LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
तैसेंचि त्यागें आणि संन्यासें, त्यागुचि बोलिजतु असे,
आमचेनि तंव मानसें, जाणिजे हेंचि ॥ ८८ ॥
ना कांहीं आथी अर्थभेदु, तो देवो करोतु विशदु,
तेथ म्हणती श्रीमुकुंदु, भिन्नचि पैं ॥ ८९ ॥
तरी अर्जुना तुझ्या मनीं, त्याग संन्यास दोनी,
एकार्थ गमलें हें मानीं, मीही साच ॥ ९० ॥
इहीं दोहीं कीर शब्दीं, त्यागुचि बोलिजे त्रिशुद्धी,
परी कारण एथ भेदीं, येतुलेंचि ॥ ९१ ॥
जें निपटूनि कर्म सांडिजे, तें सांडणें संन्यासु म्हणिजे,
आणि फलमात्र का त्यजिजे, तो त्यागु गा ॥ ९२ ॥
तरी कोणा कर्माचें फळ, सांडिजे कोण कर्म केवळ,
हेंही सांगों विवळ, चित्त दे पां ॥ ९३ ॥
तरी आपैसीं दांगें डोंगर, झाडें डाळती अपार,
तैसें लांबे राजागर, नुठिती ते ॥ ९४ ॥
न पेरितां सैंघ तृणें, उठती तैसें साळीचें होणें,
नाहीं गा राबाउणें, जियापरी ॥ ९५ ॥
कां अंग जाहलें सहजें, परी लेणें उद्यमें कीजे,
नदी आपैसी आपादिजे, विहिरी जेवीं ॥ ९६ ॥
तैसें नित्य नैमित्तिक, कर्म होय स्वाभाविक,
परी न कामितां कामिक, न निफजे जें ॥ ९७ ॥
काम्यानां कर्मणां न्यासं संन्यासं कवयो विदुः।
सर्वकर्मफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ २॥
कां कामनेचेनि दळवाडें, जें उभारावया घडे,
अश्वमेधादिक फुडे, याग जेथ ॥ ९८ ॥
वापी कूप आराम, अग्रहारें हन महाग्राम,
आणीकही नाना संभ्रम, व्रतांचे ते ॥ ९९ ॥
ऐसें इष्टापूर्त सकळ, जया कामना एक मूळ,
जें केलें भोगवी फळ, बांधोनियां ॥ १०० ॥
देहाचिया गांवा अलिया, जन्ममृत्यूचिया सोहळिया,
ना म्हणों नये धनंजया, जियापरी ॥ १०१ ॥
का ललाटींचें लिहिलें, न मोडे गा कांहीं केलें,
काळेगोरेपण धुतलें, फिटों नेणे ॥ १०२ ॥
केलें काम्य कर्म तैसें, फळ भोगावया धरणें बैसे,
न फेडितां ऋण जैसें, वोसंडीना ॥ १०३ ॥
कां कामनाही न करितां, अवसांत घडे पंडुसुता,
तरी वायकांडें न झुंजतां, लागे जैसें ॥ १०४ ॥
गूळ नेणतां तोंडीं, घातला देचि गोडी,
आगी मानूनि राखोंडी, चेपिला पोळी ॥ १०५ ॥
काम्यकर्मी हें एक, सामर्थ्य आथी स्वाभाविक,
म्हणौनि नको कौतुक, मुमुक्षु एथ ॥ १०६ ॥
किंबहुना पार्था ऐसें, जें काम्य कर्म गा असे,
तें त्यजिजे विष जैसें, वोकूनियां ॥ १०७ ॥
मग तया त्यागातें जगीं, संन्यासु ऐसया भंगीं,
बोलिजे अंतरंगीं, सर्वद्रष्टा ॥ १०८ ॥
हें काम्य कर्म सांडणें, तें कामनेतेंचि उपडणें,
द्रव्यत्यागें दवडणें, भय जैसें ॥ १०९ ॥
आणि सोमसूर्यग्रहणें, येऊनि करविती पार्वणें,
का मातापितरमरणें, अंकित जे दिवस ॥ ११० ॥
अथवा अतिथी हन पावे, हें ऐसैसें पडे जैं करावें,
तैं तें कर्म जाणावें, नौमित्तिक गा ॥ १११ ॥
वार्षिया क्षोमे गगन, वसंतें दुणावे वन,
देहा श्रृंगारी यौवन\-, दशा जैसी ॥ ११२ ॥
का सोमकांतु सोमें पघळें, सूर्यें फांकती कमळें,
एथ असे तेंचि पाल्हाळे, आन नये ॥ ११३ ॥
तैसें नित्य जें का कर्म, तेंचि निमित्ताचे लाहे नियम,
एथ उंचावे तेणें नाम, नैमित्तिक होय ॥ ११४ ॥
आणि सायंप्रातर्मध्यान्हीं, जें कां करणीय प्रतिदिनीं,
परी दृष्टि जैसी लोचनीं, अधिक नोहे ॥ ११५ ॥
कां नापादितां गती, चरणीं जैसी आथी,
नातरी ते दीप्ती, दीपबिंबीं ॥ ११६ ॥
वासु नेदितां जैसे, चंदनीं सौरभ्य असे,
अधिकाराचे तैसें, रूपचि जें ॥ ११७ ॥
नित्य कर्म ऐसें जनीं, पार्था बोलिजे तें मानीं,
एवं नित्य नैमित्तिक दोन्हीं, दाविलीं तुज ॥ ११८ ॥
हेंचि नित्य नैमित्तिक, अनुष्ठेय आवश्यक,
म्हणौनि म्हणोंं पाहती एक, वांझ ययातें ॥ ११९ ॥
परी भोजनीं जैसें होये, तृप्ति लाहे भूक जाये,
तैसे नित्यनैमित्तिकीं आहे, सर्वांगीं फळ ॥ १२० ॥
कीड आगिठां पडे, तरी मळु तुटे वानी चढे,
यया कर्मा तया सांगडें, फळ जाणावें ॥ १२१ ॥
जे प्रत्यवाय तंव गळे, स्वाधिकार बहुवें उजळे,
तेथ हातोफळिया मिळे, सद्गतीसी ॥ १२२ ॥
येवढेवरी ढिसाळ, नित्यनैमित्तिकीं आहे फळ,
परी तें त्यजिजे मूळ, नक्षत्रीं जैसें ॥ १२३ ॥
लता पिके आघवी, तंव च्यूत बांधे पालवीं,
मग हात न लावित माधवीं, सोडूनि घाली ॥ १२४ ॥
तैसी नोलांडितां कर्मरेखा, चित्त दीजे नित्यनैमित्तिका,
पाठीं फळा कीजे अशेखा, वांताचे वानी ॥ १२५ ॥
यया कर्म फळत्यागातें, त्यागु म्हणती पैं जाणते,
एवं त्याग संन्यास तूतें, परीसविले ॥ १२६ ॥
हा संन्यासु जैं संभवे, तैं काम्य बाधूं न पावे,
निषिद्ध तंव स्वभावें, निषेधें गेलें ॥ १२७ ॥
आणि नित्यादिक जें असे, तें येणें फलत्यागें नसे,
शिर लोटलिया जैसें, येर आंग ॥ १२८ ॥
मग सस्य फळपाकांत, तैसें निमालिया कर्मजात,
आत्मज्ञान गिंवसीत, अपैसें ये ॥ १२९ ॥
ऐसिया निगुती दोनी, त्याग संन्यास अनुष्ठानीं,
पडले गा आत्मज्ञानीं, बांधती पाटु ॥ १३० ॥
नातरी हे निगुती चुके, मग त्यागु कीजे हाततुकें,
तैं कांहीं न त्यजे अधिकें, गोंवींचि पडे ॥ १३१ ॥
जें औषध व्याधी अनोळख, तें घेतलिया परतें विख,
कां अन्न न मानितां भूक, मारी ना काय ? ॥ १३२ ॥
म्हणौनि त्याज्य जें नोहे, तेथ त्यागातें न सुवावें,
त्याज्यालागीं नोहावें, लोभापर ॥ १३३ ॥
चुकलिया त्यागाचें वेझें, केला सर्वत्यागुही होय वोझें,
न देखती सर्वत्र दुजें, वीतराग ते ॥ १३४ ॥
त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म प्राहुर्मनीषिणः।
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ ३॥
एकां फळाभिलाष न ठके, ते कर्मांते म्हणती बंधकें,
जैसें आपण नग्न भांडकें, जगातें म्हणे ॥ १३५ ॥
कां जिव्हालंपट रोगिया, अन्नें दूषी धनंजया,
आंगा न रुसे कोढिया, मासियां कोपे ॥ १३६ ॥
तैसे फळकाम दुर्बळ, म्हणती कर्मचि किडाळ,
मग निर्णयो देती केवळ, त्यजावें ऐसा ॥ १३७ ॥
एक म्हणती यागादिक, करावेंचि आवश्यक,
जे यावांचूनि शोधक, आन नसे ॥ १३८ ॥
मनशुद्धीच्या मार्गीं, जैं विजयी व्हावें वेगीं,
तैं कर्म सबळालागीं, आळसु न कीजे ॥ १३९ ॥
भांगार आथी शोधावें, तरी आगी जेवी नुबगावें,
कां दर्पणालागीं सांचावें, अधिक रज ॥ १४० ॥
नाना वस्त्रें चोख होआवीं, ऐसें आथी जरी जीवीं,
तरी संवदणी न मनावी, मलिन जैसी ॥ १४१ ॥
तैसीं कर्में क्लेशकारें, म्हणौनि न न्यावीं अव्हेरें,
कां अन्नलाभें अरुवारें, रांधितिये उणें ॥ १४२ ॥
इहीं इहीं गा शब्दीं, एक कर्मीं बांधिती बुद्धी,
ऐसा त्यागु विसंवादीं, पडोनि ठेला ॥ १४३ ॥
तरी विसंवादु तो फिटे, त्यागाचा निश्चयो भेटे,
तैसें बोलों गोमटें, अवधान देईं ॥ १४४ ॥
निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम।
त्यागो हि पुरुषव्याघ्र त्रिविधः सम्प्रकीर्तितः ॥ ४॥
तरी त्यागु एथें पांडवा, त्रिविधु पैं जाणावा,
तया त्रिविधाही बरवा, विभाग करूं ॥ १४५ ॥
त्यागाचे तीन्ही प्रकार, कीजती जरी गोचर,
तरी तूं इत्यर्थाचें सार, इतुलें जाण ॥ १४६ ॥
मज सर्वज्ञाचिये बुद्धी, जें अलोट माने त्रिशुद्धी,
निश्चयतत्व तें आधीं, अवधारीं पां ॥ १४७ ॥
तरी आपुलिये सोडवणें, जो मुमुक्षु जागों म्हणे,
तया सर्वस्वें करणें, हेंचि एक ॥ १४८ ॥
यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत्।
यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ ५॥
जियें यज्ञदानतपादिकें, इयें कर्में आवश्यकें,
तियें न सांडावीं पांथिकें, पाउलें जैसीं ॥ १४९ ॥
हारपलें न देखिजे, तंव तयाचा मागु न सांडिजे,
कां तृप्त न होतां न लोटिजे, भाणें जेवीं ॥ १५० ॥
नाव थडी न पवतां, न खांडिजे केळी न फळतां,
कां ठेविलें न दिसतां, दीपु जैसा ॥ १५१ ॥
तैसी आत्मज्ञानविखीं, जंव निश्चिती नाहीं निकी,
तंव नोहावें यागादिकीं, उदासीन ॥ १५२ ॥
तरी स्वाधिकारानुरुपें, तियें यज्ञदानें तपें,
अनुष्ठावींचि साक्षेपें, अधिकेंवर ॥ १५३ ॥
जें चालणें वेगावत जाये, तो वेगु बैसावयाचि होये,
तैसा कर्मातिशयो आहे, नैष्कर्म्यालागीं ॥ १५४ ॥
अधिकें जंव जंव औषधी, सेवनेची मांडी बांधी,
तंव तंव मुकिजे व्याधी, तयाचिये ॥ १५५ ॥
तैसीं कर्में हातोपातीं, जैं कीजती यथानिगुती,
तैं रजतमें झडती, झाडा देऊनी ॥ १५६ ॥
कां पाठोवाटीं पुटें, भांगारा खारु देणें घटे,
तैं कीड झडकरी तुटे, निर्व्याजु होय ॥ १५७ ॥
तैसें निष्ठा केलें कर्म, तें झाडी करूनि रजतम,
सत्वशुद्धीचें धाम, डोळां दावी ॥ १५८ ॥
म्हणौनियां धनंजया, सत्वशुद्धी गिंवसितया,
तीर्थांचिया सावाया, आलीं कर्में ॥ १५९ ॥
तीर्थें बाह्यमळु क्षाळे, कर्में अभ्यंतर उजळे,
एवं तीर्थें जाण निर्मळें, सत्कर्मे.चि ॥ १६० ॥
तृषार्ता मरुदेशीं, झळे अमृतें वोळलीं जैसींं,
कीं अंधालागीं डोळ्यांसी, सूर्यु आला ॥ १६१ ॥
बुडतया नदीच धाविन्नली, पडतया पृथ्वीच कळवळिली,
निमतया मृत्यूनें दिधली, आयुष्यवृद्धी ॥ १६२ ॥
तैसें कर्में कर्मबद्धता, मुमुक्षु सोडविले पंडुसुता,
जैसा रसरीति मरतां, राखिला विषें ॥ १६३ ॥
तैसीं एके हातवटिया, कर्में कीजती धनंजया,
बंधकेंचि सोडवावया, मुख्यें होती ॥ १६४ ॥
आतां तेचि हातवटी, तुज सांगों गोमटी,
जया कर्मातें किरीटी, कर्मचि रुसे ॥ १६५ ॥
एतान्यपि तु कर्माणि सण्‌गं त्यक्त्वा फलानि च।
कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ ६॥
तरी महायागप्रमुखें, कर्मे निफजतांही अचुकें,
कर्तेपणाचें न ठाके, फुंजणें आंगीं ॥ १६६ ॥
जो मोलें तीर्था जाये, तया मी यात्रा करितु आहे,
ऐसिये श्लाघ्यतेचा नोहे, तोषु जेवीं ॥ १६७ ॥
कां मुद्रा समर्थाचिया, जो एकवटु झोंबे राया,
तो मी जिणता ऐसिया, न येचि गर्वा ॥ १६८ ॥
जो कासें लागोनि तरे, तया पोहती ऊर्मी नुरे,
पुरोहितु नाविष्करे, दातेपणें ॥ १६९ ॥
तैसें कर्तृत्व अहंकारें, नेघोनि यथा अवसरें,
कृत्यजातांचें मोहरें, सारीजती ॥ १७० ॥
केल्या कर्मा पांडवा, जो आथी फळाचा यावा,
तया मोहरा हों नेदावा, मनोरथु ॥ १७१ ॥
आधींचि फळीं आस तुटिया, कर्मे आरंभावीं धनंजया,
परावें बाळ धाया, पाहिजे जैसें ॥ १७२ ॥
पिंपरुवांचिया आशा, न शिंपिजे पिंपळु जैसा,
तैसिया फळनिराशा, कीजती कर्में ॥ १७३ ॥
सांडूनि दुधाची टकळी, गोंवारी गांवधेनु वेंटाळी,
किंबहुना कर्मफळीं, तैसें कीजे ॥ १७४ ॥
ऐसी हे हातवटी, घेऊनि जे क्रिया उठी,
आपणा आपुलिया गांठी, लाहेची तो ॥ १७५ ॥
म्हणौनि फळीं लागु, सांडोनि देहसंगु,
कर्में करावीं हा चांगु, निरोपु माझा ॥ १७६ ॥
जो जीवबंधीं शिणला, सुटके जाचे आपला,
तेणें पुढतपुढतीं या बोला, आन न कीजे ॥ १७७ ॥
नियतस्य तु संन्यासः कर्मणो नोपपद्यते।
मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः ॥ ७॥
नातरी आंधाराचेनि रोखें, जैसीं डोळां रोंविजती नखें,
तैसा कर्मद्वेषें अशेखें, कर्मेंचि सांडी ॥ १७८ ॥
तयाचें जें कर्म सांडणें, तें तामस पैं मी म्हणें,
शिसाराचे रागें लोटणें, शिरचि जैसें ॥ १७९ ॥
हां गा मार्गु दुवाडु होये, तरी निस्तरितील पाये,
कीं तेचि खांडणें आहे, मार्गापराधें ॥ १८० ॥
भुकेलियापुढें अन्न, हो कां भलतैसें उन्ह,
तरी बुद्धी न घेतां लंघन, भाणें पापरां हल्या ॥ १८१ ॥
तैसा कर्माचा बाधु कर्में, निस्तरीजे करितेनि वर्में,
हे तामसु नेणें भ्रमें, माजविला ॥ १८२ ॥
कीं स्वभावें आलें विभागा, तें कर्मचि वोसंडी पैं गा,
तरी झणें आतळा त्यागा, तामसा तया ॥ १८३ ॥
दुःखमित्येव यत्कर्म कायक्लेशभयात्त्यजेत्।
स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ ८॥
अथवा स्वाधिकारु बुझे, आपले विहितही सुजे,
परी करितया उमजे, निबरपणा ॥ १८४ ॥
जे कर्माची ऐलीकड, नावेक दिसे दुवाड,
जे वाहतिये वेळे जड, शिदोरी जैसी ॥ १८५ ॥
जैसा निंब जिभे कडवटु, हिरडा पहिलें तुरटु,
तैसा कर्मा ऐल शेवटु, खणुवाळा होय ॥ १८६ ॥
कां धेनु दुवाड शिंग, शेवंतीये अडव आंग,
भोजनसुख महाग, पाकु करितां ॥ १८७ ॥
तैसें पुढतपुढती कर्म, आरंभींच अति विषम,
म्हणौनि तो तें श्रम, करितां मानी ॥ १८८ ॥
येऱ्हवीं विहितत्वें मांडी, परी घालितां असुरवाडीं,
तेथ पोळला ऐसा सांडी, आदरिलेंही ॥ १८९ ॥
म्हणे वस्तु देहासारिखी, आली बहुतीं भाग्यविशेखीं,
मा जाचूं कां कर्मादिकीं, पापिया जैसा ? ॥ १९० ॥
केलें कर्मीं जे द्यावें, तें झणें मज होआवें,
आजि भोगूं ना कां बरवे, हातींचे भोग ? ॥ १९१ ॥
ऐसा शरीराचिया क्लेशा, भेणें कर्में वीरेशा,
सांडी तो परीयेसा, राजसु त्यागु ॥ १९२ ॥
येऱ्हवीं तेथही कर्म सांडे, परी तया त्यागफळ न जोडे,
जैसें उतलें आगीं पडे, तें नलगेचि होमा ॥ १९३ ॥
कां बुडोनि प्राण गेले, ते अर्धोदकीं निमाले,
हें म्हणों नये जाहलें, दुर्मरणचि ॥ १९४ ॥
तैसें देहाचेनि लोभें, जेणें कर्मा पाणी सुभे,
तेणें साच न लभे, त्यागाचें फळ ॥ १९५ ॥
किंबहुना आपुलें, जैं ज्ञान होय उदया आलें,
तैं नक्षत्रातें पाहलें, गिळी जैसें ॥ १९६ ॥
तैशा सकारण क्रिया, हारपती धनंजया,
तो कर्मत्यागु ये जया, मोक्षफळासी ॥ १९७ ॥
तें मोक्षफळ अज्ञाना, त्यागिया नाहीं अर्जुना,
म्हणौनि तो त्यागु न माना, राजसु जो ॥ १९८ ॥
तरी कोणे पां एथ त्यागें, तें मोक्षफळ घर रिघे,
हेंही आइक प्रसंगे, बोलिजेल ॥ १९९ ॥
कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन।
सण्‌गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ ९॥
तरी स्वाधिकाराचेनि नांवें, जें वांटिया आलें स्वभावें,
तें आचरे विधिगौरवें, शृंगारोनि ॥ २०० ॥
परी हें मी करितु असें, ऐसा आठवु त्यजी मानसें,
तैसेचि पाणी दे आशे, फळाचिये ॥ २०१ ॥
पैं अवज्ञा आणि कामना, मातेच्या ठायीं अर्जुना,
केलिया दोनी पतना, कारण होती ॥ २०२ ॥
तरी दोनीं यें त्यजावीं, मग माताची ते भजावी,
वांचूनि मुखालागीं वाळावी, गायचि सगळी ? ॥ २०३ ॥
आवडतियेही फळीं, असारें साली आंठोळीं,
त्यासाठीं अवगळी, फळातें कोण्ही ? ॥ २०४ ॥
तैसा कर्तृत्वाचा मदु, आणि कर्मफळाचा आस्वादु,
या दोहींचें नांव बंधु, कर्माचा कीं ॥ २०५ ॥
तरी या दोहींच्या विखीं, जैसा बापु नातळे लेंकीं,
तैसा हों न शके दुःखी, विहिता क्रिया ॥ २०६ ॥
हा तो त्याग तरुवरु, जो गा मोक्षफळें ये थोरु,
सात्विक ऐसा डगरु, यासींच जगीं ॥ २०७ ॥
आतां जाळूनि बीज जैसें, झाडा कीजे निर्वंशें,
फळ त्यागूनि कर्म तैसें, त्यजिलें जेणें ॥ २०८ ॥
लोह लागतखेंवो परीसीं, धातूची गंधिकाळिमा जैसी,
जाती रजतमें तैसीं, तुटलीं दोन्ही ॥ २०९ ॥
मग सत्वें चोखाळें, उघडती आत्मबोधाचे डोळे,
तेथ मृगांबु सांजवेळे, होय जैसें ॥ २१० ॥
तैसा बुद्ध्यादिकांपुढां, असतु विश्वाभासु हा येवढा,
तो न देखे कवणीकडां, आकाश जैसें ॥ २११ ॥
न द्वेष्ट्यकुशलं कर्म कुशले नानुषज्जते।
त्यागी सत्त्वसमाविष्टो मेधावी छिन्नसंशयः ॥ १०॥
म्हणौनि प्राचिनाचेनि बळें, अलंकृतें कुशलाकुशलें,
तियें व्योमाआंगीं आभाळें, जिरालीं जैसीं ॥ २१२ ॥
तैसीं तयाचिये दिठी, कर्में चोखाळलीं किरीटी,
म्हणौनि सुखदुःखीं उठी, पडेना तो ॥ २१३ ॥
तेणें शुभकर्म जाणावें, मग तें हर्षें करावें,
कां अशुभालागीं होआवें, द्वेषिया ना ॥ २१४ ॥
तरी इयाविषयींचा कांहीं, तया एकुही संदेहो नाहीं,
जैसा स्वप्नाच्या ठायीं, जागिन्नलिया ॥ २१५ ॥
म्हणौनि कर्म आणि कर्ता, या द्वैतभावाची वार्ता,
नेणें तो पंडुसुता, सात्विक त्यागु ॥ २१६ ॥
ऐसेनि कर्में पार्था, त्यजिलीं त्यजिती सर्वथा,
अधिकें बांधिती अन्यथा, सांडिलीं तरी ॥ २१७ ॥
न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ ११॥
आणि हां गा सव्यसाची, मूर्ति लाहोनि देहाची,
खंती करिती कर्माची, ते गांवढे गा ॥ २१८ ॥
मृत्तिकेचा वीटु, घेऊनि काय करील घटु ?,
केउता ताथु पटु, सांडील तो ? ॥ २१९ ॥
तेवींचि वन्हित्व आंगीं, आणि उबे उबगणें आगी,
कीं तो दीपु प्रभेलागीं, द्वेषु करील काई ? ॥ २२० ॥
हिंगु त्रासिला घाणी, तरी कैचें सुगंधत्व आणी ?,
द्रवपण सांडूनि पाणी, कें राहे तें ? ॥ २२१ ॥
तैसा शरीराचेनि आभासें, नांदतु जंव असे,
तंव कर्मत्यागाचें पिसें, काइसें तरी ? ॥ २२२ ॥
आपण लाविजे टिळा, म्हणौनि पुसों ये वेळोवेळा,
मा घाली फेडी निडळा, कां करूं ये गा ? ॥ २२३ ॥
तैसें विहित स्वयें आदरिलें, म्हणौनि त्यजूं ये त्यजिलें,
परी कर्मचि देह आतलें, तें कां सांडील गा ? ॥ २२४ ॥
जें श्वासोच्छ्वासवरी, होत निजेलियाहीवरी,
कांहीं न करणेंयाचि परी, होती जयाची ॥ २२५ ॥
या शरीराचेनि मिसकें, कर्मची लागलें असिकें,
जितां मेलया न ठाके, इया रीती ॥ २२६ ॥
यया कर्मातें सांडिती परी, एकीचि ते अवधारीं,
जे करितां न जाइजे हारीं, फळशेचिये ॥ २२७ ॥
कर्मफळ ईश्वरीं अर्पे, तत्प्रसादें बोधु उद्दीपें,
तेथ रज्जुज्ञानें लोपे, व्याळशंका ॥ २२८ ॥
तेणें आत्मबोधें तैसें, अविद्येसीं कर्म नाशे,
पार्था त्यजिजे जैं ऐसें, तैं त्यजिलें होय ॥ २२९ ॥
म्हणौनि इयापरी जगीं, कर्में करितां मानूं त्यागी,
येर मुर्छने नांव रोगी, विसांवा जैसा ॥ २३० ॥
तैसा कर्मीं शिणे एकीं, तो विसांवो पाहे आणिकीं,
दांडेयाचे घाय बुकी, धाडणें जैसें ॥ २३१ ॥
परी हें असो पुढती, तोचि त्यागी त्रिजगतीं,
जेणें फळत्यागें निष्कृती, नेलें कर्म ॥ २३२ ॥
अनिष्टमिष्टं मिश्रं च त्रिविधं कर्मणः फलम्।
भवत्यत्यागिनां प्रेत्य न तु संन्यासिनां क्वचित् ॥ १२॥
येऱ्हवीं तरी धनंजया, त्रिविधा कर्मफळा गा यया,
समर्थ ते कीं भोगावया, जे न सांडितीचि आशा ॥ २३३ ॥
आपणचि विऊनि दुहिता, कीं न मम म्हणे पिता,
तो सुटे कीं प्रतिग्रहीता, जांवई शिरके ॥ २३४ ॥
विषाचे आगरही वाहती, तें विकितां सुखें लाभे जिती,
येर निमालें जे घेती, वेंचोनि मोलें ॥ २३५ ॥
तैसें कर्ता कर्म करू, अकर्ता फळाशा न धरू,
एथ न शके आवरूं, दोहींतें कर्म ॥ २३६ ॥
वाटे पिकलिया रुखाचें, फळ अपेक्षी तयाचें,
तेवीं साधारण कर्माचें, फळ घे तया ॥ २३७ ॥
परी करूनि फळ नेघे, तो जगाच्या कामीं न रिघे,
जे त्रिविध जग अवघें, कर्मफळ हें ॥ २३८ ॥
देव मनुष्य स्थावर, यया नांव जगडंबर,
आणि हे तंव तिन्ही प्रकार, कर्मफळांचे ॥ २३९ ॥
तेंचि एक गा अनिष्ट, एक तें केवळ इष्ट,
आणि एक इष्टानिष्ट, त्रिविध ऐसें ॥ २४० ॥
परी विषयमंतीं बुद्धी, आंगीं सूनि अविधी,
प्रवर्तती जे निषिद्धीं, कुव्यापारीं ॥ २४१ ॥
तेथ कृमि कीट लोष्ट, हे देह लाहती निकृष्ट,
तया नाम तें अनिष्ट, कर्मफळ ॥ २४२ ॥
कां स्वधर्मा मानु देतां, स्वाधिकारु पुढां सूतां,
सुकृत कीजे पुसतां, आम्नायातें ॥ २४३ ॥
तैं इंद्रादिक देवांचीं, देहें लाहिजती सव्यसाची,
तया कर्मफळा इष्टाची, प्रसिद्धि गा ॥ २४४ ॥
आणि गोड आंबट मिळे, तेथ रसांतर फरसाळें,
उठी दोंही वेगळें, दोहीं जिणतें ॥ २४५ ॥
रेचकुचि योगवशें, होय स्तंभावयादोषें,
तेवीं सत्यासत्य समरसें, सत्यासत्यचि जिणिजे ॥ २४६ ॥
म्हणौनि समभागें शुभाशुभें, मिळोनि अनुष्ठानाचें उभें,
तेणें मनुष्यत्व लाभे, तें मिश्र फळ ॥ २४७ ॥
ऐसें त्रिविध यया भागीं, कर्मफळ मांडलेसें जगीं,
हें न सांडी तयां भोगीं, जें सूदले आशा ॥ २४८ ॥
जेथें जिव्हेचा हातु फांटे, तंव जेवितां वाटे गोमटें,
मग परीणामीं शेवटें, अवश्य मरण ॥ २४९ ॥
संवचोरमैत्री चांग, जंव न पविजे तें दांग,
सामान्या भली आंग, न शिवे तंव ॥ २५० ॥
तैसीं कर्में करितां शरीरीं, लाहती महत्त्वाची फरारी,
पाठीं निधनीं एकसरी, पावती फळें ॥ २५१ ॥
तैसा समर्थु आणि ऋणिया, मागों आला बाइणिया,
न लोटे तैसा प्राणिया, पडे तो भोगु ॥ २५२ ॥
मग कणिसौनि कणु झडे, तो विरूढला कणिसा चढे,
पुढती भूमी पडे, पुढती उठी ॥ २५३ ॥
तैसें भोगीं जें फळ होय, तें फळांतरें वीत जाय,
चालतां पावो पाय, जिणिजे जैसा ॥ २५४ ॥
उताराचिये सांगडी, ठाके ते ऐलीच थडी,
तेवीं न मुकीजती वोढी, भोग्याचिये ॥ २५५ ॥
पैं साध्यसाधनप्रकारें, फळभोगु तो पसरे,
एवं गोंविले संसारें, अत्यागी ते ॥ २५६ ॥
येऱ्हवीं जाईचियां फुलां फांकणें, त्याचि नाम जैसें सुकणें,
तैसें कर्ममिषें न करणें, केलें जिहीं ॥ २५७ ॥
बीजचि वरोसि वेंचे, तेथ वाढती कुळवाडी खांचे,
तेवीं फळत्यागें कर्माचें, सारिलें काम ॥ २५८ ॥
ते सत्वशुद्धि साहाकारें, गुरुकृपामृततुषारें,
सासिन्नलेनि बोधें वोसरे, द्वैतदैन्य ॥ २५९ ॥
तेव्हां जगदाभासमिषें, स्फुरे तें त्रिविध फळ नाशे,
एथ भोक्ता भोग्य आपैसें, निमालें हें ॥ २६० ॥
घडे ज्ञानप्रधानु हा ऐसा, संन्यासु जयां वीरेशा,
तेचि फलभोग सोसा, मुकले गा ॥ २६१ ॥
आणि येणें कीर संन्यासें, जैं आत्मरूपीं दिठी पैसे,
तैं कर्म एक ऐसें, देखणें आहे ? ॥ २६२ ॥
पडोनि गेलिया भिंती, चित्रांची केवळ होय माती,
कां पाहालेया राती, आंधारें उरे ? ॥ २६३ ॥
जैं रूपचि नाहीं उभें, तैं साउली काह्याची शोभे ?,
दर्पणेवीण बिंबें, वदन कें पां ? ॥ २६४ ॥
फिटलिया निद्रेचा ठावो, कैचा स्वप्नासि प्रस्तावो ?,
मग साच का वावो, कोण म्हणे ? ॥ २६५ ॥
तैसें गा संन्यासें येणें, मूळ अविद्येसीचि नाहीं जिणें,
मा तियेचें कार्य कोणें, घेपे दीजे ? ॥ २६६ ॥
म्हणौनि संन्यासी ये पाहीं, कर्माची गोठी कीजेल खई,
परी अविद्या आपुलाम् देहीं, आहे जै कां ॥ २६७ ॥
जैं कर्तेपणाचेनि थांवें, आत्मा शुभाशुभीं धांवें,
दृष्टि भेदाचिये राणिवे, रचलीसे जैं ॥ २६८ ॥
तैं तरी गा सुवर्मा, बिजावळी आत्मया कर्मा,
अपाडें जैसी पश्चिमा, पूर्वेसि कां ॥ २६९ ॥
नातरी आकाशा का आभाळा, सूर्या आणि मृगजळा,
बिजावळी भूतळा, वायूसि जैसी ॥ २७० ॥
पांघरौनि नईचें उदक, असे नईचिमाजीं खडक,
परी जाणिजे का वेगळिक, कोडीची ते ॥ २७१ ॥
हो कां उदकाजवळी, परी सिनानीचि ते बाबुळी,
काय संगास्तव काजळी, दीपु म्हणों ये ? ॥ २७२ ॥
जरी चंद्रीं जाला कलंकु, तरी चंद्रेसीं नव्हे एकु,
आहे दृष्टी डोळ्यां विवेकु, अपाडु जेतुला ॥ २७३ ॥
नाना वाटा वाटे जातया, वोघा वोघीं वाहातया,
आरसा आरसां पाहातया, अपाडु जेतुला ॥ २७४ ॥
पार्था गा तेतुलेनि मानें, आत्मेंनिसीं कर्म सिनें,
परी घेवविजे अज्ञानें, तें कीर ऐसें ॥ २७५ ॥
विकाशें रवीतें उपजवी, द्रुती अलीकरवी भोगवी,
ते सरोवरीं कां बरवी, अब्जिनी जैसी ॥ २७६ ॥
पुढतपुढती आत्मक्रिया, अन्यकारणकाचि तैशिया,
करूं पांचांही तयां, कारणां रूप ॥ २७७ ॥
पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे।
साण्‌ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् ॥ १३॥
आणि पांचही कारणें तियें, तूंही जाणसील विपायें,
जें शास्त्रें उभऊनी बाहे, बोलती तयांते ॥ २७८ ॥
वेदरायाचिया राजधानीं, सांख्यवेदांताच्या भुवनीं,
निरूपणाच्या निशाणध्वनीं, गर्जती जियें ॥ २७९ ॥
जें सर्वकर्मसिद्धीलागीं, इयेंचि मुद्दलें हो जगीं,
तेथ न सुवावा अभंगीं, आत्मराजु ॥ २८० ॥
ह्या बोलाचि डांगुरटी, तियें प्रसिद्धीचि आली किरीटी,
म्हणौनि तुझ्या हन कर्णपुटीं, वसों हें काज ॥ २८१ ॥
आणि मुखांतरीं आइकिजे, तैसें कायसें हें ओझें,
मी चिद्रत्न तुझें, असतां हातीं ॥ २८२ ॥
दर्पणु पुढां मांडलेया, कां लोकांचियां डोळयां,
मानु द्यावा पहावया, आपुलें निकें ॥ २८३ ॥
भक्त जैसेनि जेथ पाहे, तेथ तें तेंचि होत जाये,
तो मी तुझें जाहालों आहें, खेळणें आजी ॥ २८४ ॥
ऐसें हें प्रीतीचेनि वेगें, देवो बोलतां से नेघे,
तंव आनंदामाजीं आंगें, विरतसे येरु ॥ २८५ ॥
चांदिणियाचा पडिभरु, होतां सोमकांताचा डोंगरु,
विघरोनि सरोवरु, हों पाहे जैसा ॥ २८६ ॥
तैसें सुख आणि अनुभूती, या भावांची मोडूनि भिंती,
आतलें अर्जुनाकृति, सुखचि जेथ ॥ २८७ ॥
तेथ समर्थु म्हणौनि देवा, अवकाशु जाहला आठवा,
मग बुडतयाचा धांवा, जीवें केला ॥ २८८ ॥
अर्जुना येसणें धेंडें, प्रज्ञा पसरेंसीं बुडे,
आलें भरतें एवढें, तें काढूनि पुढती ॥ २८९ ॥
देवो म्हणे हां गा पार्था, तूं आपणपें देख सर्वथा,
तंव श्वासूनि येरें माथा, तुकियेला ॥ २९० ॥
म्हणे जाणसी दातारा, मी तुजशीं व्यक्तिशेजारा,
उबगला आजी एकाहारा, येवों पाहें ॥ २९१ ॥
तयाही हा ऐसा, लोभें देतसां जरी लालसा,
तरी कां जी घालीतसां, आड आड जीवा ? ॥ २९२ ॥
तेथ श्रीकृष्ण म्हणती निकें, अद्यापि नाहीं मा ठाऊकें,
वेडया चंद्रा आणि चंद्रिके, न मिळणें आहे ?॥ २९३ ॥
आणि हाही बोलोनि भावो, तुज दाऊं आम्ही भिवों,
जे रुसतां बांधे थांवो, तें प्रेम गा हें ॥ २९४ ॥
एथ एकमेकांचिये खुणें, विसंवादु तंवचि जिणें,
म्हणौनि असो हें बोलणें, इयेविषयींचें ॥ २९५ ॥
मग कैशी कैशी ते आतां, बोलत होतों पंडुसुता,
सर्व कर्मा भिन्नता, आत्मेनिसीं ॥ २९६ ॥
तंव अर्जुन म्हणे देवें, माझिये मनींचेंचि स्वभावें,
प्रस्ताविलें बरवें, प्रमेय तें जी ॥ २९७ ॥
जें सकळ कर्माचें बीज, कारणपंचक तुज,
सांगेन ऐसी पैज, घेतली कां ॥ २९८ ॥
आणि आत्मया एथ कांहीं, सर्वथा लागु नाहीं,
हें पुढारलासि ते देईं, लाहाणें माझें ॥ २९९ ॥
यया बोला विश्वेशें, म्हणितलें तोषें बहुवसे,
इयेविषयीं धरणें बैसे। ऐसें कें जोडे ? ॥ ३०० ॥
तरी अर्जुना निरूपिजेल, तें कीर भाषेआंतुल,
परी मेचु ये होईजेल, ऋणिया तुज ॥ ३०१ ॥
तंव अर्जुन म्हणे देवो, काई विसरले मागील भावो ?,
इये गोंठीस कीं राखत आहों, मीतूंपण जी ? ॥ ३०२ ॥
एथ श्रीकृष्ण म्हणती हो कां, आतां अवधानाचा पसरु निका,
करूनियां आइका, पुढारलों तें ॥ ३०३ ॥
तरी सत्यचि गा धनुर्धरा, सर्वकर्मांचा उभारा,
होतसे बहिरबाहिरा, करणीं पांचें ॥ ३०४ ॥
आणि पांच कारण दळवाडें, जिहीं कर्माकारु मांडे,
ते हेतुस्तव घडे, पांच आथी ॥ ३०५ ॥
येर आत्मतत्त्व उदासीन, तें ना हेतु ना उपादान,
ना ते अंगें करी संवाहन, कर्मसिद्धीचें ॥ ३०६ ॥
तेथ शुभाशुभीं अंशीं, निफजती कर्में ऐसीं,
राती दिवो आकाशीं, जियापरी ॥ ३०७ ॥
तोय तेज धूमु, ययां वायूसीं संगमु,
जालिया होय अभ्रागमु, व्योम तें नेणें ॥ ३०८ ॥
नाना काष्ठीं नाव मिळे, ते नावाडेनि चळे,
चालविजे अनिळें, उदक तें साक्षी ॥ ३०९ ॥
कां कवणे एकें पिंडे, वेंचितां अवतरे भांडें,
मग भवंडीजे दंडें, भ्रमे चक्र ॥ ३१० ॥
आणि कर्तृत्व कुलालाचें, तेथ काय तें पृथ्वीयेचें,
आधारावांचूनि वेंचे, विचारीं पां, ॥ ३११ ॥
हेंहि असो लोकांचिया, राहाटी होतां आघविया,
कोण काम सवितया, आंगा आलें ? ॥ ३१२ ॥
तैसें पांचहेतुमिळणीं, पांचेंचि इहीं कारणीं,
कीजे कर्मलतांची लावणी, आत्मा सिना ॥ ३१३ ॥
आतां तेंचि वेगळालीं, पांचही विवंचूं गा भलीं,
तुकोनि घेतलीं, मोतियें जैसीं ॥ ३१४ ॥
अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम्।
विविधाश्च पृथक्चेष्टा दैवं चैवात्र पञ्चमम् ॥ १४॥
तैसीं यथा लक्षणें, आइकें कर्म\-कारणें,
तरी देह हें मी म्हणें, पहिलें एथ ॥ ३१५ ॥
ययातें अधिष्ठान ऐसें, म्हणिजे तें याचि उद्देशें,
जे स्वभोग्येंसीं वसे, भोक्ता येथ ॥ ३१६ ॥
इंद्रियांच्या दाहें हातीं, जाचोनियां दिवोराती,
सुखदुःखें प्रकृती, जोडीजती जियें ॥ ३१७ ॥
तियें भोगावया पुरुखा, आन ठावोचि नाहीं देखा,
म्हणौनि अधिष्ठानभाखा, बोलिजे देह ॥ ३१८ ॥
हें चोविसांही तत्वांचें, कुटुंबघर वस्तीचें,
तुटे बंधमोक्षाचें, गुंथाडे एथ ॥ ३१९ ॥
किंबहुना अवस्थात्रया, हें अधिष्ठान धनंजया,
म्हणौनि देहा यया, हेंचि नाम ॥ ३२० ॥
आणि कर्ता हें दुजें, कर्माचें कारण जाणिजे,
प्रतिबिंब म्हणिजे, चैतन्याचें जें ॥ ३२१ ॥
आकाशचि वर्षे नीर, तें तळवटीं बांधे नाडर,
मग बिंबोनि तदाकार, होय जेवीं ॥ ३२२ ॥
कां निद्राभरें बहुवें, राया आपणपें ठाउवें नव्हे,
मग स्वप्नींचिये सामावे, रंकपणीं ॥ ३२३ ॥
तैसें आपुलेनि विसरें, चैतन्यचि देहाकारें,
आभासोनि आविष्करें, देहपणें जें ॥ ३२४ ॥
जया विसराच्या देशीं, प्रसिद्धि गा जीवु ऐसी,
जेणें भाष केली देहेंसी, आघवाविषयीं ॥ ३२५ ॥
प्रकृति करी कर्में, तीं म्यां केलीं म्हणे भ्रमें,
येथ कर्ता येणें नामें, बोलिजे जीवु ॥ ३२६ ॥
मग पातेयांच्या केशीं, एकीच उठी दिठी जैसी,
मोकळी चवरी ऐसी, चिरीव गमे ॥ ३२७ ॥
कां घराआंतुल एकु, दीपाचा तो अवलोकु,
गवाक्षभेदें अनेकु, आवडे जेवीं ॥ ३२८ ॥
कां एकुचि पुरुषु जैसा, अनुसरत नवां रसां,
नवविधु ऐसा, आवडों लागे ॥ ३२९ ॥
तेवीं बुद्धीचें एक जाणणें, श्रोत्रादिभेदें येणें,
बाहेरी इंद्रियपणें, फांके जें कां ॥ ३३० ॥
तें पृथग्विध करण, कर्माचें इया कारण,
तिसरें गा जाण, नृपनंदना ॥ ३३१ ॥
आणि पूर्वपश्चिमवाहणीं, निघालिया वोघाचिया मिळणी,
होय नदी नद पाणी, एकचि जेवीं ॥ ३३२ ॥
तैसी क्रियाशक्ति पवनीं, असे जे अनपायिनी,
ते पडिली नानास्थानीं, नाना होय ॥ ३३३ ॥
जैं वाचे करी येणें, तैं तेंचि होय बोलणें,
हाता आली तरी घेणें, देणें होय ॥ ३३४ ॥
अगा चरणाच्या ठायीं, तरी गति तेचि पाहीं,
अधोद्वारीं दोहीं, क्षरणें तेचि ॥ ३३५ ॥
कंदौनि हृदयवरी, प्रणवाची उजरी,
करितां तेचि शरीरीं, प्राणु म्हणिजे ॥ ३३६ ॥
मग उर्ध्वींचिया रिगानिगा, पुढती तेचि शक्ति पैं गा,
उदानु ऐसिया लिंगा, पात्र जाहली ॥ ३३७ ॥
अधोरंध्राचेनि वाहें, अपानु हें नाम लाहे,
व्यापकपणें होये, व्यानु तेचि ॥ ३३८ ॥
आरोगिलेनि रसें, शरीर भरी सरिसें,
आणि न सांडितां असे, सर्वसंधीं ॥ ३३९ ॥
ऐसिया इया राहटीं, मग तेचि क्रिया पाठीं,
समान ऐसी किरीटी, बोलिजे गा ॥ ३४० ॥
आणि जांभई शिंक ढेंकर, ऐसैसा होतसे व्यापार,
नाग कूर्म कृकर, इत्यादि होय ॥ ३४१ ॥
एवं वायूची हे चेष्टा, एकीचि परी सुभटा,
वर्तनास्तव पालटा, येतसे जे ॥ ३४२ ॥
तें भेदली वृत्तिपंथें, वायुशक्ति गा एथें,
कर्मकारण चौथें, ऐसें जाण ॥ ३४३ ॥
आणि ऋतु बरवा शारदु, शारदीं पुढती चांदु,
चंद्री जैसा संबंधु, पूर्णिमेचा ॥ ३४४ ॥
कां वसंतीं बरवा आरामु, आरामींही प्रियसंगमु,
संगमीं आगमु, उपचारांचा ॥ ३४५ ॥
नाना कमळीं पांडवा, विकासु जैसा बरवा,
विकासींही यावा, परागाचा ॥ ३४६ ॥
वाचे बरवें कवित्व, कवित्वीं बरवें रसिकत्व,
रसिकत्वीं परतत्व, स्पर्शु जैसा ॥ ३४७ ॥
तैसी सर्ववृत्तिवैभवीं, बुद्धिचि एकली बरवी,
बुद्धिही बरव नवी, इंद्रियप्रौढी ॥ ३४८ ॥
इंद्रियप्रौढीमंडळा, शृंगारु एकुचि निर्मळा,
जैं अधिष्ठात्रियां कां मेळा, देवतांचा जो ॥ ३४९ ॥
म्हणौनि चक्षुरादिकीं दाहें, इंद्रियां पाठीं स्वानुग्रहें,
सूर्यादिकां कां आहे, सुरांचें वृंद ॥ ३५० ॥
तें देववृंद बरवें, कर्मकारण पांचवें,
अर्जुना एथ जाणावें, देवो म्हणे ॥ ३५१ ॥
एवं माने तुझिये आयणी, तैसी कर्मजातांची हे खाणी,
पंचविध आकर्णीं, निरूपिली ॥ ३५२ ॥
आतां हेचि खाणी वाढे, मग कर्माची सृष्टि घडे,
जिहीं ते हेतुही उघडे, दाऊं पांचै ॥ ३५३ ॥
शरीरवाण्‌मनोभिर्यत्कर्म प्रारभते नरः।
न्याय्यं वा विपरीतं वा पञ्चैते तस्य हेतवः ॥ १५॥
तरी अवसांत आली माधवी, ते हेतु होय नवपल्लवीं,
पल्लव पुष्पपुंज दावी, पुष्प फळातें ॥ ३५४ ॥
कां वार्षिये आणिजे मेघु, मेघें वृष्टिप्रसंगु,
वृष्टीस्तव भोगु, सस्यसुखाचा ॥ ३५५ ॥
नातरी प्राची अरुणातें विये, अरुणें सूर्योदयो होये,
सूर्यें सगळा पाहे, दिवो जैसा ॥ ३५६ ॥
तैसें मन हेतु पांडवा, होय कर्मसंकल्पभावा,
तो संकल्पु लावी दिवा, वाचेचा गा ॥ ३५७ ॥
मग वाचेचा तो दिवटा, दावी कृत्यजातांचिया वाटा,
तेव्हां कर्ता रिगे कामठां, कर्तृत्वाच्या ॥ ३५८ ॥