LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
तयाचेनि साधन ज्ञानेंसीं, वैर करी जो प्रतिदिवशीं,
तो अज्ञानवर्ग षोडशीं, प्रतिपादिजे ॥ १४५२ ॥
तोचि शास्त्राचा बोळावा, घेवोनि वैरी जिणावा,
हा निरोपु तो सतरावा, अध्याय येथ ॥ १४५३ ॥
ऐसा प्रथमालागोनि, सतरावा लाणी करूनी,
आत्मनिश्वास विवरूनी, दाविला देवें ॥ १४५४ ॥
तया अर्थजातां अशेषां, केला तात्पर्याचा आवांका,
तो हा अठरावा देखा, कलशाध्यायो ॥ १४५५ ॥
एवं सकळसंख्यासिद्धु, श्रीभागवद्गीता प्रबंधु,
हा औदार्यें आगळा वेदु, मूर्तु जाण ॥ १४५६ ॥
वेदु संपन्नु होय ठाईं, परी कृपणु ऐसा आनु नाहीं,
जे कानीं लागला तिहीं, वर्णांच्याचि ॥ १४५७ ॥
येरां भवव्याथा ठेलियां, स्त्रीशूद्रादिकां प्राणियां,
अनवसरू मांडूनियां, राहिला आहे ॥ १४५८ ॥
तरी मज पाहतां तें मागील उणें, फेडावया गीतापणें,
वेदु वेठला भलतेणें, सेव्य होआवया ॥ १४५९ ॥
ना हे अर्थु रिगोनि मनीं, श्रवणें लागोनि कानीं,
जपमिषें वदनीं, वसोनियां ॥ १४६० ॥
ये गीतेचा पाठु जो जाणे, तयाचेनि सांगातीपणें,
गीता लिहोनि वाहाणें, पुस्तकमिषें ॥ १४६१ ॥
ऐसैसा मिसकटां, संसाराचा चोहटा,
गवादी घालीत चोखटा, मोक्षसुखाची ॥ १४६२ ॥
परी आकाशीं वसावया, पृथ्वीवरी बैसावया,
रविदीप्ति राहाटावया, आवारु नभ ॥ १४६३ ॥
तेवीं उत्तम अधम ऐसें, सेवितां कवणातेंही न पुसे,
कैवल्यदानें सरिसें, निववीत जगा ॥ १४६४ ॥
यालागीं मागिली कुटी, भ्याला वेदु गीतेच्या पोटीं,
रिगाला आतां गोमटी, कीर्ति पातला ॥ १४६५ ॥
म्हणौनि वेदाची सुसेव्यता, ते हे मूर्त जाण श्रीगीता,
श्रीकृष्णें पंडुसुता, उपदेशिली ॥ १४६६ ॥
परी वत्साचेनि वोरसें, दुभतें होय घरोद्देशें,
जालें पांडवाचेनि मिषें, जगदुद्धरण ॥ १४६७ ॥
चातकाचियें कणवें, मेघु पाणियेसिं धांवे,
तेथ चराचर आघवें, निवालें जेवीं ॥ १४६८ ॥
कां अनन्यगतिकमळा\-, लागीं सूर्य ये वेळोवेळां,
कीं सुखिया होईजे डोळां, त्रिभुवनींचा ॥ १४६९ ॥
तैसें अर्जुनाचेनि व्याजें, गीता प्रकाशूनि श्रीराजें,
संसारायेवढें थोर ओझें, फेडिलें जगाचें ॥ १४७० ॥
सर्वशास्त्ररत्नदीप्ती, उजळिता हा त्रिजगतीं,
सूर्यु नव्हें लक्ष्मीपती, वक्त्राकाशींचा ॥ १४७१ ॥
बाप कुळ तें पवित्र, जेथिंचा पार्थु या ज्ञाना पात्र,
जेणें गीता केलें शास्त्र, आवारु जगा ॥ १४७२ ॥
हें असो मग तेणें, सद्गुरु श्रीकृष्णें,
पार्थाचें मिसळणें, आणिलें द्वैता ॥ १४७३ ॥
पाठीं म्हणतसे पांडवा, शास्त्र हें मानलें कीं जीवा,
तेथ येरु म्हणे देवा, आपुलिया कृपा ॥ १४७४ ॥
तरी निधान जोडावया, भाग्य घडे गा धनंजया,
परी जोडिलें भोगावया, विपायें होय ॥ १४७५ ॥
पैं क्षीरसागरायेवढें, अविरजी दुधाचें भांडें,
सुरां असुरां केवढें, मथितां जालें ॥ १४७६ ॥
तें सायासही फळा आलें, जें अमृतही डोळां देखिलें,
परी वरिचिली चुकलें, जतनेतें ॥ १४७७ ॥
तेथ अमरत्वा वोगरिलें, तें मरणाचिलागीं जालें,
भोगों नेणतां जोडलें, ऐसें आहे ॥ १४७८ ॥
नहुषु स्वर्गाधिपति जाहला, परी राहाटीं भांबावला,
तो भुजंगत्व पावला, नेणसी कायी ? ॥ १४७९ ॥
म्हणौनि बहुत पुण्य तुवां, केलें तेणें धनंजया,
आजि शास्त्रराजा इया, जालासि विषयो ॥ १४८० ॥
तरी ययाचि शास्त्राचेनि, संप्रदायें पांघुरौनि,
शास्त्रार्थ हा निकेनि, अनुष्ठीं हो ॥ १४८१ ॥
येऱ्हवीं अमृतमंथना\-, सारिखें होईल अर्जुना,
जरी रिघसी अनुष्ठाना, संप्रदायेंवीण ॥ १४८२ ॥
गाय धड जोडे गोमटी, ते तैंचि पिवों ये किरीटी,
जैं जाणिजे हातवटी, सांजवणीची ॥ १४८३ ॥
तैसा श्रीगुरु प्रसन्न होये, शिष्य विद्याही कीर लाहे,
परी ते फळे संप्रदायें, उपासिलिया ॥ १४८४ ॥
म्हणौनि शास्त्रीं जो इये, उचितु संप्रदायो आहे,
तो ऐक आतां बहुवें, आदरेंसीं ॥ १४८५ ॥
इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन।
न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति ॥ ६७॥
तरी तुवां हें जें पार्था, गीताशास्त्र लाधलें आस्था,
तें तपोहीना सर्वथा, सांगावें ना हो ॥ १४८६ ॥
अथवा तापसुही जाला, परी गुरूभक्तीं जो ढिला,
तो वेदीं अंत्यजु वाळिळा, तैसा वाळीं ॥ १४८७ ॥
नातरी पुरोडाशु जैसा, न घापे वृद्ध तरी वायसा,
गीता नेदी तैसी तापसा, गुरुभक्तिहीना ॥ १४८८ ॥
कां तपही जोडे देहीं, भजे गुरुदेवांच्या ठायीं,
परी आकर्णनीं नाहीं, चाड जरी ॥ १४८९ ॥
तरी मागील दोन्हीं आंगीं, उत्तम होय कीर जगीं,
परी या श्रवणालागीं, योग्यु नोहे ॥ १४९० ॥
मुक्ताफळ भलतैसें, हो परी मुख नसे,
तंव गुण प्रवेशे, तेथ कायी ? ॥ १४९१ ॥
सागरु गंभीरु होये, हें कोण ना म्हणत आहे,
परी वृष्टि वायां जाये, जाली तेथ ॥ १४९२ ॥
धालिया दिव्यान्न सुवावें, मग जें वायां धाडावें,
तें आर्तीं कां न करावें, उदारपण ॥ १४९३ ॥
म्हणौनि योग्य भलतैसें, होतु परी चाड नसे,
तरी झणें वानिवसें, देसी हें तयां ॥ १४९४ ॥
रूपाचा सुजाणु डोळा, वोढवूं ये कायि परिमळा ?,
जेथ जें माने ते फळा, तेथचि ते गा ॥ १४९५ ॥
म्हणौनि तपी भक्ति, पाहावे ते सुभद्रापती,
परी शास्त्रश्रवणीं अनासक्ती, वाळावेचि ते ॥ १४९६ ॥
नातरी तपभक्ति, होऊनि श्रवणीं आर्ति,
आथी ऐसीही आयती, देखसी जरी ॥ १४९७ ॥
तरी गीताशास्त्रनिर्मिता, जो मी सकळलोकशास्ता,
तया मातें सामान्यता, बोलेल जो ॥ १४९८ ॥
माझ्या सज्जनेंसिं मातें, पैशुन्याचेनि हातें,
येक आहाती तयांतें, योग्य न म्हण ॥ १४९९ ॥
तयांची येर आघवी, सामग्री ऐसी जाणावी,
दीपेंवीण ठाणदिवी, रात्रीची जैसी ॥ १५०० ॥
अंग गोरें आणि तरुणें, वरी लेईलें आहे लेणें,
परी येकलेनि प्राणें, सांडिलें जेवीं ॥ १५०१ ॥
सोनयाचें सुंदर, निर्वाळिलें होय घर,
परी सर्पांगना द्वार, रुंधलें आहे ॥ १५०२ ॥
निपजे दिव्यान्न चोखट, परी माजीं काळकूट,
असो मैत्री कपट\-, गर्भिणी जैसी ॥ १५०३ ॥
तैसी तपभक्तिमेधा, तयाची जाण प्रबुद्धा,
जो माझयांची कां निंदा, माझीचि करी ॥ १५०४ ॥
याकारणें धनंजया, तो भक्तु मेधावीं तपिया,
तरी नको बापा इया, शास्त्रा आतळों देवों ॥ १५०५ ॥
काय बहु बोलों निंदका, योग्य स्रष्टयाहीसारिखा,
गीता हे कवतिका\-, लागींही नेदीं ॥ १५०६ ॥
म्हणौनि तपाचा धनुर्धरा, तळीं दाटोनि गाडोरा,
वरी गुरुभक्तीचा पुरा, प्रासादु जो जाला ॥ १५०७ ॥
आणि श्रवणेच्छेचा पुढां, दारवंटा सदा उघडा,
वरी कलशु चोखडा, अनिंदारत्नांचा ॥ १५०८ ॥
य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तेष्वभिधास्यति।
भक्तिं मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः ॥ ६८॥
ऐशा भक्तालयीं चोखटीं, गीतारत्नेश्वरु हा प्रतिष्ठीं,
मग माझिया संवसाटी, तुकसी जगीं ॥ १५०९ ॥
कां जे एकाक्षरपणेंसीं, त्रिमात्रकेचिये कुशीं,
प्रणवु होतां गर्भवासीं, सांकडला ॥ १५१० ॥
तो गीतेचिया बाहाळींं, वेदबीज गेलें पाहाळी.ण्,
कीं गायत्री फुलींफळीं, श्लोकांच्या आली ॥ १५११ ॥
ते हे मंत्ररहय गीता, मेळवी जो माझिया भक्ता,
अनन्यजीवना माता, बाळका जैसी ॥ १५१२ ॥
तैसी भक्तां गीतेसीं, भेटी करी जो आदरेंसीं,
तो देहापाठीं मजसीं, येकचि होय ॥ १५१३ ॥
न च तस्मान्मनुष्येषु कश्चिन्मे प्रियकृत्तमः।
भविता न च मे तस्मादन्यः प्रियतरो भुवि ॥ ६९॥
आणि देहाचेंही लेणें, लेऊनि वेगळेपणें,
असे तंव जीवेंप्राणें, तोचि पढिये ॥ १५१४ ॥
ज्ञानियां कर्मठां तापसां, यया खुणेचिया माणुसां\-,
माजीं तो येकु गा जैसा, पढिये मज ॥ १५१५ ॥
तैसा भूतळीं आघवा, आन न देखे पांडवा,
जो गीता सांगें मेळावा, भक्तजनांचा ॥ १५१६ ॥
मज ईश्वराचेनि लोभें, हे गीता पढतां अक्षोभें,
जो मंडन होय सभे, संतांचिये ॥ १५१७ ॥
नेत्रपल्लवीं रोमांचितु, मंदानिळें कांपवितु,
आमोदजळें वोलवितु, फुलांचे डोळें ॥ १५१८ ॥
कोकिळा कलरवाचेनि मिषें, सद्गद बोलवीत जैसें,
वसंत का प्रवेशे, मद्भक्त आरामीं ॥ १५१९ ॥
कां जन्माचें फळ चकोरां, होत जैं चंद्र ये अंबरा,
नाना नवघन मयूरां, वो देत पावे ॥ १५२० ॥
तैसा सज्जनांच्या मेळापीं, गीतापद्यरत्नीं उमपीं,
वर्षे जो माझ्या रूपीं, हेतु ठेऊनि ॥ १५२१ ॥
मग तयाचेनि पाडें, पढियंतें मज फुडें,
नाहींचि गा मागेंपुढें, न्याहाळितां ॥ १५२२ ॥
अर्जुना हा ठायवरी, मी तयातें सूयें जिव्हारीं,
जो गीतार्थाचें करी, परगुणें संतां ॥ १५२३ ॥
अध्येष्यते च य इमं धर्म्यं संवादमावयोः।
ज्ञानयज्ञेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः ॥ ७०॥
पैं माझिया तुझिया मिळणीं, वाढिनली जे हे कहाणी,
मोक्षधर्म का जिणीं, आलासे जेथें ॥ १५२४ ॥
तो हा सकळार्थप्रबोधु, आम्हां दोघांचा संवादु,
न करितां पदभेदु, पाठेंचि जो पढे ॥ १५२५ ॥
तेणें ज्ञानानळीं प्रदीप्तीं, मूळ अविद्येचिया आहुती,
तोषविला होय सुमती, परमात्मा मी ॥ १५२६ ॥
घेऊनि गीतार्थ उगाणा, ज्ञानिये जें विचक्षणा,
ठाकती तें गाणावाणा, गीतेचा तो लाहे ॥ १५२७ ॥
गीता पाठकासि असे, फळ अर्थज्ञाचि सरिसें,
गीता माउलियेसि नसे, जाणें तान्हें ॥ १५२८ ॥
श्रद्धावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः।
सोऽपि मुक्तः शुभा.ण्ल्लोकान्प्राप्नुयात्पुण्यकर्मणाम् ॥ ७१॥
आणि सर्वमार्गीं निंदा, सांडूनि आस्था पैं शुद्धा,
गीताश्रवणीं श्रद्धा, उभारी जो ॥ १५२९ ॥
तयाच्या श्रवणपुटीं, गीतेचीं अक्षरें जंव पैठीं,
होतीना तंव उठाउठीं, पळेचि पाप ॥ १५३० ॥
अटवियेमाजीं जैसा, वन्हि रिघतां सहसा,
लंघिती का दिशा, वनौकें तियें ॥ १५३१ ॥
कां उदयाचळकुळीं, झळकतां अंशुमाळी,
तिमिरें अंतराळीं, हारपती ॥ १५३२ ॥
तैसा कानाच्या महाद्वारीं, गीता गजर जेथ करी,
तेथ सृष्टीचिये आदिवरी, जायचि पाप ॥ १५३३ ॥
ऐसी जन्मवेली धुवट, होय पुण्यरूप चोखट,
याहीवरी अचाट, लाहे फळ ॥ १५३४ ॥
जें इये गीतेचीं अक्षरें, जेतुलीं कां कर्णद्वारें,
रिघती तेतुले होती पुरे, अश्वमेध कीं ॥ १५३५ ॥
म्हणौनि श्रवणें पापें जाती, आणि धर्म धरी उन्नती,
तेणें स्वर्गराज संपत्ती, लाहेचि शेखीं ॥ १५३६ ॥
तो पैं मज यावयालागीं, पहिलें पेणें करी स्वर्गीं,
मग आवडे तंव भोगी, पाठीं मजचि मिळे ॥ १५३७ ॥
ऐसी गीता धनंजया, ऐकतया आणि पढतया,
फळे महानंदें मियां, बहु काय बोलों ॥ १५३८ ॥
याकारणें हें असो, परी जयालागीं शास्त्रातिसो,
केला तें तंव तुज पुसों, काज तुझें ॥ १५३९ ॥
कच्चिदेतच्छ्रुतं पार्थ त्वयैकाग्रेण चेतसा।
कच्चिदज्ञानसम्मोहः प्रनष्टस्ते धनञ्जय ॥ ७२॥
तरी सांग पां पांडवा, हा शास्त्रसिद्धांतु आघवा,
तुज एकचित्तें फावा, गेला आहे ? ॥ १५४० ॥
आम्हीं जैसें जया रीतीं, उगाणिलें कानांच्या हातीं,
येरीं तैसेंचि तुझ्या चित्तीं, पेठें केलें कीं ? ॥ १५४१ ॥
अथवा माझारीं, गेलें सांडीविखुरी,
किंवा उपेक्षेवरी, वाळूनि सांडिलें, ॥ १५४२ ॥
जैसें आम्हीं सांगितलें, तैसेंचि हृदयीं फावलें,
तरी सांग पां वहिलें, पुसेन तें मी ॥ १५४३ ॥
तरी स्वाज्ञानजनितें, मागिलें मोहें तूतें,
भुलविलें तो येथें, असे कीं नाहीं ? ॥ १५४४ ॥
हें बहु पुसों काई, सांगें तूं आपल्या ठायीं,
कर्माकर्म कांहीं, देखतासी ? ॥ १५४५ ॥
पार्थु स्वानंदैकरसें, विरेल ऐसा भेददशे,
आणिला येणें मिषें, प्रश्नाचेनि ॥ १५४६ ॥
पूर्णब्रह्म जाला पार्थु, तरी पुढील साधावया कार्यार्थु,
मर्यादा श्रीकृष्णनाथु, उल्लंघों नेदी ॥ १५४७ ॥
येऱ्हवीं आपुलें करणें, सर्वज्ञ काय तो नेणें ?,
परी केलें पुसणें, याचि लागीं ॥ १५४८ ॥
एवं करोनियां प्रश्न, नसतेंचि अर्जुनपण,
आणूनियां जालें पूर्णपण, तें बोलवी स्वयें ॥ १५४९ ॥
मग क्षीराब्धीतें सांडितु, गगनीं पुंजु मंडितु,
निवडे जैसा न निवडितु, पूर्णचंद्रु ॥ १५५० ॥
तैसा ब्रह्म मी हें विसरे, तेथ जगचि ब्रह्मत्वें भरे,
हेंही सांडी तरी विरे, ब्रह्मपणही ॥ १५५१ ॥
ऐसा मोडतु मांडतु ब्रह्में, तो दुःखें देहाचिये सीमे,
मी अर्जुन येणें नामें, उभा ठेला ॥ १५५२ ॥
मग कांपतां करतळीं, दडपूनि रोमावळी,
पुलिका स्वेदजळीं, जिरऊनियां ॥ १५५३ ॥
प्राणक्षोभें डोलतया, आंगा आंगचि टेंकया,
सूनि स्तंभु चाळया, भुलौनियां ॥ १५५४ ॥
नेत्रयुगुळाचेनि वोतें, आनंदामृताचें भरितें,
वोसंडत तें मागुतें, काढूनियां ॥ १५५५ ॥
विविधा औत्सुक्यांची दाटी, चीप दाटत होती कंठीं,
ते करूनियां पैठी, हृदयामाजीं ॥ १५५६ ॥
वाचेचें वितुळणें, सांवरूनि प्राणें,
अक्रमाचें श्वसणें, ठेऊनि ठायीं ॥ १५५७ ॥
नष्टो मोहः स्मृतिर्लब्धा त्वत्प्रसादान्मयाच्युत।
स्थितोऽस्मि गतसन्देहः करिष्ये वचनं तव ॥ ७३॥
मग अर्जुन म्हणे काय देवो, पुसताति आवडे मोहो,
तरी तो सकुटुंब गेला जी ठावो, घेऊनि आपला ॥ १५५८ ॥
पासीं येऊनि दिनकरें, डोळ्यातें अंधारें,
पुसिजे हें कायि सरे, कोणे गांवीं ? ॥ १५५९ ॥
तैसा तूं श्रीकृष्णराया, आमुचिया डोळयां,
गोचर हेंचि कायिसया, न पुरे तंव ॥ १५६० ॥
वरी लोभें मायेपासूनी, तें सांगसी तोंड भरूनी,
जें कायिसेनिही करूनी, जाणूं नये ॥ १५६१ ॥
आतां मोह असे कीं नाहीं, हें ऐसें जी पुससी काई,
कृतकृत्य जाहलों पाहीं, तुझेपणें ॥ १५६२ ॥
गुंतलों होतों अर्जुनगुणें, तो मुक्त जालों तुझेपणें,
आतां पुसणें सांगणें, दोन्ही नाहीं ॥ १५६३ ॥
मी तुझेनि प्रसादें, लाधलेनि आत्मबोधें,
मोहाचे तया कांदे, नेदीच उरों ॥ १५६४ ॥
आतां करणें कां न करणें, हें जेणें उठी दुजेपणें,
तें तूं वांचूनि नेणें, सर्वत्र गा ॥ १५६५ ॥
ये विषयीं माझ्या ठायीं, संदेहाचे नुरेचि कांहीं,
त्रिशुद्धि कर्म जेथ नाहीं, तें मी जालों ॥ १५६६ ॥
तुझेनि मज मी पावोनी, कर्तव्य गेलें निपटूनी,
परी आज्ञा तुझी वांचोनि, आन नाहीं प्रभो ॥ १५६७ ॥
कां जें दृश्य दृश्यातें नाशी, जें दुजें द्वैतातें ग्रासी,
जें एक परी सर्वदेशीं, वसवी सदा ॥ १५६८ ॥
जयाचेनि संबंधें बंधु फिटे, जयाचिया आशा आस तुटे,
जें भेटलया सर्व भेटे, आपणपांचि ॥ १५६९ ॥
तें तूं गुरुलिंग जी माझें, जें येकलेपणींचें विरजें,
जयालागीं वोलांडिजे, अद्वैतबोधु ॥ १५७० ॥
आपणचि होऊनि ब्रह्म, सारिजे कृत्याकृत्यांचें काम,
मग कीजे का निःसीम, सेवा जयाची ॥ १५७१ ॥
गंगा सिंधू सेवूं गेली, पावतांचि समुद्र जाली,
तेवीं भक्तां सेल दिधली, निजपदाची ॥ १५७२ ॥
तो तूं माझा जी निरुपचारु, श्रीकृष्णा सेव्य सद्गुरु,
मा ब्रह्मतेचा उपकारु, हाचि मानीं ॥ १५७३ ॥
जें मज तुम्हां आड, होतें भेदाचें कवाड,
तें फेडोनि केलें गोड, सेवासुख ॥ १५७४ ॥
तरी आतां तुझी आज्ञा, सकळ देवाधिदेवराज्ञा,
करीन देईं अनुज्ञा, भलतियेविषयीं ॥ १५७५ ॥
यया अर्जुनाचिया बोला, देवो नाचे सुखें भुलला,
म्हणे विश्वफळा जाला, फळ हा मज ॥ १५७६ ॥
उणेनि उमचला सुधाकरु, देखुनी आपला कुमरु,
मर्यादा क्षीरसागरु, विसरेचिना ? ॥ १५७७ ॥
ऐसे संवादाचिया बहुलां, लग्न दोघांचियां आंतुला,
लागलें देखोनि जाला, निर्भरु संजयो ॥ १५७८ ॥
तेणें म्हणतसे संजयो, बाप कृपानिधी रावो,
तो आपुला मनोभावो, अर्जुनेंसी केला ॥ १५७९ ॥
तेणें उचंबळलेपणें, संजय धृतराष्ट्रातें म्हणे,
जी कैसे बादरायणें, रक्षिलों दोघे ? ॥ १५८० ॥
आजि तुमतें अवधारा, नाहीं चर्मचक्षूही संसारा,
कीं ज्ञानदृष्टिव्यवहारा आणिलेती ॥ १५८१ ॥
आणि रथींचिये राहाटी, घेई जो घोडेयासाठीं,
तया आम्हां या गोष्टी, गोचरा होती ॥ १५८२ ॥
वरी जुंझाचें निर्वाण, मांडलें असे दारुण,
दोहीं हारीं आपण, हारपिजे जैसें ॥ १५८३ ॥
येवढा जिये सांकडां, कैसा अनुग्रहो पैं गाढा,
जे ब्रह्मानंदु उघडा, भोगवीतसे ॥ १५८४ ॥
ऐसें संजय बोलिला, परी न द्रवे येरु उगला,
चंद्रकिरणीं शिवतला, पाषाणु जैसा ॥ १५८५ ॥
हे देखोनि तयाची दशा, मग करीचिना सरिसा,
परी सुखें जाला पिसा, बोलतसे ॥ १५८६ ॥
भुलविला हर्षवेगें, म्हणौनि धृतराष्ट्रा सांगे,
येऱ्हवीं नव्हे तयाजोगें, हें कीर जाणें ॥ १५८७ ॥
इत्यहं वासुदेवस्य पार्थस्य च महात्मनः।
संवादमिममश्रौषमद्भुतं रोमहर्षणम् ॥ ७४॥
मग म्हणे पैं कुरुराजा, ऐसा बंधुपुत्र तो तुझा,
बोलिला तें अधोक्षजा, गोड जालें ॥ १५८८ ॥
अगा पूर्वापर सागर, ययां नामसीचि सिनार,
येर आघवें तें नीर, एक जैसें ॥ १५८९ ॥
तैसा श्रीकृष्ण पार्थ ऐसें, हें आंगाचिपासीं दिसे,
मग संवादीं जी नसे, कांहींचि भेदु ॥ १५९० ॥
पैं दर्पणाहूनि चोखें, दोन्ही होती सन्मुखें,
तेथ येरी येर देखे, आपणपें जैसें ॥ १५९१ ॥
तैसा देवेसीं पंडुसुतु, आपणपें देवीं देखतु,
पांडवेंसीं देखे अनंतु, आपणपें पार्थीं ॥ १५९२ ॥
देव देवो भक्तालागीं, जिये विवरूनि देखे आंगीं,
येरु तियेचेही भागीं, दोन्ही देखे ॥ १५९३ ॥
आणिक कांहींच नाहीं, म्हणौनि करिती काई,
दोघे येकपणें पाहीं, नांदताती ॥ १५९४ ॥
आतां भेदु जरी मोडे, तरी प्रश्नोत्तर कां घडे ?,
ना भेदुचि तरी जोडे, संवादसुख कां ? ॥ १५९५ ॥
ऐसें बोलतां दुजेपणें, संवादीं द्वैत गिळणें,
तें ऐकिलें बोलणें, दोघांचें मियां ॥ १५९६ ॥
उटूनि दोन्ही आरिसे, वोडविलीया सरिसे,
कोण कोणा पाहातसे, कल्पावें पां ? ॥ १५९७ ॥
कां दीपासन्मुखु, ठेविलया दीपकु,
कोण कोणा अर्थिकु, कोण जाणें ॥ १५९८ ॥
नाना अर्कापुढें अर्कु, उदयलिया आणिकु,
कोण म्हणे प्रकाशकु, प्रकाश्य कवण ? ॥ १५९९ ॥
हें निर्धारूं जातां फुडें, निर्धारासि ठक पडे,
ते दोघे जाले एवढे, संवादें सरिसे ॥ १६०० ॥
जी मिळतां दोन्ही उदकें, माजी लवण वारूं ठाके,
कीं तयासींही निमिखें, तेंचि होय ॥ १६०१ ॥
तैसे श्रीकृष्ण अर्जुन दोन्ही, संवादले तें मनीं,
धरितां मजही वानी, तेंचि होतसे ॥ १६०२ ॥
ऐसें म्हणे ना मोटकें, तंव हिरोनि सात्विकें,
आठव नेला नेणों कें, संजयपणाचा ॥ १६०३ ॥
रोमांच जंव फरके, तंव तंव आंग सुरके,
स्तंभ स्वेदांतें जिंके, एकला कंपु ॥ १६०४ ॥
अद्वयानंदस्पर्शें, दिठी रसमय जाली असे,
ते अश्रु नव्हती जैसें, द्रवत्वचि ॥ १६०५ ॥
नेणों काय न माय पोटीं, नेणों काय गुंफे कंठीं,
वागर्था पडत मिठी, उससांचिया ॥ १६०६ ॥
किंबहुना सात्विकां आठां, चाचरु मांडतां उमेठा,
संजयो जालासे चोहटां, संवादसुखाचा ॥ १६०७ ॥
तया सुखाची ऐसी जाती, जे आपणचि धरी शांती,
मग पुढती देहस्मृती, लाधली तेणें ॥ १६०८ ॥
व्यासप्रसादाच्छ्रुतवानेतद्गुह्यमहं परम्।
योगं योगेश्वरात्कृष्णात्साक्षात्कथयतः स्वयम् ॥ ७५॥
तेव्हां बैसतेनि आनंदें, म्हणे जी जें उपनिषदें,
नेणती तें व्यासप्रसादें, ऐकिलें मियां ॥ १६०९ ॥
ऐकतांचि ते गोठी, ब्रह्मत्वाची पडिली मिठी,
मीतूंपणेंसीं दृष्टी, विरोनि गेली ॥ १६१० ॥
हे आघवेचि का योग, जया ठाया येती मार्ग,
तयाचें वाक्य सवंग, केलें मज व्यासें ॥ १६११ ॥
अहो अर्जुनाचेनि मिषें, आपणपेंचि दुजें ऐसें,
नटोनि आपणया उद्देशें, बोलिलें जें देव ॥ १६१२ ॥
तेथ कीं माझें श्रोत्र, पाटाचें जालें जी पात्र,
काय वानूं स्वतंत्र, सामर्थ्य श्रीगुरुचें ॥ १६१३ ॥
राजन्संस्मृत्य संस्मृत्य संवादमिममद्भुतम्।
केशवार्जुनयोः पुण्यं हृष्यामि च मुहुर्मुहुः ॥ ७६॥
राया हें बोलतां विस्मित होये, तेणेंचि मोडावला ठाये,
रत्नीं कीं रत्नकिळा ये, झांकोळित जैसी ॥ १६१४ ॥
हिमवंतींचीं सरोवरें, चंद्रोदयीं होती काश्मीरें,
मग सूर्यागमीं माघारें, द्रवत्व ये ॥ १६१५ ॥
तैसा शरीराचिया स्मृती, तो संवादु संजय चित्तीं,
धरी आणि पुढती, तेंचि होय ॥ १६१६ ॥
तच्च संस्मृत्य संस्मृत्य रूपमत्यद्भुतं हरेः।
विस्मयो मे महान् राजन्हृष्यामि च पुनः पुनः ॥ ७७॥
मग उठोनि म्हणे नृपा, श्रीहरीचिया विश्वरूपा,
देखिलया उगा कां पां, असों लाहसी ? ॥ १६१७ ॥
न देखणेनि जें दिसे, नाहींपणेंचि जें असे,
विसरें आठवे तें कैसें, चुकऊं आतां, ॥ १६१८ ॥
देखोनि चमत्कारु, कीजे तो नाहीं पैसारु,
मजहीसकट महापूरु, नेत आहे ॥ १६१९ ॥
ऐसा श्रीकृष्णार्जुन-, संवाद संगमीं स्नान,
करूनि देतसे तिळदान, अहंतेचें ॥ १६२० ॥
तेथ असंवरें आनंदें, अलौकिकही कांहीं स्फुंदे,
श्रीकृष्ण म्हणे सद्गदें, वेळोवेळां ॥ १६२१ ॥
या अवस्थांची कांहीं, कौरवांतें परी नाहीं,
म्हणौनि रायें तें कांहीं, कल्पावें जंव ॥ १६२२ ॥
तंव जाला सुखलाभु, आपणया करूनि स्वयंभु,
बुझाविला अवष्टंभु, संजयें तेणें ॥ १६२३ ॥
तेथ कोणी येकी अवसरी, होआवी ते करूनि दुरी,
रावो म्हणे संजया परी, कैसी तुझी गा ? ॥ १६२४ ॥
तेणें तूंतें येथें व्यासें, बैसविलें कासया उद्देशें,
अप्रसंगामाजीं ऐसें, बोलसी काई ? ॥ १६२५ ॥
रानींचें राउळा नेलिया, दाही दिशा मानी सुनिया,
कां रात्री होय पाहलया, निशाचरां ॥ १६२६ ॥
जो जेथिंचें गौरव नेणें, तयासि तें भिंगुळवाणें,
म्हणौनि अप्रसंगु तेणें, म्हणावा कीं तो ॥ १६२७ ॥
मग म्हणे सांगें प्रस्तुत, उदयलेंसे जें उत्कळित,
तें कोणासि बा रे जैत, देईल शेखीं ? ॥ १६२८ ॥
येऱ्हवीं विशेषें बहुतेक, आमुचें ऐसें मानसिक,
जे दुर्योधनाचे अधिक, प्रताप सदा ॥ १६२९ ॥
आणि येरांचेनि पाडें, दळही याचें देव्हडें,
म्हणौनि जैत फुडें, आणील ना तें ? ॥ १६३० ॥
आम्हां तंव गमे ऐसें, मा तुझें ज्योतिष कैसें,
तें नेणों संजया असे, तैसें सांग पां ॥ १६३१ ॥
यत्र योगेश्वरः कृष्णो यत्र पार्थो धनुर्धरः।
तत्र श्रीर्विजयो भूतिर्ध्रुवा नीतिर्मतिर्मम ॥ ७८॥
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे मोक्षसंन्यासयोगो नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ १८ ॥
यया बोला संजयो म्हणे, जी येरयेरांचें मी नेणें,
परी आयुष्य तेथें जिणें, हें फुडें कीं गा ॥ १६३२ ॥
चंद्रु तेथें चंद्रिका, शंभु तेथें अंबिका,
संत तेथें विवेका, असणें कीं जी ॥ १६३३ ॥
रावो तेथें कटक, सौजन्य तेथें सोयरीक,
वन्हि तेथें दाहक, सामर्थ्य कीं ॥ १६३४ ॥
दया तेथें धर्मु, धर्मु तेथें सुखागमु,
सुखीं पुरुषोत्तमु, असे जैसा ॥ १६३५ ॥
वसंत तेथें वनें, वन तेथें सुमनें,
सुमनीं पालिंगनें, सारंगांचीं ॥ १६३६ ॥
गुरु तेथ ज्ञान, ज्ञानीं आत्मदर्शन,
दर्शनीं समाधान, आथी जैसें ॥ १६३७ ॥
भाग्य तेथ विलासु, सुख तेथ उल्लासु,
हें असो तेथ प्रकाशु, सूर्य जेथें ॥ १६३८ ॥
तैसे सकल पुरुषार्थ, जेणें स्वामी कां सनाथ,
तो श्रीकृष्ण रावो जेथ, तेथ लक्ष्मी ॥ १६३९ ॥
आणि आपुलेनि कांतेंसीं, ते जगदंबा जयापासीं,
अणिमादिकीं काय दासी, नव्हती तयातें ? ॥ १६४० ॥
कृष्ण विजयस्वरूप निजांगें, तो राहिला असे जेणें भागें,
तैं जयो लागवेगें, तेथेंचि आहे ॥ १६४१ ॥
विजयो नामें अर्जुन विख्यातु, विजयस्वरूप श्रीकृष्णनाथु,
श्रियेसीं विजय निश्चितु, तेथेंचि असे ॥ १६४२ ॥
तयाचिये देशींच्या झाडीं, कल्पतरूतें होडी,
न जिणावें कां येवढीं, मायबापें असतां ? ॥ १६४३ ॥
ते पाषाणही आघवें, चिंतारत्‌नें कां नोहावे ?,
तिये भूमिके कां न यावें, सुवर्णत्व ? ॥ १६४४ ॥
तयाचिया गांवींचिया, नदी अमृतें वाहाविया,
नवल कायि राया, विचारीं पां ॥ १६४५ ॥
तयाचे बिसाट शब्द, सुखें म्हणों येती वेद,
सदेह सच्चिदानंद, कां न व्हावे ते ? ॥ १६४६ ॥
पैं स्वर्गापवर्ग दोन्ही, इयें पदें जया अधीनीं,
तो श्रीकृष्ण बाप जननी, कमळा जया ॥ १६४७ ॥
म्हणौनि जिया बाहीं उभा, तो लक्ष्मीयेचा वल्लभा,
तेथें सर्वसिद्धी स्वयंभा, येर मी नेणें ॥ १६४८ ॥
आणि समुद्राचा मेघु, उपयोगें तयाहूनि चांगु,
तैसा पार्थीं आजि लागु, आहे तये ॥ १६४९ ॥
कनकत्वदीक्षागुरू, लोहा परिसु होय कीरू,
परी जगा पोसिता व्यवहारु, तेंचि जाणें ॥ १६५० ॥
येथ गुरुत्वा येतसे उणें, ऐसें झणें कोण्ही म्हणे,
वन्हि प्रकाश दीपपणें, प्रकाशी आपुला ॥ १६५१ ॥
तैसा देवाचिया शक्ती, पार्थु देवासीचि बहुती,
परी माने इये स्तुती, गौरव असे ॥ १६५२ ॥
आणि पुत्रें मी सर्व गुणीं, जिणावा हे बापा शिराणी,
तरी ते शारङ्गपाणी, फळा आली ॥ १६५३ ॥
किंबहुना ऐसा नृपा, पार्थु जालासे कृष्णकृपा,
तो जयाकडे साक्षेपा, रीति आहे ॥ १६५४ ॥
तोचि गा विजयासि ठावो, येथ तुज कोण संदेहो ?,
तेथ न ये तरी वावो, विजयोचि होय ॥ १६५५ ॥
म्हणौनि जेथ श्री तेथें श्रीमंतु, जेथ तो पंडूचा सुतु,
तेथ विजय समस्तु, अभ्युदयो तेथ ॥ १६५६ ॥
जरी व्यासाचेनि साचें, धिरे मन तुमचें,
तरी या बोलाचें, ध्रुवचि माना ॥ १६५७ ॥
जेथ तो श्रीवल्लभु, जेथ भक्तकदंबु,
तेथ सुख आणि लाभु, मंगळाचा ॥ १६५८ ॥
या बोला आन होये, तरी व्यासाचा अंकु न वाहे,
ऐसें गाजोनि बाहें, उभिली तेणें ॥ १६५९ ॥
एवं भारताचा आवांका, आणूनि श्लोका येका,
संजयें कुरुनायका, दिधला हातीं ॥ १६६० ॥
जैसा नेणों केवढा वन्ही, परी गुणाग्रीं ठेऊनी,
आणिजे सूर्याची हानी, निस्तरावया ॥ १६६१ ॥
तैसें शब्दब्रह्म अनंत, जालें सवालक्ष भारत,
भारताचें शतें सात, सर्वस्व गीता ॥ १६६२ ॥
तयांही सातां शतांचा, इत्यर्थु हा श्लोक शेषींचा,
व्यासशिष्य संजयाचा, पूर्णोद्गारु जो ॥ १६६३ ॥
येणें येकेंचि श्लोकें, राहे तेणें असकें,
अविद्याजाताचें निकें, जिंतलें होय ॥ १६६४ ॥
ऐसें श्लोक शतें सात, गीतेचीं पदें आंगें वाहत,
पदें म्हणों कीं परमामृत, गीताकाशींचें ॥ १६६५ ॥
कीं आत्मराजाचिये सभे, गीते वोडवले हे खांबे,
मज श्लोक प्रतिभे, ऐसे येत ॥ १६६६ ॥
कीं गीता हे सप्तशती, मंत्रप्रतिपाद्य भगवती,
मोहमहिषा मुक्ति, आनंदली असे ॥ १६६७ ॥
म्हणौनि मनें कायें वाचा, जो सेवकु होईल इयेचा,
तो स्वानंदासाम्राज्याचा, चक्रवर्ती करी ॥ १६६८ ॥
कीं अविद्यातिमिररोंखें, श्लोक सूर्यातें पैजा जिंकें,
ऐसे प्रकाशिले गीतामिषें, रायें श्रीकृष्णें ॥ १६६९ ॥
कीं श्लोकाक्षरद्राक्षलता, मांडव जाली आहे गीता,
संसारपथश्रांता, विसंवावया ॥ १६७० ॥
कीं सभाग्यसंतीं भ्रमरीं, केले ते श्लोककल्हारीं,
श्रीकृष्णाख्यसरोवरीं, सासिन्नली हे ॥ १६७१ ॥
कीं श्लोक नव्हती आन, गमे गीतेचें महिमान,
वाखाणिते बंदीजन, उदंड जैसे ॥ १६७२ ॥
कीं श्लोकांचिया आवारा, सात शतें करूनि सुंदरा,
सर्वागम गीतापुरा, वसों आले ॥ १६७३ ॥
कीं निजकांता आत्मया, आवडी गीता मिळावया,
श्लोक नव्हती बाह्या, पसरु का जो ॥ १६७४ ॥
कीं गीताकमळींचे भृंग, कीं हे गीतासागरतरंग,
कीं हरीचे हे तुरंग, गीतारथींचे ॥ १६७५ ॥
कीं श्लोक सर्वतीर्थ संघातु, आला श्रीगीतेगंगे आंतु,
जे अर्जुन नर सिंहस्थु, जाला म्हणौनि ॥ १६७६ ॥
कीं नोहे हे श्लोकश्रेणी, अचिंत्यचित्तचिंतामणी,
कीं निर्विकल्पां लावणी, कल्पतरूंची ॥ १६७७ ॥
ऐसिया शतें सात श्लोकां, परी आगळा येकयेका,
आतां कोण वेगळिका, वानावां पां, ॥ १६७८ ॥
तान्ही आणि पारठी, इया कामधेनूतें दिठी,
सूनि जैसिया गोठी, कीजती ना ॥ १६७९ ॥
दीपा आगिलु मागिलु, सूर्यु धाकुटा वडीलु,
अमृतसिंधु खोलु, उथळु कायसा, ॥ १६८० ॥
तैसे पहिले सरते, श्लोक न म्हणावे गीते,
जुनीं नवीं पारिजातें, आहाती काई ? ॥ १६८१ ॥
आणि श्लोका पाडु नाहीं, हें कीर समर्थु काई,
येथ वाच्य वाचकही, भागु न धरी ॥ १६८२ ॥
जे इये शास्त्रीं येकु, श्रीकृष्णचि वाच्य वाचकु,
हें प्रसिद्ध जाणे लोकु, भलताही ॥ १६८३ ॥
येथें अर्थें तेंचि पाठें, जोडे येवढेनि धटें,
वाच्यवाचक येकवटें, साधितें शास्त्र ॥ १६८४ ॥
म्हणौनि मज कांहीं, समर्थनीं आतां विषय नाहीं,
गीता जाणा हे वाङ्ग्मयी, श्रीमूर्ति प्रभूचि ॥ १६८५ ॥
शास्त्र वाच्यें अर्थें फळे, मग आपण मावळे,
तैसें नव्हें हें सगळें, परब्रह्मचि ॥ १६८६ ॥
कैसा विश्वाचिया कृपा, करूनि महानंद सोपा,
अर्जुनव्याजें रूपा, आणिला देवें ॥ १६८७ ॥
चकोराचेनि निमित्तें, तिन्ही भुवनें संतप्तें,
निवविलीं कळांवतें, चंद्रें जेवीं ॥ १६८८ ॥
कां गौतमाचेनि मिषें, कळिकाळज्वरीतोद्देशें,
पाणिढाळु गिरीशें, गंगेंचा केला ॥ १६८९ ॥
तैसें गीतेचें हें दुभतें, वत्स करूनि पार्थातें,
दुभिन्नली जगापुरतें, श्रीकृष्ण गाय ॥ १६९० ॥
येथे जीवें जरी नाहाल, तरी हेंचि कीर होआल,
नातरी पाठमिषें तिंबाल, जीभचि जरी ॥ १६९१ ॥
तरी लोह एकें अंशें, झगटलिया परीसें,
येरीकडे अपैसें, सुवर्ण होय ॥ १६९२ ॥
तैसी पाठाची ते वाटी, श्लोकपाद लावा ना जंव वोठीं,
तंव ब्रह्मतेची पुष्टी, येईल आंगा ॥ १६९३ ॥
ना येणेसीं मुख वांकडें, करूनि ठाकाल कानवडें,
तरी कानींही घेतां पडे, तेचि लेख ॥ १६९४ ॥
जे हे श्रवणें पाठें अर्थें, गीता नेदी मोक्षाआरौतें,
जैसा समर्थु दाता कोण्हातें, नास्ति न म्हणे ॥ १६९५ ॥
म्हणौनि जाणतया सवा, गीताचि येकी सेवा,
काय कराल आघवां, शास्त्रीं येरीं ॥ १६९६ ॥
आणि कृष्णार्जुनीं मोकळी, गोठी चावळिली जे निराळी,
ते श्रीव्यासें केली करतळीं, घेवों ये ऐसी ॥ १६९७ ॥
बाळकातें वोरसें, माय जैं जेवऊं बैसे,
तैं तया ठाकती तैसे, घांस करी ॥ १६९८ ॥
कां अफाटा समीरणा, आपैतेंपण शाहाणा,
केलें जैसें विंजणा, निर्मूनियां ॥ १६९९ ॥
तैसें शब्दें जें न लभे, तें घडूनिया अनुष्टुभें,
स्त्रीशूद्रादि प्रतिभे, सामाविलें ॥ १७०० ॥
स्वातीचेनि पाणियें, न होती जरी मोतियें,
तरी अंगीं सुंदरांचिये, कां शोभिती तियें ? ॥ १७०१ ॥
नादु वाद्या न येतां, तरी कां गोचरु होता,
फुलें न होतां घेपता, आमोदु केवीं ? ॥ १७०२ ॥
गोडीं न होती पक्वान्नें, तरी कां फावती रसनें ?,
दर्पणावीण नयनें, नयनु कां दिसे ? ॥ १७०३ ॥
द्रष्टा श्रीगुरुमूर्ती, न रिगता दृश्यपंथीं,
तरी कां ह्या उपास्ती, आकळता तो ? ॥ १७०४ ॥
तैसें वस्तु जें असंख्यात, तया संख्या शतें सात,
न होती तरी कोणा येथ, फावों शकतें ? ॥ १७०५ ॥
मेघ सिंधूचें पाणी वाहे, तरी जग तयातेंचि पाहे,
कां जे उमप ते नोहें, ठाकतें कोण्हा ॥ १७०६ ॥
आणि वाचा जें न पवे, तें हे श्लोक न होते बरवे,
तरी कानें मुखें फावे, ऐसें कां होतें ? ॥ १७०७ ॥
म्हणौनि श्रीव्यासाचा हा थोरु, विश्वा जाला उपकारु,
जे श्रीकृष्ण उक्ती आकारु, ग्रंथाचा केला ॥ १७०८ ॥
आणि तोचि हा मी आतां, श्रीव्यासाचीं पदें पाहतां पाहतां,
आणिला श्रवणपथा, मऱ्हाठिया ॥ १७०९ ॥
व्यासादिकांचे उन्मेख, राहाटती जेथ साशंक,
तेथ मीही रंक येक, चावळी करीं ॥ १७१० ॥
परी गीता ईश्वरु भोळा, ले व्यासोक्तिकुसुममाळा,
तरी माझिया दुर्वादळा, ना न म्हणे कीं ॥ १७११ ॥
आणि क्षीरसिंधूचिया तटा, पाणिया येती गजघटा,
तेथ काय मुरकुटा, वारिजत असे ? ॥ १७१२ ॥
पांख फुटे पांखिरूं, नुडे तरी नभींच स्थिरू,
गगन आक्रमी सत्वरू, तो गरुडही तेथ ॥ १७१३ ॥
राजहंसाचें चालणें, भूतळीं जालिया शाहाणें,
आणिकें काय कोणें, चालावेचिना ? ॥ १७१४ ॥
जी आपुलेनि अवकाशें, अगाध जळ घेपे कलशें,
चुळीं चूळपण ऐसें, भरूनि न निघे ? ॥ १७१५ ॥
दिवटीच्या आंगीं थोरी, तरी ते बहु तेज धरी,
वाती आपुलिया परी, आणीच कीं ना ? ॥ १७१६ ॥
जी समुद्राचेनि पैसें, समुद्रीं आकाश आभासे,
थिल्लरीं थिल्लरा{ऐ}सें, बिंबेचि पैं ॥ १७१७ ॥
तेवीं व्यासादिक महामती, वावरों येती इये ग्रंथीं,
मा आम्ही ठाकों हे युक्ति, न मिळे कीर ? ॥ १७१८ ॥
जिये सागरीं जळचरें, संचरती मंदराकारें,
तेथ देखोनि शफरें येरें, पोहों न लाहती ? ॥ १७१९ ॥
अरुण आंगाजवळिके, म्हणौनि सूर्यातें देखें,
मा भूतळींची न देखे, मुंगी काई ? ॥ १७२० ॥
यालागीं आम्हां प्राकृतां, देशिकारें बंधें गीता,
म्हणणें हें अनुचिता, कारण नोहे ॥ १७२१ ॥