LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
एऱ्हवीं जे शारीरचेष्टा, त्यांमाजीं एकही न ठके गा सुभटा। दाही इंद्रियांचिया वाटा, वाहतचि आहाति ॥ १८३॥
उकलूं विषयांचा पेटा, होता मनाचां चोहटा। तो सुखदुःखाचा राजवांटा, भीतराहि पावे ॥ १८४॥
परि रावो पहुडलिया सुखें, जैसा देशींचा व्यापारू न ठके। प्रजा आपुलालेनि अभिलाखें, करितचि असती ॥ १८५॥
तैसें बुद्धीचें हन जाणणें, कां मनाचें घेणेंदेणें। इंद्रियांचें करणें, स्फुरण वायूचें ॥ १८६॥
हे देहक्रिया आघवी, न करितां होय बरवी। जैसा न चलवितेनि रवी, लोकु चाले ॥ १८७॥
अर्जुना तयापरी, सुतला ऐसा आहे शरीरीं। म्हणोनि पुरूषु गा अवधारीं, म्हणिपे जयातें ॥ १८८॥
आणि प्रकृति पतिव्रते, पडिला एकपत्नीव्रतें। येणेंही कारणें जयातें, पुरूषु म्हणों ये ॥ १८९॥
पैं वेदाचें बहुवसपण, देखेचिना जयाचें आंगण। हें गगनाचें पांघरूण, होय देखा ॥ १९०॥
ऐसें जाणूनि योगीश्वर, जयातें म्हणती परात्पर। जें अनन्यगतीचें घर, गिंवसीत ये ॥ १९१॥
जे तनू वाचा चित्ते, नाइकती दुजिये गोष्टीतें। तयां एकनिष्ठेचें पिकतें, सुक्षेत्र जें ॥ १९२।।
हें त्रैलोक्यचि पुरूषोत्तम, ऐसा साच जयाचा मनोधर्मु। तया आस्तिकाचा आश्रमु, पांडवा गा ॥ १९३॥
जें निगर्वाचें गौरव, जें निर्गुणाची जाणीव। जें सुखाची राणीव, निराशांसी ॥ १९४॥
जें संतोषियां वाढिलें ताट, जें अचिंता अनाथाचें मायपोट। भक्ती उजू वाट, जया गांवा ॥ १९५॥
हें एकैक सांगोनि वायां, काय फार करूं धनंजया। पैं गेलिया जया ठाया, तो ठावोचि होइजे ॥ १९६॥
हिंवाचिया झुळुका, जैसें हिंवचि पडे उष्णोदका। कां समोर हालिया अर्का, तमचि प्रकाशु ॥ १९७॥
तैसा संसारू जया गांवा, गेला सांता पांडवा। होऊनि ठाके आघवा, मोक्षाचाचि ॥ १९८॥
तरी अग्नीमाजीं आलें, जैसें इंधनचि अग्नि जहालें पाठीं न निवडेचि कांही केलें, काष्ठपण ॥ १९९॥
ना तरी साखरेचा माघौता, बुध्दिमंतपणेंही करितां। परि ऊंस नव्हे पांडुसुता, जियापरी ॥ २००॥
लोहाचें कनक जहालें, हें एकें परिसेंचि केलें। आतां आणिक कैंचें तें गेलें, लोहत्व आणी ॥ २०१॥
म्हणोनि तूप होऊनि माघौतें, जेवीं दूधपण न येचि निरूतें। तेविं पावोनियां जयातें, पुनरावृत्ति नाहीं ॥ २०२॥
तें माझें परम, साचोकारें निजधाम। हें आंतुवट तुज वर्म, दाविजत असें।। २०३॥
यत्र काले त्वानावृत्तिमावृत्तिं चैव योगिनः। प्रयाता यान्ति तं कालं वक्ष्यामि भरतर्षभ ॥ २३॥
तेवींचि आणिकेंही एके प्रकारें, जाणतां आहे सोपारें। तरि देह सांडितेनि अवसरें, जेथ मिळती योगी ॥ २०४॥
अथवा अवचटें ऐसें घडे, जे अनवसरें देह सांडे। तरि माघौतें येणें घडे, देहासीचि ॥ २०५॥
म्हणोनि काळशुद्धी जरी देह ठेवीती, तरी ठेवितखेवीं ब्रह्मचि होती। एऱ्हवीं अकाळीं तरी येती, संसारा पुढती ॥ २०६॥
तैसें सायुज्य आणि पुनरावृत्ति, या दोन्ही अवसराअधीन आहाती। तो अवसरू तुजप्रती, प्रसंगें सांगों ॥ २०७॥
तरि ऐकें गा सुभटा, पातलिया मरणाचा माजिवटा। पांचै आपुलालिया वाटा, निघती अंती ॥ २०८॥
ऐसा वरिपडिला प्रयाणकाळी, बुद्धीतें भ्रमु न गिळी। स्मृति नव्हे आंधळी, न मरे मन ॥ २०९॥
हा चेतनावर्गु आघवा, मरणी दिसे टवटवा। परि अनुभविलिया ब्रह्मभावा, गवसणी होऊनि ॥ २१०॥
ऐसा सावध हा समवावो, आणि निर्वाणवेऱ्ही निर्वाहो। हे तरीच घडे जरी सावावो, अग्नीचा आथी ॥ २११॥
पाहें पां वारेन कां उदकें, जैं दिवियांचें दिवेपण झांके। तैं असतीच काय देखे, दिठी आपुली ॥ २१२॥
तैसें देहांतींचेनि विषमवातें, देह आंतबाहेरि श्लेष्माआतें। तैं विझोनि जाय उजितें, अग्नीचें तें ॥ २१३॥
ते वेळीं प्राणासि पाणु नाहीं, तेथ बुद्धि असोनि करील काई। म्हणोनि अग्नीवीण देहीं, चेतना न थरे ॥ २१४॥
अगा देहींचा अग्नि जरी गेला, तरी देह नव्हे चिखलु वोला। वायां आयुष्यवेळु आपुला, अंधारे गिंवसी ॥ २१५॥
आणि मागील स्मरण आघवें, तें तेणें अवसरें सांभाळावें। मग देह त्यजूनि मिळावें, स्वरूपीं कीं ॥ २१६॥
तंव तया देहश्लेष्माचे चिखलीं, चेतनाचि बुडोनि गेली। तेथ मागिली पुढिली हे ठेली, आठवण ॥ २१७॥
म्हणोनि आधीं अभ्यासु जो केला, तो मरण न येतां निमोनि गेला। जैसें ठेवणें न दिसतां मालवला, दीपु हातींचा ॥ २१८॥
आतां असो हें सकळ, जाण पां ज्ञानासि अग्नि मूळ। तया अग्नीचें प्रयाणीं बळ, संपूर्ण आथी ॥ २१९॥
अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम्। तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ २४॥
आंतु अग्निज्योतीचा प्रकाशु, बाहेरी शुक्लपक्षु आणि दिवसु। आणि सा मासांमाजीं मासु, उत्तरायण ॥ २२०॥
ऐशिया समयोगाची निरूती, लाहोनि जे देह ठेविती। ते परब्रह्मचि होती, ब्रह्मविद ॥ २२१॥
अवधारीं गा धनुर्धरा, येथवरी सामर्थ्य यया अवसरा। तेवींचि हा उजू मार्ग स्वपुरा, यावया पैं ॥ २२२॥
एथ अग्नि हें पहिलें पायतरें, ज्योतिर्मय हें दुसरें। दिवस जाणें तिसरें, चौथें शुक्लपक्ष ॥ २२३॥
आणि सामास उत्तरायण, तें वरचील गा सोपान। येणें सायुज्यसिद्धिसदन, पावती योगी ॥ २२४॥
हा उत्तम काळु जाणिजे, यातें अर्चिरादि मार्गु म्हणिजे। आतां अकाळु तोही सहजें, सांगेन आईक ॥ २२५॥
धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम्। तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योती प्राप्य निवर्तते ॥ २५॥
तरि प्रयाणाचिया अवसरें, वात श्लेष्मां श्लेष्मां। तेणें अंतःकरणीं आंधारें, कोंदले ठाके ॥ २२६ ॥
सर्वेंद्रियां लांकुड पडे, स्मृती भ्रमामाजीं बुडे। मन होय वेडें, कोंडे प्राण ॥ २२७॥
अग्नीचें अग्निपण जाये, मग तो धूमचि अवघा होये। तेणें चेतना गिंवसिली ठाये, शरीरींची ॥ २२८॥
जैसें चंद्राआड आभाळ, सदट दाटे सजळ। मग गडद ना उजाळ, ऐसें झांवळें होये ॥ २२९॥
कां मरे ना सावध, ऐसें जीवितासि पडे स्तब्ध। आयुष्य मरणाची मर्याद-, वेळु ठाकी ॥ २३०॥
ऐसी मनबुद्धिकरणीं, सभोंवतीं धूमाकुळाची कोंडणी। तेथ जन्में जोडलिये वाहणी, युगचि बुडे ॥ २३१।।
हां गा हातींचें जे वेळीं जाये, ते वेळीं आणिका लाभाची गोठी कें आहे। म्हणऊनि प्रयाणीं तंव होये, येतुली दशा ॥ २३२॥
ऐसी देहाआंतु स्थिति, बाहेरि कृष्णपक्षु वरि राती। आणि सा मासही वोडवती, दक्षिणायन ॥ २३३॥
इये पुनरावृतीचीं घराणीं, आघवीं एकवटती जयाचिया प्रयाणीं। तो स्वरूपसिद्धीची काहाणी, कैसेनि आइके ॥ २३४॥
ऐसा जयाचा देह पडे, तया योगी म्हणोनि चंद्रवरी जाणें घडे। मग तेथूनि मागुता बहुडे, संसारा ये ॥ २३५ ॥
आम्हीं अकाळ जो पांडवा, म्हणितला तो हा जाणावा। आणि हाचि धूम्रमार्ग गांवा, पुनरावृत्तीचिया ॥ २३६॥
येर तो अर्चिरादि मार्गु, तो वसता आणि असलगु। साविया स्वस्थु चांगु, निवृतीवरी ॥ २३७॥
शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते। एकया यात्यनावृत्तिमन्यया वर्तते पुनः ॥ २६॥
ऐशिया अनादि या दोन्ही वाटा, एकी उजू एकी अव्हांटा। म्हणवूनि बुद्धिपूर्वक सुभटा, दाविलिया तुज ॥ २३८॥
कां जे मार्गामार्ग देखावे, साच लटिकें वोळखावें। हिताहित जाणावें, हिताचिलागीं ॥ २३९।।
पाहे पां नाव देखतां बरवी, कोणी आड घाली काय अथावीं। कां सुपंथ जाणोनियां अडवीं, रिगवत असे।। २४०॥
जो विष अमृत वोळखे, तो अमृत काय सांडू शके। तेविं जो उजू वाट देखे, तो अव्हांटा न वचे ॥ २४१॥
म्हणोनि फुडें, पारखावें खरें कुडें। पारखिलें तरे न पडे, अवसरें कहीं ॥ २४२॥
एऱ्हवीं देहांतीं थोर विषम, या मार्गाचें आहे संभ्रम। जन्में अभ्यासिलियाचें हन काम, जाईल वायां ॥ २४३॥
जरी अर्चिरादि मार्गु चुकलियां, अवचटें धूम्रपंथें पडिलियां। तरी संसारपांतीं जुंतलियां, भंवतचि असावें ॥ २४४॥
हे सायास देखोनि मोठे, आतां कैसेनि पां एकवेळ फिटे। म्हणोनि योगमार्गु गोमटे, शोधिले दोन्ही ॥ २४५॥
तंव एकें बह्मत्वा जाइजे, आणि एकें पुनरावृत्ते येइजे। परि दैवगत्या जो लाहिजे, देहांतीं जेणें ॥ २४६॥
नैते सृती पार्थ जानन् योगी मुह्याति कश्चने। तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगसुक्तो भवार्जुन ॥ २७॥
ते वेळी म्हणितलें हें नव्हे, वायां अवचटें काय पावे। देह त्यजुनि वस्तु होआवें, मार्गेचि कीं ॥ २४७॥
तरी आतां देह असो अथवा जावो, आम्ही तों केवळ वस्तूचि आहों। कां जे दोरीं सर्पत्व वावो, दोराचिकडुनी ॥ २४८॥
मज तरंगपण असे कीं नसे, ऐसें हें उदकासी कहीं प्रतिभासे। तें भलतेव्हां जैसें तैसें, उदकचि कीं ॥ २४९॥
तरंगाकारें न जन्मेचि, ना तरंगलोपें न निमेचि। ते विदेही जे देहेंचि, वस्तु जाहले ॥ २५०॥
आतां शरीराचें तयाचिया ठाईं, आडनांवही उरलें नाहीं। तरि कोणें काळें काई, निमे तें पाहें पां ॥ २५१॥
मग मार्गातें कासया शोधावें, कोणें कोठूनि कें जावें। जरी देशकालादि आघवें, आपणचि असे ॥ २५२॥
आणि हां गा घटु जे वेळीं फुटे, ते वेळीं तेथींचें आकाश लागे नीटे वाटे। वाटा लागे तरि गगना भेटे, एऱ्हवीं काय चुके ॥ २५३॥
पाहें पां ऐसें हन आहे, कीं तो आकारूचि जाये। येर गगन तें गगनींचि आहे, घटत्वाहि आधीं ॥ २५४॥
ऐसिया बोधाचेनि सुरवाडें, मार्गामार्गाचें सांकडें। तया सोऽहंसिद्धा न पडे, योगियांसी ॥ २५५॥
याकारणें पांडुसुता, तुवां होआवे योगयुक्ता। येतुलेनि सर्वकाळीं साम्यता, आपणपां होईल ॥ २५६॥
मग भलतेथ भलतेंव्हा, देहबंध असो अथवा जावा। परि अबंधा नित्य ब्रह्मभावा, विघड नाहीं ॥ २५७॥
तो कल्पादि जन्मा नागवे, कल्पांतीं मरणें नाप्लवे। माजीं स्वर्गसंसाराचेनि लाघवें, झकवेना ॥ २५८॥
येणें बोधें जो योगी होये, तयासीचि या बोधाचें नीटपण आहे। कां जे भोगातें पेलूनि पाहें, निजरूपा ये ॥ २५९॥
पैं गा इंद्रादिकां देवां, जयां सर्वस्वें गाजती राणिवा। तें सांडणें मानूनि पांडवा, डावली जो ॥ २६०॥
वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम्। अत्येति तत्सर्वमिदं विदेत्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥ २८॥
जरी वेदाध्ययनाचे जालें, अथवा यज्ञाचें शेतचि पिकलें। कीं तपोदनांचें जोडलें, सर्वस्व हन जें ॥ २६१॥
तया आघवां पुण्याचा मळा, भार आंतौनि जया ये फळा। तें परब्रह्मा निर्मळा, सांटी न सरे ॥ २६२॥
जें नित्यानंदाचेनि मानें, उपमेचा कांटाळां न दिसे सानें। पाहा पां वेदयज्ञादि साधनें, जया सुखा ॥ २६३॥
जें विटे ना सरे, भोगितयाचेनि पवाडें पुरे। पुढती महासुखाचें सोयरें, भावंडचि ॥ २६४॥
ऐसें दृष्टीचेनि सुखपणें, जयासी अदृष्टाचें बैसणें। जें शतमखाही आंगवणें, नोहेचि एका ॥ २६५॥
तयातें योगीश्वर अलौकिकें, दिठीचेनि हाततुकें। अनुमानती कौतुकें, तंव हळुवार आवडे ॥ २६६॥
मग तया सुखाची किरीटी, करुनियां गा पाउटी। परब्रह्मचिये पाटीं, आरूढती ॥ २६७॥
ऐसें चराचरैकभाग्य, जें ब्रह्मेशां आराधनेयोग्य। योगियांचे भोग्य-, भोगधन जें ॥ २६८॥
जो सकळ कळांची कळा, जो परमानंदाचा पुतळा। तो जिवाचा जिव्हाळा, विश्वाचिया ॥ २६९॥
जो सवर्ज्ञतेचा वोलावा, जो यादवकुळींचा कुळदिवा। तो श्रीकृष्णजी पांडवा-, प्रति बोलिला ॥ २७०॥
ऐसा कुरुक्षेत्रींचा वृत्तांतु, संजयो रायासी असे सांगतु। तेचि परियेसा पुढां मातु, ज्ञानदेव म्हणे ॥ २७१॥
॥ आठवा अध्याय समाप्त ॥
तरि अवधान एकवेळें दीजे, मग सर्व सुखासि पात्र होईजे। हें प्रतिज्ञोत्तर माझें, उघड ऐका ॥ १ ॥
परि प्रौढी न बोलें हो जी, तुम्हां सर्वज्ञांचां समाजीं। देयावें अवधान हे माझी, विनवणी सलगीची ॥ २ ॥
कां जे लळेयांचे लळें सरती, मनोरथाचे मनौरे पुरती। जरी माहेरें श्रीमंतें होती, तुम्हा ऐसी ॥ ३ ॥
तुमचेया दिठिवेचिया वोले, सासिन्नले प्रसन्नतेचे मळे। ते साऊली देखोनि लोळें, श्रांतु जी मी ॥ ४ ॥
प्रभू तुम्ही सुखामृताचे डोहो, म्हणोनि आम्ही आपुलिया स्वेच्छा वोलावों लाहों। येथ जरी सलगी करू बिहों, तरी निवो कें पां ॥ ५ ॥
नातरी बालक बोबडां बोलीं, कां वाकुडां विचुकां पाऊलीं। तें चोज करूनि माऊली, रिझे जेवीं ॥ ६ ॥
तेवी तुम्हा संतांचा पढियावो, कैसेनि तरि आम्हांवरी हो। या बहुवा आळुकिया जी आहों, सलगी करीत ॥ ७ ॥
वांचूनि माझिये बोलतीये योग्यते, सर्वज्ञ भवादृश श्रोते। काय धड्यावरी सारस्वतें, पढों सिकिजे ॥ ८ ॥
अवधारां आवडे तेसणां धुंधुरु, परि महातेजीं न मिरवे काय करूं। अमृताच्या ताटी वोगरूं, ऐसी रससोय कैंची ॥ ९ ॥
अहो हिमकरासी विंजणे, की नादापुढे आइकवणे। लेणियासी लेणें, हें कहीं आथी ॥ १० ॥
सांगा परिमळें काय तुरंबावें, सागरें कवणे ठायीं नाहावें। हें गगनचि आडें आघवें, ऐसा पवाडु कैंचा ॥ ११ ॥
तैसें तुमचें अवधान धाये, आणि तुम्ही म्हणा हें होये। ऐसें वक्तृत्व कवणा आहे, जेणे रिझा तुम्ही ॥ १२ ॥
तरि विश्वप्रगटतिया गभस्ती, हातिवेनि न कीजे आरती। कां चुळोदकें अपांपती, अर्घ्यु नेदिजे ॥ १३ ॥
प्रभु तुम्ही महेशाचिया मूर्ती, आणि मी दुबळा अर्चितसे भक्ती। म्हणोनि बेल जऱ्ही गंगावती, तऱ्ही स्वीकाराल की ॥ १४ ॥
बाळक बापाचिये ताटीं रिगे, रिगौनि बापातेंच जेवऊं लागे। की तो संतोषलेनि वेगें, मुखचि वोडवी ॥ १५ ॥
तैसा मी तुम्हांप्रती, चावटी करितसे बाळमती। तरी तुम्हीं संतोषिजे ऐसी जाती, प्रेमाची या ॥ १६ ॥
आणि तेणे आपुलेपणाचेनि मोहें, तुम्ही संत घेतले असा बहुवे। म्हणोनि केलिये सलगीचा नोहे, आभारु तुम्हां ॥ १७ ॥
अहो तान्हेयाची लागता झटे, तरी अधिकचि पान्हा फुटे। रोषें प्रेम दुणवटे, पढियंतयाचेनि ॥ १८ ॥
म्हणऊनि मज लेंकुरवाचेनि बोलें, तुमचें कृपाळूपण निदैले। ते चेइलें हें जी जाणवलें, यालागीं बोलिलों मी ॥ १९ ॥
एऱ्हवीं चांदणे पिकविजत आहे चेपणी, कीं वारया धापत आहे वाहणी। हां हो गगनासी गंवसणी, घालिजे केवी ॥ २० ॥
आइकां पाणी वोथिजावे न लगे, नवनीतीं माथुला न रिगे। तेविं लाजिलें व्याख्यान न निगे, देखोनि जयांते ॥ २१ ॥
हें असो शब्दब्रह्म जिये बाजे, शब्द मावळलेया निवांतु निजे। तो गीतार्थु मऱ्हाटिया बोलिजे, हा पाडु काई ॥ २२ ॥
परि ऐसियाही मज धिंवसा, तो पुढतियाचि येकी आशा। जे धिटींवा करूनि भवादृश्यां, पढियंता होआवें ॥ २३ ॥
परि आतां चंद्रापासोनि निवविते, जें अमृताहूनि जीववितें। तेणें अवधान कीजो वाढतें, मनोरथा माझिया ॥ २४ ॥
कां जैं दिठिवा तुमचा वरुषे, तैं सकळार्थसिद्धि मती पिके। एऱ्हवी कोंभेला उन्मेषु सुके, जरी उदास तुम्ही ॥ २५ ॥
सहजें तरी अवधारा, वक्तृत्वा अवधानाचा होय चारा। तरी दोंदें पेलती अक्षरां, प्रमेयाचीं ॥ २६ ॥
अर्थ बोलाची वाट पाहे, तेथ अभिप्रावो अभिप्रायातें विये। भावाचा फुलौरा होत जाये, मतिवरी ॥ २७ ॥
म्हणूनि संवादाचा सुवावो ढळे, तरी हृदयाकाश सारस्वतें वोळे। आणि श्रोता दुश्चिता तरि वितुळे, मांडला रसु ॥ २८ ॥
अहो चंद्रकांतु द्रवता कीर होये, परि ते हातवटी चंद्री कीं आहे। म्हणऊनि वक्ता तो वक्ताचि नव्हे, श्रोतेनि वीण ॥ २९ ॥
परी आतां आमुतें गोड करावें, ऐसे तांदुळी कायसा विनवावे। साइखडियाने काइ प्रार्थावें, सूत्रधारातें ॥ ३० ॥
काय तो बाहुलियांचिया काजा नाचवी, कीं आपुलियें जाणिवेची कळा वाढवी। म्हणऊनि आम्हां या ठेवाठेवी, काय काज ॥ ३१ ॥
तंव गुरु म्हणती काइ जाहलें, हें समस्तही आम्हां पावलें। आतां सांगे जें निरोपिलें, नारायणें ॥ ३२ ॥
येथ संतोषोनि निवृत्तिदासें, जी जी म्हणऊनि उल्हासें। अवधारां श्रीकृष्ण ऐसे, बोलते जाहले ॥ ३३ ॥
श्री भगवानुवाचः इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे। ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्षसेऽशुभात् ॥ १ ॥
नातरि अर्जुना हें बीज, पुढती सांगिजेल तुज। जें हें अंतःकरणींचे गुज, जीवचिये ॥ ३४ ॥
येणें मानें जीवाचें हियें फोडावें, मग तुज कां पां मज सांगावे। ऐसें काहीं स्वभावें, कल्पिशी जरी ॥ ३५ ॥
तरी परियेसीं प्राज्ञा, तूं आस्थेचीच संज्ञा। बोलिलिये गोष्टींची अवज्ञा, नेणसी करुं ॥ ३६ ॥
म्हणोनि गूढपण आपुलें मोडो, वरि न बोलावेंही बोलावें घडो। परि आमुचिचे जीवींचें पडो, तुझां जीवीं ॥ ३७ ॥
अगा थानीं कीर दूध गूढ, परि थानासीचि नव्हे कीं गोड। म्हणोनि सरो कां सेवितयाची चाड, जरी अनन्य मिळे ॥ ३८ ॥
मुडाहूनि बीज काढिलें, मग निर्वाळलिये भूमी पेरिलें। तरी तें सांडीविखुरीं गेलें, म्हणों ये कायी ॥ ३९ ॥
यालागीं सुमनु आणि शुद्धमती, जो अनिंदकु अनन्यगती। पैं गा गौप्यही परि तयाप्रती, चावळिजें सुखें ॥ ४० ॥
तरि प्रस्तुत आतां गुणीं इहीं, तूं वांचूनि आणिक नाहीं। म्हणोनि गुज तरी तुझां ठायीं, लपवूं नये ॥ ४१ ॥
आतां किती नावानावा गुज, म्हणतां कानडें वाटेल तुज। तरि ज्ञान सांगेन सहज, विज्ञानेंसीं ॥ ४२ ॥
परि तेंचि ऐसेनि निवाडें, जैसें भेसळलें खरें कुडें। मग काढिजे फाडोवाडें, पारखूनियां ॥ ४३ ॥
कां चांचूचेनि सांडसें, खांडिजे पय पाणी राजहंसें। तुज ज्ञान विज्ञान तैसें, वांटूनि देऊं ॥ ४४ ॥
मग वारयाचियां धारसां, पडिला कोंडा कां नुरेचि जैसा। आणि अन्नकणाचा आपैसा, राशि जोडे ॥ ४५ ॥
तैसें जें जाणितलेयासाठीं, संसार संसाराचिये गांठी। लाऊनि बैसवी पाटीं, मोक्षश्रियेचां ॥ ४६ ॥
राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम्। प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ २ ॥
जें जाणणेयां आघवेयांचां गांवीं , गुरुत्वाची आचार्यपदवी। जें सकळ गुह्यांचा गोसावी, पवित्रां रावो ॥ ४७ ॥
आणि धर्माचें निजधाम, तेंविंचि उत्तमाचे उत्तम। पैं जया येतां नाहीं काम, जन्मांतराचें ॥ ४८ ॥
मोटकें गुरुमुखें उदैजत दिसे, आणि हृदयीं स्वयंभचि असे। प्रत्यक्ष फावो लागे तैसें, आपैसया ॥ ४९ ॥
तेविंचि पैं गा सुखाचां पाउटीं, चढतां येइजे जयाचिया भेटी। मग भेटल्या कीर मिठी, भोगणेयाहि पडे ॥ ५० ॥
परि भोगाचिया ऐलीकडिलिये मेरे, चित्त उभें ठेलेंचि सुखा भरे। ऐसें सुलभ आणि सोपारें, वरि परब्रह्म ॥ ५१ ॥
पैं गा आणिकही एक याचें, जें हाता आले तरी न वचे। आणि अनुभवितां कांहीं न वेचे, वरि विटेहि ना ॥ ५२ ॥
येथ जरी तूं तार्किका, ऐसी हन घेसी शंका। ना येवढी वस्तु हे लोकां, उरली केविं पां ॥ ५३ ॥
एकोत्तरेयाचिया वाढी, जे जळतिये आगीं घालिती उडी। ते अनायासें स्वगोडी, सांडिती केविं ॥ ५४ ॥
तरि पवित्र आणि रम्य, तेविंचि सुखोपायेंचि गम्य। आणि स्वसुख परि धर्म्य, वरि आपणपां जोडे ॥ ५५ ॥
ऐसा अवघाचि सुरवाडु आहे, तरी जनाहातीं केविं उरो लाहे। हा शंकेचा ठाव कीर होये, परि न धरावी तुवां ॥ ५६ ॥
अश्रद्दधाना: पुरुषा धर्मस्यास्य परंतप। अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ३ ॥
पाहें पां दूध पवित्र आणि गोड, पासीं त्वचेचिया पदराआड। परि तें अव्हेरुनि गोचिड, अशुद्ध काय नेघती ॥ ५७ ॥
कां कमलकंदा आणि दर्दुरीं, नांदणुक एकेचि घरीं। परि परागु सेविजे भ्रमरीं, जवळिलां चिखलुचि उरे ॥ ५८ ॥
नातरी निदैवाचां परिवरीं, लोह्या रुतलिया आहाति सहस्त्रवरीं। परि तेथ बैसोनि उपवासु करी, कां दरिद्रें जिये ॥ ५९ ॥
तैसा हृदयामध्यें मी रामु, असतां सर्वसुखाचा आरामु। कीं भ्रांतासी कामु, विषयावरी ॥ ६० ॥
बहु मृगजळ देखोनि डोळां, थुंकिजे अमृताचा गिळितां गळाळा। तोडिला परिसु बांधिला गळा, शुक्तिकालाभें ॥ ६१ ॥
तैसीं अहंममतेचिये लवडसवडी, मातें न पवतीचि बापुडीं। म्हणोनि जन्ममरणाची दुथडी, डहुळितें ठेलीं ॥ ६२ ॥
एऱ्हवीं मी तरी कैसा, मुखाप्रती भानु कां जैसा। कहीं नसे न दिसे ऐसा, वाणीचा नव्हें ॥ ६३ ॥
मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना। मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थित: ॥ ४ ॥
माझेया विस्तारलेपणाचेनि नांवें, हे जगचि नोहे आघवें। जैसें दूध मुरालें स्वभावें , तरि तेंचि दहीं ॥ ६४ ॥
कां बीजचि जाहलें तरु, अथवा भांगारचि अळंकारु। तैसा मज एकाचा विस्तारु, तें हें जग ॥ ६५ ॥
हें अव्यक्तपणें थिजलें, तेंचि मग विश्वाकारें वोथिजलें। तैसें अमूर्तमूर्ति मियां विस्तारलें, त्रैलोक्य जाणें ॥ ६६ ॥
महदादि देहांतें, इयें अशेषेंही भूतें। परि माझां ठायीं बिंबते, जैसे जळीं फेण ॥ ६७ ॥
परि तया फेणांआंतु पाहतां, जेवीं जळ न दिसे पंडुसुता। नातरी स्वप्नींची अनेकता, चेइलिया नोहिजे ॥ ६८ ॥
तैसीं भूतें इयें माझां ठायीं, बिंबती तयांमाजी मी नाहीं। इया उपपत्ती तुज पाहीं, सांगितलिया मागां ॥ ६९ ॥
म्हणऊनि बोलिलिया बोलाचा आतिसो, न कीजे यालागीं हें असो, तरी मजाआंत पैसो, दिठि तुझी ॥ ७० ॥
आमचा प्रकृतीपैलीकडील भावो, जरी कल्पनेवीण लागसी पाहों। तरी मजमाजि भूतें हेंही वावो, जे मी सर्व म्हणऊनि ॥ ७१ ॥
एऱ्हवीं संकल्पाचिये सांजवेळे, नावेक तिमिरेजती बुद्धीचे डोळे, म्हणोनि अखंडित परि झांवळें, भूतभिन्न ऐसें देखें ॥ ७२ ॥
तेचि संकल्पाची सांज जैं लोपे, तैं अखंडितचि आहे स्वरुपें। जैसें शंका जातखेंवो लोपे, सापपण माळेचें ॥ ७३ ॥
एऱ्हवीं तरी भूमीआंतूनि स्वयंभ, काय घडेगाडगेयांचे निघती कोंभ, परि ते कुलालमतीचे गर्भ, उमटले कीं ॥ ७४ ॥
नातरी सागरींचां पाणीं, काय तंरगाचिया आहाती खाणी। ते अवांतर करणी, वारयाची नव्हे ॥ ७५ ॥
पाहें पां कापसाचां पोटीं, काय कापडाची होती पेटी। तो वेढितयाचिया दिठी, कापड जाहला ॥ ७६ ॥
जरी सोनें लेणें होऊनि घडे, तरी तयाचें सोनेपण न मोडे। येर अळंकार हे वरचिलीकडे, लेतयाचेनि भावें ॥ ७७ ॥
सांगें पडिसादाची प्रत्युत्तरें, कां आरिसां जें आविष्करे। तें आपलें कीं साचोकारें, तेथेंचि होतें ॥ ७८ ॥
तैसी इये निर्मळे माझां स्वरुपीं, जो भूतभावना आरोपी। तयासी तयाचां संकल्पीं, भूताभासु असे ॥ ७९ ॥
तेचि कल्पिती प्रकृती पुरे, आणि भूताभासु आधींच सरे। मग स्वरुप उरे एकसरें, निखळ माझें ॥ ८० ॥
हें असो आंगीं भरलिया भवंडी, जैशा भोंवत दिसती अरडीदरडी, तैशी आपुलिया कल्पना अखंडीं, गमती भूतें ॥ ८१ ॥
तेचि कल्पना सांडूनि पाहीं, तरि मी भूतीं भूतें माझिया ठायीं। हें स्वप्नींही परि नाहीं, कल्पावयाजोगें ॥ ८२ ॥
आतां मी एक भूतातें धर्ता, अथवा भूतामाजि मी असता। या संकल्पसन्निपाता, आंतुलिया बोलिया ॥ ८३ ॥
म्हणोनि परियेसीं गा प्रियोत्तमा, यापरी मी विश्वेंसीं विश्वात्मा। जो इया लटकिया भूतग्रामा, भाव्यु सदा ॥ ८४ ॥
रश्मीचेनि आधारें जैसें, नव्हतेंचि मृगजळ आभासे। माझां ठायीं भूतजात तैसें, आणि मातेंही भावीं ॥ ८५ ॥
मी ये परीचा भूतभावनु , परि सर्व भूतांसि अभिन्नु। जैसी प्रभा आणि भानु, एकचि ते ॥ ८६ ॥
हा आमचा ऐश्वर्ययोगु, तुंवा देखिला कीं चांगु। आतां सांगें कांहीं एथ लागु, भूतभेदाचा असे ॥ ८७ ॥
यालागीं मजपासूनि भूतें , आनें नव्हती हें निरुतें। आणि भूतावेगळिया मातें, कहींच न मनीं हो, ८८ ॥
यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान्। तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ६ ॥
पैं गगन जेवढें जैसें, पवनु गगनीं तेवढाचि असे। सहजें हालविलिया वेगळा दिसे, एऱ्हवीं गगन तेंचि ते ॥ ८९ ॥
तैसें भूतजात माझां ठायीं, कल्पिजे तरी आभासें कांहीं। निर्विकल्पीं तरि नाहीं, तेथ मीच मी आघवे ॥ ९० ॥
म्हणऊनि नाहीं आणि असे, हें कल्पनेचेनि सौरसें। जे कल्पनालोपें भ्रंशें, आणि कल्पनेसवें होय।। ९१ ॥
तेंचि कल्पितें मुदल जाये, तैं असें नाहीं हें कें आहे। म्हणऊनि पुढती तूं पाहें, हा ऐश्वर्ययोगु ॥ ९२ ॥
ऐसिया प्रतीतिबोधसागरीं, तूं आपणपेयातें कल्लोळु एक करीं। मग जंव पाहासी चराचरीं, तंव तूचि आहासी ॥ ९३ ॥
या जाणणेयाचा चेवो, तुज आला ना म्हणती देवो। तरी आतां द्वैतस्वप्न वावो, जालें कीं ना ॥ ९४ ॥
तरी पुढती जरी विपायें, बुद्धीसि कल्पनेची झोंप ये। तरी अभेदबोधु जाये, जैं स्वप्नीं पडिजे ॥ ९५ ॥
म्हणोनि ये निद्रेची वाट मोडे, निखळ उद्बोधाचेंचि आपणपें घडे। ऐसें वर्म जें आहे फुडें, तें दावो आतां ॥ ९६ ॥
तरी धनुर्धरा धैर्या, निकें अवधान देईं बा धनंजया। पैं सर्व भूतांतें माया, करि हरि गा ॥ ९७ ॥
सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम्। कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ७ ॥
जिये नांव गा प्रकृती, जे द्विविध सांगितली तुजप्रती। एकी अष्टधा भेदव्यक्ती, दुजी जीवरुपा।। ९८ ॥
हा प्रकृतीविखो आघवा, तुंवा मागां परिसिलासे पांडवा। म्हणोनि असो काइ सांगावा, पुढतपुढती ॥ ९९ ॥
तरी ये माझिये प्रकृती, महाकल्पाचां अंती। सर्व भूतें अव्यक्तीं, ऐक्यासी येती।। १०० ॥
ग्रीष्माचां अतिरसीं, सबीजे तृणें जैसीं। मागुती भूमीसी, सुलीनें होती ॥ १०१ ॥
कां वार्षिये ढेंढें फिटे, जेव्हां शारदीयेचा अनुघडु फुटे। तेव्हां घनजात आटे, गगनींचें गगनीं ॥ १०२ ॥
नातरी आकाशाचिये खोंपे, वायु निवांतुचि लोपे। कां तरंगता हारपे, जळीं जेवीं ॥ १०३ ॥
अथवा जागिनलिये वेळे, स्वप्न मनींचें मनीं मावळे। तैसें प्राकृत प्रकृती मिळे, कल्पक्षयीं ॥ १०४ ॥
मग कल्पादीं पुढती, मीचि सृजीं ऐसी वदंती। तरी इयेविषयीं निरुती, उपपत्ती आइक ॥ १०५ ॥
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः। भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ८ ॥
तरी हेचि प्रकृति किरिटी, मी स्वकीया सहजें अधिष्ठीं। तेथ तंतुसमवायपटीं, जेविं विणावणी दिसे ॥ १०६ ॥
मग तिये विणावणीचेनि आधारें, लहानां चौकडियां पटत्व भरे। तैसी पंचात्मके आकारें, प्रकृतिचि होये ॥ १०७ ॥
जैसें विरजणियाचेनि संगें, दूधचि आटेजों लागे। तैशी प्रकृति आंगा रिगे, सृष्टिपणाचिया ॥ १०८ ॥
बीज जळाचि जवळीक लाहे, आणि तेंचि शाखोपशाखीं होये। तैसें मज करणें आहे, भूतांचे हें ॥ १०९ ॥
अगा नगर हें रायें केलें, या म्हणणया साचपण कीर आलें। परि निरुतें पाहतां काय शिणले, रायाचे हात ॥ ११० ॥
आणि मी प्रकृति अधिष्ठीं तें कैसें, जैसा स्वप्नीं जो असे। मग तोचि प्रवेशे, जागृतावस्थे ॥ १११ ॥
तरि स्वप्नौनि जागृती येतां, काय पाय दुखती पंडुसुता । कीं स्वप्नामाजीं असतां, प्रवासु होय ॥ ११२ ॥
या आघवियाचा अभिप्रावो कायी, जे हें भूतसृष्टीचें कांहीं। मज एकही करणें नाहीं, ऐसाचि अर्थु ॥ ११३ ॥
जैशी रायें अधिष्ठिली प्रजा, व्यापारे आपुलालिया काजा। तैसा प्रकृतिसंगु माझा, येर करणें तें इयेचें ॥ ११४ ॥
पाहें पां पूर्णचंद्राचिये भेटी, समुद्र भरतें अपार दाटी। तेथ चंद्रासि काय किरीटी, उपखा पडे ॥ ११५ ॥
जड परि जवळिका, लोह चळे तरि चळो कां। कवणु शीणु भ्रामका, सन्निधानाचा ॥ ११६ ॥
किंबहुना यापरी, मी निजप्रकृति अंगीकारीं। आणि भूतसृष्टी एकसरी, प्रसवोंचि लागे ॥ ११७ ॥
जो हा भूतग्रामु आघवा, असे प्रकृतिआधीन पांडवा। जैसी बीजाचिया वेलपालवा, समर्थ भूमि ॥ ११८ ॥
नातरि बाळादिकां वयसां, गोसावी देहसंगु जैसा। अथवा घनावळी आकाशा, वार्षियें जेवीं ॥ ११९ ॥
कां स्वप्नासि कारण निद्रा, तैसी प्रकृति हे नरेंद्रा। या अशेषाहि भूतसमुद्रा, गोसाविणी गा ॥ १२० ॥
स्थावरा आणि जंगमा, स्थूळा अथवा सूक्ष्मा। हे असो भूतग्रामा, प्रकृतिचि मूळ ॥ १२१ ॥
म्हणोनि भूतें हन सृजावीं, कां सृजिलीं प्रतिपाळावीं। इयें करणीं न येती आघवीं, आमुचिया आंगा ॥ १२२ ॥
जळीं चंद्रिकेचिया पसरती वेली, ते वाढी चंद्रे नाहीं वाढविली। तेवि मातें पावोनि ठेलीं, दुरी कर्में ॥ १२३ ॥
न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय। उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९ ॥
आणि सुटलिया सिंधुजळाचा लोटु, न शके धरुं सैंधवाचा घाटु। तेवि सकळ कर्मा मीच शेवटु, ती काइ बांधती मातें ॥ १२४ ॥
धूम्ररजांची पिंजरी, वाजतिया वायुतें जरी होकारी। कां सूर्यबिंबामाझारीं, आंधारे रिगे ॥ १२५ ॥
हें असो पर्वताचिये हृदयींचें, जेविं पर्जन्यधारास्तव न खोंचे। तेविं कर्मजात प्रकृतीचें, न लगे मज ॥ १२६ ॥
एऱ्हवीं इये प्राकृतीं विकारीं, एकु मीचि आहे अवधारीं। परि उदासीनाचिया परि, करीं ना करवी ॥ १२७ ॥
दीपु ठेविला परिवरीं, कवणातें नियमी ना निवारी। आणि कवण कवणिये व्यापारीं, राहाटे तेंहि नेणे ॥ १२८ ॥
तो जैसा का साक्षिभूतु, गृहव्यापारप्रवृत्तिहेतु। तैसा भूतकर्मीं अनासक्तु, मी भूतीं असें ॥ १२९ ॥
हा एकचि अभिप्रावो पुढतपुढती, काय सांगो बहुतां उपपत्तीं, येथ एकवेळां सुभद्रापती, येतुलें जाण पां ॥ १३० ॥
मयाध्यक्षेण प्रकृति: सूयते सचराचरम्। हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ १० ॥
जे लोकचेष्टां समस्तां, जैसा निमित्तमात्र कां सविता। तैसा जगत्प्रभवीं पंडुसुता, हेतु मी जाणें ॥ १३१ ॥
कां जें मियां अधिष्ठिलिया प्रकृती, होती चराचराचिया संभूती, म्हणोनि मी हेतु हें उपपत्ती, घडे यया ॥ १३२ ॥
आतां येणें उजिवडें निरुतें, न्याहाळीं पां ऐश्वर्ययोगातें। जे माझां ठायीं भूतें, परी भूतीं मी नसें ॥ १३३ ॥
अथवा भूतें ना माझां ठायीं, आणि भूतांमाजि मी नाहीं। या खुणा तुं कही, चुकों नको ॥ १३४ ॥
हें सर्वस्व आमुचें गूढ, परि दाविलें तुज उघड। आतां इंद्रियां देऊनि कवाड, हृदयीं भोगीं ॥ १३५ ॥
हा दंशु जंव नये हातां, तंव माझें साचोकारेपण पार्था। न संपडे गा सर्वथा , जेविं भुसीं कणु ॥ १३६ ॥
एऱ्हवीं अनुमानाचेनि पैसें, आवडे कीर कळलें ऐसें। परि मृगजळाचेनि वोलांशें, काय भूमि तिमे ॥ १३७ ॥
जें जाळ जळीं पांगिलें, तेथ चंद्रबिंब दिसे आंतुडलें। परि थडिये काढूनि झाडिलें, तेव्हां बिंब कें सांगे ॥ १३८ ॥
तैसें बोलवरि वाचाबळें, वायांचि झकविजती प्रतीतीचे डोळे। मग साचोकारें बोधावेळे, आथि ना होईजे ॥ १३९ ॥
अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम्। परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ११ ॥
किंबहुना भवा बिहा या, आणि साचें चाड आथि जरी मियां। तरि तुम्हीं गा उपपत्ती इया, जतन कीजे ॥ १४० ॥
एऱ्हवीं वेधली दिठी कवळें, ते चांदणियाते म्हणे पिंवळें। तेविं माझां स्वरुपीं निर्मळे, देखाल दोष ॥ १४१ ॥
नातरी ज्वरें विटाळले मुख, ते दुधातें म्हणे कडू विख। तेविं अमानुषा मानुष, मानाल मातें ॥ १४२ ॥
म्हणऊनि पुढती तूं धनंजया, झणें विसंबसी या अभिप्राया। जे इया स्थूलदृष्टी वायां, जाइजेल गा ॥ १४३ ॥
पैं स्थूलदृष्टी देखती मातें, तेंचि न देखणें जाण निरुतें। जैसें स्वप्नींचेनि अमृतें, अमरा नोहिजे ॥ १४४ ॥
एऱ्हवीं स्थूलदृष्टी मूढ, मातें जाणती कीर दृढ। परि तें जाणणेंचि जाणणेया आड, रिगोनि ठाके ॥ १४५ ॥
जैसा नक्षत्राचिया आभासा-, साठीं घातु झाला तया हंसा। माजीं रत्नबुद्धीचिया आशा, रिगोनियां ॥ १४६ ॥
सांगे गंगा या बुद्धी मृगजळ, ठाकोनि आलियाचें कवण फळ । काय सुरतरु म्हणोनि बाबुळ , सेविली करी ॥ १४७ ॥
हा निळयाचा दुसरा , या बुद्धी हातु घातला विखारा। कां रत्ने म्हणोनि गारा, वेंची जेविं ॥ १४८ ॥
अथवा निधान हें प्रगटलें, म्हणोनि खदिरांगार खोळे भरिले। कां साउली नेणतां घातलें, कुहां सिंहें ॥ १४९ ॥
तेविं मी म्हणोनि प्रपंचीं, जिहीं बुडी दिधली कृतनिश्चयाची। तिहीं चंद्रासाठीं जेविं जळींची, प्रतिमा धरिली ॥ १५० ॥
तैसा कृतनिश्चय वायां गेला, जैसा कोण्ही एकु कांजी प्याला। मग परिणाम पाहों लागला, अमृताचा ॥ १५१ ॥
तैसें स्थूलाकारीं नाशिवंते, भरंवसा बांधोनि चित्तें। पाहती मज अविनाशातें, तरी कैंचा दिसें ॥ १५२ ॥