LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
मग तया बोधाचेनि माजे, नाचती संवादसुखाचीं भोजें। आतां एकमेकां घेपे दीजे, बोधचि वरी ॥ १२० ॥
जैशीं जवळिकेंचीं सरोवरें, उचंबळलिया कालवती परस्परें। मग तरंगासि धवळारें, तरंगचि होती ॥ १२१ ॥
तैसी येरयेरांचिये मिळणी, पडत आनंदकल्लोळांची वेणी। तेथ बोध बोधाचीं लेणीं, बोधेंचि मिरवी ॥ १२२ ॥
जैसें सूर्यें सूर्यातें वोंवाळिलें, कीं चंद्रें चंद्रम्या क्षेम दिधलें। ना तरी सरिसेनि पाडें मीनले, दोनी वोघ ॥ १२३ ॥
तैसें प्रयाग होत सामरस्याचें, वरी वोसाण तरत सात्त्विकाचें। ते संवादचतुष्पथींचे, गणेश जाहले ॥ १२४ ॥
तेव्हां तया महासुखाचेनि भरें, धांवोनि देहाचिये गांवाबाहेरें। मियां धाले तेणें उद्गारें, लागती गाजों ॥ १२५ ॥
पैं गुरुशिष्यांचां एकांतीं, जे अक्षरा एकाची वदंती। ते मेघाचियापरी त्रिजगतीं, गर्जती सैंघ ॥ १२६ ॥
जैसी कमळकळिका जालेपणें, हृदयींचिया मकरंदातें राखों नेणें। दे राया रंका पारणें, आमोदाचें ॥ १२७ ॥
तैसेंचि मातें विश्वीं कथित, कथितेनि तोषें कथूं विसरत। मग तया विसरामाजीं विरत, आंगें जीवें ॥ १२८ ॥
ऐसें प्रेमाचेनि बहुवसपणें, नाहीं राती दिवो जाणणें। केलें माझें सुख अव्यंगवाणें, आपणपेयां जिहीं ॥ १२९ ॥
तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम्। ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १०॥
तयां मग जें आम्ही कांहीं, द्यावें अर्जुना पाहीं। ते ठायींचीच तिहीं, घेतली सेल ॥ १३० ॥
कां जे ते जिया वाटा, निगाले गा सुभटा। ते सोय पाहोनि अव्हांटा, स्वर्गापवर्ग ॥ १३१ ॥
म्हणोनि तिहीं जें प्रेम धरिलें, तेंचि आमुचें देणें उपाइलें। परि आम्हीं देयावें हेंहि केलें, तिहींची म्हणियें ॥ १३२ ॥
आतां यावरी येतुलें घडे, जें तेंचि सुख आगळें वाढें। आणि काळाची दिठी न पडे, हें आम्हां करणें ॥ १३३ ॥
लळेयाचिया बाळका किरीटी, गवसणी करूनि स्नेआहाचिया दिठी, जैसी खेळतां पाठोपाठीं, माउली धांवे ॥ १३४ ॥
तें जो जो खेळ दावी, तो तो पुढें सोनयाचा करूनि ठेवी। तैसी उपास्तीची पदवी, पोषित मी जायें ॥ १३५ ॥
जिये पदवीचेनि पोषकें, ते मातें पावती यथासुखें। हे पाळती मज विशेखें, आवडे करूं ॥ १३६ ॥
पैं गा भक्तासि माझें कोड, मज तयाचे अनन्यगतीची चाड। कां जे प्रेमळांचें सांकड, आमुते घरीं ॥ १३७ ॥
पाहें पां स्वर्ग मोक्ष उपायिले, दोन्ही मार्ग तयाचिये वाहणी केले, आम्हीं आंगही शेखीं वेंचिलें, लक्ष्मियेसीं ॥ १३८ ॥
परि आपणपेंवीण जें एक, तें तैसेंचि सुख साजुक। सप्रेमळालागीं देख, ठेविलें जतन ॥ १३९ ॥
हा ठायवरी किरीटी, आम्ही प्रेमळु घेवों आपणपयासाठीं। या बोलीं बोलिजत गोष्टी, तैसिया नव्हती गा ॥ १४० ॥
तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः। नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ ११॥
म्हणोनि मज आत्मयाचा भावो, जिहीं जियावया केला ठावो। एक मीवांचूनि वावो, येर मानिलें जिहीं ॥ १४१ ॥
तयां तत्त्वज्ञां चोखटां, दिवी पोतासाची सुभटा। मग मीचि होऊनि दिवटा, पुढां पुढां चालें ॥ १४२ ॥
अज्ञानाचिये राती-, माजीं तमाचि मिळणी दाटती। ते नाशूनि घालीं परौती, करीं नित्योदयो ॥ १४३ ॥
ऐसें प्रेमळाचेनि प्रियोत्तमें, बोलिलें जेथ पुरुषोत्तमें। तेथ अर्जुन मनोधर्में, निवालों म्हणतसे ॥ १४४ ॥
अहो जी अवधारा, भला केरु फेडिला संसारा। जाहलों जननीजठरजोहरा-, वेगळा प्रभू ॥ १४५ ॥
जी जन्मलेपण आपुलें, हें आजि मियां डोळां देखिलें। जीवित हातां चढलें, आवडतसें ॥ १४६ ॥
आजि आयुष्या उजवण जाहली, माझिया दैवा दशा उदयली। जे वाक्यकृपा लाधली, दैविकेनि मुखें ॥ १४७ ॥
आतां येणें वचन तेजाकारें, फिटलें आंतील बाहेरील आंधारें। म्हणोनि देखतसें साचोकारें, स्वरूप तुझें ॥ १४८ ॥
अर्जुन उवाच, परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमं भवान्। पुरुषं शाश्वतं दिव्यमादिदेवमजं विभुम् ॥ १२॥
तरी होसी गा तूं परब्रह्म, जें या महाभूतां विसंवतें धाम। पवित्र तूं परम, जगन्नाथा ॥ १४९ ॥
तूं परम दैवत तिहीं देवां, तूं पुरुष जी पंचविसावा। दिव्य तूं प्रकृतिभावा-, पैलीकडील ॥ १५० ॥
अनादिसिद्ध तूं स्वामी, जो नाकळिजसी जन्मधर्मीं। तो तूं हें आम्ही, जाणितलें आतां ॥ १५१ ॥
तूं या कालयंत्रासि सूत्री, तूं जीवकळेची अधिष्ठात्री। तूं ब्रह्मकटाहधात्री, हें कळलें फुडें ॥ १५२ ॥
आहुस्त्वामृषयः सर्वे देवर्षिनारदस्तथा। असितो देवलो व्यासः स्वयं चैव ब्रवीषि मे ॥ १३॥
पैं आणिकही एक परी, इये प्रतीतीची येतसे थोरी। जे मागें ऐसेंचि ऋषीश्वरीं, सांगितलें तूंतें ॥ १५३ ॥
परि तया सांगितलियाचें साचपण, हें आतां माझें देखतसे अंतःकरण, जे कृपा केली आपण, म्हणोनि देवा ॥ १५४ ॥
एऱ्हवीं नारदु अखंड जवळां ये, तोही ऐसेंचि वचनीं गाये। परि अर्थ न बुजोनि ठाये, गीतसुखचि ऐकों ॥ १५५ ॥
जी आंधळेयांचां गांवीं, आपणपें प्रगटलें रवी। तरी तिहीं वोतपलीचि घ्यावी, वांचूनि प्रकाशु कैंचा ? ॥ १५६ ॥
येरवीं देवर्षि अध्यात्म गातां, आहाच रागांगेंसीं जे मधुरता। तेचि फावे येर चित्ता, नलगेचि कांहीं ॥ १५७ ॥
पैं असिता देवलाचेनिहि मुखें, मी एवंविधा तूंतें आइकें। परी तैं बुद्धि विषयविखें, घारिली होती ॥ १५८ ॥
विषयविषाचा पडिपाडू, गोड परमार्थु लागे कडू। कडू विषय तो गोडू, जीवासी जाहला ॥ १५९ ॥
आणि हें आणिकांचें काय सांगावें, राउळा आपणचि येऊनि व्यासदेवें, तुझें स्वरूप आघवें, सर्वदा सांगिजे ॥ १६० ॥
परि तो अंधारीं चिंतामणि देखिला, जेवीं नव्हे या बुद्धी उपेक्षिला, पाठीं दिनोदयीं वोळखिला, होय म्हणौनि ॥ १६१ ॥
तैसीं व्यासादिकांचीं बोलणीं, तिया मजपाशीं चिद्रत्नांंचिया खाणी, परि उपेक्षिल्या जात होतीया तरणी, तुजवीण कृष्णा ॥ १६२ ॥
सर्वमेतदृतं मन्ये यन्मां वदसि केशव। न हि ते भगवन् व्यक्तिं विदुर्देवा न दानवाः ॥ १४॥
ते आतां वाक्यसूर्यकर तुझे फांकले, आणि ऋषीं मार्ग होते जे कथिले। तयां आघवियांचेंचि फिटलें, अनोळखपण ॥ १६३ ॥
जी ज्ञानाचें बीज तयांचे बोल, माजीं हृदयभूमिके पडिले सखोल, वरि इये कृपेची जाहाली वोल, म्हणोनि संवादफळेंशीं उठलें ॥ १६४ ॥
अहो नारदादिकां संतां, त्यांचिया उक्तिरूप सरिता। मी महोदधीं जालां अनंता, संवादसुखाचा ॥ १६५ ॥
प्रभु आघवेनि येणें जन्में, जियें पुण्यें केलीं मियां उत्तमें। तयांचीं न ठकतीचि अंगीं कामें, सद्गुुरु तुवां ॥ १६६ ॥
एऱ्हवीं वडिलवडिलांचेनि मुखें, मी सदां तूंतें कानीं आइकें। परि कृपा न कीजेचि तुवां एकें, तंव नेणवेचि कांहीं ॥ १६७ ॥
म्हणोनि भाग्य जैं सानुकूळ, जालिया केले उद्यम सदां सफळ। तैसें श्रुताधीत सकळ, गुरुकृपा साच ॥ १६८ ॥
जी बनकरु झाडें सिंपी जीवेंसाटीं, पाडूनि जन्में काढी आटी। परि फळेंसी तैंचि भेटी, जैं वसंतु पावे ॥ १६९ ॥
अहो विषमा जैं वोहट पडे, तैं मधुर तें मधुर आवडे। पैं रसायनें तैं गोडें, जैं आरोग्य देहीं ॥ १७० ॥
कां इंद्रियें वाचा प्राण, यां जालियांचे तैंचि सार्थकपण। जैं चैतन्य येऊनि आपण, संचरे माजीं ॥ १७१ ॥
तैसें शब्दजात आलोडिलें, अथवा योगादिक जें अभ्यासिलें। तें तैंचि म्हणों ये आपुलें, जैं सानुकूल गुरु ॥ १७२ ॥
ऐसिये जालिये प्रतीतीचेनि माजें, अर्जुन निश्चयाचि नाचतुसें भोजें, तेवींचि म्हणे देवा तुझें, वाक्य मज मानलें ॥ १७३ ॥
तरि साचचि हें कैवल्यपती, मज त्रिशुद्धी आली प्रतीती। जे तूं देवदानवांचिये मती-, जोगा नव्हसी ॥ १७४ ॥
तुझें वाक्य व्यक्ती न येतां देवा, जो आपुलिया जाणे जाणिवा। तो कहींचि नोहे हें सद्भा वा, भरंवसेनि आलें ॥ १७५ ॥
स्वयमेवात्मनात्मानं वेत्थ त्वं पुरुषोत्तम। भूतभावन भूतेश देवदेव जगत्पते ॥ १५॥
एथ आपुलें वाडपण जैसें, आपणचि जाणिजे आकाशें। कां मी येतुली घनवट ऐसें, पृथ्वीचि जाणे ॥ १७६ ॥
तैसा आपुलिये सर्वशक्ती, तुज तूंचि जाणूं लक्ष्मीपती। येर वेदादिक मती, मिरवती वायां ॥ १७७ ॥
हां गा मनातें मागां सांडावें, पवनातें वावीं मवावें। आदिशून्य उतरोनि जावें, केउतें बाहीं ॥ १७८ ॥
तैसें हें तुझें जाणणें आहे, म्हणोनि कोणाही ठाकतें नोहे। आतां तुझें ज्ञान होये, तुजचिजोगें ॥ १७९ ॥
जी आपणपयातें तूंचि जाणसी, आणिकातें सांगावयाही तूं समर्थ होसी। तरी आतां एक वेळ घाम पुसीं, आर्तीचिये निडळींचा ॥ १८० ॥
हें आइकिलें कीं भूतभावना, त्रिभुवनगजपंचानना, सकळदेवदेवतार्चना, जगन्नायका ॥ १८१ ॥
जरी थोरी तुझी पाहात आहों, तरी पासीं उभे ठाकावयाही योग्य नोहों। या शोच्यता जरी विनवूं बिहों, तरी आन उपायो नाहीं ॥ १८२ ॥
भरले समुद्रसरिता चहूंकडे, परि ते बापियासि कोरडे। कां जैं मेघौनि थेंबुटा पडे, तैं पाणी कीं तया ॥ १८३ ॥
तैसे गुरु जी सर्वत्र आथी, परि कृष्णा आम्हां तूंचि गती। हें असो मजप्रती, विभूती सांगें ॥ १८४ ॥
वक्तुमर्हस्यशेषेण दिव्या ह्यात्मविभूतयः। याभिर्विभूतिर्लोकानिमांस्त्वं व्याप्य तिष्ठसि ॥ १६॥
जी तुझिया विभूती आघविया, परि व्यापिती शक्ति दिव्या जिया, तिया आपुलिया दावाविया, आपण मज ॥ १८५ ॥
जिहीं विभूतीं ययां समस्तां, लोकांतें व्यापूनि आहाती अनंता। तिया प्रधाना नामांकिता, प्रगटा करीं ॥ १८६ ॥
कथं विद्यामहं योगिंस्त्वां सदा परिचिन्तयन्। केषु केषु च भावेषु चिन्त्योऽसि भगवन्मया ॥ १७॥
जी कैसें मियां तूंतें जाणावें, काय जाणोनि सदा चिंतावें। जरी तूंचि म्हणों आघवें, तरि चिंतनचि न घडे ॥ १८७ ॥
म्हणोनि मागां भाव जैसे, आपुले सांगितले तुवां उद्देशें। आतां विस्तारोनि तैसे, एक वेळ बोलें ॥ १८८ ॥
जयां जयां भावाचां ठायीं, तूंतें चिंतितां मज सायासु नाहीं। तो विवळ करूनि देईं, योगु आपुला ॥ १८९ ॥
विस्तरेणात्मनो योगं विभूतिं च जनार्दन। भूयः कथय तृप्तिर्हि श्रृण्वतो नास्ति मेऽमृतम् ॥ १८॥
आणि पुसलिया जिया विभूती, त्याही बोलाविया भूतपती। येथ म्हणसी जरी पुढती, काय सांगों ॥ १९० ॥
तरी हा भाव मना, झणें जाय हो जनार्दना। पैं प्राकृताही अमृतपाना, ना न म्हणवे जी ॥ १९१ ॥
जे काळकूटाचें सहोदर, जें मृत्यूभेणें प्याले अमर। तरि दिहाचे पुरंदर, चौदा जाती ॥ १९२ ॥
ऐसा कवण एक क्षीराब्धीचा रसु, जया वायांचि अमृतपणाचा आभासु, तयाचाही मीठांशु, जे पुरे म्हणों नेदी ॥ १९३ ॥
तया पाबळेयाही येतुलेवरी, गोडियेचि आथि थोरी। मग हें तंव अवधारीं, परमामृत साचें ॥ १९४ ॥
जें मंदराचळु न ढाळितां, क्षीरसागरु न डहुळितां। अनादि स्वभावता, आइतें आहे ॥ १९५ ॥
जें द्रव ना नव्हे बद्ध, जेथ नेणिजती रस गंध। जें भलतयांही सिद्ध, आठवलेंचि फावे ॥ १९६ ॥
जयाची गोठीचि ऐकतखेंवो, आघवा संसारु होय वावो। बळिया नित्यता लागे येवों, आपणपेंया ॥ १९७ ॥
जन्ममृत्यूची भाख, हारपोनि जाय निःशेख। आंत बाहेरी महासुख, वाढोंचि लागे ॥ १९८ ॥
मग दैवगत्या जरी सेविजे, तरी तें आपणचि होऊनि ठाकिजे। तें तुज देतां चित्त माझें, पुरें म्हणों न शके ॥ १९९ ॥
तवं तुझें नामचि आम्हां आवडे, वरि भेटी होय आणि जवळिक जोडे, पाठीं गोठी सांगसी सुरवाडें, आनंदाचेनी ॥ २०० ॥
आतां हें सुख कायिसयासारिखें, कांहीं निर्वचेना मज परितोखें। तरि येतुलें जाणें जे येणें मुखें, पुनरुक्तही हो ॥ २०१ ॥
हां गा सूर्य काय शिळा ?, अग्नि म्हणों येत आहे वोंविळा। कां नित्य वाहातया गंगाजळा, पारसेपण असे ॥ २०२ ॥
तुंवा स्वमुखें जें बोलिलें, हें आम्हीं नादासि रूप देखिलें। आजि चंदनतरूचीं फुलें, तुरंबीत आहों मां ॥ २०३ ॥
या पार्थाचिया बोला, सर्वांगें कृष्ण डोलला। म्हणे भक्तिज्ञानासि जाहला, आगरु हा ॥ २०४ ॥
ऐसा पतिकराचिया तोषा आंतु, प्रेमाचा वेगु उचंबळतु। सायासें सांवरूनि अनंतु, काय बोले ॥ २०५ ॥
श्रीभगवानुवाच, हन्त ते कथयिष्यामि दिव्या ह्यात्मविभूतयः, प्राधान्यतः कुरुश्रेष्ठ नास्त्यन्तो विस्तरस्य मे ॥ १९॥
मी पितामहाचा पिता, हें आठवितांही नाठवे चित्ता। कीं म्हणतसे बा पंडुसुता, भलें केलें ॥ २०६ ॥
अर्जुनातें बा म्हणे एथ कांहीं, आम्हां विस्मो करावया कारण नाहीं, आंगें तो लेंकरूं काई, नव्हेचि नंदाचें ॥ २०७ ॥
परि प्रस्तुत ऐसें असो, हें करवी आवडीचा अतिसो। मग म्हणे आइकें सांगतसों, धनुर्धरा ॥ २०८ ॥
तरी तुवां पुसलिया विभूती, तयांचें अपारपण सुभद्रापती। ज्या माझियाचि परि माझिये मती, आकळती ना ॥ २०९ ॥
आंगींचिया रोमा किती, जयाचिया तयासि न गणवती। तैसिया माझिया विभूती, असंख्य मज ॥ २१० ॥
एऱ्हवीं तरी मी कैसा केवढा, म्हणोनि आपणपयांही नव्हेचि फुडा, यालागीं प्रधाना जिया रूढा, तिया विभूती आइकें ॥ २११ ॥
जिया जाणतलियासाठीं, आघवीया जाणितलिया होती किरीटी, जैसें बीज आलिया मुठीं, तरूचि आला होय ॥ २१२ ॥
कां उद्यान हाता चढिलें, तरी आपैसीं सांपडलीं फळें फुलें। तेवीं देखिलिया जिया देखवलें, विश्व सकळ ॥ २१३ ॥
एऱ्हवीं साचचि गा धनुर्धरा, नाहीं शेवटु माझिया विस्तारा। पैं गगना ऐशिया अपारा, मजमाजीं लपणें ॥ २१४ ॥
अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः। अहमादिश्च मध्यं च भूतानामन्त एव च ॥ २०॥
आइकें कुटिलालकमस्तका, धनुर्वेदत्र्यंबका। मी आत्मा असें एकैका, भूतमात्राचां ठायीं ॥ २१५ ॥
आंतुलीकडे मीचि यांचा अंतःकरणीं, भूतांबाहेरी माझीच गंवसणी, आदि मी निर्वाणीं, मध्यही मीचि ॥ २१६ ॥
जैसें मेघां या तळीं वरी, एक आकाशचि आंत बाहेरी। आणि आकाशींचि जाले अवधारीं, असणेंही आकाशीं ॥ २१७ ॥
पाठीं लया जे वेळीं जाती, ते वेळीं आकाशचि होऊनि ठाती। तेवीं आदि स्थिती अंतगती, भूतांसि मी ॥ २१८ ॥
ऐसें बहुवस आणि व्यापकपण, माझें विभूतियोगें जाण। तरी जीवचि करूनि श्रवण, आइकोनि आइक ॥ २१९ ॥
याहीवरी त्या विभूती, सांगणें ठेलें तुजप्रति। सांगेन म्हणितलें तुज प्रीती, त्या प्रधाना आइकें ॥ २२० ॥
आदित्यानामहं विष्णुर्ज्योतिषां रविरंशुमान। मरीचिर्मरुतानामस्मि नक्षत्राणामहं शशी ॥ २१॥
हें बोलोनि तो कृपावंतु, म्हणे विष्णु मी आदित्यांआंतु। रवी मी रश्मिवंतु, सुप्रभांमाजीं ॥ २२१ ॥
मरूद्गीणांच्या वर्गीं, मरीचि म्हणे मी शारङ्गी। चंद्र मी गगनरंगीं, तारांमाजीं ॥ २२२ ॥
वेदानां सामवेदोऽस्मि देवानामस्मि वासवः। इन्द्रियाणां मनश्चास्मि भूतानामस्मि चेतना ॥ २२॥
वेदांआंतु सामवेदु, तो मी म्हणे गोविंदु। देवांमाजी मरुद्बंसधु, महेंद्र तो मी ॥ २२३ ॥
इंद्रियांआंतु अकरावें, मन तें मी हें जाणावें। भूतांमाजी स्वभावें, चेतना ते मी ॥ २२४ ॥
रुद्राणां शंकरश्चास्मि वित्तेशो यक्षरक्षसाम्। वसूनां पावकश्चास्मि मेरुः शिखरिणामहम् ॥ २३॥
अशेषांही रुद्रांमाझारीं, शंकर जो मदनारी। तो मी येथ न धरीं , भ्रांति कांहीं ॥ २२५ ॥
यक्षरक्षोगणांआंतु, शंभूचा सखा जो धनवंतु। तो कुबेरु मी हें अनंतु, म्हणता जाहला ॥ २२६ ॥
मग आठांही वसूंमाझारीं, पावकु तो मी अवधारीं। शिखराथिलियां सर्वोपरी, मेरु तो मी ॥ २२७ ॥
पुरोधसां च मुख्यं मां विद्धि पार्थ बृहस्पतिम्। सेनानीनामहं स्कन्दः सरसामस्मि सागरः ॥ २४॥
महर्षीणां भृगुरहं गिरामस्म्येकमक्षरम्। यज्ञानां जपयज्ञोऽस्मि स्थावराणां हिमालयः ॥ २५॥
जो स्वर्गसिंहासना सावावो, सर्वज्ञते आदीचा ठावो। तो पुरोहितांमाजीं रावो, बृहस्पती मी ॥ २२८ ॥
त्रिभुवनींचिया सेनापतीं-, आंत स्कंदु तो मी महामती। जो हरवीर्यें अग्निसंगती, कृत्तिकाआंतु जाहला ॥ २२९ ॥
सकळिकां सरोवरांसी, माजीं समुद्र तो मी जळराशी। महर्षींआंतु तपोराशी, भृगु तो मी ॥ २३० ॥
अशेषांही वाचा, आंतु नटनाच सत्याचा। तें अक्षर एक मी वैकुंठींचा, वेल्हाळु म्हणे ॥ २३१ ॥
समस्तांही यज्ञांचा पैकीं, जपयज्ञु तो मी ये लोकीं। जो कर्मत्यागें प्रणवादिकीं, निफजविजे ॥ २३२ ॥
नामजपयज्ञु तो परम, बाधूं न शके स्ना नादि कर्म। नामें पावन धर्माधर्म, नाम परब्रह्म वेदार्थें ॥ २३३ ॥
स्थावरां गिरीवरां आंतु, पुण्यपुंज जो हिमवंतु। तो मी म्हणे कांतु, लक्ष्मियेचा ॥ २३४ ॥
अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः। गन्धर्वाणां चित्ररथः सिद्धानां कपिलो मुनिः ॥ २६॥
उच्चैःश्रवसमश्वानां विद्धि माममृतोद्भिवम्। ऐरावतं गजेन्द्राणां नराणां च नराधिपम् ॥ २७॥
कल्पद्रुम हन पारिजातु, गुणें चंदनुही वाड विख्यातु। तरि ययां वृक्षजातां आंतु, अश्वत्थु तो मी ॥ २३५ ॥
देवऋषींआंतु पांडवा, नारदु तो मी जाणावा। चित्ररथु मी गंधर्वां, सकळिकांमाजीं ॥ २३६ ॥
ययां अशेषांही सिद्धां-, माजीं कपिलाचार्यु मी प्रबुद्धा। तुरंगजातां प्रसिद्धां-, आंत उचैःश्रवा मी ॥ २३७ ॥
राजभूषण गजांआंतु, अर्जुना मी गा ऐरावतु। पयोराशी सुरमथितु, अमृतांशु तो मी ॥ २३८ ॥
ययां नरांमाजीं राजा, तो विभूतिविशेष माझा। जयातें सकळ लोक प्रजा, होऊनि सेविती ॥ २३९ ॥
आयुधानामहं वज्रं धेनूनामस्मि कामधुक्। प्रजनश्चास्मि कन्दर्पः सर्पाणामस्मि वासुकिः ॥ २८॥
अनन्तश्चास्मि नागानां वरुणो यादसामहम्। पितृणामर्यमा चास्मि यमः संयमतामहम् ॥ २९॥
पैं आघवेयां हातियेरां, आंत वज्र तें मी धनुर्धरा। जें शतमखोत्तीर्णकरा, आरूढोनि असे ॥ २४० ॥
धेनूंमध्यें कामधेनु, तें मी म्हणे विष्वक्सेनु। जन्मवितयांआंत मदनु, तो मी जाणें ॥ २४१ ॥
सर्पकुळाआंत अधिष्ठाता, वासुकी गा मी कुंतीसुता। नागांमाजीं समस्तां, अनंतु तो मी ॥ २४२ ॥
अगा यादसांआंतु, जो पश्चिमप्रमदेचा कांतु। तो वरुण मी हें अनंतु, सांगत असे ॥ २४३ ॥
आणि पितृगणां समस्तां-, माजीं अर्यमा जो पितृदेवता। तो मी हें तत्त्वता, बोलत आहें ॥ २४४ ॥
जगाचीं शुभाशुभें लिहिती, प्राणियांच्या मानसांचा झाडा घेती। मग केलियानुरूप होती, भोगनियम जे ॥ २४५ ॥
तयां नियमितयांमाजीं यमु, जो कर्मसाक्षी धर्मु। तो मी म्हणे रामु, रमापती ॥ २४६ ॥
प्रल्हादश्चास्मि दैत्यानां कालः कलयतामहम्। मृगाणां च मृगेन्द्रोऽहं वैनतेयश्च पक्षिणाम् ॥ ३०॥
अगा दैत्यांचिया कुळीं, प्रल्हादु तो मी न्याहाळीं। म्हणौनि दैत्यभावादिमेळीं, लिंपेचिना ॥ २४७ ॥
पैं कळितयांमाजीं महाकाळु, तो मी म्हणे गोपाळु। श्वापदांमाजीं शार्दूळु, तो मी जाण ॥ २४८ ॥
पक्षिजातिमाझारीं, गरुड तो मी अवधारीं। यालागीं जो पाठीवरी, वाहों शके मातें ॥ २४९ ॥
पवनः पवतामस्मि रामः शस्त्रभृतामहम्। झषाणां मकरश्चास्मि स्त्रोतसामस्मि जान्हवी ॥ ३१॥
पृथ्वीचिया पैसारा-, माजीं घडीं न लगतां धनुर्धरा। एकेचि उड्डाणें सातांहि सागरां, प्रदक्षिणा करी जो ॥ २५० ॥
तयां वहिलियां गतिमंतां-, आंत पवनु तो मी पांडुसुता। शस्त्रधरां समस्तां-, माजीं श्रीराम तो मी ॥ २५१ ॥
जेणें सांकडलिया धर्माचेन कैवारें, आपणपयां धनुष्य करूनि दुसरें। विजयलक्ष्मीये एक मोहरें, केलें त्रेतीं ॥ २५२ ॥
पाठीं उभे ठाकूनि सुवेळीं, प्रतापलंकेश्वराचीं सिसाळीं। गगनीं उदो म्हणतया हस्तबळीं, दिधली भूतां ॥ २५३ ॥
जेणें देवांचा मानु गिंवसिला, धर्मासि जीर्णोद्धारु केला। सूर्यवंशीं उदेला, सूर्य जो कां ॥ २५४ ॥
तो हातियेरुपरजितया आंतु, रामचंद्र मी जानकीकांतु। मकर मी पुच्छवंतु, जळचरांमाजीं ॥ २५५ ॥
पैं समस्तांही वोघां-, मध्यें जे भगीरथें आणितां गंगा। जन्हूनें गिळिली मग जंघा, फाडूनि दिधली ॥ २५६ ॥
ते त्रिभूवनैकसरिता, जान्हवी मी पांडुसुता। जळप्रवाहां समस्तां-, माझारीं जाणें ॥ २५७ ॥
ऐसेनि वेगळालां सृष्टीपैकीं, विभूती नाम सूतां एकेकीं। सगळेन जन्मसहस्रें अवलोकीं, अर्ध्या नव्हती ॥ २५८ ॥
सर्गाणामादिरन्तश्च मध्यं चैवाहमर्जुन। अध्यात्मविद्या विद्यानां वादः प्रवदतामहम् ॥ ३२॥
अक्षराणामकारोऽस्मि द्वन्द्वः सामासिकस्य च। अहमेवाक्षयः कालो धाताहं विश्वतोमुखः ॥ ३३॥
जैसीं अवघींचि नक्षत्रें वेंचावीं, ऐसी चाड उपजेल जैं जीवीं। तैं गगनाची बांधावी, लोथ जेवीं ॥ २५९ ॥
कां पृथ्वीये परमाणूंचा उगाणा घ्यावा, तरि भूगोलुचि काखे सुवावा। तैसा विस्तारु माझा पहावा, तरि जाणावें मातें ॥ २६० ॥
जैसें शाखांसी फूल फळ, एकिहेळां वेटाळूं म्हणिजे सकळ। तरी उपडूनियां मूळ, जेवीं हातीं घेपे ॥ २६१ ॥
तेवीं माझें विभूतिविशेष, जरी जाणों पाहिजेती अशेष। तरी स्वरूप एक निर्दोष, जाणिजे माझें ॥ २६२ ॥
एऱ्हवीं वेगळालिया विभूती, कायिएक परिससी किती। म्हणोनि एकिहेळां महामती, सर्व मी जाण ॥ २६३ ॥
मी आघवियेचि सृष्टी, आदिमध्यांतीं किरीटी। ओतप्रोत पटीं, तंतु जेवीं ॥ २६४ ॥
ऐसिया व्यापका मातें जैं जाणावें, तैं विभूतिभेदें काय करावें। परि हे तुझी योग्यता नव्हे, म्हणोनि असो ॥ २६५ ॥
कां जे तुवां पुसिलिया विभूती, म्हणोनि तिया आईक सुभद्रापती। तरी आतां विद्यांमाजीं प्रस्तुतीं, अध्यात्मविद्या ते मी ॥ २६६ ॥
अगा बोलतयांचिया ठायीं, वादु तो मी पाहीं। जो सकलशास्त्रसंमतें कहीं, सरेचिना ॥ २६७ ॥
जो निर्वचूं जातां वाढे, आइकतयां उत्प्रेक्षे सळु चढे। जयावरी बोलतयांचीं गोडें, बोलणीं होतीं ॥ २६८ ॥
ऐसा प्रतिपादनामाजीं वादु, तो मी म्हणे गोविंदु। अक्षरांमाजीं विशदु, अकारु तो मी ॥ २६९ ॥
पैं गा समासांमाझारीं, द्वंद्व तो मी अवधारीं। मशकालागोनि ब्रह्मावेरीं, ग्रासिता तो मी ॥ २७० ॥
मेरुमंदरादिकीं सर्वीं, सहित पृथ्वीतें विरवी। जो एकार्णवातेंही जिरवी, जेथिंचा तेथें ॥ २७१ ॥
जो प्रळयतेजा देत मिठी, सगळिया पवनातें गिळी किरीटी। आकाश जयाचिया पोटीं, सामावलें ॥ २७२ ॥
ऐसा अपार जो काळु, तो मी म्हणे लक्ष्मीलीळु। मग पुढती सृष्टीचा मेळु, सृजिता तो मी ॥ २७३ ॥
मृत्युः सर्वहरश्चाहमुद्भमवश्च भविष्यताम्। कीर्तिः श्रीर्वाक् च नारीणां स्मृतिर्मेधा धृतिः क्षमा ॥ ३४॥
आणि सृजिलिया भूतांतें मीचि धरीं, सकळां जीवनही मीचि अवधारीं। शेखीं सर्वांतें या संहारीं, तेव्हां मृत्युही मीचि ॥ २७४ ॥
आतां स्त्रीगणांचां पैकीं, माझिया विभूती सात आणिकी। तिया ऐक कवतिकीं, सांगिजतील ॥ २७५ ॥
तरी नीच नवी जे कीर्ति, अर्जुना ते माझी मूर्ती। आणि औदार्येंसी जे संपत्ती, तेही मीचि जाणें ॥ २७६ ॥
आणि ते गा मी वाचा, जे सुखासनीं न्यायाचा। आरूढोनि विवेकाचा, मार्गीं चाले ॥ २७७ ॥
देखिलेनि पदार्थें, जे आठवूनि दे मातें। ते स्मृतिही पैं एथें, त्रिशुद्धी मी ॥ २७८ ॥
पैं स्वहिता अनुजायिनी, मेधा ते गा मी इये जनीं। धृती मी त्रिभुवनीं, क्षमा ते मी ॥ २७९ ॥
एवं नारींमाझारीं, या सातही शक्ति मीचि अवधारीं। ऐसें संसारगजकेसरी, म्हणता जाहला ॥ २८० ॥
बृहत्साम तथा साम्नां गायत्री छन्दसामहम्। मासानां मार्गशीर्षोऽहमृतूनां कुसुमाकरः ॥ ३५॥
वेदराशीचिया सामा-, आंत बृहत्साम जें प्रियोत्तमा। तें मी म्हणे रमा-, प्राणेश्वरु ॥ २८१ ॥
गायत्रीछंद जें म्हणिजे, तें सकळां छंदांमाजीं माझें। स्वरूप हें जाणिजे, निभ्रांत तुवां ॥ २८२ ॥
मासांआंत मार्गशीरु, तो मी म्हणे शारङ्गधरु। ऋतूंमाजीं कुसुमाकरु, वसंतु तो मी ॥ २८३ ॥
द्यूतं छलयतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम्। जयोऽस्मि व्यवसायोऽस्मि सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३६॥
वृष्णीनां वासुदेवोऽस्मि पाण्डवानां धनंजयः। मुनीनामप्यहं व्यासः कवीनामुशना कविः ॥ ३७॥
छळितयां विंदाणा-, माजीं जूं तें मी विचक्षणा। म्हणोनि चोहटां चोरी परी कवणा, निवारूं न ये ॥ २८४ ॥
अगा अशेषांही तेजसां-, आंत तेज तें मी भरंवसा। विजयो मी कार्योद्देशां, सकळांमाजीं ॥ २८५ ॥
जेणें चोखाळत दिसे न्याय, तो व्यवसायांत व्यवसाय। माझें स्वरूप हें राय, सुरांचा म्हणे ॥ २८६ ॥
सत्त्वाथिलियांआंतु, सत्त्व मी म्हणे अनंतु। यादवांमाजीं श्रीमंतु, तोचि तो मी ॥ २८७ ॥
जो देवकी-वसुदेवास्तव जाहला, कुमारीसाठीं गोकुळीं गेला। तो मी प्राणासकट पियाला, पूतनेतें ॥ २८८ ॥
नुघडतां बाळपणाची फुली, जेणें मियां अदानवीं सृष्टि केली। करीं गिरि धरूनि उमाणिली, महेंद्रमहिमा ॥ २८९ ॥
कालिंदीचें हृदयशल्य फेडिलें, जेणें मियां जळत गोकुळ राखिलें। वासरुवांसाठीं लाविलें, विरंचीस पिसें ॥ २९० ॥
प्रथमदशेचिये पहांटे-, माजीं कंसा ऐशीं अचाटें। महाधेंडीं अवचटें, लीळाचि नासिलीं ॥ २९१ ॥
हें काय कितीएक सांगावें, तुवांही देखिलें ऐकिलें असे आघवें। तरि यादवांमाजीं जाणावें, हेंचि स्वरूप माझें ॥ २९२ ॥
आणि सोमवंशीं तुम्हां पांडवां-, माजीं अर्जुन तो मी जाणावा। म्हणोनि एकमेकांचिया प्रेमभावा, विघडु न पडे ॥ २९३ ॥
संन्यासी तुवां होऊनि जनीं, चोरूनि नेली माझी भगिनी। तऱ्ही विकल्पु नुपजे मनीं, मी तूं दोन्ही स्वरूप एक ॥ २९४ ॥
मुनीआंत व्यासदेवो, तो मी म्हणे यादवरावो। कवीश्वरांमाजीं धैर्या ठावो, उशनाचार्य तो मी ॥ २९५ ॥
दण्डो दमयतामस्मि नीतिरस्मि जिगीषताम्। मौनं चैवास्मि गुह्यानां ज्ञानं ज्ञानवतामहम् ॥ ३८॥
अगा दमितयांमाझारीं, अनिवार दंडु तो मी अवधारीं। जो मुंगियेलागोनि ब्रह्मावेरीं, नियमित पावे ॥ २९६ ॥
पैं सारासार निर्धारितयां, धर्मज्ञानाचा पक्षु धरितयां। सकळ शास्त्रांमाजीं ययां, नीतिशास्त्र तें मी ॥ २९७ ॥
आघवियाचि गूढां-, माजीं मौन तें मी सुहाडा। म्हणोनि न बोलतयां पुढां, स्त्रष्टाही नेण होय ॥ २९८ ॥
अगा ज्ञानियांचिया ठायीं, ज्ञान तें मी पाहीं। आतां असो हें ययां कांहीं, पार न देखों ॥ २९९ ॥
यच्चाऽपि सर्वभूतानां बीजं तदहमर्जुन। न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम् ॥ ३९॥
नान्तोऽस्ति मम दिव्यांना विभूतीनां परंतप। एष तूद्देशतः प्रोक्तो विभूतेर्विस्तरो मया ॥ ४०॥
पैं पर्जन्याचिया धारां, वरी लेख करवेल धनुर्धरा। कां पृथ्वीचिया तृणांकुरां, होईल ठी ॥ ३०० ॥
पैं महोदधीचिया तरंगां, व्यवस्था धरूं नये जेवीं गा। तेवीं माझिया विशेष लिंगां, नाहीं मिती ॥ ३०१ ॥
ऐशियाही सातपांच प्रधाना, विभूती सांगितलिया तुज अर्जुना। तो हा उद्देशु जो गा मना, आहाच गमला ॥ ३०२ ॥
येरां विभूतिविस्तारांसि कांहीं, एथ सर्वथा लेख नाहीं। म्हणौनि परिससीं तूं काई, आम्हीं सांगों किती ॥ ३०३ ॥
यालागीं एकिहेळां तुज, दाऊं आतां वर्म निज, सर्वभूतांकुरें बीज, विरूढत असे तें मी ॥ ३०४ ॥
म्हणोनि सानें थोर न म्हणावें, उंच नीच भाव सांडावे। एक मीचि ऐसें मानावें, वस्तुजातातें ॥ ३०५ ॥
तरी यावरी साधारण, आईक पां आणिकही खूण। तरी अर्जुना तें तूं जाण, विभूति माझी ॥ ३०६ ॥
यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा। तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोंऽशसंभवम् ॥ ४१॥
जेथ जेथ संपत्ति आणि दया, दोन्ही वसती आलिया असती ठाया। ते ते जाण धनंजया, विभूति माझी ॥ ३०७ ॥
अथवा बहुनैतेन किं ज्ञातेन तवार्जुन। विष्टभ्याहमिदं कृत्स्नजमेकांशेन स्थितो जगत् ॥ ४२॥
अथवा एकलें एक बिंब गगनीं, तरी प्रभा फांके त्रिभुवनीं। तेवीं एकाकियाची सकळ जनीं, आज्ञा पाळिजे ॥ ३०८ ॥
तयांतें एकलें झणीं म्हण, ते निर्धन या भाषा नेण। काय कामधेनूसवें सर्व साहान, चालत असे ॥ ३०९ ॥
तियेतें जें जेधवां जो मागे, तें ते एकसरेंचि प्रसवों लागे। तेवीं विश्वविभव तया अंगें, होऊनि आहाति ॥ ३१० ॥
तयातें वोळखावया हेचि संज्ञा, जे जगें नमस्कारिजे आज्ञा। ऐसें आथि तें जाण प्राज्ञा, अवतार माझे ॥ ३११ ॥
आतां सामान्य विशेष, हें जाणणें एथ महादोष। कां जे मीचि एक अशेष, विश्व आहे म्हणोनि ॥ ३१२ ॥
तरी आतां साधारण आणि चांगु, ऐसा कैसेनि पां कल्पावा विभागु। वायां आपुलियेचि मती वंगु, भेदाचा लावावा ॥ ३१३ ॥
एऱ्हवीं तरी तूप कासया घुसळावें, अमृत कां रांधूनि अर्धें करावें। हां गा वायूसि काय पां डावें, उजवें अंग आहे ॥ ३१४ ॥
पैं सूर्यबिंबासि पोट पाठीं, पाहतां नासेल आपुली दिठी। तेवीं माझ्या स्वरूपीं गोठी, सामान्यविशेषाची नाहीं ॥ ३१५ ॥
आणि सिनाना इहीं विभूतीं, मज अपारातें मविसील किती। म्हणोनि किंबहुना सुभद्रापती, असो हें जाणणें ॥ ३१६ ॥
आतां पैं माझेनि एकें अंशें, हें जग व्यापिलें असे। यालागीं भेदू सांडूनि सरिसें, साम्यें भज ॥ ३१७ ॥
ऐसें विबुधवनवसंतें, तेणें विरक्तांचेनि एकांतें। बोलिलें जेथ श्रीमंतें, श्रीकृष्णदेवें ॥ ३१८ ॥
तेथ अर्जुन म्हणे स्वामी, येतुलें हें राभस्य बोलिलेती तुम्हीं। जे भेदु एक आणि आम्हीं, सांडावा एकीं ॥ ३१९ ॥
हां हो सूर्य म्हणे काय जगातें, अंधारें दवडा कां परौतें। तेवीं धसाळ म्हणों देवा तूंतें, तरी अधिक हा बोलु ॥ ३२० ॥
तुझें नांवचि एक कोण्ही वेळे, जयांचिये मुखासि कां कानां मिळे। तयांचिया हृदयातें सांडूनि पळे, भेदु जी साच ॥ ३२१ ॥
तो तूं परब्रह्मचि असकें, मज दैवें दिधलासि हस्तोदकें। तरी आतां भेदु कायसा कें, देखावा कवणें ॥ ३२२ ॥
जी चंद्रबिंबाचा गाभारां, रिगालियावरीही उबारा। परी राणेपणें शारङ्गधरा, बोला हें तुम्हीं ॥ ३२३ ॥
तेथ सावियाचि परितोषोनि देवें, अर्जुनातें आलिंगिलें जीवें। मग म्हणे तुवां न कोपावें, आमुचिया बोला ॥ ३२४ ॥
आम्हीं तुज भेदाचिया वाहाणीं, सांगितली जे विभूतींची कहाणी। ते अभेदें काय अंतःकरणीं, मानिली कीं न मनें ॥ ३२५ ॥
हेंचि पाहावयालागीं, नावेक बोलिलों बाहेरिसवडिया भंगीं। तंव विभूती तुज चांगी, आलिया बोधा ॥ ३२६ ॥
येथ अर्जुन म्हणे देवें, हें आपुलें आपण जाणावें। परी देखतसें विश्व आघवें, तुवां भरलें ॥ ३२७ ॥
पैं राया तो पांडुसुतु, ऐसिये प्रतीतीसि जाहला वरैतु। या संजयाचिया बोला निवांतु, धृतराष्ट्र राहे ॥ ३२८ ॥
कीं संजयो दुखवलेनि अंतःकरणें, म्हणतसे नवल नव्हे दैव दवडणें। हा जीवें धाडसा आहे मी म्हणें, तंव आंतुही आंधळा ॥ ३२९ ॥
परी असो हें तो अर्जुनु, स्वहिताचा वाढवितसे मानु। कीं याहीवरी तया आनु, धिंवसा उपनला ॥ ३३० ॥
म्हणे हेचि हृदयाआंतुली प्रतीती, बाहेरी अवतरो कां डोळ्यांप्रती। इये आर्तीचां पाउलीं मती, उठती जाहली ॥ ३३१ ॥
मियां इहींच दोहीं डोळां, झोंबावें विश्वरूपा सकळा। एवढी हांव तो दैवाआगळा, म्हणऊनि करी ॥ ३३२ ॥
आजि तो कल्पतरूची शाखा, म्हणोनि वांझोळें न लगती देखा। जें जें येईल तयाचि मुखा, तें तें साचचि करितसे येरु ॥ ३३३ ॥
जो प्रल्हादाचिया बोला, विषाहीसकट आपणचि जाहला। तो सद्गुहरु असे जोडला, किरीटीसी ॥ ३३४ ॥
म्हणोनि विश्वरूप पुसावयालागीं, पार्थ रिगता होईल कवणें भंगीं। तें सांगेन पुढिलिये प्रसंगीं, ज्ञानदेव म्हणे निवृत्तीचा ॥ ३३५
ॐ तत्सदिति श्रीमद्भ्गयवद्गीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे विभूतियोगो नाम दशमोऽध्यायः ॥ १० ॥
इति श्रीज्ञानदेवविरचितायां भावार्थदीपिकायां दशमोऽध्यायः ॥
आतां यावरी एकादशीं, कथा आहे दोहीं रसीं,
येथ पार्था विश्वरूपेंसीं, होईल भेटी ॥ १ ॥
जेथ शांताचिया घरा, अद्भुत आला आहे पाहुणेरा,
आणि येरांही रसां पांतिकरां, जाहला मानु ॥ २ ॥
अहो वधुवरांचिये मिळणीं, जैशी वराडियां लुगडीं लेणीं,
तैसे देशियेच्या सुखासनीं, मिरविले रस ॥ ३ ॥
परी शांताद्भुत बरवे, जे डोळियांच्या अंजुळीं घ्यावें,
जैसे हरिहर प्रेमभावें, आले खेंवा ॥ ४ ॥
ना तरी अंवसेच्या दिवशीं, भेटलीं बिंबें दोनी जैशीं,
तेवीं एकवळा रसीं, केला एथ ॥ ५ ॥
मीनले गंगेयमुनेचे ओघ, तैसें रसां जाहलें प्रयाग,
म्हणौनि सुस्नात होत जग, आघवें एथ ॥ ६ ॥