उत्तराभागें। नेहेटिजे वरि आंगें, पेललेनि ॥ १९६ ॥
उचलिले कां नेणिजे, तैसें पृष्ठांत उचलिजे। गुल्फद्वय धरिजे, तेणेंचि मानें ॥ १९७ ॥
मग शरीर संचु पार्था, अशेषुही सर्वथा। पार्ष्णीचा माथा, स्वयंभु होय ॥ १९८ ॥
अर्जुना हें जाण, मूळबंधाचें लक्षण। वज्रासन गौण, नाम यासी ॥ १९९ ॥
ऐसी आधारीं मुद्रा पडे, आणि आधींचा मार्गु मोडे। तेथ अपानु आंतलीकडे , वोहोंटो लागे ॥ २००॥
समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः। संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ १३ ॥
तंव करसंपुट आपैसें, वाम चरणीं बैसे। तंव बाहुमुळीं दिसे, थोरवी आली ॥ २०१ ॥
माजी उभारलेनि दंडें, शिरकमळ होय गाढें। नेत्रद्वारीची कवाडें, लागूं पहाती ॥ २०२ ॥
वरचिलें पाती ढळती, तळींची तळीं पुंजाळती। तेथ अर्धोन्मीलित स्थिती, उपजे तया ॥ २०३ ॥
दिठी राहोनि आंतुलीकडे, बाहेर पाऊल घाली कोडें। ते ठायीं ठावो पडे, नासाग्रपीठीं ॥ २०४ ॥
ऐसें आंतुच्या आंतुचि रचे, बाहेरी मागुतें न वचे। म्हणौनि राहणें आधिये दिठीचें, तेथेंचि होय ॥ २०५ ॥
आतां दिशांचि भेटी घ्यावी, कां रुपाची वाट पहावी। हे चाड सरे आघवी, आपैसया ॥ २०६ ॥
मग कंठनाळ आटे, हनुवटी हे हडौति दाटे। ते गाढी होऊनि नेहटे, वक्षःस्थळीं ॥ २०७ ॥
माजीं घंटिका लोपे, वरी बंधु जो आरोपे। तो जालंधरु म्हणिपे, पंडुकुमरा ॥ २०८ ॥
नाभीवरी पोखे, उदर हें थोके। अंतरीं फांके, हृदयकोशु ॥ २०९ ॥
स्वाधिष्ठानावरिचिले कांठीं, नाभीस्थानातळवटीं। बंधु पडे किरीटी, वोढियाणा तो ॥ २१० ॥
प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः। मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ १४ ॥
ऐसी शरीराबाहेरलीकडे, अभ्यासाची पांखर पडे। तंव आंतु त्राय मोडे, मनोधर्माची ॥ २११ ॥
कल्पना निमे, प्रवृत्ती शमे। आंग मन विरमे, सावियाचि ॥ २१२॥
क्षुधा काय जाहाली, निद्रा केउती गेली। हे आठवणही हारपली, न दिसे वेगां, २१३ ॥
जो मुळबंधे कोंडला, अपानु माघौता मुरडला। तो सवेंचि वरी सांकडला, फुगु धरी ॥ २१४ ॥
क्षोभलेपणें माजे, उवाइला ठायी गाजे। मणिपुरेंसी झुंजे, राहोनियां ॥ २१५ ॥
मग थांवली ते वाहटुळी, सैंघ घेऊनि घर डहुळी। बाळपणींची कुहीटुळी, बाहेर घाली ॥ २१६ ॥
भीतरीं वळी न धरे, कोठ्यामाजीं संचरे। कफपित्ताचे थारे, उरों नेदी॥ २१७।।
धांतुचे समुद्र उलंडी, मेदाचे पर्वत फोडी। आंतली मज्जा काढी, अस्थिगत ॥ २१८ ॥
नाडीतें सोडवी, गात्रांतें विघडवी। साधकांते भेडसावी, परि बिहावें ना ॥ २१९ ॥
व्याधीतें दावी, सवेंचि हरवी। आप पृथ्वी कालवी, एकवाट ॥ २२० ॥
तंव येरीकडे धनुर्धरा, आसनाचा उबारा। शक्ती करी उजगरा, कुंडलिनीते ॥ २२१ ॥
नागाचें पिलें, कुंकुमें नाहलें। वळण घेऊनि आलें, सेजे जैसें ॥ २२२।।
तैशी ते कुंडलिनी, मोटकी औट वळणी। अधोमुख सर्पिणी, निजैली असे ॥ २२३ ॥
विद्युलतेची विडी, वन्हिज्वाळांची घडी। पंधरेयाची चोखडी, घोंटीव जैशी ॥ २२४ ॥
तैसी सुबध्द आटली, पुटीं होती दाटली। तें वज्रासनें चिमुटली, सावधु होय ॥ २२५ ॥
तेथ नक्षत्र जैसें उलंडलें, कीं सुर्याचें आसन मोडलें। तेजाचे बीज विरुढलें, अंकुरेशीं ॥ २२६ ॥
तैशी वेढियातें सोडती, कवतिकें आंग मोडिती। कंदावरी शक्ती, उठली दिसे ॥ २२७ ॥
सहजें बहुतां दिवसांची भूक, वरी चेवविलीं तें होय मिष। मग आवेशें पसरी मुख, ऊर्ध्वा उजू ॥ २२८ ॥
तेथ हृदयकोशातळवटीं, जो पवनु भरे किरीटी। तया सगळेयाचि मिठी, देऊनि घाली ॥ २२९ ॥
मुखींच्या ज्वाळीं, तळीं वरी कवळी। मांसाची वडवाळी।आरोगुं लागे ॥ २३० ॥
जे जे ठाय समांस, तेथ आहाच जोडे घाउस। पाठी एकदोनी घांस, हियाही भरी ॥ २३१ ॥
मग तळवे तळहात शोधी, उर्ध्वीचे खंड भेदी। झाडा घे संधी, प्रत्यंगाचा ॥ २३२ ॥
आधार तरी न संडी, परि नखींचेंही सत्त्व काढी। त्वचा धुवूनि जडी, पांजरेशीं ॥ २३३ ॥
अस्थींचे नळे निरपे, शिरांचे हीर वोरपे। तंव बाहेरी विरुढी करपे, रोमबीजांची ॥ २३४ ॥
मग सप्तधांतूच्या सागरीं, ताहानेली घोंट भरी। आणि सवेंचि उन्हाळा करी, खडखडीत ॥ २३५ ॥
नासापुटौनि वारा, जो जातसे अंगुळे बारा। तो गचिये धरुनि माघारा, आंतु घाली ॥ २३६ ॥
तेथ अध वरौतें आकुंचे, ऊर्ध्व तळौतें खांचे। तया खेंवामाजि चक्राचे, पदर उरती ॥ २३७ ॥
एऱ्हवीं तरी दोन्ही तेव्हांचि मिळती, परि कुंडलिनी नावेकु दुश्चित्त होती। ते तयांतें म्हणे परौती, तुम्हीचि कायसीं एथें ॥ २३८ ॥
आइकें पार्थिव धातु आघवी, आरोगितां काहीं नुरवी। आणि आपातें तंव ठेवी, पुसोनियां ॥ २३९ ॥
ऐसी दोनी भुतें खाये, ते वेळी संपूर्ण धाये, मग सौम्य होऊनि राहे, सुषुम्नेपाशीं ॥ २४० ॥
तेथ तृप्तीचेनि संतोषें, गरळ जें वमी मुखें। तेणें तियेचेनि पीयूषे, प्राणु जिये ॥ २४१ ॥
तो अग्नि आंतूनि निघे, परि सबाह्य निववूंचि लागे। ते वेळी कसु बांधिती आंगे, सांडिला पुढती ॥ २४२ ॥
मार्ग मोडिती नाडीचे, नवविधपण वायुचें। जाय म्हणऊनि शरीराचे, धर्मु नाहीं ॥ २४३ ॥
इडा पिंगळा एकवटती, गांठी तिन्ही सुटती। साही पदर फुटती, चक्रांचे हे ॥ २४४॥
मग शशी आणि भानु, ऐसा कल्पिजे जो अनुमानु। तो वातीवरी पवनु, गिवसितां न दिसे ॥ २४५ ॥
बुध्दीची पुळिका विरे, परिमळु घ्राणी उरे। तोही शक्तिसवें संचरे, मध्यमेमाजी ॥ २४६ ॥
तंव वरिलेकडोनि ढाळें, चंद्रामृताचें तळें। कानवडोनि मिळे, शक्तिमुखीं ॥ २४७ ॥
तेणें नातकें रस भरे, तो सर्वांगामाजीं संचरे। जेथिंचा तेथ मुरे, प्राणपवनु ॥ २४८ ॥
तातलिये मुसें, मेण निघोनि जाय जैसें। कोंदली राहे रसें, वोतलेनि ॥ २४९ ॥
तैसे पिंडाचेनि आकारें, ते कळाचि कां अवतरे। वरी त्वचेचेनि पदरें, पांगुरली असे ॥ २५० ॥
जैसी आभाळाची बुंथी, करुनि राहे गभस्ती। मग फिटलिया दीप्ति, धरूं नये ॥ २५१ ॥
तैसा आहाचवरि कोरडा, त्वचेचा असे पातवडा। तो झडोनि जाय कोंडा, जैसा होय ॥ २५२ ॥
मग काश्मीराचे स्वयंभ, कां रत्नबीजा निघाले कोंभ। अवयवकांतीचि भांब, तैसी दिसे ॥ २५३ ॥
नातरि संध्यारागींचे रंग, काढूनि वळिलें तें आंग। की अंतर्जोतीचें लिंग, निर्वाळिलें ॥ २५४ ॥
कुंकुमाचे भरींव, सिध्दरसांचे वोतींव। मज पाहतां सावेव, शांतिचि ते ॥ २५५ ॥
तें आनंदचित्रींचें लेप, नातरी महासुखाचें रूप। कीं संतोषतरूचें रोप, थांवलें जैसें ॥ २५६ ॥
तो कनकचंपकाचा कळा, कीं अमृताचा पुतळा। नाना सासिंनला मळा, कोंवळिकेचा ॥ २५७ ॥
हो कां जे शारदियेचे वोलें, चंद्रबिंब पाल्हेलें। कां तेजचि मूर्त बैसलें, आसनावरी ॥ २५८ ॥
तैसें शरीर होये, जे वेळीं कुंडलिनी चंद्र पिये। मग देहाकृति बिहे, कृतांतु गा ॥ २५९ ॥
वृध्दाप्य तरी बहुडे, तारुण्याची गांठी विघडे। लोपली उघडे, बाळदशा ॥ २६० ॥
वयसा तरी येतुलेवरी, एऱ्हवी बळाचा बळार्थु करी। धैर्याची थोरी, निरुपम ॥ २६१ ॥
कनकद्रुमाचां पालवीं, रत्नकळिका नित्य नवी। नखें तैसीं बरवीं, नवीं निघती ॥ २६२ ॥
दांतही आन होती, परि अपाडें सानेजती। जैसी दुबाहीं बैसे पांती, हिरेयांची ॥ २६३ ॥
माणिकुलियांचिया कणिया, सावियाची अणुमानिया। तैसिया सर्वांगीं उधवती अणिया, रोमांचियां ॥ २६४ ॥
करचरणतळें, जैसीं कां रातोत्पळें। पाखाळीं होती डोळे, काय सांगो ॥ २६५ ॥
निडाराचेनि कोंदाटें, मोतियें नावरती संपुटें। मग शिवणी जैशी उतटे, शुक्तिपल्लवांची ॥ २६६ ॥
तैशीं पातिचिये कवळिये न समाये, दिठी जाकळोनि निघों पाहे, आधिलीची परि होये, गगना कळिती ॥ २६७ ॥
आइके देह होय सोनियाचें, परि लाघव ये वायूचें। जे आपा आणि पृथ्वीचे, अंशु नाहीं ॥ २६८ ॥
मग समुद्रपैलाडी देखे, स्वर्गींचा आलोचु आइके। मनोगत ओळखे, मुंगियेचे।। २६९ ॥
पवनाचा वारिका वळघे, चाले तरी उदकीं पाऊल न लागे। येणें येणें प्रसंगे, येती बहुता सिध्दी ॥ २७० ॥
आइकें प्राणाचा हातु धरुनि, गगनाची पाउटी करुनी। मध्यमेचेनि दादराहुनी, हृदया आली ॥ २७१ ॥
ते कुंडलिनी जगदंबा, जे चैतन्यचक्रवर्तीची शोभा। जया विश्वबीजाचिया कोंभा, साउली केली ॥ २७२ ॥
जे शून्यलिंगाची पिंडी, जे परमात्मया शिवाची कंरडी। जे प्राणाची उघडी, जन्मभूमी ॥ २७३ ॥
हें असो ते कुंडलिनी बाळी, हृदयाआंतु आली। तंव अनाहताचां बोलीं, चावळे ते ॥ २७४ ॥
शक्तीचिया आंगा लागलें, बुद्धीचें चैतन्य होतें जाहलें। तें तेणें आइकिलें, अळुमाळु ॥ २७५ ॥
घोषाच्या कुंडी, नादचित्रांची रुपडीं। प्रणवाचिया मोडी, रेखिलीं ऐसीं ॥ २७६ ॥
हेंचि कल्पावें तरी जाणिजे , परि कल्पितें कैचें आणिजे। तरी नेणों काय गाजे, तिये ठायीं ॥ २७७ ॥
विसरोनि गेलों अर्जुना, जंव नाशु नाही पवना। तंव वाचा आथी गगना, म्हणोनि घुमे ॥ २७८ ॥
तया अनाहताचेनि मेघें, आकाश दुमदुमों लागे। तंव ब्रह्मस्थानींचें बेगें, फिटलें सहजें ॥ २७९ ॥
आइकें कमळगर्भाकारें, जें महदाकाश दुसरें। जेथ चैतन्य आधातुरें, करुनि असिजे ॥ २८० ॥
तया हृदयाच्या परिवरीं, कुंडलिनियां परमेश्वरी। तेजाची शिदोरी, विनियोगिली।। २८१ ॥
बुध्दीचेनि शाकें, हातबोनें निकें। द्वैत जेथ न देखे, तैसें केलें ॥ २८२ ॥
ऐसी निजकांती हारविली, मग प्राणुचि केवळ जाहली। ते वेळी कैसी गमली, म्हणावी पां ॥ २८३ ॥
हो कां जे पवनाची पुतळी, पांघुरली होती सोनेसळी। ते फेडुनियां वेगळी, ठेवली तिया ॥ २८४ ॥
नातरी वारयाचेनि आंगें झगटली, दीपाची दिठी निमटली। कां लखलखोनि हारपली, वीजु गगनीं ॥ २८५ ॥
तैशी हृदयकमळवेऱ्हीं, दिसे सोनियाची जैशी सरी। नातरी प्रकाशजळाची झरी, वाहत आली ॥ २८६ ॥
मग ते हृदयभूमी पोकळे, जिराली कां एके वेळे। तैसें शक्तीचे रुप मावळे, शक्तीचिमाजीं।। २८७ ॥
तेव्हां तरी शक्तीचि म्हणिजे, एऱ्हवी तो प्राणु केवळ जाणिजे। आतां नाद बिंदु नेणिजे, कला ज्योती ॥ २८८ ॥
मनाचा हन मारु, कां पवनाचा धरु। ध्यानाचा आदरु, नाहीं परी ॥ २८९ ॥
हे कल्पना घे सांडी, तें नाहीं इये परवडी। हे महाभूतांची फुडी, आटणी देखां ॥ २९० ॥
पिंडे पिंडाचा ग्रासु, तो हा नाथसंकेतीचा दंशु। परि दाऊनि गेला उद्देशु, महाविष्णु ॥ २९१ ॥
तया ध्वनिताचें केणें सोडुनी, यथार्थाची घडी झाडुनी। उपलविली म्यां जाणुनि, ग्राहीक श्रोते ॥ २९२ ॥
युञ्जन्नेनं सदाऽत्मानं योगी नियतमानसः। शान्ति निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ १५ ॥
ऐकें शक्तीचें तेज लोपे, तेथ देहींचे रुप हारपे। मग तो डोळ्यांमाजी लपे, जगाचिया ॥ २९३ ॥
एऱ्हवीं आधिलाची ऐसें, सावयव तरी दिसे। परी वायूचें कां जैसें, वळिलें होय ॥ २९४ ॥
नातरी कर्दळीचा गाभा, बुंथी सांडोनि उभा। कां अवयवचि नभा, निवडला तो ॥ २९५ ॥
तैसें होय शरीर, तैं तें म्हणिजे खेचर। हें पद होतां चमत्कार, पिंडजनी ॥ २९६ ॥
देखें साधकु निघोनि जाय, मागां पाउलांची वोळ राहे। तेथ ठायी ठायी होये, हे अणिमादिक ॥ २९७ ॥
परि तेणें काय काज आपणयां, अवधारी ऐसा धनंजया। लोप आथी भूतत्रया, देहींचा देहीं ॥ २९८ ॥
पृथ्वीतें आप विरवी, आपातें तेज जिरवी। तेजातें पवनु हरवी, हृदयामाजीं।। २९९ ॥
पाठीं आपण एकला उरे, परि शरीराचेनि अनुकारें, मग तोही निगे अंतरें, गगना मिळे ॥ ३०० ॥
ते वेळी कुंडलिनी हे भाष जाये, मारुत ऐसें नाम होये। परि शक्तीपण तें आहे, जंव न मिळे शिवीं ॥ ३०१ ॥
मग जालंधर सांडी, ककारांत फोडी। गगनाचिये पाहाडीं, पैठी होय ॥ ३०२ ॥
ते ॐकाराचिये पाठी, पाय देत उठाउठी। पश्यंतीचिये पाउटी, मागां घाली ॥ ३०३ ॥
पुढां तन्मात्रा अर्धवेरी, आकाशाचां अंतरी। भरती गमे सागरीं, सरिता जेवीं ॥ ३०४ ॥
मग ब्रह्मरंध्री स्थिरावोनी, सोहंभावाच्या बाह्या पसरुनी। परमात्मलिंगा धांवोनि, आंगा घडे ॥ ३०५ ॥
तंव महाभूतांची जवनिका फिटे, मग दोहींसि होय झटें, तेथ गगनासकट आटे, समरसीं तिये ॥ ३०६ ॥
पैं मेघाचेनि मुखीं निवडिला, समुद्र कां वोघीं पडिला। तो मागुता जैसा आला, आपणपेयां ॥ ३०७ ॥
तेवीं पिंडाचेनि मिषें, पदीं पद प्रवेशे। तें एकत्व होय तैसें, पंडुकुमरा ॥ ३०८ ॥
आतां दुजें हन होतें, कीं एकचि हें आइतें। ऐशिये विवंचनपुरतें, उरेचिना।। ३०९ ॥
गगनीं गगन लया जाये, ऐसें जे कांहीं आहे। तें अनुभवें जो होये, तो होऊनि ठाके ॥ ३१० ॥
म्हणोनि तेथिंची मातु, न चढेचि बोलाचा हातु। जेणें संवादाचिया गांवाआंतु, पैठी कीजे ॥ ३११ ॥
अर्जुना एऱ्हवीं तरी, इया अभिप्रायाचा गर्वु धरी। ते पाहें पां वैखरी, दुरी ठेली ॥ ३१२ ॥
भ्रूलता मागिलीकडे, तेथ मकाराचेंचि आंग न मांडे। सडेया प्राणा सांकडें, गगना येतां ॥ ३१३ ॥
पाठीं तेथेंचि तो भासळला, तंव शब्दाचा दिवो मावळला, मग तयाहि वरी आटु भविन्नला, आकाशाचा ॥ ३१४ ॥
आतां महाशून्याचिया डोहीं, जेथ गगनसीचि ठावो नाहीं। तेथ तागा लागेल काई, बोलाचा इया ॥ ३१५ ॥
म्हणोनि आखरामाजीं सांपडे, कीं कानावरी जोडे। हे तैसें नव्हे फुडें, त्रिशुध्दी गा ॥ ३१६ ॥
जैं कही दैवें, अनुभविलें फावे। तैं आपणचि हें ठाकावें, होऊनिया ॥ ३१७ ॥
पुढती जाणणें तें नाहींचि, म्हणोनि असो किती हेंचि। बोलावें आतां वायांचि, धनुर्धरा ॥ ३१८ ॥
ऐसें शब्दजात माघौतें सरे, तेथ संकल्पाचें आयुष्य पुरे। वाराही जेथ न शिरे, विचाराचा ॥ ३१९ ॥
जें उन्मनियेचें लावण्य, जें तुर्येचें तारुण्य। अनादि जें अगण्य, परमतत्व ॥ ३२० ॥
जें आकाराचा प्रांतु, जें मोक्षाचा एकांतु। जेथ आदि आणि अंतु, विरोनि गेले ॥ ३२१ ॥
जें विश्वाचें मूळ, जें योगद्रुमाचें फळ। जें आनंदाचें केवळ, चैतन्य गा ॥ ३२२ ॥
जें महाभूतांचें बीज, जें महातेजाचें तेज। एवं पार्था जें निज, स्वरुप माझें ॥ ३२३ ॥
ते हे चर्तुभुज कोंभेली, जयाची शोभा रुपा आली। देखोनि नास्तिकीं नोकिली, भक्तवृंदें ॥ ३२४ ॥
तें अनिर्वाच्य महासुख, पैं आपणचि जाहले जे पुरुष। जयांचे कां निष्कर्ष, प्राप्तीवेरीं ॥ ३२५ ॥
आम्ही साधन हें जें सांगितलें , तेंचि शरीरीं जिहीं केलें। ते आमुचेनि पाडें आले, निर्वाळलेया ॥ ३२६ ॥
परब्रह्माचेनि रसें, देहाकृतीचिये मुसें। वोतींव जाहले तैसे, दिसती आंगें ॥ ३२७ ॥
जरी हे प्रतीति हन अंतरीं फांके । तरी विश्वचि हें अवघें झांके । 
तंव अर्जुन म्हणे निकें । साचचि जी हें ॥३२८॥
कां जें आपण आतां देवो , हा बोलिलो जो उपावो। तो प्राप्तीचा ठावो, म्हणोनि घडे ॥ ३२९ ॥
इये अभ्यासीं जे दृढ होती, ते भरंवसेनि ब्रह्मत्वा येती। हें सांगतियाची रीती, कळलें मज ॥ ३३० ॥
देवा गोठीचि हे ऐकतां, बोधु उपजतसे चित्ता। मा अनुभवें तल्लीनता, नव्हेल केंवी ॥ ३३१ ॥
म्हणऊनि एथ कांही, अनारिसें नाहीं। परि नावभरी चित्त देई, बोला एका ॥ ३३२ ॥
आतां कृष्णा तुवां सांगितला योगु, तो मना तरी आला चांगु। परि न शकें करुं पांगु, योग्यतेचा ॥ ३३३ ॥
सहजें आंगिक जेतुली आहे, तेतुलियाची जरी सिध्दि जाये। तरी हाचि मार्ग सुखोपायें, अभ्यासीन ॥ ३३४ ॥
नातरी देवो जैसें सांगतील, तैसें आपणपां जरी न ठकेल। तरी योग्यतेवीण होईल, तेचिं पुसों ॥ ३३५ ॥
जीवींचिये ऐसी धारण, म्हणोनि पुसावया जाहलें कारण। मग म्हणे तरी आपण, चित्त देइजो ॥ ३३६ ॥
हां हो जी अवधारिलें, जें हें साधन तुम्हीं निरुपिलें। तें आवडतयाहि अभ्यासिलें, फावों शके ॥ ३३७ ॥
कीं योग्यतेवीण नाहीं, ऐसें हन आहे कांही। तेथ कृष्णा म्हणती तरी काई , धनुर्धरा।। ३३८ ॥
हें काज कीर निर्वाण, परि आणिकही जें कांही साधारण। तेंही अधिकाराचे वोडवेविण, काय सिध्दि जाय ॥ ३३९ ॥
पैं योग्यता जे म्हणिजे, ते प्राप्तीची आधीन जाणिजे। कां जे योग्य होऊनि कीजे, तें आरंभी फळें ॥ ३४० ॥
तरी तैसी एथ कांही, सावियाचि केणी नाहीं।
आणि योग्यांची काई, खाणी असे ॥ ३४१ ॥
नावेक विरक्तु, जाहला देहधर्मी नियतु।
तरि तोचि नव्हे व्यवस्थितु, अधिकारिया ॥ ३४२ ॥
येतुलालिये आयणीमाजि येवढें, योग्यपण तूतेंही जोडे।
ऐसें प्रसंगे सांकडें, फेडिलें तयाचें ॥ ३४३ ॥
मग म्हणे पार्था, ते हे ऐसी व्यवस्था।
अनियतासि सर्वथा, योग्यता नाहीं ॥ ३४४ ॥
नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः।
न चाति स्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ १६ ॥
जो रसनेद्रियाचा अंकिला, कां निद्रेसी जीवें विकला।
तो नाहीं एथ म्हणितला, अधिकारिया ॥ ३४५ ॥
अथवा आग्रहाचिये बांदोडी, क्षुधा तृषा कोंडी।
आहारातें तोडी, मारुनियां ॥ ३४६ ॥
निद्रेचिया वाटा न वचे, ऐसा दृढिवेचेनि अवतरणें नाचे।
तें शरीरचि नव्हे तयाचें, मा योगु कवणाचा ॥ ३४७ ॥
म्हणोनि अतिशयें विषयो सेवावा, तैसा विरोधु नव्हावा।
कां सर्वथा निरोधु करावा, हेंही नको ॥ ३४८ ॥
युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ १७ ॥
आहार तरी सेविजे, परि युक्तीचेनि मापें मविजे ,
क्रियाजात आचरिजे, तयाचि स्थिती ॥ ३४९ ॥
मपितलां बोलिजे, मितलिया पाउलीं चालिजे।
निद्रेही मानु दीजे, अवसरें एकें ॥ ३५० ॥
जागणें जरी जाहलें, तरी व्हावे तें मितलें।
येतुलेनि धातुसाम्य संचले, असेल सुखें ॥ ३५१ ॥
ऐसें युक्तीचेनि हातें, जें इंद्रियां वोपिजे भातें।
तै संतोषासी वाढतें, मनचि करी ॥ ३५२ ॥
यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ १८ ॥
बाहेर युक्तीची मुद्रा पडे, तंव आंत सुख वाढे।
तेथें सहजचि योगु घडे, नाभ्यासितां ॥ ३५३ ॥
जैसें भाग्याचिये भडसें, उद्यमाचेनि मिसें।
मग समृध्दीजात आपैसें, घर रिघे ॥ ३५४ ॥
तैसा युक्तीमंतु कौतुकें, अभ्यासाचिया मोहरा ठाके।
आणि आत्मसिद्धीची पिके, अनुभवु तयाचा ॥ ३५५ ॥
म्हणोनि युक्ती हे पांडवा, घडे जया सदैवा।
तो अपवर्गाचिये राणिवा, अळंकरिजे ॥ ३५६ ॥
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ १९ ॥
युक्ती योगाचे आंग पावे, ऐसें प्रयाग जें होय बरवें।
तेथ क्षेत्रसंन्यासें स्थिरावें, मानस जयाचें ॥ ३५७ ॥
तयातें योगायुक्त म्हण, हेंही प्रसंगे जाण।
तें दीपांचे उपलक्षण, निर्वातींचिया ॥ ३५८ ॥
आतां तुझें मनोगत जाणोनि, कांही एक आम्ही म्हणोनि।
तें निकें चित्त देउनी, परिसावें गा ॥ ३५९ ॥
तूं प्राप्तीची चाड वाहसी, परि अभ्यासीं दक्ष नव्हसी।
तें सांग पा काय बिहसी, दुवाडपणा ॥ ३६० ॥
तरी पार्था हें झणें, सायास घेशीं हो मनें।
वायां बागूल इये दुर्जनें, इंद्रिये करिती ॥ ३६१ ॥
पाहें पां आयुष्याचा अढळ करी, जें सरतें जीवित वारी।
तया औषधातें वैरी, काय जिव्हा न म्हणे ॥ ३६२ ॥
ऐसें हितासि जें जें निकें, तें सदाचि या इद्रिंयां दुःखे।
एऱ्हवी सोपें योगासारिखें, कांही आहे ॥ ३६३ ॥
यत्रोपरमते चित्तं निरुध्दं योगसेवया।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ २० ॥
सुखमात्यन्तिकं यत् तद् बुध्दीग्राह्यमतीद्रिंय।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ २१ ॥
म्हणोनि आसनाचिया गाढीका, जो आम्ही अभ्यासु सांगितला निका,
तेणे होईल तरी हो कां, निरोधु यया ॥ ३६४ ॥
एऱ्हवी तरी येणें योगें, जै इद्रिंया विंदाण लागे।
तै चित्त भेटों रिगे, आपणपेयां ॥ ३६५ ॥
परतोनि पाठिमोरें ठाके, आणि आपणियांते आपण देखे।
देखतखेवों वोळखे, म्हणे तत्त्व हें मी ॥ ३६६ ॥
तिये ओळखीचिसरिसें, सुखाचिया साम्राज्यीं बैसे।
मग चित्तपण समरसें, विरोनि जाय ॥ ३६७ ॥
जयापरतें आणिक नाहीं, जयातें इद्रिंयें नेणती कहीं।
तें आपणचि आपुलिया ठायीं, होऊनि ठाके ॥ ३६८ ॥
यं लब्धा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः।
यस्मिन स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ २२ ॥
मग मेरुपासूनि थोरें, देह दुःखाचेनि डोंगरे।
दाटिजो पां परि भरें, चित्त न दटे ॥ ३६९ ॥
कां शस्त्रें वरी तोडिलिया, देह अग्निमाजीं पडलिया।
चित्त महासुखीं पहुडलिया, चेवोचि नये ॥ ३७० ॥
ऐसें आपणपां रिगोनि ठाये, मग देहाची वास न पाहे।
आणिकचि सुख होऊनि जाये, म्हणूनि विसरे ॥ ३७१ ॥
तं विद्यात् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम्।
स् निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ २३ ॥
जया सुखाचिया गोडी, मग आर्तीची सेचि सोडी।
संसाराचिया तोंडीं, गुंतलें जें ॥ ३७२ ॥
जे योगाची बरव, संतोषाची राणीव।
ज्ञानाची जाणीव, जयालागीं ॥ ३७३ ॥
तें अभ्यासिलेनि योगें, सावयव देखावें लागें।
देखिलें तरी आंगें, होईजेल गा ॥ ३७४ ॥
संकल्पप्रभवान् कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः।
मनसैवेद्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ २४ ॥
तरि तोचि योगु बापा, एके परि आहे सोपा।
जरी पुत्रशोकु संकल्पा, दाखविजे ॥ ३७५ ॥
हा विषयातें निमालिया आइके, इंद्रियें नेमाचिया धारणीं देखे।
तरी हियें घालूनि मुके, जीवितांसी ॥ ३७६ ॥
ऐसें वैराग्य हें करी, तरी संकल्पाची सरे वारी।
सुखें धृतीचिया धवळारीं, बुद्धी नांदे ॥ ३७७ ॥
शनैः शनैरुपरमेत् बुध्या धृतिगृहीतया।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किचिंदपि चिन्तयेत् ॥ २५ ॥
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम्।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ २६ ॥
बुद्धी धैया होय वसौटा, तरी मनातें अनुभवाचिया वाटा।
हळु हळु करी प्रतिष्ठा, आत्मभुवनीं ॥ ३७८ ॥
याही एके परी, प्राप्ती आहे विचारीं।
हें न ठके तरी सोपारी, आणिक ऐकें ॥ ३७९ ॥
आतां नियमुचि हा एकला, जीवें करावा आपुला।
जैसा कृतनिश्चयाचिया बोला, बाहेरा नोहे ॥ ३८० ॥
जरी येतुलेनि चित्त स्थिरावें, तरी काजा आलें स्वभावें।
नाही तरी घालावें, मोकलुनी ॥ ३८१ ॥
मग मोकलिलें जेथ जाईल, तेथूनि नियमूचि घेऊनि येईल।
ऐसेनि स्थैर्याची होईल, सवे ययां ॥ ३८२ ॥
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम्।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतकल्मषम् ॥ २७ ॥
पाठीं केतुलेनि एके वेळी, तया स्थैर्याचेनि मेळें।
आत्मस्वरुपाजवळें, येईल सहजें ॥ ३८३ ॥
तयातें देखोनि आंगा घडेल, तेथ अद्वैतीं द्वैत बुडेल।
आणि ऐक्यतेजें उघडेल, त्रैलोक्य हें ॥ ३८४ ॥
आकाशीं दिसे दुसरें, ते अभ्र जैं विरे।
तै गगनचि कां भरे, विश्व जैसें ॥ ३८५ ॥
तैसे चित्त लया जाये, आणि चैतन्यचि आघवें होये।
ऐसी प्राप्ति सुखोपायें, आहे येणें ॥ ३८६ ॥
युञ्जन्नेवं सदात्मनं योगी विगतकल्मषः।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ २८ ॥
या सोपिया योगस्थिती, उकलु देखिला गा बहुतीं।
संकल्पाचिया संपत्ती, रुसोनियां ॥ ३८७ ॥
तें सुखाचेनि सांगातें, आलें परब्रह्मा आंतौतें।
तेथ लवण जैसें जळातें, सांडु नेणे ॥ ३८८ ॥
तैसें होय तिये मेळीं, मग साम्यरसाचिया राऊळीं।
महासुखाची दिवाळी, जगेंसि दिसे ॥ ३८९ ॥
ऐसें आपुले पायवरी, चालिजे आपुले पाठीवरी।
हें पार्था नागवे तरी, आन ऐकें ॥ ३९० ॥
सर्वभूस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि।
इक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ २९ ॥
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ३० ॥
तरी मी तंव सकळ देहीं, असे एथ विचारु नाहीं।
आणि तैसेंति माझ्या ठायीं, सकळ असे ॥ ३९१ ॥
हें ऐसेंचि संचलें, परस्परें मिसळलें।
बुद्धी घेपे एतुलें, होआवें गा ॥ ३९२ ॥
एऱ्हवीं तरी अर्जुना, जो एकवटलिया भावना।
सर्वभूतीं अभिन्ना, मातें भजे ॥ ३९३ ॥
भूतांचेनि अनेकपणें, अनेक नोहे अंतःकरणें।
केवळ एकत्वचि माझें जाणें, सर्वत्र जो ॥ ३९४ ॥
मग तो एक हा मियां, बोलता दिसतसे वायां।
एऱ्हवीं न बोलिजे तरी धनंजया, तो मीचि आहें ॥ ३९५ ॥
दीपा आणि प्रकाशा, एकवंकीचा पाडु जैसा।
तो माझ्या ठायी तैसा, मी तयामाजीं ॥ ३९६ ॥
जैसा उदकाचेनि आयुष्यें रसु, कां गगनाचेनि माने अवकाशु।
तैसा माझेनि रुपें रुपसु, पुरुष तो गा ॥ ३९७ ॥
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ३१ ॥
जेणें ऐक्याचिये दिठी, सर्वत्र मातेचि किरीटी।
देखिला जैसा पटीं, तंतु एकु ॥ ३९८ ॥
कां स्वरुपें तरी बहुतें आहाती, परि तैसी सोनीं बहुवें न होती।
ऐसी ऐक्याचळाची स्थिती, केली जेणें ॥ ३९९ ॥
ना तरी वृक्षांचीं पानें जेतुलीं, तेतुलीं रोपे नाहीं लाविलीं।
ऐसी अद्वैतदिवसें पाहली, रात्री जया ॥ ४०० ॥
तो पंचात्मकीं सांपडे, तरी मग सांग पा कैसेनि अडे।
जो प्रतीतीचेनि पाडें , मजसी तुके ॥ ४०१ ॥
माझें व्यापकपण आघवें, गवसलें तयाचेनि अनुभवें।
तरी न म्हणतां स्वभावें, व्यापकु जाहला ॥ ४०२ ॥
आतां शरीरीं तरी आहे, परि शरीराचा तो नोहे।
ऐसें बोलवरी होये, तें करु ये काइ ॥ ४०३ ॥
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन।
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ३२ ॥
म्हणोनि असो तें विशेषें, आपणपेयांसारिखें।
जो चराचर देखे, अखंडित ॥ ४०४ ॥
सुखदुःखादि वर्मे, कां शुभाशुभे कर्में।
दोनी ऐसी मनोधर्में, नेणेचि जो ॥ ४०५ ॥
जें समविषम भाव, आणिकही विचित्र जें सर्व।
तें मानी जैसे अवयव, आपुले होती ॥ ४०६ ॥
हें एकैक काय सांगावें, जया त्रैलोक्यचि आघवें।
मी ऐसें स्वभावें, बोधा आलें ॥ ४०७ ॥
तयाही देह एकु कीर आथी, लौकिकीं सुखदुःखी तयातें म्हणती,
परि आम्हांतें ऐसीचि प्रतीती, परब्रह्मचि हा ॥ ४०८ ॥
म्हणोनि आपणपां विश्व देखिजे, आणि आपण विश्व होईजे।
ऐसे साम्यचि एक उपासिजे, पांडवा गा ॥ ४०९ ॥
हें तूतें बहुतीं प्रसंगीं, आम्ही म्हणों याचिलागीं।
जे साम्यापरौति जगीं प्राप्ति नाहीं।। ४१०।।
अर्जुन उवाच - योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात् स्थित्तिं स्थिराम् ॥ ३३ ॥
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम्।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ३४ ॥
अर्जुन म्हणे देवा, तुम्ही सांगा कीर आमुचिया कणवा।
परी न पुरों जी स्वभावा, मनाचिया ॥ ४११ ॥