LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
येरु कर्मबधें किरीटी, अभिलाषाचिया गांठीं। कळासला खुंटी, फळभोगाचां ॥ ७२ ॥
सर्व कर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी। नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन् न कारयन् ॥ १३ ॥
जैसा फळाचिया हांवे, तैसें कर्म करि आघवें। मग न कीजेचि येणें भावें, उपेक्षी जो ॥ ७३ ॥
तो जयाकडे वास पाहे, तेउती सुखाची सृष्टी होये। तो म्हणे तेथ राहे, महाबोधु ॥ ७४ ॥
नवद्वारें देहीं, तो असतुचि परि नाहीं। करितुचि न करी कांही, फलत्यागी ॥ ७५ ॥
न कर्तृत्वत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः। न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ १४ ॥
जैसा कां सर्वेश्वरु, पाहिजे तंव निर्व्यापारु। परि तोचि रची विस्तारु, त्रिभुवनाचा ॥ ७६ ॥
आणि कर्ता ऐसें म्हणिपे, तरी कवणें कर्मीं न शिंपें। जे हातोपावो न लिंपे , उदासवृतीचा ॥ ७७ ॥
योगनिद्रा तरी न मोडे, अकर्तेपणा सळु न पडे। परि महाभूतांचे दळवाडें, उभारी भले ॥ ७८ ॥
जगाचा जीवीं आहे, परि कवणाचा कहीं नोहे। जगचि हें होय जाये, तो शुद्धीहि नेंणे ॥ ७९ ॥
नादत्ते कस्यचित् पापं न चैव सकृतं विभुः। अज्ञानेनावृतं ज्ञान तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ १५ ॥
पापपुण्यें अशेषें, पासींचि असतु न देखें। आणि साक्षीही होऊं न ठके, येरी गोठी कायसी ॥ ८० ॥
पै मूर्तीचेनि मेळें, तो मूर्तचि होऊनि खेळे, परि अमूर्तपण न मैळे, दादुलयाचें ॥ ८१ ॥
तो सृजी पाळी संहारी, ऐसे बोलती जे चराचरीं, ते अज्ञान गा अवधारीं, पंडुकुमरा ॥ ८२ ॥
ज्ञानेन न तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः, तेषामादित्यवत् ज्ञान प्रकाशयति तत्परम् ॥ १६ ॥
तें अज्ञान जैं समूळ तुटे, तैं भ्रांतीचें मसैरें फिटे, मग अकर्तृत्व प्रगटे , ईश्वराचें ॥ ८३ ॥
एथ ईश्वरु एकु अकर्ता, ऐसे मानले जरी चित्ता, तरी तोचि मी हें स्वभावता, आदीचि आहे ॥ ८४ ॥
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः, निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १९ ॥
एथ ईश्वरु एकु अकर्ता, ऐसे मानले जरी चित्ता,
तरी तोचि मी हें स्वभावता, आदीचि आहे ॥ ८४ ॥
ऐसेनि विवेकें उदो चित्तीं, तयासी भेदु कैंचा त्रिजगतीं,
देखें आपुलिया प्रतीति, जगचि मुक्त ॥ ८५ ॥
जैशी पूर्वदिशेच्या राउळीं, उदयाचि सूर्ये दिवाळी,
की येरीही दिशां तियेचि काळी, काळिमा नाही ॥ ८६ ॥
तद् बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः,
गच्छन्त्यपुनरावृत्ति ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ १७ ॥
बुद्धिनिश्चयें आत्मज्ञान, ब्रह्मरुप भावी आपणा आपण,
ब्रह्मनिष्ठा राखे पूर्ण , तत्परायण अहर्निशीं ॥ ८७ ॥
ऐसें व्यापक ज्ञान भलें, जयांचिया हृदयाते गिंवसित आलें,
तयांची समता दृष्टि बोलें , विशेषूं काई ॥ ८८ ॥
एक आपणपेंचि पां जैसें, ते देखतीं विश्व तैसे,
हें बोलणें कायसें, नवलु एथ ॥ ८९ ॥
परी दैव जैसें कवतिकें, कहींचि दैन्य न देखे,
कां विवेकु हा नोळखे, भ्रांतीतें जेवीं ॥ ९० ॥
नातरी अंधकाराची वानी, जैसा सूर्यो न देखे स्वप्नीं,
अमृत नायके कानी, मृत्युकथा ॥ ९१ ॥
हें असो संतापु कैसा, चंद्रु न स्मरे जैसा,
भूतीं भेदु नेणती तैसा , ज्ञानिये ते ॥ ९२ ॥
विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि,
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ १८ ॥
मग हा मशकु हा गजु, कीं हा श्वपचु हा द्विपु,
पैल इतरु हा आत्मजु, हें उरेल कें ॥ ९३ ॥
ना तरी हे धेनु हें श्वान, एक गुरु एक हीन।
हें असो कैचें स्वप्न, जागतया ॥ ९४ ॥
एथ भेदु तरी कीं देखा, जरि अंहभावा उरला होआवा,
तो आधींचि नाहीं आघवा, आतां विषमु काई ॥ ९५ ॥
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः,
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ १९ ॥
म्हणोनि सर्वत्र सदा सम, तें आपणचि अद्वय ब्रह्म, हें संपूर्ण जाणें वर्म, समदृष्टीचें ॥ ९६ ॥
जिहीं विषयसंगु न सांडिता, इंद्रियांतें न दंडितां, परि भोगिली निसंगता, कामेंविण ॥ ९७ ॥
जिहीं लोकांचेनि आधारें, लौकिकेंचि व्यापारें । परि सांडिले निदसुरें, लौकिकु हें ॥ ९८ ॥
जैसा जनामाजी खेचरु, असतुचि जना नोहे गोचरु, तैसा शरीरीं परि संसारु, नोळखें तयांतें ॥ ९९ ॥
हें असो पवनाचेनि मेळें, जैसें जळींचि जळ लोळे, तें आणिकें म्हणती वेगळें , कल्लोळ हे ॥ १०० ॥
तैसें नाम रुप तयाचें, एऱ्हवीं ब्रह्मचि तो साचें। मन साम्या आलें जयाचें, सर्वत्र गा ॥ १०१ ॥
ऐसेनि समदृष्टी जो होये, तया पुरुषा लक्षणही आहे। अर्जुना संक्षेपे सांगेन पाहें, अच्युत म्हणे ॥ १०२ ॥
न प्रहृष्येत् प्रियं प्राप्य नोद्विजेत् प्राप्य् चाप्रियम्। स्थिरबुध्दिरसंमूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥ २० ॥
तरी मृगजळाचेनि पूरें, जैसें न लोटिजे कां गिरिवरें। तैसा शुभाशुभीं न विकरे, पातलां जो ॥ १०३ ॥
तोचि तो निरुता, समदृष्टी तत्वता। हरि म्हणे पंडुसुता, तोचि ब्रह्म ॥ १०४ ॥
ब्राह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत् सुखम्। स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ २१ ॥
जो आपणपे सांडुनि कहीं, इंद्रियग्रामावरी येणेंचि नाहीं। तो विषय न सेवी हें काई, विचित्र येथ ॥ १०५ ॥
सहजें स्वसुखाचेनि अपारें, सुरवाडे अंतरें। रचिला म्हणऊनि बाहिरें, पाउल न घली ॥ १०६ ॥
सांगे कुमुददळाचेनि ताटें, जो जेविला चंद्रकिरणें चोखटे। तो चकोरु काई वाळुवंटे, चुंबितु आहे ॥ १०७ ॥
तैसें आत्मसुख उपाइलें, जयासि आपणपेचिं फावलें। तया विषयो सहजे सांडवले, म्हणो काई ॥ १०८॥
एऱ्हवीं तरी कौतुकें, विचारुनि पाहें पां निकें। या विषयांचेनि सुखे, झकविती कवण ॥ १०९ ॥
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते। आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ २२ ॥
जिहीं आपणपें नाहीं देखिलें, तेचि इहीं इंद्रियार्थीं रंजले। जैसें रंकु का आळुकैलें, तुषातें सेवी ॥ ११० ॥
नातरी मृगें तृषापीडितें, संभ्रमें विसरोनि जळांते। मग तोयबुद्धी बरडीतें, ठाकूनि येती ॥ १११ ॥
तैसें आपणपें नाहीं दिठे, जयातें स्वसुखाचे सदा खरांटे। तयासीचि विषय हे गोमटे, आवडती ॥ ११२ ॥
एऱ्हवीं विषयीं काइ सुख आहे, हे बोलणेंचि सारिखें नोहे। तरी विद्युत्स्फुरणें कां न पाहे, जगामाजीं ॥ ११३ ॥
सांगें वातवर्षआतपु धरे, ऐसे अभ्रछायाचि जरी सरे। तरी त्रिमाळिकें धवळारें , करावीं कां ॥ ११४ ॥
म्हणोनि विषयसुख जें बोलिजे, तें नेणतां गा वायां जल्पिजे। जैसें महूर कां म्हणिजे, विषकंदातें ॥ ११५ ॥
नातरी भौमा नाम मंगळु, रोहिणीतें म्हणती जळु। तैसा सुखप्रवादु बरळु, विषयिकु हा ॥ ११६ ॥
हे असो आघवी बोली, सांग पा सर्पफणीची साउली। ते शीतल होईल केतुली, मूषकासी ॥ ११७ ॥
जैसा आमिषकवळु पांडवा, मीनु न सेवी तंवचि बरवा। तैसा विषयसंगु आघवा, निभ्रांत जाणें ॥ ११८ ॥
हे विरक्तांचिये दिठी, जैं न्याहाळिजे किरीटी। तैं पांडुरोगाचिये पुष्टि-।सारिखें दिसे ॥ ११९ ॥
म्हणोनि विषयभोगी जें सुख, तें साद्यंतचि जाण दुःख। परि काय कीजे मूर्ख, न सेवितां न सरे ॥ १२० ॥
तें अंतर नेणती बापुडे, म्हणोनि अगत्य सेवणें घडे। सांगे पूयपंकीचे किडे, काय चिळसी घेती ॥ १२१ ॥
तयां दुःखियां दुःखचि जिव्हार, ते विषयकर्दमींचे दर्दुर। ते भोगजळींचे जलचर, सांडिती केवी ॥ १२२।।
आणि दुःखयोनि जिया आहाती, तिया निरर्थका तरी नव्हती। जरी विषयांवरी विरक्ती, धरिती जीव ॥ १२३ ॥
नातरी गर्भवासादि संकट, कां जन्ममरणींचे कष्ट। हे विसांवेवीण वाट, वाहावी कवणें ॥ १२४ ॥
जरी विषयीं विषयो सांडिजेल, तरी महादोषी कें वसिजेल। आणि संसारु हा शब्दु नव्हेल, लटिका जगीं ॥ १२५ ॥
म्हणोनि अविद्याजात नाथिलें, तें तिहींचि साच दाविलें। जिहीं सुखबुद्धी घेतलें, विषयदुःख ॥ १२६ ॥
या कारणें गा सुभटा, हा विचारितां विषय वोखटा। तूं झणें कहीं या वाटा, विसरोनि जाशी ॥ १२७ ॥
पै यातें विरक्त पुरुष, त्यजिती कां जैसें विष। निराशा तयां दुःख, दाविलें नावडे ॥ १२८ ॥
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक् शरीरविमोक्षणात्। कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः सुखी नरः ॥ २३ ॥
ज्ञानियांच्या हन ठायीं, याची मातुही कीर नाहीं। देहीं देहभावो जिहीं, स्ववश केले ॥ १२९ ॥
जयांतें बाह्याची भाष, नेणिजेचि निःशेष। अंतरीं सुख, एक आथी ॥ १३० ॥
परि तें वेगळेपणें भोगिजे, जैसे पक्षिये फळ चुंबिजे। तैसें नव्हे तेथ विसरिजे, भोगितेपणही ॥ १३१ ॥
भोगीं अवस्था एक उठी, ते अंहकाराचा अचळु लोटी। मग सुखेंसि आंठी, गाढेपणें ॥ १३२ ॥
तिये आलिंगनमेळीं, होय आपेंआप कवळी। तेथ जळ जैसें जळी, वेगळें न दिसे ॥ १३३ ॥
कां आकाशीं वायु हारपे, तेथ दोन्ही हे भाष लोपे। तैसे सुखचि उरे स्वरुपें, सुरतीं तिये ॥ १३४ ॥
ऐसी द्वैताची भाष जाय, मग म्हणों जरी एकचि होय। तरी तेथ साक्षी कवणु आहे, जाणतें जे ॥ १३५ ॥
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः। स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ २४ ॥
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः। छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ २५ ॥
म्हणोनि असो हें आघवें, एथ न बोलणें काय बोलावें। ते खुणाचि पावेल स्वभावें, आत्माराम ॥ १३६ ॥
जे ऐसेनि सुखें मातले, आपणपांचि आपण गुंतले। ते मी जाणे निखळ वोतले, साम्यरसाचे ॥ १३७ ॥
ते आनंदाचे अनुकार, सुखाचे अंकुर। कीं महाबोधें विहार, केले जैसे ॥ १३८ ॥
ते विवेकाचें गांव, की परब्रह्मीचे स्वभाव। नातरी अळंकारले अवयव, ब्रह्मविद्येचे ॥ १३९ ॥
ते सत्त्वाचे सात्त्विक, की चैतन्याचे आंगिक। हें बहु असो एकैक, वानिसी काई ॥ १४० ॥
तूं संतस्तवनी रतसी, तरी कथेची से न करिसी। कीं निराळी बोल देखसी, सनागर ॥ १४१ ॥
परि तो रसातिशयो मुकुळीं, मग ग्रंथार्थदीपु उजळीं। करी साधुहृदयराउळीं, मंगळ उखा ॥ १४२ ॥
ऐसा श्रीगुरुचा उवायिला, निवृत्तिदासासी पातला। मग तो म्हणे कृष्ण बोलिला, तेंचि आइका ॥ १४३ ॥
अर्जुना अंनत सुखाच्या डोहीं, एकसरा तळुचि घेतला जिहीं। मग स्थिराऊनी तेही, तेंचि जाहले ॥ १४४ ॥
अथवा आत्मप्रकाशें चोखें, जो आपणपेंचि विश्व देखे। तो देहेंचि परब्रह्म सुखें, मानूं येईल ॥ १४५ ॥
जें साचोकारें परम, ना तें अक्षर निःसीम। जिये गांवींचे निष्काम, अधिकारिये ॥ १४६ ॥
जे महर्षीं वाढले, विरक्तां भागा फिटलें। जे निःसंशया पिकलें, निरंतर ॥ १४७ ॥
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम्। अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ २६ ॥
जिहीं विषयांपासोनि हिरतलें, चित्त आपुलें आपण जिंतिले। ते निश्चित जेथ सुतले, चेतीचिना ॥ १४८ ॥
तें परब्रह्म निर्वाण, जें आत्मविदांचें कारण। तेचि ते पुरुष जाण, पंडुकुमरा ॥ १४९ ॥
ते ऐसे कैसेनि जाहले, जे देहींचि ब्रह्मत्वा आले। हें ही पुससी तरी भलें, संक्षेपे सांगो ॥ १५० ॥
स्पर्शान् कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रवोः। प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ २७ ॥
तरी वैराग्यचेनि आधारें, जिहीं विषय दवडुनि बाहिरें। शरीरीं एकंदरें, केलें मन ॥ १५१ ॥
सहजें तिहीं संधी भेटी, जेथ भ्रुपल्लवां पडे गांठी। तेथ पाठमोरी दिठी, पारुखोनियां ॥ १५२ ॥
सांडूनि दक्षिण वाम, प्राणापानसम। चित्तेंसीं व्योम-, गामिये करिती ॥ १५३ ॥
यतेद्नियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः। विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ २८ ॥
तेथ जैसीं रथ्योदकें सकळें, घेऊनि गंगा समुद्री मिळे। मग एकैक वेगळें, निवडु नये ॥ १५४ ॥
तैसी वासनांतराची विवंचना, मग आपैसी पारुखे अर्जुना। जे वेळी गगनीं लयो मना, पवनें कीजे ॥ १५५ ॥
जेथ हें संसारचित्र उमटे, तो मनोरुपु पटु फाटे। जैसें सरोवर आटे, मग प्रतिमा नाहीं ॥ १५६ ॥
तैसें मनपण मुदल जाये, मग अंहभावादिक कें आहे। म्हणोनि शरीरेंचि ब्रह्म होये, अनुभवी तो ॥ १५७ ॥
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम्। सुहृद सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ २९ ॥
आम्ही मागां हन सांगितलें, जे देहींचि ब्रह्मत्व पावले। ते येणें मार्गे आले, म्हणऊनिया ॥ १५८ ॥
आणि यमनियमांचे डोंगर, अभ्यासाचे सागर। क्रमोनि हे पार, पातले ते ॥ १५९ ॥
तिहीं आपणपें करुनि निर्लेप, प्रंपचाचें घेतलें माप। मग साचाचेंचि रुप, होऊनि ठेले ॥ १६० ॥
ऐसा योगयुक्तीचा उद्देशु, जेथ बोलिला हृषीकेशु। तेथ अर्जुनु सुदंशु, म्हणोनि चमत्कारला ॥ १६१ ॥
तें देखिलिया कृष्णें जाणितलें, मग हांसोनि पार्थातें म्हणितलें। तें काई पां चित्त उवाइलें, इये बोलीं तुझे ॥ १६२ ॥
तंव अर्जुन म्हणे देवो, परचित्तलक्षणांचा रावो। भला जाणितला जी भावो, मानसु माझा ॥ १६३ ॥
म्यां जें काहीं विवरुनि पुसावें, ते आधींचि कळले देवें। तरी बोलिलें तेंचि सांगावें, विवळ करुनि ॥ १६४ ॥
एऱ्हवीं तरी अवधारा, जो दाविला तुम्हीं अनुसारा। तो पव्हण्याहूनि पायउतारा, सोहपा जैसा ॥ १६५ ॥
तैसा सांख्याहूनि प्रांजळा, तरी आम्हांसारिखियां अभोळां। एथ आहाति कांही परि काळा, तो साहों ये वर ॥ १६६ ॥
म्हणोनि एक वेळ देवा, तोचि पडताळा घेयावा। विस्तरेल तरी सांगावा, साद्यंतुचि ॥ १६७ ॥
तंव कृष्ण म्हणती हो कां, तुज हा मार्ग गमला निका, तरी काय जाहलें ऐंकिजो कां, सुखें बोलों ॥ १६८ ॥
अर्जुना तु परिससी, परिसोनि अनुष्ठिसी। तरी आम्हांसीचि वानी कायसी, सांगावयाची ॥ १६९ ॥
आधींच चित्त मायेचें, वरी मिष जाहलें पढियंताचे, आतां तें अद्भुतपण स्नेहाचें, कवण जाणे ॥ १७० ॥
ते म्हणों कारुण्यरसाची वृष्टि , कीं नवया स्नेहाची सृष्टि। हें असे नेणिजे दृष्टी, हरीची वानूं ॥ १७१ ॥
जे अमृताची वोतली, कीं प्रेमचि पिऊन मातली। म्हणोनि अर्जुनमोहें गुंतली, निघों नेणे ॥ १७२ ॥
हें बहु जें जें जल्पिजेल, तेथें कथेसि फांकु होईल। परि स्नेह रुपा नयेल, बोलवरी ॥ १७३ ॥
म्हणोनि विसुरा काय येणें, तो ईश्वरु आकळावा कवणें। जो आपुलें मान नेणे, आपणचि ॥ १७४ ॥
तरी मागीला ध्वनीआंतु, मज गमला सावियाचि मोहितु। जे बलात्कारें असे म्हणतु, परिस बापा ॥ १७५ ॥
अर्जुना जेणें भेदें, तुझें कां चित्त बोधे। तैसें तैसें विनोदें, निरुपिजेल ॥ १७६ ॥
तो काइसया नाम योगु, तयाचा कवण उपेगु। अथवा अधिकारप्रसंगु, कवणा येथ ॥ १७७ ॥
ऐसें जें जें कांही, उक्त असे इये ठाई। तें आघवेंचि पाहीं, सांगेन आतां ॥ १७८ ॥
तूं चित्त देऊनि अवधारीं, ऐसें म्हणोनि श्रीहरी। बोलिजेल ते पुढारी, कथा आहे ॥ १७९ ॥
श्रीकृष्ण अर्जुनासी संगु, न सांडोनि सांगेल योगु। तो व्यक्त करु प्रसंगु, म्हणे निवृत्तिदासु ॥ १८० ॥
इति श्रीमदभगवदगीतासूपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे योगगर्भो नाम पञ्चमोऽध्यायः।
॥ ॐ श्रीसच्चिदानन्दार्पणमस्तु ॥
मग रायातें म्हणे संजयो, तोचि अभिप्रावो अवधारिजो। कृष्ण सागंती जो, योगरुप ॥ १॥
सहजें ब्रह्मरसाचें पारणें, केलें अर्जुनालागीं नारायणें। की तेचि अवसरी पाहुणे, पातलों आम्ही ॥ २॥
कैसी दैवाची थोरी नेणिजे, जैसें तान्हेलिया तोय सेविजे। कीं तेंचि चवी करुनि पाहिजे, तंव अमृत आहे ॥ ३॥
तैसे आम्हां तुम्हां जाहले, जें आडमुठी तत्व फावलें। तंव धृतराष्ट्रे म्हणितलें, हें न पुसों तूंते ॥ ४॥
तया संजया येणें बोलें, रायाचें हृदय चोजवलें । जें अवसरीं आहे घेतलें, कुमारांचिया ॥ ५ ॥
हें जाणोनि मनीं हांसिला, म्हणे म्हातारा मोहें नाशिला। एऱ्हवीं बोलु तरी भला जाहला, अवसरीं ये ॥ ६ ॥
परि तैं तैसें कैसेनि होईल, जात्यंधा कैसें पाहेल। तेवींचि येरु से घेईल, म्हणौनि बिहे ॥ ७ ॥
परि आपण चित्तीं आपुलां, निकियापरि संतोषला। जे तो संवादु फावला, कृष्णार्जुनांचा ॥ ८ ॥
तेणें आनंदाचेनि धालेपणें, साभिप्राय अंतःकरणें। आतां आदरेंसी बोलणें, घडेल तया ॥ ९॥
तो गीतेमाजी षष्ठींचा, प्रसंगु असे आयणीचा। जैसा क्षीरार्णवीं अमृताचा, निवाडु जाहला ॥ १० ॥
तैसें गीतार्थाचें सार, जे विवेकसिंधूचे पार। नाना योगविभवभांडार, उघडलें कां ॥ ११ ॥
जें आदिप्रकृतीचें विसवणें, जे शब्दब्रह्मासि न बोलणें। जेथूनि गीतावल्लीचें ठाणें, प्ररोहो पावे ॥ १२ ॥
तो अध्याय हा सहावा, वरि साहित्याचिया बरवा। सांगिजैल म्हणौनि परिसावा, चित्त देउनी ॥ १३ ॥
माझा मराठाचि बोलु कौतुकें, परि अमृतातेहीं पैजासीं जिंके। ऐसीं अक्षरें रसिकें, मेळवीन ॥ १४ ॥
जिये कोंवळिकेचेनि पाडें, दिसती नादींचे रंग थोडे। वेधें परिमळाचें बीक मोडे, जयाचेनि ॥ १५ ॥
ऐका रसाळपणाचिया लोभा, कीं श्रवणींचि होति जिभा। बोले इंद्रियां लागे कळंभा , एकमेकां ॥ १६ ॥
सहजें शब्दु तरि विषो श्रवणाचा, परि रसना म्हणे हा रसु आमुचा, घ्राणासि भावो जाय परिमळाचा, हा तोचि होईल ॥ १७ ॥
नवल बोलतीये रेखेची वाहणी, देखतां डोळ्यांही पुरों लागे धणी। ते म्हणती उघडली खाणी, रुपाची हे ॥ १८ ॥
जेथ संपूर्ण पद उभारे, तेथ मनचि धांवे बाहिरें । बोलु भुजाहि आविष्करें, आलिंगावया ॥ १९ ॥
ऐशी इंद्रिये आपुललिया भावीं, झोंबती परि तो सरिसेपणेंचि बुझावी, जैसा एकला जग चेववी, सहस्त्रकरु ॥ २० ॥
तैसें शब्दाचें व्यापकपण, देखिजे असाधारण। पाहातयां भावज्ञां फावती गुण, चिंतामणीचे ॥ २१ ॥
हें असोतु या बोलाचीं ताटें भलीं, वरी कैवल्यरसें वोगरिलीं। ही प्रतिपत्ति मियां केली, निष्कामासी ॥ २२ ॥
आता आत्मप्रभा नीच नवी, तेचि करुनी ठाणदिवी। जो इंद्रियांतें चोरुनि जेवी, तयासीचि फावे ॥ २३ ॥
येथ श्रवणाचेनि पांगे-, वीण श्रोतयां होआवें लागे। हे मनाचेनि निजांगें, भोगिजे गा ॥ २४ ॥
आहाच बोलाचि वालीफ फेडिजे, आणि ब्रह्माचियाचि। आंगा घडिजे, मग सुखेंसी सुरवाडिजे, सुखाचिमाजीं ॥ २५ ॥
ऐसें हळुवारपण जरी येईल, तरीच हें उपेगा जाइल। एरव्हीं आघवी गोठी होईल, मुकिया बहिरयाची ॥ २६ ॥
परी तें असो आतां आघवें, नलगे श्रोतयांते कडसावें। जे एथ अधिकारिये स्वभावें, निष्कामकामु ॥ २७ ॥
जिहीं आत्मबोधाचिया आवडी, केली स्वर्गसंसाराचि कुरोंडी। ते वांचुनी एथींची गोडी, नेणती आणिक ॥ २८ ॥
जैसा वायसीं चंद्र नोळखिजे, तैसा ग्रंथु हा प्राकृतीं नेणिजे। आणि तो हिमांशुचि जेवि खाजें, चकोराचें ॥ २९ ॥
तैसा सज्ञानासी तरी हा ठावो, अज्ञानासी आन गांवो। म्हणौनि बोलावया विषय पहाहो, विशेषें नाहीं ॥ ३० ॥
परी अनुवादलो मी प्रसंगे, तें सज्जनी उपसाहावें लागे। आतां सांगेन काय श्रीरंगे, निरोपिलें जें ॥ ३१ ॥
ते बुध्दीही आकळितां सांकडें, म्हणऊनि बोलीं विपायें सांपडे। परि निवृत्तिकृपादीपउजियेडें, देखेन मी ॥ ३२ ॥
जें दिठीही न पविजे, तें दिठीविण देखिजे। जरी अतींद्रिय लाहिजे, ज्ञानबळ ॥ ३३ ॥
ना तरी जें धातुवादाही न जोडे, तें लोहींचि पंधरें सापडे। जरी दैवयोगें चढे, परिसु हातां ॥ ३४ ॥
तैसी सद्गुरुकृपा होये, तरी करितां काय आपु नोहे। म्हणौनि तें अपार मातें आहे, ज्ञानदेवो म्हणे ॥ ३५ ॥
तेणें कारणें मी बोलेन, बोली अरुपाचे रुप दावीन। अतींद्रिय परि भोगवीन, इंद्रियांकरवीं ॥ ३६ ॥
आइका यश श्री औदार्य, ज्ञान वैराग्य ऐश्वर्य। हे साही गुणवर्य, वसती जेथ ॥ ३७ ॥
म्हणोनि तो भगवंतु, जो निःसंगाचा सांगातु। तो म्हणे पार्था दत्तचित्तु, होई आतां ॥ ३८ ॥
श्रीभगवानुवाचः अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः। स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ १ ॥
आइकें योगी आणि संन्यासी जनीं, हे एकचि सिनानें। झणीं मानी, एऱ्हवी विचारिजती जंव दोन्ही, तंव एकचि ते ॥ ३९ ॥
सांडिजे दुजया नामाचा आभासु, तरी योगी तोचि संन्यासु। पहातां ब्रह्मीं नाही अवकाशु, दोहींमाजीं ॥ ४० ॥
जैसें नामाचेनि अनारिसपणें, एका पुरुषाते बोलावणें। कां दोहीं मार्गीं जाणें, एकचि ठाया ॥ ४१ ॥
नातरी एकचि उदक सहजें, परी सिनानां घटीं भरिजें। तैसें भिन्नत्व जाणिजे, योगसंन्यासांचें ॥ ४२ ॥
आइकें सकळ संमते जगीं, अर्जुना गा तोचि योगी। जो कर्में करुनि रागी, नोहेचि फळीं ॥ ४३ ॥
जैसी मही हे उद्भिजें, जनी अहंबुध्दीवीण सहजें। आणि तेथींची तियें बीजें, अपेक्षीना ॥ ४४ ॥
तैसा अन्वयाचेनि आधारें, जातीचेनि अनुकारें। जें जेणें अवसरें, करणें पावे ॥ ४५ ॥
तें तैसेंचि उचित करी, परी साटोपु नोहे शरीरीं। आणि बुध्दीही करोनि फळवेरीं, जायेचिना ॥ ४६ ॥
ऐसा तोचि संन्यासी, पार्था गा परियेसीं। तोचि भरंवसेनिसीं, योगीश्वरु ॥ ४७ ॥
वांचूनि उचित कर्म प्रासंगिक, तयातें म्हणे हे सांडीन बध्दक। तरी टांकोटांकी आणिक, मांडिचि तो ॥ ४८ ॥
जैसा क्षाळुनियां लेपु एकु, सवेंचि लाविजे आणिकु। तैसेनि आग्रहाचा पाइकु, विचंबे वायां ॥ ४९ ॥
गृहस्थाश्रमाचें वोझें, कपाळी आधींच आहे सहजें। की तेंचि संन्याससवा ठेविजे, सरिसें पुढती ॥ ५० ॥
म्हणौनि अग्निसेवा न सांडितां, कर्माची रेखा नोलांडितां। आहे योगसुख स्वभावता, आपणापांचि ॥ ५१ ॥
यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विध्दि पाण्डव। न ह्यसंन्यस्त्यसंकल्पो योगी भवनि कश्चन ॥ २ ॥
ऐकें संन्यासी आणि योगी, ऐसी एक्यवाक्यतेची जगीं। गुढी उभविली अनेगीं, शास्त्रांतरी ॥ ५२ ॥
जेथ संन्यासिला संकल्पु तुटे, तेथचि योगाचें सार भेटे। ऐसें हें अनुभवाचेनि धटें, साचें जया ॥ ५३ ॥
आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते। योगारुढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ३ ॥
आतां योगाचळाचा निमथा, जरी ठाकावा आथि पार्था। तरी सोपाना या कर्मपथा, चुका झणीं ॥ ५४ ॥
येणें यमनियमाचेनि तळवटें, रिगे असनाचिये पाउलवाटें। येई प्राणायामाचेनि आडकंठें, वरौता गा ॥ ५५ ॥
मग प्रत्याहाराचा आधाडा, बुध्दीचियाहि पाया निसरडा। जेथ हटिये सांडिती होडा, कडेलग ॥ ५६ ॥
तरी अभ्यासाचेनि बळें, प्रत्याहारीं निराळें । नखी लागेल ढाळें ढाळें, वैराग्याची ॥ ५७ ॥
ऐसा पवनाचेनि पाठारें, येतां धारणेचेनि पैसारें। क्रमी ध्यानाचें चवरें, सांडे तंव ॥ ५८ ॥
मग तया मार्गाची धांव, पुरेल प्रवृत्तीचि हांव। जेथ साध्यसाधना खेंव, समरसें होय ॥ ५९ ॥
जेथ पुढील पैस पारुखे, मागील स्मरावें तें ठाके। ऐसिया सरिसीये भूमिके, समाधी राहे ॥ ६० ॥
येणें उपायें योगारूढु, जो निरवधि जाहला प्रौढु। तयाचिया चिन्हांचा निवाडु, सांगेन आइकें ॥ ६१ ॥
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते। सर्वसंकल्पसंन्यासी योगारुढस्तदोच्यते ॥ ४ ॥
तरी जयाचिया इंद्रियांचिया घरा, नाहीं विषयांचिया येरझारा। जो आत्मबोधाचिया वोवरां, पहुडला असे ॥ ६२ ॥
जयाचें सुखदुःखाचेनि आंगे, झगटलें मानस चेवो नेघे। विषय पासींही आलियां से न रिगे, हे काय म्हणउनि ॥ ६३ ॥
इंद्रियें कर्माच्या ठायी, वाढीनलीं परी कहीं। फळहेतूची चाड नाहीं, अंतःकरणीं ॥ ६४ ॥
असतेनि देहें एतुला, जो चेतुचि दिसे निदेला। तोचि योगारूढु भला, वोळखें तूं ॥ ६५ ॥
तेथ अर्जुन म्हणे अनंता, हें मज विस्मो बहु आइकतां। सांगे तया ऐसी योग्यता, कवणें दीजे ॥ ६६ ॥
उध्दरेदात्मनाऽऽत्मानं नात्मानमवसादयेत। आत्मैव ह्यात्मनो बंधुरात्मैव रिपुरात्मनः ॥ ५ ॥
तंव हांसोनि श्रीकृष्ण म्हणे, तुझें नवल ना हें बोलणें। कवणासि काय दिजेल कवणें, अद्वैतीं इये ॥ ६७ ॥
पै व्यामोहाचिये शेजे, बळिया अविद्या निद्रित होइजे। ते वेळी दुःस्वप्न हा भोगिजे, जन्ममृत्यूंचा ॥ ६८ ॥
पाठीं अवसांत ये चेवो, तैं तें अवघेंचि होय वावो। ऐसा उपजे नित्य सद्भावो, तोहि आपणपांचि ॥ ६९ ॥
म्हणऊनि आपणचि आपणपेया, घातु कीजतु असे धनंजया। चित्त देऊनि नाथिलिया, देहाभिमाना ॥ ७० ॥
बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः। अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत ॥ ६ ॥
हा विचारुनि अहंकारु सांडिजे, मग असतीच वस्तु होइजे । तरी आपली स्वस्ति सहजें, आपण केली ॥ ७१ ॥
एऱ्हवीं कोशकीटकाचिया परी, तो आपणया आपण वैरी। जो आत्मबुध्दी शरीरीं, चारुस्थळी ॥ ७२ ॥
कैसे प्राप्तीचिये वेळे, निदैवा अंधळेपणाचे डोहळे। कीं असते आपुले डोळे, आपण झांकी ॥ ७३ ॥
कां कवणु एकु भ्रमलेपणे, मी तो नव्हे गा चोरलों म्हणे। ऐसा नाथिला छंद अंतःकरणें, घेऊनि ठाके ॥ ७४ ॥
एऱ्हवीं होय तें तोचि आहे, परि काई कीजे बुध्दी तैशी नोहे। देखा स्वप्नींचेनि घायें, की मरे साचें ॥ ७५ ॥
जैसी ते शुकाचेनि आंगभारें, नळिका भोविन्नली एरी मोहरें । तेणें उडावें परी न पुरे, मनशंका ॥ ७६ ॥
वायांचि मान पिळी, अटुवें हियें आंवळी। टिटांतु नळी, धरुनि ठाके ॥ ७७ ॥
म्हणे बांधला मी फुडा, ऐसिया भावनेचिया पडे खोडां। कीं मोकळिया पायांचा चवडा, गोंवी अधिकें ॥ ७८ ॥
ऐसा काजेंवीण आतुंडला, तो सांग पां काय आणिकें बांधला। मग नोसंडी जऱ्ही नेला, तोडुनि अर्धा ॥ ७९ ॥
म्हणऊनि आपणयां आपणचि रिपु, जेणें वाढविला हा संकल्पु। येर स्वंयबुध्दी म्हणे बापु, जो नाथिलें नेघे ॥ ८० ॥
जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः। शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ७ ॥
तया स्वांतःकरणजिता, सकळकामोपशांता। परमात्मा परौता, दुरी नाहीं ॥ ८१ ॥
जैसा किडाळाचा दोषु जाये, तरी पंधरे तेंचि होये। तैसें जीवा ब्रम्हत्व आहे, संकल्पलोपीं ॥ ८२ ॥
हा घटाकारु जैसा, निमालिया तया अवकाशा। नलगे मिळो जाणें आकाशा, आना ठाया ॥ ८३ ॥
तैसा देहाहंकारु नाथिला, हा समूळ जयाचा नाशिला। तोचि परमात्मा संचला, आधींचि आहे ॥ ८४ ॥
आतां शीतोष्णाचिया वाहणी, तेथ सुखदुःखाची कडसणीं। इयें न समाती कांही बोलणीं, मानापमानांची।। ८५ ॥
जे जिये वाटा सुर्यु जाये, तेउतें तेजाचें विश्व होये। तैसे तया पावे तें आहे, तोचि म्हणऊनि ॥ ८६ ॥
देखैं मेघौनि सुटती धारा, तिया न रुपती जैसिया सागरा। तैशी शुभाशभें योगीश्वरा, नव्हती आनें ॥ ८७ ॥
ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेद्रियः। युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाश्मकाज्चनः ॥ ८ ॥
जो हा विज्ञानात्मकु भावो, तया विचारितां जाहला वावो। मग लागला जंव पाहों, तंव ज्ञान तें तोचि ॥ ८८ ॥
आतां व्यापकु कीं एकदेशी, हे ऊहापोही जे ऐसी। ते करावी ठेली आपैशी, दुजेनवीण ॥ ८९ ॥
ऐसा शरीरीचि परी कौतुकें, परब्रह्माचेनि पाडें तुके। जेणें जिंतलीं एके, इंद्रिये गा ॥ ९० ॥
तो जितेंद्रियु सहजें, तोचि योगयुक्तु म्हणिजे। जेणें सानें थोर नेणिजे, कवणें काळीं।। ९१ ॥
देखे सोनियाचें निखळ, मेरुयेसणें ढिसाळ। आणि मातियेचें डिखळ, सरिसेंचि मानी ॥ ९२ ॥
योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः। एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ १० ॥
पुढती अस्तवेना ऐसें, जया पाहलें अद्वैतदिवसें। मग आपणपांचि आपण असे, अखंडित ॥ १०५ ॥
ऐसिया दृष्टी जो विवेकी, पार्था तो एकाकी। सहजें अपरिग्रही जो तिहीं लोकी, तोचि म्हणऊनि ॥ १०६ ॥
ऐसियें असाधारणें, निष्पन्नाचीं लक्षणें। आपुलेनि बहुवसपणें, श्रीकृष्ण बोले ॥ १०७ ॥
जो ज्ञानियांचा बापु, देखणेयांचे दिठीचा दीपु। जया दादुलयाचा संकल्पु, विश्व रची ॥ १०८ ॥
प्रणवाचिये पेठे, जाहलें शब्दब्रह्म माजिठें। तें जयाचिया यशा धाकुटें, वेढूं न पुरे ॥ १०९ ॥
जयाचेनि आंगीकें तेजें, आवो रविशशीचिये वणिजे। म्हणौनि जग हें वेसजे-, वीण असे तया ॥ ११० ॥
हां गा नांवचि एक जयाचें, पाहतां गगनही दिसे टांचे। गुण एकेक काय तयाचे, आकळशील तूं ॥ १११ ॥
म्हणोनि असो हें वानणें, सांगों नेणों कवणांची लक्षणें। दावावीं मिषें येणें, कां बोलिलों तें ॥ ११२ ॥
ऐकें द्वैताचा ठावोचि फेडी, ते ब्रह्मविद्या कीजेल उघडी। तरी अर्जुना पढिये हे गोडी, नासेल हन ॥ ११३ ॥
म्हणोनि तें तैसे बोलणें, नव्हे सपातळ आड लावणें। केलें मनचि वेगळवाणें, भोगावया ॥ ११४ ॥
जया सोहंभाव अटकु, मोक्षसुखालागोनि रंकु। तयाचिये दिठीचा झणें कळंकु, लागेल तुझिया प्रेमा ॥ ११५ ॥
विपायें अंहभाव ययाचा जाईल, मी तेंचि हो जरी होईल। तरी मग काय कीजेल, एकलेया ॥ ११६ ॥
दिठीचि पाहतां निविजे , कां तोंड भरोनि बोलिजे। नातरी दाटुनि खेंव दीजे, ऐसें कोण आहे ॥ ११७ ॥
आपुलिया मना बरवी, असमाई गोठी जीवीं। ते कवणेंसि चावळावी, जरी ऐक्य जाहलें ॥ ११८ ॥
इया काकुळती जनार्दनें, अन्योपदेशाचेनि हातासनें। बोलामाजि मन मनें , आलिंगुं सरले ॥ ११९ ॥
हें परिसतां जरी कानडें, तरी जाण पां पार्थ उघडें। कृष्णसुखाचेंचि रुपडें, वोतलें गा ॥ १२० ॥
हें असो वयसेचिये शेवटीं, जैसें एकचि विये वांझोटी। मग ते मोहाची त्रिपुटी, नाचों लागे ॥ १२१ ॥
तैसें जाहले अनंता, ऐंसे तरी मी न म्हणतां। जरी तयाचा न देखतां, अतिशयो एथ ॥ १२२ ॥
पाहा पां नवल कैसें चोज, कें उपदेशु केउतें झुंज। परी पुढें वालभाचे भोज, नाचत असे ॥ १२३ ॥
आवडी आणि लाजवी, व्यसन आणि शिणवी। पिसें आणि न भुलवी, तरी तेंचि काइ ॥ १२४ ॥
म्हणउनि भावार्थु तो ऐसा, अर्जुन मैत्रियेचा कुवासा। कीं सुखे श्रृंगारलिया मानसा, दर्पणु तो ॥ १२५ ॥
यावरी बाप पुण्यपवित्र, जगीं भक्तिबीजासि सुक्षेत्र। तो कृष्णकृपे पात्र, याचिलागीं ॥ १२६ ॥
हो का आत्मनिवेदनातळींची, जे पीठिका होय सख्याची। पार्थु अधिष्ठात्री तेथिंची, मातृका गा ॥ १२७ ॥
पासींचि गोसावी न वर्णिजे, मग पाइकाचा गुण घेईजे । ऐसा अर्जुने तो सहजें, पढिये हरी ॥ १२८ ॥
पाहां पां अनुरागें भजे , जे प्रियोत्तमें मानिजे। ते पतीहून काय न वर्णिजे, पतिव्रता ॥ १२९ ॥
तैसा अर्जुनचि विशेषें स्तवावा, ऐसें आवडलें मज जीवा। जे तो त्रिभुवनाचिया दैवां, एकायतनु जाहला।। १३० ॥
जयाचिया आवडीचेनि पांगें, अमूर्तुही मूर्ति आवगे। पूर्णाहि परी लागे, अवस्था जयाची ॥ १३१॥
तंव श्रोते म्हणती दैव, कैसी बोलाची हवाव। काय नादातें हन बरव, जिणोनी आली ॥१३२॥
हां हो नवल नोहे देशी, मऱ्हाटी बोलिजे तरी ऐसी। वाणें उमटताहे आकाशीं, साहित्यरंगाचें ॥१३३॥
कैसें उन्मेखचांदिणें तार, आणि भावार्था पडे गार। हेचि श्लोकार्थकुमुदी तरी फार, साविया होती ॥१३४॥
चाडचि निचाडां करी, ऐसी मनोरथीं ये थोरी। तेणें विवळले अंतरी, तेथ डोलु आला ॥१३५॥
तें निवृत्तिदासें जाणितलें, मग अवधान द्या म्हणितलें ॥ नवल पांडवकुळीं पाहलें, कृष्णदिवसें ॥१३६॥
देवकीया उदरीं वाहिला। यशोदा सायासें पाळिला ॥ कीं शेखीं उपेगा गेला, पांडवासी ॥१३७॥
म्हणऊनि बहु दिवस वोगळावा, कां अवसरु पाहोनि विनवावा। हाही सोसु तया सदैवा, पडेचिना ॥१३८॥
हें असो कथा सांगें वेगीं, मग अर्जुन म्हणे सलगी। देवा इयें संतचिन्हें हन आंगीं, न ठकती माझां ॥१३९॥
एऱ्हवीं या लक्षणांचिया निजसारा, मी अपाडें कीर अपुरा। परि तुमचेनि बोलें अवधारा, थोरावें जरी ॥१४०॥
जी तुम्ही चित्त देयाल, तरी ब्रह्म मियां होईजेल। काय जाहलें अभ्यासिजेल, सांगाल जे ॥ १४१ ॥
हां हो नेणों कवणाची काहाणी, आइकोनि श्लाघत असों अंतःकरणीं, ऐसी जाहलेपणाची शिरयाणी, कायसी देवा ॥ १४२ ॥
हें आंगे म्या होइजो का, येतुलें गोसावी आपुलेपणें कीजो कां। तंव हांसोनि श्रीकृष्ण हो कां, करुं म्हणती ॥ १४३ ॥
देखा संतोषु एक न जोडे, तंवचि सुखाचें सैंघ सांकडें। मग जोडलिया कवणीकडे, अपुरें असे।। १४४ ॥
तैसा सर्वेश्वरु बळिया सेवकें, म्हणोनि ब्रह्मही होय तो कौतुकें। परि कैंसा भारें आतला पिके, दैवाचेनि ॥ १४५ ॥