LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
शिवतला चंद्रकरीं, सोमकांतु द्रावो धरी,
तैसिया स्वेदकणिका शरीरीं, दाटलिया ॥ २४८ ॥
माजीं सापडलेनि अलिकुळें, जळावरी कमळकळिका जेवीं आंदोळे,
तेवीं आंतुलिया सुखोर्मीचेनि बळें, बाहेरि कांपे ॥ २४९ ॥
कर्पूरकर्दळीचीं गर्भपुटें, उकलतां कापुराचेनि कोंदाटें,
पुलिका गळती तेवीं थेंबुटें, नेत्रौनि पडती ॥ २५० ॥
उदयलेनि सुधाकरें, जैसा भरलाचि समुद्र भरे,
तैसा वेळोवेळां उर्मिभरें, उचंबळत असे ॥ २५१ ॥
ऐसा सात्त्विकांही आठां भावां, परस्परें वर्ततसे हेवा,
तेथ ब्रह्मानंदाची जीवा, राणीव फावली ॥ २५२ ॥
तैसाचि तया सुखानुभवापाठीं, केला द्वैताचा सांभाळु दिठी,
मग उसासौनि किरीटी, वास पाहिली ॥ २५३ ॥
तेथ बैसला होता जिया सवा, तियाचिया कडे मस्तक खालविला देवा,
जोडूनि करसंपुट बरवा, बोलतु असे ॥ २५४ ॥
अर्जुन उवाच।
पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसंघान् ॥
पश्यामि देवांस्तव देव देहे सर्वांस्तथा भूतविशेषसंघान् ॥
ब्रह्माणमीशं कमलासनस्थ मृषींश्चसर्वानुरगांश्च दिव्यान् ॥ १५॥
म्हणे जयजयाजी स्वामी, नवल कृपा केली तुम्हीं,
जें हें विश्वरूप कीं आम्हीं, प्राकृत देखों ॥ २५५ ॥
परि साचचि भलें केलें गोसाविया, मज परितोषु जाहला साविया,
जी देखलासि जो इया, सृष्टीसी तूं आश्रयो ॥ २५६ ॥
देवा मंदराचेनि अंगलगें, ठायीं ठायीं श्वापदांचीं दांगें,
तैसीं इयें तुझ्या देहीं अनेगें, देखतसें भुवनें ॥ २५७ ॥
अहो आकाशचिये खोळे, दिसती ग्रहगणांचीं कुळें,
कां महावृक्षीं अविसाळें, पक्षिजातीचीं ॥ २५८ ॥
तयापरी श्रीहरी, तुझिया विश्वात्मकीं इये शरीरीं,
स्वर्गु देखतसें अवधारीं, सुरगणेंसीं ॥ २५९ ॥
प्रभु महाभूतांचें पंचक, येथ देखत आहे अनेक,
आणि भूतग्राम एकेक, भूतसृष्टीचें ॥ २६० ॥
जी सत्यलोकु तुजमाजीं आहे, देखिला चतुराननु हा नोहे ?,
आणि येरीकडे जंव पाहें, तंव कैलासुही दिसे ॥ २६१ ॥
श्रीमहादेव भवानियेशीं, तुझ्या दिसतसे एके अंशीं,
आणि तूंतेंही गा हृषीकेशी, तुजमाजीं देखे ॥ २६२ ॥
पैं कश्यपादि ऋषिकुळें, इयें तुझिया स्वरूपीं सकळें,
देखतसें पाताळें, पन्नगेंशीं ॥ २६३ ॥
किंबहुना त्रैलोक्यपती, तुझिया एकेकाचि अवयवाचिये भिंती,
इयें चतुर्दशभुवनें चित्राकृती, अंकुरलीं जाणों ॥ २६४ ॥
आणि तेथिंचे जे जे लोक, ते चित्ररचना जी अनेक,
ऐसें देखतसे अलोकिक, गांभीर्य तुझें ॥ २६५ ॥
अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रं पश्यामि त्वां सर्वतोऽनंतरूपम्।
नान्तं न मध्यं न पुनस्तवादिं पश्यामि विश्वेश्वर विश्वरूपम् ॥ १६॥
त्या दिव्यचक्षूंचेनि पैसें, चहुंकडे जंव पाहात असें,
तंव दोर्दंडीं कां जैसें, आकाश कोंभैलें ॥ २६६ ॥
तैसे एकचि निरंतर, देवा देखत असें तुझे कर,
करीत आघवेचि व्यापार, एकेचि काळीं ॥ २६७ ॥
मग महाशून्याचेनि पैसारें, उघडलीं ब्रह्मकटाहाचीं भांडारें,
तैसीं देखतसें अपारें, उदरें तुझीं ॥ २६८ ॥
जी सहस्रशीर्षयाचें देखिलें, कोडीवरी होताति एकीवेळें,
कीं परब्रह्मचि वदनफळें, मोडोनि आलें ॥ २६९ ॥
तैसीं वक्त्रें जी जेउतीं तेउतीं, तुझीं देखितसे विश्वमूर्ती,
आणि तयाचिपरी नेत्रपंक्ती, अनेका सैंघ ॥ २७० ॥
हें असो स्वर्ग पाताळ, कीं भूमी दिशा अंतराळ,
हे विवक्षा ठेली सकळ, मूर्तिमय देखतसें ॥ २७१ ॥
हें तुजवीण एकादियाकडे, परमाणूहि एतुला कोडें,
अवकाशु पाहतसें परि न सांपडे, ऐसें व्यापिलें तुवां ॥ २७२ ॥
इये नानापरी अपरिमितें, जेतुलीं साठविलीं होतीं महाभूतें,
तेतुलाहि पवाडु तुवां अनंतें, कोंदला देखतसें ॥ २७३ ॥
ऐसा कवणें ठायाहूनि तूं आलासी, एथ बैसलासि कीं उभा आहासि,
आणि कवणिये मायेचिये पोटीं होतासी, तुझें ठाण केवढें ॥ २७४ ॥
तुझें रूप वय कैसें, तुजपैलीकडे काय असे,
तूं काइसयावरी आहासि ऐसें, पाहिलें मियां ॥ २७५ ॥
तंव देखिलें जी आघवेंचि, तरि आतां तुज ठावो तूंचि,
तूं कवणाचा नव्हेसि ऐसाचि, अनादि आयता ॥ २७६ ॥
तूं उभा ना बैठा, दिघडु ना खुजटा,
तुज तळीं वरी वैकुंठा, तूंचि आहासी ॥ २७७ ॥
तूं रूपें आपणयांचि ऐसा, देवा तुझी तूंचि वयसा,
पाठीं पोट परेशा, तुझें तूं गा ॥ २७८ ॥
किंबहुना आतां, तुझें तूंचि आघवें अनंता,
हें पुढत पुढती पाहतां, देखिलें मियां ॥ २७९ ॥
परि या तुझिया रूपाआंतु, जी उणीव एक असे देखतु,
जे आदि मध्य अंतु, तिन्हीं नाहीं ॥ २८० ॥
एऱ्हवीं गिंवसिलें आघवां ठायीं, परि सोय न लाहेचि कहीं,
म्हणौनि त्रिशुद्धी हे नाहीं, तिन्ही एथ ॥ २८१ ॥
एवं आदिमध्यांतरहिता, तूं विश्वेश्वरा अपरिमिता,
देखिलासि जी तत्त्वतां, विश्वरूपा ॥ २८२ ॥
तुज महामूर्तीचिया आंगी, उमटलिया पृथक् मूर्ती अनेगी,
लेइलासी वानेपरींची आंगीं, ऐसा आवडतु आहासी ॥ २८३ ॥
नाना पृथक् मूर्ती तिया द्रुमवल्ली, तुझिया स्वरूपमहाचळीं,
दिव्यालंकार फुलीं फळीं, सासिन्नलिया ॥ २८४ ॥
हो कां जे महोदधीं तूं देवा, जाहलासि तरंगमूर्ती हेलावा,
कीं तूं एक वृक्षु बरवा, मूर्तिफळीं फळलासी ॥ २८५ ॥
जी भूतीं भूतळ मांडिलें, जैसें नक्षत्रीं गगन गुढलें,
तैसें मूर्तिमय भरलें, देखतसें तुझें रूप ॥ २८६ ॥
जी एकेकीच्या अंगप्रांतीं, होय जाय हें त्रिजगती,
एवढियाही तुझ्या आंगीं मूर्ती, कीं रोमा जालिया ॥ २८७ ॥
ऐसा पवाडु मांडूनि विश्वाचा, तूं कवण पां एथ कोणाचा,
हें पाहिलें तंव आमुचा, सारथी तोचि तूं ॥ २८८ ॥
तरी मज पाहतां मुकुंदा, तूं ऐसाचि व्यापकु सर्वदा,
मग भक्तानुग्रहें तया मुग्धा, रूपातें धरिसी ॥ २८९ ॥
कैसें चहूं भुजांचें सांवळें, पाहतां वोल्हावती मन डोळे,
खेंव देऊं जाइजे तरी आकळे, दोहींचि बाहीं ॥ २९० ॥
ऐसी मूर्ति कोडिसवाणी कृपा, करूनि होसी ना विश्वरूपा,
कीं अमुचियाचि दिठी सलेपा, जें सामान्यत्वें देखिती ॥ २९१ ॥
तरी आतां दिठीचा विटाळु गेला, तुवां सहजें दिव्यचक्षू केला,
म्हणौनि यथारूपें देखवला, महिमा तुझा ॥ २९२ ॥
परी मकरतुंडामागिलेकडे, तोचि होतासि तूं एवढें,
रूप जाहलासि हें फुडें, वोळखिलें मियां ॥ २९३ ॥
किरीटिनं गदिनं चक्रिणं च तेजोराशिं सर्वतो दीप्तिमन्तम्।
पश्यामि त्वां दुर्निरीक्ष्यं समन्ताद्दीप्तानलार्कद्युतिमप्रमेयम् ॥ १७॥
नोहे तोचि हा शिरीं ?, मुकुट लेइलासि श्रीहरी,
परी आतांचें तेज आणि थोरी, नवल कीं बहु हें ॥ २९४ ॥
तेंचि हें वरिलियेचि हातीं, चक्र परिजितया आयती,
सांवरितासि विश्वमूर्ती, ते न मोडे खूण ॥ २९५ ॥
येरीकडे तेचि हे नोहे गदा, आणि तळिलिया दोनी भुजा निरायुधा,
वागोरे सांवरावया गोविंदा, संसरिलिया ॥ २९६ ॥
आणि तेणेंचि वेगें सहसा, माझिया मनोरथासरिसा,
जाहलासि विश्वरूपा विश्वेशा, म्हणौनि जाणें ॥ २९७ ॥
परी कायसें बा हें चोज, विस्मयो करावयाहि पाडू नाहीं मज,
चित्त होऊनि जातसें निर्बुज, आश्चर्यें येणें ॥ २९८ ॥
हें एथ आथि कां येथ नाहीं, ऐसें श्वसोंही नये कांहीं,
नवल अंगप्रभेची नवाई, कैसी कोंदलीं सैंघ ॥ २९९ ॥
एथ अग्नीचीही दिठी करपत, सूर्य खद्योतु तैसा हारपत,
ऐसें तीव्रपण अद्भुत, तेजाचें यया ॥ ३०० ॥
हो कां महातेजाचिया महार्णवीं, बुडोनि गेली सृष्टी आघवी,
कीं युगांतविजूंच्या पालवीं, झांकलें गगन ॥ ३०१ ॥
नातरी संहारतेजाचिया ज्वाळा, तोडोनि माचू बांधला अंतराळां,
आतां दिव्य ज्ञानाचिया डोळां, पाहवेना ॥ ३०२ ॥
उजाळु अधिकाधिक बहुवसु, धडाडीत आहे अतिदाहसु,
पडत दिव्यचक्षुंसही त्रासु, न्याहाळितां ॥ ३०३ ॥
हो कां जे महाप्रळयींचा भडाडु, होता काळाग्निरुद्राचिया ठायीं गूढु,
तो तृतीयनयनाचा मढू, फुटला जैसा ॥ ३०४ ॥
तैसें पसरलेनि प्रकाशें, सैंघ पांचवनिया ज्वाळांचे वळसे,
पडतां ब्रह्मकटाह कोळिसे, होत आहाती ॥ ३०५ ॥
ऐसा अद्भुत तेजोराशी, जन्मा नवल म्यां देखिलासी,
नाहीं व्याप्ती आणि कांतीसी, पारु जी तुझिये ॥ ३०६ ॥
त्वमक्षरं परमं वेदितव्यं त्वमस्य विश्वस्य परं निधानम्।
त्वमव्ययः शाश्वतधर्मगोप्ता सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे ॥ १८॥
देवा तूं अक्षर, औटाविये मात्रेसि पर,
श्रुती जयाचें घर, गिंवसीत आहाती ॥ ३०७ ॥
जें आकाराचें आयतन, जें विश्वनिक्षेपैकनिधान,
तें अव्यय तूं गहन, अविनाश जी ॥ ३०८ ॥
तूं धर्माचा वोलावा, अनादिसिद्ध तूं नित्य नवा,
जाणें मी सदतिसावा, पुरुष विशेष तूं ॥ ३०९ ॥
अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं अनन्तबाहुं शशिसूर्यनेत्रम्।
पश्यामि त्वां दीप्तहुताशवक्त्रं स्वतेजसा विश्वमिदं तपन्तम् ॥ १९॥
तूं आदिमध्यांतरहितु, स्वसामर्थ्यें तूं अनंतु,
विश्वबाहु अपरिमितु, विश्वचरण तूं ॥ ३१० ॥
पैं चंद्र चंडांशु डोळां, दावितासि कोपप्रसाद लीळा,
एकां रुससी तमाचिया डोळां, एकां पाळितोसि कृपादृष्टी ॥ ३११ ॥
जी एवंविधा तूंतें, मी देखतसें हें निरुतें,
पेटलें प्रळयाग्नीचें उजितें, तैसें वक्त्र हें तुझें ॥ ३१२ ॥
वणिवेनि पेटले पर्वत, कवळूनि ज्वाळांचे उभड उठत,
तैसी चाटीत दाढा दांत, जीभ लोळे ॥ ३१३ ॥
इये वदनींचिया उबा, आणि जी सर्वांगकांतीचिया प्रभा,
विश्व तातलें अति क्षोभा, जात आहे ॥ ३१४ ॥
द्यावापृथिव्योरिदमन्तरं हि व्याप्तं त्वयैकेन दिशश्च सर्वाः।
दृष्ट्वाऽद्भुतं रूपमुग्रं तवेदं लोकत्रयं प्रव्यथितं महात्मन् ॥ २०॥
कां जे द्यौर्लोक आणि पाताळ, पृथिवी आणि अंतराळ,
अथवा दशदिशा समाकुळ, दिशाचक्र ॥ ३१५ ॥
हें आघवेंचि तुंवा एकें, भरलें देखत आहे कौतुकें,
परि गगनाहीसकट भयानकें, आप्लविजे जेवीं ॥ ३१६ ॥
नातरी अद्भुतरसाचिया कल्लोळीं, जाहली चवदाही भुवनांसि कडियाळीं,
तैसें आश्चर्यचि मग मी आकळीं, काय एक ? ॥ ३१७ ॥
नावरे व्याप्ती हे असाधारण, न साहवे रूपाचें उग्रपण,
सुख दूरी गेलें परि प्राण, विपायें धरीजे ॥ ३१८ ॥
देवा ऐसें देखोनि तूंतें, नेणों कैसें आलें भयाचें भरितें,
आतां दुःखकल्लोळीं झळंबतें, तिन्हीं भुवनें ॥ ३१९ ॥
एऱ्हवीं तुज महात्मयाचें देखणें, तरि भयदुःखासि कां मेळवणें ?,
परि हें सुख नव्हेचि जेणें गुणें, तें जाणवत आहे मज ॥ ३२० ॥
जंव तुझें रूप नोहे दिठें, तंव जगासि संसारिक गोमटें,
आतां देखिलासि तरी विषयविटें, उपनला त्रासु ॥ ३२१ ॥
तेवींचि तुज देखिलियासाठीं, काय सहसा तुज देवों येईल मिठी,
आणि नेदीं तरी शोकसंकटीं, राहों केवीं ? ॥ ३२२ ॥
म्हणौनि मागां सरों तंव संसारु, आडवीत येतसे अनिवारु,
आणि पुढां तूं तंव अनावरु, न येसि घेवों ॥ ३२३ ॥
ऐसा माझारलिया सांकडां, बापुड्या त्रैलोक्याचा होतसे हुरडा,
हा ध्वनि जी फुडा, चोजवला मज ॥ ३२४ ॥
जैसा आरंबळला आगीं, तो समुद्रा ये निवावयालागीं,
तंव कल्लोळपाणियाचिया तरंगीं, आगळा बिहे ॥ ३२५ ॥
तैसें या जगासि जाहलें, तूंतें देखोनि तळमळित ठेलें,
यामाजीं पैल भले, ज्ञानशूरांचे मेळावे ॥ ३२६ ॥
अमी हि त्वां सुरसंघा विशन्ति केचिद्भीताः प्राञ्जलयो गृणन्ति।
स्वस्तीत्युक्त्वा महर्षिसिद्धसङ्घाः स्तुवन्ति त्वां सुतिभिः पुष्कलाभिः ॥ २१॥
हे तुझेनि आंगिकें तेजें, जाळूनि सर्व कर्मांचीं बीजें,
मिळत तुज आंतु सहजें, सद्भावेसीं ॥ ३२७ ॥
आणिक एक सावियाचि भयभीरु, सर्वस्वें धरूनि तुझी मोहरु,
तुज प्रार्थिताति करु, जोडोनियां ॥ ३२८ ॥
देवा अविद्यार्णवीं पडिलों, जी विषयवागुरें आंतुडलों,
स्वर्गसंसाराचिया सांकडलों, दोहीं भागीं ॥ ३२९ ॥
ऐसें आमुचें सोडवणें, तुजवांचोनि कीजेल कवणें ?,
तुज शरण गा सर्वप्राणें, म्हणत देवा ॥ ३३० ॥
आणि महर्षी अथवा सिद्ध, कां विद्याधरसमूह विविध,
हे बोलत तुज स्वस्तिवाद, करिती स्तवन ॥ ३३१ ॥
रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोश्मपाश्च।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घा वीक्षन्ते त्वां विस्मिताश्चैव सर्वे ॥ २२॥
हे रुद्रादित्यांचे मेळावे, वसु हन साध्य आघवे,
अश्विनौ देव विश्वेदेव विभवें, वायुही हे जी ॥ ३३२ ॥
अवधारा पितर हन गंधर्व, पैल यक्षरक्षोगण सर्व,
जी महेंद्रमुख्य देव, कां सिद्धादिक ॥ ३३३ ॥
हे आघवेचि आपुलालिया लोकीं, सोत्कंठित अवलोकीं,
हे महामूर्ती दैविकी, पाहात आहाती ॥ ३३४ ॥
मग पाहात पाहात प्रतिक्षणीं, विस्मित होऊनि अंतःकरणीं,
करित निजमुकटीं वोवाळणी, प्रभुजी तुज ॥ ३३५ ॥
ते जय जय घोष कलरवें, स्वर्ग गाजविताती आघवे,
ठेवित ललाटावरी बरवे, करसंपुट ॥ ३३६ ॥
तिये विनयद्रुमाचिये आरवीं, सुरवाडली सात्त्विकांची माधवी,
म्हणौनि करसंपुटपल्लवीं, तूं होतासि फळ ॥ ३३७ ॥
रूपं महत्ते बहुवक्त्रनेत्रं महाबाहो बहुबाहूरुपादम्।
बहूदरं बहुदंष्ट्राकरालं दृष्ट्वा लोकाः प्रव्यथितास्तथाऽहम् ॥ २३॥
जी लोचनां भाग्य उदेलें, मना सुखाचें सुयाणें पाहलें,
जे अगाध तुझें देखिलें, विश्वरूप इहीं ॥ ३३८ ॥
हें लोकत्रयव्यापक रूपडें, पाहतां देवांही वचक पडे,
याचें सन्मुखपण जोडें, भलतयाकडुनी ॥ ३३९ ॥
ऐसें एकचि परी विचित्रें, आणि भयानकें वक्त्रें,
बहुलोचन हे सशस्त्रें, अनंतभुजा ॥ ३४० ॥
अनंत चारु बाहु चरण, बहूदर आणि नानावर्ण,
कैसें प्रतिवदनीं मातलेपण, आवेशाचें ॥ ३४१ ॥
हो कां महाकल्पाचिया अंतीं, तवकलेनि यमें जेउततेउतीं,
प्रळयाग्नीचीं उजितीं, आंबुखिलीं जैसीं ॥ ३४२ ॥
नातरी संहारत्रिपुरारीचीं यंत्रें, कीं प्रळयभैरवाचीं क्षेत्रें,
नाना युगांतशक्तीचीं पात्रें, भूतखिचा वोढविलीं ॥ ३४३ ॥
तैसीं जियेतियेकडे, तुझीं वक्त्रें जीं प्रचंडें,
न समाती दरीमाजीं सिंव्हाडे, तैसे दशन दिसती रागीट ॥ ३४४ ॥
जैसें काळरात्रीचेनि अंधारें, उल्हासत निघतीं संहारखेंचरें,
तैसिया वदनीं प्रळयरुधिरें, काटलिया दाढा ॥ ३४५ ॥
हें असो काळें अवंतिलें रण, कां सर्व संहारें मातलें मरण,
तैसें अतिभिंगुळवाणेंपण, वदनीं तुझिये ॥ ३४६ ॥
हे बापुडी लोकसृष्टी, मोटकीये विपाइली दिठी,
आणि दुःखकालिंदीचिया तटीं, झाड होऊनि ठेली ॥ ३४७ ॥
तुज महामृत्यूचिया सागरीं, आतां हे त्रैलोक्य जीविताची तरी,
शोकदुर्वातलहरी, आंदोळत असे ॥ ३४८ ॥
एथ कोपोनि जरी वैकुंठें, ऐसें हन म्हणिपैल अवचटें,
जें तुज लोकांचें काई वाटे ?, तूं ध्यानसुख हें भोगीं ॥ ३४९ ॥
तरी जी लोकांचें कीर साधारण, वायां आड सूतसे वोडण,
केवीं सहसा म्हणे प्राण, माझेचि कांपती ॥ ३५० ॥
ज्या मज संहाररुद्र वासिपे, ज्या मजभेणें मृत्यु लपे,
तो मी एथें अहाळबाहळीं कांपें, ऐसें तुवां केलें ॥ ३५१ ॥
परि नवल बापा हे महामारी, इया नाम विश्वरूप जरी,
हे भ्यासुरपणें हारी, भयासि आणी ॥ ३५२ ॥
नभःस्पृशं दीप्तमनेकवर्णं व्यात्ताननं दीप्तविशालनेत्रम्।
दृष्ट्वा हि त्वां प्रव्यथितान्तरात्मा धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो ॥ २४॥
ठेलीं महाकाळेंसि हटेंतटें, तैसी किती{ए}कें मुखें रागिटें,
इहीं वाढोनियां धाकुटें, आकाश केलें ॥ ३५३ ॥
गगनाचेंनि वाडपणें नाकळे, त्रिभुवनींचियाही वारिया न वेंटाळे,
ययाचेनि वाफा आगी जळे, कैसें धडाडीत असे ॥ ३५४ ॥
तेवींचि एकसारिखें एक नोहे, एथ वर्णावर्णाचा भेदु आहे,
हो कां जें प्रळयीं सावावो लाहे, वन्ह्ं ययाचा ॥ ३५५ ॥
जयाचिये आंगींची दीप्ती येवढी, जे त्रैलोक्य कीजे राखोंडी,
कीं तयाही तोंडें आणि तोंडीं, दांत दाढा ॥ ३५६ ॥
कैसा वारया धनुर्वात चढला, समुद्र कीं महापुरीं पडिला,
विषाग्नि मारा प्रवर्तला, वडवानळासी ॥ ३५७ ॥
हळाहळ आगी पियालें, नवल मरण मारा प्रवर्तलें,
तैसें संहारतेजा या जाहलें, वदन देखा ॥ ३५८ ॥
परी कोणें मानें विशाळ, जैसें तुटलिया अंतराळ,
आकाशासि कव्हळ, पडोनि ठेलें ॥ ३५९ ॥
नातरी काखे सूनि वसुंधरी, जैं हिरण्याक्षु रिगाला विवरीं,
तैं उघडले हाटकेश्वरीं, जेवीं पाताळकुहर ॥ ३६० ॥
तैसा वक्त्रांचा विकाशु, माजीं जिव्हांचा आगळाचि आवेशु,
विश्व न पुरे म्हणौनि घांसु, न भरीचि कोंडें ॥ ३६१ ॥
आणि पाताळव्याळांचिया फूत्कारीं, गरळज्वाळा लागती अंबरीं,
तैसी पसरलिये वदनदरी-, माजीं हे जिव्हा ॥ ३६२ ॥
काढूनि प्रळयविजूंचीं जुंबाडें, जैसें पन्नासिलें गगनाचे हुडे,
तैसे आवाळुवांवरी आंकडे, धगधगीत दाढांचे ॥ ३६३ ॥
आणि ललाटपटाचिये खोळे, कैसें भयातें भेडविताती डोळे,
हो कां जे महामृत्यूचे उमाळे, कडवसां राहिले ॥ ३६४ ॥
ऐसें वाऊनि भयाचें भोज, एथ काय निपजवूं पाहातोसि काज,
तें नेणों परी मज, मरणभय आलें ॥ ३६५ ॥
देवा विश्वरूप पहावयाचे डोहळे, केले तिये पावलों प्रतिफळें,
बापा देखिलासि आतां डोळे, निवावे तैसे निवाले ॥ ३६६ ॥
अहो देहो पार्थिव कीर जाये, ययाची काकुळती कवणा आहे,
परि आतां चैतन्य माझें विपायें, वांचे कीं न वांचे ॥ ३६७ ॥
एऱ्हवीं भयास्तव आंग कांपे, नावेक आगळें तरी मन तापे,
अथवा बुद्धिही वासिपे, अभिमानु विसरिजे ॥ ३६८ ॥
परी येतुलियाही वेगळा, जो केवळ आनंदैककळा,
तया अंतरात्मयाही निश्चळा, शियारी आली ॥ ३६९ ॥
बाप साक्षात्काराचा वेधु, कैसा देशधडी केला बोधु,
हा गुरुशिष्यसंबंधु, विपायें नांदे ॥ ३७० ॥
देवा तुझ्या ये दर्शनीं, जें वैकल्य उपजलें आहे अंतःकरणीं,
तें सावरावयालागीं गंवसणी, धैर्याची करितसें ॥ ३७१ ॥
तंव माझेनि नामें धैर्य हारपलें, कीं तयाहीवरी विश्वरूपदर्शन जाहलें,
हें असो परि मज भलें आतुडविलें, उपदेशा इया ॥ ३७२ ॥
जीव विसंवावयाचिया चाडा, सैंघ धांवाधांवी करितसे बापुडा,
परि सोयही कवणेंकडां, न लभे एथ ॥ ३७३ ॥
ऐसें विश्वरूपाचिया महामारी, जीवित्व गेलें आहें चराचरीं,
जी न बोलें तरि काय करीं, कैसेनि राहें ? ॥ ३७४ ॥
दंष्ट्राकरालानि च ते मुखानि दृष्ट्वैव कालानलसन्निभानि।
दिशो न जाने न लभे च शर्म प्रसीद देवेश जगन्निवास ॥ २५॥
पैं अखंड डोळ्यांपुढें, फुटलें जैसें महाभयाचें भांडें,
तैशीं तुझीं मुखें वितंडें, पसरलीं देखें ॥ ३७५ ॥
असो दांत दाढांची दाटी, न झांकवे मा दों दों वोठीं,
सैंघ प्रळयशस्त्रांचिया दाट कांटी, लागलिया जैशा ॥ ३७६ ॥
जैसें तक्षका विष भरलें, हो कां जे काळरात्रीं भूत संचरलें,
कीं आग्नेयास्त्र परजिलें, वज्राग्नि जैसें ॥ ३७७ ॥
तैशीं तुझीं वक्त्रें प्रचंडें, वरि आवेश हा बाहेरी वोसंडे,
आले मरणरसाचे लोंढे, आम्हांवरी ॥ ३७८ ॥
संहारसमयींचा चंडानिळु, आणि महाकल्पांत प्रळयानळु,
या दोहीं जैं होय मेळु, तैं काय एक न जळे ? ॥ ३७९ ॥
तैसीं संहारकें तुझीं मुखें, देखोनि धीरु कां आम्हां पारुखे ?,
आतां भुललों मी दिशा न देखें, आपणपें नेणें ॥ ३८० ॥
मोटकें विश्वरूप डोळां देखिलें, आणि सुखाचें अवर्षण पडिलें,
आतां जापाणीं जापाणीं आपुलें, अस्ताव्यस्त हें ॥ ३८१ ॥
ऐसें करिसी म्हणौनि जरी जाणें, तरी हे गोष्टी सांगावीं कां मी म्हणें,
आतां एक वेळ वांचवी जी प्राणें, या स्वरूपप्रळयापासोनि ॥ ३८२ ॥
जरी तूं गोसावी आमुचा अनंता, तरी सुईं वोडण माझिया जीविता,
सांटवीं पसारा हा मागुता, महामारीचा ॥ ३८३ ॥
आइकें सकळ देवांचिया परदेवते, तुवां चैतन्यें गा विश्व वसतें,
तें विसरलासी हें उपरतें, संहारूं आदरिलें ॥ ३८४ ॥
म्हणौनि वेगीं प्रसन्न होईं देवराया, संहरीं संहरीं आपुली माया,
काढीं मातें महाभया-, पासोनियां ॥ ३८५ ॥
हा ठायवरी पुढतपुढतीं, तूंतें म्हणिजे बहुवा काकुळती,
ऐसा मी विश्वमूर्ती, भेडका जाहलों ॥ ३८६ ॥
जैं अमरावतीये आला धाडा, तैं म्यां एकलेनि केला उवेडा,
जो मी काळाचियाही तोंडा, वासिपु न धरीं ॥ ३८७ ॥
परी तया आंतुल नव्हे हें देवा, एथ मृत्यूसही करूनि चढावा,
तुवां आमुचाचि घोटू भरावा, या सकळ विश्वेंसीं ॥ ३८८ ॥
कैसा नव्हता प्रळयाचा वेळु, गोखा तूंचि मिनलासि काळु,
बापुडा हा त्रिभुवनगोळु, अल्पायु जाहला ॥ ३८९ ॥
अहा भाग्या विपरीता, विघ्न उठिलें शांत करितां,
कटाकटा विश्व गेलें आतां, तूं लागलासि ग्रासूं ॥ ३९० ॥
हें नव्हे मा रोकडें, सैंघ पसरूनियां तोंडें,
कवळितासि चहूंकडे, सैन्यें इयें ॥ ३९१ ॥
अमी च त्वां धृतराष्ट्रस्य पुत्राः सर्वे सहैवावनिपालसङ्घैः।
भीष्मो द्रोणः सूतपुत्रस्तथाऽसौ सहास्मदीयैरपि योधमुख्यैः ॥ २६॥
नोहेति ? हे कौरवकुळींचे वीर, आंधळिया धृतराष्ट्राचे कुमर,
हे गेले गेले सहपरिवार, तुझिया वदनीं ॥ ३९२ ॥
आणि जे जे यांचेनि सावायें, आले देशोदेशींचे राये,
तयांचें सांगावया जावों न लाहे, ऐसें सरकटित आहासी ॥ ३९३ ॥
मदमुखाचिया संघटा, घेत आहासि घटघटां,
आरणीं हन थाटा, देतासि मिठी ॥ ३९४ ॥
जंत्रावरिचील मार, पदातींचे मोगर,
मुखाआंत भार, हारपताति मा ॥ ३९५ ॥
कृतांताचिया जावळी, जें एकचि विश्वातें गिळी,
तियें कोटीवरी सगळीं, गिळितासि शस्त्रें ॥ ३९६ ॥
चतुरंगा परिवारा, संजोडियां रहंवरां,
दांत न लाविसी मा परमेश्वरा, कसा तुष्टलासि बरवा ॥ ३९७ ॥
हां गा भीष्मा{ऐ}सा कवणु, सत्यशौर्यनिपुणु,
तोही आणि ब्राह्मण द्रोणु, ग्रासिलासि कटकटा ॥ ३९८ ॥
अहा सहस्रकराचा कुमरु, एथ गेला गेला कर्णवीरु,
आणि आमुचिया आघवयांचा केरु, फेडिला देखें ॥ ३९९ ॥
कटकटा धातया, कैसें जाहलें अनुग्रहा यया,
मियां प्रार्थूनि जगा बापुडिया, आणिलें मरण ॥ ४०० ॥
मागां थोडिया बहुवा उपपत्ती, येणें सांगितलिया विभूती,
तैसा नसेचि मा पुढती, बैसलों पुसों ॥ ४०१ ॥
म्हणौनि भोग्य तें त्रिशुद्धी न चुके, आणि बुद्धिही होणारासारिखी ठाके,
माझ्या कपाळीं पिटावें लोकें, तें लोटेल कांह्यां ॥ ४०२ ॥
पूर्वीं अमृतही हातां आलें, परी देव नसतीचि उगले,
मग काळकूट उठविलें, शेवटीं जैसें ॥ ४०३ ॥
परी तें एकबगीं थोडें, केलिया प्रतिकारामाजिवडें,
आणि तिये अवसरीचें तें सांकडें, निस्तरविलें शंभू ॥ ४०४ ॥
आतां हा जळतां वारा कें वेंटाळे ?, कोणा हे विषा भरलें गगन गिळे ?,
महाकाळेंसि कें खेळें ?, आंगवत असे ॥ ४०५ ॥
ऐसा अर्जुन दुःखें शिणतु, शोचित असे जिवाआंतु,
परी न देखें तो प्रस्तुतु, अभिप्राय देवाचा ॥ ४०६ ॥
जे मी मारिता हे कौरव मरते, ऐसेनि वेंटाळिला होता मोहें बहुतें,
तो फेडावयालागीं अनंतें, हें दाखविलें निज ॥ ४०७ ॥
अरे कोण्ही कोणातें न मारी, एथ मीचि हो सर्व संहारीं,
हें विश्वरूपव्याजें हरी, प्रकटित असे ॥ ४०८ ॥
परी वायांचि व्याकुलता, ते न चोजवेचि पंडुसुता,
मग अहा कंपु नव्हता, वाढवित असे ॥ ४०९ ॥
वक्त्राणि ते त्वरमाणा विशन्ति दंष्ट्राकरालानि भयानकानि।
केचिद्विलग्ना दशनान्तरेषु संदृश्यन्ते चूर्णितैरुत्तमाङ्गैः ॥ २७॥
तेथ म्हणे पाहा हो एके वेळे, सासिकवचेंसि दोन्ही दळें,
वदनीं गेलीं आभाळें, गगनीं कां जैसीं ॥ ४१० ॥
कां महाकल्पाचिया शेवटीं, जैं कृतांतु कोपला होय सृष्टी,
तैं एकविसांही स्वर्गां मिठी, पाताळासकट दे ॥ ४११ ॥
नातरी उदासीनें दैवें, संचकाचीं वैभवें,
जेथींचीं तेथ स्वभावें, विलया जाती ॥ ४१२ ॥
तैसीं सासिन्नलीं सैन्यें एकवटें, इये मुखीं जाहलीं प्रविष्टें,
परी एकही तोंडौनि न सुटे, कैसें कर्म देखा ॥ ४१३ ॥
अशोकाचे अंगवसे, चघळिले कऱ्हेनि जैसे,
लोक वक्त्रामाजीं तैसे, वायां गेले ॥ ४१४ ॥
परि सिसाळें मुकुटेंसीं, पडिली दाढांचे सांडसीं,
पीठ होत कैसीं, दिसत आहाती ॥ ४१५ ॥
तियें रत्नें दांतांचिये सवडीं, कूट लागलें जिभेच्या बुडीं,
कांहीं कांहीं आगरडीं, द्रंष्ट्रांचीं माखलीं ॥ ४१६ ॥
हो कां जे विश्वरूपें काळें, ग्रासिलीं लोकांचीं शरीरें बळें,
परि जीवित्व देहींचीं सिसाळें, अवश्य कीं राखिलीं ॥ ४१७ ॥
तैसीं शरीरामाजीं चोखडीं, इयें उत्तमांगें होतीं फुडीं,
म्हणौनि महाकाळाचियाही तोंडीं, परि उरलीं शेखीं ॥ ४१८ ॥
मग म्हणे हें काई, जन्मलयां आन मोहरचि नाहीं,
जग आपैसेंचि वदनडोहीं, संचारताहे ॥ ४१९ ॥
यया आपेंआप आघविया सृष्टी, लागलिया आहाति वदनाच्या वाटीं,
आणि हा जेथिंचिया तेथ मिठी, देतसे उगला ॥ ४२० ॥
ब्रह्मादिक समस्त, उंचा मुखामाजीं धांवत,
येर सामान्य हे भरत, ऐलीच वदनीं ॥ ४२१ ॥
आणीकही भूतजात, तें उपजलेचि ठायीं ग्रासित,
परि याचिया मुखा निभ्रांत, न सुटेचि कांहीं ॥ ४२२ ॥
यथा नदीनाम् बहवोऽम्बुवेगाः समुद्रमेवाभिमुखा द्रवन्ति।
तथा तवामी नरलोकवीरा विशन्ति वक्त्राण्यभिविज्वलन्ति ॥ २८॥
जैसे महानदीचे वोघ, वहिले ठाकिती समुद्राचें आंग,
तैसें आघवाचिकडूनि जग, प्रवेशत मुखीं ॥ ४२३ ॥
आयुष्यपंथें प्राणिगणी, करोनि अहोरात्रांची मोवणी,
वेगें वक्त्रामिळणीं, साधिजत आहाती ॥ ४२४ ॥
यथा प्रदीप्तं ज्वलनं पतङ्गा विशन्ति नाशाय समृद्धवेगाः।
तथैव नाशाय विशन्ति लोका स्तवापि वक्त्राणि समृद्धवेगाः ॥ २९॥
जळतया गिरीच्या गवखा-, माजीं घापती पतंगाचिया झाका,
तैसे समग्र लोक देखा, इये वदनीं पडती ॥ ४२५ ॥
परि जेतुलें येथ प्रवेशलें, तें तातलिया लोहें पाणीचि पां गिळिलें,
वहवटींहि पुसिलें, नामरूप तयांचें ॥ ४२६ ॥
लेलिह्यसे ग्रसमानः समन्ताल्लोकान्समग्रान्वदनैर्ज्वद्भिः।
तेजोभिरापूर्य जगत्समग्रं भासस्तवोग्राः प्रतपन्ति विष्णो ॥ ३०॥
आणि येतुलाही आरोगण, करितां भुके नाहीं उणेपण,
कैसें दीपन असाधारण, उदयलें यया ॥ ४२७ ॥
जैसा रोगिया ज्वराहूनि उठिला, का भणगा दुकाळु पाहला,
तैसा जिभांचा लळलळाटु देखिला, आवाळुवें चाटितां ॥ ४२८ ॥
तैसें आहाराचे नांवें कांहीं, तोंडापासूनि उरलेंचि नाहीं,
कैसी समसमीत नवाई, भुकेलेपणाची ॥ ४२९ ॥
काय सागराचा घोंटु भरावा ?, कीं पर्वताचा घांसु करावा ?,
ब्रह्मकटाहो घालावा, आघवाचि दाढे ॥ ४३० ॥
दिशा सगळियाचि गिळाविया, चांदिणिया चाटूनि घ्याविया,
ऐसें वर्तत आहे साविया, लोलुप्य बा तुझें ॥ ४३१ ॥
जैसा भोगीं कामु वाढे, कां इंधनें आगीसि हाकाक चढे,
तैसी खातखातांचि तोंडें, खाखांतें ठेलीं ॥ ४३२ ॥
कैसें एकचि केवढें पसरलें, त्रिभुवन जिव्हाग्रीं आहे टेकलें,
जैसें कां कवीठ घातलें, वडवानळीं ॥ ४३३ ॥
ऐसीं अपार वदनें, आतां येतुलीं कैंचीं त्रिभुवनें,
कां आहारु न मिळतां येणें मानें, वाढविलीं सैंघ ॥ ४३४ ॥
अगा हा लोकु बापुडा, जाहला वदनज्वाळां वरपडा,
जैसी वणवेयाचिया वेढां, सांपडती मृगें ॥ ४३५ ॥
आतां तैसें यां विश्वा जाहालें, देव नव्हे हें कर्म आलें,
कां जग चळचळां पांगिलें, काळजाळें ॥ ४३६ ॥
आतां इये अंगप्रभेचिये वागुरे, कोणीकडूनि निगिजैल चराचरें,
हीं वक्त्रें नोहेती जोहारें, वोडवलीं जगा ॥ ४३७ ॥
आगी आपुलेनि दाहकपणें, कैसेनि पोळिजे तें नेणे,
परी जया लागे तया प्राणें, सुटिकाची नाहीं ॥ ४३८ ॥
नातरी माझेनि तिखटपणें, कैसें निवटे हें शस्त्र कायि जाणें,
कां आपुलियां मारा नेणें, विष जैसें ॥ ४३९ ॥
तैसी तुज कांहीं, आपुलिया उग्रपणाची सेचि नाहीं,
परी ऐलीकडिले मुखीं खाई, हो सरली जगाची ॥ ४४० ॥
अगा आत्मा तूं एकु, सकळ विश्वव्यापकु,
तरी कां आम्हां अंतकु, तैसा वोडवलासी ? ॥ ४४१ ॥
तरी मियां सांडिली जीवित्वाची चाड, आणि तुवांही न धरावी भीड,
मनीं आहे तें उघड, बोल पां सुखें ॥ ४४२ ॥
किती वाढविसी या उग्ररूपा, आंगींचें भगवंतपण आठवीं बापा,
नाहीं तरी कृपा, मजपुरती पाही ॥ ४४३ ॥
आख्याहि मे को भवानुग्ररूपो नमोऽस्तु ते देववर प्रसीद।
विज्ञातुमिच्छामिभवन्तमाद्यं न हि प्रजानामि तव प्रवृत्तिम् ॥ ३१॥
तरी एक वेळ वेदवेद्या, जी त्रिभुवनैक आद्या,
विनवणी विश्ववंद्या, आइकें माझी ॥ ४४४ ॥
ऐसें बोलोनि वीरें, चरण नमस्कारिलें शिरें,
मग म्हणें तरी सर्वेश्वरें, अवधारिजो ॥ ४४५ ॥
मियां होआवया समाधान, जी पुसिलें विश्वरूपध्यान,
आणि एकेंचि काळें त्रिभुवन, गिळितुचि उठिलासी ॥ ४४६ ॥
तरी तूं कोण कां येतुलीं, इयें भ्यासुरें मुखें कां मेळविलीं,
आघवियाचि करीं परिजिलीं, शस्त्रें कांह्या ॥ ४४७ ॥
जी जंव तंव रागीटपणें, वाढोनि गगना आणितोसि उणें,
कां डोळे करूनि भिंगुळवाणे, भेडसावीत आहासी ॥ ४४८ ॥
एथ कृतांतेंसि देवा, कासया किजतसे हेवा,
हा आपुला तुवां सांगावा, अभिप्राय मज ॥ ४४९ ॥
या बोला म्हणे अनंतु, मी कोण हें आहासी पुसतु,
आणि कायिसयालागीं असे वाढतु, उग्रतेसी ॥ ४५० ॥
श्रीभगवानुवाच।
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ॥
कालोऽस्मि लोकक्षयकृत्प्रवृद्धो लोकान् समाहर्तुमिह प्रवृत्तः ॥
ऋतेऽपि त्वां न भविष्यन्ति सर्वे येऽवस्थिताः प्रत्यनीकेषु योधाः ॥ ३२॥
तरी मी काळु गा हें फुडें, लोक संहारावयालागीं वाढें,
सैंघ पसरिलीं आहातीं तोंडें, आतां ग्रासीन हें आघवें ॥ ४५१ ॥
एथ अर्जुन म्हणे कटकटा, उबगिलों मागिल्या संकटा,
म्हणौनि आळविला तंव वोखटा, उवाइला हा ॥ ४५२ ॥
तेवींचि कठिण बोलें आसतुटी, अर्जुन होईल हिंपुटी,
म्हणौनि सवेंचि म्हणे किरीटी, परि आन एक असे ॥ ४५३ ॥
तरी आतांचिये संहारवाहरे, तुम्हीं पांडव असा बाहिरे,
तेथ जातजातां धनुर्धरें, सांवरिले प्राण ॥ ४५४ ॥
होता मरणमहामारीं गेला, तो मागुता सावधु जाहला,
मग लागला बोला, चित्त देऊं ॥ ४५५ ॥
ऐसें म्हणिजत आहे देवें, अर्जुना तुम्ही माझें हें जाणावें,
येर जाण मी आघवें, सरलों ग्रासूं ॥ ४५६ ॥
वज्रानळीं प्रचंडीं, जैसी घापे लोणियाची उंडी,
तैसें जग हें माझिया तोंडीं, तुवां देखिलें जें ॥ ४५७ ॥
तरी तयामाझारीं कांहीं, भरंवसेनि उणें नाहीं,
इये वायांचि सैन्यें पाहीं, बरवतें आहाती ॥ ४५८ ॥
ऐसा चतुरंगाचिया संपदा, करित महाकाळेंसीं स्पर्धा,
वांटिवेचिया मदा, वघळले जे ॥ ४५९ ॥
हे जे मिळोनियां मेळे, कुंथती वीरवृत्तीचेनि बळें,
यमावरी गजदळें, वाखाणिजताती ॥ ४६० ॥
म्हणती सृष्टीवरी सृष्टी करूं, आण वाहूनि मृत्यूतें मारूं,
आणि जगाचा भरूं, घोंटु यया ॥ ४६१ ॥
पृथ्वी सगळीचि गिळूं, आकाश वरिच्यावरी जाळूं,
कां बाणवरी खिळूं, वारयातें ॥ ४६२ ॥
बोल हतियेराहूनि तिखट, दिसती अग्निपरिस दासट,
मारकपणें काळकूट, महुर म्हणत ॥ ४६३ ॥
तरी हे गंधर्वनगरींचे उमाळे, जाण पोकळीचे पेंडवळें,
अगा चित्रीव फळें, वीर हे देखें ॥ ४६४ ॥
हां गा मृगजळाचा पूर आला, दळ नव्हे कापडाचा साप केला,
इया शृंगारूनियां खाला, मांडिलिया पैं ॥ ४६५ ॥
तस्मात्त्वमुत्तिष्ठ यशो लभस्व जित्वा शत्रून्भुंक्ष्व राज्यं समृद्धम्।
मयैवैते निहताः पूर्वमेव निमित्तमात्रं भव सव्यसाचिन् ॥ ३३॥
येर चेष्टवितें जें बळ, तें मागांचि मियां ग्रासिलें सकळ,
आतां कोल्हारिचे वेताळ, तैसे निर्जीव हे आहाती ॥ ४६६ ॥
हालविती दोरी तुटली, तरी तियें खांबावरील बाहुलीं,
भलतेणें लोटिलीं, उलथोनि पडती ॥ ४६७ ॥
तैसा सैन्याचा यया बगा, मोडतां वेळू न लगेल पैं गा,
म्हणौनि उठीं उठीं वेगां, शाहाणा होईं ॥ ४६८ ॥
तुवां गोग्रहणाचेनि अवसरें, घातलें मोहनास्त्र एकसरें,
मग विराटाचेनि महाभेडें उत्तरें, आसडूनि नागाविलें ॥ ४६९ ॥
आतां हें त्याहूनि निपटारें जहालें, निवटीं आयितें रण पडिलें,
घेईं यश रिपु जिंतिले, एकलेनि अर्जुनें ॥ ४७० ॥
आणि कोरडें यशचि नोहे, समग्र राज्यही आलें आहे,
तूं निमित्तमात्रचि होयें, सव्यसाची ॥ ४७१ ॥
द्रोणं च भीष्मं च जयद्रथं च कर्णां तथान्यानपि योधवीरान्।
मया हतांस्त्वं जहि मा व्यथिष्ठा युध्यस्व जेतासि रणे सपत्‌नान् ॥ ३४॥
द्रोणाचा पाडु न करीं, भीष्माचें भय न धरीं,
कैसेनि कर्णावरी, परजूं हें न म्हण ॥ ४७२ ॥
कोण उपायो जयद्रथा कीजे, हें न चिंतूं चित्त तुझें,
आणिकही आथि जे जे, नावाणिगे वीर ॥ ४७३ ॥