LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
तें उगाणिलें मज कर्म, तेव्हांचि पुसिलें मरण जन्म। जन्मासवें श्रम, वरचिलही गेले ॥ ४०४ ॥
म्हणऊनि अर्जुना यापरि, पाहेचा वेळु नव्हेल भारी, हे संन्यासयुक्ति सोपारी, दिधली तुज ॥ ४०५ ॥
या देहाचिया बांदोडी न पडिजे, सुखदुःखाचिया सागरीं न बुडिजे, सुखें सुखरुपा घडिजे, माझियाचि अंगा ॥ ४०६ ॥
समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रिय:। ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ २९ ॥
तो मी पुससी कैसा, तरि जो सर्वभूतीं सदा सरिसा। जेथ आपपरु ऐसा, भागु नाहीं ॥ ४०७ ॥
जे ऐसिया मातें जाणोनि, अहंकाराचा कुरुठा मोडोनि। जे जीवें कर्मे करुनि, भजती मातें ॥ ४०८ ॥
ते वर्तत दिसती देहीं, परि ते देहीं ना माझां ठायीं। आणि मी तयांचा हृदयीं, समग्र असें ॥ ४०९ ॥
सविस्तर वटत्व जैसें, बीजकणिकेमाजीं असे। आणि बीजकणु वसे, वटीं जेवीं ॥ ४१० ॥
तेवीं आम्हां तयां परस्परें, बाहेरी नामाचींचि अंतरें। वांचुनि आंतुवट वस्तुविचारें, मी तेचि ते ॥ ४११ ॥
आतां जायांचें लेणें, जैसें आंगावरी आहाचवाणें। तैसें देह धरणें, उदास तयांचें ॥ ४१२ ॥
परिमळु निघालिया पवनापाठीं, मागें वोस फूल राहे देठीं। तैसें आयुष्याचिये मुठी, केवळ देह ॥ ४१३ ॥
येर अवष्टंभु जो आघवा, तो आरुढोनि मद्भावा। मजचि आंतु पांडवा, पैठा जाहला ॥ ४१४ ॥
अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक्। साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ३० ॥
ऐसें भजतेनि प्रेमभावें, जयां शरीरही पाठीं न पवे। तेणें भलतया व्हावें, जातीचिया ॥ ४१५ ॥
आणि आचरण पाहातां सुभटा, तो दुष्कृताचा सेल वांटा। परि जीवित वेचिलें चोहटां, भक्तीचिया कीं ॥ ४१६ ॥
अगा अंतींचिया मती, साचपण पुढिले गती। म्हणोनि जीवित जेणें भक्ती, दिधलें शेखीं ॥ ४१७ ॥
तो आधीं जरी अनाचारी, तरी सर्वोत्तमुचि अवधारीं। जैसा बुडाला महापूरीं, न मरतु निघाला ॥ ४१८ ॥
तयाचें जीवित ऐलथडिये आलें, म्हणोनि बुडालेपण जेवीं वायां गेलें, तेवीं नुरेचि पाप केलें, शेवटलिये भक्ती ॥ ४१९ ॥
यालागीं दुष्कृती जऱ्ही जाहला, तरि अनुतापतीर्थीं न्हाला। न्हाऊनि मजआंतु आला, सर्वभावें ॥ ४२० ॥
तरि आतां पवित्र तयाचेंचि कुळ, अभिजात्य तेंचि निर्मळ। जन्मलेया फळ, तयासीच जोडलें ॥ ४२१ ॥
तो सकळही पढिन्नला, तपें तोचि तपिन्नला। अष्टांग अभ्यासिला, योगु तेणें ॥ ४२२ ॥
हें असो बहुत पार्था, तो उतरला कर्मे सर्वथा। जयाची अखंड गा आस्था, मजचिलागीं ॥ ४२३ ॥
अवघिया मनोबुद्धीचिया राहटी, भरोनि एकनिष्ठेचिया पेटी। जेणें मजमाजीं किरीटी, निक्षेपिली ॥ ४२४ ॥
क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति। कौन्तेय प्रति जानीहि न मे भक्त: प्रणश्यति ॥ ३१ ॥
तो आतां अवसरें मजसारिखा होइल, ऐसाही भाव तुज जाइल। हां गा अमृताआंत राहील, तया मरण कैचें ॥ ४२५ ॥
पै सूर्य जो वेळु नुदैजे, तया वेळा कीं रात्र म्हणिजे। तेवीं माझिये भक्तीविण जें कीजे, तें महापाप नोहे ॥ ४२६ ॥
म्हणोनि तयाचिया चित्ता, माझी जवळीक पांडुसुता। तेव्हांचि तो तत्वता, स्वरुप माझें ॥ ४२७ ॥
जैसा दीपें दीपु लाविजे, तेथ आदील कोण हें नोळखिजे। तैसा सर्वस्वें जो मज भजे, तो मी होऊनि ठाके ॥ ४२८ ॥
मग माझी नित्य शांती, तया दशा तेचि कांती। किंबहुना जिती, माझेनि जीवें, ४२९ ॥
एथ पार्था पुढतपुढती, तेंचि तें सांगो किती। जरी मियां चाड तरी भक्ती, न विसंबिजे गा ॥ ४३० ॥
अगा कुळाचिया चोखटपणा नलगा, अभिजात्य झणीं श्लाघा, व्युत्पत्तीचा वाउगा, सोसु कां वहावा ॥ ४३१ ॥
कां रुपे वयसा माजा, आथिलेपणें कां गाजा। एक भाव नाहीं माझा, तरी पाल्हाळ तें ॥ ४३२ ॥
कणेंविण सोपटें, कणसें लागलीं आथी एक दाटें। काय करावें गोमटें, वोस नगर ॥ ४३३ ॥
नातरी सरोवर आटलें, रानीं दुःखिया दुःखी भेटलें। कां वांझ फुलीं फुललें, झाड जैसें ॥ ४३४ ॥
तैसें सकळ तें वैभव, अथवा कुळजातीगौरव। जैसें शरीर आहे सावेव, परि जीवचि नाहीं ॥ ४३५ ॥
तैसें माझिये भक्तीविण, जळो तें जियालेंपण। अगा पृथ्वीवरी पाषाण, नसती काई ॥ ४३६ ॥
पैं हिंवराची दाट साउली, सज्जनीं जैसी वाळिली। तैसीं पुण्यें डावलूनि गेलीं, अभक्तांतें ॥ ४३७ ॥
निंब निंबोळियां मोडोनि आला, तरी तो काउळियांसीचि सुकाळु जाहला। तैसा भक्तिहीनु वाढिन्नला, दोषांचिलागीं ॥ ४३८ ॥
कां षड्रस खापरीं वाढिले, वाढूनि चोहटां रात्री सांडिले। ते सुणियांचेचि ऐसे झाले, जियापरी ॥ ४३९ ॥
तैसें भक्तीहीनाचें जिणें, जो स्वप्नींही परि सुकृत नेणे। तेणे संसारदुःखासी आवंतणें, वोगरिलें गा ॥ ४४० ॥
म्हणोनि कुळ उत्तम नोहावें, जाती अंत्याही व्हावें। वरि देहाचेनि नांवें, पशूचेंही लाभो ॥ ४४१ ॥
पाहें पां सावजें हातिरुं धरिलें, तेणें तया काकुळती मातें स्मरिलें। कीं तयाचें पशुत्व वावो जाहलें, पातलिया मातें ॥ ४४२ ॥
मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्यु: पापयोनय:। स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ३२ ॥
अगा नांवें घेता वोखटीं, जे आघवेया अधमांचिये शेवटीं। तिये पापयोनीही किरीटी, जन्मले जे ॥ ४४३ ॥
ते पापयोनि मूढ, मूर्ख ऐसे जे दगड। परि माझां ठायीं दृढ, सर्वभावें ॥ ४४४ ॥
जयांचिये वाचे माझे आलाप, दृष्टी भोगी माझेंचि रुप। जयांचें मन संकल्प, माझाचि वाहे ॥ ४४५ ॥
माझिया कीर्तीविण, जयांचे रिते नाहीं श्रवण। जयां सर्वांगीं भूषण, माझी सेवा ॥ ४४६ ॥
जयांचें नाव विषो नेणे, जाणीव मजचि एकातें जाणे। जया ऐसें लाभे तरी जिणें, एऱ्हवीं मरण ॥ ४४७ ॥
ऐसा आघवाचि परि पांडवा , जिहीं आपुलिया सर्वभावा, जियावयालागीं वोलावा, मीचि केला ॥ ४४८ ॥
ते पापयोनीही होतु कां, ते श्रुताधीतही न होतुं कां। परि मजसीं तुकितां तुका, तुटी नाहीं ॥ ४४९ ॥
पाहें पां भक्तिचेनि आथिलेपणें, दैत्यीं देवां आणिलें उणें। माझें नृसिंहत्व लेणें, जयाचिये महिमे ॥ ४५० ॥
तो प्रल्हादु गा मजसाठीं, घेतां बहुतें सदा किरीटी। कां जें मियां द्यावें ते गोष्टी, तयाचिया जोडे ॥ ४५१ ॥
एऱ्हवीं दैत्यकुळ साचोकारें, परि इंद्रिही सरी न लाहे उपरें। म्हणोनि भक्ति गा एथ सरे, जाति अप्रमाण ॥ ४५२ ॥
राजाज्ञेचीं अक्षरें आहाती, तियें चामा एका जया पडती। तया चामासाठीं जोडती, सकळ वस्तु ॥ ४५३ ॥
वांचूनि सोनें रुपें प्रमाण नोहे, एथ राजाज्ञाचि समर्थ आहे। तेंचि चाम एक जैं लाहे, तेणें विकती आघवीं ॥ ४५४ ॥
तैसें उत्तमत्व तैंचि तरे, तैंचि सर्वज्ञता सरे। जैं मनोबुद्धि भरे, माझेनि प्रेमें ॥ ४५५ ॥
म्हणोनि कुळ जाति वर्ण, हें आघवेंचि गा अकारण। एथ अर्जुना माझेपण, सार्थक एक ॥ ४५६ ॥
तेंचि भलतेणें भावें, मन मजाआंतु येतें होआवें। आलें तरी आघवें, मागील वावो ॥ ४५७ ॥
जैसे तवंचि वहाळ वोहळ, जंव न पवती गंगाजळ। मग होऊनि ठाकती केवळ, गंगारुप ॥ ४५८ ॥
कां खैर चंदन काष्ठें, हे विवंचना तंवचि घटे। जंव न घापती एकवटें, अग्नीमाजीं ॥ ४५९ ॥
तैसे क्षत्री वैश्य स्त्रिया, कां शूद्र अंत्यादि इया। जाती तंवचि वेगळालिया, जंव न पवती मातें ॥ ४६० ॥
मग जाती व्यक्ती पडे बिंदुलें, जेव्हां भाव होती मज मीनले। जैसे लवणकण घातले, सागरामाजीं ॥ ४६१ ॥
तंववरी नदानदींचीं नांवें, तंवचि पूर्वपश्चिमेचे यावे। जंव न येती आघवे, समुद्रामाजीं ॥ ४६२ ॥
हेंचि कवणें एकें मिसें, चित्त माझां ठायीं प्रवेशे। येतुलें हो मग आपैसें, मी होणे असे ॥ ४६३ ॥
अगा वरी फोडावयाचि लागीं, लोहो मिळो कां परिसाचां आंगीं। कां जे मिळतिये प्रसंगीं, सोनेंचि होईल ॥ ४६४ ॥
पाहें पां वालभाचेनि व्याजें, तिया व्रजांगनांचीं निजें। मज मीनलिया काय माझें, स्वरुप नव्हतीचि ॥ ४६५ ॥
नातरी भयाचेनि मिसें, मातें न पविजेचि काय कंसें। कीं अखंड वैरवशें, चैद्यादिकीं ॥ ४६६ ॥
अगा सोयरेपणेंचि पांडवा, माझें सायुज्य यादवां। कीं ममत्वें वासुदेवा-, दिकां सकळां ॥ ४६७ ॥
नारदा ध्रुवा अक्रूरा, शुका हन सनत्कुमारा। यां भक्ती मी धनुर्धरा, प्राप्यु जैसा ॥ ४६८ ॥
तैसाचि गोपीसी कामें, तया कंसा भयसंभ्रमें। येरा घातकेयां मनोधर्में, शिशुपालादिकां।। ४६९ ॥
अगा मी एकुलाणीचें खागें, मज येवों ये भलतेनि मार्गे। भक्ती कां विषयें विरागें, अथवा वैरें ॥ ४७० ॥
म्हणोनि पार्था पाहीं, प्रवेशावया माझां ठायीं। उपायांची नाहीं, केणि एथ ॥ ४७१ ॥
आणि भलतिया जाती जन्मावें, मग भजिजे कां विरोधावें। परि भक्त कां वैरिया व्हावें, माझियाचि ॥ ४७२ ॥
अगा कवणें एके बोलें, माझेपण जऱ्ही जाहालें। तरी मी होणें आलें, हाता निरुतें।। ४७३ ॥
यापरि पापयोनीही अर्जुना, कां वैश्य शूद्र अंगना। मातें भजतां सदना, माझिया येती ॥ ४७४ ॥
किं पुनर्ब्राह्मणा: पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा। अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥ ३३ ॥
मग वर्णांमाजीं छत्रचामर, स्वर्ग जयांचें अग्रहार। मंत्रविद्येसि माहेर, ब्राह्मण जे ॥ ४७५ ॥
जेथ अखंड वसिजे यागीं, जे वेदांची वज्रांगी। जयाचिये दिठीचां उत्संगीं , मंगळ वाढे ॥ ४७६ ॥
जे पृथ्वीतळींचे देव, जे तपोवतार सावयव। सकळ तीर्थांसी दैव, उदयलें जे ॥ ४७७ ॥
जयाचिये आस्थेचिये वोले, सत्कर्म पाल्हाळीं गेलें। संकल्पें सत्य जियालें, जयांचेनि ॥ ४७८ ॥
जयांचेनि गा बोलें, अग्नीसि आयुष्या जाहालें । म्हणोनि समुद्रें पाणी आपुलें, दिधलें यांचिया प्रीती ॥ ४७९ ॥
मियां लक्ष्मी डावलोनि केली परौती, फेडोनि कौस्तुभ घेतला हातीं, मग वोढविली वक्षस्थळाची वाखती, चरणरजां ॥ ४८० ॥
आझूनि पाउलांची मुद्रा, मी हृदयीं वाहें गा सुभद्रा। जे आपुलिया दैवसमुद्रा, जतनेलागीं ॥ ४८१ ॥
जयांचा कोप सुभटा, काळाग्निरुद्राचा वसौटा। जयांचां प्रसादीं फुकटा, जोडती सिद्धी ॥ ४८२ ॥
ऐसे पुण्यपूज्य जे ब्राह्मण, आणि माझां ठायीं आर्तिंनिपुण। आतां मातें पावती हें कवण, समर्थणें ॥ ४८३ ॥
पाहें पां चंदनाचेनि अंगानिळें, शिवतिले निंब होते जे जवळे। तिंहीं निर्जिवींही देवांची निडळें, बैसणीं केलीं ॥ ४८४ ॥
मग तो चंदनु तेथ न पवे, ऐसें मनीं कैसेनि धरावें। अथवा पातला हें समर्थावें, तेव्हां कायि साच ॥ ४८५ ॥
जेथ निववील ऐसिया आशा, हरें चंद्रमा आधा ऐसा। वाहिजत असे शिरसा, निरंतर ॥ ४८६ ॥
तेथ निवविता आणि सगळा, परिमळें चंद्राहूनि आगळा। तो चंदनु केविं अवलीळा, सर्वांगी न बैसे ॥ ४८७ ॥
कां रथ्योदकें जियेचिये कासे, लागलिया समुद्र जालीं अनायासें। तिये गंगेसि काय अनारिसें, गत्यंतर असे ॥ ४८८ ॥
म्हणोनि राजर्षि कां ब्राह्मण, जयां गती मती मीचि शरण। तयां त्रिशुद्धी मीच निर्वाण, स्थितिही मीचि ॥ ४८९ ॥
यालागीं शतजर्जरे नावे, रिगोनि केविं निश्चिंत होआवें। कैसेनि उघडिया असावें, शस्त्रवर्षीं ॥ ४९० ॥
अंगावरी पडतां पाषाण, न सुवावें केविं वोडण। रोगें दाटलिया आणि उदासपण, वोखदेंसीं ॥ ४९१ ॥
जेथ चहूंकडे जळत वणवा, तेथूनि न निगिजे केविं पांडवा। तेविं लोका येऊनिया सोपद्रवा, केविं न भजिजे मातें ॥ ४९२ ॥
अगा मातें न भजावयालागीं, कवण बळ पां आपुलां आंगीं। काइ घरीं कीं भोगीं, निश्चिंती केली ॥ ४९३ ॥
नातरी विद्या कीं वयसा, यां प्राणियांसि हा ऐसा। मज न भजतां भरवसां, सुखाचा कोण ॥ ४९४ ॥
तरी भोग्यजात जेतुलें, तें एका देहाचिया निकिया लागलें। आणि येथ देह तंव असे पडिलें, काळाचां तोंडीं ॥ ४९५ ॥
बाप दुःखाचें केणें सुटलें, जेथ मरणाचे भरे लोटले। तिये मृत्युलोकींचिये शेवटिले, येणें जाहालें हाटवेळे ॥ ४९६ ॥
आतां सुखेंसि जीविता, कैची ग्राहिकी कीजेल पांडुसुता। काय राखोंडी फुंकिता, दीपु लागे ॥ ४९७ ॥
अगा विषाचे कांदे वाटुनी, जो रसु घेइजे पिळुनी। तया नाम अमृत ठेउनी, जैसें अमर होणें ॥ ४९८ ॥
तेविं विषयांचें जें सुख, तें केवळ परम दुःख। परि काय कीजे मूर्ख, न सेवितां न सरे ॥ ४९९ ॥
कां शीस खांडूनि आपुलें, पायींचां खतीं बांधिलें। तैसें मृत्युलोकींचें भलें, आहे आघवें ॥ ५०० ॥
म्हणोनि मृत्युलोकीं सुखाची कहाणी, ऐकिजेल कवणाचां श्रवणीं, कैंची सुखनिद्रा आंथरुणीं, इंगळाचां ॥ ५०१ ॥
जिये लोकीचा चंद्र क्षयरोगी, जेथ उदयो होय अस्तालागीं। दुःख लेऊनि सुखाची आंगी, सळित जगातें ॥ ५०२ ॥
जेथे मंगळाचां अंकुरीं, सवेंचि अमंगळाची पडे पोरी। मृत्यु उदराचां परिवरीं, गर्भु गिंवसी ॥ ५०३ ॥
जें नाहीं तयांतें चिंतवी, तंव तेंचि नेइजे गंधर्वीं। गेलियाची कवणे गांवीं , शुद्धी न लभे ॥ ५०४ ॥
अगा गिंवसितां आघवा वाटी, परतलें पाउलचि नाहीं किरीटी। सैंघ निमालियांचियाचि गोठी, तिंये पुराणें जेथिंचीं ॥ ५०५ ॥
जेथींचिये अनित्यतेची थोरी, करितया ब्रह्मयाचें आयुष्यवेरी। कैसें नाहीं होणें अवधारीं, निपटूनियां ॥ ५०६ ॥
ऐसी लोकींची जिये नांदणूक, तेथ जन्मले आथि जे लोक। तयांचिये निश्चिंतीचे कौतुक, दिसत असे ॥ ५०७ ॥
पैं दृष्टादृष्टीचिये जोडी, लागीं भांडवल न सुटे कवडी। जेथ सर्वस्वें हानि तेथ कोडी, वेंचिती गा ॥ ५०८ ॥
जो बहुवें विषयविलासें गुफें, तो म्हणती उवायें पडिला सापें। जो अभिलाषभारें दडपे, तयातें सज्ञान म्हणती ॥ ५०९ ॥
जयाचें आयुष्य धाकुटें होय, बळ प्रज्ञा जिरौनि जाय। तयाचे नमस्कारिती पाय, वडिल म्हणुनि ॥ ५१० ॥
जंव जंव बाळ बळिया वाढे, तंव तंव भोजें नाचती कोडें। आयुष्य निमालें आंतुलियेकडे, ते ग्लानीचि नाहीं ॥ ५११ ॥
जन्मलिया दिवसदिवसें, हों लागे काळाचियाचि ऐसें। कीं वाढती करिती उल्हासें, उभविती गुढिया ॥ ५१२ ॥
अगा मर हा बोलु न साहती, आणि मेलिया तरी रडती। परि असतें जात न गणिती, गहिंसपणें ॥ ५१३ ॥
दर्दुर सापें गिळिजतु आहे उभा, कीं तो मासिया वेटाळी जिभा। तैसे प्राणिये कवणा, वाढविती तृष्णा ॥ ५१४ ॥
अहा कटा हें वोखटें, मृत्युलोकींचें उफराटें। एथ अर्जुना जरी अवचटें, जन्मलासी तूं ॥ ५१५ ॥
तरि झडझडोनि वहिला निघ, इये भक्तीचिये वाटे लाग। जिया पावसी अव्यंग, निजधाम माझें ॥ ५१६ ॥
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु। मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायण: ॥ ३४ ॥
तूं मन हें मीचि करीं, माझां भजनीं प्रेम धरीं। सर्वत्र नमस्कारीं, मज एकातें ॥ ५१७ ॥
माझेनि अनुसंधानें देख, संकल्पु जाळणें निःशेख। मद्याजी चोख, याचि नांव ॥ ५१८ ॥
ऐसा मियां आथिला होसी, तेथ माझियाचि स्वरुपा पावसी। हें अंतःकरणींचें तुजपासीं, बोलिजत असे ॥ ५१९ ॥
अगा आवघिया चोरिया आपुलें, जें सर्वस्व आम्ही असे ठेविलें। तें पावोनि सुख संचले, होऊनि ठासी ॥ ५२० ॥
ऐसें सांवळेनि परब्रह्में, भक्तकामकल्पद्रुमें। बोलिलें आत्मारामें, संजयो म्हणे ॥ ५२१ ॥
अहो ऐकिजत असे कीं अवधारा, तंव इया बोला निवांत म्हातारा, जैसा म्हैसा नुठी कां पुरा, तैसा उगाचि असे ॥ ५२२ ॥
तेथ संजयें माथा तुकिला, अहा अमृताचा पाऊस वर्षला। कीं हा एथ असतुचि गेला, सेजिया गांवा ॥ ५२३ ॥
तऱ्ही दातारु हा आमुचा, म्हणोनि हें बोलतां मैळेल वाचा। काइ झालें ययाचा, स्वभावोचि ऐसा ॥ ५२४ ॥
परि बाप भाग्य माझें, जे वृत्तांतु सांगावयाचेनि व्याजें। कैसा रक्षिलों मुनिराजें, श्रीव्यासदेवें ॥ ५२५ ॥
येतुलें हें वाडें सायासें, जंव बोलत असे दृढें मानसें। तंव न धरवेचि आपुलिया ऐसें, सात्विकें केलें ॥ ५२६ ॥
चित्त चाकाटलें आटु घेत, वाचा पांगुळली जेथिंची तेथ, आपादकंचुकित, रोमांच आले ॥ ५२७ ॥
अर्धोन्मीलित डोळे, वर्षताति आनंदजळें। आंतुलिया सुखोर्मीचेनि बळें, बाहेरि कांपे ॥ ५२८ ॥
पै आघवांचि रोममूळीं, आली स्वेदकणिका निर्मळी। लेइला मोतियांचीं कडियाळीं, आवडे तैसा ॥ ५२९ ॥
ऐसा महासुखाचेनि आर्तिंरसे, जेथ आटणी होईल जीवदशे। तेथे निरोविलें व्यासें, तें नेदीच हों ॥ ५३० ॥
आणि कृष्णार्जुनाचें बोलणें, घों करी आलें श्रवणें। कीं देहस्मृतीचा तेणें, वापसा केला ॥ ५३१ ॥
तेव्हां नेत्रींचें जळ विसर्जी, सर्वांगींचा स्वेदु परिमार्जी। तेवींचि अवधान म्हणे हो जी, धृतराष्ट्रातें।। ५३२ ॥
आतां कृष्णवाक्यबीजा निवाडु, आणि संजय सात्विकाचा बिवडु, म्हणोनि श्रोतया होईल सुरवाडु, प्रमेयपिकाचा ॥ ५३३ ॥
अहो अळुमाळु अवधान देयावें, येतुलेनि आनंदाचे राशीवर बैसावें, बाप श्रवणेंद्रिया दैवें, घातली माळ ॥ ५३४ ॥
म्हणोनि विभूतींचा ठावो, अर्जुना दावील सिद्धांचा रावो। तो ऐका म्हणे ज्ञानदेवो, निवृत्तीचा ॥ ५३५ ॥
॥ इति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे राजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥
ॐ श्रीसच्चिदानन्दार्पणमस्तु।।
नमो विशदबोधविदग्धा, विद्यारविंदप्रबोधा, पराप्रमेयप्रमदा, विलासिया ॥ १ ॥
नमो संसारतमसूर्या, अप्रतिमपरमवीर्या, तरुणतरतूर्या, लालनलीला ॥ २ ॥
नमो जगदखिलपालना, मंगळमणिनिधाना, सज्जनवनचंदना, आराध्यलिंगा ॥ ३ ॥
नमो चतुरचित्तचकोरचंद्रा, आत्मानुभवनरेंद्रा, श्रुतिसारसमुद्रा, मन्मथमन्मथा ॥ ४ ॥
नमो सुभावभजनभाजना, भवेभकुंभभंजना, विश्वोद्भसवभुवना, श्रीगुरुराया ॥ ५ ॥
तुमचा अनुग्रहो गणेशु, जैं दे आपुला सौरसु, तैं सारस्वतीं प्रवेशु, बाळकाही आथी ॥ ६ ॥
जी दैविकीं उदार वाचा, जैं उद्देशु दे नाभिकाराचा, तैं नवरससुधाब्धीचा, थावो लाभे ॥ ७ ॥
जी आपुलिया स्ने,हाची वागेश्वरी, जरी मुकेयातें अंगिकारी, तो वाचस्पतीशीं करी, प्रबंधुहोडा ॥ ८ ॥
हें असो दिठी जयावरी झळके, कीं हा पद्मकरु माथां पारुखे, तो जीवचि परि तुके, महेशेंसीं ॥ ९ ॥
एवढें जिये महिमेचें करणें, तें वाचाबळें वानूं मी कवणें, कां सूर्याचिया आंगा उटणें, लागत असे ? ॥ १० ॥
केउता कल्पतरुवरी फुलौरा ?, कायसेनि पाहुणेरु क्षीरसागरा ?, कवणें वासीं कापुरा, सुवासु देवों ? ॥ ११ ॥
चंदनातें कायसेनि चर्चावें, अमृतातें केउतें रांधावें, गगनावरी उभवावें, घडे केवीं ? ॥ १२ ॥
तैसें श्रीगुरूचें महिमान, आकळितें कें असे साधन ?, हें जाणोनि मियां नमन, निवांत केलें ॥ १३ ॥
जरी प्रज्ञेचेनि आथिलेपणें, श्रीगुरूसामर्थ्या रूप करूं म्हणे, तरि तें मोतियां भिंग देणें, तैसें होईल ॥ १४ ॥
कां साडेपंधरया रजतवणी, तैशीं स्तुतींचीं बोलणीं, उगियाचि माथा ठेविजे चरणीं, हेंचि भलें ॥ १५ ॥
मग म्हणितलें जी स्वामी, भलेनि ममत्वें देखिलें तुम्हीं, म्हणौनि कृष्णार्जुनसंगमीं, प्रयागवटु जाहलों ॥ १६ ॥
मागां दूध दे म्हणतलियासाठीं, आघविया क्षीराब्धीची करूनि वाटी, उपमन्यूपुढें धूर्जटी, ठेविली जैसी ॥ १७ ॥
ना तरी वैकुंठपीठनायकें, रुसला ध्रुव कवतिकें, बुझाविला देऊनि भातुकें, ध्रुवपदाचें ॥ १८ ॥
तैसी जे ब्रह्मविद्यारावो, सकळ शास्त्रांचा विसंवता ठावो, ते भगवद्गीनता वोंविये गावों, ऐसें केलें ॥ १९ ॥
जे बोलणियाचे रानीं हिंडतां, नायकिजे फळलिया अक्षराची वार्ता, परि ते वाचाचि केली कल्पलता, विवेकाची ॥ २० ॥
होती देहबुद्धी एकसरी, ते आनंदभांडारा केली वोवरी। मन गीतार्थसागरीं, जळशयन जालें ॥ २१ ॥
ऐसें एकेक देवांचें करणें, तें अपार बोलों केवीं मी जाणें। तऱ्ही अनुवादलों धीटपणें, ते उपसाहिजो जी ॥ २२ ॥
आतां आपुलेनि कृपाप्रसादें, मियां भगवद्गीरता वोंवीप्रबंधें। पूर्वखंड विनोदें, वाखाणिलें ॥ २३ ॥
प्रथमीं अर्जुनाचा विषादु, दुजीं बोलिला योगु विशदु। परि सांख्यबुद्धीसि भेदु, दाऊनियां ॥ २४ ॥
तिजीं केवळ कर्म प्रतिष्ठिलें, तेंचि चतुर्थीं ज्ञानेंशीं प्रगटिलें। पंचमीं गव्हरिलें, योगतत्त्व ॥ २५ ॥
तेचि षष्ठामाजीं प्रगट, आसनालागोनि स्पष्ट। जीवात्मभाव एकवट, होती जेणें ॥ २६ ॥
तैसी जे योगस्थिती, आणि योगभ्रष्टां जे गती। तें आघवीचि उपपत्ती, सांगितली षष्ठीं ॥ २७ ॥
तयावरी सप्तमीं, प्रकृतिपरिहार उपक्रमीं। करूनि भजती जे पुरुषोत्तमीं, ते बोलिले चाऱ्ही ॥ २८ ॥
पाठीं सप्तमींची प्रश्नसिद्धी, बोलोनि प्रयाणसमयसिद्धी। एवं ते सकळवाक्यअवधि, अष्टमाध्यायीं ॥ २९ ॥
मग शब्दब्रह्मीं असंख्याकें, जेतुला कांहीं अभिप्राय पिके। तेतुला महाभारतें एकें, लक्षें जोडे ॥ ३० ॥
तिये आघवांचि जें महाभारतीं, तें लाभे कृष्णार्जुनवाचोक्तीं। आणि जो अभिप्रावो सातेंशतीं, तो एकलाचि नवमीं ॥ ३१ ॥
म्हणौनि नवमींचिया अभिप्राया, सहसा मुद्रा लावावया। बिहाला मग मी वायां, गर्व कां करूं ? ॥ ३२ ॥
अहो गूळासाखरे मालयाचे, हे बांधे तरी एकाचि रसाचे। परि स्वाद गोडियेचे, आनआन जैसे ॥ ३३ ॥
एक जाणोनियां बोलती, एक ठायें ठावो जाणविती। एक जाणों जातां हारपती, जाणते गुणेंशीं ॥ ३४ ॥
हें ऐसें अध्याय गीतेचे, परि अनिर्वाच्यपण नवमाचें। तो अनुवादलों हें तुमचें, सामर्थ्य प्रभू ॥ ३५ ॥
अहो एकाचि शाटी तपिन्नली, एकीं सृष्टीवरी सृष्टी केली। एकीं पाषाणीं वाऊनि उतरलीं, समुद्रीं कटकें ॥ ३६ ॥
एकीं आकाशीं सूर्यातें धरिलें, एकीं चुळींचि सागरातें भरिलें। तैसें मज मुकयाकरवीं बोलविलें, अनिर्वाच्य तुम्हीं ॥ ३७ ॥
परि हें असो एथ ऐसें, राम रावण झुंजिन्नले कैसे। राम रावण जैसे, मीनले समरीं ॥ ३८ ॥
तैसें नवमीं कृष्णाचें बोलणें, तें नवमीचियाचि ऐसें मी म्हणें। या निवाडा तत्त्वज्ञु जाणें, जया गीतार्थु हातीं ॥ ३९ ॥
एवं नवही अध्याय पहिले, मियां मतीसारिखे वाखाणिले। आतां उत्तरखंड उवाइलें, ग्रंथाचें ऐका ॥ ४० ॥
जेथ विभूति प्रतिविभूती, प्रस्तुत अर्जुना सांगिजेती। ते विदग्धा रसवृत्ती, म्हणिपैल कथा ॥ ४१ ॥
देशियेचेनि नागरपणें, शांतु शृंगारातें जिणें। तरि ओंविया होती लेणें, साहित्यासि ॥ ४२ ॥
मूळ ग्रंथींचिया संस्कृता, वरि मऱ्हाठी नीट पढतां। अभिप्राय मानलिया उचिता, कवण भूमी हें न चोजवे ॥ ४३ ॥
जैसें अंगाचेनि सुंदरपणें, लेणिया आंगचि होय लेणें। तेथ अळंकारिलें कवण कवणें, हें निर्वचेना ॥ ४४ ॥
तैसी देशी आणि संस्कृत वाणी, एका भावार्थाच्या सोकासनीं। शोभती आयणी, चोखट आइका ॥ ४५ ॥
उठावलिया भावा रूप, करितां रसवृत्तीचें लागे वडप। चातुर्य म्हणे पडप, जोडलें आम्हां ॥ ४६ ॥
तैसें देशियेचें लावण्य, हिरोनि आणिलें तारुण्य। मग रचिलें अगण्य, गीतातत्त्व ॥ ४७ ॥
जो चराचर परमगुरु, चतुर चित्तचमत्कारु। तो ऐका यादवेश्वरु, बोलता जाहला ॥ ४८ ॥
ज्ञानदेव निवृत्तीचा म्हणे, ऐसें बोलिलें श्रीहरी तेणें। अर्जुना आघवियाची मातु अंतःकरणें, धडौता आहासि ॥ ४९ ॥
श्रीभगवानुवाचः भूय एव महाबाहो श्रृणु मे परमं वचः। यत्तेऽहं प्रीयमाणाय वक्ष्यामि हितकाम्यया ॥ १॥
आम्हीं मागील जें निरूपण केलें, तें तुझें अवधानचि पाहिलें। तवं टाचें नव्हें भलें, पुरतें आहे ॥ ५० ॥
घटीं थोडेसें उदक घालिजे, तेणें न गळे तरी वरिता भरिजे। ऐसा परिसौनि पाहिलासि तंव परिसविजे, ऐसेंचि होतसे ॥ ५१ ॥
अवचितयावरी सर्वस्व सांडिजे, मग चोख तरी तोचि भांडारी कीजे। तैसा किरीटी तूं आतां माझें, निजधाम कीं ॥ ५२ ॥
ऐसें अर्जुना येउतें सर्वेश्वरें, पाहोनि बोलिलें अत्यादरें। गिरी देखोनि सुभरें, मेघु जैसा ॥ ५३ ॥
तैसा कृपाळुवांचा रावो, म्हणे आइकें गा महाबाहो। सांगितलाचि अभिप्रावो, सांगेन पुढती ॥ ५४ ॥
पैं प्रतिवर्षीं क्षेत्र पेरिजे, पिकाची जंव जंव वाढी देखिजे। यालागीं नुबगिजे, वाहो करितां ॥ ५५ ॥
पुढतपुढती पुटें देतां, जोडे वानियेची अधिकता। म्हणौनि सोनें पंडुसुता, शोधूंचि आवडे ॥ ५६ ॥
तैसें एथ पार्था, तुज आभार नाहीं सर्वथा। आम्ही आपुलियाचि स्वार्था, बोलों पुढती ॥ ५७ ॥
जैसें बाळका लेवविजे लेणें, तया शृंगारा बाळ काइ जाणे ?। परि ते सुखाचे सोहळे भोगणें, माउलिये दिठी ॥ ५८ ॥
तैसें तुझें हित आघवें, जंव जंव कां तुज फावे। तंव तंव आमुचें सुख दुणावे, ऐसें आहे ॥ ५९ ॥
आतां अर्जुना असो हे विकडी, मज उघड तुझी आवडी। म्हणौनि तृप्तीची सवडी, बोलतां न पडे ॥ ६० ॥
आम्हां येतुलियाचि कारणें, तेंचि तें तुजशीं बोलणें। परि असो हें अंतःकरणें, अवधान देईं ॥ ६१ ॥
तरी ऐकें गा सुवर्म, वाक्य माझें परम। जें अक्षरें लेऊनी परब्रह्म, तुज खेंवासि आलें ॥ ६२ ॥
परी किरीटी तूं मातें, नेणसी ना निरुतें। तरि तो गा जो मी एथें, तें विश्वचि हें ॥ ६३ ॥
न मे विदुः सुरगणाः प्रभवं न महर्षयः। अहमादिर्हि देवानां महर्षीणां च सर्वशः ॥ २॥
एथ वेद मुके जाहाले, मन पवन पांगुळले। रातीविण मावळले, रविशशी जेथ ॥ ६४ ॥
अगा उदरींचा गर्भु जैसा, न देखें आपुलिये मातेची वयसा। मी आघवेया देवां तैसा, नेणवे कांहीं ॥ ६५ ॥
आणि जळचरां उदधीचें मान, मशका नोलांडवेचि गगन। तेवीं महर्षींचें ज्ञान, न देखेचि मातें ॥ ६६ ॥
मी कवण पां केतुला, कवणाचा कैं जाहला। या निरुती करितां बोला, कल्प गेले ॥ ६७ ॥
कां जे महर्षीं आणि या देवां, येरां भूतजातां सर्वां। मी आदि म्हणौनि पांडवा, अवघड जाणतां ॥ ६८ ॥
उतरलें उदक पर्वत वळघे, जरी झाड वाढत मुळीं लागे। तरी मियां जालेनि जगें, जाणिजे मातें ॥ ६९ ॥
कां गाभेवनें वटु गिंवसवे, जरी तरंगीं सागरू सांठवे। कां परमाणूमाजीं सामावे, भूगोलु हा ॥ ७० ॥
तरी मियां जालिया जीवां, महर्षीं अथवा देवां। मातें जाणावया होआवा, अवकाशु गा ॥ ७१ ॥
ऐसाही जरी विपायें, सांडूनि पुढीले पाये। सर्वेंद्रियांसि होये, पाठिमोरा जो ॥ ७२ ॥
प्रवर्तलाही वेगीं बहुडे, देह सांडूनि मागलीकडे। महाभूतांचिया चढे, माथयावरी ॥ ७३ ॥
यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम्। असंमूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ३॥
तैसा राहोनि ठायठिके, स्वप्रकाशें चोखें। अजत्व माझें देखे, आपुलिया डोळां ॥ ७४ ॥
मी आदीसिं परु, सकळलोकमहेश्वरु। ऐसिया मातें जो नरु, यापरी जाणें ॥ ७५ ॥
तो पाषाणांमाजीं परिसु, रसांमाजी सिद्धरसु। तैसा मनुष्याकृति अंशु, तो माझाचि जाण ॥ ७६ ॥
तो चालतें ज्ञानाचें बिंब, तयाचे अवयव ते सुखाचे कोंभ, परि माणुसपणाची भांब, लोकाचि भागु ॥ ७७ ॥
अगा अवचिता कापुरा-, माजीं सांपडला हिरा। वरी पडिलिया नीरा, न निगे केवीं ॥ ७८ ॥
तैसा मनुष्यलोकाआंतु, तो जरी जाहला प्राकृतु। तऱ्ही प्रकृतिदोषाची मातु, नेणिजे तेथ ॥ ७९ ॥
तो आपसयेंचि सांडिजे पापीं, जैसा जळत चंदनु सर्पीं, तैसा मातें जाणें तो संकल्पीं, वर्जूनि घालिजे ॥ ८० ॥
तेंचि मातें कैसें जाणिजे, ऐसें कल्पी जरी चित्त तुझें। तरी मी ऐसा हें माझें, भाव ऐकें ॥ ८१ ॥
जे वेगळालां भूतीं, सारिखे होऊनि प्रकृती। विखुरले आहेती त्रिजगतीं, आघविये ॥ ८२ ॥
बुद्धिर्ज्ञानमसंमोहः क्षमा सत्यं दमः शमः। सुखं दुःखं भवोऽभावो भयं चाभयमेव च ॥ ४॥
अहिंसा समता तुष्टिस्तपो दानं यशोऽयशः। भवन्ति भावा भूतानां मत्त एव पृथग्विधाः ॥ ५॥
ते प्रथम जाण बुद्धी, मग ज्ञान जें निरवधी। असंमोह सहनसिद्धी, क्षमा सत्य ॥ ८३ ॥
मग शम दम दोन्ही, सुख दुःख वर्तत जनीं। अर्जुना भावाभाव मानीं, भावाचिमाजीं ॥ ८४ ॥
आतां भय आणि निर्भयता, अहिंसा आणि समता, हे मम रुपची पांडुसुता, ओळख तू ॥ ८५ ॥
दान यश अपकीर्ती, ते जे भाव सर्वत्र वसती। ते मजचि पासूनि होती, भूतांचा ठायीं ॥ ८६ ॥
जैसीं भूतें आहाति सिनानीं, तैसेचि हेही वेगळाले मानीं। एक उपजती माझां ज्ञानीं, एक नेणती मातें ॥ ८७ ॥
अगा प्रकाश आणि कडवसें, हें सूर्याचिस्तव जैसें। प्रकाश उदयीं दिसे, तम अस्तुसीं ॥ ८८ ॥
आणि माझें जे जाणणें नेणणें, तें तंव भूतांचिया दैवाचें करणें। म्हणौनि भूतीं भावाचें होणें, विषम पडे ॥ ८९ ॥
यापरी माझां भावीं, हे जीवसृष्टि आहे आघवी। गुंतली असे जाणावी, पंडुकुमरा ॥ ९० ॥
आतां इये सृष्टीचे पालक, तयां आधीन वर्तती लोक। ते अकरा भाव आणिक, सांगेन तुज ॥ ९१ ॥
महर्षयः सप्त पूर्वे चत्वारी मनवस्तथा। मद्भषवा मानसा जाता येषां लोक इमाः प्रजाः ॥ ६॥
तरी आघवांचि गुणीं वृद्ध, जे महर्षींमाजीं प्रबुद्ध। कश्यपादि प्रसिद्ध, सप्त ऋषी ॥ ९२ ॥
आणिकही सांगिजतील, जे चौदा आंतील । स्वायंभू मुख्य मुद्दल, चारी मनु ॥ ९३ ॥
ऐसें हे अकरा, माझां मनीं जाहाले धनुर्धरा। सृष्टीचिया व्यापारा-, लागोनियां ॥ ९४ ॥
जैं लोकांची व्यवस्था न पडे, जैं या त्रिभुवनाचे कांहीं न मांडे। तैं महाभूतांचे दळवाडें, अचुंबित असे ॥ ९५ ॥
तैंचि हे जाहाले, इहीं लोकपाळ केले, अध्यक्ष रचूनि ठेविले, इहीं जन ॥ ९६ ॥
म्हणौनि अकरा हे राजा, मग येर लोक यांचिया प्रजा। ऐसा हा विस्तारु माझा, ओळख तूं ॥ ९७ ॥
पाहें पां आरंभीं बीज एकलें, मग तेंचि विरूढलिया बूड जाहालें, बुडीं कोंभ निघाले, खांदियांचे ॥ ९८ ॥
खांदियांपासूनि अनेका, पसरलिया शाखोपशाखा, शाखांस्तव देखा, पल्लवपानें ॥ ९९ ॥
पल्लवीं फूल फळ, एवं वृक्षत्व जाहालें सकळ। तें निर्धारितां केवळ, बीजचि तें ॥ १०० ॥
ऐसें मी एकचि पहिलें, मग मी तें मनातें व्यालें। तेथ सप्तऋषि जाहाले, आणि चारी मनु ॥ १०१ ॥
इहीं लोकपाळ केले, लोकपाळीं विविध लोक सृजिले। लोकांपासूनि निपजले, प्रजाजात ॥ १०२ ॥
ऐसेनि हें विश्व येथें, मीचि प्रसवला ना निरुतें। परी भावाचेनि हातें, माने जया ॥ १०३ ॥
एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः। सोऽविकंपेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ ७॥
यालागीं सुभद्रापती, हे भाव इया माझिया विभूती। आणि यांचिया व्याप्ती, व्यापिलें विश्व ॥ १०४ ॥
म्हणोनि गा यापरी, ब्रह्मादिपिपीलिकावरी। मीवांचूनि दुसरी, गोठी नाहीं ॥ १०५ ॥
ऐसें जाणे जो साचें, तया चेइरें जाहालें ज्ञानाचें। म्हणोनि उत्तम मध्यम भेदाचें, दुःस्वप्न तयां ॥ १०६ ॥
मी माझिया विभूती, विभूतीं अधिष्ठिलिया व्यक्ती। हें आघवें योगप्रतीती, एकचि मानी ॥ १०७ ॥
म्हणोनि निःशंकें येणें महायोगें, मज मीनला मनाचेनि आंगें। एथ संशय करणें न लगे, तो त्रिशुद्धी जाहला ॥ १०८ ॥
कां जे ऐसें किरीटी, मातें भजे जो अभेदा दिठी। तयाचिये भजनाचिये नाटीं, सूती मज ॥ १०९ ॥
म्हणऊनि अभेदें जो भक्तियोगु, तेथ शंका नाहीं नये खंगु। करितां ठेला तरी चांगु, तें सांगितलें षष्ठीं ॥ ११० ॥
तोचि अभेदु कैसा, हें जाणावया मानसा। साद जाली तरी परियेसा, बोलिजेल ॥ १११ ॥
अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते। इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ ८॥
तरि मीचि एक सर्वां, या जगा जन्म पांडवा। आणि मजचिपासूनि आघवा, निर्वाहो यांचा ॥ ११२ ॥
कल्लोळमाळा अनेगा, जन्म जळींचि पैं गा। आणि तयां जळचि आश्रयो तरंगा, जीवनही जळ ॥ ११३ ॥
ऐसें आघवांचि ठायीं, तया जळचि जेविं पाहीं। तैसा मीवांचूनि नाहीं, विश्वीं इये ॥ ११४ ॥
ऐसिया व्यापका मातें, मानूनि जे भजती भलतेथें। परि साचोकारें उदितें, प्रेमभावें ॥ ११५ ॥
देशकाळवर्तमान, आघवें मजसीं करूनि अभिन्न। जैसा वायु होऊन गगन, गगनींचि विचरे ॥ ११६ ॥
ऐसेनि जे निजज्ञानी, खेळत सुखें त्रिभुवनीं। जगद्रूपा मनीं, सांठऊनि मातें ॥ ११७ ॥
जें जें भेटे भूत, तें तें मानिजे भगवंत। हा भक्तियोगु निश्चित, जाण माझा ॥ ११८ ॥
मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम्। कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ ९॥
चित्तें मीचि जाहाले, मियांचि प्राणें धाले। जीवों मरों विसरले, बोधाचिया भुली ॥ ११९ ॥