LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
नाना अमृताच्या सागरीं बुडिजे। मग तोंडा कां वज्रमिठी पाडिजे ?, आणि मनीं तरी आठविजे। थिल्लरोदकातें ? ॥ १५२ ॥
हें ऐसें कासया करावें। जे अमृतींही रिगोनि मरावें। तें सुखें अमृत होऊनि कां नसावें। अमृतामाजीं ? ॥ १५३ ॥
तैसा फळहेतूचा पांजरा। सांडूनियां धनुर्धरा। कां प्रतीतिपाखीं चिदंबरा। गोसाविया नोहावें ? ॥ १५४ ॥
जेथ उंचावलेनि पवाडें। सुखाचा पैसारु जोडे। आपुलेनि सुरवाडें। उडों ये ऐसा ॥ १५५ ॥
तया उमपा माप कां सुवावें। मज अव्यक्ता व्यक्त कां मानावें। सिद्ध असतां कां निमावें। साधनवरी ? ॥ १५६ ॥
परी हा बोल आघवा। जरी विचारीजतसे पांडवा। तरी विशेषें या जीवां। न चोजवे गा ॥ १५७ ॥
नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः। मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ २५ ॥
कां जे योगमायापडळें। हे जाले आहाति आंधळे। म्हणौनि प्रकाशाचेनि देहबळें। न देखती मातें ॥ १५८ ॥
एऱ्हवीं मी नसें ऐसें। काय वस्तुजात असे ?, पाहें पां कणव जळ रसें-, रहित आहे ? ॥ १५९ ॥
पवनु कवणातें न शिवेचि। आकाश कें न समायेचि। हें असो एकु मीचि। विश्वीं आहें ॥ १६० ॥
वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन। भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ २६ ॥
येथें भूतें जियें अतीतलीं। तियें मीचि होऊनि ठेलीं। आणि वर्तत आहाति जेतुलीं। तींही मीचि ॥ १६१ ॥
कां भविष्यमाणें जियें हीं। तींहीं मजवेगळीं नाहीं। हा बोलचि एऱ्हवीं कांहीं। होय ना जाय ॥ १६२ ॥
दोराचिया सापासी। डोंबा बडिया ना गव्हाळा ऐसी। संख्या न करवे कोण्हासी। तेवीं भूतांसि मिथ्यत्वें ॥ १६३ ॥
मी ऐसा पंडुसुता। अनुस्यूतु सदा असतां। या संसार जो भूतां। तो आनें बोलें ॥ १६४ ॥
तरी तेचि आतां थोडीसी। गोठी सांगिजेल परियेसीं। जै अहंकारा तनूंसीं। वालभ पडिलें ॥ १६५ ॥
इच्छाद्वेषसत्मुत्थेन द्वंद्वमोहेन भारत। सर्वभूतानि संमोहं सर्गे यान्ति परंतप ॥ २७ ॥
तेथ इच्छा हे कुमारी जाली। मग ते कामाचिया तारुण्या आली। तेथ द्वेषेंसीं मांडिली। वऱ्हाडिक ॥ १६६ ॥
तया दोघांस्तव जन्मला। ऐसा द्वंद्वमोहो जाला। मग तो आजेयानें वाढविला। अहंकारें ॥ १६७ ॥
जो धृतीसी सदां प्रतिकूळु। नियमाही नागवे सळु। आशारसें दोंदिलु। जाला सांता ॥ १६८ ॥
असंतुष्टीचिया मदिरा। मत्त होऊनि धनुर्धरा। विषयांचे वोवरां। विकृतीशीं ॥ १६९ ॥
तेणें भावशुद्धीचिये वाटे। विखुरले विकल्पाचे कांटे। मग चिरिलें आव्हांटे। अप्रवृत्तीचे ॥ १७० ॥
तेणें भूतें भांबावलीं। म्हणौनि संसाराचिया आडवामाजीं पडिलीं। मग महादुःखाच्या घेतलीं। दांडे वरी ॥ १७१ ॥
येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम्। ते द्वंद्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढवरताः ॥ २८ ॥
ऐसे विकल्पाचे वांयाणे। कांटे देखोनि सणाणे। जे मतिभ्रमाचे पासवणें। घेतीचिना ॥ १७२ ॥
उजू एकनिष्ठेच्या पाउलीं। रगडूनि विकल्पाचिया भालीं। महापातकाची सांडिली। अटवीं जिहीं ॥ १७३ ॥
मग पुण्याचे धांवा घेतले। आणि माझी जवळीक पातले। किंबहुना चुकले। वाटवधेयां ॥ १७४ ॥
जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये। ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ २९ ॥
एऱ्हवीं तरी पार्था। जन्ममरणाची निमे कथा। ऐसिया प्रयत्नातें आस्था। विये जयांची ॥ १७५ ॥
तयां तो प्रयत्नुचि एके वेळे। मग समग्र परब्रह्में फळे। जया पिकलेया रसु गळे। पूर्णतेचा ॥ १७६ ॥
ते वेळीं कृतकृत्यता जग भरे। तेथ अध्यात्माचें नवलपण पुरे। कर्माचें काम सरे। विरमे मन ॥ १७७ ॥
ऐसा अध्यात्मलाभु तया। होय गा धनंजया। भांडवल जया। उद्यमीं मी ॥ १७८ ॥
तयातें साम्याचिये वाढी। ऐक्याची सांदे कुळवाडी। तेथ भेदाचिया दुबळवाडी। नेणिजे तया ॥ १७९ ॥
साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः। प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ३० ॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७अ ॥
जिहीं साधिभूता मातें। प्रतीतीचेनि हातें। धरूनि अधिदैवातें। शिवतले गा ॥ १८० ॥
जया जाणिवेचेनि वेगें। मी अधियज्ञुही दृष्टी रिगें। ते तनूचेनि वियोगें। विऱ्हये नव्हती ॥ १८१ ॥
एऱ्हवीं आयुष्याचें सूत्र विघडतां। भूतांची उमटे खडाडता। काय न मरतयाचियाहि चित्ता। युगांतु नोहे ? ॥ १८२ ॥
परी नेणों कैसे पैं गा। जे जडोनि गेले माझिया आंगा। ते प्रयाणींचिया लगबगा। न सांडितीच मातें ॥ १८३ ॥
एऱ्हवी तरीं जाण। ऐसे जे निपुण। तेचि अंतःकरण-, युक्त योगी ॥ १८४ ॥
तंव इये शब्दकुपिकेतळीं। नोडवेचि अवधानाची अंजुळी। जे नावेक अर्जुन तये वेळीं। मागांचि होता ॥ १८५ ॥
जेथ तद्ब्रह्मवाक्यफळें। जिये नानार्थरसें रसाळें। बहकताती परिमळें। भावाचेनि ॥ १८६ ॥
सहज कृपामंदानिळें। कृष्णद्रुमाची वचनफळें। अर्जुन श्रवणाचिये खोळे। अवचित पडिलीं ॥ १८७ ॥
तियें प्रमेयाची हो कां वळलीं। कीं ब्रह्मरसाच्या सागरीं चुबुकळिलीं। मग तैसीचि कां घोळिलीं। परमानंदें ॥ १८८ ॥
तेणें बरवेपणें निर्मळें। अर्जुना उन्मेषाचे डोहळे। घेताति गळाळे। विस्मयामृताचे ॥ १८९ ॥
तिया सुखसंपत्ती जोडलिया। मग स्वर्गा वाती वांकुलिया। हृदयाच्या जीवीं गुतकुलिया। होत आहाती ॥ १९० ॥
ऐसें वरचिलीचि बरवा। सुख जावों लागलें फावा। तंव रसस्वादाचिया हांवा। लाहो केला ॥ १९१ ॥
झडकरी अनुमानाचेनि करतळें। घेऊनि तियें वाक्यफळें। प्रतीतिमुखीं एके वेळे। घालूं पाहे ॥ १९२ ॥
तंव विचाराचिया रसना न दाटती। परी हेतूच्या दशनीं न फुटती। ऐसें जाणौनि सुभद्रापती। चुंबिचिना ॥ १९३ ॥
मग चमत्कारला म्हणे। इयें जळींचीं मा तारांगणें। कैसा झकविलों असलगपणें। अक्षरांचेनि ॥ १९४ ॥
इयें पदें नव्हती फुडिया। गगनाचिया घडिया। येथ आमुची मति बुडालिया। थावो न निघे ॥ १९५ ॥
वांचूनि जाणावयाची कें गोठी। ऐसें जीवीं कल्पूनि किरीटी। तिया पुनरपि केली दृष्टी। यादवेंद्रा ॥ १९६ ॥
मग विनविलें सुभटें। हां हो जी ये एकवाटे। सातही पदें अनुच्छिष्टें। नवलें आहाती ॥ १९७ ॥
एऱ्हवीं अवधानाचेनि वहिलेपणें। नाना प्रमेयांचें उगाणें। काय श्रवणाचेनि आंगवणें। बोंलों लाहाती ? ॥ १९८ ॥
परी तैसें हें नोहेचि देवा। देखिला अक्षरांचा मेळावा। आणि विस्मयाचिया जीवा। विस्मयो जाला ॥ १९९ ॥
कानाचेनि गवाक्षद्वारें। बोलाचे रश्मी अभ्यंतरें। पाहेना तंव चमत्कारें। अवधान ठकलें ॥ २०० ॥
तेवींचि अर्थाची चाड मज आहे। तें सांगतांही वेळु न साहे। म्हणौनि निरूपण लवलाहें। कीजो देवा ॥ २०१ ॥
ऐसा मागील पडताळा घेउनी। पुढां अभिप्राय दृष्टी सूनी। तेवींचि माजीं शिरौनी। आर्ती आपुली ॥ २०२ ॥
कैसी पुसती पाहें पां जाणिव। भिडेचि तरी लंघों नेदीं शिंव। एऱ्हवीं श्रीकृष्ण हृदयासि खेंव। देवों सरला ॥ २०३ ॥
अहो श्रीगुरूतें जैं पुसावें। तैं येणें मानें सावध होआवें। हें एकचि जाणें आघवें। सव्यसाची ॥ २०४ ॥
आतां तयाचें तें प्रश्न करणें। वरी सर्वज्ञ श्रीहरीचें बोलणें। संजयो आवडलेपणें। सांगैल कैसें ॥ २०५ ॥
तिये अवधान द्यावें गोठी। बोलिजेल नीट मऱ्हाटी। जैसी कानाचे आधीं दिठी। उपेगा जाये ॥ २०६ ॥
बुद्धीचिया जिभा। बोलाचा न चाखतां गाभा। अक्षरांचिया भांबा। इंद्रियें जिती ॥ २०७ ॥
पहा पां मालतीचे कळे। घ्राणासि कीर वाटले परिमळें। परि वरचिला बरवा काइ डोळे। सुखिये नव्हती ? ॥ २०८ ॥
तैसें देशियेचिया हवावा। इंद्रियें करिती राणिवा। मग प्रमेयाचिया गांवा। लेसां जाइजे ॥ २०९ ॥
ऐसेनि नागरपणें। बोलु निमे तें बोलणें। ऐका ज्ञानदेवो म्हणे। निवृत्तीचा ॥ २१० ॥
॥ इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां सप्तमोध्यायः ॥
अर्जुन उवाचः किं तद् ब्रह्म किमध्यात्मं किं कर्म पुरुषोत्तम। अधिभूतं च किं प्रोक्तमधिदैवं किमुच्यते ॥ १ ॥
मग अर्जुनें म्हणितलें, हां हो जी अवधारिले। जे म्यां पुसिले, ते निरूपिजो ॥ १॥
सांगा कवण तें ब्रह्म, काइसया नाम कर्म। अथवा अध्यात्म, काय म्हणिपे ॥ २॥
अधिभूत तें कैसे, एथ अधिदैव तें कवण असे। हें उघड मी परियेसें, तैसें बोला ॥ ३॥
अधियज्ञः कथं कोऽत्र देहेऽस्मिन् मधुसूदन। प्रयाणकाले च कथं ज्ञेयोऽसि नियतात्मभिः ॥ २ ॥
देवा अधियज्ञ तो काई, कवण पां इये देही। हें अनुमानासि कांही, दिठी न भरे ॥ ४॥
आणि नियता अंतःकरणी, तूं जाणिजसी देहप्रयाणी। तें कैसेनि हें शारंगपाणी, परिसवा मातें ॥ ५॥
देखा धवळारी चिंतामणीचा, जरी पहुडला होय दैवाचा। तरी वोसणताही बोल तयाचा, परी सोपु न वचे ॥ ६॥
तैसें अर्जुनाचिया बोलासवें, आलें तेंचि म्हणितलें देवे। परियेसें गा बरवे, जें पुसिले तुवां ॥ ७॥
किरीटी कामधेनूचा पाडा, वरी कल्पतरूचा आहे मांदोडा। म्हणोनि मनोरथसिद्धीचिया चाडा, तो नवल नोहे ॥ ८॥
कृष्ण कोपोनि ज्यासि मारी, तो पावे परब्रह्मसाक्षात्कारी। मा कृपेने उपदेशु करी, तो कैशापरी न पवेल ॥ ९॥
जैं कृष्णाचेया होइजे आपण, तैं कृष्ण होय आपुले अंतःकरण। मग संकल्पाचे आंगण, वोळगती सिद्धी ॥ १०॥
परि ऐंसे जें प्रेम, अर्जुनींचि आथि निस्सीम। म्हणऊनि तयाचे काम, सदा सफळ ॥ ११॥
या कारणे श्रीअनंते, तें मनोगत तयाचें पुसतें। होईल जाणूनि आइतें, वोगरूनि ठेविलें ॥ १२॥
जें अपत्य थानी निगे, त्याची भूक ते मातेसीचि लागे। एऱ्हवीं तें शब्दें काय सांगे, मग स्तन्य दे येरी ॥ १३॥
म्हणोनि कृपाळुवा गुरूचिया ठायी, हे नवल नोहे कांही। परि तें असो आइका काई, जें देव बोलते जाहले ॥ १४॥
अक्षरं ब्रह्म परमं स्वभावोऽध्यात्ममुच्यते। भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञित ॥ ३॥
मग म्हणितले सर्वेश्वरें, जें आकारी इये खोंकरें। कोंदलें असत न खिरे, कवणे काळी ॥ १५॥
एऱ्हवीं सपूरपण तयाचें पहावें, तरि शून्यचि नव्हे स्वभांवें। वरि गगनाचेनि पालवे, गाळूनि घेतलें ॥ १६॥
जें ऐसेंही परि विरूळें, इये विज्ञानाचिये खोळे। हालवलेंही न गळे, ते परब्रह्म ॥ १७॥
आणि आकाराचेनि जालेपणें, जन्मधर्मातें नेणे। आकारलोपीं निमणें, नाहीं कहीं ॥ १८॥
ऐशिया आपुलियाची सहज स्थिती, जया ब्रह्माची नित्यता असती। तया नाम सुभद्रापति, अध्यात्म गा ॥ १९॥
मग गगनी जेविं निर्मळें, नेणों कैंची एक वेळे। उठती घनपटळे, नानावर्णे ॥२०॥
तैसे अमूर्तीं तिये विशुध्दे, महदादि भूतभेदें। ब्रह्मांडाचे बांधे, होंचि लागती ॥ २१॥
पैं निर्विकल्पाचिये बरडी, कीं आदिसंकल्पाची फुटे विरूढी। आणि ते सवेंचि मोडोनि ये ढोंढी, ब्रह्मगोळकांची ॥ २२॥
तया एकैकाचे भीतरीं पाहिजे, तंव बीजाचाचि भरिला देखिजे। माजीं होतियां जातियां नेणिजे, लेख जीवां ॥ २३॥
मग तयागोळकांचे अंशांश, प्रसवती आदिसंकल्प असमसहास। हें असो ऐसी बहुवस, सृष्टी वाढे ॥ २४॥
परि दुजेनविण एकला, परब्रह्मचि संचला। अनेकत्वाचा आला, पूर जैसा ॥ २५॥
तैसें समविषमत्व नेणों कैचें, वांयांचि चराचर रचे। पाहतां प्रसवतिया योनीचे, लक्ष दिसती ॥ २६॥
येरी जीवभावाचिय पालविये, कांही मर्यादा करूं नये। पाहिजे कवण हें आघवें विये, तंव मूळ तें शून्य ॥ २७॥
म्हणूनि कर्ता मुदल न दिसे, आणि शेखीं कारणही कांही नसे। माजीं कार्यचि आपैसें, वाढोंचि लागे ॥ २८॥
ऐसा करितेनवीण गोचरू, अव्यक्तीं हा आकारू। निपजे जो व्यापारू, तया नाम कर्म ॥ २९॥
अधिभूतं क्षरो भावः पुरुषश्चाधिदैवतम। अधियज्ञोऽहमेवात्र देहे देहभृतां वर ॥ ४॥
आतां अधिभूत जें म्हणिपे, तेंहि सांगों संक्षेपें। तरी होय आणि हारपे, अभ्र जैसें ॥ ३०॥
तैसें असतेपण आहाच, नाहीं होइजे हें साच। जयांतें रूपा आणिती पांचपांच, मिळोनियां ॥ ३१ ॥
भूतांतें अधिकरूनि असे, आणि भूतसंयोगें तरि दिसे। जे वियोगवेळे भ्रंशे, नामरूपादिक ॥ ३२ ॥
तयातें अधिभूत म्हणिजे, मग अधिदैवत पुरूष जाणिजे। जेणें प्रकृतीचें भोगीजे, उपार्जिलें ॥ ३३ ॥
जो चेतनेचा चक्षु, जो इंद्रियदेशीचा अध्यक्षु। जो देहास्तमनीं वृक्षु, संकल्पविहंगमाचा ॥ ३४ ॥
जो परमात्माचि परि दुसरा, जो अहंकारनिद्रा निदसुरा। म्हणोनि स्वप्नींचिया बोरबारा, संतोषें शिणे ॥ ३५॥
जीव येणें नांवें, जयातें आळविजे स्वभावे। तें अधिदैवत जाणावें, पंचायतनींचें ॥ ३६॥
आतां इयेचि शरीरग्रामीं, जो शरीरभावातें उपशमी। तो अधियज्ञु एथ गा मी, पांडुकुमरा ॥ ३७॥
येर अधिदैवाधिभूत, तेहि मीचि कीर समस्त। परि पंधरें किडाळा मिळत, तें काय सांके नोहे ॥ ३८॥
तरि ते पंधरेपण न मैळे, आणि किडाळाचियाही अंशा न मिळे। परि जंव असे तयाचेनि मेळें, तव सांकेंचि म्हणिजे ॥ ३९॥
तैसें अधिभूतादि आघवे, हें अविद्येचेनि पालवें। झांकलें तंव मानावें, वेगळें ऐसें ॥ ४०॥
तेचि अविद्येची जवनिका फिटे, आणि भेदभावाची अवघि तुटे। मग म्हणों एक होऊनि जरी आटे, तरी काय दोनी होती ॥ ४१॥
पैं केशांचा गुंडाळा, वरि ठेविली स्फटिकशिळा। ते वरि पाहिजे डोळां, तवं भेदिली गमती ॥ ४२॥
पाठीं केश परौते नेले, आणि भेदलेपण काय नेणों जाहालें। तरि डांक देऊनि सांदिले, शिळेतें काई ॥ ४३॥
ना ते अखंडचि आयती, परि संगें भिन्न गमली होती। ते सारिलिया मागौती, जैसी कां तैसी।। ४४॥
तेवींचि अहंभावो जाये, तरी ऐक्य तें आधींचि आहे। हेंचि साचें जेथ होये, तो अधियज्ञु मी ॥ ४५॥
पैं गा आम्हीं तुज, सकळ यज्ञ कर्मज। सांगीतलें कां जें काज, मनी धरूनि ॥ ४६॥
तो हा सकळ जीवांचा विसांवा, नैष्कर्म्यसुखाचा ठेवा। परि उघड करूनि पांडव, दाविजत असे ॥ ४७॥
पहिलें वैराग्याइंधनपरिपूर्ती, इंद्रियानळी प्रदीप्तीं। विषयद्रव्याचिया आहुती, देऊनिया ॥ ४८॥
मग वज्रासन तेचि उर्वी, शोधूनि आधारमुद्रा बरवी। वेदिका रचे मांडवी, शरीराच्या ॥ ४९॥
तेथ संयमाग्नीचीं कुंडे, इंद्रियद्रव्याचेनि पवाडें। यजिजती उदंडे, युक्तिघोषे ॥ ५० ॥
मग मनप्राण आणि संयमु, हाचि हवनसंपदेचा संभ्रमु। येणें संतोषविजे निर्धूमु, ज्ञानानळु ॥ ५१॥
ऐसेनि हें सकळ ज्ञानी समर्पे, मग ज्ञान तें ज्ञेयीं हारपे। पाठीं ज्ञेयचि स्वरूपें, निखिल उरे ॥ ५२ ॥
तया नांव गा अधियज्ञु, ऐसें बोलिला जंव सर्वज्ञु। तंव अर्जुन अतिप्राज्ञु, तया पातलें तें ॥ ५३॥
हें जाणोनि म्हणितलें देवें, पार्था परिसतु आहासि बरवें। याकृष्णाचिया बोलासवें, येरू सुखाचा जाहला ॥ ५४॥
देखा बालकाचिया धणी धाइजे, कां शिष्याचेनि जाहलेपणें होइजे। हें सद्गुरूचि एकलेनि जाणिजे, कां प्रसवतिया ॥ ५५॥
म्हणोनि सात्विकां भावांची मांदी, कृष्णाआंगीं अर्जुनाआधीं। न समातसे परी बुद्धी, सांवरूनि देवें ॥ ५६॥
मग पिकलिया सुखाचा परिमळु, कीं निवालिया अमृताचा कल्लोळु। तैसा कोंवळा आणि रसाळु, बोलु बोलिला ॥ ५७॥
म्हणे परिसणेयांच्या राया, आइके बापा धनंजया। ऐसी जळों सरलिया माया, तेथ जाळितें तेंही जळे ॥ ५८॥
अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम्, यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥ ५॥
जें आतांचि सांगितलें होतें, अगा अधियज्ञ म्हणितला जयातें। जे आदीचि तया मातें, जाणोनि अंतीं ॥ ५९॥
ते देह झोळ ऐसें मानुनी, ठेले आपणपें आपण होऊनी। जैसा मठ गगना भरूनी, गगनींचि असे ॥ ६०॥
यें प्रतीतीचिया माजघरीं, तया निश्चयाची वोवरी। आली म्हणोनि बाहेरी, नव्हेचि से ॥ ६१॥
ऐसें सबाह्य ऐक्य संचलें, मीचि होऊनि असतां रचिलें। बाहेरि भूतांचीं पांचही खवलें, नेणतांचि पडिलीं ॥ ६२॥
आतां उभयां उभेपण नाहीं जयाचें, मा पडिलिया गहन कवण तयाचें। म्हणोनि प्रतीतीचिये पोटींचें, पाणी न हाले ॥ ६३॥
ते ऐक्याची आहे वोतिली, कीं नित्यतेचिया हृदयीं घातली। जैसी समरससमुद्रीं धुतली, रूळेचिना ॥ ६४॥
पैं अथावीं घट बुडाला, तो आंतबाहेरी उदकें भरला। पाठीं दैवगत्या जरी फुटला, तरी उदक काय फुटे ॥ ६५॥
ना तरी सर्पे कवच सांडिलें, कां उबारेनें वस्त्र फेडिलें। तरी सांग पां काय मोडलें, अवेवामाजीं ॥ ६६॥
तैसा आकार हा आहाच भ्रंशे, वांचूनि वस्तु ते सांचलीचि असे। तेचि बुद्धि जालिया विसुकुसे, कैसेनि आतां ॥ ६७॥
म्हणोनि यापरी मातें, अंतकाळीं जाणत सांते। जे मोकलिती देहातें, तें मीचि होती ॥ ६८॥
एऱ्हवीं तरी साधारण, उरीं आदळलिया मरण। जो आठव धरी अंतःकरण, तेंचि होइजे ॥ ६९॥
जैसा कवण एक काकुळती, पळतां पवनगती। दुपाउलीं अवचितीं, कुहामाजी पडियेला ॥ ७०॥
आतां तया पडणयाआरौतें, पडण चुकवावया परौतें। नाहीं म्हणोनि तेथें, पडावेंचि पडे ॥ ७१॥
तेंवि मृत्यूचेनि अवसरें एकें, जें येऊनि जीवासमोर ठाके। तें होणें मग न चुके, भलतयापरी ॥ ७२॥
आणि जागता जंव असिजे, तंव जेणें ध्यानें भावना भाविजे। डोळा लागतखेवों देखिजे, तेंचि स्वप्नीं ॥ ७३॥
यं यं वापि स्मरन् भावं त्यजत्यन्ते कलेवरम्। तं तमेवैति कौन्तेय सदा तद्भावभावितः ॥ ६ ॥
तेविं जितेनि अवसरें, जें आवडोनि जीवीं उरे। तेंचि मरणाचिये मेरे, फार हों लागे ॥ ७४॥
आणि मरणीं जया जें आठवे, तो तेचि गतीतें पावे। म्हणोनि सदां स्मरावें, मातेंचि तुवां ॥ ७५॥
तस्मात् सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च। मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयम् ॥ ७ ॥
डोळां जें देखावें, कां कानी हन ऐकावें, मनीं जें भावावें, बोलावें वाचे ॥ ७६॥
तें आतं बाहेरि आघवें, मीचि करूनि घालावें। मग सर्वीं काळीं स्वभावें, मीचि आहें ॥ ७७॥
अर्जुना ऐसें जाहलिया, मग न मरिजे देह गेलिया। मा संग्रामु केलिया, भय काय तुज ॥ ७८॥
तूं मनबुद्धि साचेंसीं, जरी माझिया स्वरूपीं अर्पिसी। तरी मातेंचि गा पावसी, हे माझी भाक ॥ ७९॥
हेंच कायिसया वरी होये, ऐसा जरी संदेहो वर्ततु आहे। तरी अभ्यासूनि आदीं पाहें, मग नव्हे तरी कोपें ॥ ८०॥
अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना। परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुन्तयन् ॥ ८॥
येणेंचि अभ्यासेंसिं योगु, चित्तासि करीं पां चांगु। अगा उपायबळें पंगु, पहाड ठाकी ॥ ८१॥
तेविं सदभ्यासें निरंतर, चित्तासि परमपुरूषाची मोहर। लावें मग शरीर, राहो अथवा जावो ॥ ८२ ॥
जें नानागतीतें पाववितें, तें चित्त वरील आत्मयातें। मग कवण आठवी देहातें, गेलें की आहे ॥ ८३॥
पैं सरितेचिनि ओघें, सिंधुजळा मीनलें ओघें। तें काय वर्तत आहे मागें, म्हणोनि पाहों येते ॥ ८४॥
ना तें समुद्रचि होऊन ठेलें, तेविं चित्ताचें चैतन्य जाहालें। जेथ यातायात निमालें, घनानंद जें ॥ ८५॥
कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयांसमनुस्मरेद्। सर्वस्य धातरमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥ ९ ॥
जयाचें आकारावीण असणें, जया जन्म ना निमणें। जें आघवेंचि आघवेपणें, देखत असे ॥ ८६॥
जें गगनाहून जुनें, जं परमाणूहूनि सानें। जयाचेनि सान्निधानें, विश्व चळे ॥ ८७॥
जें सर्वांतें यया विये, विश्व सर्व जेणें जिये, हेतु जया बिहे, अचिंत्य जें ॥ ८८॥
देखे वोळंबा इंगळु न चरे, तेजीं तिमिर न शिरे। जें दिहाचें आंधारें, चर्मचक्षूसीं ॥ ८९॥
सुसडा सूर्यकणांच्या राशी, जो नित्य उदो ज्ञानियांसी। अस्तमानाचें जयासी, आडनांव नाहीं ॥ ९०॥
प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव। भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ १० ॥
तया अव्यंगवाणेया ब्रह्मातें, प्रयाणकाले प्राप्ते। जो स्थिरावलेनि चित्तें, जाणोनि स्मरे ॥ ९१॥
बाहेरी पद्मासन रचुनी, उत्तराभिमुख बैसोनि। जीवीं सुख सूनि, कर्मयोगाचें ॥ ९२॥
आंतु मिनलेनि मनोधर्मे, स्वरूपप्राप्तीचेनि प्रेमें। आपेंआप संभ्रमें, मिळावया ॥ ९३॥
आकळलेनि योगें, मध्यमा मध्यमार्गे। अग्निस्थानैनि निगे, ब्रह्मरंघ्रा ॥ ९४॥
तेथ अचेत चित्ताचा सांगातु, आहाचवाणा दिसे मांडतु। जेथ प्राण गगनाआंतु, संचरे कां ॥ ९५ ॥
परी मनाचेनि स्थैयैं धरिला, भक्तीचिया भावना भरला। योगबळें आवरला, सज्ज होउनी ॥ ९६॥
तो जडाजडातें विरवितु, भ्रूलतांमाजी संचरतु। जैसा घंटानाद लयस्थु, घंटेसींच होय ॥ ९७॥
कां झांकलिय घटींचा दिवा, नेणिजे काय जाहला केव्हां। या रीती जो पांडवा, देह ठेवी ॥ ९८॥
तो केवळ परब्रह्म, जया परमपुरूष ऐसें नाम। तें माझें निजधाम, होऊनि ठाके ॥ ९९॥
यदक्षरं वेदविदो वदन्ति विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः। यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति यत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ११॥
सकळां जाणणेयां जे लाणी, तिये जाणिवेची जे खाणी। तयां ज्ञानियांचिये आयणी, जयातें अक्षर म्हणिपे ॥ १००॥
चंडवातेंही न मोडे, तें गगनचि कीं फुडें। वांचूनि जरे होईल मेहुडें, तरी उरेल कैंचे ॥ १०१॥
तेविं जाणणेया जें आकळिलें, तें जाणवलेपणेंचि उमाणलें। मग नेणवेचि तया म्हणितलें, अक्षर सहजें ॥ १०२॥
म्हणोनि वेदविद नर, म्हणती जयातें अक्षर। जें प्रकृतीसी पर, परमात्मरूप।। १०३॥
आणि विषयांचें विष उलंडूनि, जे सर्वेंद्रियां प्रायश्चित देऊनि। आहाति देहाचिया बैसोनि, झाडातळी ॥ १०४॥
ते यापरी विरक्त, जयाची निरंतर वाट पाहात। निष्कामासि अभिप्रेत, सर्वदा जें ॥ १०५॥
जयाचिया आवडी, न गणिती ब्रह्मचर्यादि सांकडी। निष्ठुर होऊनि बापुडी, इंद्रिये करिती ॥ १०६॥
ऐसें जें पद, दुर्लभ आणि अगाध। जयाचिये थडिये वेद, चुबुकळिले ठेले ॥ १०७॥
तें तें पुरूष होती, जे यापरी लया जाती। तरी पार्था हेचि स्थिती, एक वेळ सांगो ॥ १०८॥
तेथ अर्जुनें म्हणितलें स्वामी, हेंचि म्हणावया होतों पां मी। तंव सहजें कृपा केली तुम्ही, तरी बोलिजो कां ॥ १०९॥
परि बोलावें तें अति सोहोपें, तेथें म्हणितलें त्रिभुवनदीपें। तुज काय नेणों संक्षेपें, सांगेन ऐक ॥ ११०॥
तरी मना या बाहेरिलीकडे, यावयाची साविया सवे मोडे। हें हृदयाचिया डोहीं बुडे, तैसें कीजे ॥ १११॥
सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरूध्य च। मूर्ध्न्याधायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ १२॥
परी हें तरीच घडे, जरी संयमाची अखंडें। सर्वद्वारी कवाडें, कळासती ॥ ११२॥
तरी सहजें मन कोंडलें, हृदयींचि असेल उगलें। जैसें करचरणीं मोडलें, परिवरू न संडी ॥ ११३॥
तैसें चित्त राहिल्या पांडवा, प्राणाचा प्रणवुचि करावा। मग अनुवृत्तिपंथें आणावा, मूर्ध्निवरी ॥११४॥
तेथ आकाशीं मिळे न मिळे , तैसा धरावा धारणाबळें। जंव मात्रात्रय मावळे, अर्धबिंबीं ॥ ११५॥
तंववरी तो समीरु, निराळी कीजे स्थिरू। मग लग्नीं जेविं ॐकारू, बिंबींचे विलसे ॥ ११६॥
ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन्। यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ १३॥
तैसें ॐ हें स्मरों सरे, आणि तेथेंचि प्राणु पुरे। मग प्रणवांतीं उरे, पूर्णघन जें ॥ ११७॥
म्हणोनि प्रणवैकनाम, हें एकाक्षर ब्रह्म। जो माझें स्वरूप परम, स्मरतसांता ॥१ १८॥
यापरी त्यजी देहातें, तो त्रिशुद्धी पावे मातें। जया पावनया परौतें, आणिक पावणें नाहीं ॥ ११९॥
तेथे अर्जुना जरी विपायें, तुझ्या जीवीं हन ऐसें जाये। ना हें स्मरण मग होये, कायसयावरी अंती ॥ १२०॥
इंद्रियां अनुघडु पडलिया, जीवितचें सुख बुडालिया। आंतुबाहेरी उघडलिया, मृत्युचिन्हें ॥ १२१॥
ते वेळीं बैसवेंचि कवणें, मग कवण निरोधी करणें। तेथे काह्याचेनि अंतकःरणें, प्रणव स्मरावा ॥ १२२॥
तरि गा ऐशिया ध्वनी, झणें थारा देशी हो मनीं। पैं नित्य सेविला मी निदानीं, सेवकु होयें ॥ १२३॥
अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः। तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ १४॥
मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम्। नाप्नुवंति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ १५ ॥
जे विषयांसि तीळांजळी देऊनी, प्रवृत्तीवरी निगड वाउनी। मातें हृदयीं सूनी, भोगताती ॥ १२४॥
परि भोगितया आराणुका, भेटणें नाहीं क्षुधादिकां। तेथ चक्षुरादि रंकां, कवण पाडु ॥ १२५॥
ऐसे निरंतर एकवटले, जे अंतःकरणी मजशीं लिगटले। मीचि होऊनि आटले, उपासैती ॥ १२६॥
तयां देहावसान जैं पावे, तैं तिहीं मातें स्मरावें। मग म्यां जरी पावावें, तरि उपास्ति ते कायसी ॥ १२७॥
पैं रंकु एक आडलेपणें, काकुळती अंती धांवा गा धांवा म्हणे। तरि तयाचिये ग्लानी धांवणे, काय न घडे मज ॥ १२८॥
आणि भक्तांही तेचि दशा, तरी भक्तीचा सोसु कायसा। म्हणऊनि हा ध्वनी ऐसा, न वाखाणावा ॥ १२९॥
तिहीं जे वेळीं मी स्मरावा, ते वेळीं स्मरला कीं पावावा। तो आभारूही जीवा, साहवेचि ना ॥ १३०॥
तें ऋणवैपण देखोनि आंगी, मी आपुलियाचि उत्तीर्णत्वालागीं। भक्तांचिया तनुत्यागीं, परिचर्या करीं ॥ १३१॥
देहवैकल्याचा वारा, झणें लागेल या सकुमारां। म्हणोनि आत्मबोधाचे पांजिरां, सूयें तयांतें ॥ १३२॥
वरि आपुलिया स्मरणाची उवाइली, हींवाऐसी करीं साउली। ऐसेनि नित्य बुद्धि संचली, मी आणीं तयांतें ॥ १३३॥
म्हणोनि देहांतींचें सांकडें, माझियां कहींचि न पडे। मी आपुलियांतें आपुलीकडे, सुखेंचि आणीं ॥ १३४॥
वरचील देहाची गंवसणी फेडुनी, आहाच अहंकाराचे रज झाडुनी। शुद्ध वासना निवडुनी, आपणापां मेळवी ॥ १३५॥
आणि भक्तां तरी देहीं, विशेष एकवंकीचा ठाव नाहीं। म्हणऊनि अव्हेरू करितां कांही, वियोग ऐसा न वाटे ॥ १३६॥
ना तरी देहांतींचि मियां यावें, मग आपणपें यांतें न्यावें। हेंही नाहीं जे स्वभावें, ते आधींचि मज मीनले ॥ १३७॥
येरी शरीराचिया सलिलीं, असतेपण हे साउले। वांचूनि चंद्रिका ते ठेली, चंद्रींचि आहे।। १३८॥
ऐसे जे नित्ययुक्त, तयांसि सुलभ मी सतत। म्हणाऊनि देहांतीं निश्चित, मीचि होती ॥ १३९॥
मग क्लेशतरूची वाडी, जे तापत्रयाग्नीची सगडी। जे मृत्युकाकासि कुरोंडी, सांडिली आहे ॥ १४०॥
जें दैन्याचें दुभतें, जें महाभयातें वाढवितें। जें सकळ दुःखाचें पुरतें, भांडवल ॥ १४१॥
जें दुर्मतीचें मूळ, जें कुमार्गाचें फळ। जें व्यामोहाचें केवळ, स्वरूपचि ॥ १४२॥
जें संसाराचें बैसणें, जें विकाराचें उद्यानें। जें सकळ रोगांचें भाणें, वाढिलें आहे ॥ १४३॥
जें काळाचा खिचउशिटा, जें आशेचा आंगवठा। जन्ममरणाचा वोलिंवटा, स्वभावें जें ॥ १४४॥
जें भुलीचें भरींव, जें विकल्पाचें वोतींव। किंबहुना पेंव, विंचुवांचें ॥ १४५॥
जें व्याघ्राचें क्षेत्र, जें पण्यांगनेचें मैत्र। जें विषयविज्ञानयंत्र, सुपूजित ॥ १४६॥
जें लांवेचा कळवळा, निवालिया विषोदकाचा गळाळा। जें विश्वासु आंगवळा, संवचोराचा ॥ १४७॥
जें कोढियाचें खेंव, जें काळसर्पाचें मार्दव। गोरियाचें स्वभाव, गायन जें ॥ १४८॥
जें वैरियाचा पाहुणेर, जें दुर्जनाचा आदर। हें असो जें सागर, अनर्थाचा ॥ १४९॥
जें स्वप्नीं देखिलें स्वप्न, जें मृगजळें सासिन्नलें वन। जें धूम्ररजांचें गगन, ओतलें आहे ॥ १५०॥
ऐसें जें हें शरीर, तें ते न पवतीचि पुढती नर। जे होऊनि ठेले अपार, स्वरूप माझें ॥ १५१॥
आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन। मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ १६॥
एऱ्हवीं ब्रह्मपणाचिय भडसे, न चुकतीचि पुनरावृत्तीचे वळसे। परि निवटलियाचें जैसें, पोट न दुखे ॥ १५२॥
ना तरी चेइलियानंतरें, न बुडिजे स्वप्नींचेनि महापूरें। तेवीं मातें पावलें ते संसारें, लिंपतीचि ना ॥ १५३॥
एऱ्हवीं जगदाकाराचें सिरें, जें चिरस्थायीयांचे धुरे। ब्रह्मभुवन गा चवरें, लोकाचळाचें ॥ १५४॥
जिये गांवींचा पहारू दिवोवरी, एका अमरेंद्राचें आयुष्य न धरी। विळोनि पांतीं उठी एकसरी, चवदाजणांची ॥ १५५॥
सहस्त्रयुगपर्यंतमहर्यद् ब्रह्मणो विदुः। रात्रिं युगसहस्त्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः ॥ १७॥
जैं चौकडिया सहस्त्र जाये, तैं ठायेठावो विळुचि होये। आणि तैसेंचि सहस्त्र भरिये पाहें, रात्री जेथ ॥ १५६॥
येवढें अहोरात्र जेथिंचें, तेणें न लोटती जे भाग्याचे। देखती ते स्वर्गींचे, चिरंजीव ॥ १५७॥
येरां सुरगणांची नवाई, विशेष सांगावी तेथ काई। मुद्दल इंद्राचीचि दशा पाहीं, जे दिहाचे चौदा ॥ १५८॥
परि ब्रह्मयाचियाहि आठां पहारांतें, आपुलिया डोळां देखते। जे आहाति गा तयांतें, अहोरात्रविद म्हणिपे ॥ १५९॥
अव्यक्ताद् व्यक्तयः सर्वाः प्रभवन्त्यहरागमे। रात्र्यागमे प्रलीयन्ते तत्रैवाव्यक्तसंज्ञके ॥ १८॥
भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते। रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ॥ १९ ॥
तये ब्रह्मभुवनीं दिवसें पाहे, ते वेळीं गणना केंही न समाये। ऐसें अव्यक्ताचें होये, व्यक्त विश्व ॥ १६०॥
पुढती दिहाची चौपाहारी फिटे, आणि हा आकारसमुद्र आटे। पाठीं तैसाचि मग पाहांटे, भरों लागे ॥ १६१॥
शारदीयेचिये प्रवेशीं, अभ्रें जिरती आकाशीं। मग ग्रीष्मांतीं जैशीं, निगती पुढती ॥ १६२॥
तैसी ब्रह्मदिनाचिये आदी, हे भूतसृष्टीची मांदी। मिळे जंव सहस्त्रावधी, निमित्त पुरे ॥ १६३॥
पाठीं रात्रीचा अवसरू होये, आणि विश्व अव्यक्तीं लया जाये। तोही युगसहस्त्र मोटका पाहे, आणि तैसेंचि रचे ॥ १६४॥
हें सांगावया काय उपपत्ति, जें जगाचा प्रळयो आणि संभूति। इथे ब्रह्मभुवनींचिया होती, अहोरात्रमाजीं ॥ १६५॥
कैसें थोरिवेचें मान पाहें पां, हो सृष्टिबीजाचा साटोपा। परि पुनरावृत्तीचिया मापा, शीग जाहला ॥ १६६॥
एऱ्हवीं त्रैलोक्य हें धनुर्धरा, तिये गांवींचा गा पसारा। तो हा दिनोदयीं एकसरां, मांडतु असे ॥ १६७॥
पाठीं रात्रीचा समो पावे, आणि अपैसाचि सांटवे। म्हणिये जेथींचें तेथ स्वभावें, साम्यासि ये ॥ १६८॥
जैसें वृक्षपण बीजासि आलें, कीं मेघ हें गगन जाहालें। तैसें अनेकत्व जेथ सामावलें, तें साम्य म्हणिपे ॥ १६९॥
परस्तस्मात्तु भावोऽन्योऽव्यक्तोऽव्यक्तात्सनातनः। यः स सर्वेषु भूतेषु नश्यत्सु न विनश्यति ॥ २०॥
तेथ समविषम न दिसे कांही, म्हणोनि भूतें हे भाष नाही। जेविं दूधचि जाहालिया दहीं, नामरूप जाय ॥ १७० ॥
तेंविं आकारलोपासरिसें, जगाचें जगपण भ्रंशे। परि जेथ जाहालें तें जैसें, तैसेंचि असे ॥ १७१॥
तैं तया नांव सहज अव्यक्त, आणि आकारा वेळीं तेंचि व्यक्त। हें एकास्तव एक सूचित, एऱ्हवीं दोनी नाही ॥ १७२॥
जैसें आटलिया स्वरूपें, आटलेपण ते खोटी म्हणिपे। पुढती तो घनाकारू हारपे, जे वेळीं अळंकार होती ॥ १७३॥
हीं दोन्ही जैशीं होणीं, एकीं साक्षीभूत सुवर्णी। तैसी व्यक्ताव्यक्ताची कडसणी, वस्तूच्या ठायी ॥ १७४॥
तें तरी व्यक्त ना अव्यक्त, नित्य ना नाशवंत। या दोहीं भावाअतीत, अनादिसिध्द ॥ १७५॥
जें हें विश्वचि होऊनि असे, परि विश्वपण नासिलेनि न नासे। अक्षरें पुसिल्या न पुसे, अर्थु जैसा ॥ १७६।।
पाहें पां तरंग तरी होत जात, परि तेथ उदक तें अखंड असत। तेवीं भूताभावीं नाशिवंत, अविनाश जें ॥ १७७॥
ना तरी आटतिये अळंकारी, नाटतें कनक असे जयापरी। तेवीं मरतिये जीवाकारीं, अमर जें आहे ॥ १७८॥
अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम्। यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ २१॥
पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभस्त्वनन्या। यस्यातःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ २२ ॥
जयातें अव्यक्त म्हणों ये कोडें, म्हणतां स्तुति हें ऐसें नावडे ॥ जें मनबुद्धी न सांपडे, म्हणऊनियां ॥ १७९॥
आणि आकारा आलिया जयाचें, निराकारपण न वचे। आकारलोपें न विसंचे, नित्यता गा ॥ १८०॥
म्हणोनि अक्षर जें म्हणिजे, तेवीचि म्हणतां बोधुही उपजे। जयापरौता पैसु न देखिजे, या नाम परमगति ॥ १८१॥
परि आघवा इहीं देहपुरीं, आहे निजेलियाचे परी। जे व्यापारू करवी ना करी, म्हणऊनियां ॥ १८२॥