LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
माजीं गीता सरस्वती गुप्त, आणि दोनी रस ते ओघ मूर्त,
यालागीं त्रिवेणी हे उचित, फावली बापा ॥ ७ ॥
एथ श्रवणाचेनि द्वारें, तीर्थीं रिघतां सोपारें,
ज्ञानदेवो म्हणे दातारें, माझेनि केलें ॥ ८ ॥
तीरें संस्कृताचीं गहनें, तोडोनि मऱ्हाठियां शब्दसोपानें,
रचिली धर्मनिधानें, श्रिइनिवृत्तिदेवें ॥ ९ ॥
म्हणौनि भलतेणें एथ सद्भावें नाहावें, प्रयागमाधव विश्वरूप पहावें,
येतुलेनि संसारासि द्यावें, तिळोदक ॥ १० ॥
हें असो ऐसें सावयव, एथ सासिन्नले आथी रसभाव,
तेथ श्रवणसुखाची राणीव, जोडली जगा ॥ ११ ॥
जेथ शांताद्भुत रोकडे, आणि येरां रसां पडप जोडे,
हें अल्पचि परी उघडें, कैवल्य एथ ॥ १२ ॥
तो हा अकरावा अध्यायो, जो देवाचा आपणपें विसंवता ठावो,
परी अर्जुन सदैवांचा रावो, जो एथही पातला ॥ १३ ॥
एथ अर्जुनचि काय म्हणों पातला, आजि आवडतयाही सुकाळु जाहला,
जे गीतार्थु हा आला, मऱ्हाठिये ॥ १४ ॥
याचिलागीं माझें, विनविलें आइकिजे,
तरी अवधान दीजे, सज्जनीं तुम्ही ॥ १५ ॥
तेवींचि तुम्हां संतांचिये सभे, ऐसी सलगी कीर करूं न लभे,
परी मानावें जी तुम्ही लोभें, अपत्या मज ॥ १६ ॥
अहो पुंसा आपणचि पढविजे, मग पढे तरी माथा तुकिजे,
कां करविलेनि चोजें न रिझे, बाळका माय ॥ १७ ॥
तेवीं मी जें जें बोलें, तें प्रभु तुमचेंचि शिकविलें,
म्हणौनि अवधारिजो आपुलें, आपण देवा ॥ १८ ॥
हें सारस्वताचें गोड, तुम्हींचि लाविलें जी झाड,
तरी आतां अवधानामृतें वाड, सिंपोनि कीजे ॥ १९ ॥
मग हें रसभाव फुलीं फुलेल, नानार्थ फळभारें फळा येईल,
तुमचेनि धर्में होईल, सुरवाडु जगा ॥ २० ॥
या बोला संत रिझले, म्हणती तोषलों गा भलें केलें,
आतां सांगैं जें बोलिलें, अर्जुनें तेथ ॥ २१ ॥
तंव निवृत्तिदास म्हणे, जी कृष्णार्जुनांचें बोलणें,
मी प्राकृत काय सांगों जाणें, परी सांगवा तुम्ही ॥ २२ ॥
अहो रानींचिया पालेखाइरा, नेवाणें करविले लंकेश्वरा,
एकला अर्जुन परी अक्षौहिणी अकरा, न जिणेचि काई ? ॥ २३ ॥
म्हणौनि समर्थ जें जें करी, तें न हो न ये चराचरीं,
तुम्ही संत तयापरी, बोलवा मातें ॥ २४ ॥
आतां बोलिजतसें आइका, हा गीताभाव निका,
जो वैकुंठनायका-, मुखौनि निघाला ॥ २५ ॥
बाप बाप ग्रंथ गीता, जो वेदीं प्रतिपाद्य देवता,
तो श्रीकृष्ण वक्ता, जिये ग्रंथीं ॥ २६ ॥
तेथिंचे गौरव कैसें वानावें, जें श्रीशंभूचिये मती नागवे,
तें आतां नमस्कारिजे जीवेंभावें, हेंचि भलें ॥ २७ ॥
मग आइका तो किरीटी, घालूनि विश्वरूपीं दिठी,
पहिली कैसी गोठी, करिता जाहला ॥ २८ ॥
हें सर्वही सर्वेश्वरु, ऐसा प्रतीतिगत जो पतिकरु,
तो बाहेरी होआवा गोचरु, लोचनांसी ॥ २९ ॥
हे जिवाआंतुली चाड, परी देवासि सांगतां सांकड,
कां जें विश्वरूप गूढ, कैसेनि पुसावें ? ॥ ३० ॥
म्हणे मागां कवणीं कहीं, जें पढियंतेनें पुसिलें नाहीं,
ते सहसा कैसें काई, सांगा म्हणों ? ॥ ३१ ॥
मी जरी सलगीचा चांगु, तरी काय आइसीहूनी अंतरंगु,
परी तेही हा प्रसंगु, बिहाली पुसों ॥ ३२ ॥
माझी आवडे तैसी सेवा जाहली, तरी काय होईल गरुडाचिया येतुली ?,
परी तोही हें बोली, करीचिना ॥ ३३ ॥
मी काय सनकादिकांहूनि जवळां, परी तयांही नागवेचि हा चाळा,
मी आवडेन काय प्रेमळां, गोकुळींचिया ऐसा ? ॥ ३४ ॥
तयांतेंही लेकुरपणें झकविलें, एकाचे गर्भवासही साहिले,
परी विश्वरूप हें राहविलें, न दावीच कवणा ॥ ३५ ॥
हा ठायवरी गुज, याचिये अंतरीचें हें निज,
केवीं उराउरी मज, पुसों ये पां ? ॥ ३६ ॥
आणि न पुसेंचि जरी म्हणे, तरी विश्वरूप देखिलियाविणें,
सुख नोहेचि परी जिणें, तेंही विपायें ॥ ३७ ॥
म्हणौनि आतां पुसों अळुमाळसें, मग करूं देवा आवडे तैसें,
येणें प्रवर्तला साध्वसें, पार्थु बोलों ॥ ३८ ॥
परी तेंचि ऐसेनि भावें, जें एका दों उत्तरांसवें,
दावी विश्वरूप आघवें, झाडा देउनी ॥ ३९ ॥
अहो वांसरूं देखिलियाचिसाठीं, धेनु खडबडोनि मोहें उठी,
मग स्तनामुखाचिये भेटी, काय पान्हा धरे ? ॥ ४० ॥
पाहा पां तया पांडवाचेनि नांवें, जो कृष्ण रानींही प्रतिपाळूं धावे,
तयांतें अर्जुनें जंव पुसावें, तंव साहील काई ? ॥ ४१ ॥
तो सहजेंचि स्नेहाचें अवतरण, आणि येरु स्नेहा घातलें आहे माजवण,
ऐसिये मिळवणी वेगळेपण, उरे हेंचि बहु ॥ ४२ ॥
म्हणौनि अर्जुनाचिया बोलासरिसा, देव विश्वरूप होईल आपैसा,
तोचि पहिला प्रसंगु ऐसा, ऐकिजे तरी ॥ ४३ ॥
मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम्।
यत्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ १॥
मग पार्थु देवातें म्हणे, जी तुम्ही मजकारणें,
वाच्य केलें जें न बोलणें, कृपानिधे ॥ ४४ ॥
जैं महाभूतें ब्रह्मीं आटती, जीव महदादींचे ठाव फिटती,
तैं जें देव होऊनि ठाकती, तें विसवणें शेषींचें ॥ ४५ ॥
होतें हृदयाचिये परिवरीं, रोंविलें कृपणाचिये परी,
शब्दब्रह्मासही चोरी, जयाची केली ॥ ४६ ॥
तें तुम्हीं आजि आपुलें, मजपुढां हियें फोडिलें,
जया अध्यात्मा वोवाळिलें, ऐश्वर्य हरें ॥ ४७ ॥
ते वस्तु मज स्वामी, एकिहेळां दिधली तुम्ही,
हें बोलों तरी आम्ही, तुज पावोनि कैंचे ॥ ४८ ॥
परी साचचि महामोहाचिये पुरीं, बुडालेया देखोनि सीसवरी,
तुवां आपणपें घालोनि श्रीहरी, मग काढिलें मातें ॥ ४९ ॥
एक तूंवांचूनि कांहीं, विश्वीं दुजियाची भाष नाहीं,
कीं आमुचें कर्म पाहीं, जे आम्हीं आथी म्हणों ॥ ५० ॥
मी जगीं एक अर्जुनु, ऐसा देहीं वाहे अभिमानु,
आणि कौरवांतें इयां स्वजनु, आपुलें म्हणें ॥ ५१ ॥
याहीवरी यांतें मी मारीन, म्हणें तेणें पापें कें रिगेन,
ऐसें देखत होतों दुःस्वप्न, तों चेवविला प्रभु ॥ ५२ ॥
देवा गंधर्वनगरीची वस्ती, सोडूनि निघालों लक्ष्मीपती,
होतों उदकाचिया आर्ती, रोहिणी पीत ॥ ५३ ॥
जी किरडूं तरी कापडाचें, परी लहरी येत होतिया साचें,
ऐसें वायां मरतया जीवाचें, श्रेय तुवां घेतलें ॥ ५४ ॥
आपुलें प्रतिबिंब नेणता, सिंह कुहां घालील देखोनि आतां,
ऐसा धरिजे तेवीं अनंता, राखिलें मातें ॥ ५५ ॥
एऱ्हवीं माझा तरी येतुलेवरी, एथ निश्चय होता अवधारीं,
जें आतांचि सातांही सागरीं, एकत्र मिळिजे ॥ ५६ ॥
हें जगचि आघवें बुडावें, वरी आकाशहि तुटोनि पडावें,
परी झुंजणें न घडावें, गोत्रजेशीं मज ॥ ५७ ॥
ऐसिया अहंकाराचिये वाढी, मियां आग्रहजळीं दिधली होती बुडी,
चांगचि तूं जवळां एऱ्हवीं काढी, कवणु मातें ॥ ५८ ॥
नाथिलें आपण पां एक मानिलें, आणि नव्हतया नाम गोत्र ठेविलें,
थोर पिसें होतें लागलें, परि राखिलें तुम्ही ॥ ५९ ॥
मागां जळत काढिलें जोहरीं, तैं तें देहासीच भय अवधारीं,
आतां हे जोहरवाहर दुसरी, चैतन्यासकट ॥ ६० ॥
दुराग्रह हिरण्याक्षें, माझी बुद्धि वसुंधरा सूदली काखे,
मग माहार्णव गवाक्षें, रिघोनि ठेला ॥ ६१ ॥
तेथ तुझेनि गोसावीपणें, एकवेळ बुद्धीचिया ठाया येणें,
हें दुसरें वराह होणें, पडिलें तुज ॥ ६२ ॥
ऐसें अपार तुझें केलें, एकी वाचा काय मी बोलें,
परी पांचही पालव मोकलिले, मजप्रती ॥ ६३ ॥
तें कांहीं न वचेचि वायां, भलें यश फावलें देवराया,
जे साद्यंत माया, निरसिली माझी ॥ ६४ ॥
आजीं आनंदसरोवरींचीं कमळें, तैसे हे तुझे डोळे,
आपुलिया प्रसादाचीं राउळें, जयालागीं करिती ॥ ६५ ॥
हां हो तयाही आणि मोहाची भेटी, हे कायसी पाबळी गोठी ?,
केउती मृगजळाची वृष्टी, वडवानळेंसीं ? ॥ ६६ ॥
आणि मी तंव दातारा, ये कृपेचिये रिघोनि गाभारां,
घेत आहें चारा, ब्रह्मरसाचा ॥ ६७ ॥
तेणें माझा जी मोह जाये, एथ विस्मो कांहीं आहे ?,
तरी उद्धरलों कीं तुझे पाये, शिवतले आहाती ॥ ६८ ॥
भवाप्ययौ हि भूतानां श्रुतौ विस्तरशो मया।
त्वत्तः कमलपत्राक्ष माहात्म्यमपि चाव्ययम् ॥ २॥
पैं कमलायतडोळसा, सूर्यकोटितेजसा,
मियां तुजपासोनि महेशा, परिसिलें आजीं ॥ ६९ ॥
इयें भूतें जयापरी होती, अथवा लया हन जैसेनि जाती,
ते मजपुढां प्रकृती, विवंचिली देवें ॥ ७० ॥
आणि प्रकृती कीर उगाणा दिधला, वरि पुरुषाचाही ठावो दाविला,
जयाचा महिमा पांघरोनि जाहला, धडौता वेदु ॥ ७१ ॥
जी शब्दराशी वाढे जिये, कां धर्मा{ऐ}शिया रत्नांतें विये,
ते एथिंचे प्रभेचे पाये, वोळगे म्हणौनि ॥ ७२ ॥
ऐसें अगाध माहात्म्य, जें सकळमार्गैकगम्य,
जें स्वात्मानुभवरम्य, तें इयापरी दाविलें ॥ ७३ ॥
जैसा केरु फिटलिया आभाळीं, दिठी रिगे सूर्यमंडळीं,
कां हातें सारूनि बाबुळीं, जळ देखिजे ॥ ७४ ॥
नातरी उकलतया सापाचे वेढे, जैसें चंदना खेंव देणें घडे,
अथवा विवसी पळे मग चढे, निधान हातां ॥ ७५ ॥
तैसी प्रकृती हे आड होती, ते देवेंचि सारोनि परौती,
मग परतत्त्व माझिये मती, शेजार केलें ॥ ७६ ॥
म्हणौनि इयेविषयींचा मज देवा, भरंवसा कीर जाहला जीवा,
परी आणीक एक हेवा, उपनला असे ॥ ७७ ॥
तो भिडां जरी म्हणों राहों, तरी आना कवणा पुसों जावों,
काय तुजवांचोनि ठावो, जाणत आहों आम्ही ? ॥ ७८ ॥
जळचरु जळाचा आभारु धरी, बाळक स्तनपानीं उपरोधु करी,
तरी तया जिणया श्रीहरी, आन उपायो असे ? ॥ ७९ ॥
म्हणौनि भीड सांकडी न धरवे, जीवा आवडे तेंही तुजपुढां बोलावें,
तंव राहें म्हणितलें देवें, चाड सांगैं ॥ ८० ॥
एवमेतद्यथाऽऽत्थ त्वमात्मानं परमेश्वर।
द्रष्टुमिच्छामि ते रूपमैश्वरं पुरुषोत्तम ॥ ३॥
मग बोलिला तो किरीटी, म्हणे तुम्हीं केली जे गोठी,
तिया प्रतीतीची दिठी, निवाली माझी ॥ ८१ ॥
आतां जयाचेनि संकल्पें, हे लोकपरंपरा होय हारपे,
जया ठायातें आपणपें, मी ऐसें म्हणसी ॥ ८२ ॥
तें मुद्दल रूप तुझें, जेथूनि इयें द्विभुजें हन चतुर्भुजें,
सुरकार्याचेनि व्याजें, घेवों घेवों येसी ॥ ८३ ॥
पैं जळशयनाचिया अवगणिया, कां मत्स्य कूर्म इया मिरवणिया,
खेळु सरलिया तूं गुणिया, सांठविसी जेथ ॥ ८४ ॥
उपनिषदें जें गाती, योगिये हृदयीं रिगोनि पाहाती,
जयातें सनकादिक आहाती, पोटाळुनियां ॥ ८५ ॥
ऐसें अगाध जें तुझें, विश्वरूप कानीं ऐकिजे,
तें देखावया चित्त माझें, उतावीळ देवा ॥ ८६ ॥
देवें फेडूनियां सांकड, लोभें पुसिली जरी चाड,
तरी हेंचि एकीं वाड, आर्तीं जी मज ॥ ८७ ॥
तुझें विश्वरूपपण आघवें, माझिये दिठीसि गोचर होआवें,
ऐसी थोर आस जीवें, बांधोनि आहें ॥ ८८ ॥
मन्यसे यदि तच्छक्यं मया द्रष्टुमिति प्रभो।
योगेश्वर ततो मे त्वं दर्शयाऽत्मानमव्ययम् ॥ ४॥
परी आणीक एक एथ शारङ्गी, तुज विश्वरूपातें देखावयालागीं,
पैं योग्यता माझिया आंगीं, असे कीं नाहीं ॥ ८९ ॥
हें आपलें आपण मी नेणें, तें कां नेणसी जरी देव म्हणे,
तरी सरोगु काय जाणे, निदान रोगाचें ? ॥ ९० ॥
आणि जी आर्तीचेनि पडिभरें, आर्तु आपुली ठाकी पैं विसरे,
जैसा तान्हेला म्हणे न पुरे, समुद्र मज ॥ ९१ ॥
ऐशा सचाडपणाचिये भुली, न सांभाळवे समस्या आपुली,
यालागीं योग्यता जेवीं माउली, बालकाची जाणे ॥ ९२ ॥
तयापरी श्रीजनार्दना, विचारिजो माझी संभावना,
मग विश्वरूपदर्शना, उपक्रम कीजे ॥ ९३ ॥
तरी ऐसी ते कृपा करा, एऱ्हवीं नव्हे हें म्हणा अवधारा,
वायां पंचमालापें बधिरा, सुख केउतें देणें ? ॥ ९४ ॥
एऱ्हवीं येकले बापियाचे तृषे, मेघ जगापुरतें काय न वर्षे ?,
परी जहालीही वृष्टि उपखे, जऱ्ही खडकीं होय ॥ ९५ ॥
चकोरा चंद्रामृत फावलें, येरा आण वाहूनि काय वारिलें ?,
परी डोळ्यांवीण पाहलें, वायां जाय ॥ ९६ ॥
म्हणौनि विश्वरूप तूं सहसा, दाविसी कीर हा भरवंसा,
कां जे कडाडां आणि गहिंसा-, माजी नीत्य नवा तूं कीं ॥ ९७ ॥
तुझें औदार्य जाणों स्वतंत्र, देतां न म्हणसी पात्रापात्र,
पैं कैवल्या ऐसें पवित्र, जें वैरियांही दिधलें ॥ ९८ ॥
मोक्षु दुराराध्यु कीर होय, परी तोही आराधी तुझे पाय,
म्हणौनि धाडिसी तेथ जाय, पाइकु जैसा ॥ ९९ ॥
तुवां सनकादिकांचेनि मानें, सायुज्यीं सौरसु दिधला पूतने,
जे विषाचेनि स्तनपानें, मारूं आली ॥ १०० ॥
हां गा राजसूय यागाचिया सभासदीं, देखतां त्रिभुवनाची मांदी,
कैसा शतधा दुर्वाक्य शब्दीं, निस्तेजिलासी ॥ १०१ ॥
ऐशिया अपराधिया शिशुपाळा, आपणपें ठावो दिधला गोपाळा,
आणि उत्तानचरणाचिया बाळा, काय ध्रुवपदीं चाड ? ॥ १०२ ॥
तो वना आला याचिलागीं, जे बैसावें पितयाचिया उत्संगीं,
कीं तो चंद्रसूर्यादिकांपरिस जगीं, श्लाघ्यु केला ॥ १०३ ॥
ऐसा वनवासिया सकळां, देतां एकचि तूं धसाळा,
पुत्रा आळवितां अजामिळा, आपणपें देसी ॥ १०४ ॥
जेणें उरीं हाणितलासि पांपरा, तयाचा चरणु वाहासी दातारा,
अझुनी वैरियांचिया कलेवरा, विसंबसीना ॥ १०५ ॥
ऐसा अपकारियां तुझा उपकारु, तूं अपात्रींही परी उदारु,
दान म्हणौनि दारवंठेकरु, जाहलासी बळीचा ॥ १०६ ॥
तूंतें आराधी ना आयकें, होती पुंसा बोलावित कौतुकें,
तिये वैकुंठीं तुवां गणिके, सुरवाडु केला ॥ १०७ ॥
ऐसीं पाहूनि वायाणीं मिषें, आपणपें देवों लागसी वानिवसें,
तो तूं कां अनारिसें, मजलागीं करिसी ॥ १०८ ॥
हां गा दुभतयाचेनि पवाडें, जे जगाचें फेडी सांकडें,
तिये कामधेनूचे पाडे, काय भुकेले ठाती ? ॥ १०९ ॥
म्हणौनि मियां जें विनविलें कांहीं, तें देव न दाखविती हें कीर नाहीं,
परी देखावयालागीं देईं, पात्रता मज ॥ ११० ॥
तुझें विश्वरूप आकळे, ऐसे जरी जाणसी माझे डोळे,
तरी आर्तीचे डोहळे, पुरवीं देवा ॥ १११ ॥
ऐसी ठायेंठावो विनंती, जंव करूं सरला सुभद्रापती,
तंव तया षड्गुणचक्रवर्ती, साहवेचिना ॥ ११२ ॥
तो कृपापीयूषसजळु, आणि येरु जवळां आला वर्षाकाळु,
नाना कृष्ण कोकिळु, अर्जुन वसंतु ॥ ११३ ॥
नातरी चंद्रबिंब वाटोळें, देखोनि क्षीरसागर उचंबळे,
तैसा दुणेंही वरी प्रेमबळें, उल्लसितु जाहला ॥ ११४ ॥
मग तिये प्रसन्नतेचेनि आटोपें, गाजोनि म्हणितलें सकृपें,
पार्था देख देख अमुपें, स्वरूपें माझीं ॥ ११५ ॥
एक विश्वरूप देखावें, ऐसा मनोरथु केला पांडवें,
कीं विश्वरूपमय आघवें, करूनि घातलें ॥ ११६ ॥
बाप उदार देवो अपरिमितु, याचक स्वेच्छा सदोदितु,
असे सहस्रवरी देतु, सर्वस्व आपुलें ॥ ११७ ॥
अहो शेषाचेहि डोळे चोरिले, वेद जयालागीं झकविले,
लक्ष्मीयेही राहविलें, जिव्हार जें ॥ ११८ ॥
तें आतां प्रकटुनी अनेकधा, करीत विश्वरूपदर्शनाचा धांदा,
बाप भाग्या अगाधा, पार्थाचिया ॥ ११९ ॥
जो जागता स्वप्नावस्थे जाये, तो जेवीं स्वप्नींचें आघवें होये,
तेवीं अनंत ब्रह्मकटाह आहे, आपणचि जाहला ॥ १२० ॥
ते सहसा मुद्रा सोडिली, आणि स्थूळदृष्टीची जवनिका फेडिली,
किंबहुना उघडिली, योगऋद्धी ॥ १२१ ॥
परी हा हें देखेल कीं नाहीं, ऐसी सेचि न करी कांहीं,
एकसरां म्हणतसे पाहीं, स्नेहातुर ॥ १२२ ॥
पश्य मे पार्थ रूपाणि शतशोऽथ सहस्रशः।
नानाविधानि दिव्यानि नानावर्णाकृतीनि च ॥ ५॥
अर्जुना तुवां एक दावा म्हणितलें, आणि तेंचि दावूं तरी काय दाविलें,
आतां देखें आघवें भरिलें, माझ्याचि रूपीं ॥ १२३ ॥
एकें कृशें एकें स्थूळें, एकें ऱ्हस्वें एकें विशाळें,
पृथुतरें सरळें, अप्रांतें एकें ॥ १२४ ॥
एकें अनावरें प्रांजळें, सव्यापारें एकें निश्चळें,
उदासीनें स्नेहाळें, तीव्रें एकें ॥ १२५ ॥
एके घूर्णितें सावधें, असलगें एकें अगाधें,
एकें उदारें अतिबद्धें, क्रुद्धें एकें ॥ १२६ ॥
एकें शांतें सन्मदें, स्तब्धें एकें सानंदें,
गर्जितें निःशब्दें, सौम्यें एकें ॥ १२७ ॥
एकें साभिलाषें विरक्तें, उन्निद्रितें एकें निद्रितें,
परितुष्टें एकें आर्तें, प्रसन्नें एकें ॥ १२८ ॥
एकें अशस्त्रें सशस्त्रें, एकें रौद्रें अतिमित्रें,
भयानकें एकें पवित्रें, लयस्थें एकें ॥ १२९ ॥
एकें जनलीलाविलासें, एकें पालनशीलें लालसें,
एकें संहारकें सावेशें, साक्षिभूतें एकें ॥ १३० ॥
एवं नानाविधें परी बहुवसें, आणि दिव्यतेजप्रकाशें,
तेवींचि एक{ए}का ऐसें, वर्णेंही नव्हे ॥ १३१ ॥
एकें तातलें साडेपंधरें, तैसीं कपिलवर्णें अपारें,
एकें सर्वांगीं जैसें सेंदुरें, डवरलें नभ ॥ १३२ ॥
एकें सावियाचि चुळुकीं, जैसें ब्रह्मकटाह खचिलें माणिकीं,
एकें अरुणोदयासारिखीं, कुंकुमवर्णें ॥ १३३ ॥
एकें शुद्धस्फटिकसोज्वळें, एकें इंद्रनीळसुनीळें,
एकें अंजनवर्णें सकाळें, रक्तवर्णें एकें ॥ १३४ ॥
एकें लसत्कांचनसम पिंवळीं, एकें नवजलदश्यामळीं,
एकें चांपेगौरीं केवळीं, हरितें एकें ॥ १३५ ॥
एकें तप्तताम्रतांबडीं, एकें श्वेतचंद्र चोखडीं,
ऐसीं नानावर्णें रूपडीं, देखें माझीं ॥ १३६ ॥
हे जैसे कां आनान वर्ण, तैसें आकृतींही अनारिसेपण,
लाजा कंदर्प रिघाला शरण, तैसीं सुंदरें एकें ॥ १३७ ॥
एकें अतिलावण्यसाकारें, एकें स्निग्धवपु मनोहरें,
शृंगारश्रियेचीं भांडारें, उघडिली जैसीं ॥ १३८ ॥
एकें पीनावयवमांसाळें, एकें शुष्कें अति विक्राळें,
एकें दीर्घकंठें विताळें, विकटें एकें ॥ १३९ ॥
एवं नानाविधाकृती, इयां पाहतां पारु नाहीं सुभद्रापती,
ययांच्या एकेकीं अंगप्रांतीं, देख पां जग ॥ १४० ॥
पश्यादित्यान्वसून्रुद्रान् अश्विनौ मरुतस्तथा।
बहून्यदृष्टपूर्वाणि पश्याश्चर्याणि भारत ॥ ६॥
जेथ उन्मीलन होत आहे दिठी, तेथ पसरती आदित्यांचिया सृष्टी,
पुढती निमीलनीं मिठीं, देत आहाती ॥ १४१ ॥
वदनींचिया वाफेसवें, होत ज्वाळामय आघवें,
जेथ पावकादिक पावे, समूह वसूंचा ॥ १४२ ॥
आणि भ्रूलतांचे शेवट, कोपें मिळों पाहतीं एकवट,
तेथ रुद्रगणांचे संघाट, अवतरत देखें ॥ १४३ ॥
पैं सौम्यतेचा बोलावा, मिती नेणिजे अश्विनौदेवां,
श्रोत्रीं होती पांडवा, अनेक वायु ॥ १४४ ॥
यापरी एकेकाचिये लीळे, जन्मती सुरसिद्धांचीं कुळें,
ऐसीं अपारें आणि विशाळें, रूपें इयें पाहीं ॥ १४५ ॥
जयांतें सांगावया वेद बोबडे, पहावया काळाचेंही आयुष्य थोकडें,
धातयाही परी न सांपडे, ठाव जयांचा ॥ १४६ ॥
जयांतें देवत्रयी कधीं नायके, तियें इयें प्रत्यक्ष देख अनेकें,
भोगीं आश्चर्याची कवतिकें, महासिद्धी ॥ १४७ ॥
इहैकस्थं जगत्कृत्स्नं पश्याद्य सचराचरम्।
मम देहे गुडाकेश यच्चान्यद्दृष्टुमिच्छसि ॥ ७॥
इया मूर्तीचिया किरीटी, रोममूळीं देखें पां सृष्टी,
सुरतरुतळवटीं, तृणांकुर जैसे ॥ १४८ ॥
चंडवाताचेनि प्रकाशें, उडत परमाणु दिसती जैसे,
भ्रमत ब्रह्मकटाह तैसें, अवयवसंधीं ॥ १४९ ॥
एथ एकैकाचिया प्रदेशीं, विश्व देख विस्तारेंशी,
आणि विश्वाही परौतें मानसीं, जरी देखावें वर्ते ॥ १५० ॥
तरी इयेही विषयींचें कांहीं, एथ सर्वथा सांकडें नाहीं,
सुखें आवडे तें माझिया देहीं, देखसी तूं ॥ १५१ ॥
ऐसें विश्वमूर्ती तेणें, बोलिलें कारुण्यपूर्णें,
तंव देखत आहे कीं नाहीं न म्हणे, निवांतुचि येरु ॥ १५२ ॥
एथ कां पां हा उगला ?, म्हणौनि श्रीकृष्णें जंव पाहिला,
तंव आर्तीचें लेणें लेइला, तैसाचि आहे ॥ १५३ ॥
न तु मां शक्यसे द्रष्टुमनेनैव स्वचक्षुषा।
दिव्यं ददामि ते चक्षुः पश्य मे योगमैश्वरम् ॥ ८॥
मग म्हणें उत्कंठे वोहट न पडे, अझुनी सुखाची सोय न सांपडे,
परी दाविलें तें फुडें, नाकळेचि यया ॥ १५४ ॥
हे बोलोनि देवो हांसिले, हांसोनि देखणियातें म्हणितलें,
आम्हीं विश्वरूप तरी दाविलें, परी न देखसीच तूं ॥ १५५ ॥
यया बोला येरें विचक्षणें, म्हणितलें हां जी कवणासी तें उणें ?,
तुम्ही बकाकरवीं चांदिणें, चरऊं पहा मा ॥ १५६ ॥
हां हो उटोनियां आरिसा, आंधळिया दाऊं बैसा,
बहिरियापुढें हृषीकेशा, गाणीव करा ॥ १५७ ॥
मकरंदकणाचा चारा, जाणतां घालूनि दर्दुरा,
वायां धाडा शारङ्गधरा, कोपा कवणा ॥ १५८ ॥
जें अतींद्रिय म्हणौनि व्यवस्थिलें, केवळ ज्ञानदृष्टीचिया भागा फिटलें,
तें तुम्हीं चर्मचक्षूंपुढें सूदलें, मी कैसेनि देखें ॥ १५९ ॥
परी हें तुमचें उणें न बोलावें, मीचि साहें तेंचि बरवें,
एथ आथि म्हणितलें देवें, मानूं बापा ॥ १६० ॥
साच विश्वरूप जरी आम्ही दावावें, तरी आधीं देखावया सामर्थ्य कीं द्यावें,
परी बोलत बोलत प्रेमभावें, धसाळ गेलों ॥ १६१ ॥
काय जाहलें न वाहतां भुई पेरिजे, तरी तो वेलु विलया जाइजे,
तरी आतां माझें निजरूप देखिजे, तें दृष्टी देवों तुज ॥ १६२ ॥
मग तिया दृष्टी पांडवा, आमुचा ऐश्वर्ययोगु आघवा,
देखोनियां अनुभवा, माजिवडा करीं ॥ १६३ ॥
ऐसें तेणें वेदांतवेद्यें, सकळ लोक आद्यें,
बोलिलें आराध्यें, जगाचेनि ॥ १६४ ॥
एवमुक्त्वा ततो राजन् महायोगेश्वरो हरिः।
दर्शयामास पार्थाय परमं रूपमैश्वरम् ॥ ९॥
पैं कौरवकुलचक्रवर्ती, मज हाचि विस्मयो पुढतपुढती,
जे श्रियेहूनि त्रिजगतीं, सदैव असे कवणी ? ॥ १६५ ॥
ना तरी खुणेचें वानावयालागीं, श्रुतीवांचूनि दावा पां जगीं,
ना सेवकपण तरी आंगीं, शेषाच्याचि आथी ॥ १६६ ॥
हां हो जयाचेनि सोसें, शिणत आठही पहार योगी जैसे,
अनुसरलें गरुडा{ऐ}सें, कवण आहे ? ॥ १६७ ॥
परी तें आघवेंचि एकीकडे ठेलें, सापें कृष्णसुख एकंदरें जाहलें,
जिये दिवूनि जन्मले, पांडव हे ॥ १६८ ॥
परी पांचांही आंतु अर्जुना, श्रीकृष्ण सावियाचि जाहला अधीना,
कामुक कां जैसा अंगना, आपैता कीजे ॥ १६९ ॥
पढविलें पाखरूं ऐसें न बोले, यापरी क्रीडामृगही तैसा न चले,
कैसें दैव एथें सुरवाडलें, तें जाणों न ये ॥ १७० ॥
आजि हें परब्रह्म सगळें, भोगावया सदैव याचेचि डोळे,
कैसे वाचेनि हन लळे, पाळीत असे ॥ १७१ ॥
हा कोपे कीं निवांतु साहे, हा रुसे तरी बुझावीत जाये,
नवल पिसें लागलें आहे, पार्थाचें देवा ॥ १७२ ॥
एऱ्हवीं विषय जिणोनि जन्मले, जे शुकादिक दादुले,
ते विषयोचि वानितां जाहले, भाट ययाचें ॥ १७३ ॥
हा योगियांचें समाधिधन, कीं होऊनि ठेले पार्थाआधीन,
यालागीं विस्मयो माझें मन, करीतसे राया ॥ १७४ ॥
तेवींचि संजय म्हणे कायसा, विस्मयो एथें कौरवेशा,
श्रीकृष्णें स्वीकारिजे तया ऐसा, भाग्योदय होय ॥ १७५ ॥
म्हणौनि तो देवांचा रावो, म्हणे पार्थाते तुज दृष्टि देवों,
जया विश्वरूपाचा ठावो, देखसी तूं ॥ १७६ ॥
ऐसी श्रीमुखौनि अक्षरें, निघती ना जंव एकसरें,
तंव अविद्येचे आंधारें, जावोंचि लागे ॥ १७७ ॥
तीं अक्षरें नव्हती देखा, ब्रह्मसाम्राज्यदीपिका,
अर्जुनालागीं चित्कळिका, उजळलिया श्रीकृष्णें ॥ १७८ ॥
मग दिव्यचक्षुप्रकाशु प्रगटला, तया ज्ञानदृष्टी फांटा फुटला,
ययापरी दाविता जाहला, ऐश्वर्य आपुलें ॥ १७९ ॥
हे अवतार जे सकळ, ते जिये समुद्रींचे कां कल्लोळ,
विश्व हें मृगजळ, जया रश्मीस्तव दिसे ॥ १८० ॥
जिये अनादिभूमिके निटे, चराचर हें चित्र उमटे,
आपणपें श्रीवैकुंठें, दाविलें तया ॥ १८१ ॥
मागां बाळपणीं येणें श्रीपती, जैं एक वेळ खादली होती माती,
तैं कोपोनियां हातीं, यशोदां धरिला ॥ १८२ ॥
मग भेणें भेणें जैसें, मुखीं झाडा द्यावयाचेनि मिसें,
चवदाही भुवनें सावकाशें, दाविलीं तिये ॥ १८३ ॥
ना तरी मधुवनीं ध्रुवासि केलें, जैसें कपोल शंखें शिवतलें,
आणि वेदांचियेही मतीं ठेलें, तें लागला बोलों ॥ १८४ ॥
तैसा अनुग्रहो पैं राया, श्रीहरी केला धनंजया,
आतां कवणेकडेही माया, ऐसी भाष नेणेंचि तो ॥ १८५ ॥
एकसरें ऐश्वर्यतेजें पाहलें, तया चमत्काराचें एकार्णव जाहलें,
चित्त समाजीं बुडोनि ठेलें, विस्मयाचिया ॥ १८६ ॥
जैसा आब्रह्म पूर्णोदकीं, पव्हे मार्कंडेय एकाकीं,
तैसा विश्वरूप कौतुकीं, पार्थु लोळे ॥ १८७ ॥
म्हणे केवढें गगन एथ होतें, तें कवणें नेलें पां केउतें,
तीं चराचर महाभूतें, काय जाहलीं ? ॥ १८८ ॥
दिशांचे ठावही हारपले, आधोर्ध्व काय नेणों जाहले,
चेइलिया स्वप्न तैसे गेले, लोकाकार ॥ १८९ ॥
नाना सूर्यतेजप्रतापें, सचंद्र तारांगण जैसें लोपे,
तैसीं गिळिलीं विश्वरूपें, प्रपंचरचना ॥ १९० ॥
तेव्हां मनासी मनपण न स्फुरे, बुद्धि आपणपें न सांवरें,
इंद्रियांचे रश्मी माघारे, हृदयवरी भरले ॥ १९१ ॥
तेथ ताटस्थ्या ताटस्थ्य पडिलें, टकासी टक लागले,
जैसें मोहनास्त्र घातलें, विचारजातां ॥ १९२ ॥
तैसा विस्मितु पाहे कोडें, तंव पुढां होतें चतुर्भुज रूपडें,
तेंचि नानारूप चहूंकडे, मांडोनि ठेलें ॥ १९३ ॥
जैसें वर्षाकाळींचे मेघौडे, कां महाप्रळयींचें तेज वाढे,
तैसें आपणावीण कवणीकडे, नेदीचि उरों ॥ १९४ ॥
प्रथम स्वरूपसमाधान, पावोनि ठेला अर्जुन,
सवेचि उघडी लोचन, तंव विश्वरूप देखें ॥ १९५ ॥
इहींचि दोहीं डोळां, पाहावें विश्वरूपा सकळा,
तो श्रीकृष्णें सोहळा, पुरविला ऐसा ॥ १९६ ॥
अनेकवक्त्रनयनमनेकाद्भुतदर्शनम्।
अनेकदिव्याभरणं दिव्यानेकोद्यतायुधम् ॥ १०॥
मग तेथ सैंघ देखे वदनें, जैसी रमानायकाचीं राजभुवनें,
नाना प्रगटलीं निधानें, लावण्यश्रियेचीं ॥ १९७ ॥
कीं आनंदाची वनें सासिन्नलीं, जैसी सौंदर्या राणीव जोडली,
तैसीं मनोहरें देखिलीं, हरीचीं वक्त्रें ॥ १९८ ॥
तयांही माजीं एकैकें, सावियाचि भयानकें,
काळरात्रीचीं कटकें, उठवलीं जैसीं ॥ १९९ ॥
कीं मृत्यूसीचि मुखें जाहलीं, हो कां जें भयाचीं दुर्गें पन्नासिलीं,
कीं महाकुंडें उघडलीं, प्रळयानळाचीं ॥ २०० ॥
तैसीं अद्भुतें भयासुरें, तेथ वदनें देखिलीं वीरें,
आणिकें असाधारणें साळंकारें, सौम्यें बहुतें ॥ २०१ ॥
पैं ज्ञानदृष्टीचेनि अवलोकें, परी वदनांचा शेवटु न टके,
मग लोचन तें कवतिकें, लागला पाहों ॥ २०२ ॥
तंव नानावर्णें कमळवनें, विकासिलीं तैसे अर्जुनें,
डोळे देखिले पालिंगनें, आदित्यांचीं ॥ २०३ ॥
तेथेंचि कृष्णमेघांचिया दाटी-, माजीं कल्पांत विजूंचिया स्फुटी,
तैसिया वन्हि पिंगळा दिठी, भ्रूभंगातळीं ॥ २०४ ॥
हें एकैक आश्चर्य पाहतां, तिये एकेचि रूपीं पंडुसुता,
दर्शनाची अनेकता, प्रतिफळली ॥ २०५ ॥
मग म्हणे चरण ते कवणेकडे, केउते मुकुट कें दोर्दंडें,
ऐसी वाढविताहे कोडें, चाड देखावयाची ॥ २०६ ॥
तेथ भाग्यनिधि पार्था, कां विफलत्व होईल मनोरथा,
काय पिनाकपाणीचिया भातां, वायकांडीं आहाती ? ॥ २०७ ॥
ना तरी चतुराननाचिये वाचे, काय आहाती लटिकिया अक्षरांचे साचे ?,
म्हणौनि साद्यंतपण अपारांचे, देखिलें तेणें ॥ २०८ ॥
जयाची सोय वेदां नाकळे, तयाचे सकळावयव एकेचि वेळे,
अर्जुनाचे दोन्ही डोळे, भोगिते जाहले ॥ २०९ ॥
चरणौनि मुकुटवरी, देखत विश्वरूपाची थोरी,
जे नाना रत्न अळंकारीं, मिरवत असे ॥ २१० ॥
परब्रह्म आपुलेनि आंगें, ल्यावया आपणचि जाहला अनेगें,
तियें लेणीं मी सांगें, काइसयासारिखीं ॥ २११ ॥
जिये प्रभेचिये झळाळा, उजाळु चंद्रादित्यमंडळा,
जे महातेजाचा जिव्हाळा, जेणें विश्व प्रगटे ॥ २१२ ॥
तो दिव्यतेज शृंगारु, कोणाचिये मतीसी होय गोचरु,
देव आपणपेंचि लेइले ऐसें वीरु, देखत असे ॥ २१३ ॥
मग तेथेंचि ज्ञानाचिया डोळां, पहात करपल्लवां जंव सरळा,
तंव तोडित कल्पांतींचिया ज्वाळा, तैसीं शस्त्रें झळकत देखे ॥ २१४ ॥
आपण आंग आपण अलंकार, आपण हात आपण हतियार,
आपण जीव आपण शरीर, देखें चराचर कोंदलें देवें ॥ २१५ ॥
जयाचिया किरणांचे निखरपणें, नक्षत्रांचे होत फुटाणे,
तेजें खिरडला वन्हि म्हणे, समुद्रीं रिघों ॥ २१६ ॥
मग कालकूटकल्लोळीं कवळिलें, नाना महाविजूंचें दांग उमटलें,
तैसे अपार कर देखिले, उदितायुधीं ॥ २१७ ॥
दिव्यमाल्याम्बरधरं दिव्यगन्धानुलेपनम्।
सर्वाश्चर्यमयं देवमनन्तं विश्वतोमुखम् ॥ ११॥
कीं भेणें तेथूनि काढिली दिठी, मग कंठमुगुट पहातसे किरीटी,
तंव सुरतरूची सृष्टी, जयांपासोनि कां जाहली ॥ २१८ ॥
जिये महासिद्धींचीं मूळपीठें, शिणली कमळा जेथ वावटे,
तैसीं कुसुमें अति चोखटें, तुरंबिलीं देखिलीं ॥ २१९ ॥
मुगुटावरी स्तबक, ठायीं ठायीं पूजाबंध अनेक,
कंठीं रुळताति अलौकिक, माळादंड ॥ २२० ॥
स्वर्गें सूर्यतेज वेढिलें, जैसें पंधरेनें मेरूतें मढिलें,
तैसें नितंबावरी गाढिलें, पीतांबरु झळके ॥ २२१ ॥
श्रीमहादेवो कापुरें उटिला, कां कैलासु पारजें डवरिला,
नाना क्षीरोदकें पांघरविला, क्षीरार्णवो जैसा ॥ २२२ ॥
जैसी चंद्रमयाची घडी उपलविली, मग गगनाकरवीं बुंथी घेवविली,
तैसीं चंदनपिंजरी देखिली, सर्वांगीं तेणें ॥ २२३ ॥
जेणें स्वप्रकाशा कांतीं चढे, ब्रह्मानंदाचा निदाघु मोडे,
जयाचेनि सौरभ्यें जीवित जोडे, वेदवतीये ॥ २२४ ॥
जयाचे निर्लेप अनुलेपु करी, जे अनंगुही सर्वांगीं धरी,
तया सुगंधाची थोरी, कवण वानी ? ॥ २२५ ॥
ऐसी एकैक शृंगारशोभा, पाहतां अर्जुन जातसें क्षोभा,
तेवींचि देवो बैसला कीं उभा, का शयालु हें नेणवें ॥ २२६ ॥
बाहेर दिठी उघडोनि पाहे, तंव आघवें मूर्तिमय देखत आहे,
मग आतां न पाहें म्हणौनि उगा राहे, तरी आंतुही तैसेंचि ॥ २२७ ॥
अनावरें मुखें समोर देखे, तयाभेणें पाठीमोरा जंव ठाके,
तंव तयाहीकडे श्रीमुखें, करचरण तैसेचि ॥ २२८ ॥
अहो पाहतां कीर प्रतिभासे, एथ नवलावो काय असे ?,
परि न पाहतांही दिसे, चोज आइका ॥ २२९ ॥
कैसें अनुग्रहाचें करणें, पार्थाचें पाहणें आणि न पाहणें,
तयाही सकट नारायणें, व्यापूनि घेतलें ॥ २३० ॥
म्हणौनि आश्चर्याच्या पुरीं एकीं, पडिला ठायेठाव थडीं ठाकी,
तंव चमत्काराचिया आणिकीं, महार्णवीं पडे ॥ २३१ ॥
तैसा अर्जुनु असाधारणें, आपुलिया दर्शनाचेनि विंदाणें,
कवळूनि घेतला तेणें, अनंतरूपें ॥ २३२ ॥
तो विश्वतोमुख स्वभावें, आणि तेचि दावावयालागीं पांडवें,
प्रार्थिला आतां आघवें, होऊनि ठेला ॥ २३३ ॥
आणि दीपें कां सूर्यें प्रगटे, अथवा निमुटलिया देखावेंचि खुंटे,
तैसी दिठी नव्हे जे वैकुंठें, दिधली आहे ॥ २३४ ॥
म्हणौनि किरीटीसि दोहीं परी, तें देखणें देखें अंधारी,
हें संजयो हस्तिनापुरीं, सांगतसे राया ॥ २३५ ॥
म्हणे किंबहुना अवधारिलें, पार्थें विश्वरूप देखिलें,
नाना आभरणीं भरलें, विश्वतोमुख ॥ २३६ ॥
दिवि सूर्य सहस्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता।
यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ॥ १२॥
तिये अंगप्रभेचा देवा, नवलावो काइसया ऐसा सांगावा,
कल्पांतीं एकुचि मेळावा, द्वादशादित्यांचा होय ॥ २३७ ॥
तैसे ते दिव्यसूर्य सहस्रवरी, जरी उदयजती कां एकेचि अवसरीं,
तऱ्ही तया तेजाची थोरी, उपमूं नये ॥ २३८ ॥
आघवयाचि विजूंचा मेळावा कीजे, आणि प्रळयाग्नीची सर्व सामग्री आणिजे,
तेवींचि दशकुही मेळविजे, महातेजांचा ॥ २३९ ॥
तऱ्ही तिये अंगप्रभेचेनि पाडें, हें तेज कांहीं कांहीं होईल थोडें,
आणि तया ऐसें कीर चोखडें, त्रिशुद्धी नोहे ॥ २४० ॥
ऐसें महात्म्य या श्रीहरीचें सहज, फांकतसे सर्वांगीचें तेज,
तें मुनिकृपा जी मज, दृष्ट जाहलें ॥ २४१ ॥
तें मुनिकृपा जी मज, दृष्ट जाहलें ॥ २४१ ॥
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नम् प्रविभक्तमनेकधा ॥
तत्रैकस्थं जगत्कृत्स्नम् प्रविभक्तमनेकधा ॥
अपश्यद्देवदेवस्य शरीरे पांडवस्तदा ॥ १३॥
आणि तिये विश्वरूपीं एकीकडे, जग आघवें आपुलेनि पवाडें,
जैसे महोदधीमाजीं बुडबुडे, सिनानें दिसती ॥ २४२ ॥
कां आकाशीं गंधर्वनगर, भूतळीं पिपीलिका बांधे घर,
नाना मेरुवरी सपूर, परमाणु बैसले ॥ २४३ ॥
विश्व आघवेंचि तयापरी, तया देवचक्रवर्तीचिया शरीरीं,
अर्जुन तिये अवसरीं, देखता जाहला ॥ २४४ ॥
ततः स विस्मयाविष्टो हृष्टरोमा धनंजयः।
प्रणम्य शिरसा देवं कृताझ्जलिरभाषत ॥ १४॥
तेथ एक विश्व एक आपण, ऐसें अळुमाळ होतें जें दुजेपण,
तेंही आटोनि गेलें अंतःकरण, विरालें सहसा ॥ २४५ ॥
आंतु आनंदा चेइरें जाहलें, बाहेरि गात्रांचें बळ हारपोनि गेलें,
आपाद पां गुंतलें, पुलकांचलें ॥ २४६ ॥
वार्षिये प्रथमदशे, वोहळलया शैलांचें सर्वांग जैसें,
विरूढे कोमलांकुरीं तैसे, रोमांच जाहले ॥ २४७ ॥