LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
ते वेळी आपुल्याचेनि कैवारें, मी साकारु होऊनि अवतरें। मग अज्ञानाचें आंधारें, गिळूनि घालीं ॥ ५१ ॥
अधर्माचि अवधी तोडीं, दोषांचीं लिहिलीं फाडीं। सज्जनांकरवी गुढी, सुखाची उभवीं ॥ ५२ ॥
दैत्यांचीं कुळें नाशीं, साधूंचा मानू गिंवशीं। धर्मासी नीतीशी, शेंज भरी ॥ ५३ ॥
मी अविवेकाची काजळी, फेडूनी विवेकदीप उजळीं। तैं योगियां पाहे दिवाळी, निरंतर ॥ ५४ ॥
स्वसुखे विश्व कोंदे, धर्मचि जगीं नांदे। भक्तां निघती दोंदें, सात्विकाचीं ॥ ५५ ॥
तैं पापाचा अचळु फिटे, पुण्याची पहाट फुटे। जैं मूर्ति माझी प्रगटे, पंडुकुमरा ॥ ५६ ॥
ऐसेया काजालागी, अवतरें मी युगीं युगीं। परि हेंचि वोळखे जो जगीं, तो विवेकिया ॥ ५७ ॥
जन्म कर्म च ने दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्वतः। त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ९ ॥
माझे अजत्वें जन्मणें, अक्रियताचि कर्म करणें। हें अविकार जो जाणे, तो परममुक्त ॥ ५८ ॥
तो चालिला संगे न चळे, देहींचा देहा नाकळे। मग पंचत्वीं तंव मिळे, माझांचि रूपीं ॥ ५९ ॥
वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः। बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ १० ॥
एर्ह वीं परापर न शोचिती, जे कामनाशून्य होती। वाटा केवेळीं न वचती, क्रोधाचिया ॥ ६० ॥
जे सदा मियांचि आथिले, माझिया सेवा जियाले। कां आत्मबोधे तोषले, वीतराग जे ॥ ६१ ॥
जे तपोतेजाचिया राशी, कां एकायतन ज्ञानासी। जे पवित्रता तीर्थांसी, तीर्थरूप ॥ ६२ ॥
ते मद्भावा सहजें आले, मी तेचि ते होऊनि ठेले। जे मज तयां उरले, पदर नाहीं ॥ ६३ ॥
सांगे पितळेची गंधिकाळिक, जे फिटली होय निःशेख। तैं सुवर्ण काई आणिक, जोडूं जाईजे ॥ ६४ ॥
तैसे यमनियमीं कडसले, ते तपोज्ञानीं चोखळले। मी तेचि ते जाहले, एथ संशयो कायसा ॥ ६५ ॥
ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम्। मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ११ ॥
एर्ह वीं तरी पाहीं, जे जैसे माझां ठाईं। भजती तया मीही, तैसाचि भजे ॥ ६६ ॥
देखें मनुष्यजात सकळ, हें स्वभावता भजनसीळ। जाहलें असे केवळ, माझां ठायीं ॥ ६७ ॥
परी ज्ञानेंवीण नाशिले, जे बुद्धिभेदासि आले। तेणेंचि या कल्पिलें, अनेकत्व ॥ ६८ ॥
म्हणऊनि अभेदीं भेदु देखती, यया अनाम्या नामें ठेविती ॥ देवी देवो म्हणती, अचर्चातें ॥ ६९ ॥
जें सर्वत्र सदा सम, तेथे विभाग अधमोत्तम। मतिवशें संभ्रम, विवंचिती ॥ ७० ॥
काङक्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः। क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ १२ ॥
मग नानाहेतुप्रकारें, यथोचितें उपचारें। मानिलीं देवतांतरें, उपासिती ॥ ७१ ॥
तेथ जें जें अपेक्षित, तें तैसेंचि पावति समस्त। परी ते कर्मफळ निश्चित, वोळख तूं ॥ ७२ ॥
वाचूंनि देतें घेतें आणिक, निभ्रांत नाही सम्यक। एथ कर्मचि फळसूचक, मनुष्यलोकीं ॥ ७३ ॥
जैसें क्षेत्रीं जें पेरिजे, तेंवांचूनि आन न निपजे। कां पाहिजे तेंचि देखिजे, दर्पणाधारें ॥ ७४ ॥
ना तरी कडेयातळवटीं, जैसा आपुलाचि बोलु किरीटी। पडिसादु होऊनि उठी, निमित्तयोगें ॥ ७५ ॥
तैसा समस्तां यां भजनां, मी साक्षिभूतु पैं अर्जुना। एथ प्रतिफळे भावना, आपुलाली ॥ ७६ ॥
चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः। तस्य कर्तारमपि मां विध्यकर्तारमव्यम् ॥ १३ ॥
आतां याचिपरी जाण, चार्ही् आहेती हे वर्ण। सृजिले म्यां गुण -, कर्मभागें ॥ ७७ ॥
जे प्रकृतीचेनि आधारें, गुणाचेनि व्यभिचारें। कर्में तदनुसारें, विवंचिली ॥ ७८ ॥
एथ एकचि हे धनुष्यपाणी, परीं जाहले गा चहूं वर्णीं। ऐसी गुणकर्मीं कडसणी, केली सहजें ॥ ७९ ॥
म्हणोनि आईकें पार्था, हे वर्णभेदसंस्था। मी कर्ता नव्हे सर्वथा, याचिलागीं ॥ ८० ॥
न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा। इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ १४ ॥
हें मजचिस्तव जाहलें, परी म्यां नाहीं केलें। ऐसे जेणे जाणितलें, तो सुटला गा ॥ ८१ ॥
एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वेरपि मुमुक्षुभिः। कुरु कर्मेव तस्मात् त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ १५ ॥
मागील मुमुक्षु जे होते, तिहीं ऐशियाचि जाणोनि मातें। कर्मे केलीं समस्तें, धर्नुधरा ॥ ८२ ॥
परी तें बीजें जैसीं दग्धलीं, नुगवतीचि पेरलीं। तैशीं कर्मेंचि परि तयां जाहली, मोक्षहेतु ॥ ८३ ॥
एथ आणिकही एक अर्जुना, हे कर्माकर्मविवंचना। आपुलिये चाडे सज्ञाना, योग्य नोहे ॥ ८४ ॥
किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः। तत् ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ १६ ॥
जैसा कां जळापाशीं उभा ठाके, तो जरी आपणपें जळामाजिं देखे। तरी तो निभ्रांत वोळखे, म्हणे मी वेगळा आहे ॥ ९६ ॥
अथवा नावे हन जो रिगे, तो थडियेचे रुख जातां देखे वेगें। तेचि साचोकारें जों पाहों लागे, तंव रुख म्हणे अचळ ॥ ९७ ॥
तैसे सर्व कर्मीं असणें, तें फुडें मानूनि वायाणें। मग आपणपें जो जाणे, नैष्कर्म्यु ऐसा ॥ ९८ ॥
आणि उदोअस्ताचेनि प्रमाणें, जैसे न चलतां सूर्याचें चालणें। तैसें नैष्कर्म्यत्व जाणे, कर्मीचि असतां ॥ ९९ ॥
तो मनुष्यासारिखा तरी आवडे, परी मनुष्यत्व तया न घडे। जैसें जळीं जळामाजीं न बुडे, भानुबिंब ॥ १०० ॥
तेणें न पाहतां विश्व देखिलें, न करितां सर्व केले। न भोगितां भोगिलें, भोग्यजात ॥ १०१ ॥
एकेचि ठायीं बैसला, परि सर्वत्र तोचि गेला। हें असो विश्व जाहला, आंगेंचि तो ॥ १०२ ॥
यस्य सर्वे समारम्भाः कामसंकल्पवर्जिताः। ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पंडितं बुधाः ॥ १९ ॥
जया पुरुषाचां ठायीं, कर्माचा तरी खेदु नाहीं। परी फळापेक्षा कहीं, संचरेना ॥ १०३ ॥
आणि हें कर्म मी करीन, अथवा आदरिले सिद्धी नेईन। येणें संकल्पेंही जयाचें मन, विटाळेना ॥ १०४ ॥
ज्ञानाग्निचेनि मुखें, जेणें जाळिली कर्में अशेखें। तो ब्रह्मचि मनुष्यवेखें, वोळख तूं ॥ १०५ ॥
त्यक्त्वा कर्मफलासंगं नित्यतृप्तो निराश्रयः। कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किंचित् करोति सः ॥ २० ॥
जो शरीरीं उदासु, फळभोगीं निरासु। नित्यता उल्हासु, होऊनि असे ॥ १०६ ॥
जो संतोषाचां गाभारां, आत्मबोधाचिया वोगरा। पुरे न म्हणेचि धनुर्धरा, आरोगितां ॥ १०७ ॥
निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः। शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिशम् ॥ २१ ॥
यदृच्छा लाभ संतुष्टो द्वंद्वातीतो विमत्सरः। सम सिद्धावसिद्धौच कृत्वाऽपि न निबध्यते ॥ २२ ॥
कैसा अधिकाधिक आवडी, घेत महासुखाची गोडी। सांडोनियां आशा कुरोंडी, अहंभावेसीं ॥ १०८ ॥
म्हणोनि अवसरें जें जें पावे, तेणेचि तो सुखावे। जया आपुले आणि परावें, दोन्ही नाहीं ॥ १०९ ॥
तो दिठी जें पाहे, ते आपणचि होऊनि जाये। आइकें तें आहे, तोचि जाहाला ॥ ११० ॥
चरणीं हन चाले, मुखें जें जें बोले। ऐसें चेष्टाजात तेतुलें, आपणचि जो ॥ १११ ॥
हें असो विश्व पाहीं, जयासि आपणपेवांचूनि नाहीं। आता कवण तें कर्म कायी, बाधी तयातें ॥ ११२ ॥
हा मत्सरु जेथ उपजे, तेतुले नुरेचि जया दुजें। तो निर्मत्सरु काइ म्हणिजे, बोलवरी ॥ ११३ ॥
म्हणोनि सर्वांपरी मुक्तु, तो सकर्मुचि तो कर्मरहितु। सगुण परि गुणातीतु, एथ भ्रांति नाहीं ॥ ११४ ॥
गतसंगस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थित्चेतसः। यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ २३ ॥
तो देहसंगे तरी असे, परी चैतन्यासारिखा दिसे। पाहतां परब्रह्माचेनि कसें, चोखाळु भला ॥ ११५ ॥
ऐसाही परी कौतुकें, जरी कर्मे करी यज्ञादिकें। तरी तियें लया जाती अशेखें, तयाचांचि ठायीं ॥ ११६ ॥
अकाळींची अभ्रें जैसी , उर्मीविण आकाशीं। हारपती आपैशीं, उदयलीं सांती ॥ ११७ ॥
तैशीं विधीविधान विहितें जरी आचरे तो समस्तें। तरी तियें ऐक्यभावें ऐक्यातें, पावतीचि गा ॥ ११८ ॥
ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविर् ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम्। ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मस्माधिना ॥ २४ ॥
जें हें हवन मी होता, कां इये यज्ञीं हा भोक्ता। ऐसीया बुद्धीसि नाही भंगता, म्हणऊनियां ॥ ११९ ॥
जे इष्टयज्ञ यजावे, तें हविर्मंत्रादि आघवें। तो देखतसे अविनाशभावें, आत्मबुद्धि ॥ १२० ॥
म्हणऊनि ब्रह्म तेंचि कर्म, ऐसें बोधा आले जया सम। तया कर्तव्य तें नैष्कर्म्य, धनुर्धरा ॥ १२१ ॥
आतां अविवेककुमारत्वा मुकले, जयां विरक्तीचे पाणिग्रहण जाहलें। मग उपासन जिहीं आणिलें, योगाग्नीचें ॥ १२२ ॥
दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते। ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ २५ ॥
जे यजनशील अहर्निशीं, जिहीं अविद्या हविली मनेंसी। गुरुवाक्यहुताशीं, हवन केलें ॥ १२३ ॥
तिहीं योगाग्निकीं यजिजे, तो दैवयज्ञु म्हणिजे। जेणे आत्मसुख कामिजे, पंडुकुमरा ॥ १२४ ॥
दैवास्तव देहाचे पाळण, ऐसा निश्चयो परिपूर्ण। जो चिंतीना देहभरण, तो महायोगी जाण दैवयोगें ॥ १२५ ॥
आतां अवधारीं सांगेन आणिक, जे ब्रह्माग्नी साग्निक। तयांते यज्ञेंचि यज्ञु देख, उपासिजे ॥ १२६ ॥
श्रोत्रादीनींद्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति। शब्दादीन् विषयानन्य, इंद्रियाग्निषु जुह्वति ॥ २६ ॥
एथ संयमाग्निहोत्री, जे युक्तित्रयांच्यां मंत्रीं। यजन करिती पवित्रीं, इंद्रियद्रव्यीं ॥ १२७ ॥
एकां वैराग्यरवि विवळे, तंव संयती विहार केले। तेथ अपावृत्त जाहले, इंद्रियानळ ॥ १२८ ॥
तिहीं विरक्तीची ज्वाळा घेतली, तंव विकारांची इंधने पळिपलीं। तेथ आशाधूमें सांडिलीं, पांचही कुंडें ॥ १२९ ॥
मग वाक्यविधीचिया निरवडी, विषयआहुति उदंडी। हवन केलें कुंडी, इंद्रियाग्नीचां ॥ १३० ॥
सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे। आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ २७ ॥
एकीं ययापरी पार्था, दोषु क्षाळिले सर्वथा। आणिकीं हृदयारणीं मंथा, विवेकु केला ॥ १३१ ॥
तो उपशमें निहटिला, धैर्यें वरी दाटिला। गुरुवाक्यें काढिला, बळकटपणें ॥ १३२ ॥
ऐसे समरसें मंथन केलें, तेथ झडकरी काजा आलें। जे उज्जीवन जहालें, ज्ञानाग्नीचें ॥ १३३ ॥
पहिला ऋद्धिसिद्धीचा संभ्रमु, तो निवर्तोनि गेला धूमु। मग प्रगटला सूक्ष्मु, विस्फुलिंगु ॥ १३४ ॥
मन तयाचे मोकळें, तेचि पेटवण घातलें। जें यमदमीं हळुवारलें, आइतें होतें ॥ १३५ ॥
तेणें सादुकपणें ज्वाळा समृद्धा, मग वासनांतराचिया समिधा। स्नेहेंसी नानाविधा, जाळिलिया ॥ १३६ ॥
तेथ सोहंमंत्रें दीक्षितीं, इंद्रियकर्मांचिया आहुती। तिये ज्ञानानळीं प्रदीप्तीं, दिधलिया ॥ १३७ ॥
पाठीं प्राणक्रिचेनि स्रुवेनिशीं, पूर्णाहुती पडली हुताशीं। तेथ अवभृत समरसीं, सहजें जाहलें ॥ १३८ ॥
मग आत्मबोधींचे सुख, जे संयमाग्नीचें हुतशेष। तोचि पुरोडाशु देख, घेतला तिहीं ॥ १३९ ॥
एक ऐशिया इहीं यजनीं, मुक्त ते जाहले त्रिभुवनीं। या यज्ञक्रिया तरी आनानी, परि प्राप्य तें एक ॥ १४० ॥
द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे। स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ २८ ॥
एक द्रव्ययज्ञु म्हणिपती, एक तपसामग्रिया निपजती। एक योगयागुही आहाती, जे सांगितले ॥ १४१ ॥
एकीं शब्दीं शब्दु यजिजे, तो वाग्यज्ञु म्हणिजे। ज्ञाने ज्ञेय गमिजे, तो ज्ञानयज्ञु ॥ १४२ ॥
हें अर्जुना सकळ कुवाडें, जे अनुष्ठितां अतिसांकडे। परी जितेंद्रियासीचि घडे, योग्यतावशें ॥ १४३ ॥
ते प्रवीण तेथ भले, आणि योगसमृद्धी आथिले। म्हणोनि आपणपां तिहीं केले, आत्महवन ॥ १४४ ॥
अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपाऽनं तथापरे। प्राणापानगति रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ २९ ॥
मग अपाग्नीचां मुखी, प्राणद्रव्यें देखी। हवन केलें एकीं, अभ्यासयोगें ॥ १४५ ॥
एकु अपानु प्राणीं अर्पिती, एक दोहींतेंही निरुंधिती। ते प्राणायामी म्हणिपती, पंडुकुमरा ॥ १४६ ॥
अपरे नियताहाराः प्राणान् प्राणेषु जुह्वति। सर्वेप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ३० ॥
एक वज्रयोगक्रमें, सर्वाहारसंयमें। प्राणीं प्राणु संभ्रमें, हवन करिती ॥ १४७ ॥
ऐसे मोक्षकाम सकळ, समस्त हे यजनशीळ। जिहीं यज्ञद्वारा मनोमळ, क्षाळण केले ॥ १४८ ॥
जया अविद्याजात जाळितां, जे उरलें निजस्वभावता। जेथ अग्नि आणि होता, उरेचिना ॥ १४९ ॥
जेथ यजितयाचा कामु पुरे, यज्ञींचें विधान सरे। मागुते जेथूनि वोसरे, क्रियाजात ॥ १५० ॥
विचार जेथ न रिगे, हेतु जेथ न निगे। जें द्वैतदोषसंगें, सिंपेचिना ॥ १५१ ॥
यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम्। नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ३१ ॥
ऐसें अनादिसिद्ध चोखट, जें ज्ञान यज्ञावशिष्ट। तें सेविती ब्रह्मनिष्ठ, ब्रह्माहंमंत्रे ॥ १५२ ॥
ऐसे शेषामृते धाले, कीं अमर्त्यभावा आले। म्हणोनि ब्रह्म ते जहाले, अनायासे ॥ १५३ ॥
येरां विरक्ति माळ न घालीचि, जयां संयमाग्नीची सेवा न घडेचि। जें योगयागु न करितीचि, जन्मले सांते ॥ १५४ ॥
जयां ऐहिक धड नाहीं, तयांचें परत्र पुससी काई। म्हणोनि सांगों कां वांई, पंडुकुमरा ॥ १५५ ॥
एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे। कर्मजान् विद्धि तान् सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्षसे ॥ ३२ ॥
ऐसे बहुतीं परीं अनेग, जे सांगितले तुज कां याग। ते विस्तारुनि वेदेंचि चांग, म्हणितले आहाती ॥ १५६ ॥
परि तेणें विस्तारें काय करावें, हेंचि कर्मसिद्ध जाणावें। येतुलेनि कर्मबंधु स्वभावें, पावेल ना ॥ १५७ ॥
श्रेयान् द्रव्यमयाद् यज्ञान् ज्ञानयज्ञः परंतप। सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ३३ ॥
अर्जुना वेदु जयांचे मूळ, जे क्रियाविशेषें स्थूळ। जयां नव्हाळियेचे फळ, स्वर्गसुख ॥ १५८ ॥
ते द्रव्यादियागु कीर होती, परी ज्ञानयज्ञाची सरी न पवती। जैशी तारातेजसंपत्ती, दिनकरापाशीं ॥ १५९ ॥
देखें परमात्मसुखनिधान, साधावया योगीजन। जें न विसंबिती अंजन, उन्मेषनेत्रीं ॥ १६० ॥
जें धांवतया कर्माची लाणी, नैष्कर्म्यबोधाची खाणी। जें भुकेलिया धणी, साधनाची ॥ १६१ ॥
जेथ प्रवृत्ति पांगुळ जाहली, तर्काची दिठी गेली। जेणें इंद्रिये विसरलीं, इंद्रियसंगु ॥ १६२ ॥
मनाचे मनपण गेलें, जेथ बोलाचे बोलपण ठेलें। जयामाजि सांपडलें, ज्ञेय दिसें ॥ १६३ ॥
जेथ वैराग्याचा पांगु फिटे, विवेकाचाही सोसु तुटे। जेथ न पाहता सहज भेटे, आपणपें ॥ १६४ ॥
तद् विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया। उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्वदर्शिनः ॥ ३४ ॥
तें ज्ञान पैं गा बरवें, जरी मनीं आथि आणावें। तरी संतां यां भजावें, सर्वस्वेंशीं ॥ १६५ ॥
जे ज्ञानाचा कुरुठा, तेथ सेवा हा दारवंटा। तू स्वाधीन करी सुभटा, वोळगोनी ॥ १६६ ॥
तरी तनुमनुजीवें, चरणासी लागावें। आणि अगर्वता करावें, दास्य सकळ ॥ १६७ ॥
मग अपेक्षित जें आपुलें, तेंही सांगती पुसिलें। जेणे अंतःकरण बोधलें, संकल्पा न ये ॥ १६८ ॥
यज् ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पांडव। येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ३५ ॥
जयाचेनि वाक्यउजिवडें, जाहलें चित्त निधडें। ब्रह्माचेनि पाडे, निःशंकु होय ॥ १६९ ॥
ते वेळीं आपणपेया सहितें, इये अशेषेंही भूतें। माझां स्वरूपीं अखंडितें, देखसी तूं ॥ १७० ॥
ऐसें ज्ञानप्रकाशें पाहेल, तैं मोहांधकारू जाईल। जैं गुरुकृपा होईल, पार्था गा ॥ १७१ ॥
अपि चेदसी पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः। सर्व ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं संतरिष्यसि ॥ ३६ ॥
जरी कल्मषांचा आगरु, तूं भ्रांतीचा सागरु। व्यामोहाचा डोंगरु, होऊनि अससी ॥ १७२ ॥
तर्ही ज्ञानशक्तीचेनि पाडें, हें आघवेंची गा थोकडें। ऐसे सामर्थ्य असे चोखडें, ज्ञानी इये ॥ १७३ ॥
देखें विश्वभ्रमाऐसा, जो अमूर्ताचा कवडसा। तो जयाचिया प्रकाशा, पुरेचिना ॥ १७४ ॥
तया कायसें हें मनोमळ, हें बोलतांचि अति किडाळ। नाहीं येणें पाडें हे ढिसाळ, दुजें जगीं ॥ १७५ ॥
यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात् कुरुतेऽर्जुन। ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा ॥ ३७ ॥
सांगे भुवनत्रयाची काजळी, जे गगनामाजि उधवली। तिये प्रळयींचे वाहुटळी, काय अभ्र पुरे ॥ १७६ ॥
कीं पवनाचेनि कोंपें, पाणियेंचि जो पळिपें। तो प्रळयानळु दडपे, तृणें काष्ठे काइ ॥ १७७ ॥
न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते। तत् स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ३८ ॥
म्हणोनि असे हें न घडे, तें विचारितांचि असंगडे। पुढती ज्ञानाचेनि पाडें, पवित्र न दिसे ॥ १७८ ॥
एथ ज्ञान हें उत्तम होये, आणिकही एक तैसें के आहे। जैसें चैतन्य कां नोहे, दुसरे गा ॥ १७९ ॥
या महातेजाचेनि कसें, जरी चोखाळु प्रतिबिंब दिसे। कां गिंवसिलें गिंवसे, आकाश हें ॥ १८० ॥
ना तरी पृथ्वीचेनि पाडें, कांटाळें जरी जोडे। तरी उपमा ज्ञानी घडे, पंडुकुमरा ॥ १८१ ॥
म्हणूनी बहुतीं परीं पाहतां, पुढतपुढती निर्धारिता। हे ज्ञानाची पवित्रता, ज्ञानींचि आथि ॥ १८२ ॥
जरी अमृताचि चवी निवडिजे, तरी अमृतासारखी म्हणिजे। तैसें ज्ञान हें उपमिजे, ज्ञानेसींचि ॥ १८३ ॥
आतां यावरि जे बोलणे, ते वायां वेळु फेडणें। तंव सांचचि जी हे पार्थु म्हणे, जें बोलत असां ॥ १८४ ॥
परि तेंचि ज्ञान केवीं जाणावें, ऐसें अर्जुनें जंव पुसावें तंव तें मनोगत देवें, जाणितलें ॥ १८५ ॥
मग म्हणतसे किरीटी, आतां चित्त देयीं गोठी। सांगेन ज्ञानाचिये भेटी, उपाय तुज ॥ १८६ ॥
श्रद्धावान् लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः। ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ३९ ॥
तरी आत्मसुखाचिया गोडिया, विटे जो कां सकळ विषयां। जयां ठायीं इंद्रियां, मानु नाही ॥ १८७ ॥
जो मनाचि चाड न सांगे, जो प्रकृतीचे केलें नेघे। जो श्रद्धेचेनि संभोगें, सुखिया जाहला ॥ १८८ ॥
तयातेंचि गिंवसित, हेंहें ज्ञान पांवे निश्चित। जयामाजि अचुंबित, शांति असे ॥ १८९ ॥
तें हृदयीं प्रतिष्ठे, आणि शांतीचा अंकुर फुटे। मग विस्तार बहु प्रकटे, आत्मबोधाचा ॥ १९० ॥
मग जेऊति वास पाहिजे, तेऊति शांतीचि देखिजे। तेथ अपारा पारु नेणिजे, निर्धारितां ॥ १९१ ॥
ऐसा हा उत्तरोत्तरु, ज्ञानबीजाचा विस्तारु। सांगता असे अपारु, परि असो आतां ॥ १९२ ॥
अज्ञाश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति। मायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥
ऐकें जया प्राणियाचां ठायीं, इया ज्ञानाची आवडी नाहीं। तयाचें जियालें म्हणों काई, वरी मरण चांग ॥ १९३ ॥
शून्य जैसें गृह, कां चैतन्येंवीण देह। तैसें जीवित तें संमोह, ज्ञानहीना ॥ १९४ ॥
अथवा ज्ञान कीर आपु नोहे, परी ते चाड एकी जरी वाहे। तरी तेथ जिव्हाळा कांही आहे, प्राप्तीचा पैं ॥ १९५ ॥
वांचूनि ज्ञानाची गोठी कायसी, परी ते आस्थाही न धरी मानसीं। तरी तो संशयरूप हुताशीं, पडिला जाण ॥ १९६ ॥
जे अमृतही परि नावडे, ऐसें सावियाचि आरोचकु जैं पडे। तैं मरण आले आलें असे फुडें, जाणों ये कीं ॥ १९७ ॥
तैसा विषयसुखें रंजे, जो ज्ञानेंसींचि माजे। तो संशये अंगीकारिजे, एथ भ्रांति नाहीं ॥ १९८ ॥
मग संशयी जरी पडला, तरी निभ्रांत जरी नासला। ति ऐहिकपरत्रा मुकला, सुखासी गा ॥ १९९ ॥
जया काळज्वरु आंगी बाणे, तो शीतोष्णें जैशीं नेणे। आगी आणि चांदिणें, सरिसेंचि मानी ॥ २०० ॥
तैसे साच आणि लटिकें, विरुद्ध आणि निकें। संशयी तो नोळखे, हिताहित ॥ २०१ ॥
हा रात्रिदिवसु पाहीं जैसा, जात्यंधा ठाउवा नाहीं। तैसे संशयीं असतां काहीं, मना न ये ॥ २०२ ॥
म्हणऊनि संशयाहुनि थोर, आणिक नाही पाप घोर। हा विनाशाची वागुर, प्राणियासी ॥ २०३ ॥
येणें कारणे तुवा त्यजावा, आधी हाचि एकु जिणावा। जो ज्ञानाचिया अभावा-, माजी असे ॥ २०४ ॥
जैं अज्ञानाचे गडद पडे, तैं हा बहुवस मनीं वाढे। म्हणोनि सर्वथा मागु मोडे, विश्वासाचा ॥ २०५ ॥
हृदयी हाचि न समाये, बुद्धींते गिंवसूनि ठाये। तेथ संशयात्मक होये, लोकत्रय ॥ २०६ ॥
योगसंन्यस्तकर्माणि ज्ञानसंछिन्नसंशयम्। आत्मवंतं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजयः ॥ ४१ ॥
ऐसे जरी थोरावे, तरी उपायें एकें आंगवे। जरी हाती होय बरवें, ज्ञानखड्ग ॥ २०७ ॥
तरी तेणें ज्ञानशस्त्रें तिखटें, निखळु हा निवटे। मग निःशेष खता फिटे, मानसींचा ॥ २०८ ॥
तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः। छित्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४२ ॥
याकारणे पार्था, उठीं वेगीं वरौता। नाशु करोनि हृदयस्था, संशयासी ॥ २०९ ॥
ऐसे सर्वज्ञानाचा बापु, जो कृष्ण ज्ञानदीपु। तो म्हणतसे सकृपु, ऐकें राया ॥ २१० ॥
तंव या पूर्वापर बोलाचा, विचारुनि कुमरु पंडूचा। कैसा प्रश्नु हन अवसरींचा, करिता होईल ॥ २११ ॥
ते कथेची संगति, भावाची संपत्ति। रसाचि उन्नति, म्हणिपेल पुढां ॥ २१२ ॥
जयाचिया बरवेपणीं, कीजे आठां रसांची ओवाळणी। सज्जनाचिये आयणी, विसांवा जगी ॥ २१३ ॥
तो शांतुचि अभिनवेल, ते परियेसा मऱ्हाठे बोल। जे समुद्राहूनि खोल, अर्थभरित ॥ २१४ ॥
जैसें बिंब तरी बचकें एवढें, परि प्रकाशा त्रैलोक्य थोकडें। शब्दाची व्याप्ती तेणें पाडें, अनुभवावी ॥ २१५ ॥
ना तरी कामितयाचिया इच्छा, फळे कल्पवृक्षु जैसा। बोल व्यापकु होय तैसा, तरी अवधान द्यावे ॥२१६ ॥
हें असो काय म्हणावें, सर्वज्ञु जाणतीं स्वभावें। तरी निकें चित्त द्यावें, हें विनंती माझी ॥ २१७ ॥
जेथ साहित्य आणि शांति, हे रेखा दिसे बोलती। जैसी लावण्यगुणकुळवती, आणि पतिव्रता ॥२१८ ॥
आधींचि साखर आवडे, आणि तेचि जरी ओखदीं जोडे। तरी सेवावी ना कां कोडें, नावानावा ॥ २१९ ॥
सहजे मलयानिळु मंद सुगंधु, तया अमृताचा होय स्वादु। आणि तेथेंचि जोडे नादु, जरी दैवगत्या ॥ २२० ॥
तरी स्पर्शें सर्वांग निववी, स्वादें जिव्हेतें नाचवी। तेवीचि कानाकरवीं, म्हणवी बापु माझा ॥ २२१ ॥
तैसे कथेचें इये ऐकणें, एक श्रवणासि होय पारणें। मग संसारदुःख मूळवणें, विकृतीविणें ॥ २२२ ॥
जरी मंत्रेचि वैरी मरे, तरी वायांचि कां बांधावीं कटारें। रोग जाये दुधें साखरे, तरी निंब कां पियावा ॥ २२३ ॥
तैसा मनाचा मारु न करितां, आणि इंद्रियां दुःख न देतां। एथ मोक्षु असे आयता, श्रवणाचिमाजी ॥ २२४ ॥
म्हणोनि आथिलिया आराणुका, गीतार्थु हा निका। ज्ञानदेवो म्हणे आइका, निवृत्तीदासु ॥ २२५ ॥
॥ चौथा अध्याय समाप्त ॥
अर्जुन उवाचः संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि। यत् श्रेयं एतयोरेकें तत् मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ॥ १ ॥
मग पार्थु श्रीकृष्णातें म्हणे, हां हो हें कैसें तुमचे बोलणें। एक होय तरी अंतःकरणे, विचारूं ये ॥ १ ॥
मागां सकळ कर्माचा संन्यासु, तुम्हींचि निरोपिला होता बहुवसु। तरी कर्मयोगीं केवीं अतिरसु, पोखीतसां पुढती ॥ २ ॥
ऐसें द्व्यर्थ हें बोलतां, आम्हां नेणतयांचिया चित्ता। आपुलिये चाडे अनंता, उमजू नोहे ॥ ३ ॥
एकें एकसारातें बोधिजे, तरी एकनिष्ठचि बोलिजे। हें आणिकीं काय सांगिजे, तुम्हांप्रति ॥ ४ ॥
तरी याचिलागीं तुमतें, म्यां राऊळासी विनविले होते। जे हा परमार्थु ध्वनितें, न बोलावा ॥ ५ ॥
परी मागील असो देवा, आतां प्रस्तुतीं उकलु देखावा। सांगे दोहींमाजि बरवा, मार्गु कवण ॥ ६ ॥
जो परिणामींचा निर्वाळा, अचुंबितु ये फळा। आणि अनुष्ठिता प्रांजळा, सावियाचि ॥ ७ ॥
जैसें निद्रेचे सुख न मोडे, आणि मार्गु तरी बहुसाल सांडे। तैसें सोकासनां सांगडे, सोहपें होय ॥ ८ ॥
येणें अर्जुनाचेनि बोले, देवो मनीं रिझले। मग होईल ऐकें म्हणितले, संतोषोनियां ॥ ९ ॥
देखा कामधेनु ऐसी माये, सदैवा जया होये। तो चंद्रुहि परी लाहे खेळावया ॥ १० ॥
पाहें पां शंभूची प्रसन्नता, तया उपमन्यूचिया आर्ता। काय क्षीराब्धि दूधभाता, देईजेचिना ॥ ११ ॥
तैसा औदार्याचा कुरुठा, कृष्ण आपु जाहलिया सुभटा। कां सर्व सुखांचा वसौटा, तोचि नोहावा ॥ १२ ॥
एथ चमत्कारु कायसा, गोसावी लक्ष्मीकांताऐसा। आतां आपुलिया सवेसा, मागावा कीं ॥ १३ ॥
म्हणोनि अर्जुने म्हणितले, तें हांसोनि येरें दिधले। तेंचि सांगेन बोलिले, काय कृष्णें ॥ १४ ॥
श्रीभगवानुवाचः संन्यासं कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ। तयोस्तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते ॥ २ ॥
तो म्हणे गा कुंतीसुता, हे संन्यासयोगु विचारितां। मोक्षकर तत्वता, दोनीहि होती ॥ १५ ॥
तरी जाणां नेणां सकळां, हा कर्मयोगु कीर प्रांजळा। जैसी नाव स्त्रियां बाळां, तोयतरणीं ॥ १६ ॥
तैसें सारासार पाहिजे, तरी सोहपा हाचि देखिजे। येणें संन्यासफळ लाहिजे, अनायासें ॥ १७ ॥
आतां याचिलागीं सांगेन, तुज संन्यासियाचे चिन्ह। मग सहजें हे अभिन्न, जाणसी तूं ॥ १८ ॥
ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङक्षति। निर्द्वंद्वो हि महाबाहो सुखं बंधात् प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
तरी गेलियाचि से न करी, न पवतां चाड न धरी। जो सुनिश्चळु अंतरीं, मेरु जैसा ॥ १९ ॥
आणि मी माझें ऐसी आठवण, विसरले जयाचे अंतःकरण। पार्था तो संन्यासी जाण, निरंतर ॥ २० ॥
जो मनें ऐसा जाहला, संगी तोचि सांडिला। म्हणोनि सुखें सुख पावला, अखंडित ॥ २१ ॥
आतां गृहादिक आघवें, तें कांहीं नलगे त्यजावें। जें घेतें जाहलें स्वभावें, निःसंगु म्हणऊनि ॥ २२ ॥
देखें अग्नि विझोनि जाये, मग जे रांखोंडी केवळु होये। तैं ते कापुसें गिंवसूं ये, जियापरी ॥ २३ ॥
तैसा असतेनि उपाधी, नाकळिजे जो कर्मबंधीं। जयाचीचे बुद्धी, संकल्पु नाहीं ॥ २४ ॥
म्हणोनि कल्पना जैं सांडे, तैंचि गा संन्यासु घडे। या कारणे दोनी सांगडे, संन्यासयोगु ॥ २५ ॥
सांख्ययोगौ पृथक् बालाः प्रवदन्ति न पंडिताः। एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ॥ ४ ॥
एऱ्हवीं तरी पार्था, जे मूर्ख होती सर्वथा। ते सांख्यकर्मसंस्था, जाणती केवीं ॥ २६ ॥
सहजें ते अज्ञान, म्हणोनि म्हणती हे भिन्न। एऱ्हवी दीपाप्रती काई अनान, प्रकाशु आहाती ॥ २७ ॥
पैं सम्यक् एकें अनुभवें, जिहीं देखिलें तत्व आघवें। ते दोन्हीतेंही ऐक्यभावें, मानिती गा ॥ २८ ॥
यत् सांख्यैः प्राप्यते स्थानं तत योगैरपि गम्यते। एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ॥ ५ ॥
आणि सांख्यीं जें पाविजे, तेंचि योगीं गमिजे। म्हणोनि ऐक्यता दोहींते सहजें, इयापरी ॥ २९ ॥
देखें आकाशा आणि अवकाशा, भेदु नाहीं जैसा। तैसे ऐक्य योगसंन्यासा, वोळखे जो ॥ ३० ॥
तयासीचि जगीं पाहलें, आपणपें तेणेंचि देखिलें। जया सांख्ययोग जाणवले, भेदेंविण ॥ ३१ ॥
संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः। योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म न चिरेणाधिच्छति ॥ ६ ॥
जो युक्तिपंथें पार्था, चढे मोक्षपर्वता। तो महासुखाचा निमथा, वहिला पावे ॥ ३२ ॥
येरा योगस्थिति जया सांडे, तो वायांचि गा हव्यासीं पडे। परि प्राप्ति कहीं न घडे, संन्यासाची ॥ ३३ ॥
योगयुक्तो विशुध्दात्मा विजितात्मा जितेद्रियः, सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ७ ॥
जेणें भ्रांतीपासूनि हिरतलें, गुरुवाक्यें मन धुतलें। मग आत्मस्वरुपीं घातलें, हारौनियां ॥ ३४ ॥
जैसें समुद्रीं लवण न पडे, तवं वेगळे अल्प आवडे। मग होय सिंधूचि एवढें, मिळे तेव्हां ॥ ३५ ॥
तैसें संकल्पोनि काढिलें, जयाचें मनचि चैतन्य जाहलें। तेणें एकदेशियें परि व्यापिलें , लोकत्रय ॥ ३६ ॥
आतां कर्ता कर्म करावें , हें खुंटलें तया स्वभावें। आणि करी जऱ्ही आघवें, तऱ्ही अकर्ता तो ॥ ३७ ॥
नैव किंचित् करोमीति युक्तो मन्येत तत्वचित्। पश्चन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् ॥ ८ ॥
प्रलपन् विसृजन् गृण्हन्नुन्मिषन् निमिषन्नपि। इंद्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ९ ॥
जे पार्था तया देहीं, मी ऐसा आठऊ नाहीं। तरी कर्तृत्व कैचें काई, उरे सांगे ॥ ३८ ॥
ऐसें तनुत्यागेंवीण, अमूर्ताचे गुण, दिसती संपूर्ण , योगयुक्तां ॥ ३९ ॥
एऱ्हवीं आणिकांचिये परी, तोही एक शरीरी। अशेषाही व्यापारीं, वर्ततु दिसे ॥ ४० ॥
तोही नेत्रीं पाहे, श्रवणीं ऐकतु आहे। परि तेथींचा सर्वथा नोहे, नवल देखें ॥ ४१ ॥
स्पर्शासि तरी जाणे, परिमळु सेवी घ्राणें। अवसरोचित बोलणें, तयाहि आथी ॥ ४२ ॥
आहारातें स्वीकारी, त्यजावें तें परिहरि। निद्रेचिया अवसरीं, निदिजे सुखें ॥ ४३ ॥
आपुलेनि इच्छावशें, तोही गा चालतु दिसे। पैं सकळ कर्म ऐसें, रहाटे कीर ॥ ४४ ॥
हें सांगों काई एकैक, देखें श्वासोच्छासादिक। आणि निमिषोन्निमिष, आदिकरुनि ॥ ४५ ॥
पार्था तयाचे ठायीं , हें आघवेंचि आथि पाहीं। परि तो कर्ता नव्हे कांही, प्रतीतिबळें ॥ ४६ ॥
जैं भ्रांती सेजे सुतला, तैं स्वप्नसुखें भुतला। मग तो ज्ञानोदयी चेइला, म्हणोनियां ॥ ४७ ॥
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि संग त्यक्त्वा करोति यः। लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भ्सा ॥ १० ॥
आतां अधिष्ठानसंगती, अशेषाही इंद्रियवृत्ती। आपुलालिया अर्थीं, वर्तत आहाती ॥ ४८ ॥
दीपाचेनि प्रकाशें, गृहींचे व्यापार जैसे। देहीं कर्मजात तैसे, योगयुक्ता ॥ ४९ ॥
तो कर्में करी सकळें, परी कर्मबंधा नाकळे। जैसें न सिपें जळीं जळें, पद्मपत्र ॥ ५० ॥
कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि। योगिनः कर्म कुर्वन्ति संगं त्यक्त्त्वात्मशुद्धये ॥ ११॥
देखे बुध्दीची भाष नेणिजे, मनाचा अंकुर नुदैजे। ऐसा व्यापारु तो बोलिजे, शारीरु गा ॥ ५१ ॥
हेंच मराठे परियेशीं, तरी बाळकाची चेष्टा जैशी। योगिये कर्मे करिती तैशीं , केवळा तनू ॥ ५२ ॥
मग पांचभौतिक संचलें, जेव्हां शरीर असे निदेलें। तेथ मनचि राहाटें एकलें, स्वप्नीं जेवीं ॥ ५३ ॥
नवल ऐकें धनुर्धरा, कैसा वासनेचा संसारा। देहा होऊं नेदी उजगरा, परि सुखदुःखें भोगी ॥ ५४ ॥
इंद्रियांचां गांवीं नेणिजे, ऐसा व्यापारु जो निपजे। तो केवळु गा म्हणिजे, मानसाचा ॥ ५५ ॥
योगिये तोही करिती, परि कर्में तेणें न बंधिजती। जे सांडिली आहे संगती, अंहभावाची ॥ ५६ ॥
आतां जाहालिया भ्रमहत, जैसें पिशाचाचें चित्त। मग इंद्रियांचे चेष्टित, विकळु दिसे ॥ ५७ ॥
स्वरूप तरी देखे, आळविलें आइके। शब्दु बोले मुखें, परि ज्ञान नाही ॥५८ ॥
हें असो काजेंविण, जें जें काही कारण। तें केवळ कर्म जाण, इंद्रियांचे ॥ ५९ ॥
मग सर्वत्र जें जाणतें , ते बुद्धीचें कर्म निरूतें । वोळख अर्जुनातें, म्हणे हरि ॥ ६० ॥
ते बुद्धी धुरे करुनी, कर्म करिती चित्त देऊनी। परि ते नैष्कम्यापासुनी , मुक्त दिसती ॥ ६१ ॥
जें बुद्धीचिये ठावूनि देही, तयां अंहकाराची सेचि नाहीं । म्हणोनि कर्म करितां पाही, चोखाळले ॥ ६२ ॥
अगा करितेनवीण कर्म, तेंचि तें नैष्कर्म्य। हें जाणती सुवर्म, गुरुगम्य जें ॥ ६३ ॥
आतां शांतरसाचें भरितें, सांडीत आहे पात्रातें। जें बोलणें बोलापरौतें, बोलवलें ॥ ६४ ॥
एथ इंद्रियांचा पांगु, जया फिटला आहे चांगु। तयासीचि आथी लागु, परिसावया ॥ ६५ ॥
हा असो अतिप्रसंगु, न संडी पां कथालागु। होईल श्लोकसंगति भंगु, म्हणोनियां ॥ ६६ ॥
जें मना आकळितां कुवाडें, घाघुसितां बुद्धी नातुडे। तें दैवाचेनि सुरवाडें, सांगवलें तुज ॥ ६७ ॥
जें शब्दातीत स्वभावें, तें बोलींचि जरी फावे। तरी आणिकें काय करावें, सांगे कथा ॥ ६८ ॥
हा आर्तिविशेषु श्रोतयांचा, जाणोनि दास निवृतीचा। म्हणे संवादु दोघांचा, परिसोनि परिसा ॥ ६९ ॥
मग कृष्ण म्हणे पार्थातें, आतां प्राप्ताचें चिन्ह पुरतें। सांगेन तुज निरुतें, चित्त देई ॥ ७० ॥
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोप्ति नैष्ठीकीम्। अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निवध्यते ॥ १२ ॥
तरी आत्मयोगें आथिला, जो कर्मफळाशीं विटला। तो घर रिघोनि वरिला, शांति जगीं ॥ ७१ ॥