LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
काइ पश्चिमसमुद्राचिया तटा, निघिजत आहे पूर्विलिया वाटा। कां कोंडा कांडतां सुभटा, कणु आतुडे ॥ १५३ ॥
तैसें विकारलें हें स्थूळ, जाणितलेया मी जाणवतसें केवळ। काइ फेण पितां जळ, सेविलें होय ॥ १५४ ॥
म्हणोनि मोहिलेनि मनोधर्में, हेंचि मी मानूनि संभ्रमें। मग येथिंचीं जियें जन्मकर्में, तियें मजचि म्हणती ॥ १५५ ॥
येतुलेनि अनामा नाम, मज अक्रियासि कर्म। विदेहासि देहधर्म, आरोपिती ॥ १५६ ॥
मज आकारशून्या आकारु, निरुपाधिका उपचारु। मज विधिविवर्जिता व्यवहारु, आचारादिक ॥ १५७ ॥
मज वर्णहीना वर्णु, गुणातीतासि गुणु। मज अचरणा चरणु, अपाणिया पाणी ॥ १५८ ॥
मज अमेया मान, सर्वगतासी स्थान। जैसें सेजेमाजी वन, निदेला देखे ॥ १५९ ॥
तैसें अश्रवणा श्रोत्र, मज अचक्षूसी नेत्र। अगोत्रा गोत्र, अरुपा रुप ॥ १६० ॥
मज अव्यक्तासि व्यक्ती, अनार्तासी आर्ती। स्वयंतृप्ता तृप्ती, भाविती गा ॥ १६१ ॥
मज अनावरणा प्रावरण, भूषणातीतासि भूषण। मज सकळकारणा कारण, देखती ते ॥ १६२ ॥
मज सहजातें करिती, स्वंयभातें प्रतिष्ठिती। निरंतराते आव्हानिती, विसर्जिती गा ॥ १६३ ॥
मी सर्वदा स्वतःसिद्धु, तो कीं बाळ तरुण वृद्धु। मज एकरुपा संबंधु, जाणती ऐसे ॥ १६४ ॥
मज अद्वैतासि दुजें, मज अकर्तायासि काजें। मी अभोक्ता कीं भुंजें, ऐसें म्हणती ॥ १६५ ॥
मज अकुळाचें कुळ वानिती, मज नित्याचेनि निधनें शिणती। मज सर्वांतराते कल्पिती, अरि मित्र गा ॥ १६६ ॥
मी स्वानंदाभिरामु, तया मज अनेकां सुखांचा कामु। अवघाची मी असे समु, कीं म्हणती एकदेशी ॥ १६७ ॥
मी आत्मा एक चराचरीं, म्हणती एकाचा कैंपक्ष करीं। आणि कोपोनि एकातें मारीं, हेंचि वाढविती ॥ १६८ ॥
किंबहुना ऐसे समस्त, जे हे मनुष्यधर्म प्राकृत। तयाचि नांव मी ऐसें विपरीत, ज्ञान तयांचें ॥ १६९ ॥
जंव आकारु एक पुढां देखती, तंव हा देव येणें भावें भजती। मग तोचि बिघडलिया टाकिती, नाहीं म्हणोनि ॥ १७० ॥
मातें येणें येणें प्रकारें, जाणती मनुष्य ऐसेनि आकारें। म्हणऊनि ज्ञानचि तें आंधारें, ज्ञानासि करी ॥ १७१ ॥
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतस:। राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिता: ॥ १२ ॥
यालागीं जन्मलेचि ते मोघ, जैसें वार्षियेवीण मेघ। कां मृगजळाचे तरंग, दुरुनीचि पाहावे ॥ १७२ ॥
अथवा कोल्हेरीचे असिवार, नातरीं वोडंबरीचे अळंकार। कीं गंधर्वनगरीचे आवार, आभासती कां ॥ १७३ ॥
सांवरी वाढिन्नल्या सरळा, वरि फळ ना आंतु पोकळा। कां स्तन जाले गळां, शेळिये जैसे ॥ १७४ ॥
तैसें मूर्खाचें तयां जियालें, आणि धिक् कर्म तयांचें निपजलें। जैसें सांवरी फळ आलें, घेपे ना दीजे ॥ १७५ ॥
मग जें कांहीं ते पढिन्नले, तें मर्कटें नारळ तोडिले। कां आंधळ्या हातीं पडिलें, मोती जैसें ॥ १७६ ॥
किंबहुना तयांचीं शास्त्रें, जैशी कुमारींहाती दिधलीं शस्त्रें। कां अशौच्या मंत्रें, बीजें कथिलीं ॥ १७७ ॥
तैसें ज्ञानजात तयां, आणि जें कांहीं आचरलें गा धनंजया। तें आघवेंचि गेलें वायां, जे चित्तहीन ॥ १७८ ॥
पैं तमोगुणाची राक्षसी, जे सद्बुद्धीतें ग्रासी। विवेकाचा ठावोचि पुसी, निशाचरी ॥ १७९ ॥
तिये प्रकृती वरपडे जाले, म्हणऊनि चिंतेचेनि कपोलें गेले। वरि तामसीयेचिये पडिले, मुखामाजीं ॥ १८० ॥
जेथ आशेचिये लाळे, आंतु हिंसा जीभ लोळे। तेवींचि संतोषाचे चाकळे, अखंड चघळी ॥ १८१ ॥
जे अनर्थाचे कानवेरी, आवाळुवें चाटीत निघे बाहेरी। जे प्रमादपर्वतींचि दरी, सदाचि मातली ॥ १८२ ॥
जेथ द्वेषाचिया दाढा, खसखसां ज्ञानाचा करिती रगडा। जे अगस्तीगवसणी मूढां, स्थूलबुद्धी ॥ १८३ ॥
ऐसे आसुरिये प्रकृतीचां तोंडीं, जे जाले गा भूतोंडीं। ते बुडोनि गेले कुंडीं, व्यामोहाचां ॥ १८४ ॥
एवं तमाचिये पडिले गर्ते, न पविजतीचि विचाराचेनि हातें। हें असो ते गेले जेथें, ते शुद्धीचि नाहीं ॥ १८५ ॥
म्हणोनि असोतु इयें वायाणीं, कायशीं मूर्खाचीं बोलणीं। वायां वाढवितां वाणी, शिणेल हन ॥ १८६ ॥
ऐसें बोलिले देवें, तेथ जी म्हणितलें पांडवें। आइकें जेथ वाचा विसवे, ते साधुकथा ॥ १८७ ॥
महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिता:। भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ १३ ॥
तरी जयांचिये चोखटे मानसीं, मी होऊनि असें क्षेत्रसंन्यासी। जयां निजेलियांतें उपासी, वैराग्य गा ॥ १८८ ॥
जयांचिया आस्थेचिया सद्भावा, आंतु धर्म करि राणिवा। जयांचें मन ओलावा, विवेकासी ॥ १८९ ॥
जे ज्ञानगंगे नाहाले, पूर्णता जेऊनि धाले। जे शांतीसि आले, पालव नवे ॥ १९० ॥
जे परिणामा निघाले कोंभ, जे धैर्यमंडपाचे स्तंभ। जे आंनदसमुद्रीं कुंभ, चुबकळोनि भरिले ॥ १९१ ॥
जयां भक्तीची येतुली प्राप्ती, जे कैवल्यातें परौतें सर म्हणती, जयांचिये लीलेमाजीं नीति, जियाली दिसे ॥ १९२ ॥
जे आघवांचि करणीं, लेइले शांतीची लेणीं। जयांचें चित्त गवसणी, व्यापका मज ॥ १९३ ॥
ऐसे जे महानुभाव, जे दैविये प्रकृतीचें दैव। जे जाणोनियां सर्व, स्वरुप माझे ॥ १९४ ॥
मग वाढतेनि प्रेमें, मातें भजती जे महात्मे। परि दुजेपण मनोधर्में, शिवतलें नाही ॥ १९५ ॥
ऐसें मीच होऊनि पांडवा, करिती माझी सेवा। परि नवलावो तो सांगावा, असे आइक ॥ १९६ ॥
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रता: ॥ नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ १४ ॥
तरी कीर्तनाचेनि नटनाचें, नाशिले व्यवसाय प्रायश्चित्तांचे। जे नामचि नाहीं पापाचें, ऐसें केलें ॥ १९७ ॥
यमदमा अवकळा आणिली, तीर्थें ठायावरुनि उठविली। यमलोकीं खुंटिली, राहाटी आघवी ॥ १९८ ॥
यमु म्हणे काय यमावें, दमु म्हणे कवणातें दमावें। तीर्थें म्हणती काय खावें, दोष ओखदासि नाहीं ॥ १९९ ॥
ऐसे माझेनि नामघोषें, नाहीं करिती विश्वाचीं दुःखें। अवघें जगचि महासुखें, दुमदुमित भरलें ॥ २०० ॥
ते पाहांटेवीण पाहावित, अमृतेंवीण जीववित। योगेंवीण दावित, कैवल्य डोळां ॥ २०१ ॥
परि राया रंका पाड धरुं, नेणती सानेयां थोरां कडसणी करुं। एकसरें आंनदाचे आवारु, होत जगा ॥ २०२ ॥
कहीं एकाधेनि वैकुंठा जावें, तें तिहीं वैकुंठचि केलें आघवें। ऐसें नामघोषगौरवें, धवळलें विश्व ॥ २०३ ॥
तेजें सूर्य तैसे सोज्वळ, परि तोहि अस्तवे हें किडाळ। चंद्र संपूर्ण एखादे वेळ, हे सदा पुरते।। २०४ ॥
मेघ उदार परि वोसरे, म्हणऊनि उपमेसी न पुरे। हे निःशंकपणें सपांखरे , पंचानन ॥ २०५ ॥
जयांचे वाचेपुढां भोजे, नाम नाचत असे माझें, जें जन्मसहस्त्रीं वोळगिजे, एकवेळ मुखासि यावया ॥ २०६ ॥
तो मी वैकुंठीं नसें, एक वेळ भानुबिंबींही न दिसें। वरी योगियांचींही मानसें, उमरडोनि जाय ॥ २०७ ॥
परि तयांपाशीं पांडवा, मी हारपला गिंवसावा। जेथ नामघोषु बरवा, करिती ते माझे ॥ २०८ ॥
कैसे माझां गुणीं धाले, देशकाळातें विसरले। कीर्तनसुखें झाले, आपणपांचि।। २०९ ॥
कृष्ण विष्णु हरि गोविंद, या नामाचे निखळ प्रबंध। माजी आत्मचर्चा विशद, उदंड गाती ॥ २१० ॥
हें बहु असो यापरी, कीर्तित मातें अवधारीं। एक विचरती चराचरीं, पांडुकुमरा ॥ २११ ॥
मग आणिक ते अर्जुना, साविया बहुवा जतना। पंचप्राणा मना, पाढाऊ घेउनी ॥ २१२ ॥
बाहेरी यमनियमांची कांटी लाविली, आंतु वज्रासनाची पौळी पन्नासिली। वरी प्राणायामांची मांडिलीं, वाहातीं यंत्रें ॥ २१३ ॥
तेथ उल्हाटशक्तीचेनि उल्हाटशक्तीचेनि, मनपवनाचेनि सुरवाडें। सतरावियेचें पाणियांडे, बळियाविलें ॥ २१४ ॥
तेव्हां प्रत्याहारें ख्याति केली, विकारांची संपिली बोहली। इंद्रियें बांधोनि आणिलीं, हृदयाआंतु ॥ २१५ ॥
तंव धारणावारु दाटिले, महाभूतांतें एकवटिलें। मग चतुरंग सैन्य निवटिलें, संकल्पाचें ॥ २१६ ॥
तयावरी जैत रे जैत, म्हणोनि ध्यानाचें जैत रे जैत वाजत। दिसे तन्मयाचें झळकत, एकछत्र ॥ २१७ ॥
पांटी समाधिश्रियेचा अशेखा, आत्मानुभवराज्यसुखा। पट्टाभिषेकु देखां, समरसें जाहला ॥ २१८ ॥
ऐसें हें गहन, अर्जुना माझें भजन। आतां ऐकें सांगेन, जे करिती एक ॥ २१९ ॥
तरी दोन्ही पालववेरी, जैसा एक तंतु अंबरीं। तैसा मीवांचूनि चराचरीं, जाणती ना ॥ २२० ॥
आदि ब्रह्मा करुनी, शेवटीं मशक धरुनी। माजी समस्त हें जाणोनी, स्वरुप माझें ॥ २२१ ॥
मग वाड धाकुटें न म्हणती, सजीव निर्जीव नेणती। देखिलिये वस्तू उजू लुंटिती, मीचि म्हणोनि ॥ २२२ ॥
आपुलें उत्तमत्व नाठवे, पुढील योग्यायोग्य नेणवे। एकसरें व्यक्तिमात्राचेनि नांवें , नमूंचि आवडे ॥ २२३ ॥
जैसें उंचीं उदक पडिलें, तें तळवटवरी ये उगेलें। तैसें नमिजे भूतजात देखिलें, ऐसा स्वभावोचि तयांचा ॥ २२४ ॥
कां फळलिया तरुची शाखा, सहजें भूमीसी उतरे देखा। तैसें जीवमात्रां अशेखां, खालावती ते ॥ २२५ ॥
अखंड अगर्वता होऊनि असती, तयांतें विनयो हेचि संपत्ती। जे जयजयमंत्रें अर्पिती, माझांचि ठायीं ॥ २२६ ॥
नमितां मानापमान गळाले, म्हणोनि अवचितें ते मीचि जहाले। ऐसे निरंतर मिसळले, उपासिती ॥ २२७ ॥
अर्जुना हे गुरुवी भक्ती, सांगितली तुजप्रती। आतां ज्ञानयज्ञें यजिती, ते भक्त आइकें ॥ २२८ ॥
परि भजन करिती हातवटी, तूं जाणत आहासि किरीटी। जे मागां इया गोष्टी, केलिया आम्हीं ॥ २२९ ॥
तंव आथि जी अर्जुन म्हणे, तें दैविकिया प्रसादाचें करणें। तरि काय अमृताचें आरोगणें, पुरे म्हणवे ॥ २३० ॥
या बोला अनंतें, लागटा देखिलें तयातें। कीं सुखावलेनि चित्तें, डोलतु असे ॥ २३१ ॥
म्हणे भलें केलें पार्था, एऱ्हवीं हा अनवसरु सर्वथा। परि बोलवीतसे आस्था, तुझी मातें ॥ २३२ ॥
तंव अर्जुन म्हणे हें कायी, चकोरेंवीण चांदिणेंचि नाहीं। जग निवविजे हा तयाचां ठायीं, स्वभावो कीं जी ॥ २३३ ॥
येरें चकोरें तियें आपुलिये चाडे, चांचु करिती चंद्राकडे। तेविं आम्ही विनवुं तें थोकडे, देवो कृपासिंधु ॥ २३४ ॥
जी मेघ आपुलिये प्रौढी, जगाची आर्ति दवडी। वांचूनि चातकाची ताहान केवढी, तो वर्षावो पाहुनी ॥ २३५ ॥
परि चुळा एकाचिया चाडे, जेविं गंगेतेंचि ठाकावें पडे। तेंविं आर्त का बहु कां थोडें, तरि सांगावें देवा ॥ २३६ ॥
तेथें देवें म्हणितलें राहें, जो संतोषु आम्हां जाहला आहे। तयावरी स्तुति साहे, ऐसें उरलें नाही ॥ २३७ ॥
पैं परिसतु आम्हासि निकियापरी, तेंचि वक्तृत्वा वऱ्हाडीक करी, ऐसें पुरस्करोनि श्रीहरी, आदरिलें बोलों ॥ २३८ ॥
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते। एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुदा विश्वतोमुखम् ॥ १५ ॥
तरी ज्ञानयज्ञु तो एवंरुपु, तेथ आदिसंकल्पु हा यूपु। महाभूतें मंडपु, भेदु तो पशु ॥ २३९ ॥
मग पांचांचे जे विशेष गुण, अथवा इंद्रियें आणि प्राण। हेचि यज्ञोपचारभरण, अज्ञान धृत ॥ २४० ॥
तेथ मनबुद्धीचिया कुंडा-, आंतु ज्ञानाग्नि धडफुडा। साम्य तेचि सुहाडा, वेदि जाणें ॥ २४१ ॥
सविवेकमतिपाटव, तेचि मंत्रविद्यागौरव। शांति स्त्रुकस्त्रुव, जीव यज्वा।। २४२ ॥
तो प्रतीतीचेनि पात्रें, विवेकमहामंत्रें। ज्ञानाग्निहोत्रें, भेदु नाशी ॥ २४३ ॥
तेथ अज्ञान सरोनि जाये, आणि यजिता यजन हें ठाये। आत्मसमरसीं न्हाये, अवभृथीं जेव्हां ॥ २४४ ॥
तेव्हां भूतें विषय करणें , हें वेगळालें काहीं न म्हणे। आघवें एकचि ऐसें जाणे, आत्मबुद्धी ॥ २४५ ॥
जैसा चेइला तो अर्जुना, म्हणे स्वप्नींची हें विचित्र सेना। मीचि जाहालों होतों ना, निद्रावशें ॥ २४६ ॥
आतां सेना ते सेना नव्हे, हें मीच एक आघवें। ऐसें एकत्वें मानवे, विश्व तया ॥ २४७ ॥
मग तो जीवु हे भाष सरे, आब्रह्म परमात्मबोधें भरे। ऐसे भजती ज्ञानाध्वरें, एकत्वें येणें ॥ २४८ ॥
अथवा अनादि हें अनेक, जे आनासारिखें एका एक। आणि नामरुपादिक , तेंही विषम ॥ २४९ ॥
म्हणोनि विश्व भिन्न, परि न भेदे तयांचें ज्ञान। जैसे अवयव तरी आन आन, परि एकेचि देहींचे ॥ २५० ॥
कां शाखा सानिया थोरा, परि आहाति एकाचिये तरुवरा। बहु रश्मि परि दिनकरा, एकाचे जेवीं ॥ २५१ ॥
तेविं नानाविधा व्यक्ती, आनानें नामें आनानी वृत्ती। ऐसें जाणती भेदलां भूतीं, अभेदा मातें ॥ २५२ ॥
येणें वेगळालेपणें पांडवा, करिती ज्ञानयज्ञु बरवा। जे न भेंदतीं जाणिवा, जाणते म्हणउनि ॥ २५३ ॥
ना तरी जेधवां जिये ठायीं, देखती कां जें जें कांहीं। तें मीवांचूनि नाहीं, ऐसाचि बोधु ॥ २५४ ॥
पाहें पां बुडबुडा जेउता जाये, तेउतें जळचि एक तया आहे। मग विरे अथवा राहे , तऱ्ही जळाचिमाजि ॥ २५५ ॥
कां पवनें परमाणु उचलले, ते पृथ्वीपणावेगळे नाहीं गेले। आणि माघौतें जरी पडले, तरी पृथ्वीचिवरी ॥ २५६ ॥
तैसें भलतेथ भलतेणें भावें, भलतेंही न हो अथवा होआवें। परि तें मी ऐसें आघवें, होऊनि ठेलें ॥ २५७ ॥
अगा हे जेव्हडी माझी व्याप्ति, तेव्हडीचि तयांचि प्रतीति। ऐसे बहुधाकारीं वर्तती, बहुचि होउनि ॥ २५८ ॥
हें भानुबिंब आवडेतया, सन्मुख जैसें धनंजया। तैसें ते विश्वा या, समोर सदा ॥ २५९ ॥
अगा तयांचिया ज्ञाना, पाठी पोट नाहीं अर्जुना। वायु जैसा गगना, सर्वांगी असे ॥ २६० ॥
तैसा मी जेतुला आघवा, तेंचि तुक तयांचिया सद्भावा। तरी न करितां पांडवा, भजन जहालें ॥ २६१ ॥
एऱ्हवीं तरी सकळ मीचि आहें, तरी कवणीं कें उपासिला नोहें। एथ एकें जाणणेवीण ठाये, अप्राप्तासी ॥ २६२ ॥
परि तें असो येणें उचितें, ज्ञानयज्ञें यजितसांते। उपासिती मातें, ते सांगितले ॥ २६३ ॥
अखंड सकळ हें सकळां मुखीं, सहज अर्पत असे मज एकीं। कीं नेणणेयासाठीं मूर्खीं, न पविजेचि मातें ॥ २६४ ॥
अहं क्रतुरहं यज्ञ: स्वधाहमहमौषधम्। मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ १६ ॥
तोचि जाणिवेचा उदयो जरी होये, तरी मुदल वेदु मीचि आहें। आणि तो विधानातें जया विये, तो क्रतुही मीचि ॥ २६५ ॥
मग तया कर्मापासूनि बरवा, जो सांगोपांगु आघवा। यज्ञु प्रगटे पांडवा, तोही मी गा ॥ २६६ ॥
स्वाहा मी स्वधा, सोमादि औषधी विविधा। आज्य मी समिधा, मंत्रु मी हवि ॥ २६७ ॥
होता मी हवन कीजे, तेथ अग्नि तो स्वरुप माझें। आणि हुतक वस्तू जें जें, तेही मीचि ॥ २६८ ॥
पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामह:। वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ॥ १७ ॥
पैं जयाचेनि अंगेसंगें, इये प्रकृतीस्तव अष्टांगे। जन्म पाविजत असे जगें, तो पिता मी गा ॥ २६९ ॥
अर्धनारीनटेश्वरीं, जो पुरुष तोचि नारी। तेविं मी चराचरीं, माताही होय ॥ २७० ॥
आणि जाहालें जग जेथ राहे, जेंणे जित वाढत आहे। तें मीचि वाचूनि नोहे, आन निरुतें ॥ २७१ ॥
इयें प्रकृतिपुरुषें दोन्ही, उपजलीं जयाचिया अमनमनीं। तो पितामह त्रिभुवनीं, विश्वाचा मी ॥ २७२ ॥
आणि आघवेयां जाणणेयांचिया वाटा, जया गांवा येती गा सुभटा। जे वेदांचियां चोहटां, वेद्य जें म्हणिजे ॥ २७३ ॥
जेथ नाना मतां बुझावणी जाहाली, एकमेकां शास्त्रांची अनोळखी फिटली । चुकलीं ज्ञानें जेथ मिळों आलीं, जे पवित्र म्हणिजे ॥ २७४ ॥
पै ब्रह्मबीजा जाहला अंकुरु, घोषध्वनीनादाकारु। तयांचें गा भुवन जो ॐकारु, तोही मी गा ॥ २७५ ॥
जया ॐकाराचिये कुशी, अक्षरें होती अउमकारेंसीं। जियें उपजत वेदेंसीं, उठलीं तिन्हीं ॥ २७६ ॥
म्हणोनि ऋग्यजुःसामु, हे तिन्ही म्हणे मी आत्मारामु। एंव मीचि कुलक्रमु, शब्दब्रह्माचा ॥ २७७ ॥
गतिर्भर्ता प्रभु: साक्षी निवास: शरणं सुहृत्। प्रभव: प्रलय: स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥ १८ ॥
हें चराचर आघवें, जिये प्रकृती आंत साठवे। ते शिणली जेथ विसवे, ते परमगती मी ॥ २७८ ॥
आणि जयाचेनि प्रकृति जिये, जेणें अधिष्ठिली विश्व विये। जो येऊनि प्रकृती इये, गुणातें भोगी ॥ २७९ ॥
तो विश्वश्रियेचा भर्ता, मीचि गा पंडुसुता। मी गोसावी समस्ता, त्रैलोक्याचा ॥ २८० ॥
आकाशें सर्वत्र वसावें, वायूनें नावभरी उगें नसावें। पावकें दहावें, वर्षावें जळें ॥ २८१ ॥
पर्वतीं बैसका न संडावी, समुद्रीं रेखा नोलांडावी। पृथ्वीया भूतें वाहावीं, हे आज्ञा माझी ॥ २८२ ॥
म्या बोलविल्या वेदु बोले, म्यां चालविल्या सूर्यु चाले। म्यां हालविल्या प्राणु हाले, जो जगातें चाळिता ॥ २८३ ॥
मियांचि नियमिलासांता, काळु ग्रासितसे भूतां। इयें म्हणियागतें पंडुसुता, सकळें जयाचीं ॥ २८४ ॥
ऐसा जो समर्थु, तो मी जगाचा नाथु। आणि गगनाऐसा साक्षिभूतु, तोहि मीचि ॥ २८५ ॥
इहीं नामरुपीं आघवा, जो भरला असे पांडवा। आणि नामरुपांहि वोल्हावा, आपणचि जो ॥ २८६ ॥
जैसे जळाचे कल्लोळ, आणि कल्लोळ आथी जळ। ऐसेनि वसवितसे सकळ, तो निवासु मी ॥ २८७ ॥
जो मज होय अनन्य शरण, त्याचें निवारीं मी जन्म मरण। यालागीं शरणागता शरण्य, मीचि एकु ॥ २८८ ॥
मीचि एक अनेकपणें, वेगळालेनि प्रकृतीगुणें। जीत जगाचेनि प्राणें, वर्तत असे ॥ २८९ ॥
जैसा समुद्र थिल्लर न म्हणतां, भलतेथ बिंबे सविता। तैसा ब्रह्मादि सर्वां भूता, सुहृद तो मी ॥ २९० ॥
मीचि गा पांडवा, या त्रिभुवनासी वोलावा। सृष्टिक्षयप्रभावा, मूळ तें मी ॥ २९१ ॥
बीज शाखांतें प्रसवे, मग तें रुखपण बीजीं सामावे। तैसे संकल्पें होय आघवें, पाठीं संकल्पीं मिळे ॥ २९२ ॥
ऐसें जगाचें बीज जो संकल्पु, अव्यक्त वासनारुपु। तया कल्पांतीं जेथ निक्षेपु, होय तें मी ॥ २९३ ॥
इयें नामरुपें लोटती, वर्णव्यक्ती आटती। जातींचे भेद फिटती, जैं आकाश नाहीं ॥ २९४ ॥
तैं संकल्पु वासनासंस्कार, माघौतें रचावया आकार। जेथ राहोनि असती अमर, तें निधान मी ॥ २९५ ॥
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च। अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ १९ ॥
मी सूर्याचेनि वेषें, तपें तैं हें शोषे। पाठीं इंद्र होऊनि वर्षें, तैं पुढती भरे ॥ २९६ ॥
अग्नि काष्ठें खाये, तें काष्ठचि अग्नि होये। तेवि मरतें मारितें पाहें, स्वरुप माझें ॥ २९७ ॥
यालागीं मृत्यूचां भागीं जें जें, तेंही पैं रुप माझें। आणि न मरतें तंव सहजें, अविनाशु मी ॥ २९८ ॥
आता बहु बोलोनि सांगावें, तें एकिहेळां घे पां आघवें। तरी सतासतही जाणावें, मीचि पैं गा ॥ २९९ ॥
म्हणोनि अर्जुना मी नसें, ऐसा कवणु ठाव असे। परि प्राणियांचें दैव कैसे, जे न देखती मातें ॥ ३०० ॥
तरंग पाणियेंवीण सुकती, रश्मि वातीवीण न देखती। तैसे मीचि ते मी नव्हती, विस्मो देखे ॥ ३०१ ॥
हें आतबाहेर मियां कोंदलें, जग निखिल माझेंचि वोतिलें। कीं कैसें कर्म तयां आलें , जे मींचि नाही म्हणती ॥ ३०२ ॥
परि अमृतकुहां पडिजे, कां आपणयातें कडिये काढिजे। ऐसें आथी काय कीजे, अप्राप्तासि ॥ ३०३ ॥
ग्रासा एका अन्नासाठीं, अंधु धांवताहे किरीटी। आडळला चिंतामणि पायें लोटी, आंधळेपणे ॥ ३०४ ॥
तैसें ज्ञान जैं सांडुनि जाये, तैं ऐसी हे दशा आहे। म्हणोनि कीजे तें केलें नोहे, ज्ञानेंवीण ॥ ३०५ ॥
आंधळेया गरुडाचे पांख आहाती, ते कवणा उपेगा जाती। तैसें सत्कर्माचे उपखे ठाती, ज्ञानेंवीण ॥ ३०६ ॥
त्रैविद्या मां सोमपा: पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते। ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ २० ॥
देख पां गा किरीटी, आश्रमधर्माचिया राहाटी। विधिमार्गा कसवटी, जे आपणचि होती ॥ ३०७ ॥
यजन करितां कौतुकें, तिहीं वेदांचा माथा तुके। क्रिया फळेंसि उभी ठाके, पुढां जयां ॥ ३०८ ॥
ऐसे दीक्षित जे सोमप, जे आपणचि यज्ञाचें स्वरुप। तींहीं तया पुण्याचेनि नांवें पाप, जोडिलें देखें ॥ ३०९ ॥
जे श्रुतित्रयांते जाणोनि, शतवरी यज्ञ करुनि। यजिलिया मातें चुकोनि, स्वर्गु वरिती ॥ ३१० ॥
जैसें कल्पतरुतळवटीं, बैसोनि झोळिये पाडी गांठी। मग निदैव निघे किरीटी, दैन्यचि करुं ॥ ३११ ॥
तैसे शतक्रतूं यजिलें मातें, कीं ईप्सिताति स्वर्गसुखांतें। आतां पुण्य कीं हें निरुतें, पाप नोहे ॥ ३१२ ॥
म्हणोनि मजवीण पाविजे स्वर्गु, तो अज्ञानाचा पुण्यमार्गु। ज्ञानिये तयातें उपसर्गु, हानि म्हणती ॥ ३१३ ॥
एऱ्हवीं तरी नरकींचें दुःख, पावोनि स्वर्गा नाम कीं सुख, वांचूनि नित्यानंद गा निर्दोष, तें स्वरुप माझें ॥ ३१४ ॥
मज येतां पैं सुभटा, या द्विविधा गा अव्हांटा। स्वर्गु नरकु या वाटा, चोरांचिया ॥ ३१५ ॥
स्वर्गा पुण्यात्मकें पापें येईजे, पापात्मकें पापें नरका जाइजे। मग मातें जेणें पाविजे, तें शुद्ध पुण्य ॥ ३१६ ॥
आणि मजचिमाजीं असतां, जेणें मी दूरी होय पांडुसुता। तें पुण्य ऐसें म्हणतां, जीभ न तुटे काई ॥ ३१७ ॥
परि हें असो आतां प्रस्तुत, ऐकें यापरि ते दीक्षित। यजुनि मातें याचित, स्वर्गभोगु ॥ ३१८ ॥
मग मी न पविजे ऐसें, जें पापरुप पुण्य असे। तेणें लाधलेनि सौरसें, स्वर्गा येती ॥ ३१९ ॥
जेथ अमरत्व हेंचि सिंहासन, ऐरावतासारिखें वाहन। राजधानीभुवन, अमरावती ॥ ३२० ॥
जेथ महासिद्धींची भांडारें, अमृताचीं कोठारें। जियें गांवीं खिल्लारें, कामधेनूंचीं ॥ ३२१ ॥
जेथ वोळगे देव पाइका, सैघं चिंतामणीचिया भूमिका, विनोदवनवाटिका, सुरतरुंचिया ॥ ३२२ ॥
गंधर्वगान गाणीं, जेथ रंभेऐशिया नाचणी। उर्वशी मुख्य विलासिनी, अंतौरिया ॥ ३२३ ॥
मदन वोळगे शेजारे, जेथ चंद्र शिंपे सांबरें। पवना ऐसें म्हणियारें, धांवणें जेथ ॥ ३२४ ॥
पैं बृहस्पति आपण, ऐसे स्वस्तीश्रियेचे ब्राह्मण। ताटियेचे सुरगण, विकार जेथें ॥ ३२५ ॥
लोकपाळरांगेचे, राउत जिये पदीचे। उचैःश्रवा खांचे, खोलणिये।। ३२६ ॥
हें बहु असो जे ऐसे, भोग इंद्रसुखासरिसे। ते भोगिजती जंव असे, पुण्यलेशु ॥ ३२७ ॥
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति। एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ २१ ॥
मग तया पुण्याची पाउटी सरे, सवेंचि इंद्रपणाची उटी उतरे। आणि येऊं लागती माघारें, मृत्युलोका ॥ ३२८ ॥
जैसा वेश्याभोगीं कवडा वेंचे, मग दारही चेपूं न ये तियेचें। तैसें लाजिरवाणें दीक्षितांचें, काय सांगो ॥ ३२९ ॥
एवं थितिया मातें चुकले, जीहीं पुण्यें स्वर्ग कामिले। तयां अमरपण तें वावों जालें, आतां मृत्युलोकु ॥ ३३० ॥
मातेचिया उदरकुहरीं, पचूनि विष्ठेचां दाथरीं। उकडूनि नवमासवरी, जन्मजन्मोनि मरती ॥ ३३१ ॥
अगा स्वप्नीं निधान फावे, परि चेइलिया हारपे आघवें। तैसें स्वर्गसुख जाणावें, वेदज्ञाचें ॥ ३३२ ॥
अर्जुना वेदु जऱ्ही जाहला, तरी मातें नेणतां वायां गेला। कणु सांडूनि उपणिला, कोंडा जैसा ॥ ३३३ ॥
म्हणऊनि मज एकेंविण, हे त्रयीधर्म अकारण। आतां मातें जाणोनि कांहीं नेण, तूं सुखिया होसी ॥ ३३४ ॥
अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जना: पर्युपासते। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ २२ ॥
पैं सर्वभावेंसी उखितें, जे वोपिले मज चित्तें। जैसा गर्भगोळु उद्यमातें , कोणाही नेणे ॥ ३३५ ॥
तैसा मीवाचूनि कांही, आणिक गोमटेंचि नाहीं। मजचि नाम पाहीं, जिणेया ठेविलें ॥ ३३६ ॥
ऐसे अनन्यगतिकें चित्तें, चिंतितसांते मातें। जे उपासिती तयांतें, मीचि सेवीं ॥ ३३७ ॥
ते एकवटूनि जिये क्षणीं, अनुसरले गा माझिये वाहणी। तेव्हांचि तयांची चिंतवणी, मजचि पडली ॥ ३३८ ॥
मग तीहीं जें जें करावे, तें मजचि पडिलें आघवें। जैशी अजातपक्षांचेनि जीवें, पक्षिणी जिये ॥ ३३९ ॥
आपुली तहानभूक नेणे, तान्हया निकें तें माउलीसीचि करणें। तैसे अनुसरले जे मज प्राणें, तयांचेन काइसेनिहि न लजें मी ॥ ३४० ॥
तया माझिया सायुज्याची चाड, तरि तेंचि पुरवीं कोड। कां सेवा म्हणती तरी आड, प्रेम सुयें ॥ ३४१ ॥
ऐसा मनीं जो जो भावो, तो तो पुढां पुढां लागें तयां देवों। आणि दिधलियाचा निर्वाहो, तोहि मीचि करीं ॥ ३४२ ॥
हा योगक्षेमु आघवा, तयांचा मजचि पडिला पांडवा। जयांचियां सर्वभावां, आश्रयो मी ॥ ३४३ ॥
येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विता:। तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ २३ ॥
आतां आणिकही संप्रदायें, परि मातें नेणती समवायें। जे अग्नि-इंद्र-सूर्य-सोमाये, म्हणऊनि यजिती ॥ ३४४ ॥
तेंही कीर मातेंचि होये, कां जे हें आघवें मीचि आहें। परि ते भजती उजरी नव्हे, विषम पडे ॥ ३४५ ॥
पाहे पां शाखा पल्लव वृक्षाचे, हे काय नव्हती एकाचि बीजाचे। परि पाणी घेणें मुळाचें, तें मुळींचि घापे ॥ ३४६ ॥
कां दहाहीं इंद्रियें आहाती, इयें जरी एकेचि देहींचीं होती। आणि इहीं सेविले विषयो जाती, एकाचि ठाया ॥ ३४७ ॥
तरि करोनि रससोय बरवी, कानीं केविं भरावी। फुलें आणोनि बांधावीं, डोळां केविं ॥ ३४८ ॥
तो रसु तो मुखेंचि सेवावा, परिमळु तो घ्राणेंचि घ्यावा। तैसा मी तो यजावा, मीचि म्हणोनि ॥ ३४९ ॥
येर मातें नेणोनि भजन, तें वायांचि गा आनेंआन। म्हणोनि कर्माचे डोळे ज्ञान, तें निर्दोष होआवें ॥ ३५० ॥
एऱ्हवीं पाहें पां पंडुसुता, या यज्ञोपहारां समस्तां। मीवांचूनि भोक्ता, कवणु आहे ॥ ३५१ ॥
मी सकळां यज्ञांचा आदि, आणि यजना या मीचि अवधि। कीं मातें चुकोनि दुर्बुद्धि, देवां भजले ॥ ३५२ ॥
गंगेचे उदक गंगे जैसें, अर्पिंजे देवपित्तरोद्देशें। माझे मज देती तैसें, परि आनानीं भावीं ॥ ३५३ ॥
म्हणऊनि ते पार्था, मातें न पवतीचि सर्वथा। मग मनीं वाहिली जे आस्था, तेथ आले ॥ ३५४ ॥
यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रता:। भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ २५ ॥
मनें वाचा करणीं, जयांचीं भजनें देवांचिया वाहणी। ते शरीर जातियेक्षणीं, देवचि जाले ॥ ३५५ ॥
अथवा पितरांचीं व्रतें, वाहती जयांचीं चित्तें। जीवित सरलिया तयांतें, पितृत्व वरी ॥ ३५६ ॥
कां क्षुद्रदेवतादि भूतें, तियेंचि जयांचीं परमदैवतें। जींहीं अभिचारिकीं तयांतें, उपासिलें ॥ ३५७ ॥
तयां देहांची जवनिक फिटली, आणि भूतत्वाची प्राप्ती जाहली। एवं संकल्पवशें फळलीं, कर्में तयां ॥ ३५८ ॥
मग मीचि डोळां देखिला, जींहीं कानीं मीचि ऐकिला। मनीं मी भाविला, वानिला वाचा ॥ ३५९ ॥
सर्वांगीं सर्वाठायीं, मीचि नमस्कारिला जिहीं। दानपुण्यादिकें जें कांहीं, तें माझियाचि मोहरा ॥ ३६० ॥
जिहीं मातेंचि अध्ययन केलें, जे आंतबाहेर मियांचि धाले। जयांचे जीवित्व जोडलें , मजचिलागीं ॥ ३६१ ॥
जे अहंकारु वाहत आंगीं, आम्ही हरीचे भूषावयालागीं। जे लोभिये एकचि जगीं, माझेनि लोभें ॥ ३६२ ॥
जे माझेनि कामें सकाम, जे माझेनि प्रेमें सप्रेम। जे माझिया भुली सभ्रम, नेणती लोक ॥ ३६३ ॥
जयांचीं जाणती मज शास्त्रें, मी जोडें जयाचेनि मंत्रें। ऐसे जे चेष्टामात्रें, भजले मज ॥ ३६४ ॥
ते मरणाऐलीचकडे, मज मिळोनि गेले फुडे। मग मरणीं आणिकीकडे, जातील केविं ॥ ३६५ ॥
म्हणोनि मद्याजी जे जाहाले, ते माझिया सायुज्या आले। जिहीं उपचारमिषें दिधलें, आपणपें मज ॥ ३६६ ॥
पैं अर्जुना माझां ठायीं , आपणपेवीण सौरसु नाहीं। मी उपचारीं कवणाही, नाकळें गा ॥ ३६७ ॥
एथ जाणिव करी तोचि नेणे, आथिलेंपण मिरवी तेंचि उणें। आम्ही जाहलों ऐसें जो म्हणे, तो कांहींचि नव्हे ॥ ३६८ ॥
अथवा यज्ञदानादि किरीटी, कां तपें हन जे हुटहुटी। ते तृणा एकासाठीं, न सरे एथ ॥ ३६९ ॥
पाहें पां जाणिवेचेनि बळें, कोण्ही वेदापासूनि असे आगळें। कीं शेषाहूनि तोंडागळें, बोलकें आथी ॥ ३७० ॥
तोही आंथरुणातळवटी दडे, येरु नेति नेति म्हणोनि बहुडे। एथ सनकादिक वेडे, पिसे जाहले ॥ ३७१ ॥
करितां तापसांची कडसणी, कवणु जवळां ठेविजैल शूळपाणी। तोहि अभिमानु सांडूनि पायवणी, माथां वाहे ॥ ३७२ ॥
नातरी आथिलेपणें सरिसी, कवणी आहे लक्ष्मियेऐसी, श्रियेसारिखिया दासी, घरीं जियेतें ॥ ३७३ ॥
तियां खेळतां करिती घरकुली, तयां नामें अमरपुरें जरि ठेविलीं, तरि न होती काय बाहुलीं, इंद्रादिक तयांचीं ॥ ३७४ ॥
तयां नावडोनि जेव्हां मोडती, तेव्हां महेंद्राचे रंक होती। तियां झाडां येउते जयां पाहती, ते कल्पवृक्ष ॥ ३७५ ॥
ऐसें जियेचियां जवळिकां, सामर्थ्य घरींचियां पाइकां। ते लक्ष्मी मुख्यनायका, न मनेचि एथ ॥ ३७६ ॥
मग सर्वस्वें करुनि सेवा, अभिमान सांडूनि पांडवा, ते पाय धुवावयाचिया दैवा, पात्र जाहाली ॥ ३७७ ॥
म्हणोनि थोरपण पऱ्हांचि सांडिजे, व्युत्पत्ति आघवी विसरिजे। जैं जगा धाकुटें होइजे , तैं जवळीक माझी ॥ ३७८ ॥
अगा सहस्त्रकिरणाचिये दिठी, पुढा चंद्रुही लोपे किरीटी। तेथ खद्योत का हुटहुटी, आपुलेनि तेजें ॥ ३७९ ॥
तैसें लक्ष्मियेचें थोरपण न सरे, जेथ शंभूचेंही तप न पुरे। तेथ येर प्राकृत हेंदरें, केविं जाणों लाहे ॥ ३८० ॥
यालागीं शरीरसांडोवा कीजे, सकळगुणांचें लोण उतरिजे, संपत्तिमदु सांडिजे, कुरवंडी करुनी ॥ ३८१ ॥
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति। तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ २६ ॥
मग निस्सीमभावउल्हासें, मज अर्पावयाचेनि मिसें। फळ आवडे तैसें, भलतयाचें हो ॥ ३८२ ॥
भक्तु माझियाकडे दावी, आणि मी दोन्ही हात वोडवीं। मग देठुं न फेडितां सेवीं, आदरेंशी ॥ ३८३ ॥
पैं गा भक्तीचेनि नांवें , फूल एक मज द्यावें। तें लेखें तरि म्यां तुरंबावें, परि मुखींचि घालीं ॥ ३८४ ॥
हें असो कायसीं फुलें, पानचि एक आवडे तें जाहलें। तें साजुकही न हो सुकलें, भलतैसें ॥ ३८५ ॥
परि सर्वभावें भरलें देखें, आणि भुकेला अमृतें तोखे। तैसें पत्रचि परि तेणें सुखें , आरोगूं लागें ॥ ३८६ ॥
अथवा ऐसेंही एक घडे, जे पालाही परि न जोडे। तरि उदकाचें तंव सांकडें, नव्हेल कीं ॥ ३८७ ॥
तें भलतेथ निमोलें, न जोडितां आहे जोडलें। तेंचि सर्वस्व करुनि अर्पिलें, जेणें मज ॥ ३८८ ॥
तेणें वैकुठापासोनि विशाळें, मजलागीं केलीं राऊळें। कौस्तुभाहोनि निर्मळें, लेणीं दिधलीं ॥ ३८९ ॥
दूधाचीं शेजारें, क्षीराब्धीऐसीं मनोहरे। मजलागीं अपारें, सृजिलीं तेणें ॥ ३९० ॥
कर्पूर चंदन अगरु, ऐसेया सुगंधाचा महामेरु। मज हातीं लाविला दिनकरु, दीपमाळे ॥ ३९१ ॥
गरुडासारिखीं वाहनें, मज सुरतंरुचीं उद्यानें। कामधेनूंचीं गोधनें, अर्पिलीं तेणें ॥ ३९२ ॥
मज अमृताहूनि सुरसें, बोनीं वोगरिलीं बहुवसें। ऐसा भक्तांचेनि उदकलेशें, परितोषें गा ॥ ३९३ ॥
हें सांगावें काय किरीटी, तुम्हींचि देखिलें आपुलिया दिठी। मी सुदामयाचिया सोडीं गाठीं, पव्हयालागीं ॥ ३९४ ॥
पैं भक्ति एकी मी जाणें, तेथ सानें थोर न म्हणें। आम्ही भावाचे पाहुणे, भलतेया ॥ ३९५ ॥
येर पत्र पुष्प फळ, तें भजावया मिस केवळ। वांचूनि आमुचा लाग निष्फळ , भक्तितत्व ॥ ३९६ ॥
म्हणोनि अर्जुना अवधारीं, तूं बुद्धि एकी सोपारी करीं। तरी सहजें आपुलिया मनोमंदिरीं, न विसंबें मातें ॥ ३९७ ॥
यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत्। यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ २७ ॥
जे जे कांहीं व्यापार करिसी, कां भोग हन भोगिसी। अथवा यज्ञीं यजसी, नानाविधीं ॥ ३९८ ॥
नातरी पात्रविशेषें दानें, कां सेवकां देसी जीवनें। तपादि साधनें, व्रतें करिसी ॥ ३९९ ॥
तें क्रियाजात आघवें, जें जैसें निपजेल स्वभावें। तें भावना करोनि करावें, माझिया मोहरा ॥ ४०० ॥
परि सर्वथा आपुलां जीवीं, केलियाची शंका कांहींचि नुरवीं। ऐसीं धुवोनि कर्मे द्यावीं, माझियां हातीं ॥ ४०१ ॥
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनै:। संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ २८ ॥
मग अग्निकुंडी बीजें घातलीं, तियें अंकुरदशे जेविं मुकलीं। तेवि न फळतीचि मज अर्पिलीं, शुभाशुभें ॥ ४०२ ॥
अगा कर्मे जैं उरावें, तैं तिहीं सुखदुःखीं फळावें। आणि तयातें भोगावया यावें, देहा एका ॥ ४०३ ॥