LG3370/GyaneshvariOvis huggingface dataset:
तैसा मानापमानीं होये, जो कोण्हीचि उर्मी न साहे,
तयाच्या ठायीं आहे, अज्ञान पुरें ॥ ६६८ ॥
आणि जयाचिया मनीं गांठी, वरिवरी मोकळी वाचा दिठी,
आंगें मिळे जीवें पाठीं, भलतया दे ॥ ६६९ ॥
व्याधाचे चारा घालणें, तैसें प्रांजळ जोगावणें,
चांगाचीं अंतःकरणें, विरु करी ॥ ६७० ॥
गार शेवाळें गुंडाळली, कां निंबोळी जैसी पिकली,
तैसी जयाची भली, बाह्य क्रिया ॥ ६७१ ॥
अज्ञान तयाचिया ठायीं, ठेविलें असे पाहीं,
याबोला आन नाहीं, सत्य मानीं ॥ ६७२ ॥
आणि गुरुकुळीं लाजे, जो गुरुभक्ती उभजे,
विद्या घेऊनि माजे, गुरूसींचि जो ॥ ६७३ ॥
तयाचें नाम घेणें, तें वाचे शूद्रान्न होणें,
परी घडलें लक्षणें, बोलतां इयें ॥ ६७४ ॥
आता गुरुभक्तांचें नांव घेवों, तेणें वाचेसि प्रायश्चित देवों,
गुरुसेवका नांव पावों, सूर्यु जैसा ॥ ६७५ ॥
येतुलेनि पांगु पापाचा, निस्तरेल हे वाचा,
जो गुरुतल्पगाचा, नामीं आला ॥ ६७६ ॥
हा ठायवरी, तया नामाचें भय हरी,
मग म्हणे अवधारीं, आणिकें चिन्हें ॥ ६७७ ॥
तरि आंगें कर्में ढिला, जो मनें विकल्पें भरला,
अडवींचा अवगळला, कुहा जैसा ॥ ६७८ ॥
तया तोंडीं कांटिवडे, आंतु नुसधीं हाडें,
अशुचि तेणें पाडें, सबाह्य जो ॥ ६७९ ॥
जैसें पोटालागीं सुणें, उघडें झांकलें न म्हणे,
तैसें आपलें परावें नेणे, द्रव्यालागीं ॥ ६८० ॥
इया ग्रामसिंहाचिया ठायीं, जैसा मिळणी ठावो अठावो नाहीं,
तैसा स्त्रीविषयीं कांहीं, विचारीना ॥ ६८१ ॥
कर्माचा वेळु चुके, कां नित्य नैमित्तिक ठाके,
तें जया न दुखे, जीवामाजीं ॥ ६८२ ॥
पापी जो निसुगु, पुण्याविषयीं अतिनिलागु,
जयाचिया मनीं वेगु, विकल्पाचा ॥ ६८३ ॥
तो जाण निखिळा, अज्ञानाचा पुतळा,
जो बांधोनि असे डोळां, वित्ताशेतें ॥ ६८४ ॥
आणि स्वार्थें अळुमाळें, जो धैर्यापासोनि चळे,
जैसें तृणबीज ढळे, मुंगियेचेनी ॥ ६८५ ॥
पावो सूदलिया सवें, जैसें थिल्लर कालवे,
तैसा भयाचेनि नांवें, गजबजे जो ॥ ६८६ ॥
मनोरथांचिया धारसा, वाहणें जयाचिया मानसा,
पूरीं पडिला जैसा, दुधिया पाहीं ॥ ६८७ ॥
वायूचेनि सावायें, धू दिगंतरा जाये,
दुःखवार्ता होये, तसें जया ॥ ६८८ ॥
वाउधणाचिया परी, जो आश्रो कहींचि न धरी,
क्षेत्रीं तीर्थीं पुरीं, थारों नेणे ॥ ६८९ ॥
कां मातलिया सरडा, पुढती बुडुख पुढती शेंडा,
हिंडणवारा कोरडा, तैसा जया ॥ ६९० ॥
जैसा रोविल्याविणें, रांजणु थारों नेणे,
तैसा पडे तैं राहणें, एऱ्हवीं हिंडे ॥ ६९१ ॥
तयाच्या ठायीं उदंड, अज्ञान असे वितंड,
जो चांचल्यें भावंड, मर्कटाचें ॥ ६९२ ॥
आणि पैं गा धनुर्धरा, जयाचिया अंतरा,
नाहीं वोढावारा, संयमाचा ॥ ६९३ ॥
लेंडिये आला लोंढा, न मनी वाळुवेचा वरवंडा,
तैसा निषेधाचिया तोंडा, बिहेना जो ॥ ६९४ ॥
व्रतातें आड मोडी, स्वधर्मु पायें वोलांडी,
नियमाची आस तोडी, जयाची क्रिया ॥ ६९५ ॥
नाहीं पापाचा कंटाळा, नेणें पुण्याचा जिव्हाळा,
लाजेचा पेंडवळा, खाणोनि घाली ॥ ६९६ ॥
कुळेंसीं जो पाठमोरा, वेदाज्ञेसीं दुऱ्हा,
कृत्याकृत्यव्यापारा, निवाडु नेणे ॥ ६९७ ॥
वसू जैसा मोकाटु, वारा जैसा अफाटु,
फुटला जैसा पाटु, निर्जनीं ॥ ६९८ ॥
आंधळें हातिरूं मातलें, कां डोंगरीं जैसें पेटलें,
तैसें विषयीं सुटलें, चित्त जयाचें ॥ ६९९ ॥
पैं उबधडां काय न पडे, मोकाटु कोणां नातुडे,
ग्रामद्वारींचे आडें, नोलांडी कोण ॥ ७०० ॥
जैसें सत्रीं अन्न जालें, कीं सामान्या बीक आलें,
वाणसियेचें उभलें, कोण न रिगे ? ॥ ७०१ ॥
तैसें जयाचें अंतःकरण, तयाच्या ठायीं संपूर्ण,
अज्ञानाची जाण, ऋद्धि आहे ॥ ७०२ ॥
आणि विषयांची गोडी, जो जीतु मेला न संडी,
स्वर्गींही खावया जोडी, येथूनिची ॥ ७०३ ॥
जो अखंड भोगा जचे, जया व्यसन काम्यक्रियेचें,
मुख देखोनि विरक्ताचें, सचैल करी ॥ ७०४ ॥
विषो शिणोनि जाये, परि न शिणे सावधु नोहे,
कुहीला हातीं खाये, कोढी जैसा ॥ ७०५ ॥
खरी टेंकों नेदी उडे, लातौनि फोडी नाकाडें,
तऱ्ही जेवीं न काढे, माघौता खरु ॥ ७०६ ॥
तैसा जो विषयांलागीं, उडी घाली जळतिये आगीं,
व्यसनाची आंगीं, लेणीं मिरवी ॥ ७०७ ॥
फुटोनि पडे तंव, मृग वाढवी हांव,
परी न म्हणे ते माव, रोहिणीची ॥ ७०८ ॥
तैसा जन्मोनि मृत्यूवरी, विषयीं त्रासितां बहुतीं परीं,
तऱ्ही त्रासु नेघे धरी, अधिक प्रेम ॥ ७०९ ॥
पहिलिये बाळदशे, आई बा हेंचि पिसें,
तें सरे मग स्त्रीमांसें, भुलोनि ठाके ॥ ७१० ॥
मग स्त्री भोगितां थावों, वृद्धाप्य लागे येवों,
तेव्हां तोचि प्रेमभावो, बाळकांसि आणी ॥ ७११ ॥
आंधळें व्यालें जैसें, तैसा बाळें परिवसे,
परि जीवें मरे तों न त्रासे, विषयांसि जो ॥ ७१२ ॥
जाण तयाच्या ठायीं, अज्ञानासि पारु नाहीं,
आतां आणीक कांहीं, चिन्हें सांगों ॥ ७१३ ॥
तरि देह हाचि आत्मा, ऐसेया जो मनोधर्मा,
वळघोनियां कर्मा, आरंभु करी ॥ ७१४ ॥
आणि उणें कां पुरें, जें जें कांहीं आचरे,
तयाचेनि आविष्करें, कुंथों लागे ॥ ७१५ ॥
डोईये ठेविलेनि भोजें, देवलविसें जेवीं फुंजे,
तैसा विद्यावयसा माजे, उताणा चाले ॥ ७१६ ॥
म्हणे मीचि एकु आथी, माझ्यांचि घरीं संपत्ती,
माझी आचरती रीती, कोणा आहे ॥ ७१७ ॥
नाहीं माझेनि पाडें वाडु, मी सर्वज्ञ एकचि रूढु,
ऐसा गर्वतुष्टीगंडु, घेऊनि ठाके ॥ ७१८ ॥
व्याधि लागलिया माणुसा, नयेचि भोग दाऊं जैसा,
निकें न साहे जो तैसा, पुढिलांचें ॥ ७१९ ॥
पैं गुण तेतुला खाय, स्नेह कीं जाळितु जाय,
जेथ ठेविजे तेथ होय, मसी{ऐ}सें ॥ ७२० ॥
जीवनें शिंपिला तिडपिडी, विजिला प्राण सांडीं,
लागला तरी काडी, उरों नेदी ॥ ७२१ ॥
आळुमाळ प्रकाशु करी, तेतुलेनीच उबारा धरी,
तैसिया दीपाचि परी, सुविद्यु जो ॥ ७२२ ॥
औषधाचेनि नांवें अमृतें, जैसा नवज्वरु आंबुथे,
कां विषचि होऊनि परतें, सर्पा दूध ॥ ७२३ ॥
तैसा सद्गुणीं मत्सरु, व्युत्पत्ती अहंकारु,
तपोज्ञानें अपारु, ताठा चढे ॥ ७२४ ॥
अंत्यु राणिवे बैसविला, आरें धारणु गिळिला,
तैसा गर्वें फुगला, देखसी जो ॥ ७२५ ॥
जो लाटणें ऐसा न लवे, पाथरु तेवीं न द्रवे,
गुणियासि नागवे, फोडसें जैसें ॥ ७२६ ॥
किंबहुना तयापाशी, अज्ञान आहे वाढीसीं,
हें निकरें गा तुजसीं, बोलत असों ॥ ७२७ ॥
आणीकही धनंजया, जो गृहदेह सामग्रिया,
न देखे कालचेया, जन्मातें गा ॥ ७२८ ॥
कृतघ्ना उपकारु केला, कां चोरा व्यवहारु दिधला,
निसुगु स्तविला, विसरे जैसा ॥ ७२९ ॥
वोढाळितां लाविलें, तें तैसेंच कान पूंस वोलें,
कीं पुढती वोढाळुं आलें, सुणें जैसें ॥ ७३० ॥
बेडूक सापाचिया तोंडीं, जातसे सबुडबुडीं,
तो मक्षिकांचिया कोडीं, स्मरेना कांहीं ? ॥ ७३१ ॥
तैसीं नवही द्वारें स्रवती, आंगीं देहाची लुती जिती,
जेणें जाली तें चित्तीं, सलेना जया ॥ ७३२ ॥
मातेच्या उदरकुहरीं, पचूनि विष्ठेच्या दाथरीं,
जठरीं नवमासवरी, उकडला जो ॥ ७३३ ॥
तें गर्भींची जे व्यथा, कां जें जालें उपजतां,
तें कांहींचि सर्वथा, नाठवी जो ॥ ७३४ ॥
मलमूत्रपंकीं, जे लोळतें बाळ अंकीं,
तें देखोनि जो न थुंकीं, त्रासु नेघे ॥ ७३५ ॥
कालचि ना जन्म गेलें, पाहेचि पुढती आलें,
ऐसें हें कांहीं वाटलें, नाहीं जया ॥ ७३६ ॥
आणि पैं तयाची परी, जीविताची फरारी,
देखोनि जो न करी, मृत्युचिंता ॥ ७३७ ॥
जिणेयाचेनि विश्वासें, मृत्यु एक एथ असे,
हें जयाचेनि मानसें, मानिजेना ॥ ७३८ ॥
अल्पोदकींचा मासा, हें नाटे ऐसिया आशा,
न वचेचि कां जैसा, अगाध डोहां ॥ ७३९ ॥
कां गोरीचिया भुली, मृग व्याधा दृष्टी न घाली,
गळु न पाहतां गिळिली, उंडी मीनें ॥ ७४० ॥
दीपाचिया झगमगा, जाळील हें पतंगा,
नेणवेचि पैं गा, जयापरी ॥ ७४१ ॥
गव्हारु निद्रासुखें, घर जळत असे तें न देखे,
नेणतां जेंवी विखें, रांधिलें अन्न ॥ ७४२ ॥
तैसा जीविताचेनि मिषें, हा मृत्युचि आला असे,
हें नेणेचि राजसें, सुखें जो गा ॥ ७४३ ॥
शरीरींचीं वाढी, अहोरात्रांची जोडी,
विषयसुखप्रौढी, साचचि मानी ॥ ७४४ ॥
परी बापुडा ऐसें नेणे, जें वेश्येचें सर्वस्व देणें,
तेंचि तें नागवणें, रूप एथ ॥ ७४५ ॥
संवचोराचें साजणें, तेंचि तें प्राण घेणें,
लेपा स्नपन करणें, तोचि नाशु ॥ ७४६ ॥
पांडुरोगें आंग सुटलें, तें तयाचि नांवे खुंटलें,
तैसें नेणें भुललें, आहारनिद्रा ॥ ७४७ ॥
सन्मुख शूला, धांवतया पायें चपळा,
प्रतिपदीं ये जवळा, मृत्यु जेवीं ॥ ७४८ ॥
तेवीं देहा जंव जंव वाढु, जंव जंव दिवसांचा पवाडु,
जंव जंव सुरवाडु, भोगांचा या ॥ ७४९ ॥
तंव तंव अधिकाधिकें, मरण आयुष्यातें जिंके,
मीठ जेवीं उदकें, घांसिजत असे ॥ ७५० ॥
तैसें जीवित्व जाये, तयास्तव काळु पाहे,
हें हातोहातींचें नव्हे, ठाउकें जया ॥ ७५१ ॥
किंबहुना पांडवा, हा आंगींचा मृत्यु नीच नवा,
न देखे जो मावा। विषयांचिया ॥ ७५२ ॥
तो अज्ञानदेशींचा रावो, या बोला महाबाहो।
न पडे गा ठावो, आणिकांचा ॥ ७५३ ॥
पैं जीविताचेनि तोखें, जैसा कां मृत्यु न देखे,
तैसाचि तारुण्ये पोखें, जरा न गणी ॥ ७५४ ॥
कडाडीं लोटला गाडा, कां शिखरौनि सुटला धोंडा,
तैसा न देखे जो पुढां, वार्धक्य आहे ॥ ७५५ ॥
कां आडवोहळा पाणी आलें, कां जैसे म्हैसयाचें झुंज मातलें,
तैसें तारुण्याचे चढलें, भुररें जया ॥ ७५६ ॥
पुष्टि लागे विघरों, कांति पाहे निसरों,
मस्तक आदरीं शिरों-, भागीं कंप ॥ ७५७ ॥
दाढी साउळ धरी, मान हालौनि वारी,
तरी जो करी, मायेचा पैसु ॥ ७५८ ॥
पुढील उरीं आदळे, तंव न देखे जेवीं आंधळें,
कां डोळ्यावरलें निगळे, आळशी तोषें ॥ ७५९ ॥
तैसें तारुण्य आजिचें, भोगितां वृद्धाप्य पाहेचें,
न देखे तोचि साचें, अज्ञानु गा ॥ ७६० ॥
देखे अक्षमें कुब्जें, कीं विटावूं लागे फुंजें,
परी न म्हणे पाहे माझें, ऐसेंचि भवे ॥ ७६१ ॥
आणि आंगीं वृद्धाप्यतेची, संज्ञा ये मरणाची,
परी जया तारुण्याची, भुली न फिटे ॥ ७६२ ॥
तो अज्ञानाचें घर, हें साचचि घे उत्तर,
तेवींचि परियेसीं थोर, चिन्हें आणिक ॥ ७६३ ॥
तरि वाघाचिये अडवे, एक वेळ आला चरोनि दैवें,
तेणें विश्वासें पुढती धांवे, वसू जैसा ॥ ७६४ ॥
कां सर्पघराआंतु, अवचटें ठेवा आणिला स्वस्थु,
येतुलियासाठीं निश्चितु, नास्तिकु होय ॥ ७६५ ॥
तैसेनि अवचटें हें, एकदोनी वेळां लाहे,
एथ रोग एक आहे, हें मानीना जो ॥ ७६६ ॥
वैरिया नीद आली, आतां द्वंद्वें माझीं सरलीं,
हें मानी तो सपिली, मुकला जेवीं ॥ ७६७ ॥
तैसी आहारनिद्रेची उजरी, रोग निवांतु जोंवरी,
तंव जो न करी, व्याधी चिंता ॥ ७६८ ॥
आणि स्त्रीपुत्रादिमेळें, संपत्ति जंव जंव फळे,
तेणें रजें डोळे, जाती जयाचे ॥ ७६९ ॥
सवेंचि वियोगु पडैल, विळौनी विपत्ति येईल,
हें दुःख पुढील, देखेना जो ॥ ७७० ॥
तो अज्ञान गा पांडवा, आणि तोही तोचि जाणावा,
जो इंद्रियें अव्हासवा, चारी एथ ॥ ७७१ ॥
वयसेचेनि उवायें, संपत्तीचेनि सावायें,
सेव्यासेव्य जाये, सरकटितु ॥ ७७२ ॥
न करावें तें करी, असंभाव्य मनीं धरी,
चिंतू नये तें विचारी, जयाची मती ॥ ७७३ ॥
रिघे जेथ न रिघावें, मागे जें न घ्यावें,
स्पर्शे जेथ न लागावें, आंग मन ॥ ७७४ ॥
न जावें तेथ जाये, न पाहावें तें जो पाहे,
न खावें तें खाये, तेवींचि तोषे ॥ ७७५ ॥
न धरावा तो संगु, न लागावें तेथ लागु,
नाचरावा तो मार्गु, आचरे जो ॥ ७७६ ॥
नायकावें तें आइके, न बोलावें तें बके,
परी दोष होतील हें न देखे, प्रवर्ततां ॥ ७७७ ॥
आंगा मनासि रुचावें, येतुलेनि कृत्याकृत्य नाठवें,
जो करणेयाचेनि नांवें, भलतेंचि करी ॥ ७७८ ॥
परि पाप मज होईल, कां नरकयातना येईल,
हें कांहींचि पुढील, देखेना जो ॥ ७७९ ॥
तयाचेनि आंगलगें, अज्ञान जगीं दाटुगें,
जें सज्ञानाही संगें, झोंबों सके ॥ ७८० ॥
परी असो हें आइक, अज्ञान चिन्हें आणिक,
जेणें तुज सम्यक्, जाणवे तें ॥ ७८१ ॥
तरी जयाची प्रीति पुरी, गुंतली देखसी घरीं,
नवगंधकेसरीं, भ्रमरी जैशी ॥ ७८२ ॥
साकरेचिया राशी, बैसली नुठे माशी,
तैसेनि स्त्रीचित्त आवेशीं, जयाचें मन ॥ ७८३ ॥
ठेला बेडूक कुंडीं, मशक गुंतला शेंबुडीं,
जैसा ढोरु सबुडबुडीं, रुतला पंकीं ॥ ७८४ ॥
तैसें घरींहूनि निघणें, नाहीं जीवें मनें प्राणें,
जया साप होऊनि असणें, भाटीं तियें ॥ ७८५ ॥
प्रियोत्तमाचिया कंठीं, प्रमदा घे आटी,
तैशी जीवेंसी कोंपटी, धरूनि ठाके ॥ ७८६ ॥
मधुरसोद्देशें, मधुकर जचे जैसें,
गृहसंगोपन तैसें, करी जो गा ॥ ७८७ ॥
म्हातारपणीं जालें, मा आणिक एक विपाईलें,
तयाचें कां जेतुलें, मातापितरां ॥ ७८८ ॥
तेतुलेनि पाडें पार्था, घरीं जया प्रेम आस्था,
आणि स्त्रीवांचूनि सर्वथा, जाणेना जो ॥ ७८९ ॥
तैसा स्त्रीदेहीं जो जीवें, पडोनिया सर्वभावें,
कोण मी काय करावें, कांहीं नेणे ॥ ७९० ॥
महापुरुषाचें चित्त, जालिया वस्तुगत,
ठाके व्यवहारजात, जयापरी ॥ ७९१ ॥
हानि लाज न देखे, परापवादु नाइके,
जयाचीं इंद्रियें एकमुखें, स्त्रिया केलीं ॥ ७९२ ॥
चित्त आराधी स्त्रीयेचें, आणि तियेचेनि छंदें नाचे,
माकड गारुडियाचें, जैसें होय ॥ ७९३ ॥
आपणपेंही शिणवी, इष्टमित्र दुखवी,
मग कवडाचि वाढवी, लोभी जैसा ॥ ७९४ ॥
तैसा दानपुण्यें खांची, गोत्रकुटुंबा वंची,
परी गारी भरी स्त्रियेची, उणी हों नेदी ॥ ७९५ ॥
पूजिती दैवतें जोगावी, गुरूतें बोलें झकवी,
मायबापां दावी, निदारपण ॥ ७९६ ॥
स्त्रियेच्या तरी विखीं, भोगुसंपत्ती अनेकीं,
आणी वस्तु निकी, जे जे देखे ॥ ७९७ ॥
प्रेमाथिलेनि भक्तें, जैसेनि भजिजे कुळदैवतें,
तैसा एकाग्रचित्तें, स्त्री जो उपासी ॥ ७९८ ॥
साच आणि चोख, तें स्त्रियेसीचि अशेख,
येरांविषयीं जोगावणूक, तेही नाहीं ॥ ७९९ ॥
इयेतें हन कोणी देखैल, इयेसी वेखासें जाईल,
तरी युगचि बुडैल, ऐसें जया ॥ ८०० ॥
नायट्यांभेण, न मोडिजे नागांची आण,
तैसी पाळी उणखुण, स्त्रीयेची जो ॥ ८०१ ॥
किंबहुना धनंजया, स्त्रीचि सर्वस्व जया,
आणि तियेचिया जालिया-, लागीं प्रेम ॥ ८०२ ॥
आणिकही जें समस्त, तियेचें संपत्तिजात,
तें जीवाहूनि आप्त, मानी जो कां ॥ ८०३ ॥
तो अज्ञानासी मूळ, अज्ञाना त्याचेनि बळ,
हें असो केवळ, तेंचि रूप ॥ ८०४ ॥
आणि मातलिया सागरीं, मोकललिया तरी,
लाटांच्या येरझारीं, आंदोळे जेवीं ॥ ८०५ ॥
तेवीं प्रिय वस्तु पावे, आणि सुखें जो उंचावे,
तैसाचि अप्रियासवें, तळवटु घे ॥ ८०६ ॥
ऐसेनि जयाचे चित्तीं, वैषम्यसाम्याची वोखती,
वाहे तो महामती, अज्ञान गा ॥ ८०७ ॥
आणि माझ्या ठायीं भक्ती, फळालागीं जया आर्ती,
धनोद्देशें विरक्ती, नटणें जेवीं ॥ ८०८ ॥
नातरी कांताच्या मानसी, रिगोनि स्वैरिणी जैसी,
राहाटे जारेंसीं, जावयालागीं ॥ ८०९ ॥
तैसा मातें किरीटी, भजती गा पाउटी,
करूनि जो दिठी, विषो सूये ॥ ८१० ॥
आणि भजिन्नलियासवें, तो विषो जरी न पावे,
तरी सांडी म्हणे आघवें, टवाळ हें ॥ ८११ ॥
कुणबट कुळवाडी, तैसा आन आन देव मांडी,
आदिलाची परवडी, करी तया ॥ ८१२ ॥
तया गुरुमार्गा टेंकें, जयाचा सुगरवा देखे,
तरी तयाचा मंत्र शिके, येरु नेघे ॥ ८१३ ॥
प्राणिजातेंसीं निष्ठुरु, स्थावरीं बहु भरु,
तेवींचि नाहीं एकसरु, निर्वाहो जया ॥ ८१४ ॥
माझी मूर्ति निफजवी, ते घराचे कोनीं बैसवी,
आपण देवो देवी, यात्रे जाय ॥ ८१५ ॥
नित्य आराधन माझें, काजीं कुळदैवता भजे,
पर्वविशेषें कीजे, पूजा आना ॥ ८१६ ॥
माझें अधिष्ठान घरीं, आणि वोवसे आनाचे करी,
पितृकार्यावसरीं, पितरांचा होय ॥ ८१७ ॥
एकादशीच्या दिवशीं, जेतुला पाडु आम्हांसी,
तेतुलाचि नागांसी, पंचमीच्या दिवशीं ॥ ८१८ ॥
चौथ मोटकी पाहे, आणि गणेशाचाचि होये,
चावदसी म्हणे माये, तुझाचि वो दुर्गे ॥ ८१९ ॥
नित्य नैमित्तिकें कर्में सांडी, मग बैसे नवचंडी,
आदित्यवारीं वाढी, बहिरवां पात्रीं ॥ ८२० ॥
पाठीं सोमवार पावे, आणि बेलेंसी लिंगा धांवे,
ऐसा एकलाचि आघवे, जोगावी जो ॥ ८२१ ॥
ऐसा अखंड भजन करी, उगा नोहे क्षणभरी,
अवघेन गांवद्वारीं, अहेव जैसी ॥ ८२२ ॥
ऐसेनि जो भक्तु, देखसी सैरा धांवतु,
जाण अज्ञानाचा मूर्तु, अवतार तो ॥ ८२३ ॥
आणि एकांतें चोखटें, तपोवनें तीर्थे तटें,
देखोनि जो गा विटे, तोहि तोचि ॥ ८२४ ॥
जया जनपदीं सुख, गजबजेचें कवतिक,
वानूं आवडे लौकिक, तोहि तोची ॥ ८२५ ॥
आणि आत्मा गोचरु होये, ऐसी जे विद्या आहे,
ते आइकोनि डौर वाहे, विद्वांसु जो ॥ ८२६ ॥
उपनिषदांकडे न वचे, योगशास्त्र न रुचे,
अध्यात्मज्ञानीं जयाचें, मनचि नाहीं ॥ ८२७ ॥
आत्मचर्चा एकी आथी, ऐसिये बुद्धीची भिंती,
पाडूनि जयाची मती, वोढाळ जाहली ॥ ८२८ ॥
कर्मकांड तरी जाणे, मुखोद्गत पुराणें,
ज्योतिषीं तो म्हणे, तैसेंचि होय ॥ ८२९ ॥
शिल्पीं अति निपुण, सूपकर्मींही प्रवीण,
विधि आथर्वण, हातीं आथी ॥ ८३० ॥
कोकीं नाहीं ठेलें, भारत करी म्हणितलें,
आगम आफाविले, मूर्त होतीं ॥ ८३१ ॥
नीतिजात सुझे, वैद्यकही बुझे,
काव्यनाटकीं दुजें, चतुर नाहीं ॥ ८३२ ॥
स्मृतींची चर्चा, दंशु जाणे गारुडियाचा,
निघंटु प्रज्ञेचा, पाइकी करी ॥ ८३३ ॥
पैं व्याकरणीं चोखडा, तर्कीं अतिगाढा,
परी एक आत्मज्ञानीं फुडा, जात्यंधु जो ॥ ८३४ ॥
तें एकवांचूनि आघवां शास्त्रीं, सिद्धांत निर्माणधात्री,
परी जळों तें मूळनक्षत्रीं, न पाहें गा ॥ ८३५ ॥
मोराआंगीं अशेषें, पिसें असतीं डोळसें,
परी एकली दृष्टि नसे, तैसें तें गा ॥ ८३६ ॥
जरी परमाणू{ए}वढें, संजीवनीमूळ जोडे,
तरी बहु काय गाडे, भरणें येरें ? ॥ ८३७ ॥
आयुष्येंवीण लक्षणें, सिसेंवीण अळंकरणें,
वोहरेंवीण वाधावणें, तो विटंबु गा ॥ ८३८ ॥
तैसें शास्त्रजात जाण, आघवेंचि अप्रमाण,
अध्यात्मज्ञानेंविण, एकलेनी ॥ ८३९ ॥
यालागीं अर्जुना पाहीं, अध्यात्मज्ञानाच्या ठायीं,
जया नित्यबोधु नाहीं, शास्त्रमूढा ॥ ८४० ॥
तया शरीर जें जालें, तें अज्ञानाचें बीं विरुढलें,
तयाचें व्युत्पन्नत्व गेलें, अज्ञानवेलीं ॥ ८४१ ॥
तो जें जें बोले, तें अज्ञानचि फुललें,
तयाचें पुण्य जें फळलें, तें अज्ञान गा ॥ ८४२ ॥
आणि अध्यात्मज्ञान कांहीं, जेणें मानिलेंचि नाहीं,
तो ज्ञानार्थु न देखे काई, हें बोलावें असें ? ॥ ८४३ ॥
ऐलीचि थडी न पवतां, पळे जो माघौता,
तया पैलद्वीपींची वार्ता, काय होय ? ॥ ८४४ ॥
कां दारवंठाचि जयाचें, शीर रोंविलें खांचे,
तो केवीं परिवरींचें, ठेविलें देखे ? ॥ ८४५ ॥
तेवीं अध्यात्मज्ञानीं जया, अनोळख धनंजया,
तया ज्ञानार्थु देखावया, विषो काई ? ॥ ८४६ ॥
म्हणौनि आतां विशेषें, तो ज्ञानाचें तत्त्व न देखे,
हें सांगावें आंखेंलेखें, न लगे तुज ॥ ८४७ ॥
जेव्हां सगर्भे वाढिलें, तेव्हांचि पोटींचें धालें,
तैसें मागिलें पदें बोलिलें, तेंचि होय ॥ ८४८ ॥
वांचूनियां वेगळें, रूप करणें हें न मिळे,
जेवीं अवंतिलें आंधळें, तें दुजेनसीं ये ॥ ८४९ ॥
एवं इये उपरतीं, अज्ञानचिन्हें मागुतीं,
अमानित्वादि प्रभृती, वाखाणिलीं ॥ ८५० ॥
जे ज्ञानपदें अठरा, केलियां येरी मोहरां,
अज्ञान या आकारा, सहजें येती ॥ ८५१ ॥
मागां श्लोकाचेनि अर्धार्धें, ऐसें सांगितलें श्रीमुकुंदें,
ना उफराटीं इयें ज्ञानपदें, तेंचि अज्ञान ॥ ८५२ ॥
म्हणौनि इया वाहणीं, केली म्यां उपलवणी,
वांचूनि दुधा मेळऊनि पाणी, फार कीजे ? ॥ ८५३ ॥
तैसें जी न बडबडीं, पदाची कोर न सांडी,
परी मूळध्वनींचिये वाढी, निमित्त जाहलों ॥ ८५४ ॥
तंव श्रोते म्हणती राहें, कें परिहारा ठावो आहे ?,
बिहिसी कां वायें, कविपोषका ? ॥ ८५५ ॥
तूतें श्रीमुरारी, म्हणितलें आम्ही प्रकट करीं,
जें अभिप्राय गव्हरीं, झांकिले आम्हीं ॥ ८५६ ॥
तें देवाचें मनोगत, दावित आहासी तूं मूर्त,
हेंही म्हणतां चित्त, दाटैल तुझें ॥ ८५७ ॥
म्हणौनि असो हें न बोलों, परि साविया गा तोषलों,
जे ज्ञानतरिये मेळविलों, श्रवण सुखाचिये ॥ ८५८ ॥
आतां इयावरी, जे तो श्रीहरी,
बोलिला तें करीं, कथन वेगां ॥ ८५९ ॥
इया संतवाक्यासरिसें, म्हणितलें निवृत्तिदासें,
जी अवधारा तरी ऐसें, बोलिलें देवें ॥ ८६० ॥
म्हणती तुवां पांडवा, हा चिन्हसमुच्चयो आघवा,
आयकिला तो जाणावा, अज्ञानभागु ॥ ८६१ ॥
इया अज्ञानविभागा, पाठी देऊनि पैं गा,
ज्ञानविखीं चांगा, दृढा होईजे ॥ ८६२ ॥
मग निर्वाळिलेनि ज्ञानें, ज्ञेय भेटेल मनें,
तें जाणावया अर्जुनें, आस केली ॥ ८६३ ॥
तंव सर्वज्ञांचा रावो, म्हणे जाणौनि तयाचा भावो,
परिसें ज्ञेयाचा अभिप्रावो, सांगों आतां ॥ ८६४ ॥
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ञात्वा~मृतमश्नुते ॥
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १२॥
तरि ज्ञेय ऐसें म्हणणें, वस्तूतें येणेंचि कारणें,
जें ज्ञानेंवांचूनि कवणें, उपायें नये ॥ ८६५ ॥
आणि जाणितलेयावरौतें, कांहींच करणें नाहीं जेथें,
जाणणेंचि तन्मयातें, आणी जयाचें ॥ ८६६ ॥
जें जाणितलेयासाठीं, संसार काढूनियां कांठीं,
जिरोनि जाइजे पोटीं, नित्यानंदाच्या ॥ ८६७ ॥
तें ज्ञेय गा ऐसें, आदि जया नसे,
परब्रह्म आपैसें, नाम जया ॥ ८६८ ॥
जें नाहीं म्हणों जाइजे, तंव विश्वाकारें देखिजे,
आणि विश्वचि ऐसें म्हणिजे, तरि हे माया ॥ ८६९ ॥
रूप वर्ण व्यक्ती, नाहीं दृश्य दृष्टा स्थिती,
तरी कोणें कैसें आथी, म्हणावें पां ॥ ८७० ॥
आणि साचचि जरी नाहीं, तरी महदादि कोणें ठाईं,
स्फुरत कैचें काई, तेणेंवीण असे ? ॥ ८७१ ॥
म्हणौनि आथी नाथी हे बोली, जें देखोनि मुकी जाहली,
विचारेंसीं मोडली, वाट जेथें ॥ ८७२ ॥
जैसी भांडघटशरावीं, तदाकारें असे पृथ्वी,
तैसें सर्व होऊनियां सर्वीं, असे जे वस्तु ॥ ८७३ ॥
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतो~क्षिशिरोमुखम्।
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १३॥
आघवांचि देशीं काळीं, नव्हतां देशकाळांवेगळी,
जे क्रिया स्थूळास्थूळीं, तेचि हात जयाचे ॥ ८७४ ॥
तयातें याकारणें, विश्वबाहू ऐसें म्हणणें,
जें सर्वचि सर्वपणें, सर्वदा करी ॥ ८७५ ॥
आणि समस्तांही ठाया, एके काळीं धनंजया,
आलें असे म्हणौनि जया, विश्वांघ्रीनाम ॥ ८७६ ॥
पैं सवितया आंग डोळे, नाहींत वेगळे वेगळे,
तैसें सर्वद्रष्टे सकळें, स्वरूपें जें ॥ ८७७ ॥
म्हणौनि विश्वतश्चक्षु, हा अचक्षूच्या ठायीं पक्षु,
बोलावया दक्षु, जाहला वेदु ॥ ८७८ ॥
जें सर्वांचे शिरावरी, नित्य नांदे सर्वांपरी,
ऐसिये स्थितीवरी, विश्वमूर्धा म्हणिपे ॥ ८७९ ॥
पैं गा मूर्ति तेंचि मुख, हुताशना जैसें देख,
तैसें सर्वपणें अशेख, भोक्ते जे ॥ ८८० ॥
यालागीं तया पार्था, विश्वतोमुख हे व्यवस्था,
आली वाक्पथा, श्रुतीचिया ॥ ८८१ ॥
आणि वस्तुमात्रीं गगन, जैसें असे संलग्न,
तैसें शब्दजातीं कान, सर्वत्र जया ॥ ८८२ ॥
म्हणौनि आम्हीं तयातें, म्हणों सर्वत्र आइकतें,
एवं जें सर्वांतें, आवरूनि असे ॥ ८८३ ॥
एऱ्हवीं तरी महामती, विश्वतश्चक्षु इया श्रुती,
तयाचिया व्याप्ती, रूप केलें ॥ ८८४ ॥
वांचूनि हस्त नेत्र पाये, हें भाष तेथ कें आहे ?,
सर्व शून्याचा न साहे, निष्कर्षु जें ॥ ८८५ ॥
पैं कल्लोळातें कल्लोळें, ग्रसिजत असे ऐसें कळे,
परी ग्रसितें ग्रासावेगळें, असे काई ? ॥ ८८६ ॥
तैसें साचचि जें एक, तेथ कें व्याप्यव्यापक ?,
परी बोलावया नावेक, करावें लागे ॥ ८८७ ॥
पैं शून्य जैं दावावें जाहलें, तैं बिंदुलें एक पाहिजे केलें,
तैसें अद्वैत सांगावें बोलें, तैं द्वैत कीजे ॥ ८८८ ॥
एऱ्हवीं तरी पार्था, गुरुशिष्यसत्पथा,
आडळु पडे सर्वथा, बोल खुंटे ॥ ८८९ ॥
म्हणौनि गा श्रुती, द्वैतभावें अद्वैतीं,
निरूपणाची वाहती, वाट केली ॥ ८९० ॥
तेंचि आतां अवधारीं, इये नेत्रगोचरें आकारीं,
तें ज्ञेय जयापरी, व्यापक असे ॥ ८९१ ॥
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम्।
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १४॥
तरी तें गा किरीटी ऐसें, अवकाशीं आकाश जैसें,
पटीं पटु होऊनि असे, तंतु जेवीं ॥ ८९२ ॥
उदक होऊनि उदकीं, रसु जैसा अवलोकीं,
दीपपणें दीपकीं, तेज जैसें ॥ ८९३ ॥
कर्पूरत्वें कापुरीं, सौरभ्य असे जयापरी,
शरीर होऊनि शरीरीं, कर्म जेवीं ॥ ८९४ ॥
किंबहुना पांडवा, सोनेंचि सोनयाचा रवा,
तैसें जें या सर्वां, सर्वांगीं असे ॥ ८९५ ॥
परी रवेपणामाजिवडे, तंव रवा ऐसें आवडे,
वांचूनि सोनें सांगडें, सोनया जेवीं ॥ ८९६ ॥
पैं गा वोघुचि वांकुडा, परि पाणी उजू सुहाडा,
वन्हि आला लोखंडा, लोह नव्हे कीं ॥ ८९७ ॥
घटाकारें वेंटाळें, तेथ नभ गमे वाटोळें,
मठीं तरी चौफळें, आये दिसे ॥ ८९८ ॥
तरि ते अवकाश जैसें, नोहिजतीचि कां आकाशें,
जें विकार होऊनि तैसें, विकारी नोहे ॥ ८९९ ॥
मन मुख्य इंद्रियां, सत्त्वादि गुणां ययां-,
सारिखें ऐसें धनंजया, आवडे कीर ॥ ९०० ॥
पैं गुळाची गोडी, नोहे बांधया सांगडी,
तैसीं गुण इंद्रियें फुडीं, नाहीं तेथ ॥ ९०१ ॥
अगा क्षीराचिये दशे, घृत क्षीराकारें असे,
परी क्षीरचि नोहे जैसें, कपिध्वजा ॥ ९०२ ॥
तैसें जें इये विकारीं, विकार नोहे अवधारीं,
पैं आकारा नाम भोंवरी, येर सोने तें सोनें ॥ ९०३ ॥
इया उघड मऱ्हाटिया, तें वेगळेपण धनंजया,
जाण गुण इंद्रियां-, पासोनियां ॥ ९०४ ॥
नामरूपसंबंधु, जातिक्रियाभेदु,
हा आकारासीच प्रवादु, वस्तूसि नाहीं ॥ ९०५ ॥
तें गुण नव्हे कहीं, गुणा तया संबंधु नाहीं,
परी तयाच्याचि ठायीं, आभासती ॥ ९०६ ॥
येतुलेयासाठीं, संभ्रांताच्या पोटीं,
ऐसें जाय किरीटी, जे हेंचि धरी ॥ ९०७ ॥
तरी तें गा धरणें ऐसें, अभ्रातें जेवीं आकाशें,
कां प्रतिवदन जैसें, आरसेनी ॥ ९०८ ॥
नातरी सूर्य प्रतिमंडल, जैसेनि धरी सलिल,
कां रश्मिकरीं मृगजळ, धरिजे जेवीं ॥ ९०९ ॥
तैसें गा संबंधेंवीण, यया सर्वांतें धरी निर्गुण,
परी तें वायां जाण, मिथ्यादृष्टी ॥ ९१० ॥
आणि यापरी निर्गुणें, गुणातें भोगणें,
रंका राज्य करणें, स्वप्नीं जैसें ॥ ९११ ॥
म्हणौनि गुणाचा संगु, अथवा गुणभोगु,
हा निर्गुणीं लागु, बोलों नये ॥ ९१२ ॥
बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च।
सूक्षमत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १५॥
जें चराचर भूतां-, माजीं असे पंडुसुता,
नाना वन्हीं उष्णता, अभेदें जैसी ॥ ९१३ ॥
तैसेनि अविनाशभावें, जें सूक्ष्मदशे आघवें,
व्यापूनि असे तें जाणावें, ज्ञेय एथ ॥ ९१४ ॥
जें एक आंतुबाहेरी, जें एक जवळ दुरी,
जें एकवांचूनि परी, दुजीं नाहीं ॥ ९१५ ॥
क्षीरसागरींची गोडी, माजीं बहु थडिये थोडी,
हें नाहीं तया परवडी, पूर्ण जें गा ॥ ९१६ ॥
स्वेदजादिप्रभृती, वेगळाल्यां भूतीं,
जयाचिये अनुस्यूतीं, खोमणें नाहीं ॥ ९१७ ॥
पैं श्रोते मुखटिळका, घटसहस्रा अनेकां-,
माजीं बिंबोनि चंद्रिका, न भेदे जेवीं ॥ ९१८ ॥
नाना लवणकणाचिये राशी, क्षारता एकचि जैसी,
कां कोडी एकीं ऊसीं, एकचि गोडी ॥ ९१९ ॥
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितं।
भूतभर्तृ च तज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १६॥
तैसें अनेकीं भूतजातीं, जें आहे एकी व्याप्ती,
विश्वकार्या सुमती, कारण जें गा ॥ ९२० ॥
म्हणौनि हा भूताकारु, जेथोनि तेंचि तया आधारु,
कल्लोळा सागरु, जियापरी ॥ ९२१ ॥
बाल्यादि तिन्हीं वयसीं, काया एकचि जैसी,
तैसें आदिस्थितिग्रासीं, अखंड जें ॥ ९२२ ॥
सायंप्रातर्मध्यान, होतां जातां दिनमान,
जैसें कां गगन, पालटेना ॥ ९२३ ॥
अगा सृष्टिवेळे प्रियोत्तमा, जया नांव म्हणती ब्रह्मा,
व्याप्ति जें विष्णुनामा, पात्र जाहलें ॥ ९२४ ॥
मग आकारु हा हारपे, तेव्हां रुद्र जें म्हणिपे,
तेंही गुणत्रय जेव्हां लोपे, तैं जें शून्य ॥ ९२५ ॥
नभाचें शून्यत्व गिळून, गुणत्रयातें नुरऊन,
तें शून्य तें महाशून्य, श्रुतिवचनसंमत ॥ ९२६ ॥
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते।
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विस्ठितम् ॥ १७॥
जें अग्नीचें दीपन, जें चंद्राचें जीवन,
सूर्याचे नयन, देखती जेणें ॥ ९२७ ॥
जयाचेनि उजियेडें, तारांगण उभडें,
महातेज सुरवाडें, राहाटे जेणें ॥ ९२८ ॥
जें आदीची आदी, जें वृद्धीची वृद्धी,
बुद्धीची जे बुद्धी, जीवाचा जीवु ॥ ९२९ ॥
जें मनाचें मन, जें नेत्राचे नयन,
कानाचे कान, वाचेची वाचा ॥ ९३० ॥
जें प्राणाचा प्राण, जें गतीचे चरण,
क्रियेचें कर्तेपण, जयाचेनि ॥ ९३१ ॥
आकारु जेणें आकारे, विस्तारु जेणें विस्तारे,
संहारु जेणें संहारे, पंडुकुमरा ॥ ९३२ ॥
जें मेदिनीची मेदिनी, जें पाणी पिऊनि असे पाणी,
तेजा दिवेलावणी, जेणें तेजें ॥ ९३३ ॥
जें वायूचा श्वासोश्वासु, जें गगनाचा अवकाशु,
हें असो आघवाची आभासु, आभासे जेणें ॥ ९३४ ॥
किंबहुना पांडवा, जें आघवेंचि असे आघवा,
जेथ नाहीं रिगावा, द्वैतभावासी ॥ ९३५ ॥
जें देखिलियाचिसवें, दृश्य द्रष्टा हें आघवें,
एकवाट कालवे, सामरस्यें ॥ ९३६ ॥
मग तेंचि होय ज्ञान, ज्ञाता ज्ञेय हन,
ज्ञानें गमिजे स्थान, तेंहि तेंची ॥ ९३७ ॥
जैसें सरलियां लेख, आंख होती एक,
तैसें साध्यसाधनादिक, ऐक्यासि ये ॥ ९३८ ॥
अर्जुना जिये ठायीं, न सरे द्वैताची वही,
हें असो जें हृदयीं, सर्वांच्या असे ॥ ९३९ ॥
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः।
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १८॥
एवं तुजपुढां, आदीं क्षेत्र सुहाडा,
दाविलें फाडोवाडां, विवंचुनी ॥ ९४० ॥
तैसेंचि क्षेत्रापाठीं, जैसेनि देखसी दिठी,
तें ज्ञानही किरीटी, सांगितलें ॥ ९४१ ॥
अज्ञानाही कौतुकें, रूप केलें निकें,
जंव आयणी तुझी टेंके, पुरे म्हणे ॥ ९४२ ॥
आणि आतां हें रोकडें, उपपत्तीचेनि पवाडें,
निरूपिलें उघडें, ज्ञेय पैं गा ॥ ९४३ ॥
हे आघवीच विवंचना, बुद्धी भरोनि अर्जुना,
मत्सिद्धिभावना, माझिया येती ॥ ९४४ ॥
देहादि परिग्रहीं, संन्यासु करूनियां जिहीं,
जीवु माझ्या ठाईं, वृत्तिकु केला ॥ ९४५ ॥
ते मातें किरीटी, हेंचि जाणौनियां शेवटीं,
आपणपयां साटोवाटीं, मीचि होती ॥ ९४६ ॥
मीचि होती परी, हे मुख्य गा अवधारीं,
सोहोपी सर्वांपरी, रचिलीं आम्हीं ॥ ९४७ ॥
कडां पायरी कीजे, निराळीं माचु बांधिजे,
अथावीं सुइजे, तरी जैसी ॥ ९४८ ॥
एऱ्हवीं अवघेंचि आत्मा, हें सांगों जरी वीरोत्तमा,
परी तुझिया मनोधर्मा, मिळेल ना ॥ ९४९ ॥
म्हणौनि एकचि संचलें, चतुर्धा आम्हीं केलें,
जें अदळपण देखिलें, तुझिये प्रज्ञे ॥ ९५० ॥
पैं बाळ जैं जेवविजे, तैं घांसु विसा ठायीं कीजे,
तैसें एकचि हेंचतुर्व्याजें, कथिलें आम्हीं ॥ ९५१ ॥
एक क्षेत्र एक ज्ञान, एक ज्ञेय एक अज्ञान,
हे भाग केले अवधान, जाणौनि तुझें ॥ ९५२ ॥
आणि ऐसेनही पार्था, जरी हा अभिप्रावो तुज हाता,
नये तरी हे व्यवस्था, एक वेळ सांगों ॥ ९५३ ॥
आतां चौठायीं न करूं, एकही म्हणौनि न सरूं,
आत्मानात्मया धरूं, सरिसा पाडु ॥ ९५४ ॥
परि तुवां येतुलें करावें, मागों तें आम्हां देआवें,
जे कानचि नांव ठेवावें, आपण पैं गा ॥ ९५५ ॥
या श्रीकृष्णाचिया बोला, पार्थु रोमांचितु जाहला,
तेथ देवो म्हणती भला, उचंबळेना ॥ ९५६ ॥
ऐसेनि तो येतां वेगु, धरूनि म्हणे श्रीरंगु,
प्रकृतिपुरुषविभागु, परिसें सांगों ॥ ९५७ ॥
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि।
विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ १९॥
जया मार्गातें जगीं, सांख्य म्हणती योगी,
जयाचिये भाटिवेलागीं, मी कपिल जाहलों ॥ ९५८ ॥
तो आइक निर्दोखु, प्रकृतिपुरुषविवेकु,
म्हणे आदिपुरुखु, अर्जुनातें ॥ ९५९ ॥
तरी पुरुष अनादि आथी, आणि तैंचि लागोनि प्रकृति,
संसरिसी दिवोराती, दोनी जैसी ॥ ९६० ॥