LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
उत्तम अधमीं संचरती । ऐसे वर्णावर्ण मिसळती । तेथ समूळ उपडती । जातिधर्म ॥ २५० ॥
जैसी चोहटाचिया बळी । पाविजे सैरा काऊळीं । तैसीं महापापें कुळीं प्रवेशती ॥ २५१ ॥
संकरो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च । पतंति पितरि ह्येषां लुप्तपिंडिदकक्रियाः ॥ ४१॥
मग कुळा देखा अशेखा । आंणि कुळघातका । येरयेरा नरक । जाणें आथी ॥ २५२ ॥
देखें वंशवृद्धि समस्त । यापरी होय पतित । मग मग वोवांडिती स्वर्गस्थ । पूर्वपुरुष ॥ २५३ ॥
जेथ नित्यादि क्रिया ठाके । आणि नैमित्तिक पारुखे । तेथ कवणा तिळोदकें । कवण अर्पी ॥ २५४ ॥
तरी पितर काय करिती । कैसेनि स्वर्गीं बसती । म्हणोनि तेही येती । कुळापासी ॥ २५५ ॥
जैसा नखाग्रीं व्याळु लागे । तो शिखांत व्यापी वेगें । तेवी आब्रह्म कुळ अवघें । आप्लविजे ॥ २५६ ॥
दोषैरेतैः कुलघ्नानां वर्णसंकरकारकैः । उत्साद्यंते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वतः ॥ ४३ ॥
उत्सन्नकुलधर्माणां मनुष्याणां जनार्दन । नरके नियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ॥ ४४ ॥
अहो वत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता वयमं । यद् राज्यसुखलोभेन हन्तुं स्वजनमुद्यताः ॥ ४५ ॥
देवा अवधारी आणिक एक । एथ घडे महापातक । जै संगदोषें हा लौकिक । भ्रंशु पावे ॥ २५७ ॥
जैसा घरीं आपुला । वानिवसे वन्ही लागला। तो आणिकांही प्रज्वळिला । जाळुनि घाली ॥ २५८ ॥
तैसिया तया कुळसंगती । जे जे लोक वर्तती । तेही बाधु पावती । निमित्तें येणें ॥ २५९ ॥
तैसें नाना दोषें सकळ । अर्जुन म्हणे तें कुळ । मग महाघोर केवळ । निरय भोगी ॥ २६० ॥
पडिलिया तिये ठायीं । मग कल्पांतीही उगंडु नाही । येसणें पतन कुळक्षयीं । अर्जुन म्हणे ॥ २६१ ॥
देवा हें विविध कानीं ऐकिजे । परि अझुनिवरी त्रासु नुपजे । हृदय वज्राचें हें काय कीजे । अवधारी पां ॥ २६२ ॥
अपेक्षिजे राज्यसुख । जयालागीं तें तंव क्षणिक । ऐसे जाणतांही दोख । अव्हेरू ना ॥ २६३ ॥
हे वडिल सकळ आपुले । वधावया दिठी सूदले । सांग पां काय थेकुलें । घडले आम्हा ॥ २६४ ॥
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रतं शस्त्रपाणयः । धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तनं मे क्षेमतरं भवेत् ॥ ४६ ॥
आतां यावरी जें जियावें । तयापासूनि हें बरवे । जे शस्त्र सांडूनि साहावे । बाण त्यांचे ॥ २६५ ॥
तयावरी होय जितुकें । तें मरणही वरी निकें । परी येणें कल्मषें । चाड नाहीं ॥ २६६ ॥
ऐसें देखोनि सकळ । अर्जुनें आपुलें कुळ । मग म्हणे राज्य तें केवळ । निरयभोगु ॥ २६७ ॥
संजय उवाचः एवमुक्तवार्जुन: संख्ये रथोपस्य उपाविशत् ।
ऐसें तिये अवसरीं । अर्जुन बोलिला समरीं । संजयो म्हणे अवधारी । धृतराष्ट्रातें ॥ २६८ ॥
मग अत्यंत उद्वेगला । न धरत गहिंवरू आला । तेथ उडी घातली खालां । रथौनियां ॥ २६९ ॥
जैसा राजकुमरु पदच्युतु । सर्वथा होय उपहृतु । कां रवि राहुग्रस्तु । प्रभाहीनु ॥ २७० ॥
ना तरी महासिद्धीसंभ्रमें । जिंतला त्रासु भ्रमे । मग आकळुनि कामें । दीनु कीजे ॥ २७१ ॥
तैसा तो धनुर्धरु । अत्यंत दुःखें जर्जरु । दिसे जेथ रहंवरु । त्यजिला तेणें ॥ २७२ ॥
मग धनुष्यबाण सांडिले । न धरत अश्रुपात आले । ऐसें ऐके राया तेथ वर्तलें । संजयो म्हणे ॥ २७३ ॥
आता यावरी तो वैकुंठ्नाथु । देखोनि सखेद पार्थु । कवणेपरी परमार्थु । निरुपील ॥ २७४ ॥
ते सविस्तर पुढारी कथा, अति सकौतुक ऐकतां।
ज्ञानदेव म्हणे आतां निवृत्तिदासु ॥ २७५ ॥
॥ प्रथम अध्याय समाप्त ॥
संजय उवाच : तं तथा कृपयाविष्टमश्रूपूर्णाकुलेक्षणम्। विषीदन्तमिदं वाक्यमुवाच मधुसूदनः ॥ १॥
मग संजयो म्हणे रायातें, आइकें तो पार्थु तेथें। शोकाकुल रुदनातें, करितुसे ॥ १॥
तें कुळ देखोनि समस्त, स्नेह उपनलें अद्भुत। तेणें द्रवले असे चित्त, कवणेपरी ॥ २ ॥
जैसें लवण जळें झळंबलें, ना तरी अभ्र वातें हाले। तैसे सधीर परी विरमलें, हृदय तयाचें ॥ ३॥
म्हणोनि कृपा आकळिला, दिसतसे अति कोमाइला। जैसा कर्दमीं रुपला, राजहंस ॥ ४ ॥
तयापरी तो पांडुकुमरु, महामोहें अतिजर्जरु। देखोनि, शार्गङधरु, काय बोले ॥ ५ ॥
श्रीभगवानुवाच : कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम्। अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तीकरमर्जुन ॥ २ ॥
म्हणे अर्जुना आदि पाहीं, हें उचित काय इये ठायीं। तूं कवण हें कायी, करीत आहासी ॥ ६ ॥
तुज सांगे काय जाहलें, कवण उणें आलें। करितां काय ठेलें, खेदु कायिसा ॥ ७ ॥
तूं अनुचिता चित्त नेदिसी, धीरु कंहीच न संडिसी। तुझेनि नामे अपयशीं, दिशा लंघिजे ॥ ८ ॥
तू शूरवृत्तीचा ठावो, क्षत्रियांमाजीं रावो। तुझिया लाठेपणाचा आवो, तिहीं लोकीं ॥ ९ ॥
तुवा संग्रामीं हरु जिंतिला, निवात्कवचांचा ठावो फेडिला। पवाडा तुवां केला, गंधर्वासी ॥ १० ॥
हें पाहता तुझेनि पाडें, दिसे त्रैलोक्यही थोकडें। ऐसें पौरुष चोखडें, पार्था तुझे ॥ ११ ॥
तो तूं कीं आजि एथें, सांडुनिया वीरवृत्तीतें। अधोमुख रुदनातें, करितु आहासी ॥ १२ ॥
विचारीं तूं अर्जुनु, कीं कारुण्यें कीजसी दीनु। सांग पां अंधकारे, भानु ग्रासिला आथी ॥ १३ ॥
ना तरी पवनु मेघासी बिहे, कीं अमृतासी मरण आहे। पाहे पा इंधनचि गिळोनि जाये, पावकातें ॥ १४ ॥
की लवणेंचि जळ विरे, संसर्गें काळकूट मरे। सांग महाफणी दर्दुरें, गिळिजे कायी ॥ १५ ॥
सिंहासी झोंबे कोल्हा, ऐसा अपाडु आथी कां जाहला। परी तो त्वां साच केला, आजि एथ ॥ १६ ॥
म्हणोनि अझुनि अर्जुना, झणें चित्त देसी या हीना। वेगीं धीर करूनियां मना, सावधान होईं ॥ १७ ॥
सांडी हे मूर्खपण, उठीं घे धनुष्यबाण, संग्रामीं हें कवण, कारुण्य तुझे ॥ १८ ॥
हां गा तू जाणता, तरी न विचारीसी कां आता। सांगे झुंजावेळें सदयता, उचित कायी ॥ १९ ॥
हे असतिये कीर्तीसी नाशु, आणि पारत्रिकासी अपभ्रंशु। म्हणे जगन्निवासु, अर्जुनातें ॥ २० ॥
क्लैब्यं मा स्म गमः पार्थ नैतत् त्वय्युपपद्यते। क्षुद्रं ह्रदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ॥ ३ ॥
म्हणोनि शोक न करीं, तूं पुरता धीरु धरीं। हे शोच्यता अव्हेरीं, पंडुकुमरा ॥ २१ ॥
तुज नव्हे हें उचित, येणें नासेल जोडले बहुत। तूं अझुनिवरी हित, विचारी पां ॥ २२ ॥
येणें संग्रामाचेनि अवसरें, एथ कृपाळुपण नुपकरे। हे आतांचि काय सोयरे, जाहले तुज ॥ २३ ॥
तूं आधींचि काय नेणसी, कीं गोत्र नोळखसी। वायांचि काय करिसी, अतिशो आतां ॥ २४ ॥
आजिंचे हें काय झुंज, काय जन्मा नवल तुज। हें परस्परें तुम्हां व्याज, सदाचि आथि ॥ २५ ॥
तरी आतां काय जाहलें, कायि स्नेह उपनले। हें नेणिजे परि कुडे केले, अर्जुना तुवा ॥ २६ ॥
मोह धरिलिया ऐसें होईल, जे असती प्रतिष्ठा जाईल। आणि परलोकही अंतरेल, ऐहिकेंसी ॥ २७ ॥
हृदयाचे ढिलेपण, एथ निकयासी नव्हे कारण। हें संग्रामीं पतन जाण, क्षत्रीयांसी ॥ २८ ॥
ऐसेनि तो कृपावंतु, नानापरी असे शिकवितु। हे ऐकोनि पंडुसुतु, काय बोले ॥ २९ ॥
अर्जुन उवाचः कथं च भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन। इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ॥ ४॥
देवा हें येतुलेवरी, बोलावे नलगे अवधारीं। आधीं तूंचि चित्ती विचारीं, संग्रामु हा ॥ ३० ॥
हें झुंज नव्हे प्रमादु, एथ प्रवर्तलिया दिसतसे बाधु। हा उघडा लिंगभेदु, वोढवला आम्हा ॥ ३१ ॥
देखें मातापितरें अर्चिजती, सर्वस्वें तोष पावविजती, तियें पाठीं केवीं वधिजती, आपुला हातीं ॥ ३२ ॥
देवा संतवृंदु नमस्कारिजे, कां घडे तरी पूजिजे। हें वांचूनि केवीं निंदिजे, स्वयें वाचा ॥ ३३ ॥
तैसे गोत्रगुरु आमुचे, हे पूजनीय आम्हां नियमांचे। मज बहुत भीष्मद्रोणांचे, वर्ततसे ॥ ३४ ॥
जयालागीं मनें विरु, आम्ही स्वप्नींही न शको धरूं। तया प्रत्यक्ष केवीं, घातु देवा ॥ ३५ ॥
वर जळो हें जियालें, एथ आघवेयांसी हेंचि काय जाहले। जे यांचां वधीं अभ्यासिलें, मिरविजे आम्हीं ॥ ३६ ॥
मी पार्थु द्रोणाचा केला, येणें धनुर्वेदु मज दिधला। तेणें उपकारें काय आभारैला, वधीं तयातें ॥ ३७ ॥
जेथींचिया कृपा लाभिजे वरु, तेथेंचि मने व्यभिचारु। तरी काय मी भस्मासुरु, अर्जुन म्हणे ॥ ३८ ॥
गुरूनहत्वा हि महानुभवान् श्रेयो भोक्तुं भैक्षमपीह लोके। हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव भुंजीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ॥ ५ ॥
देवा समुद्र गंभीर आइकिजे, वर तोहि आहाच देखिजे। परी क्षोभु मनीं नेणिजे, द्रोणाचिये ॥ ३९ ॥
हें अपार जें गगन, वर तयाही होईल मान। परि अगाध भलें गहन, हृदय यांचे ॥ ४० ॥
वरी अमृतही विटे, कीं काळवशें वज्र फुटे। परि मनोधर्मु न लोटे, विकरविला हा ॥ ४१ ॥
स्नेहालागीं माये, म्हणिपे तें कीरु होये। परि कृपा ते मूर्त आहे, द्रोणीं इये ॥ ४२ ॥
हा कारुण्याची आदि, सकळ गुणांचा निधि। विद्यासिंधु निरवधि, अर्जुन म्हणे ॥ ४३ ॥
हा येणें मानें महंतु, वरी आम्हांलागी कृपावंतु। आतां सांग पां येथ घातु, चिंतूं येईल ॥ ४४ ॥
ऐसे हे रणीं वधावे, मग आपण राज्यसुख भोगावें। तें मना न ये आघवें, जीवितेंसीं ॥ ४५ ॥
हें येणें मानें दुर्भर, जे याहीहुनि भोग सधर। ते असतु येथवर, भिक्षा मागतां भली ॥ ४६ ॥
ना तरी देशत्यागें जाइजे, का गिरिकंदर सेविजे। परी शस्त्र आतां न धरिजे, इयांवरी ॥ ४७ ॥
देवा नवनिशतीं शरीं, वावरोनि यांचां जिव्हारीं। भोग गिंवसावे रुधिरीं, बुडाले जे ॥ ४८ ॥
ते काढूनि काय कीजती, लिप्त केवीं सेविजती। मज न ये हे उपपत्ति, याचिलागीं ॥ ४९ ॥
ऐसे अर्जुन तिये अवससरीं, म्हणे श्रीकृष्णा अवधारीं। परि ते मना न येचि मुरारी, आइकोनियां ॥ ५० ॥
हें जाणोनि पार्थु बिहाला, मग पुनरपि बोलों लागला, म्हणे देवो कां चित्त या बोलां, देतीचिना ॥ ५१ ॥
न चैतद् विद्मः करतन् नो गरीयो यद् वा जयेम यदि वा नो जयेयुः। यानेव हत्वा न जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ॥ ६ ॥
येर्ह वीं माझां चित्तीं जें होते, तें मी विचारूनि बोलिलों एथें। परि निकें काय यापरौते, तें तुम्ही जाणा ॥ ५२ ॥
पै विरु जयांसी ऐकिजे, आणि या बोलाचि प्राणु सांडिजे। ते एथ संग्रामव्याजें, उभे आहाती ॥ ५३ ॥
आतां ऐसेयांतें वधावे, कीं अव्हेरुनिया निघावें। या दोहोंमाजी काइ करावे, तें नेणों आम्ही ॥ ५४ ॥
कार्पण्यदोषोपहत्स्वभावः पृच्छामि त्वां धर्मसंमूढचेताः। यत् श्रेयः स्यान् निश्चितं ब्रूहि तन् मे शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् ॥ ७॥
आम्हां काय उचित, तें पाहतां न स्फुरे एथ। जे मोहें येणें चित्त, व्याकुळ माझे ॥ ५५ ॥
तिमिरावरुद्ध जैसें, दृष्टीचे तेज भ्रंशे। मग पांसीच असतां न दिसे, वस्तुजात ॥ ५६ ॥
देवा मज तैसे जाहले, जें मन भ्रांती ग्रासिलें। आतां काय हित आपुलें, तेंही नेणे ॥ ५७ ॥
तरी श्रीकृष्णा तुवां जाणावें, निकें तें आम्हां सांगावें। जे सखा सर्वस्व आघवें, आम्हांसी तूं ॥ ५८ ॥
तूं गुरु बंधु पिता, तूं आमची इष्ट देवता। तूंचि सदा रक्षिता, आपदीं आमुतें ॥ ५९ ॥
जैसा शिष्यांते गुरु, सर्वथा नेणे अव्हेरु। कीं सरितांते सागरु, त्यजी केवीं ॥ ६०॥
नातरी अपत्यातें माये, सांडुनि जरी जाये। तरी ते कैसेनिं जिये, ऐकें कृष्णा ॥ ६१ ॥
तैसा सर्वांपरी आम्हांसी, देवा तूंचि एक आहासी। आणि बोलिलें जरी न मानिसी, मागील माझें ॥ ६२ ॥
तरी उचित काय आम्हां, जे व्यभिचरेना धर्मा। तें झडकरी पुरुषोत्तमा, सांगें आतां ॥ ६३ ॥
न हि प्रपश्यामि ममापुनुद्याद् यच्छोकमुछोषणमिन्द्रियाणाम्। अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं राज्यं सुराणामपि चाधिपत्यम् ॥ ८ ॥
हें सकळ कुळ देखोनि, जो शोकु उपजलासे मनीं। तो तुझिया वाक्यावांचुनि, न जाय आणिकें ॥ ६४ ॥
एथ पृथ्वीतळ आपु होईल, हें महेंद्रपदही पाविजेल। परि मोह हा न फिटेल, मानसींचा ॥ ६५ ॥
जैसीं बीजें सर्वथा आहाळलीं, तरी सुक्षेत्री जर्ही पेरिलीं। तरी न विरुढती सिंचलीं, आवडे तैसीं ॥ ६६ ॥
ना तरी आयुष्य पुरलें आहे, तरी औषधें काही नोहे। एथ एकचि उपेगा जाये, परमामृत ॥ ६७ ॥
तैसे राज्यभोगसमृद्धि, उज्जीवन नोहे जीवबुद्धि। एथ जिव्हाळा कृपानिधि, कारुण्य तुझें ॥ ६८ ॥
ऐसें अर्जुन तेथ बोलिला, जंव क्षण एक भ्रांति सांडिला। मग पुनरपि व्यापिला, उर्मीं तेणें ॥ ६९ ॥
कीं मज पाहता उर्मी नोहे, हें अनारिसें गमत आहे। तो ग्रासिला महामोहें, काळसर्पें ॥ ७० ॥
सवर्म हृदयकल्हारीं, तेथ कारुण्यवेळेचां भरीं। लागला म्हणोनि लहरी, भांजेचि ना ॥ ७१ ॥
हें जाणोनि ऐसी प्रौढी, जो दृष्टीसवें विष फेडी। तो धावया श्रीहरी गारुडी, पातला कीं ॥ ७२ ॥
तैसिया पंडुकुमरा व्याकुळा, मिरवतसे श्रीकृष्ण जवळा। तो कृपावशें अवलीळा, रक्षील आतां ॥ ७३ ॥
म्हणोनि तो पार्थु, मोहफणिग्रस्तु। म्यां म्हणितला हा हेतु, जाणोनियां ॥ ७४ ॥
मग देखा तेथ फाल्गुनु, घेतला असे भ्रांती कवळूनु। जैसा घनपडळीं भानु, आच्छादिजे ॥ ७५ ॥
तयापरी तो धर्नुधरू, जाहलासे दुःखे जर्जरु। जैसा ग्रीष्मकाळीं गिरिवरु, वणवला कां ॥ ७६ ॥
म्हणोनि सहजे सुनिळु, कृपामृते सजळु। तो वोळलासे श्रीगोपाळु, महामेघु ॥ ७७ ॥
तेथ सुदर्शनाची द्युति, तेचि विद्युल्लता झळकती। गंभीर वाचा ते आयती, गर्जनेची ॥ ७८ ॥
आतां तो उदार कैसा वर्षेल, तेणे अर्जुनाचळु निवेल। मग नवी विरुढी फुटेल, उन्मेषाची ॥ ७९ ॥
ते कथा आइका, मनाचिया आराणुका। ज्ञानदेवो म्हणे देखा, निवृत्तिदासु ॥ ८० ॥
संजय उवाच: एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतपः। न योत्स्य इति गोविंदमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ॥ ९ ॥
ऐसें संजयो सांगतु, म्हणे राया तो पार्थु। पुनरपि शोकाकुलितु, काय बोले ॥ ८१ ॥
आइकें सखेदु बोले श्रीकृष्णातें, आतां नाळवावें तुम्हीं मातें। मी सर्वथा न झुंजें येथें, भरंवसेनि ॥ ८२ ॥
ऐसें येकि हेळां बोलिला, मग मौन धरोनि ठेला। तेथ श्रीकृष्णा विस्मो पातला, देखोनि तयाते ॥ ८३ ॥
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत। सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदंतमिदं वचः ॥ १० ॥
मग आपुला चित्तीं म्हणे, एथ हें काय आदरिलें येणें। अर्जुन सर्वथा कांही नेणे, काय कीजे ॥ ८४ ॥
हा उमजे आतां कवणेपरी, कैसेनि धीरु स्वीकारी। जैसा ग्रहाते पंचाक्षरी, अनुमानी कां ॥ ८५ ॥
ना तरी असाध्य देखोनि व्याधी, अमृतासम दिव्य औषधी। वैद्य सूचि निरवधि, निदानींची ॥ ८६ ॥
तैसा विवरितु असे श्रीअनंतु, तया दोन्हीं सैन्याआंतु। जयापरी पार्थु, भ्रांति सांडी ॥ ८७ ॥
तें कारण मनीं धरिलें, मग सरोष बोलों आदरिले। जैसें मातेच्या कोपीं थोकलें, स्नेह आथी ॥ ८८ ॥
कीं औषधाचिया कडुवटपणीं, जैसी अमृताची पुरवणी। ते आहाच न दिसे परी गुणीं, प्रकट होय ॥ ८९ ॥
तैसे वरिवरि पाहतां उदासें, आंत तरी अतिसुरसें। तियें वाक्यें हृषीकेशें, बोलों आदरिलीं ॥ ९० ॥
श्रीभगवानुवाच: अशोच्यानन्वशोचस्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे। गतासूनगतासूंश्च नानुशोचंति पंडितः ॥ ११ ॥
मग अर्जुनाते म्हणितलें, आम्ही आजि हें नवल देखिलें। जें तुवां येथ आदरिलें, माझारींचि ॥ ९१ ॥
तूं जाणता तरी म्हणविसी, परी नेणीवेतें न संडिसी। आणि शिकवूं म्हणों तरी बोलसी, बहुसाल नीति ॥ ९२ ॥
जात्यंधा लागे पिसें, मग तें सैरा धांवे जैसें। तुझे शहाणपण तैसें, दिसतसे ॥ ९३ ॥
तूं आपणपें तरी नेणसी, परी या कौरवांते शोचूं पहासी, हा बहु विस्मय आम्हांसी, पुढतपुढती ॥ ९४ ॥
तरी सांग पां मज अर्जुना, तुजपासोनि स्थिती या त्रिभुवना। हे अनादि विश्वरचना, तें लटकें कायी ॥ ९५ ॥
एथ समर्थु एक आथीं, तयापासूनि भूतें होती। तरी हें वायाचि काय बोलती, जगामाजीं ॥ ९६ ॥
हो कां सांप्रत ऐसें जहालें, जे हे जन्ममृत्यू तुवा सृजिले। आणि नाशु पाविले, तुझेनि कायी ॥ ९७ ॥
तूं भ्रमलेपणें अहंकृती, यांसी घातु न करिसी चितीं। तरी सांगे कायि हे होती, चिरंतन ॥ ९८ ॥
कीं तूं एक वधिता, आणि सकळ लोकु हा मरता। ऐसी भ्रांति झणें चित्ता, येवो देसी ॥ ९९ ॥
अनादिसिद्ध हें आघवें, होत जात स्वभावें। तरी तुवा का शोचावे, सांग मज ॥ १०० ॥
परी मूर्खपणे नेणसी, न चिंतावें तें चिंतसी। आणि तूंचि नीति सांगसी, आम्हाप्रति ॥ १०१ ॥
देखें जे विवेकी जे होती, ते दोहींतेही न शोचती। जे होय जाय हे भ्रांती, म्हणऊनियां ॥ १०२ ॥
न त्वेवाहं जातुं नासं न त्वं नेमे जनाधिपाः। न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ॥ १२ ॥
अर्जुना सांगेन आइक, एथ आम्ही तुम्ही देख। आणि हे भूपति अशेख, आदिकरुनी ॥ १०३ ॥
नित्यता ऐसेचि असोनि, ना तरी निश्चित क्षया जाऊनि। हे भ्रांति वेगळी करूनी, दोन्हीं नाहीं ॥ १०४ ॥
हे उपजे आणि नाशे, ते मायावशें दिसे। येर्ह वीं तत्वता वस्तु जे असे, ते अविनाशचि ॥ १०५ ॥
जैसें पवनें तोय हालविलें, आणि तरंगाकार जाहलें। तरी कवण कें जन्मलें, म्हणों ये तेथ ॥ १०६ ॥
तेंचि वायूचे स्फुरण ठेलें, आणि उदक सहज सपाटलें। तरी आता काय निमालें, विचारीं पां ॥ १०७ ॥
देहिनोऽस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा। तथा देहांतरप्राप्तिर्धीरस्त्तत्र न मुह्यति ॥ १३ ॥
आइकें शरीर तरी एक, परी वयसा भेद अनेक। हें प्रत्यक्षचि देख, प्रमाण तूं ॥ १०८ ॥
एथ कौमारत्व दिसे, मग तारुण्यीं तें भ्रंशे। परी देहचि न नाशे, एकेकासवें ॥ १०९ ॥
तैसीं चैतन्याचां ठायीं, इयें शरीरांतरे होति जाति पाहीं। ऐसें जाणे जया नाहीं, व्यामोहदुःख ॥ ११० ॥
मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्ण सुखदुःखदाः। आगमापायिनोऽनित्यास्तांस्तितिक्षस्व भारत ॥ १४ ॥
एथ नेणावया हेंचि कारण, जें इंद्रियांआधीनपण। तिहीं आकळिजे अंतःकरण, म्हणऊनि भ्रमे ॥ १११ ॥
इंद्रियें विषय सेविती, तेथ हर्ष शोकु उपजती। ते अंतर आप्लविती, संगें येणें ॥ ११२ ॥
जयां विषायांचां ठायीं, एकनिष्ठता कहीं नाहीं। तेथ दुःख आणि कांहीं, सुखहि दिसे ॥ ११३ ॥
देखें हे शब्दाची व्याप्ति, निंदा आणि स्तुति। तेथ द्वेषाद्वेष उपजति, श्रवणद्वारें ॥ ११४ ॥
मृदु आणि कठीण, जे स्पर्शाचे दोन्ही गुण। जे वपूचेनि संगे कारण संतोषखेदां ॥ ११५ ॥
भ्यासुर आणि सुरेख, हें रुपाचें स्वरूप देख। जें उपजवी सुखदुःख, नेत्राद्वारें ॥ ११६ ॥
सुगंधु आणि दुर्गंधु, हा परिमळाचा भेदु। जो घ्राणसंगे विषादु -, तोषु देता ॥ ११७ ॥
तैसाचि द्विविध रसु, उपजवी प्रीतित्रासु। म्हणूनि हा अपभ्रंशु, विषयसंगु ॥ ११८ ॥
देखें इंद्रियां आधीन होईजे।तें शीतोष्णांते पाविजे। आणि सुखदुःखी आकळिजे, आपणपें ॥ ११९ ॥
या विषयावांचूनि कांही, आणीक सर्वथा रम्य नाहीं। ऐसा स्वभावोचि पाहीं, इंद्रियांचा ॥ १२० ॥
हे विषय तरी कैसे, रोहिणीचें जळ जैसें। कां स्वप्नींचा आभासे, भद्रजाति ॥ १२१ ॥
देखें अनित्य तियापरी, म्हणऊनि तूं अव्हेरीं। हा सर्वथा संगु न धरीं, धनुर्धरा ॥ १२२ ॥
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषषर्भ। समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ॥ १५ ॥
हे विषय जयाते नाकळिती, तयाते सुखदुःखें दोन्ही न पवती। आणि गर्भवासुसंगती, नाहीं तया ॥ १२३ ॥
तो नित्यरूपु पार्था, वोळखावा सर्वथा। जो या इंद्रियार्था, नागवेचि ॥ १२४ ॥
नासंतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः। उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्वदर्शिभिः ॥ १६ ॥
आतां अर्जुना आणिक कांही एक, सांगेन मी आइक। जें विचारें परलोक, वोळखिती ॥ १२५ ॥
या उपाधिमाजि गुप्त, चैतन्य असे सर्वगत। तें तत्वज्ञ संत, स्वीकारिती ॥ १२६ ॥
सलिलीं पय जैसें, एक होऊन मीनलें असे। परीं निवडूनि राजहंसें, वेगळें कीजे ॥ १२७ ॥
कीं अग्निमुखें किडाळ, तोडोनियां चोखाळ। निवडिती केवळ, बुद्धिमंत ॥ १२८ ॥
ना तरी जाणिवेच्या आयणी, करितां दधिकडसणी। मग नवनीत निर्वाणीं, दिसे जैसें ॥ १२९ ॥
कीं भूस बीज एकवट, उपणितां राहे घनवट। तेथ उडे तें फलकट, जाणों आले ॥ १३० ॥
तैसें विचारितां निरसलें, तें प्रपंचु सहजें सांडवलें। मग तत्वता तत्व उरलें, ज्ञानियांसी ॥ १३१ ॥
म्हणोनि अनित्याचां ठायीं, तयां आस्तिक्यबुद्धि नाहीं। निष्कर्ष दोहींही, देखिला असे ॥ १३२ ॥
अविनाशि तु तद्विद्धि येन सर्वमैदं तत्। विनाशमव्ययस्यास्य न कश्चित् कर्तुमर्हति ॥ १७ ॥
देखें सारासार विचारितां, भ्रांति जे पाहीं असारता। तरी सार तें स्वभावता, नित्य जाणें ॥ १३३ ॥
हा लोकत्रयाकारु, तो जयाचा विस्तारु। तेथ नाम वर्ण आकारु, चिन्ह नाही ॥ १३४ ॥
जो सर्वदा सर्वगतु, जन्मक्षयातीतु। तया केलियाहि घातु, कदाचि नोहे ॥ १३५ ॥
अन्तवंतः इमे देहा नित्यस्योक्ताः शरीरिणः। अनाशिनोऽप्रमेयस्य तस्याद् युध्यस्व भारत ॥ १८ ॥
आणि शरीरजात हे आघवें, हें नाशवंत स्वभावें। म्हणोनि तुवा झुंजावें, पंडुकुमरा ॥ १३६ ॥
य एनं वेत्ति हन्तारं यश्चैनं मन्यते हतम्। उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ १९ ॥
तूं धरूनि देहाभिमानातें, दिठी सूनि या शरीरातें। मी मारिता हे मरते, म्हणत आहासी ॥ १३७ ॥
तरी अर्जुना तूं हें नेणसी, जरी तत्वता विचारिसी। तरी वधिता तूं नव्हेसी, हे वध्य नव्हती ॥ १३८ ॥
न जायते म्रियते वा कदाचिन् नायं भूत्वा भविता न भूयः। अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥ २० ॥
वेदाविनाशिनं नित्यं य एनमजव्ययम्। कथं स पुरुषः पार्थ कं घातयति हन्ति कम् ॥ २१ ॥
जैसें स्वप्नामाजिं देखिजे, तें स्वप्नींचि साच आपजे। मग चेऊनियां पाहिजे, तंव कांही नाहीं ॥ १३९ ॥
तैसी हे जाण माया, तूं भ्रमत आहासी वायां। शस्त्रें हाणितलिया छाया, जैसी आंगी न रुपे ॥ १४० ॥
कां पूर्ण कुंभ उलंडला, तेथ बिंबाकारु दिसे भ्रंशला। परी भानु नाहीं नासला, तयासवें ॥ १४१ ॥
ना तरी मठीं आकाश जैसें, मठाकृती अवतरले असे। तो भंगलिया आपैसे, स्वरूपचि ॥ १४२ ॥
तैसें शरीराचां लोपीं, सर्वथा नाशु नाहीं स्वरूपीं। म्हणऊनि तूं हें नारोपीं, भ्रांति बापा ॥ १४३॥
वासांसि जीर्णानि यथा विहाय नवानि गृह्णाति नरोपराणि। तथा शरीराणि विहाय जीर्णान्यन्यानि संयाति नावानि देही ॥ २२॥
जैसें जीर्ण वस्त्र सांडिजे, मग नूतन वेढिजे। तैसे देहांतराते स्वीकारिजे, चैतन्यनाथें ॥ १४४ ॥
नैनं छिंदन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः। न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ २३॥
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च। नित्य सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥ २४ ॥
हा अनादि नित्यसिद्धु, निरुपाधि विशुद्धु। म्हणऊनि शस्त्रादिकीं छेदु, न घडे यया ॥ १४५ ॥
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते। तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हसि ॥ २५ ॥
हा प्रळयोदके नाप्लवे, अग्निदाहो न संभवे। एथ महाशोषु न प्रभवे, मारुताचा ॥ १४६ ॥
अर्जुना हा नित्यु, अचळु हा शाश्वतु। सर्वत्र सदोदितु, परिपूर्णु हा ॥ १४७ ॥
हा तर्काचिये दिठी, गोचर नोहे किरिटी। ध्यान याचिये भेटी, उत्कंठा वाहे ॥ १४८ ॥
हा सदा दुर्लभु मना, आपु नोहे साधना। निःसीमु हा अर्जुना, पुरुषोत्तमु ॥ १४९ ॥
हा गुणत्रयरहितु, व्यक्तीसी अतीतु। अनादि अविकृतु, सर्वरूप ॥ १५० ॥
अर्जुना ऐसा जाणावा, हा सकळात्मकु देखावा। मग सहजे शोकु आघवा, हरेल तुझा ॥ १५१ ॥
अथ चैनं नित्यजात नित्यं वा मन्यसे मृतं। तथापि त्वं महाबाहो नैवं शोचितुमर्हसि ॥ २६ ॥
अथवा ऐसा नेणसी, तूं अंतवंतचि हें मानिसी। तर्हीऐ शोचूं न पवसी, पंडुकुमरा ॥ १५२ ॥
जे आदि-स्थिती- अंतु, हा निरंतर असे नित्यु। जैसा प्रवाहो अनुस्यूतु, गंगाजळाचा ॥ १५३ ॥
तें आदि नाहीं खंडले, समुद्रीं तरी असे मिनलें। आणि जातचि मध्यें उरले, दिसे जैसें ॥ १५४॥
इये तिन्हीं तयापरी, सरसींच सदा अवधारीं। भूतांसी कवणीं अवसरीं, ठाकती ना ॥ १५५ ॥
म्हणोनि हे आघवें, एथ तुज न लगे शोचावें। जे स्थितीची हे स्वभावें, अनादि ऐसी ॥ १५६ ॥
ना तरी हे अर्जुना, न येचि तुझिया मना। जे देखोनि लोकु अधीना, जन्मक्षया ॥ १५७ ॥
तरी येथ कांही, तुज शोकासि कारण नाहीं। जे जन्ममृत्यु हे पाहीं, अपरिहर ॥ १५८ ॥
जातस्य हि धृवो मृत्युर्धृवं जन्म मृतस्य च। तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ २७ ॥
उपजे तें नाशे, नाशलें पुनरपि दिसे। हें घटिकायंत्र तैसें, परिभ्रमे गा ॥ १५९ ॥
ना तरी उदो अस्तु आपैसे, अखंडित होत जात जैसें। हें जन्ममरण तैसें, अनिवार जगीं ॥ १६० ॥
महाप्रळय अवसरे, हें त्रैलोक्यही संहरे। म्हणोनि हा परिहरे, आदि अंतु ॥ १६१ ॥
तूं जरी हे ऐसें मानसी, तरी खेदु कां करिसी। काय जाणतचि नेणसी, धनुर्धरा ॥ १६२ ॥
एथ आणिकही एक पार्था, तुज बहुतीं परी पाहतां। दुःख करावया सर्वथा, विषो नाहीं ॥ १६३ ॥
अव्यक्तादिनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत। अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ॥ २८ ॥
जें समस्तें इयें भूते, जन्मा आदि अमूर्ते। मग पातलीं व्यक्तीतें, जन्मलेया ॥ १६४ ॥
तियें क्षयासि जेथ जाती, तेथ निभ्रांत आने नव्हती। देखें पूर्व स्थितीच येती, आपुलिये ॥ १६५ ॥
येर मध्यें जें प्रतिभासे, तें निद्रिता स्वप्न जैसें। तैसा आकारु हा मायावशें, सत्स्वरूपीं ॥ १६६ ॥
ना तरी पवनें स्पर्शिलें नीर, पढियासे तरंगाकार। का परापेक्षा अळकांर-, व्यक्ति कनकीं ॥ १६७ ॥
तैसें सकळ हें मूर्त, जाण पां मायाकारित। जैसें आकाशीं बिंबत, अभ्रपटल ॥ १६८ ॥
तैसें आदीचि जें नाही, तयालागीं तूं रुदसि कायी। तूं अवीट तें पाहीं, चैतन्य एक ॥ १६९ ॥
जयाचि आर्तीचि भोगित, विषयी त्यजिले संत। जयालागीं विरक्त, वनवासिये ॥ १७० ॥
दिठी सूनि जयातें, ब्रह्मचर्यादि व्रतें। मुनीश्वर तयातें आचरताती ॥ १७१ ॥
आश्चर्यवत् पश्चति कश्चिदेनमाश्चर्यवद् वदति तथैव चान्यः। आश्चर्यवत् चैनमन्यः शृणोति, शृत्वाऽप्येनं वेद न चैव कश्चित् ॥ २९ ॥
एक अंतरी निश्चळ, जें निहाळितां केवळ। विसरले सकळ, संसारजात ॥ १७२ ॥
एकां गुणानुवादु करितां, उपरती होऊनि चिता। निरवधि तल्लीनता, निरंतर ॥ १७३ ॥
एक ऐकतांचि निवाले, ते देहभावीं सांडले। एक अनुभवें पातले, तद्रुपता ॥ १७४ ॥
जैसा सरिता ओघ समस्त, समुद्रामाजिं मिळत। परी माघौते न समात, परतले नाहीं ॥ १७५ ॥
तैसिया योगीश्वरांचिया मती, मिळणीसवें एकवटती। परी जे विचारूनि पुनरावृत्ति, भजतीचिना ॥ १७६ ॥
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत। तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ३० ॥
जें सर्वत्र सर्वही देहीं, जया करितांही घातु नाहीं। तें विश्वात्मक तूं पाहीं, चैतन्य एक ॥ १७७ ॥
याचेनिचि स्वभावें, हें होत जात आघवें। तरी सांग काय शोचावें, एथ तुवां ॥ १७८ ॥
एर्हसवीं तरी पार्था, तुज कां नेणों न मनें चित्ता। परी किडाळ हें शोचितां, बहुतीं परीं ॥ १७९ ॥
स्वधर्मपि चावेक्ष्य न विकंपितुमर्हसि। धर्म्याद्धि युद्धात् श्रेयोऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते ॥ ३१ ॥
तूं अझुनि कां न विचारिसी, काय हें चिंतितु आहासी। स्वधर्मु तो विसरलासी, तरावें जेणें ॥ १८० ॥
या कौरवां भलतें जाहलें, अथवा तुजचि कांही पातलें। कीं युगचि हें बुडालें, जर्हीं एथ ॥ १८१ ॥
तरी स्वधर्मु एक आहे, तो सर्वथा त्याज्य नोहे। मग तरिजेल काय पाहे, कृपाळुपणें ॥ १८२ ॥
अर्जुना तुझें चित्त, जर्हीु जाहलें द्रवीभूत। तर्हीन हें अनुचित, संग्रामसमयीं ॥ १८३ ॥
अगा गोक्षीर जरी जाहलें, तरी पथ्यासि नाही म्हणितलें। ऐसेनिहि विष होय सुदलें, नवज्वरीं देतां ॥ १८४ ॥
तैसे आनीं आन करितां, नाशु होईल हिता। म्हणऊनि तूं आतां, सावध होई ॥ १८५ ॥
वायांचि व्याकुळ कायी, आपुला निजधर्मु पाहीं। जो आचरिता बाधु नाहीं, कवणे काळीं ॥ १८६ ॥
जैसें मार्गेंचि चालतां, अपावो न पवे सर्वथा। कां दीपाधारें वर्ततां, नाडळिजे ॥ १८७ ॥
तयापरी पार्था । स्वधर्में राहाटतां । 
सकळ कामपूर्णता । सहजें होय ॥१८८॥
म्हणोनि यालागीं पाहीं, तुम्हां क्षत्रियां आणीक कांही। संग्रामावांचूनि नाहीं, उचित जाणें ॥ १८९ ॥
निष्कपटा होआवें, उसिणा घाई जुंझावें। हें असो काय सांगावे, प्रत्यक्षावरी ॥ १९० ॥
यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृत्तम्। सुखिनः क्षत्रियाः पार्थ लभंते युद्धमीदृशम् ॥ ३२ ॥
अर्जुना झुंज देखें आतांचें, हें हो काय दैव तुमचे। कीं निधान सकळ धर्माचें, प्रगटले असे ॥ १९१ ॥
हा संग्रामु काय म्हणिपे, कीं स्वर्गुचि येणें रूपें। मूर्त कां प्रतापे, उदो केला ॥ १९२ ॥
ना तरी गुणाचेनि पतिकरें, आर्तिंचेनि पडिभरें। हें कीर्तीचि स्वयंवरे, आली तुज ॥ १९३ ॥
क्षत्रियें बहुत पुण्य कीजे, तें झुंज ऐसें हें लाहिजे। जैसें मार्गें जातां आडळिजे, चिंतामणीसी ॥ १९४ ॥
ना तरी जांभया पसरे मुख, तेथ अवचटें पडे पीयूख। तैसा संग्रामु हा देख, पातला असे ॥ १९५ ॥
अथ चेत् त्वमिमं धर्म्यं संग्रामं न करिष्यसि। ततः स्वधर्मं कीर्तिं च हित्वा पापमवाप्यसिं ॥ ३३ ॥
आतां हा ऐसा अव्हेरिजे, मग नाथिले शोचूं बैसिजे। तरी आपण आहाणा होईजे, आपणपेयां ॥ १९६ ॥
पूर्वजांचे जोडलें, आपणचि होय धाडिलें। जरी आजि शस्त्र सांडिले, रणीं इये ॥ १९७ ॥
असती कीर्ति जाईल, जग अभिशापु देईल। आणि गिंवसित पावतील, महादोष ॥ १९८ ॥
जैसी भ्रतारेहीन वनिता, उपहृती पावे सर्वथा। तैशी दशा जीविता, स्वधर्मेंवीण ॥ १९९ ॥
ना तरी रणीं शव सांडिजे, तें चौमेरीं गिधीं विदारिजे। तैसे स्वधर्महीन अभिभविजे, महादोषी ॥ २०० ॥
अकीर्तिं चापि भूतानि कथयिष्यंति तेऽव्याम्। संभावितस्य चाकीर्तिर्मरणादतिरिच्यते ॥ ३४ ॥
म्हणोनि स्वधर्म हा सांडसील, तरी पापा वरपडा होसील। आणि अपेश तें न वचेल, कल्पांतावरी ॥ २०१ ॥
जाणतेनि तंवचि जियावे, जंव अपकीर्ति आंगा न पवे। आणि सांग पां केवी निगावें, एथोनियां ॥ २०२ ॥
तूं निर्मत्सरु सदयता, येथूनि निघसी कीर माघौता। परी ते गति समस्तां, न मनेल ययां ॥ २०३ ॥
हें चहूंकडून वेढितील, बाणवरी घेतील। तेथ पार्था न सुटिजेल, कृपाळुपणे ॥ २०४ ॥
ऐसेनिही प्राण्संकटे, जरी विपायें पां निघणें घटे। तरी तें जियालेंही वोखटें, मरणाहुनी ॥ २०५ ॥
भयाद् रणादुपरं मंस्यते त्वां महारथाः। येषां त्वं बहुमतो भूत्वा यास्यसि लाघवम् ॥ ३५ ॥
तूं आणिकही एक न विचारिसी, एथ संभ्रमे झुंजो आलासी। आणि सकणवपणे निघालासी, मागुता जरी ॥ २०६ ॥
तरी तुझें तें अर्जुना, या वैरियां दुर्जनां कां प्रत्यया येईल मना, सांगे मज ॥ २०६ ॥
अवाच्यवादांश्च बहून् वदिष्यंति तवाहिताः। निंदंतस्तव सामर्थ्य ततो दुःखतरं नु किम् ॥ ३६ ॥
हे म्हणतील गेला रे गेला, अर्जुन आम्हां बिहाला। हा सांगें बोलु उरला, निका कायी ॥ २०८ ॥
लोक सायासें करूनि बहुतें, कां वेंचिती आपुली जीवितें। परी वाढविती कीर्तीतें, धनुर्धरा ॥ २०९ ॥
ते तुज अनायसें, अनकळित जोडिली असे। हें अद्वितीय जैसें, गगन आहे ॥ २१० ॥
तैसी कीर्ती निःसीम, तुझां ठायीं निरुपम। तुझे गुण उत्तम, तिहीं लोकीं ॥ २११॥
दिगंतीचे भूपति, भाट होऊनि वाखाणिती। जे ऐकिलिया दचकती, कृतांतादिक ॥ २१२ ॥
ऐसा महिमा घनवट, गंगा तैसी चोखट। जयां देखी जगीं सुभट, वांठ जाहली ॥ २१३ ॥
ते पौरुष तुझें अद्भुत, आइकोनियां हे समस्त। जाहले आथि विरक्त, जीवितेंसी ॥ २१४ ॥
जैसा सिंहाचिया हांका, युगांतु होय मदमुखा। तैसा कौरवां अशेखां, धाकु तुझा॥ २१५ ॥
जैसे पर्वत वज्रांते, ना तरी सर्प गरुडातें। तैसा अर्जुना हे तूंते, मानिती सदा ॥ २१६ ॥
ते अगाधपण जाईल, मग हिणावो अंगा येईल। जरी मागुता निघसील, न झुंजतचि ॥ २१७ ॥