LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
म्हणोनि स्वधर्मानुष्ठान, ते अखंड यज्ञयाजन। जो करी तया बंधन, कहींच नाहीं ॥ ८३ ॥
हा लोकु कर्में बांधिला, जो परतंत्रा भुतला। तो नित्ययज्ञाते चुकला, म्हणोनियां ॥ ८४ ॥
आतां येचिविशीं पार्था, तुज सांगेन एकी मी कथा। जैं सृष्ट्यादि संस्था, ब्रह्मेनि केली ॥ ८५ ॥
सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः। अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ १० ॥
तें नित्ययागसहितें, सृजिलीं भूतें समस्तें। परी नेणतीचि तिये यज्ञातें, सूक्ष्म म्हणऊनी ॥ ८६ ॥
तें वेळीं प्रजीं विनविला ब्रह्मा, देवा आश्रयो काय एथ आम्हां। तंव म्हणे तो कमळजन्मा, भूतांप्रति ॥ ८७ ॥
तुम्हां वर्णविशेषवशें, आम्हीं हा स्वधर्मुचि विहिला असे। यातें उपासा मग आपैसे, काम पुरती ॥ ८८ ॥
तुम्हीं व्रतें नियमु न करावे, शरीरातें न पीडावें। दुरी केंही न वचावे, तीर्थासी गा ॥ ८९ ॥
योगादिक साधनें, साकांक्ष आराधनें। मंत्रयंत्रविधानें, झणीं करा ॥ ९० ॥
देवतांतरा न भजावें, हें सर्वथा कांहीं न करावे।
तुम्हीं स्वधर्मयज्ञीं यजावें, अनायासें ॥ ९१ ॥
अहेतुकें चित्तें, अनुष्ठां पां ययातें।
पतिव्रता पतीतें, जियापरी ॥ ९२ ॥
तैसा स्वधर्मरूप मखु, हाचि सेव्य तुम्हां एकु।
ऐसें सत्यलोकनायकु, म्हणता जहाला ॥ ९३ ॥
देखा स्वधर्मातें भजाल, तरी कामधेनु हा होईल।
मग प्रजाहो न संडील, तुमतें सदा ॥ ९४ ॥
देवान् भावयतानेन ते देवाः भावयंतु वः।
     परस्परं भावयंतः श्रेयः परमवाप्स्यच ॥ ११ ॥
जें येणेचिकरूनि समस्तां, परितोषु होईल देवतां।
मग ते तुम्हां ईप्सीता, अर्थांते देती ॥ ९५ ॥
या स्वधर्मपूजा पूजितां, देवतागणां समस्तां।
योगक्षेमु निश्चिता, करिती तुमचा ॥ ९६ ॥
तुम्हीं देवतांते भजाल, देव तुम्हां तुष्टितील।
ऐसी परस्परें घडेल, प्रीति तेथ ॥ ९७ ॥
तेथ तुम्हीं जें करूं म्हणाल, ते आपैसे सिद्धी जाईल।
वांछितही पुरेल, मानसींचे ॥ ९८॥
वाचासिद्धी पावाल, आज्ञापक होआल।
म्हणिये तुमतें मागतील, महाऋद्धि ॥ ९९ ॥
जैसें ऋतुपतींचे द्वार, वनश्री निरंतर।
वोळगे फळभार, लावण्येंसी ॥ १००॥
इष्टान् भोगान् हि वो देवा दास्यंते यज्ञभाविताः।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङक्ते स्तेन एव सः ॥ १२ ॥
तैसें सर्व सुखेंसहित, दैवचि मूर्तिमंत।
येईल देखा काढत, तुम्हापांठी ॥ १०१ ॥
ऐसे समस्त भोगभरित, होआल तुम्ही अनार्त। जरी स्वधर्मैकनिरत, वर्ताल बापा ॥ १०२ ॥
कां जालिया सकल संपदा, जो अनुसरेल इंद्रियमदा। लुब्ध होऊनियां स्वादां, विषयांचिया ॥ १०३ ॥
तिहीं यज्ञभाविकीं सुरीं, जे हे संपत्ति दिधली पुरी। तयां स्वमार्गीं सर्वेश्वरीं, न भजेल तो ॥ १०४ ॥
अग्निमुखीं हवन, न करील देवतापूजन। प्राप्त वेळे भोजन, ब्राह्मणांचे ॥ १०५ ॥
विमुखु होईल गुरुभक्ती, आदरु न करील अतिथी। संतोषु नेदील ज्ञाती, आपुलिये ॥ १०६ ॥
ऐसा स्वधर्मक्रियारहितु, आथिलेपणे प्रमत्तु। केवळ भोगासक्तु, होईल जो ॥ १०७ ॥
तया मग अपावो थोरु आहे, जेणें तें हातीचे सकळ जाये। देखा प्राप्तही न लाहे, भोग भोगूं ॥ १०८ ॥
जैसें गतायुषीं शरीरीं, चैतन्य वासु न करी। कां निदैवाचां घरीं, न राहे लक्ष्मी ॥ १०९ ॥
तैसा स्वधर्मु जरी लोपला, तरी सर्व सुखांचा थारा मोडला। जैसा दीपासवे हरपला, प्रकाशु जाय ॥ ११० ॥
तैसी निजवृत्ति जेथ सांडे, तेथ स्वतंत्रते वस्ती न घडे। आइका प्रजाहो हे फुडें, विरंचि म्हणे ॥ १११ ॥
म्हणऊनि स्वधर्मु जो सांडील, तयातें काळु दंडील। चोरु म्हणूनि हरील, सर्वस्व तयांचे ॥ ११२ ॥
मग सकळ दोष भंवते, गिंवसोनि घेती तयातें। रात्रिसमयीं स्मशानातें, भूतें जैशी ॥ ११३ ॥
तैशी त्रिभुवनींची दुःखे, आणि नानाविध पातकें। दैन्यजात तितुकें, तेथेंचि वसे ॥ ११४ ॥
ऐसें होय तया उन्मत्ता, मग न सुटे बापां रुदतां। परी कल्पांतीहीं सर्वथा, प्राणिगण हो ॥ ११५ ॥
म्हणोनि निजवृत्ति हे न संडावी, इंद्रिये बरळों नेदावीं। ऐसें प्रजांते शिकवी, चतुराननु ॥ ११६ ॥
जैसें जळचरां जळ सांडे, आणि तत्क्षणीं मरण मांडे। हा स्वधर्मु तेणें पाडें, विसंबों नये ॥ ११७ ॥
म्हणोनि तुम्ही समस्तीं, आपुलालिया कर्मीं उचितीं। निरत व्हावें पुढतपुढती, म्हणिपत असे ॥ ११८ ॥
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यते सर्वकिल्बिषैः। भुङजते ते त्वघं पापा ये पचंत्यात्मकारणात् ॥ १३ ॥
देखा विहित क्रियविधी, निर्हेतुका बुद्धी। जो असतिये समृद्धी, विनियोगु करी ॥ ११९ ॥
गुरु गोत्र अग्नि पूजी, अवसरीं भजे द्विजीं। निमितादिकीं यजी, पितरोद्देश ॥ १२० ॥
या यज्ञक्रिया उचिता, यज्ञेशीं हवन करितां। हुतशेष स्वभावतः, उरे जें जें ॥ १२१ ॥
तें सुखे आपुलां घरीं, कुटुंबेसीं भोजन करी। कीं भोग्यचि तें निवारी, कल्मषातें ॥ १२२ ॥
तें यज्ञावशिष्ट भोगी, म्हणोनि सांडिजे तो अधीं। जयापरी महारोगीं, अमृतसिद्धी ॥ १२३ ॥
कां तत्वनिष्ठु जैसा, नागवे भ्रांतिलेशा। तो शेषभोगी तैसा, नाकळे दोषा ॥ १२४ ॥
म्हणोनि स्वधर्में जें अर्जें, तें स्वधर्मेचि विनियोगिजे। मग उरे तें भोगिजे, संतोषेंसीं ॥ १२५ ॥
हें वांचूनि पार्था, राहाटों नये अन्यथा। ऐसी आद्य ही कथा, मुरारी सांगे ॥ १२६ ॥
जें देहचि आपणपें मानिति, आणि विषयांते भोग्य म्हणती। यापरतें न स्मरती, आणिक कांही ॥ १२७ ॥
हे यज्ञोपकरण सकळ, नेणसांते बरळ। अहंबुद्धी केवळ, भोगूं पाहती ॥ १२८ ॥
इंद्रियरुचीसारखे, करविती पाक निके। ते पापिये पातकें, सेविती जाण ॥ १२९ ॥
जे संपत्तिजात आघवें, हे हवनद्रव्य मानावें। मग स्वधर्मयज्ञें अर्पावें, आदिपुरुषी ॥ १३० ॥
हें सांडोनिया मूर्ख, आपणपेयांलागीं देख। निपजविती पाक, नानाविध ॥ १३१ ॥
जिहीं यज्ञु सिद्धी जाये, परेशा तोषु होये। तें हें सामान्य अन्न न होये, म्हणोनियां ॥ १३२ ॥
हें न म्हणावें साधारण, अन्न ब्रह्मरूप जाण। जे जीवनहेतु कारण, विश्वा यया ॥ १३३ ॥
अन्नाद् भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नस्संभवः। यज्ञाद् भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ १४ ॥
अन्नस्तव भूतें, प्ररोह पावति समस्तें। मग वरिषु या अन्नाते, सर्वत्र प्रसवे ॥ १३४ ॥
त्या पर्जन्या यज्ञीं जन्म, यज्ञाते प्रगटी कर्म। कर्मासि आदि ब्रह्म, वेदरूप ॥ १३५ ॥
कर्म ब्रह्मोद्बभवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवं। तस्मात् सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितं ॥ १५ ॥
मग वेदांते परापर, प्रसवतसे अक्षर। म्हणऊनि हे चराचर, ब्रह्मबद्ध ॥ १३६ ॥
परी कर्माचिये मूर्ति, यज्ञीं अधिवासु श्रुती। ऐकें सुभद्रापती, अखंड गा ॥ १३७ ॥
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः। अघायुरिंद्रियारामो मोघं पार्थ स जीवती ॥ १६ ॥
ऐशीं आदि हे परंपरा, संक्षेपे तुज धनुर्धरा। सांगितली या अध्वरा, लागौनियां ॥ १३८ ॥
म्हणून समूळ हा उचितु, स्वधर्मरूप क्रतु। नानुष्ठी जो मत्तु, लोकीं इये ॥ १३९ ॥
तो पातकांची राशी, जाण भार भूमीसी ॥ जो कुकर्में इंद्रियांसी, उपेगा गेला ॥ १४० ॥
तें जन्म कर्म सकळ, अर्जुना अति निष्फळ। जैसे कां अभ्रपटळ, अकाळींचे ॥ १४१ ॥
कां गळा स्तन अजेचे, तैसें जियालें देखें तयाचें। जया अनुष्ठान स्वधर्माचें, घडेचिना ॥ १४२ ॥
म्हणोनि ऐकें पांडवा, हा स्वधर्मु कवणे न संडावा। सर्वभावें भजावा, हाचि एकु ॥ १४३ ॥
हां गा शरीर जरी जाहलें, तरी कर्तव्य वोघें आले। मग उचित कां आपुले, वोसंडावे ॥ १४४ ॥
परिस पां सव्यसाची, मूर्ती लाहोनि देहाचि। खंती करिती कर्माची, ते गावंढे गा ॥ १४५ ॥
यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः। आत्मन्येव च संतुष्टस्तस्य कार्य न विद्यते ॥ १७ ॥
देखें असतेनि देहकर्में, एथ तोचि एकु न लिंपे कर्में। जो अखंडित रमे, आपणपांचि ॥ १४६ ॥
जे तो आत्मबोधें तोषला, तरी कृतकार्यु देखें जाहला। म्हणोनि सहजे सांडवला, कर्मसंगु ॥ १४७ ॥
नैव तस्य कृतेनार्थो माकृतेनेह कश्चन। न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ १८ ॥
तृप्ती झालिया जैसीं, साधने सरती आपैसीं। देखें आत्मतुष्टीं तैसीं, कर्मे नाही ॥ १४८ ॥
तस्मादसक्तः सततं कार्य कर्म समाचर। असक्तो ह्याचरन् कर्म पमाप्नोति पुरूषः ॥ १९ ॥
म्हणऊनि तूं नियतु, सकळ कामरहितु। होऊनियां उचितु, स्वधर्में रहाटें ॥ १५० ॥
जे स्वकर्मे निष्कामता, अनुसरले पार्था। कैवल्य पर तत्वतां, पातले जगी ॥ १५१ ॥
कर्मणैव हि संसिद्धीमास्थिता जनकादयः। लोकसंग्रहमेवापि संपश्यन् कर्तुमर्हसि ॥ २० ॥
देखें पां जनकादिक, कर्मजात अशेख। न सांडिता मोक्षसुख, पावते जाहले ॥ १५२ ॥
याकारणे पार्था, होआवी कर्मीं आस्था। हे आणिकाही एका अर्था, उपकारेल ॥ १५३ ॥
जे आचरता आपणपेयां, देखी लागेल लोका यया। तरी चुकेल हा अपाया, प्रसंगेचि, १५४ ॥
देखें प्राप्तार्थ जाहले, जे निष्कामता पावले। तयाही कर्तव्य असे उरलें, लोकांलागीं ॥ १५५ ॥
मार्गीं अंधासरिसा, पुढे देखणाही चाले जैसा। अज्ञाना प्रकटावा धर्मु तैसा, आचरोनि ॥ १५६ ॥
हां गा ऐसें जरी न कीजे, तरी अज्ञानां काय वोजे। तिहीं कवणेपरी जाणिजे, मार्गांते या ॥ १५७ ॥
यद् यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः। स यत् प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ २१ ॥
एथ वडील जें जें करिती, तया नाम धर्मु ठेविती। तेंचि येर अनुष्ठिती, सामान्य सकळ ॥ १५८ ॥
हें ऐसें असे स्वभावें, म्हणोनि कर्म न संडावे। विशेषें आचरावें, लागे संती ॥ १५९ ॥
न मे पार्थस्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किंचन। नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ २२ ॥
आता आणिकाचिया गोठी, तुज सांगो काय किरीटी। देखें मीचि इये राहाटी, वर्तत असे ॥ १६० ॥
काय सांकडे कांही मातें, कीं कवणें एकें आर्तें। आचरें मी धर्मातें, म्हणसी जरी ॥ १६१ ॥
तरी पुरतेपणालागी, आणिकु दुसरा नाहीं जगीं। ऐसी सामुग्री माझां अंगी, जाणसी तूं ॥ १६२ ॥
मृत गुरूपुत्र आणिला, तो तुवां पवाडा देखिला। तोही मी उगला, कर्मीं वर्ते ॥ १६३ ॥
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः। मम वर्त्मानुवर्तंते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ २३ ॥
परी स्वधर्मीं वर्तें कैसा, साकांक्षु कां होय जैसा। तयाचि एका उद्देशा -, लागोनियां ॥ १६४ ॥
जे भूतजात सकळ, असे आम्हांचि आधीन केवळ। ते न व्हावें बरळ, म्हणोनियां ॥ १६५ ॥
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम्। संकरस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ २४ ॥
आम्ही पूर्णकाम होऊनी, जरी आत्मस्थिती राहुनी ॥ तरी हे प्रजा कैसेनि, निस्तरेल ॥ १६६ ॥
इहीं आमुची वास पाहावी, मग वर्तती परी जाणावी। ते लौकिक स्थिती अवघी, नासिली होईल ॥ १६७ ॥
म्हणोनि समर्थु जो एथें, आथिला सर्वज्ञते। तेणे सविशेषें कर्मातें, त्यजावे ना ॥ १६८ ॥
सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वंति भारत। कुर्याद्विवांस्तथाऽसक्तश्चिकीर्षुर्लोकलोग्रहम् ॥ २५ ॥
देखे फळाचिया आशा, आचरे कामुकु जैसा। कर्मी बहरु होआवा तैसा, निराशाही ॥ १६९ ॥
जे पुढतपुढती पार्था, हे सकळ लोकसंस्था। रक्षणीय सर्वथा, म्हणऊनियां ॥ १७० ॥
मार्गाधारे वर्तावें, विश्व हें मोहरें लावावें। अलौकिक नोहावें, लोकांप्रति ॥ १७१ ॥
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसंगिनाम्। जोषयेत् सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् ॥ २६ ॥
जें सायासें स्तन्य सेवी, तें पक्वान्नें केवीं जेवी। म्हणोनि बाळका जैशीं नेदावीं, धनुर्धरा ॥ १७२ ॥
तैशी कर्मीं जया अयोग्यता, तयाप्रति नैष्कर्म्यता। न प्रगटावी खेळतां, आदिकरूनी ॥ १७३ ॥
तेथें सत्क्रियाचि लावावी, तेचि एकी प्रशंसावी। नैष्कर्मींही दावावी, आचरोनि ॥ १७४ ॥
तया लोकसंग्रहालागीं, वर्ततां कर्मसंगी। तो कर्मबंधु आंगी, वाजेलना ॥ १७५ ॥
जैसी बहुरूपियाची रावो राणी, स्त्रीपुरुषभावो नाही मनीं। परी लोकसंपादणी, तैशीच करिती ॥ १७६ ॥
प्रकृते क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहंकारविमूढात्मा कर्ताहं इति मन्यते ॥ २७ ॥
देखें पुढिलाचें वोझें, जरी आपुला माथां घेईजे। तरी सांगे कां न दाटिजे, धनुर्धरा ॥ १७७ ॥
तैसी शुभाशुभें कर्में, जिये निफजति प्रकृतिधर्में। तियें मूर्ख मतिभ्रमें, मी कर्ता म्हणे ॥ १७८ ॥
ऐसा अहंकाराधिरूढ, एकदेशी मूढ। तया हा परमार्थ गूढ, प्रगटावा ना ॥ १७९ ॥
हें असो प्रस्तुत, सांगिजेल तुज हित। तें अर्जुना देऊनि चित्त, अवधारी पां ॥ १८० ॥
तत्ववित् तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः। गुणाः गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ २८ ॥
जे तत्वज्ञियांचां ठायीं, तो प्रकृतिभावो नाहीं। जेथ कर्मजात पाहीं, निपजत असे ॥ १८१ ॥
ते देहाभिमानु सांडुनी, गुणकर्में वोलांडुनी। साक्षिभूत होऊनी, वर्तती देहीं ॥ १८२ ॥
म्हणूनि शरीरी जरी होती, तरी कर्मबंधा नाकळती। जैसा कां भूतचेष्टा गभस्ती, घेपवेना ॥ १८३ ॥
प्रकृतेर्गुणसंमूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु। तानकृत्स्नविदो मन्दान् कृत्स्नविन् न विचालयेत् ॥ २९ ॥
एथ कर्मी तोच लिंपे, जो गुणसंभ्रमें घेपे। प्रकृतिचेनि आटोपें, वर्ततु असे ॥ १८४ ॥
इंद्रियें गुणाधारें, राहाटती निजव्यापारें। तें परकर्म बलात्कारें, आपादी जो ॥ १८५ ॥
मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याद्यात्मचेतसा। निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगत्ज्वरः ॥ ३० ॥
परी उचिते कर्में आघवीं, तुवा आचरोनि मज अर्पावीं। परी चित्तवृत्ती न्यासावी, आत्मरूपीं ॥ १८६ ॥
हें कर्म मी कर्ता, कां आचरेन या अर्था। ऐसा अभिमानु झणें चित्ता, रिगो देसी ॥ १८७ ॥
तुवां शरीरपरा नोहावें, कामनाजात सांडावें। मग अवसरोचित भोगावे, भोग सकळ ॥ १८८ ॥
आतां कोदंड घेऊनि हातीं, आरूढ पां इये रथीं। देईं आलिंगन वीरवृत्ती, समाधानें ॥ १८९ ॥
जगीं कीर्ती रूढवीं स्वधर्माचा मानु वाढवीं। मग भारापासोनि सोडवी, मेदिनी हे ॥ १९० ॥
आतां पार्था निःशंकु होई, या संग्रामा चित्त देईं। एथ हें वांचूनि कांही, बोलों नये ॥ १९१ ॥
ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवः। श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३१ ॥
हें अनुपरोध मत माझें, जिहीं परमादरे स्वीकारिजे। श्रद्धापूर्वक अनुष्ठिजे, धनुर्धरा ॥ १९२ ॥
तेही सकळ कर्मी वर्ततु, जाण पां कर्मरहितु। म्हणोनि हें निश्चितु, करणीय गा ॥ १९३ ॥
ये त्वेतत्दभ्यसूयंतो नानुतिष्ठन्ति मे मतम्। सर्वज्ञानविमूढांस्तान् विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३२ ॥
नातरी प्रकृतिमंतु होऊनी, इंद्रियां लळा देऊनी। जे हें माझे मत अव्हेरुनी, ओसंडिती ॥ १९४ ॥
जे सामान्यत्वें लेखिती, अवज्ञा करूनि देखिती। कां हा अर्थवादु म्हणती, वाचाळपणें ॥ १९५ ॥
ते मोहमदिरा भ्रमले, विषयविखें घारले। अज्ञानपंकी बुडाले, निभ्रांत मानीं ॥ १९६ ॥
देखें शवाचां हातीं दिधलें, जैसे कां रत्न वायां गेलें। नातरी जात्यंधा पाहलें, प्रमाण नोहे ॥ १९७ ॥
कां चंद्राचा उदयो जैसा, उपयोगा नवचे वायसा। मूर्खा विवेकु हा तैसा, रुचेल ना ॥ १९८ ॥
तैसे ते पार्था, जे विमुख या परमार्था। तयांसी संभाषण सर्वथा, करावे ना ॥ १९९ ॥
म्हणोनि ते न मानिती, आणि निंदाही करूं लागती। सांगे पतंग काय साहती, प्रकाशातें ॥ २०० ॥
पतंगा दीपीं आलिंगन, तेथ त्यासी अचूक मरण। तेवीं विषयाचरण, आत्मघाता ॥ २०१ ॥
सदृश्यं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि। प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३३ ॥
म्हणोनि इंद्रिये एकें, जाणतेनि पुरुखें। लाळावीं ना कौतुकें, आदिकरूनि ॥ २०२ ॥
हां गा सर्पेंसी खेळों येईल, कीं व्याघ्रसंसर्ग सिद्धी जाईल। सांगे हाळाहाळ जिरेल, सेविलिया ॥ २०३ ॥
देखें खेळतां अग्नि लागला, मग तो न सांवरे जैसा उधवला। तैसा इंद्रिया लळा दिधला, भला नोहे ॥ २०४ ॥
एर्ह वीं तरी अर्जुना, या शरीरा पराधीना। कां नाना भोगरचना, मेळवावी ॥ २०५ ॥
आपण सायासेंकरूनि बहुतें, सकळहि समृद्धिजातें। उदोअस्तु या देहातें, प्रतिपाळावे कां ॥ २०६ ॥
सर्वस्वें शिणोनि एथें, अर्जवावीं संपत्तिजातें। तेणें स्वधर्मु सांडुनी देहातें, पोखावें काई ॥ २०७ ॥
मग हें तंव पांचमेळावा, शेखीं अनुसरेल पंचत्वा। ते वेळीं केला कें गिंवसावा, शीणु आपुला ॥ २०८ ॥
म्हणूनि केवळ देहभरण, ते जाणें उघडी नागवण। यालागी एथ अंतःकरण, देयावें ना ॥ २०९ ॥
इंद्रियस्येंद्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ। तयोर्न वशमागच्छेत् तौ ह्यस्य परिपंथिनौ ॥ ३४ ॥
एर्ह वीं इंद्रियाचियां अर्था -, सारिखा विषयो पोखितां। संतोषु कीर चित्ता, आपजेल ॥ २१० ॥
परी तो संवचोराचा संगु, जैसा नावेक स्वस्थु। जंव नगराचा प्रांतु, सांडिजेना ॥ २११ ॥
बापा विषाची मधुरता, झणे आवडी उपजे चित्ता। परी तो परिणाम विचारितां, प्राणु हरी ॥ २१२ ॥
देखें इंद्रियीं कामु असे, तो लावी सुखदुराशे। जैसा गळीं मीनु आमिषें, भुलविजे गा ॥ २१३ ॥
परी तयामाजि गळु आहे, जो प्राणातें घेऊनि जाये। तो जैसा ठाउवा नोहे, झांकलेपणें ॥ २१४ ॥
तैसें अभिलाषें येणें कीजेल, जरी विषयाची आशा कीजेल। तरी वरपडा होईजेल, क्रोधानळा ॥ २१५ ॥
जैसा कवळोनियां पारधी, घातेचिये संधी। आणि मृगातें बुद्धीं, साधावया ॥ २१६ ॥
एथ तैसीची परी आहे, म्हणूनि संगु हा तुज नोहे। पार्था दोन्ही कामक्रोध हे, घातुक जाणें ॥ २१७ ॥
म्हणऊनि हा आश्रयोचि न करावा, मनींही आठवो न धरावा। एकु निजवृत्तीचा वोलावा, नासों नेदीं ॥ २१८ ॥
श्रेयान् स्वधर्मो विगुणः परधर्मात् स्वनुष्ठितात्। स्वधर्मे निधनम् श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३५ ॥
अगा स्वधर्मु हा आपुला, जरि कां कठिणु जाहला। तरी हाचि अनुष्ठिला, भला देखें ॥ २१९ ॥
येरू आचारु जो परावा, तो देखतां कीर बरवा। परि आचरतेनि आचरावा, आपुलाचि ॥ २२० ॥
सांगे शूद्रघरीं आघवीं, पक्वाने आहाति बरवीं। तीं द्विजें केवीं सेवावीं, दुर्बळु जरी जाहला ॥ २२१ ॥
हें अनुचित कैसेनि कीजे, अप्राप्य केवीं इच्छिजे। अथवा इच्छिलेंही पाविजे, विचारीं पां ॥ २२२ ॥
तरी लोकांचीं धवळारें, देखोनियां मनोहरें। असतीं आपुलीं तणारें, मोडावीं केवीं ॥ २२३ ॥
हें असो वनिता आपुली, कुरुप जरी जाहली। तरी भोगितां तेचि भली, जियापरी ॥ २२४ ॥
तेवीं आवडे सांकडु, आचरता जरी दुवाडु। तरी स्वधर्मचि सुरवाडु, पारत्रिकीचा ॥ २२५ ॥
हां गा साकर आणि दूध, हें गौल्य कीर प्रसिद्ध। परी कृमीदोषीं विरुद्ध, घेपें केवीं ॥ २२६ ॥
ऐसेनिही जरी सेविजेल, तरी ते आळुकीची उरेल। जे तें परिणामीं पथ्य नव्हेल, धनुर्धरा ॥ २२७ ॥
म्हणोनि आणिकांसी जे विहीत, आणि आपणपेयां अनुचित। तें नाचरावे जरी हित, विचारिजे ॥ २२८ ॥
या स्वधर्मातें अनुष्ठितां, वेचु होईल जीविता। तोहि निका वर उभयतां, दिसतसे ॥ २२९ ॥
ऐसें समस्तसुरशिरोमणी, बोलिले जेथ श्रीशार्ङगपाणी। तेथ अर्जुन म्हणे विनवणी, असे देवा ॥ २३० ॥
हें जें तुम्हीं सांगितलें, तें सकळ कीर म्यां परिसलें। परि पुसेन कांही आपुले, अपेक्षित ॥ २३१ ॥
अर्जुन उवाच: अथ केन प्रयुकोऽयं पापं चरति पूरुषः। अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३६ ॥
तरी देवा हें ऐसें कैसें, जे ज्ञानियांचीही स्थितीही भ्रंशे। मार्ग सांडुनि अनारिसे, चालत देखों ॥ २३२ ॥
सर्वज्ञुही जे होती, हे उपायही जाणती। तेही परधर्में व्यभिचरति, कवणें गुणें ॥ २३३ ॥
बीजा आणि भुसा, अंधु निवाडु नेणे जैसा। नावेक देखणाही तैसा, बरळे कां पां ॥ २३४ ॥
जे असता संगु सांडिती, तेचि संसर्गु करिता न धाती। वनवासीही सेविती, जनपदातें ॥ २३५ ॥
आपण तरी लपती, सर्वस्वें पाप चुकविती। परी बलात्कारे सुइजती, तयाचिमाजी ॥ २३६ ॥
जयांची जीवें घेती विवसी, तेचि जडोनि ठाके जीवेंसीं। चुकविती ते गिंवसी, तयातेंचि ॥ २३७ ॥
ऐस बलात्कारु एकु दिसे, तो कवणाचा एथ आग्रहो असे। हें बोलावे हृषिकेशें, पार्थु म्हणे ॥ २३८ ॥
श्रीभगवानुवाच: काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः। महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ३७ ॥
तंव हृदयकमळारामु, जो योगियांचा निष्कामकामु। तो म्हणतसे पुरुषोत्तमु, सांगेन आइक ॥ २३९ ॥
तरी हे कम क्रोधु पाहीं, जयांते कृपेची साठवण नाहीं। हें कृतांताचां ठायीं, मानिजती ॥ २४० ॥
हे ज्ञाननिधीचे भुजंग, विषयदरांचे वाघ। भजनमार्गीचे मांग, मारक जे ॥ २४१ ॥
हे देहदुर्गीचे धोंड, इंद्रियग्रामीचे कोंड। यांचे व्यामोहादिक बंड, जगामाजि ॥ २४२ ॥
हे रजोगुण मानसाचे, समूळ आसुरियेचे। धायपण ययांचे, अविद्या केले ॥ २४३ ॥
हे रजाचे कीर जाहले, परी तमासी पढियंते भले। तेणें निजपद यां दिधले, प्रमादमोह ॥ २४४ ॥
हे मृत्यूचां नगरीं, मानिजति निकियापरी। जे जीविताचे वैरी, म्हणऊनियां ॥ २४५ ॥
जयांसि भुकेलियां आमिषा, हें विश्व न पुरेचि घांसा। कुळवाडी यांची आशा, चाळित असे ॥ २४६ ॥
कौतुकें कवळितां मुठीं, जिये चौदा भुवनें थेंकुटीं। तें भ्रांति तिये धाकुटी, वाल्हीदुल्ही ॥ २४७ ॥
जे लोकत्रयाचें भातुके, खेळताचि खाय कवतिकें। तिच्या दासीपणाचेनि बिकें, तृष्णा जिये ॥ २४८ ॥
हें असो मोहे मानिजे, यांते अहंकार घेपे दीजे। जेणे जग आपुलेनि भोजें, नाचवित असे ॥ २४९ ॥
जेणें सत्याचा भोकसा काढिला, मग अकृत्य तृणकुटा भरिला। तो दंभु रूढविला, जगीं इहीं ॥ २५० ॥
साध्वी शांती नागवली, मग माया मांगी शृंगारिली। तियेकरवी विटाळविली, साधुवृंदे ॥ २५१ ॥
इहीं विवेकाची त्राय फेडिली, वैराग्याची खाली काढिली। जितया मान मोडिली, उपशमाची ॥ २५२ ॥
इहीं संतोषवन खांडिले, धैर्यदुर्ग पाडिले। आनंदरोप सांडिले, उपडूनियां ॥ २५३ ॥
इहीं बोधाची रोपे लुंचिली, सुखाची लिपी पुसली। जिव्हारीं आगी सूदली, तापत्रयाची ॥ २५४ ॥
हे आंगा तव घडले, जीवींचि आथी जडले। परी नातुडती गिंवसले, ब्रह्मादिकां ॥ २५५ ॥
हें चैतन्याचे शेजारी, वसती ज्ञानाचां एका हारीं। म्हणोनि प्रवर्तले महामारी, सांवरती ना ॥ २५६ ॥
हें जळेंवीण बुडविती, आगीविण जाळिती। न बोलता कवळिती, प्राणियांते ॥ २५७ ॥
हे शस्त्रेविण साधिती, दोरेविण बांधिती। ज्ञानियासी तरी वधिती, पैज घेऊनि ॥ २५८ ॥
चिखलेंवीण रोविती, पाशिकेंवीण गोंविती। हे कवणाजोगे न होती, आंतौटेपणें ॥ २५९ ॥
धूमेनाऽव्रियते वन्हिर्यथादर्शो मलेन च। येथोल्बेनावृत्तो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३८ ॥
जैसी चंदनाची मुळी, गिंवसोनी घेपे व्याळीं। ना तरी उल्बाची खोळी, गर्भस्थासी ॥ २६० ॥
कां प्रभावीण भानु, धूमेंवीण हुताशनु। जैसा दर्पण मळहीनु, कहींच नसे ॥ २६१ ॥
तैसें इहीविण एकलें, आम्हीं ज्ञान नाही देखिलें। जैसें कोंडेनि पां गुंतलें, बीज निपजे ॥ २६२ ॥
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा। कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणतलेन च ॥ ३९ ॥
तैसें ज्ञान तरी शुद्ध, परी इहीं असे प्ररुद्ध। म्हणोनि तें अगाध, होऊनि ठेलें ॥ २६३ ॥
आधी यांते जिणावें, मग तें ज्ञान पावावें। तंव पराभवो न संभवे, रागद्वेषां ॥ २६४ ॥
यांते साधावयालागी, जें बळ जाणिजे अंगी। तें इंधन जैसें आगी, सावावो होय ॥ २६५ ॥
इंद्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते। एतैरविमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ४० ॥
तैसे उपाय कीजती जे जे, ते यांसीचि होती विरजे। म्हणोनि हटियांते जिणिजे, इहींचि जगीं ॥ २६६ ॥
ऐसियांही सांकडां बोला, एक उपायो आहे आहे भला। तो करितां जरी आंगवला, तरी सांगेन तुज ॥ २६७ ॥
तस्मात् त्वमिंद्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ। पाप्मानं प्रहि ह्येनं ज्ञान्विज्ञाननाशनम् ॥ ४१ ॥
यांचा पहिला कुरुठा इंद्रियें, एथूनि प्रवृत्ति कर्मातें वियें। आधी निर्दळूनि घालीं तियें, सर्वथैव ॥ २६८ ॥
इंद्रियाणि पराण्याहुरिंद्रियेभ्यः परं मनः। मनसस्तु परा बुद्धियोर् बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ४२ ॥
मग मनाची धांव पारुषेल, आणि बुद्धीची सोडवण होईल। इतुकेनि थारा मोडेल, या पापियांचा ॥ २६९ ॥
एवं बुद्धे परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना। जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ४३ ॥
हें अंतरीहूनि जरी फिटले, तरी निभ्रांत जाण निवटले। जैसें रश्मीवीण उरले, मृगजळ नाही ॥ २७० ॥
तैसे रागद्वेष जरी निमाले, तरी ब्रह्मीचें स्वराज्य आलें। मग तो भोगी सुख आपुलें, आपणचि ॥ २७१ ॥
जे गुरुशिष्यांची गोठी, पदपिंडाची गांठी। तेथ स्थिर राहोनि नुठीं, कवणे काळीं ॥ २७२ ॥
ऐसें सकळ सिद्धांचा रावो, देवी लक्ष्मीयेचा नाहो। राया ऐक देवदेवो, बोलता जाहला ॥ २७३ ॥
आतां पुनरपि तो अनंतु, आद्य एकी मातु। सांगेल तेथ पंडुसुतु, प्रश्नु करील ॥ २७४ ॥
तया बोलाचा हन पाडु, का रसवृत्तीचा निवाडु। येणें श्रोतयां होईल सुरवाडु, श्रवणसुखाचा ॥ २७५ ॥
ज्ञानदेवो म्हणे निवृत्तिचा, चांग उठावा करूनि उन्मेषाचा। मग संवादु श्रीहरिपार्थाचा, भोग बापा ॥ २७६ ॥
॥ अध्याय तिसरा समाप्त ॥
आजि श्रवणेंद्रिया पिकलें, जे येणें गीतानिधान देखिलें। आता स्वप्नचि हें तुकलें, साचासरिसें ॥ १ ॥
आधी विवेकाची गोठी, वरी प्रतिपादी कृष्ण जगजेठी। आणि भक्तराजु किरीटी, परिसत असे ॥ २ ॥
जैसा पंचमालापु सुगंधु, कीं परिमळ आणि सुस्वादु। तं भला जाहला विनोदु, कथेचा इये ॥ ३ ॥
कैसी आगळिक दैवाची, जे गंगा वोळली अमृताची। हो कां जपतपें श्रोतयांची, फळा आली ॥ ४ ॥
आतां इंद्रियजात आघवें, तिहीं श्रवणाचे घर रिघावें। मग संवादसुख भोगावें, गीताख्य हें ॥ ५ ॥
हा अतिसो अतिप्रसंगे, सांडूनि कथाचि ते सांगे। जे कृष्णार्जुन दोघे, बोलत होते ॥ ६ ॥
ते वेळी संजयों रायातें म्हणे, अर्जुन अधिष्ठिला दैवगुणें। जे अतिप्रीती नारायणें, बोलिजतु असे ॥ ७ ॥
जें न संगेचि पितया वसुदेवासी, जें न संगे माते देवकीसी। जें न संगेचि बळिभद्रासी, तें गुह्य अर्जुनेंसी बोलत ॥ ८ ॥
देवी लक्ष्मीयेवढी जवळीक, तेही न देखे या प्रेमाचे सुख। आणि कृष्णस्नेहाचें पिक, यांतेचि आथी ॥ ९ ॥
सनकादिकांच्या आशा, वाढिनल्या होत्या कीर बहुवसा। परी त्याही येणें माने यशा, येतीचिना ॥ १० ॥
या जगदीश्वराचें प्रेम, एथ दिसतसे निरुपम। कैसें पार्थें येणें सर्वोत्तम, पुण्य केलें ॥ ११ ॥
हो कां जयाचिया प्रीती, अमूर्त हा आला व्यक्ती। मज एकवंकी याची स्थिती, आवडतु असे ॥ १२ ॥
एर्हकवीं हा योगिया नाडळे, वेदार्थासी नाकळे। जेथ ध्यानाचेही डोळे, पावतीना ॥ १३ ॥
तें हा निजस्वरूप, अनादि निष्कंप। परी येणे मानें सकृप, जाहला असे ॥ १४ ॥
हा त्रैलोक्यपटाचि घडी, आकाराची पैलथडी। कैसा याचिये आवडी, आवरला असे ॥ १५ ॥
श्रीभगनानुवाच: इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम्। विवस्वान् मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ १ ॥
मग देव म्हणे अगा पंडुसुता, हाचि योगु आम्हीं विवस्वता। कथिला परी ते वार्ता, बहुवां दिवसांची ॥ १६ ॥
मग तेणें विवस्वतें रवी, हे योगस्थिति आघवी। निरूपिली बरवी, मनूप्रती ॥ १७ ॥
मनूनें आपण अनुष्ठिली, मग इक्ष्वाकुवा उपदेशिली। ऐसी परंपरा विस्तारिली, आद्य हे गा ॥ १८ ॥
एवं परंपराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः। स कालेनेह महता योगो नष्टः परंतप ॥ २ ॥
मग आणिकही या योगाते, राजर्षि जाहले जाणते। परी तेथोनि आतां सांप्रतें, नेणिजे कोणी ॥ १९ ॥
जे प्राणियां कामी भरू, देहाचिवरी आदरु। म्हणोनि पडला विसरु, आत्मबोधाचा ॥ २० ॥
अव्हांटलिया आस्थाबुद्धि, विषयसुखचि परमावधि। जीवु तैसा उपाधि, आवडे लोकां ॥ २१ ॥
एर्ह वीं तरी खवणेयांच्या गांवीं, पाटाऊवें काय करावीं। सांगे जात्यंधा रवी, काय आथी ॥ २२ ॥
कां बहिरयांचां आस्थानीं, कवणे गीतातें मानी। कीं कोल्हेया चांदणीं, आवडी उपजे ॥ २३ ॥
पैं चंद्रोदया आरौतें, जयांचे डोळे फुटती असते। ते काऊळे केवीं चंद्रातें, ओळखती ॥ २४ ॥
तैसे वैराग्याची शिंव न देखती, जे विवेकाची भाषा नेणती। ते मूर्ख केंवीं पावती, मज ईश्वराते ॥ २५ ॥
कैसा नेणों मोहो वाढीनला, तेणें बहुतेक काळु व्यर्थ गेला। म्हणोनि योगु हा लोपला, लोकीं इये ॥ २६ ॥
स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः। भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ३ ॥
तोचि हा आजि आतां, तुजप्रती कुंतीसुता। सांगितला आम्हीं तत्वता, भ्रांति न करीं ॥ २७ ॥
हें जीवींचे निज गुज, परी केवीं राखों तुज। जे पढियेसी तूं मज, म्हणऊनियां ॥ २८ ॥
तूं प्रेमाचा पुतळा, भक्तीचा जिव्हाळा। मैत्रियेची चित्कळा, धनुर्धरा ॥ २९ ॥
तूं अनुसंगाचा ठावो, आतां तुज काय वंचूं जावों। जरी संग्रामारूढ आहों, जाहलों आम्ही ॥ ३० ॥
तरी नावेक हें सहावें, गाजाबज्यही न धरावें। परी तुझें अज्ञानत्व हरावें, लागे आधीं ॥ ३१ ॥
अर्जुन उवाच: अपरं भवतो जन्मं परं जन्म विवस्वतः। कथमेतद् विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ४ ॥
तंव अर्जुन म्हणे हरी, माय आपुलेयाचा स्नेहो करी। एथ विस्मो काय अवधारीं, कृपानिधी ॥ ३२ ॥
तूं संसारश्रांतांची साऊली, अनाथ जीवांची माऊली। आमुतें कीर प्रसवली, तुझीच कृपा ॥ ३३ ॥
देवा पांगुळ एकादें विईजे, तरी जन्मोनि जोजारू साहिजे। हें बोलों काय तुझें, तुजचि पुढां ॥ ३४ ॥
आतां पुसेन जें मी कांही, तेथ निकें चित्त देईं। तेवींचि देवें कोपावें ना कांही, बोला एका ॥ ३५ ॥
तरी मागील जे वार्ता, तुवां सांगितली होती अनंता। ते नावेक मज चित्ता, मानेचिना ॥ ३६ ॥
जे तो विवस्वतु म्हणजे कायी, ऐसें हें वडिलां ठाऊवें नाहीं। तरी तुवांचि केवीं पाहीं, उपदेशिला ॥ ३७ ॥
तो तरी आइकिजे बहुतां काळांचा, आणि तूं तंव कृष्ण सांपेचा। म्हणोनि गा इये मातुचा, विसंवादु ॥ ३८ ॥
तेवींचि देवा चरित्र तुझें, आपण कांही काय जाणिजे। हें लटिके केवीं म्हणिजे, एकिहेळां ॥ ३९ ॥
परी हेचि मातु आघवी, मी परियेसें तैशी सांगावी। जे तुवांचि तया रवीं केवीं, उपदेशु केला ॥ ४० ॥
श्री भगवानुवाच: बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन। तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परंतप ॥ ५ ॥
तंव कृष्ण म्हणे पंडुसुता, तो विवस्वतु जैं होता। तैं आम्ही नसों ऐसी चित्ता, भ्रांति जरी तुज ॥ ४१ ॥
तरी तूं गा हें नेणसी, पैं जन्में आम्हां तुम्हांसी। बहुतें गेलीं परी तियें न स्मरसी, आपली तूं ॥ ४२ ॥
मी जेणें जेणें अवसरें, जें जें होऊनि अवतरें। ते समस्तही स्मरें, धनुर्धरा ॥ ४३ ॥
अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतामामिश्वरोऽपि सन्। प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥ ६ ॥
म्हणोनि आघवें, मज मागील आठवें। मी अजुही परि संभवे, प्रकृतिसंगे ॥ ४४ ॥
माझें अव्ययत्व तरी न नसे, परी होणें जाणें एक दिसे। ते प्रतिबिंबे मायावशें, माझांचि ठायीं ॥ ४५ ॥
माझी स्वतंत्रता तरी न मोडे, परी कर्माधीनु ऐसा आवडे। तेंही भ्रांतिबुद्धि तरी घडे, एर्हकवीं नाहीं ॥ ४६ ॥
कीं एकचि दिसे दुसरें, तें दर्पणाचेनि आधारें। एर्हएवीं काय वस्तुविचारें, दुजें आहे ॥ ४७ ॥
तैसा अमूर्तचि मी किरीटी, परी प्रकृति जैं अधिष्ठीं। तैं साकारपणे नटें नटीं, कार्यालागीं ॥ ४८ ॥
यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत। अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ७ ॥
ते वेळी आपुल्याचेनि कैवारें, मी साकारु होऊनि अवतरें। मग अज्ञानाचें आंधारें, गिळूनि घालीं ॥ ४९ ॥
अधर्माचि अवधी तोडीं, दोषांचीं लिहिलीं फाडीं। सज्जनांकरवी गुढी, सुखाची उभवीं ॥ ५० ॥
परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम्। धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ८ ॥